Orotariko Euskal Hiztegia 1 bar. Bar. v. ostatu ... - Euskaltzaindia
Orotariko Euskal Hiztegia 1 bar. Bar. v. ostatu ... - Euskaltzaindia
Orotariko Euskal Hiztegia 1 bar. Bar. v. ostatu ... - Euskaltzaindia
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
1 <strong>bar</strong>. <strong>Bar</strong>. v. <strong>ostatu</strong>, taberna. Ango plaza nagusin, eztia saltzen zan <strong>bar</strong> baten ingurun erlea ugari. JAIraz<br />
Bizia 35. Ostatu eta <strong>bar</strong> theiu / hêtan maitharzun ez-ohituek / ba zutelarik entseiu...? Mde Po 80. <strong>Bar</strong> batetik<br />
gizon beltz aundi bat atera zan. Anab Poli 55. Biak sartu giñan hoteleko <strong>bar</strong>-ean, [...]. <strong>Bar</strong>-ean bi gizon belbeltzak<br />
zeuden zerbitzari, anaiak itxuraz. Anab Aprika 30. <strong>Bar</strong>-eko nagusia adarra jotzen aritu ote zitzaidan? Ib.<br />
49. Aldameneko <strong>bar</strong> batean egonaldi goxo bat egin zuten edaten. Izeta DirG 92. Eldu da Montseny <strong>bar</strong>-era<br />
Matxin. Erkiag BatB 179. Guraso zarrak ere berekin eraman zituzten <strong>bar</strong>reko irikitze-jaia ikustera. NEtx LBB<br />
63. Erruz etorri ziren <strong>bar</strong>reko ateak zabaldu ziranean. Ib. 63. Biar astelena da-ta <strong>bar</strong>ra berandutxoago irikita<br />
ere, eztegu kalterik izango. Ib. 63. <strong>Bar</strong>au natxegok, eta sartu gaitezen <strong>bar</strong> ortara. Ib. 147. En DFrec hay 6 ejs.,<br />
meridionales.<br />
- BAREZ BAR. De <strong>bar</strong> en <strong>bar</strong>. Egarri / zure bilha, Raymonde / gabats ederra <strong>bar</strong>ez <strong>bar</strong>. Mde Po 55.<br />
- BAR-GIZON. Camarero. Ango kontuekin ari zirala, zorionekoa gure <strong>bar</strong>-gizona. [...] Ezin geiagoko<br />
pozarekin erakusten zizkigun ortz zuriak <strong>bar</strong>-gizon beltzak. Anab Aprika 30s.<br />
2 <strong>bar</strong> (BeraLzM), <strong>bar</strong>a (Bera, BeraLzM). Vegetal. Neol. creado por AG en 1897 (v. NeolAG). <strong>Bar</strong>ki: <strong>bar</strong>zatija.<br />
AG 1446.<br />
<strong>bar</strong>. v. behar; <strong>bar</strong>t.<br />
1 <strong>bar</strong>a (SP, Lar). 1. Vara. "<strong>Bar</strong>a (O), aune, berga" SP. "Vara de alcalde, zigorra, <strong>bar</strong>a" Lar. Iuramentu<br />
falsoa egin badau iustizien <strong>bar</strong>aan edo auzitan iñoen dañuan. "Si ha jurado en falso, en vara de justicia, o en<br />
pleito con daño de alguno". Cap 94. Kaizuz doi, ezi <strong>bar</strong>a / Sorzainak eskuetara / Hur' egitean, hartuz, / Iakin du<br />
zertan <strong>bar</strong>a. 'Car l'esprit qui préside à la naissance des enfants a pris l'aune dans ses mains en la faisant'. O Po<br />
34. Jainkoaren Justiziako Ministro izateko, ezta asko <strong>bar</strong>a artzea. Cb Eg III 359. Orrén [Jesusen] <strong>bar</strong>ak, ta<br />
orren páloak konsolatzennaute. LE Ong 97v. Eta izan zitzaitan emana kana bat <strong>bar</strong>a iduria. Echn Apoc 11, 1<br />
(Lç berga, TB, Ur (V y G), Ol zigor, Dv neurtzeko makhila, Ip zaharo, IBe makila, IBk neurtzeko haga).<br />
Vara, medida de longitud. Cf. <strong>bar</strong>erdi. Amalau kaskabillo lau <strong>bar</strong>a zintekin; / ederki dantzatzen da<br />
gustokoarekin. Canc. pop. in Or Eus 375.<br />
2. + fara (L-ain ap. A; H). <strong>Bar</strong>andilla. "<strong>Bar</strong>a, traverse longitudinale d'une <strong>bar</strong>rière faite à claire-voie. Kheretakherella-yela<br />
<strong>bar</strong>ak. Syn. sarga" H. "Balaustre" A. Bertze eliza bat badute Olibetako mendiaren gainean fara<br />
gora-gora batekin urrunean ikhusteko. Ducq 131 (ap. DRA). Bainan, Aita, ageri dan hori ezta ez gero zubia!<br />
zubiko fara da. Prop 1894, 240. Bere kamastra ezarri zuen eskaler-fara gibelean. Etcheb MGaric 130.<br />
3. (Arch ap. DRA), fara (B, BN; Dv, VocB, A), para (AN-5vill ap. DRA). Ref.: A (fara, para); Izeta BHizt2.<br />
"Traverse sur laquelle sont clouées les ais d'une porte ou d'un contrevent" Dv. "Tranca cuadrada y larga que<br />
atraviesa el ancho de la puerta de pared a pared" VocB. "Tranca de puerta" A. "Phara (BN), palo que sostiene los<br />
platos en la alacena" Ib. "<strong>Bar</strong>a, aldaba, <strong>bar</strong>ra para asegurar las puertas después de cerradas" Arch (ap. DRA).<br />
"Para (AN-5vill), travesaño que se coloca detrás de la puerta para impedir que ésta se abra" DRA. Orgek ez<br />
zuten aphaindurarik, bainan eder ziren berenaz. Garbi ziren, [...] pertika (timoia), maxterrak, farak eta gain<br />
guzia, pherdez. Larz GH 1959, 87.<br />
4. "Fara (Lc, BN-baig), travesaño, palo de silla" A.<br />
5. "Limonera, cada una de las dos varas del carro de caballerías" Elexp Berg.<br />
2 <strong>bar</strong>a (BN, R, S ap. A; VocBN, Dv, H). 1. Parada, detención, alto. "Point d'arrêt" VocBN, H. "Halte" Dv (que<br />
cita a Etcheberry). "Hor seinalatu dizie <strong>bar</strong>a bat, on a marqué là un arrêt" H. Hantik zenbait denboraren<br />
buruan populuak egin zuen <strong>bar</strong>a mortuan, urik batere gabeko toki batean. Etcheberry 70.<br />
2. Traba, obstáculo. v. <strong>bar</strong>agailu (2). Bai, hanbat gaixtoago zen Gilamuri, bere bide zikhinean ezarri nahi<br />
zionarentzat zerbeit <strong>bar</strong>a edo traba. Jnn SBi 227.<br />
3. "Collier des porcs" Lecl. "(Abb), collier de porc, entrave que l'on met au cou de la bête" Dv. "Entraves en<br />
général que l'on met aux animaux pour les empêcher ou de trop s'éloigner, ou d'entrer dans les champs clos" H.<br />
v. balezta (2), 3 pala.<br />
4. Presa. v. <strong>bar</strong>adera. Altzepo-ko osinaren alde gañian izanen da <strong>bar</strong>a bat. Athoro-zolako mügala gora<br />
datekiana. <strong>Bar</strong>a hartarik hurak hartüren dü bide edo ohe berria. Eskual 21-3-1913 (ap. DRA).<br />
<strong>bar</strong>a. v. 1-2 <strong>bar</strong>e; 1 pala.<br />
<strong>bar</strong>abant. v. braban.<br />
<strong>bar</strong>a-<strong>bar</strong>a (V-oroz ap. A), <strong>bar</strong>a-<strong>bar</strong>a-<strong>bar</strong>a. 1. "(V-oroz), (andar) lentamente" A. Biurtu zan <strong>bar</strong>a <strong>bar</strong>a<br />
Valenciaco Urira. Izt C 423. Benetan, benetan, / aize izpi bat ere, / ez dabil ta... ara, / kea<br />
ateratzen da / <strong>bar</strong>a, <strong>bar</strong>a, <strong>bar</strong>a, / eta geratutzen da / ain gozo etzana. M.A. Iñarra in Onaind MEOE 369.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 1<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
2. "<strong>Bar</strong>a-<strong>bar</strong>a (V), (sudar) en abundancia" A s.v. <strong>bar</strong>a. Cf. mara-mara.<br />
<strong>bar</strong>abaskatu. "(R), raspar el pan" A.<br />
<strong>bar</strong>abil. v. <strong>bar</strong>rabil.<br />
<strong>bar</strong>abizu. v. paradisu.<br />
<strong>bar</strong>adera (Hb ap. Lh, S ap. Lh; H). 1. Presa. "(Ur -), batardeau (L, BN, S)" H. Cf. VocNav: "Paradera, muro<br />
de tierra o césped que se pone en el cauce de un riego para detener el agua (Ribera)". v. <strong>bar</strong>radera.<br />
2. (S ap. Lh), paradera (Zubiau Burd). "Écluse" Lh. "Puerta que se levanta para dar paso al agua del saetín"<br />
Zubiau Burd (que no indica fuente).<br />
<strong>bar</strong>adex. "(S, Foix), <strong>bar</strong>rage" Lh.<br />
<strong>bar</strong>adisu, <strong>bar</strong>adizu. v. paradisu.<br />
<strong>bar</strong>a erazi. v. <strong>bar</strong>arazi.<br />
<strong>bar</strong>agailu (BN, R-uzt, S ap. A; Gèze, Dv, H). Obstáculo, traba. v. <strong>bar</strong>agarri. Dohatsü dira, Jinkuareki<br />
thenporaren igaraitez, alegeratzen direnak; eta mündüko <strong>bar</strong>agallü orotarik, bere büriak bilaizten dütienak. "Ab<br />
omni impedimento". Mst III 1, 1 (SP trabu, Ip ephantxietarik). Bena zunbait huntarzün bere büriari emaiten<br />
dianak, Jinkuaren graziaren bere beithara jitiari <strong>bar</strong>agallü bat ezarten dü. Ib. 42, 2. Apartatü arren behar<br />
dütüzü, graziaren <strong>bar</strong>agalliak oro, haren ükheitia desiratzen badüzü. Ib. 53, 1. Amuriuak ardüran eztü<br />
<strong>bar</strong>agallürik batere ezagützen. Ib. 5, 4 (Ip mügarik). Gure boronthatiaren Jinkuarenareki osoki <strong>bar</strong>din izateko<br />
<strong>bar</strong>agailliak oro idekiten beitira. CatS 61.<br />
"<strong>Bar</strong>rière" Dv (que cita a Etcheberry). Ezarriko ditutzu <strong>bar</strong>agailuak mendiaren inguruan, nihor eztadin<br />
horrat sobra hurbil. Etcheberry 71s.<br />
<strong>bar</strong>agarri (Lecl, Dv A). "Qui invite à s'arrêter" Lecl. "Qui est propre à arrêter. Jainkoaren beldurra izan bedi<br />
zure <strong>bar</strong>agarri" Dv. "Zertan gintazke legea ez balitz gaixtaginen <strong>bar</strong>agarri?" Ib. "Obstáculo" A.<br />
<strong>bar</strong>agia, <strong>bar</strong>agi. Punto donde detenerse. Mugaz bestalde, <strong>bar</strong>agitan ere badute turistek ausarki, non<br />
aukera ta zer miretsi, Isabe edo Issaux-oianetan Aretaraino. Herr 1-11-1956 (ap. DRA).<br />
<strong>bar</strong>ago (-oa det. Lar, H; -ua det. Lar). "Cesación, <strong>bar</strong>agoa, <strong>bar</strong>agua, geratzea, gelditzea" Lar. "Cesación a<br />
divinis, eleizakoen <strong>bar</strong>agoa" Ib.<br />
<strong>bar</strong>agune, <strong>bar</strong>atgune. Estación (astronomía). Jarraiki bitza gogoz eta khunta, AZTI denak, hel aitzinian<br />
prometa bitza, lür eta argizagi bidetan diradian <strong>bar</strong>atgünik eta khürütxa bidiak, itza lorenak eta minüta erdiak.<br />
Chaho AztB 14.<br />
1 <strong>bar</strong>aila (V-ger-m ap. A; -alla Mg PAbVoc, Añ, H). Ruido, alboroto. "<strong>Bar</strong>allia, ospia, ruido, alboroto" Mg<br />
PAbVoc. "Trápala, <strong>bar</strong>alla" Añ. "<strong>Bar</strong>ullo, bullicio" A. Cf. Ezale 1897, 191b: "Zarata esaten da toki askotan<br />
<strong>bar</strong>ailla edo ots andiagaitik". Zer esan biar jake onai siñu, koko ta ijui egiten deutsenai, eurak legez sartu nai<br />
eztabelako lurreko <strong>bar</strong>alla, naste ta atsegin bidetan? CrIc 96. Baña orrelangorik aitatuten badozu emen, izango<br />
da atralaka ta <strong>bar</strong>alla andiren bat. Mg PAb 60. Deritxat danzudala arerijuen esku-burdinen ospe ta <strong>bar</strong>allia. Ib.<br />
202 (VersBasc 7 ospe ta iskanbilla lazgarria). Emen <strong>bar</strong>allia, diadarra, auzkia ta nasaitasuna baño besterik ez<br />
dago. Ib. 71. Ez daukee errukirik difuntu<strong>bar</strong>en arimia padezietan egon arren, eurak nai dabeen ospe ta<br />
<strong>bar</strong>alliagaz egiten baditubee gero. JJMg BasEsc 273s. Kendu alegiñaz ezkonzetan oi dirian <strong>bar</strong>alla, bigira,<br />
jolas, danza eta jan edanak. Oe (ed. 1825), 114 (ed. 1763, 148 bulla, danza eta jan edanak). Nabil ardura baga<br />
munduko lagun gaisto ta <strong>bar</strong>alleen artian? Ur MarIl 103. Nire kolkoan nundik ta nora ainbesteraño / Billatu<br />
dabe armak sartzeko une ezkerra? / Ainbeste ospe <strong>bar</strong>alla eta astrapaladaz / Ekarriteko uste bagarik saill<br />
okerra? AB AmaE 448. Ia bada Castroko / kaskabel iotzailak, / eztabe ezer balio / gedar ta <strong>bar</strong>ailak. Azc PB<br />
226. Or ibilten ziran aldra andiak, oiuka, deadarka, garrasika, [...]. Urteak dira orrelango <strong>bar</strong>allirik [sic]<br />
etxean sosmau eztodala. Ag AL 12.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
2
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
2 <strong>bar</strong>aila (R-uzt, S; (-alla) Gèze Dv, H), baall (S), <strong>bar</strong>illa (BN, Sal, Ae), <strong>bar</strong>il (Ae). Ref.: A (<strong>bar</strong>ailla,<br />
<strong>bar</strong>illa); A Apend (<strong>bar</strong>il); Lh (baall); VocPir 227n.; Echaide Nav 131. Mejilla; mandíbula. "Mâchoire, joue"<br />
Gèze. "Mandíbula inferior" A. "<strong>Bar</strong>illak autsiko dazkitat" A Apend. Ioiten bahai norbeitek <strong>bar</strong>alla batian.<br />
UskLi (ap. H).<br />
- BARAILA-OKER. "<strong>Bar</strong>allokher (S), qui a la mâchoire de travers" Lh.<br />
<strong>bar</strong>ailati. <strong>Bar</strong>ullero. Amaika ta erdiak ondo jota eldu nintzan Ei<strong>bar</strong>ko uri zaratatsu edo <strong>bar</strong>aillatira. A<br />
Txirrist 220.<br />
<strong>bar</strong>ailezur (R-uzt), <strong>bar</strong>ilezur (Ae), badilaenzur (R (tal vez badilae)zur)), badilaezur (R). Ref.: VocPir 227; A; A<br />
Aezk (<strong>bar</strong>ilezur). "<strong>Bar</strong>aillezur (R-uzt), quijada" A. "Hueso de la mandíbula" A Aezk.<br />
<strong>bar</strong>aistu. "(Sal), paciencia, cachaza. <strong>Bar</strong>aistu handiko gizona, hombre de mucha cachaza" A. Relacionado tal<br />
vez con <strong>bar</strong>e 'limaco' e (h)istu.<br />
<strong>bar</strong>aitz. v. <strong>bar</strong>atx.<br />
<strong>bar</strong>aja. "<strong>Bar</strong>aja de naipes" Lar.<br />
<strong>bar</strong>ajatu. "<strong>Bar</strong>ajar los naipes" Lar.<br />
<strong>bar</strong>aje. (?). Besteren gauza beretutzeko / beti dago korajian, / guk eztakigu zenbat jenero / joaten ziran<br />
birajian; / gau illunian artu liteke / gizon ori <strong>bar</strong>ajian, / eskuba garbi erukiko du / ezer ez dan parajian. PE 140.<br />
(<strong>bar</strong>ajo). "Voz que se da para anular la tirada en el juego de las chapas mientras la moneda está en el aire<br />
(Lagrán)" LzG.<br />
<strong>bar</strong>aka. <strong>Bar</strong>raca, <strong>bar</strong>racón. v. 5 <strong>bar</strong>raka. Handik laster utzi nintuzten <strong>bar</strong>aka tzar batean. Bazen kolpatuz<br />
elemenia bazter guzietan, oro kasik Alemanak. StPierre 17s.<br />
<strong>bar</strong>akarro (Añ (V) A). 1. Caracol.<br />
2. (V-arr-oroz ap. A), <strong>bar</strong>ekarro (A DBols), <strong>bar</strong>akarron (V-arrig-arr ap. A). Babosa. v. 1 <strong>bar</strong>e. Gizon<br />
artean badira, gazte / <strong>Bar</strong>akarroak ugari. Arrugain Olerti 1959, 218.<br />
<strong>bar</strong>akatx, <strong>bar</strong>akatz. v. berakatz.<br />
<strong>bar</strong>ake. (?). Beor[r]rak bi <strong>bar</strong>ake Auritzera. HerVal 193. Cf. tal vez 2 <strong>bar</strong>a (2).<br />
<strong>bar</strong>akinde. v. <strong>bar</strong>jakinde.<br />
<strong>bar</strong>ako. v. <strong>bar</strong>eko.<br />
? <strong>bar</strong>akuilora. "Berakullora (msLond), caracolillos (Bot.)" A. La etimología (<strong>bar</strong>akuilo + lora) apoyaría<br />
corregirlo en <strong>bar</strong>akullora; además en Azkue aparece entre <strong>bar</strong>akuillo y <strong>bar</strong>alda, es decir, en el lugar que<br />
correspondería a <strong>bar</strong>akullora.<br />
<strong>bar</strong>akuilu, <strong>bar</strong>akuilo (G ap. A; H; -ullo Lar, Añ (G), H), <strong>bar</strong>akulu (Lar), <strong>bar</strong>akulo, <strong>bar</strong>akoil, <strong>bar</strong>ekuilo (H),<br />
<strong>bar</strong>rakulio. Caracol. v. marakilo, <strong>bar</strong>askoil, <strong>bar</strong>ekarakoil, <strong>bar</strong>ekurkuilo, marraskilo, karakoil. <br />
Ondoan, <strong>bar</strong>akullu zuri saski bat zedukan, eta gal-ondotik esku beltzean bakoizka artuki, onela kantatzen zien:<br />
<strong>Bar</strong>akallu, <strong>bar</strong>akallu, / atera adi gelatik; / <strong>bar</strong>akullu, kullu<strong>bar</strong>a, / adarrak eguzkitara; / <strong>bar</strong>akullu mojatxi, / ortik<br />
irten ez ba adi, / autsiko nik etxeñi. Or Mi 102. <strong>Bar</strong>ekuillo-azal batean argi aul batek aitzuloko orma zerbelak<br />
gorrixtatzen zituen. Ib. 72. Yardun au zuen nexkaren aurrean, saskia bete <strong>bar</strong>akulludun mutikoak. Ib. 105.<br />
Andreak etxea behar luke nola baitu <strong>bar</strong>akoilak. Ox 177. <strong>Bar</strong>rakulio edo karakolak omen dauzka aoan<br />
ogeitamar milla ortz. Euzkal-Egutegi 18-11-1928 (ap. DRA). Gizonari, <strong>bar</strong>akuloari bezela, bere oskol aztuna<br />
karriatu eziñik, bizia narran dijoakio. Elizdo EEs 1929, 177. Belarrizut, <strong>bar</strong>akuillo bat bere etxearen pean<br />
dirudi. Amez Plat 82 (ap. DRA). En DFrec hay un ej. más de <strong>bar</strong>akuilo y otro de <strong>bar</strong>akuilu.<br />
- ITSAS-BARAKUILU. "Itsas <strong>bar</strong>akulloa, coquillage. v. maskulua" H.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 3<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>akuilutxo, <strong>bar</strong>akuilotxo (-ullo- Lar). "Caracolillo, caracolito" Lar.<br />
<strong>bar</strong>akuntza (Lar, Hb ap. Lh). "Desistimiento" Lar.<br />
<strong>bar</strong>akurkuilo. v. <strong>bar</strong>ekurkuilo.<br />
<strong>bar</strong>akurrilo. "(V-arr, G-azp-to), caracol" A s.v. <strong>bar</strong>akuillo. v. <strong>bar</strong>ekurkuilo.<br />
<strong>bar</strong>alda. "(Sal), pretil de puentes (de <strong>bar</strong>anda)" A. "Brocal (AN)" A Apend. "Llaman así a los palos o tablas<br />
horizontales que componen la queleta o puerta rústica (Salazar)" VocNav.<br />
<strong>bar</strong>aldi (BNc, R, Sc ap. A; Dv). Descanso, tiempo de reposo. "Station, temps d'arrêt" Dv. "Rato de sosiego,<br />
después de una fatiga" A. Denbora hartan guzian utzi zuen [Jainkoak] debrua haren ziraikitzera hurren<br />
<strong>bar</strong>aldirik batere gabe. Birjin 304. Tenoretsu hetan [...] herrixka bat, den aphurrena, agertzen balinbada,<br />
galdegiten da, eta bethi den errexkiena ardiesten, <strong>bar</strong>aldiaren egiteko baimena. Prop 1902, 126.<br />
<strong>bar</strong>aldi. v. <strong>bar</strong>ealdi.<br />
<strong>bar</strong>aleku. "<strong>Bar</strong>a-lekhu, lieu de station ou de halte" Dv.<br />
<strong>bar</strong>alka. "Confusión. [...] Si es con bulla, iskanbilla, <strong>bar</strong>alka" Añ. Tal vez error de lectura por <strong>bar</strong>alla (v. 1<br />
<strong>bar</strong>aila).<br />
<strong>bar</strong>amendu. 1. Reposo. Eta egiazki dugu sinhesten ezen baldin fundament hunetarik den gutiena ere aldara<br />
bagintez, berzetan reposik ezin eridenez, ginandela <strong>bar</strong>amendurik batre gabe gure bihotzetan hara huna<br />
erabiliak. Lç Ins G 4r.<br />
2. "(L), tropiezo, estorbo" A.<br />
<strong>bar</strong>amin. v. <strong>bar</strong>emin.<br />
1 <strong>bar</strong>an (-rh- Dv, H, Foix ap. Lh, A). Extraño, raro. "Ce mot se trouve dans le sens de 'rare, étrange', dans<br />
ArmUs1896, 119 [pero no lo encontramos en dicha pág.]" Lh. Higu dudanaz gaitz diostana sinets ziroiat,<br />
nahiz <strong>bar</strong>hana. "Quoi qu'il soit étrange, & éloigné d'apparence". O Pr 233. En opinión de Azkue "parece errata<br />
por bakhan"; sin em<strong>bar</strong>go la corrección resulta muy arriesgada pues Oihenart emplea siempre en sus proverbios<br />
y poesías bekhan y no bakhan.<br />
2 <strong>bar</strong>an. "(Hb), espèce de gros serpolet" Lh.<br />
<strong>bar</strong>anda (V, G, AN, S, R ap. A; Lar, Añ, Hb ap. Lh, H). 1. Balcón. "<strong>Bar</strong>anda, es voz vascongada, y con ella en<br />
muchos lugares llaman al balcón generalmente; en otros al balcón de madera que cae detrás de las casas" Lar.<br />
"Balcón" Lar y Añ. "Galerie extérieure avec balustre de bois ou de fer; balcon" H. Plaza zarreko <strong>bar</strong>anda<br />
banatara igorik kantatu zuten arratsalde guzian bi bitara. Izt D 172. Etxeak atari aldera <strong>bar</strong>anda bat zuen, eta<br />
Jesusi <strong>bar</strong>runen galde andirik egin gabe, <strong>bar</strong>andara irtenda, Pilatok salatzalleai itzegin zien. Lard 450. Geratu<br />
da otz otzik beingo beingo baten; / Santa [bere andrea] asi danean <strong>bar</strong>andatik deika, / Lau gizon joan gara arin<br />
bai, arinka. AB AmaE 323.<br />
(Lar, Hb ap. Lh), beranda. "Corredor, galería" Lar. Garrak Eliz-atarira sartuta, eliz-inguruko <strong>bar</strong>anda edo<br />
galeriai irazeki zitzaien. Lard 545. Bere gelatik itxura ederreko ontzi bat artu ondoren iragotzen du <strong>bar</strong>anda<br />
luze luze bat, jetxitzen ditu marmolarrizko mallak, irtetzen da kanpora. "Un corredor". Otag EE 1882c, 509.<br />
Berinazko beranda bat agertzen ere daukulakotz bidearen gainerat [komentuak]. JE Ber 55.<br />
(Hb ap. Lh, A). "Pórtico (HeH)" A. Eta bada Ierusalemen ikhuz toki bat, ardien ikhuz tokia deitzen dena,<br />
dituela bortz <strong>bar</strong>anda ingurunean. "Quinque porticus habens". HeH Io 5, 2 (Lç galeria, He aldamio, TB arkha<br />
azpi, LE leorpe, Dv, Leon lorio, Ol, Ker, IBk, IBe aterpe). Bearreko bati deitu eta limosna hura emateko ustean<br />
<strong>bar</strong>anda batera joan zan. Arr May 135.<br />
2. (V, G, AN, S, R; H), faranda (B, L-ain). Ref.: A (<strong>bar</strong>anda, faranda); AEF 1925, 95; Etxba Eib; Asp Leiz;<br />
Izeta BHizt2 (faranda). <strong>Bar</strong>andilla. "Balustre, garde-fou" H. "Balaustarda" A. "Faranda (B, L-ain), <strong>bar</strong>andilla de<br />
balcón o escalera" Ib. "<strong>Bar</strong>andak, el <strong>bar</strong>andado" (G-to) AEF 1925, 95. "Pasamanos. Eskallea <strong>bar</strong>anda,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
4
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
pasamanos de la escalera" Asp Leiz. "<strong>Bar</strong>andiari oratuta jatxizu eskillaria, pikarra dago ta. Etxba Eib. <br />
[Ofrendak ipintzeko maia] ere urrez estalia, eta gañeko ertz guzian urrezko <strong>bar</strong>andarekin apaindua zan. Lard<br />
83. Pasaiatik etorri zaiku berria Josefa Izagirre [...] bere balkoinerat joanik han bermatu dela <strong>bar</strong>andari;<br />
bainan <strong>bar</strong>kalunek amor eman dute eta andre gaixoa erori da. Herr 21-6-1962, 3. Zurubia jexten dan tokian<br />
burni-ari bat ikusi nun ordun; goiko <strong>bar</strong>andatik zintzilik eta urean narrazka zijoan. PMuj Noni 63.<br />
Pretil. "(S, Foix), parapet" Lh. Orain ditxa bat ona / bada kupeletan: / alkate bearrik ez / gaubaz<br />
errondetan, / gizonak zuzen pasa / zubi-<strong>bar</strong>andetan, / buruko miñikan ez / bigaramonetan. JanEd I 84.<br />
3. (V-arr-ple-oroz-arrig, AN-gip ap. A; Añ). "Palo, makilla. Mayor, aga, agea, <strong>bar</strong>andea, abea" Añ. "Cuje,<br />
palo largo y delgado para extender la colada y derri<strong>bar</strong> castañas" A.<br />
4. "(V-gip), varal sobre las cargas en los carros" A. "Varal" Zam Voc.<br />
5. "Dícese de las personas inquietas, desvergonzadas y decididas. Tiene sentido peyorativo. Oin sosegauta<br />
dago baiña gaztetan <strong>bar</strong>anda majua izandakua da" Elexp Berg.<br />
<strong>bar</strong>handa. v. <strong>bar</strong>randa.<br />
<strong>bar</strong>andadi. "Balconaje, balconería" Lar.<br />
<strong>bar</strong>andadun. Provisto de <strong>bar</strong>andilla. Arkaitz aundiz eta basoz inguraturiko zelaia. Arkaitzetan <strong>bar</strong>andadun<br />
bidexkak; zurubiak ere bai, eta aietan bera norbaitzuk. Goen Y 1934, 187.<br />
<strong>bar</strong>andaila. v. <strong>bar</strong>antaila.<br />
<strong>bar</strong>andatxo. "<strong>Bar</strong>andilla" Lar.<br />
<strong>bar</strong>andau. <strong>Bar</strong>andado, <strong>bar</strong>andilla. Olatuek erruki gabe astintzen zuten ontzi-gaña. Leiarrak txiki-txiki<br />
egiñak zeuden. <strong>Bar</strong>andaua, autsita. Anab Poli 61.<br />
<strong>bar</strong>andegi. "(Hb), lieu où abonde le gros serpolet" Lh. Cf. 2 <strong>bar</strong>an. "(Hb), tailis" Lh.<br />
<strong>bar</strong>andestatu. "Balaustriado, balaustreado, <strong>bar</strong>andestatua, <strong>bar</strong>andestez egiña" Lar.<br />
<strong>bar</strong>andeste. "Balaustre", "balaustrada" Lar. <strong>Bar</strong>andeste antzeko metolakiñ sostengatua. Ag EE 1895b, 74.<br />
<strong>bar</strong>andestetxo. "Balaustrillo " Lar.<br />
<strong>bar</strong>andio. v. mandio.<br />
<strong>bar</strong>andura. "Estómago de las aves" Ond Bac 390. Cf. LzG: "<strong>Bar</strong>andón, molleja de las aves (Apellániz)".<br />
1 <strong>bar</strong>anga (AN-gip ap. A), <strong>bar</strong>enga (V-ger-m ap. A; Lar). 1. "Varenga del tajamar en la proa" Lar. "Varengas,<br />
piezas curvas que se ponen atravesadas perpendicularmente de babor a estribor en la quilla para formar la<br />
cuaderna" A.<br />
2. "(V-m), (rama gruesa) arqueada, inclinada al suelo" A. Cf. <strong>bar</strong>angatu.<br />
"<strong>Bar</strong>anga daukaz adarrak, tiene arqueadas las ramas" A.<br />
2 <strong>bar</strong>anga (Sal), <strong>bar</strong>anka (R; -rh- S; Foix ap. Lh). Ref.: VocPir 506; A (<strong>bar</strong>anga, <strong>bar</strong>anka); Lrq /<strong>bar</strong>hanka/; Iz<br />
R 400. 1. Babosa. "Limace, limas" VocPir 506. "<strong>Bar</strong>anka (R-uzt), <strong>bar</strong>hanka (S), limaco" A. "Limaçon" Lrq. v.<br />
1 <strong>bar</strong>e. Xokatuzren (jotaku zuten) laixter egitra <strong>bar</strong>anga (<strong>bar</strong>e) bat eta axari bat. Garral EEs 1920, 164.<br />
2. "Persona floja" A.<br />
3 <strong>bar</strong>anga (S; Foix ap. Lh). 1. "(Sc), pretil de puentes" A. "Parapet" Lh.<br />
2. "Travesaño largo para coser estacas" A Aezk.<br />
branga (AN-ulz). "Brangá bat, una tranca; atakabranga, la tranca de la puerta" Iz Ulz.<br />
3. "Empalizada (alltz [sic])" A Apend.<br />
(Ae), branga (AN-ulz). "Cancilla, puerta rústica de un cerrado (Aézcoa)" VocNav. "Branga, cancilla, puerta<br />
rústica para cerrar prados o heredades (Odieta)" Ib.<br />
<strong>bar</strong>angadura. "Balaustrada (alltz [sic])" A Apend.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
5
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>angatu. "Adar <strong>bar</strong>angauak (V-m), cuernos arqueados" A s.v. <strong>bar</strong>anga.<br />
<strong>bar</strong>anka. v. 2 <strong>bar</strong>anga.<br />
<strong>bar</strong>ano. (En casos locales de decl.). Alrededor. "(S, arc), alrededor" A (que cita el ej. de Bp). v. inguru. Tr.<br />
Empleado por Belapeyre y por autores meridionales del s. XX, quienes veían en <strong>bar</strong>ano --en realidad, préstamo<br />
del bearnés, del mismo origen que <strong>bar</strong>anda-- una palabra netamente vasca, es decir, de origen no extraño, que<br />
podía sustituir al extendido inguru, préstamo cuyo origen extraño sí se había acertado descubrir. En DFrec hay 4<br />
ejs. más.<br />
--Nolako ziren superstizione hurak? --Danzatzia sü horren <strong>bar</strong>anoan; jokhatzia, Kantore itxusien erraitia, sü<br />
gaña belharren egoiztia. Bp II 115. Ta guzietara <strong>bar</strong>anoan begirata, gizonari esan zion. Ol Lc 6, 10 (Arriand<br />
<strong>bar</strong>anotan; Lç hetara guztietara inguru behaturik). Zalaparta bizian, / txalo yo ta yo, / Yainko zârrari oro /<br />
<strong>bar</strong>anoan egatu / zaizkio. "Todos revolotearon en torno del viejo Dios". Ldi BB 42. Kizkin gunaren <strong>bar</strong>anoan<br />
egoten da [Golgi-ren sare-atala]. Zait RIEV 1933, 66. Ogi, gazta, ardo, jan eta dantza / larraiñaren <strong>bar</strong>anoan.<br />
Or Eus 349. <strong>Bar</strong>anoan, iskillu ainitzen otsak entzuten ziran. Zait Sof 164. <strong>Bar</strong>anoko i<strong>bar</strong>rak Kolono zalduna du<br />
zaindaritzat ta auzoa ere aren izenez deritzate guztiak. Ib. 107. Nereak egin du ta aurrerantzean, nere <strong>bar</strong>anoan<br />
zenuten bizibide zoritxarrekorik ez dukezute. Ib. 151. Beronek, opa-mai <strong>bar</strong>anoan, bere burua ezpata zorrotzez<br />
zauritu, ta betazal itzaltsuak itxi zitun. Ib. 197. Gazte batzuk bildu zituen bere <strong>bar</strong>anoan, haren erakusbideari<br />
esker kornubieraz normalki hitzegiten hasi zirenak. Mde Pr 260. [Fenomenu] batzu haren gogo-<strong>bar</strong>ruan baizik<br />
ez dira gertatzen, bestetzu kanpoko zeretan, haren <strong>bar</strong>anoko gauzetan na<strong>bar</strong>men dira. Ib. 320. Theresa idazmahaian<br />
eserita zegoen; mahai-gaineko lanpara xikiak ozta argitzen zuen gela haren <strong>bar</strong>anoan. Mde HaurB 72.<br />
Baduzu artalde ederrik <strong>bar</strong>anoan (inguruan). Etxde JJ 240. Alabaiña, itxaropen aundirik etzuten etxe <strong>bar</strong>anoan<br />
idorotzeko (inguruan arkitzeko) kordegabe ainbeste denbora egotea zailla baitzan. Ib. 251. Otsoa eztabil, ostuka<br />
bezela, artegien <strong>bar</strong>anoan eztare gabaz artaldeen inguruan. Ibiñ Virgil 105. Neretzat ere, Alkimedonek berak bi<br />
gopor egin zitun, ontzi-belarriak akantu guriz <strong>bar</strong>anoan besarkaturik. Ib. 38. Erabat alderatzeko agintzen die<br />
ibaiko ur sakonei gazteari bide egiteko; eta ur-lasterra mendi baten antzera bilduta, <strong>bar</strong>anoan lotu zaio geldi<br />
gazteari. Ib. 114.<br />
(Como sust. pleno). Cerco, lo que está alrededor. Illargiaren <strong>bar</strong>anoan, aizeak zeraman bidean ta laño ta<br />
odeien egoetan irakurtzen zuan ark urrengo egunerako giro ona edo giro txarra. Ag G (ed. 1935), 5 (ed. 1912<br />
illargiaren jiran).<br />
<strong>bar</strong>anotu. Rodear, cercar. v. inguratu. Iria <strong>bar</strong>anotu zuten. Ol 4 Reg 6, 14 (Dv, Ker, BiblE inguratu).<br />
<strong>bar</strong>antaila (S; Arch VocGr, <strong>bar</strong>antalla H, <strong>bar</strong>anthalla Gèze), <strong>bar</strong>antail (-th- S; <strong>bar</strong>antall Dv), baanthalla (S),<br />
banthalla (S), <strong>bar</strong>andaila (SP y A (que citan a O)), baandalla (BN-mix), <strong>bar</strong>rantalla (S). Ref.: Bon; A<br />
(<strong>bar</strong>andail); EI 310; Lh; Lrq /baanthal'a/. Febrero. "<strong>Bar</strong>andailla (O), février" SP. "Otsail (L); otxail (BN-occor);<br />
<strong>bar</strong>antailla (S)" Bon. "<strong>Bar</strong>antalleko, qui est de février" Dv. v. otsail. Pedro de Uarandalla. Lac Irach<br />
277, 1213. Pero Martiniz <strong>Bar</strong>andailla (1366). Arzam 150. Loila ezadila hoila, ondotik darraik <strong>bar</strong>andaila. O<br />
Pr 303. Khanderailluko. <strong>Bar</strong>anthailaren 2. Bp II 102. Mauleko hirian <strong>bar</strong>anthallaren laurgerren egünian, eta<br />
mila zazpi ehün, eta berrogei eta hamasei gerren urthian. Mst XIV. Urtharilla. <strong>Bar</strong>anthailla. Martxua. Aphirilla.<br />
UskLiB 5s. Aprobatü dü, Maria Birjinaren Lurdesen agertzia izan ledin ohoratürik <strong>bar</strong>anthallaren hamekan. Ip<br />
Hil 210. <strong>Bar</strong>antaila emazteen eta gatuen ilhebetia da, Martxoa gizonena (S). A EY I 66. <strong>Bar</strong>anthalla lehenetik<br />
aitzina soldado deithürik dirateke. Herr 25-1-1962 (ap. DRA). En DFrec hay un ej., septentrional, de <strong>bar</strong>antailla.<br />
Etim. Quizá del lat. parentalia, como propone J. Gorostiaga (Eusk 1958, 53), quien recuerda la forma vulgar<br />
parantalia, censurada en el Appendix Probi.<br />
<strong>bar</strong>apen. Paradero. Ezbaidakit non den orren <strong>bar</strong>apena, eztud esprantza andirik el dain karta kaur orren<br />
eskuietra. Mdg 142. Egunko egunian [...] eztakid, non dagon orren <strong>bar</strong>apena. Ib. 143.<br />
<strong>bar</strong>arazi (H), <strong>bar</strong>a erazi, <strong>bar</strong>aazi, <strong>bar</strong>erazi, <strong>bar</strong>azi. Detener, parar, hacer detenerse; refrenar. Hun düzü<br />
hargatik, amuriuak ezin orano gaizkitik hürrünt erazitzen bazütü, aments, ifernüko lotsak <strong>bar</strong>a erazi zitzan.<br />
"Timor gehennalis coerceat". Mst I 24, 7 (SP bekhatuetarik athera, Ch bekhatutik gibelatu, Ip bekhatütik gibeltü,<br />
Ol geldi-erazi). Iguzkia <strong>bar</strong>arazi zuen mirakuillua lege zaharreko handienetarik bat bide da. Lg I 198. Joabek<br />
<strong>bar</strong>arazi zuen gudua, nahiz guphidetsi populua. Ib. 316. Ez lekhiaren hürrüntarzünak, ez bideko phenak, ez<br />
arrisken beldürrak, deüsek eztü <strong>bar</strong>erazten. msS. Auzia da gairen eta mündiren ützüli-bordoken semia, [...]<br />
süiak, mehatxiek [...] hüskaldünetan <strong>bar</strong>a-erazi eliroiekiena. Egiat 225. [Jainkoari] egiten zaizkon damuak, beraberari<br />
darontsotenak baino minkiago sentitzen ditu, ta hekien erreparatzeko ta hek <strong>bar</strong>a-arazi nahiz, gogotik<br />
sakrifikatzen du bere bizia. Dh 257. Nik aldiz gothorki hauzoa hedoien / Dadukat nere kopeta: / Larhunek nola<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 6<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
kapeta, / Ekhe-arraioak ditut <strong>bar</strong>a-razten: / Uhar hazkarrenez naiz ere burlatzen. Gy 172. Han <strong>bar</strong>arazi nahi<br />
izan zituzten Suisako soldadoetarik biga izan ziren hilak. Elsb Fram 85. Paganoen arabera, behar du sakrifizio<br />
horrek itsasoa eztitu, izurritea <strong>bar</strong>aazi eta konbertsa pitzarazi. Prop 1893, 233. Egin ahala egin die sinheste<br />
horren galerazteko eta pelerinajen <strong>bar</strong>a-erazteko. Ip Hil 210. Euri tipiak, <strong>bar</strong>azten du aize handia. Egunaria 19-<br />
12-1959 (ap. DRA).<br />
Suspender. Begiratzen dügüla photeria berheziki erran den Konfrariaren <strong>bar</strong>aerazteko denbora baten, eta<br />
behar bada idokitzeko eta loterditzeko bethierekoz. Mercy 18.<br />
(Con ablativo). Impedir (hacer algo a alguien). [Etsai zaharrari] desplazent ziozü kofesione ümila, eta ahal<br />
baleza komüniatzetik ere <strong>bar</strong>a erazi zintzake. "A communione cessare faceret". Mst III 6, 4 (SP utz arazi, Ch<br />
gibelatu, Ip ützerazi, Ol uztera eraman). Etzezaketen guziek / <strong>bar</strong>a araz garabik / Azantza egitetik, / Oihanetako<br />
erregiña. Gy 251.<br />
<strong>bar</strong>arazitzaile (H). Que refrena, que hace detenerse. "Haizen <strong>bar</strong>arazitzallea, celui qui arrête les ventes (EZ<br />
Man)" H. O Iongoiko, dragoñaren <strong>bar</strong>arazitzaillea, / Arren kalte egitetik idukozu hedea. EZ Man II 111. O<br />
Iongoiko uriaren xukarazitzaillea, / Eta halaber haizeen <strong>bar</strong>arazitzaillea. Ib. 123.<br />
<strong>bar</strong>asare, <strong>bar</strong>esara. v. <strong>bar</strong>esare.<br />
<strong>bar</strong>askari. v. bazkari.<br />
<strong>bar</strong>askoil. "(V-ple-m), caracol" A. v. <strong>bar</strong>akuilu.<br />
<strong>bar</strong>asma. v. marasma.<br />
<strong>bar</strong>ata (O-SP SP H; Lar, Hb ap. Lh). 1. "Noise, riotte; item, broullerie, d'où vient <strong>bar</strong>atari, c'est-à-dire<br />
'brouillon', qui embrouille les affaires" O-SP 221. "<strong>Bar</strong>atak, bourdes" SP. "<strong>Bar</strong>aja, en lo antiguo significaba<br />
confusión, riña [...], aserrera, <strong>bar</strong>ata, atela" Lar. "Dispute, noise, querelle" H.<br />
2. (O-SP SP). "Signifie ce qui est à bon marché" O-SP 221.<br />
3. (Lar H; Hb ap. Lh). "<strong>Bar</strong>ata, trueque malicioso, es palabra Vascongada, que en Labortano significa lo<br />
mismo" Lar. "Échange" H. Cf. <strong>bar</strong>atatu (1) y (2).<br />
<strong>bar</strong>atalagiri. "(Neol.) [= del autor], acta notarial" A DBols app. Cf. <strong>bar</strong>atari (2). v. <strong>bar</strong>atalingi.<br />
<strong>bar</strong>atalgo. "<strong>Bar</strong>atalgoa, murmure, médisance, rapport, délation" H. Beldur naiz badaitezken zuen artean<br />
debadioak, [...], ihardukitzeak, gaizki begiratzeak, <strong>bar</strong>atalgoak. "Susurrationes". He 2 Cor 12, 20 (Lç xuxurlák).<br />
<strong>bar</strong>atalingi. "Acta notarial, <strong>bar</strong>atalingi (neol.), de <strong>bar</strong>atari 'notario' + ingi (neol. AG) 'papel'" A DBols s.v.<br />
escritura. Cf. <strong>bar</strong>atari (2). v. <strong>bar</strong>atalagiri.<br />
<strong>bar</strong>atari (SP, Ht VocGr 434, Hb ap. Lh). 1. "<strong>Bar</strong>ata, signifie ce qui est à bon marché; item, noise, riotte; item,<br />
broullerie, d'où vient <strong>bar</strong>atari, c'est-à-dire 'brouillon', qui embrouille les affaires" O-SP 221. "<strong>Bar</strong>ataria, donneur<br />
de bourdes, brouillon (O)" SP. "Trompeur" Ht VocGr 434.<br />
2. (SP, Hb ap. Lh, H, A). Notario. "No[tai]re, greffier" SP. "(L, BN), notario" A. v. eskribau. Auzilaria,<br />
sarista ezak onsa <strong>bar</strong>ataria, ezpere eure zuzena eztakidik balia. "Le Notaire ou le Greffier". O Pr 59.<br />
Batxillerkuntzea erizpen gorenez (notarik onenakin) burututa, Oñatin eta Valladoliden ikasi zuen, <strong>bar</strong>atari<br />
(notario) egin arte. A EEs 1916, 303s. Ezer baño len, bakaldunak, azken-nai au egin eban <strong>bar</strong>atarijari beingobeinguan<br />
etorteko aginddu eutsan. Otx 95. Zubek <strong>bar</strong>atarijok egin oi dozubezan zirriborruak eztodaz nik errez<br />
ulertzen, izkijen ordez kako-makuak baño eztozubez egitten-da. Ib. 96. <strong>Bar</strong>atari gosetiak erriz erri auzi ta asarre<br />
ta nasteak sorrarazten dabiltza. A Y 1934, 5.<br />
3. "Chalán, el que trata en mulas y caballos con destreza, y se aplica a todo comprador y vendedor" Lar. "(Hb),<br />
maquignon" Lh. "(G), chalán" A.<br />
<strong>bar</strong>atasun. "<strong>Bar</strong>atería, el cohecho del juez" Lar.<br />
<strong>bar</strong>atasun. v. <strong>bar</strong>etasun.<br />
<strong>bar</strong>atatsu. "Berreginki ibili nahia zorrez betherik" SP.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
7
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>atatu (SP, Ht VocGr 434, H). 1. Engañar. "<strong>Bar</strong>atatzea, donner des bourdes" SP. "Tromper" Ht VocGr 434.<br />
"Il m'a trompé, enganatu nau, <strong>bar</strong>atatu nau" Ib. 434.<br />
2. (O Not H; Lar). "Permutare" O Not 48. "<strong>Bar</strong>atar, trocar unas cosas por otras" Lar. "Échanger" H.<br />
3. "<strong>Bar</strong>ajar, reñir" Lar.<br />
<strong>bar</strong>ateria. "<strong>Bar</strong>atería, el cohecho del juez" Lar.<br />
1 <strong>bar</strong>atero. "<strong>Bar</strong>ateroak. Plebeia, plebs. Canaille. Canalla" Sb-Urq.<br />
2 <strong>bar</strong>atero, <strong>bar</strong>ateru. "La persona que cobraba el <strong>bar</strong>ato en razón del arrendamiento del arbitrio, en el frontón<br />
y el juego de bolos. Urte askuan izan zan <strong>bar</strong>aterua eta iñori parkatzen [ez] arek <strong>bar</strong>atua" Etxba Eib.<br />
"Frontoiko pelotak zaintzeko eta <strong>bar</strong>atoa kobratzeko ardura zuen pertsona. <strong>Bar</strong>ateruak pelotaik gogorrenak<br />
emuten joskuan guk biguntzeko" Elexp Berg. Bi <strong>bar</strong>ik iru gaur dana [=Napoleon III] / bat zanen loba laztana,<br />
/ dago iokoan / bien ondoan / <strong>bar</strong>ateru bat eginik / zerbait arrapau ezinik. Azc PB 214.<br />
<strong>bar</strong>atezgarri. "Incesable" Lar.<br />
<strong>bar</strong>atezgarriro. "Incesablemente" Lar.<br />
<strong>bar</strong>atgune. v. <strong>bar</strong>agune.<br />
<strong>bar</strong>atilla. v. maratila.<br />
<strong>bar</strong>ato (V-gip). 1. (Sust.). "Premio que se paga en los lugares de juego al dueño o al arrendador. Sin. sarixa.<br />
Bola-tokixan, pelota-lekuan eta kartetan, <strong>bar</strong>atua edo sarixa ordaintzen jako jabiari edo onen ordiazkuari"<br />
Etxba Eib. "Lo que cobraba el <strong>bar</strong>atero por alquilar el frontón y la pelota. Askotan ezkiñuan eukitzen ezta<br />
<strong>bar</strong>atua pagatzeko diruik pe" Elexp Berg. v. 2 berera.<br />
"Antzinan, baita, kartetan egiteagatik tabernariak kobratzen zuena" Elexp Berg. Ikusirik markiñarrak<br />
sarkento ollar arek dirua kentzen dautsela jokolarijei, berak jokatu <strong>bar</strong>ik, itanduten dautso bere lagunari ia<br />
zegaitik dan a. --Ori dok, darantzutso lagunak, <strong>bar</strong>atoa kobretia; alan esaten yoek eurok. Kk Ab I 93. Alkar ilten<br />
ibilli <strong>bar</strong>ik, <strong>bar</strong>atoa erdi-bana artzia obeto ez ete deritxon, eta bestiak baietz ba. Ib. 95.<br />
(Adj.). <strong>Bar</strong>ato. Galtza pana moratuak, / alkandora <strong>bar</strong>atuak, / txapela ta relojua / gutxi pagatuak. Xe 214.<br />
(G-azp). (Adj.). (Pelota) buena, reglamentaria. v. BARATOKO PELOTA.<br />
- BARATOKO PELOTA (G-azp). Pelota buena, de cuero, reglamentaria, es decir, la que alquilaba el <strong>bar</strong>atero,<br />
opuesto, p.ej., a errialeko pelota, de baja calidad, normalmente de trapo.<br />
<strong>bar</strong>ats. v. <strong>bar</strong>atz.<br />
<strong>bar</strong>atu (AN, L, BN, Sal, R, S; SP, Ht VocGr, VocBN, Dv, H), baatu (S). Ref.: A; AtSac 42; Iz R 303. Ref.: A;<br />
AtSac 42; Lrq (baatu); Iz R 303. v. gelditu; cf. paratu. Tr. Documentado en autores septentrionales, en<br />
Lizarraga de Elcano y en textos salacencos y roncaleses. Su frecuencia disminuye en el s. XX.<br />
1. Pararse, detenerse; cesar. "S'arrêter [...]. <strong>Bar</strong>atzera ez utztea, ne laisser pas arrêter, demeurer" SP. "Odola<br />
etzaio <strong>bar</strong>atzen, elle a flux de sang (Lc 8, 43)" Ib. "Cesser" Ht VocGr 337. "Sans cesse, <strong>bar</strong>atu gabe" Ib. 337.<br />
"Cesar", "desistir" y "parar, no pasar adelante" Lar. "S'arreter, cesser d'agir" VocBN. "<strong>Bar</strong>a hadi, arrête-toi" H.<br />
"Uria <strong>bar</strong>atu da, la pluie a cessé" Ib. "Detenerse" A. "S'arreter" AtSac, Lrq. "Éuri égitan báratu báge, sin parar<br />
de llover" Iz R 303.<br />
Hamabi urthez geroztik odola <strong>bar</strong>atzen etzaion, eta medikuetan bere sustanzia guzia despendatu zuen, eta<br />
batez-ere ezin sendatu izan zen emazte batek. Lç Lc 8, 43. Koleran abiatuz gero, gaitz da <strong>bar</strong>atzea, gaitz da<br />
aitzina iragan gabe, gaitzerizkoan sarthu gabe gelditzea. Ax 291 (V 193). Bethi goazi, ezkara behin ere<br />
<strong>bar</strong>atzen. Ib. 61 (V 40). Erraiten denenan ezen azken fineraiño eztirela giristino onak eta finak <strong>bar</strong>atzen,<br />
za<strong>bar</strong>tzen eta ez gelditzen. Ib. 463 (V 301). Kaizuz doi, ezi <strong>bar</strong>a / Sorzainak eskuetara / Hur' egitean, hartuz, /<br />
Iakin du zertan <strong>bar</strong>a. 'Car l'esprit qui préside à la naissance des enfants a pris l'aune dans ses mains en la faisant,<br />
et a su où s'arrêter'. O Po 34. <strong>Bar</strong>a zite igarailia, erregen sortia deithora ezazu, erregeren bihotza harri marbre<br />
honen pian estalirik eta gorderik diagozu. Tt Onsa 122. Thenore bat jinen düzü, zuñtan triballiak eta nahaspillak<br />
oro <strong>bar</strong>atüren beitira. "Cessabit". Mst III 47, 1. Eta haren düda, horrat hunat zarabilana, <strong>bar</strong>atü izan zen.<br />
"Cessavit". Mst I 25, 2. Josuek manatu zion iguzkiari, <strong>bar</strong>a zadiela israeldarrek bere etsaiak arras xehaka<br />
zetzaten arteraino. Lg I 197. Samson etzen hartan <strong>bar</strong>atu. Egin zuen sarraski handi bat filistindarretan. Ib. 228.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
8
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Ethorri zenean herrirat bihurtzeko denbora, Jesus etzitzaien yarraiki Yosephi eta Mariari. <strong>Bar</strong>atu zen<br />
Jesuralemen hek deusere yakin gabe. Lg II 123. Eztuzu [demonioa] <strong>bar</strong>atren, eztuzu apartatren aliketa bekatuan<br />
erorierazi arteo (Sal, 1780). ETZ 165. Net hun dela berthuteko bidian <strong>bar</strong>atu gabe beti aitzina joaitia. AR 45.<br />
Irakurtzen baduzu lehiatu gabe, <strong>bar</strong>atuz ukitzen zituzten lekhuetan, ezduzu deus-ere eskas aurkhituko. Brtc 4.<br />
Egin bi inguru <strong>bar</strong>neti eta <strong>bar</strong>a. AstLas 24.<br />
(s. XIX) Bere lagün ororeki / Mauntaban <strong>bar</strong>a ditian. 'Qu'ils s'arrêtent à Montauban'. Xarlem 254. Sail on bati<br />
lothuz geroz ez <strong>bar</strong>a biderditan / Pitxerrak hutsak badire bethe bitez berritan. Monho 26. Baldin zuri nere<br />
biziaren zathi handi bat ebastean <strong>bar</strong>atu gabe, oraino bekhatu egiten eta zure damuztatzen hari izan banaiz, oi!<br />
nolakoa izan den nere egitatea! Dh 188s. Hitz batez kongreganisten izpiritualeko obra on suerte guzietan<br />
partalier iartzea hobeago da, ezin ez bakhotxak, bere bakhartasunean, bere gain egin detzaken othoitz eta obra<br />
onetan <strong>bar</strong>atzea. JesBih 393s. Jarriki zitzajon lasterka, eta ustez zenbeit mortuartar zen, egin zioen oihu <strong>bar</strong>a<br />
zadin eta eman zezon bere benedikzionea. MarIl 70. Konplimendu eta zeremonietan <strong>bar</strong>atzen den<br />
adixkidetasuna, ez da aixkidetasun itxurazko. Jaur 355. Aitzina gira juiten, / Dona Marin <strong>bar</strong>atzen / Orazione<br />
egiten. Etch 388. Tresora atzeman artio <strong>bar</strong>atuko ez gare. Gy 44. Ardatz, arrudak zebilltzan yadanik farra, farra<br />
/ <strong>bar</strong>atu gabe zuntza bat bill, bertzea tira. Ib. 77. <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>ozko uria ez hoitan <strong>bar</strong>atu; / Bisigothek zituzten ondotik<br />
segitu. Hb Esk 48. Pilota dabil airez, ezin <strong>bar</strong>a nihon. Ib. 214. Eta hogoi edo hogoi urthez penitentzia egin balinbazindu-ere,<br />
ez nekha, ez <strong>bar</strong>a, ez geldi. Dv LEd 126. Jakintsun handi zen Jainkozko gauzetan, bainan hortan<br />
<strong>bar</strong>atzen zen haren jakitate guzia. Laph 69. <strong>Bar</strong>a hor! ez urrhatsik egin aitzina! Ib. 204. Aroaren beldurrez ez d<br />
<strong>bar</strong>atuko. Elzb Po 219. Deputatuak orduan ziren Erreboluzionearen aitzinean edo buruzagi bezala abiatu, eta ez<br />
ziren behar <strong>bar</strong>atu bide erditan. Elsb Fram 60. Ordean Aines etzen trikatu edo <strong>bar</strong>atu ere[...]; bainan, aintzina<br />
zohalarik bere bidean lehia saindu batekin, ihardetsi zion. Jnn SBi 136. Jesusek xutiturik / dio kalernari: / "Nik<br />
manatzen baitaiat / ixil <strong>bar</strong>a hadi". Zby RIEV 1908, 412. Pilota bat <strong>bar</strong>atua denean paso-marraren eta<br />
erreboteko eskasaren artean, horri erraten zaio xaxa edo arraia. Ib. 88. Üzürria <strong>bar</strong>atü zen ordü berian. Ip Hil<br />
181.<br />
(s. XX) Kosetxaren biltako tenpran, ezta <strong>bar</strong>atan jentia gai eta egun. Mdg 125. Nainoke anitx gaiza erran, eta<br />
eztakid zer. Orai xa kontan <strong>bar</strong>atan naz, aiketa abentu txikerrekoaraino. Ib. 129. Eskual-herrian laket diuk<br />
zenbeit elhe eta irri arteta, <strong>bar</strong>atzea ere ba noiztenka zigarreta baten estakuruan. JE Bur 114s. Bainan beharien<br />
artean dituzten haurrideak <strong>bar</strong>a diten othoizka ari zeiezte [pilotarier]. Ib. 30. Eskuaren emaitera baitzoan bere<br />
lagunari, biderdi <strong>bar</strong>atu zitzakon, hotz eta geldi. Ib. 126. Hortan <strong>bar</strong>atü zen egitekua. Const 22. <strong>Bar</strong>atü ziren<br />
Drundan, han egünaren igaraiteko. Ib. 30. Eta horra bederatzi astoak tankez <strong>bar</strong>atuak, erreximenduko zaldiak<br />
gelditzen diren bezala. <strong>Bar</strong>b Sup 71. Eta erregina gazteari bere hirri xoroa <strong>bar</strong>atu zitzaion berehala. <strong>Bar</strong>b Leg<br />
137. Mailak tarrapatan beheraino jautsi gabe, <strong>bar</strong>atzen niz ezkaratzari so. JE Ber 66s. Ez girela lehenbizikoak,<br />
oihan hartan ikusten gituenak; udan noiz-nahi <strong>bar</strong>atzen direla han donostiar familiak, gu bezala lurrean<br />
bazkariteko. Ib. 30. Platonek nehork baino hobeki bazakien gauzen jarioaren berri: ikusten zituen oro zoatzila,<br />
<strong>bar</strong>atu gabe aldatuz, bertzelakatuz, irabiatuz. Lf in Zait Plat XX.<br />
Pararse, quedarse, posarse; instalarse. Hil hanitz bi aldetarik: hamasei mila <strong>bar</strong>atu dituzu kanpuan. (1595).<br />
FLV 1993, 449. Ordea gero ere, iraultze eta ibiltze heken guztien finean, athea bere erroetan, eta nagia bere<br />
ohean bezala, bere bekhatuen xisteran eta etzauntzan <strong>bar</strong>atzen da. 'Se queda'. Ax 46 (V 29). Eztiazozula beha<br />
urkhabeko bide ederrari, baiña beha iazozu urkhabeari berari, <strong>bar</strong>atu behar duzun lekhuari. Ib. 521 (V 335).<br />
Bekhatiala ez erorteko, edo ez hartan <strong>bar</strong>atzeko, bena bai hartarik laster elkiteko. Bp I 127. --Aski deia bethi<br />
Igantez, edo aldizko Meza apal baten enzütia? --Ez; batbederak, eriz edo ezinez <strong>bar</strong>atzen ezpada, Parropia<br />
Meza enzün behardü hirur Igantetarik batez. Ib. 108. Süzko mihi eli bat bezala agertzen ikhusi zütien, zoin<br />
berhezi baitziren, eta hetarik bat bederatan gañen <strong>bar</strong>atü. Bp II 71. Noemi alhargundu zenean, <strong>bar</strong>atu zen<br />
Moaben. Lg I 244. Mündia kreatüz geroz Jinkuaren grazian hil ziren Jüstuen Arimak <strong>bar</strong>atürik zauden lekia.<br />
CatLan 46. Haritz batetarik bere bilotik xilinxau <strong>bar</strong>atu zuzun. AR 28. [Hereje] aietáik bakotxik ére etzué utzi<br />
<strong>bar</strong>átzera bere erreinuan. LE JMSB 193. Noen arkatik usoa / arat onat zen egatu; / andik kanpoan gaixoa /<br />
etzeike nion <strong>bar</strong>atu. LE Kop 152. Asteko lehen egunean, Jesus ethorri zen eta <strong>bar</strong>atu bere dizipuluen erdian.<br />
Jaur 168. Ezur bat egon zaikon <strong>bar</strong>atia / eztarriaren erdian. Arch Fab 143. Hur hau deitzen die bükhata eta<br />
hoztü denian <strong>bar</strong>atzen da zolan nitre-gatza. Ip Dial 116 (It, Dv gelditzen, Ur geldituten). Erletegiaren ondoan<br />
landatzen dira arbola aphal batzuek; erlumeak hekietan <strong>bar</strong>atzen dira. Dv Lab 296. On dire aitzakiak gizonen<br />
yostatzeko behin, bainan zorigaitz hetan <strong>bar</strong>atzen direnei! Hb Egia 124. Jaunak, <strong>bar</strong>atzen naiz ixtorioaren<br />
aitzinean. Elsb Fram 108. Lür saintia, zerr'adi / ni <strong>bar</strong>nen <strong>bar</strong>a ahal nadin. / Lür saintia da zerratü / ni errege<br />
Janeki <strong>bar</strong>atü. Balad 95. Gogoeta gaixtoetan <strong>bar</strong>atzea bekhatu handia da? CatJauf 83.<br />
Parar, tener el paradero. Cf. <strong>bar</strong>apen. Oil beztad erraitra non <strong>bar</strong>atan den, eta karten direkzionia, etzadan<br />
ekun sospetxarik galten drela. Mdg 142.<br />
(Con ablativo). Dejar de, cesar de. Non guri gerla egitetik behin-ere ezpaitirade <strong>bar</strong>atzen. Lç Ins A 4r. Ez<br />
gara <strong>bar</strong>atzen zuengatik othoitz egitetik. Lç Col 1, 9 (TB, Dv -tik <strong>bar</strong>atzen; He -tik gelditzen). Enüzü ixilik<br />
egonen, ezetare othoitzetik <strong>bar</strong>atüren. Mst III 21, 5. Ez <strong>bar</strong>a othoitz egitetik. Lg I 261. Zergatik <strong>bar</strong>atü dira<br />
animalen oferitzetik sakrifiziotan Jesü-Kristoren hilzian? CatLan 133. <strong>Bar</strong>a zaite hek jazartzetik. Monho 128.<br />
Han eztire <strong>bar</strong>atuko elkhar fulia guziarekin madarikatzetik. Dh 162. Maria etzen <strong>bar</strong>atzen saindutasunean eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
9
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
perfekzionean aintzinatzetik. MarIl 116. Ezkitian jagoiti <strong>bar</strong>a zure laidatzetik. UskLiB 19. Ez gare <strong>bar</strong>atu behar<br />
desiratzetik lehiarekin Zeruetarat heltzea. Jaur 158. Hauk zaitezken orduan kolpakatik <strong>bar</strong>atu. Gy 34. Ez <strong>bar</strong>a<br />
zure xuritzetik, zeren handiak baitira zure bekhatuak. Dv LEd 126. Meza emaite guzian bozkariozko nigarretarik<br />
ez zen <strong>bar</strong>atu Zabier. Laph 169. Zeliala so egitetik <strong>bar</strong>a zitie. CatS 104. Zure amodiotik / Han su lothuz geroztik,<br />
/ Erretzetik ez nadien <strong>bar</strong>a. Zby RIEV 1908, 287. Hoiek dire ez ditezkenak <strong>bar</strong>a penitentziatik. Ib. 609. Jainkoak<br />
berak, egun hartan pausatuz, lanetik osoki <strong>bar</strong>atuz zeru-lurrak egin-eta. Arb Igand 60. Haregatik egün orozko<br />
ohore hoien emaitetik <strong>bar</strong>atürik ere, ezkütüzü nahi <strong>bar</strong>atü zure maithatzetik ez eta zure othoitzetik. Ip Hil 220.<br />
San Josef, lanetik <strong>bar</strong>atua, ixil ixila bethi, amultsuki beha zagon. <strong>Bar</strong>b Sup 165. Jaunaren otoitzetik / ez nadien<br />
<strong>bar</strong>a. Etcham 161. Jaun onaren ohoretan / ez <strong>bar</strong>a kantatzetik. In SMitx Aranz 198.<br />
2. Quedar, terminar, resultar. v. gertatu. Bada zuk iragan diren urthe guztiotan, behin ere ongi kofesatu<br />
gabe, bekhatutan gogorturik eta ezansiaturik zaudezinorrek, zertan <strong>bar</strong>atu uste duzu? '¿En qué esperas parar?'.<br />
Ax 110 (V 73). Ahalke handi batek begitartia estalirik, konfusionetan <strong>bar</strong>atu zen. Tt Onsa 130. Bi aita semiak<br />
akord <strong>bar</strong>atu ziren behar zutela bere honen erdia presentatu. Tt Arima 81. Eta hi <strong>bar</strong>atüren hiz ahalkez betherik.<br />
"Tu stabis confusus". Mst III 6, 4. Satan, egoiten ahal zira / zaflatu gabe mitilik, / nahi ezpazira <strong>bar</strong>atu /<br />
zaragoilak kakaz beterik. AstLas 23. Zertan <strong>bar</strong>atuko zen trajedia gura (276). 'En qué vendría a parar'. LE-Ir.<br />
Bater butillatü / Bester ez eskentü, / Ni gabe <strong>bar</strong>atü. 'Moi, j'étais resté sans rien'. Etch 324. Hunak galdürik,<br />
haurrak dohakabe <strong>bar</strong>atü. Ib. 142. Berritan begiratzen dut iraganari edo ethorkizunari, eta nolako etsimenduan<br />
naizen <strong>bar</strong>atzen! Dv LEd 228. <strong>Bar</strong>atu zren guardiak kain arritruk, bai zauden ilik bikala. Hual Mt 28, 4 (Samper<br />
gelditu). Jesus <strong>bar</strong>atü zen bera. EvS Io 8, 9 (LE gelditu-ze sollik, Dv bakharrik gelditu zen). --Eta aren korpitza<br />
nola <strong>bar</strong>atu zen? --Unitruk dibinidade berareki. CatR 29 (CatAe 28, CatSal 29 gelditu). Eztela behinere entzünik<br />
izan, zure heltüra deithü dianik, zure lagungoa galthatü dianik, <strong>bar</strong>atü dela konsolazione gabe. Ip Hil 259.<br />
Otsoari ezkapatuzitzazkan tripak giltzurinetarik, eta kostilla guziuak <strong>bar</strong>atuzitzazkan tortilla batian. Mdg 170.<br />
Berriz <strong>bar</strong>atu gra maestrorik bage. Ib. 137. Osoaren ondotik ibilki, eta erdiaren jabe gelditzea [...]. Eta erdiaz<br />
on <strong>bar</strong>atu dela athera bazait, sobera diot hori bera. JE Bur 97.<br />
3. (SP, Ht VocGr, VocS, Lar, Lecl, VocBN, Gèze, Dv, H). (Trans.). Detener; impedir. "Empêchez-le, <strong>bar</strong>a<br />
ezazu" Ht VocGr 352. "Sursoir, <strong>bar</strong>atzea, trikatzea. L'affaire sursise, egitekoa <strong>bar</strong>atua" Ib. 429. "Detener" Lar.<br />
"<strong>Bar</strong>atü, fixer" VocS. "Arrêter" VocBN, Gèze. "Amaraunak <strong>bar</strong>atzen du odola" Dv. "Hesi hori abereen<br />
<strong>bar</strong>atzeko da" Ib. "Aita batek <strong>bar</strong>atzeko du gaizkian dabilan haurra" Ib. "Zaldia laurhaska dohana <strong>bar</strong>atzea,<br />
arrêter un cheval qui va au galop" H.<br />
<strong>Bar</strong>a itzadazü ene <strong>bar</strong>reiarzünak. Mst III 23, 4. Hatsarriak <strong>bar</strong>a itzak; berantegi erremediua adelatzen duk,<br />
nuizere lüzakeria handiez gaitzak zahartü beitirateke. Ib. I 13, 5 (Ip <strong>bar</strong>a itzak). Maite diana, bethi boztariuan<br />
dabila laxterrez, hegaltaz; solt da, eta deüsek ere eztü <strong>bar</strong>atzen. Ib. 5, 4. Hire hitzek ez niautek <strong>bar</strong>aturen. Lg I<br />
316. Dabitek eta haren azpikoek yakin zutenean Amnonen heriotzearen berri ondikozkoa, ezin <strong>bar</strong>atu zituzten<br />
hek ere bere nigarrak. Ib. 310. Yaun-doni Petrik etzakien non zen bozkarioz; ezin <strong>bar</strong>a zezakeien bere<br />
kontentamenduaren gaindidura. Lg II 168. Ezbaduzu bertze ahalik haren solhasen libertinkeria <strong>bar</strong>atzeko. Mih<br />
66. Iragan behar ditutzun mendi gorek etzaituzte <strong>bar</strong>atzen. Ib. 51. Zer arren eliro obra, gizonaren arima egin<br />
dianak? Denboraren lüzetarzünak <strong>bar</strong>a elitiro, eztelakoz berantiarik haren eretzian. Egiat 184. Aize khinperrek<br />
bidia <strong>bar</strong>atzen, belak zathizka, batürak porrokatürik, hür herrekak ontzian turrustaz sartzen. Ib. 157. Erhokeri<br />
handiagorik badeia eziez mündiaren laisterra <strong>bar</strong>atü nahiaren egarria. Ib. 167. --Zer egiten dü gütan<br />
eztitarzünak? --<strong>Bar</strong>atzen ditü kolerazko mobimendiak, eta errendatzen gitü onest eta pausatü ororen alderat.<br />
CatLan 66. Adiskide jakintsu jinkotiar batek berriz gortu bainu erranez Jinkoazko lanetan, ez untsa egitiaren<br />
beldurrak ezkitiela <strong>bar</strong>atu behar. AR 5.<br />
(s. XIX) [Jainkoak] zerbait izan eta gerta dadila baitezpada nahi duenean, deusek, ez nihork ezin <strong>bar</strong>a<br />
dezaken gisan. Dh 183s. Bortha alhartzea hunkitu bezen laster, <strong>bar</strong>atua senditu nintzen, indar gorde eta ezin<br />
bentzutu batez. MarIl 72. Deusek ez nau <strong>bar</strong>atuko, zu ganat bihurtzen naiz. Jaur 125. Ekiaren leihuruak ditizu<br />
<strong>bar</strong>atzen, / Tenpestak ere bai gahaitzen. Arch Fab 93. Ifernura lasterka nindohalarik, zuk <strong>bar</strong>atu nauzu, Jauna.<br />
Dv LEd 135. Eta, ez malkharrek, ez mendiek, ez sasiek, deusek ere ez nau nere bidean <strong>bar</strong>aturen. Ib. 238.<br />
Zorrotza da haren justizia. Estakuru, aitzakia eta itxurapenek ez dute <strong>bar</strong>atzen. Ib. 189. Erhautsaren <strong>bar</strong>atzeko<br />
elgarri tinki tinkia ezarriak dituzte [arbolak]. Dv Lab 84. Baldin lekhua biphila balitz, hedoiek aintzinago jo<br />
lezakete; bainan oihanek <strong>bar</strong>atuz, an uzten dute sabelean dagokaten ura. Ib. 312. Ohoinek <strong>bar</strong>atu zituzten ehun<br />
orga ile, Asturiatik heldu zirenak. Hb Egia 146. On iduritzen bazitzaioten lagunen hiltzea, deusek ezin <strong>bar</strong>atuko<br />
zituen. Ib. 9. Bidearen erdian <strong>bar</strong>atzen dute, eriak ekhartzen diotzate, othoi hunki ditzan. Laph 213. Behar da<br />
Meza entzün, Pronuala eta beste Ofiziuetara asestitü, arrazu hunek ezpagütie <strong>bar</strong>atzen. CatS 46. Gero berritz<br />
Mairuak ethorririk, / Nihork ez zetzazken <strong>bar</strong>a. Zby RIEV 1909, 399.<br />
(s. XX) Bertzalde, Presidentaren izendatzeak sal-erospen guziak <strong>bar</strong>atzen ditik. JE Bur 116. Ziek zütiet ene<br />
oihan / erdi erditan <strong>bar</strong>atzen. Casve SGrazi 60.<br />
(Con ablativo). "Empêcher, arrêter (en ce sens). Etxean sartzetik <strong>bar</strong>a ezazu, empèche-le d'entrer dans votre<br />
maison (Jub)" H. Respektu hümanuak horren egitetik <strong>bar</strong>atzen balü, behar lizate lotsa izan punitü izatia,<br />
Jinkuaz berarez hain respetatürik izan denaz. Mercy 28. Ezta beraz emütskeriarik gü <strong>bar</strong>a ahal gitzanik [...]<br />
gure egongiaren xahatzetik. Arch Gram 35. Bede haur horik, eztitzatziela eneganat jitetik <strong>bar</strong>a. Ip Mt 19, 14<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
10
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(Hual, Samper estorba). Zerentzat behar dugu gizon hori irri egitetik <strong>bar</strong>atu? Laph 171. Ez dut uste, Franzizko,<br />
lo egitetik <strong>bar</strong>atu nahiko gaituen. Ib. 125. Elizak nahi dü solamente laguntü gure flakezia, zuñek Jinkuari zor<br />
dügün bezainbat satisfatzione egitetik <strong>bar</strong>atzen beikütü. CatS 91. Bena zerbait hun bere beitharik badiala uste<br />
dianak, Jinkoaren grazia beregana jitetik <strong>bar</strong>atzen dü. Ip Imit III 42, 1.<br />
4. (Lar, Gèze), baatu (S). Ref.: Lh (baatü); Lrq (baatu). Quedar, restar, mantenerse. "Quedar [...] lat. manere,<br />
remanere" Lar. "Rester" Gèze, Lrq. "Demeurer, rester" Lh. Orotrat ere <strong>bar</strong>atzen da oraino pena denborala.<br />
Tt Arima 64. Bekhatu orijinaletik <strong>bar</strong>atü zaikün khozü gaxto haren kuntre bühürtzen ikhas dezagün. Mst XVII.<br />
Ezi indar aphür <strong>bar</strong>atü zaiona, sü txinkha hauts pian gorderik dagoena bezala düzü. Mst III 55, 2. Bena bata eta<br />
bestia Jesüs-Kristen khorpitz odol arima eta jinkotarzüniala khanbiatiak beitira, üdüripenak solamente <strong>bar</strong>atzen<br />
direlarik. UskLiB 90. Bekhatü kofesatzeko uste gabian <strong>bar</strong>atietzaz ihur orhitzen balin bada, süitako Kofesionian<br />
behar dütü deklaratü. Ib. 84. Ez diru ez arropaik / etzaigu <strong>bar</strong>atzen. Bordel 47. Ezteia ogirik ez ardurik <strong>bar</strong>atzen<br />
Konsekrazionetik landa? CatS 72. Errekesunetik <strong>bar</strong>atan den zukiuari, erraiten dabei txirikot. Mdg 136. Kuidao<br />
pikor bat <strong>bar</strong>atan zaitad [kartak] errezibitan tionez ote. Ib. 138.<br />
Permanecer, mantenerse (en un estado). Zergatik egüberriren bezpera gaia, bestiak oro beno ohoratiago<br />
<strong>bar</strong>atü da? Bp II 17. Egün oroz profeitü zunbaiten egiteko sürik eztügü hartzen, hartakoz ephel eta hotz <strong>bar</strong>atzen<br />
gira. "Remanemus". Mst I 11, 2. Nola izan deiteke izan den Ama, eta Birjina <strong>bar</strong>atü den? CatLan 37. Retira<br />
Satan, bestiak <strong>bar</strong>a han. 'Satan se retire. Les autres restent'. Xarlem 924. Eta Chahoren depütatü igaraitia<br />
galthatü, / Bestela handier esklabo behar dükegü <strong>bar</strong>atü. 'Nous devrons demeurer esclaves'. Etch 582. <strong>Bar</strong>atzen<br />
zelaik birjen erdi baño len, erditzean eta erdiz geroz. CatSal 11 (CatR 11 <strong>bar</strong>atan zelarik; CatAe 10 gelditzen).<br />
Protestantek erre zien, mürriak berak <strong>bar</strong>atü ziren xütik, eta estatü deithoregarri horrek irain zian berrogei eta<br />
laur urte. Ip Hil 201s. Bagintuen hemezortzi egoitza nagusi. Biga dire doi doia oso <strong>bar</strong>atuak. Prop 1901, 104.<br />
"<strong>Bar</strong>atu, quedar pendiente" HerVal 273 voc. Tipituaingo kondia, zorra <strong>bar</strong>atia. HerVal 160.<br />
Klementein kondia aburrilian <strong>bar</strong>atu. Ib. 192. Kondiak einik zo(rra) <strong>bar</strong>atu. Ib. 192. Agerre kondia ekainian<br />
einik 24 arzeko <strong>bar</strong>atu. Ib. 195.<br />
5. (S), baatu. Ref.: Lh; Gte Erd 288. Encontrar. "Mendian lagüna <strong>bar</strong>atü düt (S)" Gte Erd 288. Eia eztienez<br />
ihur bidian <strong>bar</strong>athü. Etch 348. Ülhüna zenin abantzü / Etxerat abiatü: / Bi adixkide <strong>bar</strong>atü, / Abüsione gerthatü.<br />
"Nous rencontrâmes deux amis". ChantP 316. Zareta bat bürian / kanporat jalkitzian [Hauzeko anderia] / Mus<br />
d'Urrutiak zian / <strong>bar</strong>atü bai bidian. Balad 41. Abere ohilek algar edireiten beitie, Anttonik bere odoleko mandrill<br />
bat nonbait baatü zian. GAlm 1958, 53. Ziek zütiet ene oihan / erdi erditan <strong>bar</strong>atzen. 'Je vous rencontre'. Casve<br />
SGrazi 60.<br />
(Con aux. intrans. bipersonal). Encontrarse. Ürzo lüma gris gaxua, / Ore bidajin bahua; / <strong>Bar</strong>atzen bazaik<br />
müsde Sarri, / jaun apetitü hun hura, / Begiz ikhusten balin bahai Phetiriñalat bahua. 'Si tu rencontres'. ChantP<br />
204 (cf. Balad 129: batzen bazaik Musde Sarri). Errege Jan zauritürik / jin izan da armadetarik. / Am'anderia<br />
<strong>bar</strong>atü ziozü / etxian alagerarik. Balad 93.<br />
6. Preparar. v. paratu. Khontü hura <strong>bar</strong>atürik eta siñatürik date Tresorieraz eta Direktorraz. Mercy 39.<br />
- BARATUXE. (Aprox. de <strong>bar</strong>atu). Entzunik izurritea <strong>bar</strong>atuxe dela <strong>Bar</strong>zelonan, <strong>Bar</strong>zelonerateko abiadura<br />
hartzen du. Laph 50.<br />
- BARATZERA HELDU. Venir a parar. Zertan <strong>bar</strong>atzera eldu den bizi bat gaizki enpleatua (271). LE-Ir.<br />
- EZIN BARATUZKO. "Qu'on ne peut arrêter, retenir, fixer. Horren gogoa nihon ezin <strong>bar</strong>atuzkoa" Dv.<br />
<strong>bar</strong>atugabe. "Continuel, incessant, qui ne s'arrête pas" Dv.<br />
- BARATUGABEKO. "Continuel, incessant, qui ne s'arrête pas" Dv.<br />
<strong>bar</strong>atx (S; SP (que cita a Ax), Ht VocGr, Lar, Añ (AN), Hb ap. Lh (-ax), H), <strong>bar</strong>aitz (A, que cita a Mercy<br />
Sacram 13), baatx (S), batx. Ref.: Lh (baatx); Gte Erd 260. Azkue no precisa si se refiere a <strong>bar</strong>atx o a <strong>bar</strong>atxe:<br />
"<strong>Bar</strong>atx, <strong>bar</strong>atxe: [...] 2.º (V, L, BN, R, Sc), lentamente". I (Adv.). 1. "Peu à peu" Ht VocGr. "Lentamente",<br />
"poco a poco" Lar, Añ. "<strong>Bar</strong>atx mintzatzen düzü (S)" Gte Erd 260 (s.v. poliki). "Zu(a)za <strong>bar</strong>atxago (S)" Ib. 145.<br />
v. <strong>bar</strong>atz, <strong>bar</strong>atxe. Eta anhitz egunez <strong>bar</strong>atx ioaiten genela, eta nekez Gnidako aurkhara heldurik. Lç Act 27,<br />
7 (He nekhez, TB pisuki, Dv emeki, Ol, Ker astiro, IBk geldiro, IBe geldi-geldi). Hala ikhusiko duzu dendari<br />
baten etxean ere, ofizialeak abiadura handia daramala, pontuak husu eta laster emaiten tuela; baiña aprendiza<br />
bakhan, <strong>bar</strong>atx , eta pontuak kontatuz bezala hari dela. Ax 91 (V 61; 2.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 11<br />
mende.<br />
a ed. <strong>bar</strong>atz). Mezu egin nezan<br />
herabea, berant ioan zedin, eta <strong>bar</strong>atx, eta itzul deus gabea. "Lentement". O Pr 316. Mandatari hotza, berant<br />
abia, <strong>bar</strong>atx ioan, eta itzuli hutsa. Ib. 642. Ari zidie, arren, aisa bizi zela erran delako arotza eta ari zela,<br />
berinda<strong>bar</strong>ranba, dote bibil baten athetzen bere Xaxirentako, ago batx! Gure arotza bethi ezin heltian zen!<br />
GAlm 1937, 55 (ap. DRA).<br />
2. "<strong>Bar</strong>atx, <strong>bar</strong>atxe: 1.º (V-arr-oroz), raras veces" A. v. 2 <strong>bar</strong>atxi.<br />
II (Adj.). 1. (S; Gèze). "Lent" Gèze y Lrq.<br />
2. (Añ (V)). "Raro, separado, escaso" Añ.<br />
- BARATXA. Lentamente. "<strong>Bar</strong>atxa mintzatü zen (S)" Gte Erd 260 (s.v. poliki).<br />
- BARATX-BARATX. "Pian, piano, [...] <strong>bar</strong>atx <strong>bar</strong>atx" Añ.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BARATX-BARATXA. Muy lentamente. "(Très, trop) lentement, <strong>bar</strong>atxñi, <strong>bar</strong>axtto, emekiñi, <strong>bar</strong>atx<strong>bar</strong>atxa"<br />
Casve. v. BARATXE-BARATXE. Goxoki postatürik karriola gaiñian / Baatx-baatxa sartzen gira<br />
Baionako arruan. L. Ligueix ap. Igela 98.<br />
<strong>bar</strong>atxe (SP, Ht VocGr 379, 401, Lar, Dv, H), bahatxe. Tr. Aparece en RS (<strong>bar</strong>atxexe) y en autores labortanos<br />
de los ss. XVII y XVIII; más adelante sólo hallamos algunos ejs. en Arbelbide, Iratzeder, y el vizcaíno Otxolua.<br />
I (Adv.). 1. Lentamente, poco a poco. "Tout bellement" SP. "Lentement, hurriki, astiki, <strong>bar</strong>atxe" Ht VocGr<br />
379. "À petit pas, <strong>bar</strong>atxe, emeki" Ib. 401. "Quedito, quedo, gelditxo, <strong>bar</strong>atxe" Lar. "Zaude <strong>bar</strong>atxe, restez<br />
doucement, ralentissez le pas" Dv. "Lentement, sans se presser, doucement" H. Azkue no precisa si se refiere a<br />
<strong>bar</strong>atx o a <strong>bar</strong>atxe (o a los dos): "<strong>Bar</strong>atx, <strong>bar</strong>atxe: [...] 2.º (V, L, BN, R, Sc), lentamente". v. <strong>bar</strong>atz, <strong>bar</strong>atx. <br />
(v. infra ej. de RS --<strong>bar</strong>atxexe--). Eskas xipietarik begiratzen eztena, <strong>bar</strong>atxe erortzen da handienetan. SP Imit I<br />
25, 11 (Ch <strong>bar</strong>atxe <strong>bar</strong>atxe, Mst emeki emeki). Ezen nola zenbait eritasunez gizon sendatu berria nezesario duen<br />
bezanbat baitabilla, <strong>bar</strong>atxe ordea eta pisuki, hala bekatorea bere bekatuetarik sendatu denean. SP Phil 5<br />
(Echve Dev 14 geldi ta neketan). Konsiderazionetik edo meditazionetik ilkhi gaitezinean, emeki eta <strong>bar</strong>atxe sartu<br />
behar gara egitekoetan. Ib. 539. Zeina [zegata] berenez pozoin bat baita <strong>bar</strong>atxe eta berandura herioa<br />
dakharkena. He Phil 357. Ia ba, Ordollo jauna; irakurri gogo onez, eta ondo ulertu dagitsuadan ogutzi egidazu<br />
argi, zoli ta <strong>bar</strong>atxe. Otx 96. Lanoak andanaka bahatxe ibilki. Iratz 51.<br />
2. En voz baja. "<strong>Bar</strong>atxe, [...] sans bruit" H. Gure aita zeruetan, &c. <strong>bar</strong>atxe erraten da. EZ Eliç 379.<br />
3. "<strong>Bar</strong>atx, <strong>bar</strong>atxe: 1.º (V-arr-oroz), raras veces" A.<br />
II (Adj.). (Dv, H). "Lent" Dv. "<strong>Bar</strong>atxea (L), qui va lentement" H.<br />
- BARATXE-BARATXE (Urt I 81, Ht VocGr, Lecl, Dv, H), BARATX-BARATXE (Ht VocGr 401).<br />
Lentamente, poco a poco. "Paulatim acclinatus, <strong>bar</strong>atxe <strong>bar</strong>atxe ekharria, &c." Urt I 81. "Peu à peu" Ht VocGr y<br />
Lecl. "Tout doucement, tout lentement, peu à peu, petit à petit, pas à pas" H. <strong>Bar</strong>atxe <strong>bar</strong>atxe, badua urrun.<br />
Volt 134. Ikhas zazu zure buruaren benzutzen, ene amorea gatik, eta orduan zure arimak <strong>bar</strong>atxe <strong>bar</strong>atxe<br />
ikhasiko du haren ezagutzen. Arbill III 52. Othoi ene Iauna iragan bedi bere muthillaren aitziñean, eta gidatuko<br />
naiz <strong>bar</strong>atxe <strong>bar</strong>atxe, ene aitziñean den bagaia trañaren arabera. 'Paulatim'. Urt Gen 33, 14. Errexkiago<br />
Jainkoaren laguntzarekiñ batean garaituko tutzu <strong>bar</strong>atxe <strong>bar</strong>atxe tentazioneak pazienzia humill eta luze batez.<br />
Ch I 13, 4. Altxatuko zare <strong>bar</strong>atxe <strong>bar</strong>atxe Jainkozko gauzen ezagutzarat. Ch III 42, 2. Hirurgarrena da behar<br />
dugula <strong>bar</strong>atxe-<strong>bar</strong>atxe kostumatu gure buruaz ez fidatzen. He Gudu 41. Baiñan segidan <strong>bar</strong>atxe-<strong>bar</strong>atxe eta<br />
pensatu gabe, uzten dio bere burua glori banoari hartzera. Ib. 71. Huts ariñez egiten den arbuioak, <strong>bar</strong>atxe<br />
<strong>bar</strong>atxe erorko handienetarat darama. Mih 121. Ez duzu ikhusten, bekhatuan egonez, bekhatua onhesten dela?<br />
hura onhetsiz maitatzen dela, maitatuz nausitzen dela, eta gisa huntan <strong>bar</strong>atxe-<strong>bar</strong>atxe penarik gabe,<br />
antsikabeki egiten dela? Brtc 179. Zeren bekhatu benialetan ohitzen denak galtzen bai du <strong>bar</strong>atxe-<strong>bar</strong>atxe<br />
mortalen higuintza eta beldurra. Ib. 109s. Hegastegiko zur-arteak usteltzen ditu [...], eta <strong>bar</strong>atxe-<strong>bar</strong>atxe<br />
zimenduetaraino jausten. Arb Igand 46. Gero Londaitzek-eta sakea arturik, batxe, batxe, arribatu dire<br />
berdintzerat. Herr 7-5-1959 (ap. DRA).<br />
- BARATXE BARIK. "Sin tardar" A Apend.<br />
- BARATXEKO. Lento. Ezen gaitz hura hari da, nihork ohartu eta sentitu gabe, eta <strong>bar</strong>atxeko abiadurez,<br />
aitzina darama kasu eta erorte handietara. SP Phil 258 (He 260 <strong>bar</strong>atxetto abiatuz).<br />
- BARATXEXE (A (que cita RS)). Hoa laster <strong>bar</strong>atxexe. "Vete de presto pasito". RS 173.<br />
- BARATXEZKO. Lento. Zeren nola zeguta ezpaita berez pozoin hagitz khexagarri, baiña aski <strong>bar</strong>atxezko<br />
eta errazki erremediatuzko, ordea mahatsarnoarekin edanik ezin khenduzkoa da. SP Phil 354.<br />
<strong>bar</strong>atxe. v. 2 <strong>bar</strong>etxe.<br />
<strong>bar</strong>atxeka (SP, sin. trad.). Lentamente, poco a poco. v. <strong>bar</strong>atxe. <strong>Bar</strong>atxeka, pazienziaz eta irautez<br />
(Iainkoarekin batean) hobeki garaitu zaizte, buru gogorka iarriz baino. SP Imit I 13, 4. Bekhatutik debozionera<br />
berriz ikhaiten den arima konparatzen da argi-begiarekin, zeinek, goiti ilkhiten denean, ezpaititu berehala<br />
ilhunbeak kasatzen, bainan <strong>bar</strong>atxeka. SP Phil 21 (He 20 <strong>bar</strong>atxe <strong>bar</strong>atxe, Echve Dev 34 piskaka piskaka).<br />
<strong>bar</strong>atxetto. Dim. de <strong>bar</strong>atxe. Gaitz bat da ezen ezerian eta sentitu gabe hartzen dena, eta hastean,<br />
<strong>bar</strong>atxetto abiatuz, helaranza handietara hots ematen duena. He Phil 260 (SP 258 <strong>bar</strong>atxeko abiadurez). Ordean<br />
zohaz <strong>bar</strong>atxetto eta sinpleki lan hortan, lehiatu edo khexatu gabe. Ib. 107. <strong>Bar</strong>atxetto behar da khexatu, dio<br />
errefau aspaldikoak. Ib. 245.<br />
<strong>bar</strong>atxetu. "Ralentir" Dv.<br />
1 <strong>bar</strong>atxi (Hb ap. Lh, Dv). "(Darthayet Manuel 13), biritxi edo <strong>bar</strong>atxi, pair ou impair. On dit plutôt biritxi ala<br />
bakhotxi" Dv.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
12
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
2 <strong>bar</strong>atxi (V-arr-ple ap. A; Añ (V)). "Raramente" Añ. "De tarde en tarde, raras veces" A.<br />
<strong>bar</strong>atxila. "<strong>Bar</strong>atxilla, extremidad superior del maíz" A.<br />
<strong>bar</strong>atxinko. "(R), tablar, cuadrito de un huerto" A. Cf. VocNav: "<strong>bar</strong>achinto, llaman así en Roncal a un trozo de<br />
calle".<br />
<strong>bar</strong>atxu. "<strong>Bar</strong>atxü (S), tranquilo" A. "Doux, ezti, eme, leiñ, goxo, baketiar, <strong>bar</strong>atxü" Lh Eusk 1919-1920 (I), 79.<br />
"Tranquile, <strong>bar</strong>atxü, ekürü, üküru, gozo, ezti" Casve.<br />
<strong>bar</strong>atxugaitz (S), batxugaitz. "<strong>Bar</strong>atxügaitz (S), turbulento" A. "Agité, inquiet" Lh Eusk 1919-1920 (I), 80.<br />
"Turbulent, <strong>bar</strong>atxügaitz, ekürügaitz, edengaitz, ezineden, ezinegon" Casve. Bost, sei urtetakotz ageri zen zer<br />
entreñatako eta zer jitetako gizona izan zaitekian. <strong>Bar</strong>atxu gaitz zen, bena etzian gaxtokeriarik. Const 15. San<br />
Mixel Garikoitz, sortzaroz, batxugaitz zela bestiak bezala. Herr 13-6-1963 (ap. DRA).<br />
<strong>bar</strong>atxugaizkeria. "<strong>Bar</strong>atxügaizkeria (S-saug), turbulence" Lh.<br />
<strong>bar</strong>atxuri (G, AN, L, Ae, Sal, BN, R, S; SP, Urt I 522, Ht VocGr, Lar, VocS 130, Mg Nom 65 (G), Añ (G, AN),<br />
Lecl, Arch VocGr, Gèze, Dv, H, Zam Voc), <strong>bar</strong>atzuri (Lar, Añ (G, AN), Hb ap. Lh, Lcq 159, H), ba(r)atzubi (Gazp),<br />
baatxuri (G, BN, S, Ae; VocBN, Gèze, H), bahaxuri (BN-baig), baatzuri (G-to), batzuri, batzui (G-nav),<br />
babatxuri (AN-ulz). Ref.: VocPir 626; Bon-Ond 149; A (baatxuri, <strong>bar</strong>atxuri); Lh (<strong>bar</strong>atxuri, baatxuri); Lrq<br />
/baac#úi/; Iz To (baatzuriye), Als (batzuia), Ulz (babatxuríe); Satr CEEN 1969, 173; CEEN 1970, 347.<br />
Tr. No lo hallamos en textos vizcaínos. Los septentrionales emplean <strong>bar</strong>atxuri; entre los guipuzcoanos<br />
hallamos tanto esta var. como <strong>bar</strong>atzuri. En DFrec hay 3 ejs. de <strong>bar</strong>atxuri, uno de ellos septentrional.<br />
Ajo. "Ristra de ajos, <strong>bar</strong>atzurien adatsa" Lar (v. BARATXURI-ADATS). Duvoisin trae además "<strong>bar</strong>atxuria,<br />
ciel", sin duda lectura errónea de ail. v. berakatz. Sancio <strong>Bar</strong>açuri (1106). Arzam 151. Garcia Uaraçuri<br />
(1330). Ib. 151. Zeren han porruz, tipulaz eta <strong>bar</strong>atxuriz asetzen zirela. Ax 519 (V 334). Ejiptoko tipula<br />
<strong>bar</strong>atzurietara bihurtu nahi baitzuten. Ib. 88 (V 60). Egyptetik kanpoan delarik, hango apetitua duela, bere han<br />
iaten ohi zituen <strong>bar</strong>atxurien eta tipulen gutiziaz? SP Phil 28. [Zenbait batzerretan] jainkotzat zeduzkaten<br />
<strong>bar</strong>atzeko tipulak eta <strong>bar</strong>atzuriak. Mb IArg I 358. Israelitak, Ijitoen artean katiberio gogorrean bizitu ziran<br />
bitartean, oitu ziren porru, <strong>bar</strong>atzuri, eta oen anzeko gauzetara. AA I 413. <strong>Bar</strong>atzuri pin gogorrak, piper me<br />
pizkor ta gizen gezarotsuak, eta osterontzeko <strong>bar</strong>atza berar guztietatik egiten da Gipuzkoan ugari. Izt C 155.<br />
Eman zen laudatzen yaunaren kolera, / Eta haren atzaparra; / Gero zilloa ere, baita usaina bera: / Zoinaren<br />
aldean loren erregiña / Baitzen, zion, xoilki <strong>bar</strong>atxuri miña. Gy 176s. Kalabazak, porruak, tipulak eta<br />
<strong>bar</strong>atzuriak gogoratzen zitzaieztela. Lard 87. Gogora heldu zaizku hango konkonbreak [...], tipulak, <strong>bar</strong>atxuriak.<br />
Dv Num 11, 5 (Ol <strong>bar</strong>atxuri). Ezarrazu <strong>bar</strong>atxuri puxka bat, tipula eta perrexila. ECocin 10. Gaurko eguneko<br />
emakumiak <strong>bar</strong>atza berekin eramaten dute, buru-tontorrian beren tipula, piper, <strong>bar</strong>atzuri, udare arbol<br />
kabiyekin, ama, ume ta guzti. Sor <strong>Bar</strong> 109. Ogirik etzuten bañan saldikan ere ez. <strong>Bar</strong>atxuri bat dantzan ur bero<br />
pixka baten gañian. Sor AuOst 92. Ogei oñeko <strong>bar</strong>atzatxoak sei <strong>bar</strong>atzuri ta lau tipula ziztriñ. Ag G 323. Banuke<br />
gogoa sail ttipi bati lotzeko. Bainan zertaz apainduko dut, <strong>bar</strong>atxuri ala tipula? StPierre 11. Aragonesak sarri /<br />
dirade azaltzen, / <strong>bar</strong>atxuriak eta / tomateak saltzen. Noe 70. Bezperatik beretik, <strong>bar</strong>atxuri gordinez ongi xixta<br />
zazu beraz [zikiro azpia]. <strong>Bar</strong>b Sup 4. Gazta usaiduna, ta ao-sapaia erretzen dun <strong>bar</strong>atzuria. Or Mi 89. Gosari,<br />
bazkari, aula, / <strong>bar</strong>atzuri ta tipula. Or Eus 372. Erein <strong>bar</strong>atzuriaren antzera, ezkurratik ezkurrera amar bat<br />
zentimetro inguru uzten zaiola. Munita 41. Neskatxa asko joaten ziran ara dantzara, gure ezagunak, eta aientzat<br />
izan ziran gure <strong>bar</strong>atxuri geienak. Salav 51. Ardo garbia ta batzuri gordiña, oiek egiten dute mutil ariña. EgutAr<br />
5-4-1965 (ap. DRA). <strong>Bar</strong>atzurie, zazpi gaitzen kontrakoa (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1166. <strong>Bar</strong>atxurie, urte guziko<br />
janarie (AN-ulz). Ib. 1133. An egoten ziran, txoko batean, jateko guztiak: ogia, babak, gatza, olioa, tipula,<br />
<strong>bar</strong>atxuriak, eta ardoa ere bai. BasoM 97. Buruko miñe kentzeko eskumuturreko zaineen gañeen jarri<br />
<strong>bar</strong>atzuriik. (G-goi) Arin AEF 1980, 66.<br />
"<strong>Bar</strong>atxuria baino txintxoago da, es muy fino; litm.: 'más fino que el ajo' (G)" A EY III 291. Eguzkia baño<br />
garbiagoa, <strong>bar</strong>atzuria baño zindoagoa. Ag G 242. Zakar ta purrustatsu itxuraz, baña goxo biotz-bera<br />
berez [nere aita]. <strong>Bar</strong>atxuria bezin piña. Ataño TxanKan 129.<br />
"Ori ez da zure <strong>bar</strong>atzeko <strong>bar</strong>atxuria, gauza ori ez da zuk asmatua" (G-nav) NaEsZarr 133.<br />
- BARATXURI-ADATS. "<strong>Bar</strong>atxuri adatsa, une corde, en tresse, d'aulx" H s.v. adatsa.<br />
- BARATXURI-ATAL. "(G), diente de ajo" PMuj.<br />
- BARATXURI-AZPI. "(R), espigón de ajo, diente de ajo" PMuj.<br />
- BARATXURI-BELAR (R ap. A; -belhar Hb ap. Lh, H; -berar Izt C 42; <strong>bar</strong>atzuri-belar Lar, Lcq 53). "Aliaria,<br />
hierba con olor de ajos" Lar. "Molkoka, errosarioa bikala, astan da; mearra; alor guzian edatzen da" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 13<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"<strong>Bar</strong>atxuri-belharra. Ez da dudarik landare huni bere usainak diola eskuarazko izena emanarazi. Bide hegietan<br />
heldu da. Zintzurreko minaren sendatzeko arras ona dela erraten dute: horra zertako dioketen han-hemenka<br />
erdaraz "herbe aux chantres" erraten" Zerb GH 1931, 230.<br />
- BARATXURI-BIZAR. "(S), <strong>bar</strong>be de l'ail" Lh.<br />
- BARATXURI-BORKA. "Babatxuriborka bat, una ristra de ajos" Iz Ulz.<br />
- BARATXURI-BURU (Lar, H; <strong>bar</strong>atzuri b. Lar). "(Una cabeza de) ajo" Lar. "Cabeza de ajos" Ib. Idiari<br />
zaragarra khentzeko, harezazu ahur bat khedarra, ahur erdi bat sofre, eta laur <strong>bar</strong>atxuri buru; gero hek<br />
elgarrekin xehatu direnean, frota zazue idia bizpahirur aldiz. Mong 592.<br />
- BARATXURI-BUZTAN. "(S), tige tenant à la gousse" Lh.<br />
- BARATXURI-IZTER (b.-ixter S; b.-ister S). Ref.: A; Lh; Lrq. "<strong>Bar</strong>atxuri ister, diente de ajo" A. "Gousse<br />
d'ail" Lrq. v. BARATXURI-XIXTER. Lehenago orano, saihets phüntak zirenian herx <strong>bar</strong>atxuri ister bat<br />
zaphatüz, orai potikaideko paper phiperstatüz. Alth Bot 3.<br />
- BARATXURI-KORDA. Ristra de ajos. Gero, etxerakoan, ango zerbait ere ekarri bear genduala eta<br />
<strong>bar</strong>atxuri-korda aundi bana artu genduan, korda bakoitza iru pezta pagatuta; eta or etorri giñan, aiek geren<br />
lepotik zintzilik genituala. Salav 51.<br />
- BARATXURI-KUTSU. "(G), ajete, ajada, salsa de ajos" PMuj.<br />
- BARATXURI-URRE. "Moly, <strong>bar</strong>atxuri urhe" T-L.<br />
- BARATXURI-XIXTER (Lc, BN ap. A; H). "Diente de ajo" A.v. BARATXURI-IZTER. Biper beltxa,<br />
<strong>bar</strong>atxuri xister bat eta perrexila. ECocin 18. Goiti behatzen nuen, ba othe zen dilindan ihizi hetarik bat, bi<br />
ziriek zabal zabala idekirik zaukatela, <strong>bar</strong>atxuri xixter batzu han hemenka sarthuak bizkar azalaren <strong>bar</strong>neko<br />
aldetik. JE Bur 14s.<br />
- BARATXURI-ZAKIL. "<strong>Bar</strong>atxuri-zakhila, tige [...] d'ail qui a poussée" H s.v. zakhila.<br />
- BARATXURIZKO. "<strong>Bar</strong>atxurizko, qui est fait d'ail" Dv.<br />
- BARATXURI-ZOPA. Sopa de ajo. Eguardirako egiñgo dezu <strong>bar</strong>atxuri sopa. Moc Damu 6. Orduban<br />
botako dizkatzu [arraultzak] <strong>bar</strong>atxuri sopari, kazuelak pill-pill-pill egiten duan sasoian. Ib. 6.<br />
(Pl.). Nai al lituzteke <strong>bar</strong>atxuri sopa batzubek? Sor AuOst 79. Etzan erbiya, baizik <strong>bar</strong>atxuri sopak. Ogirik<br />
etzuten bañan saldikan ere ez. <strong>Bar</strong>atxuri bat dantzan ur bero pixka baten gañian. Ib. 92. Orduan baserrian ogia<br />
jaten zan oso gutxi, artoa zintzo. Eta <strong>bar</strong>atxuri zopak ere egiten ziran artoakin: ogia pixka-pixka bat bota, seitik<br />
bat ogia, bost artoa. And AUzta 46.<br />
- BARATZURI-SALDA. Pampirolada, sopa de ajo. "Aillade, oliata, <strong>bar</strong>atxuri salda, salda mingar" Casve. <br />
Egiñ zuen <strong>bar</strong>atzuri-salda koipe puska batekiñ, baña Agerak laster ezagutu zuen etzala aragi-salda. Urruz Urz<br />
24. Eztago euskaldun etxekoandrarik, [...] janari gozo ugaria lortuko eztuanik gau orretarako, naiz ta beste gau<br />
asko <strong>bar</strong>atzuri salda utsez igaro. Ag G 227.<br />
- BARATZURI-ZUKU. Sopa de ajo. "<strong>Bar</strong>atxuri-zuku (R-uzt), [...] caldo de ajo" A (s.v. zuku). Ana Joseparen<br />
ustez, arrek bezelako <strong>bar</strong>atzuri-zuku gozorik egiteko emakumerik etzan oraindik sortu. Ag G 28. Zazpiterdietatik<br />
zortziretara jartzen zuten gosari obea --<strong>bar</strong>atzuri zukua (sopa) ta pertzakada bat arto-esne--. Ib. 23.<br />
<strong>bar</strong>atxurikari. "<strong>Bar</strong>atxürikari (S), qui aime l'ail" Lh.<br />
<strong>bar</strong>atxuriki (Lar, Hb ap. Lh). "Pampirolada, papirolada, salsa" Lar. "(Hb), sauce à l'ail" Lh.<br />
<strong>bar</strong>atxuriztatu (Urt I 522). Preparar al ajo. "Alliatus, <strong>bar</strong>atxurizkoa, <strong>bar</strong>atxuriztatua" Urt I 522. Beste<br />
ordüz haurak aristi askaiten ziren ogi belar [= 'corteza de pan'] <strong>bar</strong>atxüristatürik jatez. Alth Bot 3.<br />
<strong>bar</strong>atz (V-gip), <strong>bar</strong>ats. I (Adv.). Lentamente. "Pausua <strong>bar</strong>atz botaten dau" Iz ArOñ. v. <strong>bar</strong>atx, <strong>bar</strong>atxe. <br />
Atzerrian lurra garratz / hoña ibini egik <strong>bar</strong>atz. "El pie pondrásle espaciosamente". RS 9. Baiña aprendiza<br />
bakhan, <strong>bar</strong>atz eta pontuak kontatuz bezala hari dela. Ax (2. a ed.) 91 (ap. DRA; ed. 1643 <strong>bar</strong>atx). Piztuko gu<br />
ere. Jesusek zerua digu irabazi. / Egunero <strong>bar</strong>atz, zeruko mugara urbilduz goazi. Or Poem 552. Hiltzea zaluago<br />
ala <strong>bar</strong>atsago jiten da gorputz moldearen eta, oroz lehen, paldoari eman izan zaion zuzenbidearen arauera.<br />
Mde Pr 79. Eta bere aurrerapen-urratsak ain <strong>bar</strong>atz eta geldo dijoaz! Vill Jaink 165. Gizarteak berak berakin<br />
daramazkian gaitzak: oiñazeak, nahasketak, <strong>bar</strong>atzegi ibiltzea, ondamenak. Ib. 178s.<br />
II (Adj.). 1. (V-ger-m-gip; Dv, H). Ref.: A; Iz ArOñ. Lento. "<strong>Bar</strong>atza [...] una cosa que va muy despacio" IC I<br />
485. "Pauso <strong>bar</strong>atza" Iz ArOñ. Cf. A Txirrist 107: Markiñarra dan Markiñarrak badaki gure <strong>bar</strong>atza, ta<br />
erderazko "lento" <strong>bar</strong>diñak direana. Sg. DRA, s.v. <strong>bar</strong>atza, "blando. Nabal <strong>bar</strong>atza, cuchillo mal templado,<br />
blando de boca (Harriet)", pero lo que aparece en éste es nabala beratza (v. 1 beratz). Lan <strong>bar</strong>atza, lan<br />
aratza. "Le travail fait lentement". O Pr 294 (tbn. en Saug 162). Edozer gauzagaitik. Edo lodi eder guria, edo<br />
argal me zatarra delako, apaindua edo prakazarduna, azkarra edo <strong>bar</strong>atsa, argitsua edo argibagea [ipiñi deutse<br />
izengaiztoa]. Ag Kr 29. Lengoa [potintxoa] zarra daukat, zarra ta sorra (<strong>bar</strong>atza; pesada), askotan<br />
arabakindua. Ib. 147s.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
14
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
2. Paciente. Euskaraan anditasunak emen iragarten abiatea baino obea izango dai irakurle <strong>bar</strong>atzak liburuguenean<br />
neurtutea. "Lectores diligentes". A Gram VII. O! behiak, jinkosa <strong>bar</strong>atsak, ez khexü izan: ez nitzaizie<br />
horra sorhoetako bake handia nahastera. Mde Pr 131. Ugazaba, ta onen emazte manatsu ta <strong>bar</strong>atza, arriskuan<br />
dakusaz. Erkiag BatB 142.<br />
3. "Perezoso, <strong>bar</strong>az" Lar Sup (cf. el ej. de RS citado supra). "Moroso, de poca actividad" Dgs-Lar 2. <strong>Bar</strong>atza<br />
da gizon edo emakuma geldia, alpersamarra, ganora gitxikoa. Ezale 1892 [sic] (ap. DRA).<br />
III (Sust.). "(V-gip), calma" A.<br />
- BARATZ-BARATZ. Lentamente. v. BARATXE-BARATXE. Eta laiñoak goialdeak artuta gero, mendi<br />
egaletatik bera bialtzen zituan zati batzuk, <strong>bar</strong>atz-<strong>bar</strong>atz.... Ag AL 108.<br />
<strong>bar</strong>atza. v. 1 <strong>bar</strong>atze.<br />
<strong>bar</strong>atzai. v. <strong>bar</strong>atzezain.<br />
<strong>bar</strong>atzaile. 1. "Celui qui arrête" Dv.<br />
2. baazale (S). "Qui s'arrête" Lrq.<br />
3. <strong>bar</strong>azale. (El) que queda. Pater bat aürhide zenthierentako, <strong>bar</strong>azaleer aldiz gure dolüzko goraintzi<br />
hoberenak. Herr 3-13 [sic]-1959 (ap. DRA).<br />
<strong>bar</strong>atzain. v. <strong>bar</strong>atzezain.<br />
<strong>bar</strong>atzaindari. v. <strong>bar</strong>atzezaindari.<br />
<strong>bar</strong>atzalda (Lar, Añ A). "Potaje" Lar y Añ.<br />
<strong>bar</strong>atzalde, <strong>bar</strong>atze-alde, <strong>bar</strong>atza-alde. Zona de la huerta, del jardín. Jonen <strong>bar</strong>atz-aldetik igarotian<br />
bertako kerexa ta okaran gorrijak edo lora-txortak arrapau ta etxera eruanaz. "By his garden". Altuna 55. Il<br />
duan txerri txiki ori jarri beza <strong>bar</strong>atza-aldeko ate-ondoan guziok ikusi dezaten. Muj PAm 63. Magalondotik<br />
<strong>bar</strong>atzaldean loreak ixuriz dabillen erregingai lilluragarria iduri, zetorren arpi-pitxiak noranai zabalduz. TAg<br />
Uzt 145. Landarerikan [=haurrik] baldin badator zuen <strong>bar</strong>atze aldean, / jarraik ditela, baztertu gabe, zuek<br />
iragan bidean. Xa Odol 212.<br />
(Con alativo, etc.). A, hacia la huerta. Beatza jasota <strong>bar</strong>atza alderontz ifinirik. Izt C 163. Baiñan goazen<br />
<strong>bar</strong>atz aldera norbaitek alkarrekin oartu ez gaitzan. Etxde JJ 132.<br />
<strong>bar</strong>atzaldi. "Potajería, conjunto de legumbres frescas" Lar.<br />
<strong>bar</strong>atzale. Hortelano. v. <strong>bar</strong>atzezain. Egi auen ezagutzatik onura aundiak atera dituzte abeltzaleak eta<br />
<strong>bar</strong>atzaleak, abere ta <strong>bar</strong>ki erai ta endak obetuaz. Zink EEs 1926, 50. <strong>Bar</strong>atzale zentzudunak, neguko elur eta<br />
izotzen zigor petik gordetzeko, bere landare xamurrak etxe inguruan gordetzen ditu. EgutAr 30-8-1959 (ap.<br />
DRA).<br />
<strong>bar</strong>atzaltegi. "Potajería, donde se guardan [las legumbres frescas]" Lar.<br />
<strong>bar</strong>atzalzain, <strong>bar</strong>atzalzai (Lar). "Potagier, oficio en Palacio" Lar.<br />
<strong>bar</strong>atzari. Hortaliza. v. <strong>bar</strong>atzekari. Baba gastaña, zein sagar, madari, intxaur da ortuari edo <strong>bar</strong>atzari<br />
guztiakaz. Echta Jos 25.<br />
<strong>bar</strong>atzarri. Encuentro. Cf. <strong>bar</strong>atu (5). Bestaliarrer zaie otsoa huillantu, / Gai honaren emanez dutu<br />
ohoratu; / Bena <strong>bar</strong>atzarri horrek zamarik lotsatu. / Laurhazka zuin lehenka oro abiatu. B. Mardo in Onaind<br />
MEOE 237.<br />
<strong>bar</strong>atzarte. "(BN, S), espace entre jardins" Lh.<br />
1 <strong>bar</strong>atze (AN-ulz, B, BN, R, S; IC 442r (-ea det.), SP, Urt II 52, Ht VocGr, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Gèze,<br />
Dv, H; -rh- Hb ap. Lh), <strong>bar</strong>atza (V-gip, G; H), <strong>bar</strong>atz (G, AN-5vill, B, L, Sal, R; Lar, Mg Nom 65 (G), Añ (G,<br />
AN), Dv (G)), <strong>bar</strong>tze (R-is), baatza (G-to), baatze (S), bahatze, batza (G-nav). Ref.: A (baatze, <strong>bar</strong>atz, <strong>bar</strong>atza,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
15
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>atze); Lh (baatze); Lrq /baace/; ContR 518; Iz Als (batza), To, Ulz, R 283, 303; Caro CEEN 1969, 222.<br />
1. Huerta, huerto; jardín, vergel. "<strong>Bar</strong>atza, significa un jardín o huerto, en Guip." Poza 21r (tbn. en IC III 305).<br />
"Jardin" SP, VocBN, Gèze, Dv. "Huerta" y "jardín" Lar y Añ. "Aboronía, guisado de diferentes hortalizas,<br />
alboronia, <strong>bar</strong>atzako jaki nastea" Lar. "Pensil, jardín delicioso, <strong>bar</strong>atz ederra" Ib. "Jardin. soit potager, soit<br />
d'agrément" H. v. ortu.<br />
Tr. La forma <strong>bar</strong>atze la emplean autores septentrionales y navarros (tbn. algún occidental moderno como<br />
Azkue, E. Arrese, Zaitegi, Ibiñagabeitia o N. Etxaniz); los guipuzcoanos usan <strong>bar</strong>atz(a). En la tradición vizcaína,<br />
antes de finales del s. XIX, sólo encontramos algún ej. (<strong>bar</strong>atzea (det.) en RS); a partir de dicha época se emplea<br />
<strong>bar</strong>atz(a), sin duda para evitar ortu.<br />
Pieça que se llama Varace Çarra. TAV 41. Et uilla Oriam eta Sanctam Mariam de <strong>Bar</strong>aza (1081). Arzam<br />
151. Otra pieça en beyguo varaçe ondoa (1200). Ib. 151. Paradisoaren izen haur da Grek, eta erran nahi da,<br />
hanbat nola <strong>bar</strong>atzea: eta hartu izan da hitza, Jainkoak kreaturik lehen gizona ezarri ukhan zuen <strong>bar</strong>atze<br />
plazenziazkotik. Lç ABC I 8v. Mustarda bihia irudi du, zein harturik gizon batek ezar baitzezan bere <strong>bar</strong>atzean,<br />
eta haz zedin eta arbore handia egin zedin. Lç Lc 13, 19 (He, TB, Dv, Ol, Leon, IBk, IBe <strong>bar</strong>atzean, Oteiza,<br />
Brunet, Arriand, Or <strong>bar</strong>atzan; Ker ortuan). <strong>Bar</strong>atzea ta usategi, aberasgarri. "Huerta". RS 11. Iaube bat daude<br />
asko <strong>bar</strong>atzeak eta emazteak, ze geiago leukee gaxo. Ib. 54. Usain onak arbuiatzak, fiñ, killikagarriak, / Edo<br />
<strong>bar</strong>atzeak edo Indiek ekharriak. EZ Man I 16. Iongoikoa, zuk zinduen ezkontza ordenatu, / Eta Edengo<br />
<strong>bar</strong>atzean lehenak esposatu. EZ Man II 69. Iesusen othoitza <strong>bar</strong>atzean. Harb 51. Zeren erraiten du legeak,<br />
zuhaitz bat bere denbora guztian ondoz eta erroz, zure <strong>bar</strong>atzean edo lurrean egon dena, azkenean bertzeren<br />
<strong>bar</strong>atzera edo lurrera makurtuagatik, [...] zure izanen dela. Ax 214 (V 143). Nola <strong>bar</strong>atze lantzekoan /<br />
Jirosleiak, uda beroan, / Ur-peituz lehenik ximaltzen / Baitir', eta net gero galtzen. O Po 51s. Prinze handien<br />
<strong>bar</strong>atzezainek ez othe dadukate kontu geiago bere karguan dituzten <strong>bar</strong>atzeen erneki lantzeaz, [...] bereak<br />
balituzte baino? SP Phil 269. Arbolak liliturik eta loraturik ikusirik hatsbeherapenez hasi zen: zergatik xoildurik<br />
nago loregabea Elizako <strong>bar</strong>atzean? Ib. 134. Olibeteko <strong>bar</strong>atzian. Tt Onsa 150. Ene bihotza dukezu / <strong>Bar</strong>atze<br />
preziatua / Ene begien nigarrez / <strong>Bar</strong>atze ihinztatua. Gç 75. Eden deitzen zen <strong>bar</strong>atzian edo lürreko Paradüsian.<br />
Bp I 52. Fabiena da belhar bat osoki alziprea iduri duena, <strong>bar</strong>atze kuriosetan kausitzen dena. Mong 594.<br />
(s. XVIII) Beren <strong>bar</strong>atzeko arbolaren fruitua. ES 123. Iruñea, hirurenea, hirurena, edo hiri enea; <strong>Bar</strong>tzelona,<br />
<strong>bar</strong>atze ona; Baiona, bai-ona. Ib. 88. <strong>Bar</strong>atze bat ere landatu izan zuen Iainko eternalak Hedenen. Urt Gen 2, 8<br />
(Ol, Ker <strong>bar</strong>atz, Bibl <strong>bar</strong>atze, BiblE <strong>bar</strong>atza, Dv gozozko <strong>bar</strong>atze; Ur paradisu). Idekiko darotzut ene skrituren<br />
atsegiñezko <strong>bar</strong>atzea, zure bihotza bozkarioak zabalduko du. Ch III 51, 2. Odolezko ibaiak, zeiñetaz Olibeteko<br />
<strong>bar</strong>atzea busti eta trenpatu baitzuen. He Gudu 135. Zenbaitetan jainkotzat zeduzkaten <strong>bar</strong>atzeko tipulak eta<br />
<strong>bar</strong>atzuriak. Mb IArg I 358. Getsemaniko <strong>bar</strong>atzan nola iru bider Orazioa egin zuen. Cb Eg III 307.<br />
Magdalenak etzuen Jesus ezagutu, hobia zen <strong>bar</strong>atzeko <strong>bar</strong>atze-zainarentzat hartu zuen. Lg II 287. Hura zen<br />
deskansüzko <strong>Bar</strong>atze bat, zointan Adamek eta Ebak dohatsutarzün suerte guziak behar baizitüzten gozatü.<br />
CatLan 32. <strong>Bar</strong>atze miragarri hau. Egiat 196. Orobat gure arimaren <strong>bar</strong>atze ispiritualian, zointan bertutiaren<br />
landare guziak behar baitute ihistatiak izan. AR 135. Lurreko parabisu edo <strong>bar</strong>atze dohatsuan ezarriak izan<br />
baziren ere gure lehenbiziko burasoak. Brtc 187. Getsamani zeritzan leku batean arkitzen zan hortu edo <strong>bar</strong>atz<br />
batera. Ub 87. Zeruari ematen zaion Paraisuaren izenak esan nai du, dala poz-kontentu atsegingarriz beterikako<br />
berjera edo <strong>bar</strong>atz bat bezalakoa. Ib. 156.<br />
(s. XIX) Jaunak <strong>bar</strong>atze dohatsuan / ezarri zuen gizona. Monho 130. Getsemaniko <strong>bar</strong>atzara. AA I 519.<br />
Demagun, kristaua zure <strong>bar</strong>atza edo berjeran agertzen dala iru orriko lore guziz eder bat. Ib. 34. Olibetako<br />
<strong>bar</strong>atzean. Dh 258. Laguntzalle ditugu [gure emakumeak] / joan dan aspaldian, / <strong>bar</strong>atzako lanetan / denbora<br />
guztian. Echag 255. Bioleta, liriyo, / aleli, jazmiña, / dauzka gure <strong>bar</strong>atzak / eziñ esan diña. Ib. 173. Eta juan<br />
Olibetako <strong>bar</strong>atziala. UskLiB 37. Izanen da <strong>bar</strong>atze arregatu baten pare. "Hortus irrignus". Jaur 143. Praubia<br />
zenian jalkhi / bere afruntiareki, / Jun zeion zerbaiten galthoz, nahiz beztitü hobeki; / Hura <strong>bar</strong>atzian gorde,<br />
ezpeitzin nahi ikhusi. 'Jardin'. Etch 476. Ifiñi zuen Adan / <strong>bar</strong>atza batean, / fruta-mota guztiko / arbolen artean. It<br />
Fab 216. Doarik daukate bada mendian, nai duten ainbat kanpo <strong>bar</strong>atza ifinteko. Izt C 158. Paradisua zeritzan<br />
lorategi edo <strong>bar</strong>atza eder batean ipiñi zuen. Lard 2. Gainerakoan toki guzia dena lore da, dena lili, mahats,<br />
sagar eta zuhamu. Ez diteke <strong>bar</strong>atze arraiagorik. Hb Egia 31. <strong>Bar</strong>atzeak ez du maite ez samaski ez ongarri<br />
larririk. Dv Lab 176. <strong>Bar</strong>atze hertsi bat zare, ene arreba, ene esposa, <strong>bar</strong>atze hertsi bat. "Hortus conclusus". Dv<br />
Cant 4, 12 (Echn <strong>bar</strong>atze etsi; Ol esidun loretegi, Ker lorategi itxi). <strong>Bar</strong>atz loratua, / dizdizara klarozko / izar<br />
doratua, / ez zaizu faltatuko / nork adoratua! // Ala dirurizu ta / zaukazkit loretzat, / <strong>bar</strong>atzakuak baño / oraindik<br />
obetzat. Bil 100. <strong>Bar</strong>atze batean frutuak ebatsi zintuela, presondegia eman zarozuten eta amanda. Laph 151s.<br />
<strong>Bar</strong>atzian zuiñen eijer jirofleia loratü. ChantP 76. Artu zituan santuak <strong>bar</strong>atzako piko ondotik bost piko. Bv AsL<br />
86. <strong>Bar</strong>atzako atia, etxeko atia, ta <strong>bar</strong>renen ere bai beste ate asko. Sor <strong>Bar</strong> 63. Nahiz <strong>bar</strong>atzeko harresiaren<br />
kanpoko aldean zen [aran ondoa]. Elzb PAd 39. Yauregia, haren <strong>bar</strong>atze eta basakurteak. Elsb Fram 101. Lur<br />
beltz eta asta-putza ondo eldu baño samurragoak eta aundiki baten <strong>bar</strong>atza bezin ongi apainduak. Apaol 22.<br />
Lore bat hauzo <strong>bar</strong>atzean / ikhusi dut, eta han utzi. Zby RIEV 1909, 109. Olibetako <strong>bar</strong>atzia. Ip Hil 187. Guztiz<br />
ederra sortua zara / ta Aingeruak lez garbia / <strong>bar</strong>atz graziaz ingurutua! / zoriontzako iturria. Azc PB 41 (Ur<br />
PoBasc 503 hortu). Orain nago bakarrik / nekatu, pobrea... / munduko <strong>bar</strong>atzean / landara sobrea. Ib. 342 (Ur<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
16
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
PoBasc 415 munduko jardiñeko). Gauza on eder maitegarria legez, <strong>bar</strong>atza aberats baten erdian iarririk. Ag AL<br />
137.<br />
(s. XX). Joaten zan ortu edo <strong>bar</strong>atzera marraskillo ta <strong>bar</strong>eak ilttera. Echta Jos 211. Herri hartan, familia<br />
bakotxari darraio bizitegi berezi bat, <strong>bar</strong>atze puxka datxikola. JE Bur 198. Onek lagunari orman gora bultza, ta<br />
<strong>bar</strong>atz <strong>bar</strong>ruan edo zugaitz gañean zebillen bitartean auzoetako bideak zaintu. Ag G 61. Ezta an etxerik bere<br />
<strong>bar</strong>atzaren ertzen baten lore oietakorik eztuenik. Urruz Zer 118. <strong>Bar</strong>atze zabal, lur mizkeduna, arresi ta<br />
guztikoa. A Ardi 46. Emeki emeki berek <strong>bar</strong>atze bat ateratu zuten urtoki hartarik. StPierre 40. Gaur neugaz<br />
elduko zara beste <strong>bar</strong>atzera, betiko Paradisura. Altuna 51. Jaungoikoak naiko landare jarri zuan <strong>bar</strong>atze aundi<br />
artan. Inza Azalp 46. Jauregiko <strong>bar</strong>atzean jabe, ixil, / Apoharmatu handi bat nekez dabil. Ox 87. Bi <strong>bar</strong>atzeen<br />
arteko paretaren gainetik agertzen da. <strong>Bar</strong>b Sup 4. Zure <strong>bar</strong>atzian ebatsi ditit porrü hurak. Const 29. Goi-<br />
<strong>Bar</strong>atzako lore artian / Beti... onetik o<strong>bar</strong>a, / Eta egizko udazaliak / Orduan ixango gara. Enb 139. Euzkadi gure<br />
<strong>bar</strong>atz kutuna / Euzkera beren loria. Ib. 138. Iduri du norbaitek zaindu dituela ondoz-ondo <strong>bar</strong>atze batetako<br />
landareak bezala. Zub 119. <strong>Bar</strong>atza frutaz bete-betian / sartu zituan <strong>bar</strong>rena [Adan ta Eba]. Tx B I 203. Atzealdean<br />
ate zabala <strong>bar</strong>atzara, ta beste ate bana eskui-ezkerrera. Lab EEguna 62. Lênaren muñak aldatu beza /<br />
<strong>bar</strong>atz zârra <strong>bar</strong>atz berri! Ldi BB 152. <strong>Bar</strong>atz erdi-erdijan berebixiko urmael eder bat eban. Otx 133. Beraz,<br />
<strong>bar</strong>atza bete aza ba-daukagu, ta azarik geiago gose, nai-ta-nai-ez <strong>bar</strong>atza azi bear. Ldi IL 69. Yosi zuten<br />
lekuaren ondoan bazan <strong>bar</strong>atze bat eta <strong>bar</strong>atzean il-obi bat. Ir YKBiz 511. <strong>Bar</strong>atz osua dago usaintsu. Laux AB<br />
97. Aal degun neurrian landu degu gure <strong>bar</strong>atz ederra. Etxde AlosT 8. Zeru ta <strong>bar</strong>atze, margoei begira egunero<br />
nago. Or Poem 521. Ikusten dituzu <strong>bar</strong>atz ontan. Or QA 122. Hil bezain laster, keinu bat eginen dauziet leihotik<br />
eta berhala zilo bat eginen duzie bahatzian, ungarri metaren pian. GAlm 1954, 47 (ap. DRA). Astean behin<br />
haren <strong>bar</strong>atzetan ibilaldi baten egitera joatea. Mde Pr 88s. Herri-<strong>bar</strong>atzetan /neskatxa txukunak solhaz zintzo /<br />
dute herri-<strong>bar</strong>atzetan! Mde Po 91. Pierre Chourio [...] Michel Chourioren heinekoa zen. Segurki bi lore eder<br />
Azkaineko <strong>bar</strong>atze xoragarrian sortuak eta handituak! Zerb Azk 61. Atsegiñezko <strong>bar</strong>atzan giñan. BEnb NereA<br />
164. <strong>Bar</strong>atzeko lurrean, amak ekarrarazten zituen lore andana baten artean ehortzi. JEtchep 27. Goiko <strong>bar</strong>atzan<br />
sartu gaitzala / bere besotik eldurik. Basarri 13. Erriko zaldun batek <strong>bar</strong>atz ikusgarria eukan. Erkiag BatB 22.<br />
Ba, horrek hire <strong>bar</strong>atzea arrosatuko dik nahi dukan bezenbat, bainan lili guti han pusaraziko. Larz Senper 30.<br />
Zergatik zaude, Ama, / <strong>Bar</strong>atze atean, / ain maitagarri / jantzi zuri urdiñean. NEtx LBB 340. <strong>Bar</strong>atze bati<br />
konparatzen dut / nik Eskual-herri guzia. Mattin 60. Ezin esan [...] neurtitz horiek zeharo hortus conclusus<br />
direnik, <strong>bar</strong>atze itxia edo zazpi zigiluz giltzatutako liburua. MIH 239.<br />
v. tbn. Mat 189. CatLav 295 (V 147). Jnn SBi 27. CatJauf 22. CatUlz 61. FIr 148. Etcham 226. EA OlBe 87.<br />
Iratz 53. Osk Kurl 113. Zait Plat 20. Ibiñ Virgil 107. Xa Odol 320.<br />
<strong>Bar</strong>atza: Arr GB 115. JanEd II 81. KIkG 80. ArgiDL 111. Alz Ram 118. Lab EEguna 65. Lek EunD 12. JMB<br />
ELG 90. TAg Uzt 204. EA OlBe 98. Etxde AlosT 8. And AUzta 107. Salav 30. Azurm HitzB 41.<br />
<strong>Bar</strong>atz: Inza Azalp 71. Jaukol Biozk 81. EA OlBe 31. Munita 20. BEnb NereA 176. Anab Poli 79. Arti MaldanB<br />
204. Ugalde Iltz 20. Gand Elorri 80. Gazt MusIx 68. Onaind ib. 158. Ibiñ Virgil 52.<br />
(Como primer miembro de compuestos). <strong>Bar</strong>atza-bazterrean / dago ezkutaturik. It Fab 220. Anaia, nahi<br />
duzuia emazterik erosi: / <strong>Bar</strong>atze kantoinetan sosian hemezortzi. ChantP 126. <strong>Bar</strong>atza-alboan. Jaukol Biozk 62.<br />
Urte berri, <strong>bar</strong>atza-berritze... Ldi IL 88. Eta berriro, ezustez, <strong>bar</strong>atz-ikuspegia suntzitzen. Gazt MusIx 68.<br />
Zergatik zaude, Ama, / <strong>bar</strong>atze atean. NEtx LBB 340.<br />
"Ori ez da zure <strong>bar</strong>atzeko <strong>bar</strong>atxuria, gauza ori ez da zuk asmatua" (G-nav) NaEsZarr 133.<br />
2. "<strong>Bar</strong>atz o espil, especie de crómlech" JMB EJ 1953-7, 6s. "Mairu<strong>bar</strong>atz (AN-gip), crómlech" JMB At.<br />
"Ientil<strong>bar</strong>atz (AN-gip), crómlech" Ib. "<strong>Bar</strong>atz (G-nav, AN-gip), sepultura, cementerio" Ib. (seguramente en el<br />
sdo. anterior). Erri batzuetan diotenez, bataiatu gabe iltzen diranak beren etxe egaletan edo etxe-inguruko<br />
<strong>bar</strong>atzan lurperatu bear dira. <strong>Bar</strong>atzak lenau iltegia esan nai zuala uste det. Jentil<strong>bar</strong>atza izena duan tontor<br />
batean jentillak lurperatuak izan zirala esan oi da Ataunen. JMB ELG 90. Mehatseko lepoan, [...] nola ez mirets<br />
hogoi-bat espil edo mairu-<strong>bar</strong>atze? Herr 6-8-1959, 1. Dolmenak eta beste olako oroigarriak utzi dizkigutenen<br />
erlijioa , alegia. Gure <strong>Euskal</strong>errian ere amaika olako oroigarri ba-ditugu ("triku-arriak", "jentil-<strong>bar</strong>atzak",<br />
"jentillen sepulturak" ta a<strong>bar</strong>). Vill Jaink 21. Haitxandi aitzindaria / herriantako zenthürik, / Dügü <strong>bar</strong>atze<br />
berhezian / uhurekin ehortzirik. // Hobia diogü harriz / üngüatürik han ützi, / Izateko iragailen, / orhitzapenan<br />
üthürri. 'Triku-harri berezian'. Casve SGrazi 158. Maite ditut euskal mendietako mairu eta jentil-<strong>bar</strong>atzeak,<br />
baina ez dut uste, ametsetan ere, Phartenon baten pareko direnik. MEIG III 118.<br />
- ATSEDEN-, ATSEGIN-BARATZA. v. atseden, atsegin.<br />
- BARATZE-ALDE. v. <strong>bar</strong>atzalde.<br />
- BARATZE-ALOR. "<strong>Bar</strong>atze alhorra, carreau de jardin" H. "<strong>Bar</strong>atz-alor, <strong>bar</strong>atze-alor (L-ain), tablar, cuadro<br />
de la huerta" A.<br />
- BARATZE-ANTOLATZAILE. "Jardiniste, <strong>bar</strong>atze antolazale" Casve.<br />
- BARATZE-ARTATZAILE. "<strong>Bar</strong>atze-arthazale (BN, S; Foix), horticulteur" Lh. v. <strong>bar</strong>atzezain.<br />
- BARATZE-BELAR (<strong>bar</strong>atze-belhar H; <strong>bar</strong>az-belar Lar, Añ (G); <strong>bar</strong>atz-belhar Hb ap. Lh). Hortaliza. v.<br />
<strong>bar</strong>azki. Ezen detxematzen dituzue menthá eta rutá, eta <strong>bar</strong>atze belhar guzia. Lç Lc 11, 42 (HeH <strong>bar</strong>atze<br />
belhar; Dv <strong>bar</strong>atzekari). Borraja egostbera eztitsuak, tipula ezadetsu galantak, <strong>bar</strong>atzuri pin gogorrak, piper me<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
17
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
pizkor ta gizen gezarotsuak, eta osterontzeko <strong>bar</strong>atza berar guztietatik egiten da Gipuzkoan ugari. Izt C 155.<br />
Geroztik jakin dut, bezpera arratsean, xedera heldu zenean eskaini ziotela haragia <strong>bar</strong>atze belhar zonbeitekin.<br />
Prop 1888, 16.<br />
- BARATZE-EGILE. v. <strong>bar</strong>azgile.<br />
- BARATZE-GAUZA. Hortaliza. Etzitzaion iñori bururatzen amesetan ere, aiñ toki gogorrean <strong>bar</strong>atza<br />
gauzak ezer eman al zezakeanik. Izt C 156. Edateko urak txarrak, eizak ematen zioten aragia besterik ez, <strong>bar</strong>atza<br />
gauzik ez. JAIraz Bizia 69.<br />
- BARATZE-KAFIA (det.; S). "Lupin bleu, <strong>bar</strong>atze kafia" Alth Bot 11. "<strong>Bar</strong>atze-kafi (S), lupin" Lh. "Lupin,<br />
ostoxehe, <strong>bar</strong>atzekafe" Casve.<br />
- BARATZE-KREXUN. "<strong>Bar</strong>atze-krexu (S, Arch), berro picante" Arch ms. (ap. DRA). "Cresson alénois. Baatze<br />
krexua" Alth Bot 7 A s.v. krexu.<br />
- BARATZE-LAN. Trabajo de jardinería; trabajo hortícola. "Jardinage, <strong>bar</strong>atze-lan" T-L. "Jardinage,<br />
<strong>bar</strong>atzelan, <strong>bar</strong>atzeka" Casve. Nagusi, etxekoandre, / <strong>bar</strong>atz lanekoak, / ditugu agintari / denboretakoak [...] /<br />
Berakin ikasiak <strong>bar</strong>atza-lanetan, gerok aitortzen degu, ez gaude damutan. Echag 256. Leen, gure gaztegaraian,<br />
baserritako mutillak neskak begiz jotzera joaten ziran neguan laian zebiltzanean, udaberrian arto<br />
ereiten, jorraketan eta <strong>bar</strong>atza-lanetan zebiltzanean. And AUzta 64s.<br />
- BARATZE-LANDARE. Hortaliza. Bazekizkian arto-gariak biltzeko, <strong>bar</strong>atz landareak aldatzeko ta sagarudareak<br />
txertatzeko era ta garaiak. Ag G 132.<br />
- BARATZE-LORE. Flor de jardín. Hea <strong>bar</strong>atze loren gainean / erlea dagon alferra! Ox 140.<br />
Mutikotxu polit bat Gotzonak ekarri, / Maite <strong>bar</strong>atza-lore guraso pozkarri. Enb 211.<br />
- BARATZE-LUR. Tierra de la huerta. Ta bihi ta azi hau izanagatik berez bihirik eta azirik txikiena,<br />
ereintzen badu batek bere <strong>bar</strong>atz-lur maneatuan, egiten dela aza-girorik andiena bezain andia. Mb IArg 209.<br />
Ogi bihi bat eraiten bazindu <strong>bar</strong>atze-lur gizen batean, ekhar dezake berrogoi-eta hamar, hiru-hogoi<br />
buruetaraino. Dv Lab 37. Lehenbizikorik, landa-lurrak onthu behar ditugula <strong>bar</strong>atze-lurrak bezala. Ib. 38. Eta<br />
an, <strong>bar</strong>atz-lurretan lendabizi irikitako zauri beltz aietan, burni puska beroak jasotzen gabiltzala. Ugalde Iltz 16.<br />
- BARATZE-SAGAR. "(L), manzana de huertas, agradable" A s.v. sagar.<br />
- BARATZE-SAIL. Huerta. Ugarte deritzanez / itxas-erdiko legorra, / etxarte zeritzaken / ikusgai-alorra. /<br />
Lur emankorra; / <strong>bar</strong>atza-sail itxia; / pake-<strong>bar</strong>ruti yatorra. Ldi UO 37.<br />
- BARATZE-TAULEN. Tablar, cuadro de huerta. <strong>Bar</strong>atze-taulenetan / badea lorerik / Alaba on bat baino /<br />
alegeragorik? Etcham 103.<br />
- BARATZE-XORI (Hb ap. Lh; <strong>bar</strong>atz-txori Lar). "Hortelano (pájaro), <strong>bar</strong>aztxoria" Lar. <strong>Bar</strong>atza txoria. Izt C<br />
197 (en una lista de aves). "(Hb), oiseau des jardins" Lh.<br />
- BARATZE-ZOLA. Extremo, fondo de la huerta, del jardín. Uste dut etxek'andrea heldu zaukun oraikoan.<br />
Hantxet, <strong>bar</strong>atze zolan da oraino, bainan, haia, haia heldu zauku. <strong>Bar</strong>b Sup 87. Nola ez baitzen Laminik lur<br />
sainduan ehorzten, zilo bat <strong>bar</strong>atze zolan eginik, han eman zuten Lamina. "Dans le fond du jardin". <strong>Bar</strong>b Leg 26.<br />
- BARATZE-ZUHAITZ. Arbol frutal. Zuaitzak bi eratakoak dituzu: mendi-zugatzak (erderazko árboles<br />
forestales), eta <strong>bar</strong>atz-zugatzak (erderazko árboles frutales). Munita 15.<br />
- LILI-BARATZE. Jardín. Oraino ikusten da han haren gela ederra eta harrizko bere sohailu [= 'balcón']<br />
lantua, eta lili-<strong>bar</strong>atzea haren azpian. Zub 81.<br />
- LORE-BARATZE. Jardín. v. lorategi. Adan ta Eba, biak ipini zituan Jainkoak Parabisua zeritzan berjera,<br />
lore-<strong>bar</strong>atza, edo toki zabal eder batean. Ub 6. Nola nai ere onetarako aldatu zituen, lora-<strong>bar</strong>atz preziotsura<br />
bezela, mundutik erlijiora. Arr May 190. Lore-<strong>bar</strong>atzan eder / arrosa gorria; / gari-meta-gaiñean / eder da<br />
txoria. Or Eus 366. Nere lore <strong>bar</strong>atza / gelaren alboan datza. "Mi jardín". Or Poem 552. Lagun! Hilkar-lore<strong>bar</strong>atzetan<br />
/ genbiltzanok, ilhargi zuritan, / noiz dukegu, diztirant, Eguerdi? Mde Po 31. Lore-<strong>bar</strong>atz urrintsuek<br />
dei egin dezaiela. Ibiñ Virgil 109.<br />
2 <strong>bar</strong>atze (Lar). "Detención" Lar. Varadura. "Zabordo, zaborda, zabordamiento" Lar. "Cessation" H.<br />
3 <strong>bar</strong>atze.<br />
- BARATZE-BARATZE. Poco a poco, lentamente. v. BARATZ-BARATZ, BARATXE-BARATXE. Gero,<br />
apurka, <strong>bar</strong>atze <strong>bar</strong>atze, asi da konorteratuten. Erkiag Arran 74. Emakume askok biotzaren sakonean izan oi<br />
daben ama-griñea, amatasun lera sakona, emaro, <strong>bar</strong>atze <strong>bar</strong>atze azkortuten asi dauka andratxu onek bere<br />
erraietan. Erkiag BatB 131.<br />
4 <strong>bar</strong>atze. "Enclenque" A.<br />
<strong>bar</strong>atzedun, <strong>bar</strong>aztun. Provisto de jardín. 1865garren urtian sendi euzkotar zindua Abandon txadon<br />
ondoko etxe zuri <strong>bar</strong>aztunan bixi zan. Euzk 1930, 493 (ap. DRA).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
18
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>atzeka (S). Ref.: Lh; Lrq. "(S-saug), jardinage" Lh.<br />
- BARATZEKAN (S). "En train de jardiner" Lh. "Jardinant" Lrq.<br />
<strong>bar</strong>atzekailu. Hortaliza. v. <strong>bar</strong>atzekari. Ez daike eman [klora potaza] taako, <strong>bar</strong>atzekailu ttipier eta lorer.<br />
Gatxitegi Laborantza 48.<br />
<strong>bar</strong>atzekari (G, L, BN; Hb ap. Lh, Dv). Ref.: A; EAEL 77. 1. Hortaliza, legumbre. "Légume du jardin" Dv. v.<br />
BARATZE-BELAR, <strong>bar</strong>atzari, <strong>bar</strong>azki, ortuari. Hastapeneko denbora inozent hek, zoinetan gizonak<br />
ezkurrez eta <strong>bar</strong>atzekariez baitziren bizi. Gy 241. Hala nola sufre ura baita hautena <strong>bar</strong>atzekarien egostekotzat.<br />
"Les légumes". Dv Dial 85 (It lekazia, Ur leka gauzak, Ip belhür). Ura ere ematen diote, ahal den lekhuetan azei<br />
eta bertze <strong>bar</strong>atzekariei. Dv Lab 346. Bainan zorigaitz zuei, Farisauak, hamarrena mendatik, erruatik, eta<br />
<strong>bar</strong>atzekari orotarik ematen baituzue. "Olus". Dv Lc 11, 42 (Leon <strong>bar</strong>atzekari; Lç <strong>bar</strong>atze belhar, He, TB, Ol,<br />
Or bel(h)ar, Brunet <strong>bar</strong>atzki, Ker ortu-ari, IBk, IBe <strong>bar</strong>azki). Mustarda bihia, zeina [...] bertze <strong>bar</strong>atzekhari<br />
guziak baino larriago egiten baita. Dv Mc 4, 31s. Afaritako tenorea da; [...] Ez dugu deusen eskasik. Bada<br />
gizenkia eta arrain begiratuzkoa, <strong>bar</strong>atzekariekin. Prop 1908, 88. Haragiak, <strong>bar</strong>atzekariak, arrainkiak eta<br />
Espainiako fruitu ederrenak. Zub 70.<br />
2. (S). Ref.: Lh; Lrq. "Jardinier" Lh, Lrq (s.v. <strong>bar</strong>atze). v. <strong>bar</strong>atzezain.<br />
<strong>bar</strong>atzekaritegi. Huerta. Bazen han mahasti bat, <strong>bar</strong>aztekaritegi bat, alortegi bat. "Un potager". Birjin 89.<br />
<strong>bar</strong>atzekatu. "Jardiner, <strong>bar</strong>atzekatü, <strong>bar</strong>atzekan ari" Casve.<br />
<strong>bar</strong>atzeki. v. <strong>bar</strong>azki.<br />
<strong>bar</strong>atzelari. Hortelano. v. <strong>bar</strong>atzezain. Mariak, <strong>bar</strong>atzelaria zelakoan, esan zion: --Jauna, zuk eraman<br />
baduzu, esadazu non ipini duzun, eta nik jasoko dut. IBk Io 20, 15 (IBe <strong>bar</strong>atzezaina).<br />
<strong>bar</strong>atzeño. Dim. de <strong>bar</strong>atze. v. <strong>bar</strong>atzatxo. Gure etzalekuan <strong>bar</strong>atzeño bat zan; an etxean bezala<br />
giñabiltzan, etxe-iauna ez baitzan an bizi. "Hortulus". Or Aitork 200.<br />
<strong>bar</strong>atzetto. Huerto. Ordutik ezagutzeko bada, lur lanari toki huntan lotzea zoin nekhe gindukeen, nahiz<br />
guziak gatik Aita Audran-ek baduen <strong>bar</strong>atzetto bat moldatzen hasia. Prop 1906, 101.<br />
<strong>bar</strong>atzetxo, <strong>bar</strong>atzatxo. Dim. de <strong>bar</strong>atze. v. <strong>bar</strong>atzeño. Etxeko atariyan / <strong>bar</strong>atzatxoakin / gero lana<br />
egiteko / aita ta amarekin. Echag 62. Larreko auntzak eznea labur, ogei oñeko <strong>bar</strong>atzatxoak sei <strong>bar</strong>atzuri ta lau<br />
tipula ziztriñ. Ag G 323. Nere biotz <strong>bar</strong>ruan, / <strong>bar</strong>atzatxo bat daukat. Jaukol Biozk 61. Bitartean, zuek, euskel<br />
idazleok, gure <strong>bar</strong>atzatxoko zuaitz berri, euskera eztala zaar [diozute]. Ldi IL 86. Zer legikezu euskel-elertiaren<br />
alde, tarteka-tarteka, erderaz aritzeari utzi gabe, gure <strong>bar</strong>atzatxora egonaldi batzuek egitera bazentoz? Ib. 89.<br />
Zuaitz bi zeuzkan etxeak ezkerraldeko <strong>bar</strong>atzatxoan. TAg Uzt 139. Etxe ondoko <strong>bar</strong>atzatxoa. NEtx LBB 94.<br />
Hona, bada, tentazioa: geldi gaitezen etxean, aitzur dezagun geure <strong>bar</strong>atzatxoa. MEIG VIII 63.<br />
<strong>bar</strong>atzexka. "Jardinet" T-L.<br />
<strong>bar</strong>atzezain (L, BN, S ap. A (+ -zaiñ); SP, Urt I 464, Ht VocGr 372, Hb ap. Lh, Dv, H, T-L), <strong>bar</strong>atzetzain,<br />
<strong>bar</strong>atzezai, <strong>bar</strong>atzazai (Añ (G, AN), H), <strong>bar</strong>atzain (A DBols), <strong>bar</strong>atzai (G ap. A; Lar, Añ (G, AN)), <br />
Hortelano; jardinero. "Jardinier, <strong>bar</strong>atzezaiña" Ht VocGr 372. "Hortelano" Lar y Añ. "Jardinero" Añ. v.<br />
<strong>bar</strong>azgile, ortuzain. Hark ustez ezen <strong>bar</strong>atzezaina zela. Lç Io 20, 15 (He, TB, Dv, EvS, IBk <strong>bar</strong>atzezain, LE<br />
<strong>bar</strong>atzezai, Ol <strong>bar</strong>atzai, Arraind <strong>bar</strong>atzain, Leon <strong>bar</strong>atzetzain; IBk <strong>bar</strong>atzelaria, Ker ortu-zaiña). Egin zuen<br />
inkontru <strong>bar</strong>atze-zain probe baten emaztearekin, eta haren ur-isuriaz begiak ukitu zituen bezain fite, argitu zen.<br />
Ax 410 (V 267). Arren erradazu, Prinze handien <strong>bar</strong>atzezainek ez othe dadukate kontu geiago bere karguan<br />
dituzten <strong>bar</strong>atzeen erneki lantzeaz, [...] bereak balituzte baino? SP Phil 269. Magdalenak etzuen Jesus ezagutu:<br />
hobia zen <strong>bar</strong>atzeko <strong>bar</strong>atze-zainarentzat hartu zuen. Lg II 287. Donibaneko <strong>bar</strong>ran lau urthe huntan<br />
trabaillatzen dena, zeiña egoten baita Ziburun Pierres Bereret, <strong>bar</strong>rako entreprenuraren <strong>bar</strong>atze zaiña baitan<br />
(L-côte, 1788). ETZ 168. Eta asko [da] <strong>bar</strong>atzazai batek belar gaixtoak beiñ, edo berriz jorran ebakitzea. AA III<br />
633. Ez dakit, esan zion, / nola dan astorik, / <strong>bar</strong>atza-zaia nausi / izan nai duenik. It Fab 128. <strong>Bar</strong>atze-zaiñak<br />
utzia [astoa], kurtidorrak hartzen du. Gy 60. Maria Magdalenak uste izan zuen, itzegiten ziona <strong>bar</strong>atza zaia edo<br />
hortelanoa zuela. Lard 468. <strong>Bar</strong>atzezainek badakizkite oraino bertze molde asko, bainan erran ditudanak aski<br />
dira guretzat. Dv Lab 388. Orroitu behar liteke batbedera <strong>bar</strong>atze zain hartaz, zeinak ikustean khuia herrestan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
19
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
landare flox batetik, [...]. Hb Egia 30. Arthatzen zituen, <strong>bar</strong>atzezain batek bere lore-landareak arthatzen dituen<br />
bezala. Arb Bok 27. Usoa uxatu nairik, <strong>bar</strong>atza-alboan dabil / gau t'egun etsaia: / ez daki berak nunbait,<br />
aingeru bat detela / nere <strong>bar</strong>atzaia. Jaukol Biozk 62. Berak zakien <strong>bar</strong>atze tipi batera eldu zen eta andik <strong>bar</strong>atze<br />
zainaren etxolan sartu, ango emakumeari ur tanta bat galditeko. FIr 148. Bai-bainun amona xâr bat / zazpi<br />
begiko <strong>bar</strong>atzai; / deadarkari yaioa / marrubi-lapur nenkusanetan.... Ldi BB 144. Oi, enen errukarrija!<br />
Eztautsot, ba, <strong>bar</strong>atzañaren astuari belarrijak ebagi? Otx 175. Gizon ura ango <strong>bar</strong>atzezaia zalako ustean. Ir<br />
YKBiz 521. Konde zar batek ba-omen zuan, / etxean yaioa, <strong>bar</strong>atzaia. Monzon Urrundik 175. Nork daki,<br />
bertzalde, fama handiko aita misionest ala nihork ez jakin anai <strong>bar</strong>atzezain, nor den heien artean Jainkoari<br />
maitagarrienik eta munduaren salbamenduko baliosenik? Othoizlari 25-11-1954. <strong>Bar</strong>atzezainek Printzeari erran<br />
zioten xerriak eta loreak biak ezin zitezkeela. Mde Pr 91. Eta <strong>bar</strong>atzainak izena dauka Miren: / bere begietan<br />
lore guztiak ziren. Arti MaldanB 204.<br />
<strong>bar</strong>atzezaindari, <strong>bar</strong>atzaindari. Hortelano. v. <strong>bar</strong>atzezain. Landaratxutan, ikusten yozak, / <strong>Bar</strong>atzaindari<br />
maratzak. Euzk 1931, 563 (ap. DRA).<br />
<strong>bar</strong>atzezaingo (Dv). "Métier de jardinier" Dv. Bortz edo sei badire <strong>bar</strong>atzezaingoako berexiak. Prop 1897,<br />
127. <strong>Bar</strong>atzezaingotik bizi direneri sos ederrik eginerazten diote tipulatxak. Zerb GH 1934, 328.<br />
<strong>bar</strong>atzgile. v. <strong>bar</strong>azgile.<br />
<strong>bar</strong>atzihi. "Acorum, India seskurriñona vel ihihandia vel <strong>bar</strong>atzihia" Urt I 104.<br />
<strong>bar</strong>atzuri. v. <strong>bar</strong>atxuri.<br />
<strong>bar</strong>au (V, G, S; Lar, Añ, Dv, H, Zam Voc), <strong>bar</strong>ur (L, BN, R, S; SP, Lar, Ht VocGr, Lecl, Arch VocGr, VocBN,<br />
Gèze, Hb ap. Lh, Dv, H; -rh- Hb ap. Lh), <strong>bar</strong>u (V-gip, AN, B; Aq 1021, Dv (B), H, VocB, Zam Voc), <strong>bar</strong>aur (L;<br />
Añ (G), H), <strong>bar</strong>eu (Lcc), balur (Ae), badaur (V-arr-gip), badur (V-gip). Ref.: A (badaur, <strong>bar</strong>au, <strong>bar</strong>u); EI 149 y<br />
320; Lrq /baau/; Iz To, ArOñ (<strong>bar</strong>u, badur); CEEN 1970, 348; Izeta BHizt2 (<strong>bar</strong>u); Etxba Eib; Elexp Berg.<br />
Tr. <strong>Bar</strong>au es la forma más empleada al Sur, donde se documenta tbn. <strong>bar</strong>u a partir del s. XVIII (sobre todo en<br />
alto-navarros y vizcaínos). Al Norte, la forma empleada es <strong>bar</strong>ur, que tbn. se encuentra en Beriain, en textos<br />
aezcoanos, salacencos y roncaleses, y en Elizalde y Mendiburu, en ambos junto a <strong>bar</strong>u. Hay <strong>bar</strong>aur, con -r<br />
fuerte, en Ochoa de Arin, Cb CatV y Mg CC. La forma <strong>bar</strong>eu se encuentra en Landucci, VJ y Canala. En DFrec<br />
hay 11 ejs. de <strong>bar</strong>au.<br />
1. Ayuno. Zeren ia <strong>bar</strong>ura-ere iragan baitzén. "Le jeûne". Lç Act 27, 9 (TB, Dv <strong>bar</strong>ur, IBk, IBe <strong>bar</strong>au; He<br />
<strong>bar</strong>ureko denbora, Ol <strong>bar</strong>ualdi, Ker <strong>bar</strong>aualdi). Onetako ofrezitzen drauskizut Iesu Kristoren <strong>bar</strong>urak. Ber Trat<br />
74v. Datorken egunetan dut xehaturen gorputza, / bai eta <strong>bar</strong>ur sainduez argalduren ahutza. EZ Man II 63.<br />
Zeren bertzela ezta sendatzerik, eta ez emaiten diren midizinek, eta egiten diren erremusinek, <strong>bar</strong>urek, orazinoek<br />
eta bertze obra onek on egiterik. Ax 336 (V 223). <strong>Bar</strong>auen ganeko aginduak. Cap 58. <strong>Bar</strong>urak hirur ase. O Pr<br />
67. <strong>Bar</strong>ur luzeak eta hersiegiak xoil desgogara zaizkit. SP Phil 317. <strong>Bar</strong>ura paira badezakezu, ongi eginen duzu<br />
zenbait egunez <strong>bar</strong>urtzeaz, elizak manatzen dituen <strong>bar</strong>urez lekora. Ib. 316. Zuen bethiko <strong>bar</strong>urak / Minzatzen<br />
zaizkigula. / Gure gorputzen ardurak, / Fite kitatzagula. Arg DevB 126. <strong>Bar</strong>urak, beldur zarete, / Diren zuen<br />
kaltetan, / Eta debotak, ezdirate, / Baiñan ontasunetan. Ib. 128. Zure Bathaio eta zure <strong>bar</strong>ur Sainduaz, delibra<br />
gaitzatzu, Jauna. Gç 52. --Elizak zertara eroan nahi gütü Gorozümaren <strong>bar</strong>uraz? --Egiazko <strong>bar</strong>uriala, eta<br />
gaitzetarik gibelziala. Bp II 42. --Zergatik hirur <strong>bar</strong>ur saso kal? --<strong>Bar</strong>ur bat da urtheko hilabete bat bederaren.<br />
Ib. 130.<br />
(s. XVIII) Zerbitzatu dute Jainkoa sofritzen dutela gosea eta egarria, hotza eta billhuistasuna, nekheak eta<br />
trabailluak, beillak eta <strong>bar</strong>urak. Ch I 18, 1. Orazioa, limosna eta <strong>bar</strong>ua. El 72. <strong>Bar</strong>uraren prezeptoak zertara<br />
obligatzen du? Ib. 63. Behar du izan matutua, flakatua, eta hebaindua <strong>bar</strong>urez, izifriñez, zilizioez, gaubellez, eta<br />
bertze mortifikazione suertez. He Gudu 114. Etzuen Jesusek gorputza <strong>bar</strong>uz edo beste bidez zer nekatu. Mb IArg<br />
I 227. Errezu andiak, <strong>bar</strong>ur ta penitenzi arrigarri guziak. Ib. 352. Au benzietan da gogortasun, diziplina ta<br />
<strong>bar</strong>aurrakgaz. Cb CatV 58. Berak zuela kulpa, bere <strong>bar</strong>au ta rigore eragabeakin ala eriotzara bere burua ekarri<br />
zuela. Cb Just 97. Zer fiñetarako ipiñi zuen Eliza Ama Santuak Garizumako <strong>bar</strong>aua? Lariz 114. Ardiets<br />
zinetzake <strong>bar</strong>ur handi hark gal-arazi darozkitzun indarrak. Lg II 130. Erran zioten oraino halako eriak etzirela<br />
sendatzen othoitzaz eta <strong>bar</strong>uraz baizik. Ib. 170s. Zertako Elizak ordenatü dü Gartha denboretako <strong>bar</strong>ura?<br />
CatLan 105. --Nola garaituko dugu Aragie? --Aspereza, disziplina eta <strong>bar</strong>ueki. CatUt 17. Disponitzen zelarik<br />
orazioneki, <strong>bar</strong>uereki eta berze penitenzie jenero guzieki gero exerzitetu bear zuen ministeriorako (AN-olza).<br />
FLV 1973, 377. Elizak manatu <strong>bar</strong>urak hausten dituztenek [bekhatu egiten dute]. Brtc 67. <strong>Bar</strong>utu izandu zuen<br />
Kristo gure Jaunak Desiertoan [...] eta <strong>bar</strong>u abetaz naturalmentu izandu zuen gosea (Muruzábal, s. XVIII). ETZ<br />
64.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
20
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(s. XIX) Juramentu guzurrezkua egitebanari, berrogi [sic] egunian ur ta ogi utseko <strong>bar</strong>uba ta zazpi urteko<br />
penitenzia. CrIc 163. Galtzen ote da <strong>bar</strong>aurra ortz edo agiñen artean gelditu oi diran lengo janaren izpi, edo<br />
apurren batzuek irinsten badira? Mg CC 228. Zilizio, <strong>bar</strong>au ta disziplinaakaz. Mg CO 218. Prestatu ta abiatu<br />
Jai nagusietarako <strong>bar</strong>aubakaz, limosnakaz, Bederatzi-urrenakaz. Añ EL 1 76. Eta hereje askok ez dute ezertan<br />
artu <strong>bar</strong>au au. AA I 439. Zure <strong>bar</strong>ur, kofesio, komunione, bertze egintz on guziak deus etzaizkitzun baliatzen. Dh<br />
233. Jazo deiteke alimentu aiñ gitxi egotia, ta indar bagia, zeiñda jostunak ez dituban obligauko <strong>bar</strong>ubak. JJMg<br />
BasEsc 205. Jakiteko ze <strong>bar</strong>u eta jaijegun dagozan astian. Astar II 243. Gazteak <strong>bar</strong>au geiegirekiñ eritu ta erraz<br />
biurtzen dirala maña ta erregaloetara. Echve Dev 360s. Aitzinetik zonbait othoitzez <strong>bar</strong>urez edo amoinaz behar<br />
deriogü galthatü eta iseiatü gure bihotzetan horren phitz erazitera. UskLiB 85. Igaro eban enparetan jakon gau<br />
guztija gogo ta asmo santuetan: asi eban <strong>bar</strong>ua. Ur MarIl 105. Hau ederra dugu, pardi! / <strong>Bar</strong>ur gaitzean<br />
nagola, / Hathorkit musikaz niri mintzatzera! Gy 231. Otoitz-<strong>bar</strong>auakin berak prestatu. Lard 533. Guk bezala,<br />
abereak ere gehienetan <strong>bar</strong>ura eta jan xuhurra aski ditu sendatzekotzat. Dv Lab 228. Othoitzaz eta <strong>bar</strong>uraz<br />
zerua alde ezarri. Laph 181. Mortifikazio, diziplina eta <strong>bar</strong>ures. CatAe 64 (CatSal 65, CatR 65 <strong>bar</strong>urez).<br />
<strong>Bar</strong>auakiñ oso ergeldua zeukan gorputz hura azotaldi odolezko asko ta askorekiñ zeaturik. Aran SIgn 23.<br />
Goroxema da berrogei egünetako <strong>bar</strong>ur bat, Apostoliek establitia. CatS 102. Laster zabaldu zuan batela zaliak<br />
Santuaren miragarrizko <strong>bar</strong>au<strong>bar</strong>en otsa. Bv AsL 84. Zenbatenaz ere borthitzago baitziren haren tentazioneak,<br />
eta hainbertzenaz ere luzeago ziren haren <strong>bar</strong>urak. Jnn SBi 122. <strong>Bar</strong>auba dala ona eta egokia Jaungoikoaren<br />
aserrea bigunduteko. Itz Azald 116.<br />
(s. XX). Ninibetarren <strong>bar</strong>ura. CatJauf 88. <strong>Bar</strong>ueki, zilizioaki, eta bertze gañerako mortifikazioarekiñ. CatUlz<br />
51. Onelako txerren-mota otoitzez eta <strong>bar</strong>uz baizik ezin erauzi diteke. A Ardi 117. Aragi-uzte ta <strong>bar</strong>auai<br />
dagozkien eskubideak iristeko. KIkG 64. Hiru hilabethe hetako <strong>bar</strong>urak oro ahantzirik. <strong>Bar</strong>b Sup 4. Erregeren<br />
deiari abreak oro gor; / Hartz, azeri, basurde, otso, basa behor, / Gorde dira guziak, haundi eta kozkor... /<br />
Lehoina, <strong>bar</strong>ur minez, gelditu baitzen hor. Ox 130. <strong>Bar</strong>u baita, afarixka egin dute etxean. "Han hecho la cena<br />
frugal en sus casas, ya que hoy es día de ayuno". Or Eus 144. <strong>Bar</strong>urak ere, soina eta soinarekiko berjakintza<br />
sorgortzen dituelarik, gizona transa antzeko egoera batean jar dezake. Mde Pr 271. <strong>Bar</strong>auen bitartez motelduko<br />
zaio griña ori. Or Aitork 280. <strong>Bar</strong>auetan eztut oinazerik aurkitu. Arti MaldanB 191. <strong>Bar</strong>au luzeegiak teoriaegarria<br />
ernatu die [gure gazteei] eta badute non ase. MIH 374.<br />
v. tbn. fB Ic I 63. Arr May 121. CatBus 35. KIkV 79. <strong>Bar</strong>ur: Harb 9. CatLuz 30. Zby RIEV 1908, 414.<br />
2. (Lar, Añ), <strong>bar</strong>ur (Lar, Añ (AN), VocBN), <strong>bar</strong>u (Lar). (Uso pred.). En ayunas. "Ayuno (adj.), <strong>bar</strong>au, <strong>bar</strong>ur,<br />
<strong>bar</strong>u" Lar. "Ayuno, estoy en ayunas [...] <strong>bar</strong>au nago" Añ. v. BARAURIK; cf. BARAU IZAN. Irugarrena<br />
Bazkua garizumekotan <strong>bar</strong>u komekatzea. CatUt 8. Ez da eskatzen <strong>bar</strong>aur egoterik, erraz erraz ezin danean. Mg<br />
CC 228. <strong>Bar</strong>ur egon ondoan berrogoi egunez eta berrogoi gauez. HeH Mt 4, 2 (Lç <strong>bar</strong>urtu zituenean berrogei<br />
egun eta berrogei gau). Eztütüt nahi <strong>bar</strong>ur igorri, bidian ingoxa eztitian. Ip Mt 15, 32 (Lç <strong>bar</strong>urik). Andrearen<br />
mingaña / etzeguen <strong>bar</strong>u: / "Biyar ere joain gera / Jainkuak nai badu!". JanEd I 58. Maiz egun osoak <strong>bar</strong>ur<br />
egonez, / Gabazko loari ukho eginez, / Dena xukatua garraztasunez, / Bethi othoitzean zagon auhenez. Zby RIEV<br />
1908, 415. Üngüratü zian desertia zointan berrogei egünez <strong>bar</strong>ur egon beitzen. Ip Hil 186s. Eta beilari guziak<br />
<strong>bar</strong>ur doatzi, zonbait gauaz abiatuak bere etxetatik, Jauna-artzerat Orriagako elizan. Zub 78. Jendeak eldu dira<br />
oiñuts eta <strong>bar</strong>u; / iñoiz izatekoz, gaur samurtuko zeru. "En ayunas". Or Eus 251. Geiago esaten ezpadek, <strong>bar</strong>au<br />
natxegok, eta sartu gaitezen <strong>bar</strong> ortara. NEtx LBB 147. Gau eta egun jauretxean zegoen, <strong>bar</strong>au eta otoitz. IBk<br />
Lc 2, 37.<br />
3. (Adj.). Gizon <strong>bar</strong>ura, erdi deiebru. Saug 40.<br />
- BARAUA, BARURA. En ayunas. v. BARAURIK. Otsoak hau sinhetsirik, utzten dautzu goatera<br />
[eztaietara]; / Ez zaitekeien <strong>bar</strong>ura. Gy 48. Betirisants lehen ardura / balinbazabilan <strong>bar</strong>ura / Orai hargatik<br />
legunik dik itxura. Zby RIEV 1909, 228. [Hartza] aphur bat ibilirik / higi'ta ingura, / (Gibel-aldetik zion / sendi<br />
usteldura) / Utzi zuen jan gabe / ez baitzen <strong>bar</strong>ura. Zby RIEV 1908, 765. Axeria da izitzen, / Bere xilorat<br />
hurbiltzen. / Ez da han luzaz egoiten. / Oraino <strong>bar</strong>ura baitzen, / Berriz ere da itzultzen. Etcham 201.<br />
Ez ditut igorri nahi <strong>bar</strong>urak, beldurrez indarrek falta egin dezoten bidean. TB Mt 15, 32 (Lç <strong>bar</strong>urik).<br />
- BARAUA HARTU. Ayunar, hacer ayuno. --Zer egingo dau obligaziñorik eztauenak <strong>bar</strong>au izaiteko, zerren<br />
eztaukan edaderik? --Artu <strong>bar</strong>aua, da ikasi edadea daukaneko. Cap 59. Hirur egunetako <strong>bar</strong>ur bat hartu zuen<br />
Iñaziok. Laph 119.<br />
- BARAUA ATERA. "Ayunar el traspaso, ostegunetik larunbat santuraño ezer jan bage <strong>bar</strong>au ateratzea" Lar<br />
(no está claro que se utilice <strong>bar</strong>au, sin det., con formas personales del vb.). "Ayunar, <strong>bar</strong>autu, <strong>bar</strong>au egin, atera"<br />
Añ. "<strong>Bar</strong>ur bat atheratzea" H. Cf. EZ Man I 125: <strong>bar</strong>ur egunak detzaten halaberki athera. Betaniatik<br />
Eremura jarraitu zion, ta an Salbadoreari begiratzen zion berrogei gau ta eguneko <strong>bar</strong>au andia ateratzen. Cb<br />
Eg III 327. Eremu artan atera zuan Jesusek <strong>bar</strong>au luze garbi bat. Ub 76. <strong>Bar</strong>au gogorrak ateratzen. AA III 615.<br />
Ta <strong>bar</strong>au asko ez egiña gatik, orregatik ere batere <strong>bar</strong>aurik aterako ez bagenuke baño bildu geiago izten digu<br />
etsaiak. Echve Dev 360. Larunbateko <strong>bar</strong>aua atera zazu, zure amak konsejatzen zaituen bezela. Arr May 123.<br />
Meza bat entzun, edo <strong>bar</strong>au bat atera. Ib. 87.<br />
- BARAUA HAUTSI. Romper el ayuno, no cumplir el precepto del ayuno. "<strong>Bar</strong>aua haustea (G), rompre le<br />
jeûne. <strong>Bar</strong>urak eta olio egunak beharrik gabe hautsiz" H. "Asko diskutidu izan zan komuniuakin <strong>bar</strong>aua austen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
21
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zan ala ez" Elexp Berg. Cf. EZ Eliç 160: <strong>Bar</strong>ur egunak premia gabe hautsi tut. Ea <strong>bar</strong>aurik ausi daben. Cap<br />
97. Eta nork <strong>bar</strong>ura hautse bai zuten, punitu izan ziren rigoroski. Tt Arima 83. Zortzi onzatik aurrera jaten<br />
debanak ausitzen deb <strong>bar</strong>aurra. OA 154. Elizak manatu <strong>bar</strong>urak hausten dituztenek. Brtc 67. <strong>Bar</strong>uba ausi baga.<br />
CrIc 139. Ez da <strong>bar</strong>aurrik ausitzen. Mg CC 228. Garizumako <strong>bar</strong>aur bat ausitzen zuanak. Ib. 153. Garizumako<br />
<strong>bar</strong>u bat errazoe zuzen baga austen ebanak, egin biar eban ogei eguneko ur ta ogi utseko <strong>bar</strong>uba. Añ EL 1 227.<br />
Ikusi dot iños [...] jostun edadiak obligeetan ebana [...] alan <strong>bar</strong>uba austen. JJMg BasEsc 204. Euren burutik<br />
erabagi baga, eta <strong>bar</strong>uba austen azartu baga. Astar II 239. Berak egiten ditu berrogei egunian <strong>bar</strong>u ain<br />
gogorrak, eta nik [...] billatuten ditut asmo ta atxakijak ausi edo gitxijenez arinduteko. Ur MarIl 104. Eta zeri<br />
eztaukela, <strong>bar</strong>ua austen dauenak, zelango obena egiten daue? A Cat 30. <strong>Bar</strong>urik hautsi denetz arrazoinik gabe.<br />
CatJauf 17.<br />
Romper (un alimento, bebida) el ayuno. Zeren edanak ezpaitu <strong>bar</strong>ura hausten. Tt Onsa 50. Puska onek<br />
eztau <strong>bar</strong>uba austen. Astar II 247. Edariyak ausi eta galdu eragiten dabe <strong>bar</strong>auba? Itz Azald 115.<br />
(b. ausi V-gip; Añ; <strong>bar</strong>ua ausi V, G; <strong>bar</strong>ura autsi L-ain; <strong>bar</strong>ura autse R-uzt). Ref.: A (<strong>bar</strong>u); EI 149, 320;<br />
Etxba Eib; Iz ArOñ (<strong>bar</strong>u-); Elexp Berg. Romper el ayuno, comer; desayunar. "Almorzar" Añ. "Desayunar" A y<br />
Etxba Eib. "Oinddio eguardiko amabixetan <strong>bar</strong>aua ausi <strong>bar</strong>ik nenguan" Elexp Berg. v. <strong>bar</strong>ausi. Oen artean<br />
dago bulda bat txit begiragarria, non Paulo irugarrenak ematen dion Don Rodrigori meza esateko lizenzia<br />
gauza ariñ batekin <strong>bar</strong>aua ausi ondoan. Izt C 485. Yan xahar han zebillala arrundaren egiten, / <strong>Bar</strong>ura<br />
hautsteko zerbait aurkitu non zukeien. Gy 66. Baziekiten Abraham-en humeak, oraziorako ordu jakin bat<br />
arteraño, <strong>bar</strong>aua austen etzutela. Lard 481. Zeruan emana izanen zitzaiotela [...] <strong>bar</strong>uraren haustea. Jnn SBi<br />
145. Arristiriko hirur orenak ziren, eta Erretora joanik zen kofesatzez akhitürik, <strong>bar</strong>uraren haustera. Ip Hil 150.<br />
Arrantzaleak <strong>bar</strong>ua ausi ta / kanpora doaz zintzorik. Azc PB 65. Nik jakin biar det zer ordutan eskribatzen<br />
dezun eta zerekin, zenbat alkandora dituzun, galtzak zeñek plantxatzen dizkizun, eta <strong>bar</strong>aua zerekin austen<br />
dezun. Iraola 112. Eskatu zion kapitanari <strong>bar</strong>ua austen uzteko seroraren etxean. Or SCruz 26. Ithurriño baten<br />
inguruan jarri zirelarik <strong>bar</strong>uraren hausteko ogi-idor xerra batez. JE Ber 61.<br />
(Part.). Guztiok ordurako, edariz beiñepein, ondotxu <strong>bar</strong>u-ausiak. Erkiag Arran 44.<br />
- BARAUA GALDU. Romper(se) el ayuno. Igarotzen bada eztarritik, berariaz ez dala, ur tanta bat edo<br />
beste, ez da <strong>bar</strong>aurra galduko. Mg CC 228. <strong>Bar</strong>uba galduteko konseju emoten dabeenak. JJMg BasEsc 205.<br />
Euren gogoko guraarijetan izerditu, birrindu, eta guztiz nekatuten dirianak, ezin orregaitik <strong>bar</strong>uba galdu leike.<br />
Astar II 242.<br />
- BARAUA GALDU ERAGIN. Romper el ayuno, hacer romper el ayuno. Edariyak ausi eta galdu eragiten<br />
dabe <strong>bar</strong>auba? Itz Azald 115.<br />
- BARAUAN. Ayunando. Erraten da Iesus zela nekhatu <strong>bar</strong>urean. EZ Man II 48. Emazteki prestu bat<br />
mundutik ihes zabillana, egunak eta gauak <strong>bar</strong>urean eta othoitzean zaramatzana. Lg II 119. Jaun done Jeronimo<br />
bat, mortuan zagoelarik <strong>bar</strong>urean, penitentzian, othoitzean eta nigarretan, turuta horrek bihotzeko ikhara<br />
ematen zeroen. Dv LEd 254. Ez zaio aski eskolari jarraikitzea, arimen irabaztea, erien arthatzea, <strong>bar</strong>urean eta<br />
othoitzean bizitzea. Laph 121. Urthe gehiena zeraman <strong>bar</strong>urean / Gorphutzaren mainen beldurrean. Zby RIEV<br />
1908, 416. Berrogei egünen igaraitera othoitzian, <strong>bar</strong>urian eta penitentzian. Ip Hil 153.<br />
- BARAU ARIN. Ayuno parcial, ayuno ligero. Matordua elduko ez elduko begira egon <strong>bar</strong>ik, bitartean<br />
zerbait gozagarriz <strong>bar</strong>au ariña orniduta ipiñi. Erkiag BatB 59.<br />
- BARAU HATSEAN. "<strong>Bar</strong>ur atsean nago oraino (R) [...], estoy todavía en ayunas" A s.v. <strong>bar</strong>urats.<br />
- BARAU-HAUSGARRI (<strong>bar</strong>urausgarri R-uzt ap. A). "Desayuno ligero" A. v. <strong>bar</strong>auskarri.<br />
- BARAU-HAUSTE (<strong>bar</strong>ul-auste BN-baig ap. Echaide Nav 164). Desayuno. Eta lagunduko zituen elizara<br />
alkate soinuarekin; baita andik ostera janzi etxera ere, non egin oizuten ezkon berriak beren <strong>bar</strong>au ausitzea. Izt<br />
D 4.<br />
- BARAU-BARAURIK (<strong>bar</strong>u <strong>bar</strong>urik A (que cita a Mg)). Totalmente en ayunas. <strong>Bar</strong>u <strong>bar</strong>urik dago<br />
alanguetan egu<strong>bar</strong>diraño, ta eztago orregaitiño atzerena biarrik gogorrenetan. Mg PAb 106.<br />
- BARAU-DENBORA. "Angariae, laur denborak, laur <strong>bar</strong>ur denbórak" Urt II 85.<br />
- BARAU-EGILE. v. <strong>bar</strong>augile.<br />
- BARAU EGIN (V-gip, G-azp; Añ, H; <strong>bar</strong>ur egin BN-arb, S; Dv, H; <strong>bar</strong>u egin AN-gip-5vill, B; H; <strong>bar</strong>u in B;<br />
badur egin V-gip). Ref.: Iz ArOñ (badurregiñ); Izeta BHizt2 (<strong>bar</strong>u); Elexp Berg; Gte Erd 43. Ayunar.<br />
"Badurregiñ, ayunar" Iz ArOñ. v. BARAU IZAN, <strong>bar</strong>autu. <strong>Bar</strong>ur dagizuenean, etzaretela itxura tristetako<br />
hipokriták bezala. Lç Mt 6, 16 (HeH, Dv, Ip, SalabBN, Leon <strong>bar</strong>ur egin, Ol, Or, Ker, IBe <strong>bar</strong>au egin, Ur (V)<br />
<strong>bar</strong>u egin; He, TB, Hual, Samper <strong>bar</strong>urtu, Echn <strong>bar</strong>utu; Ur <strong>bar</strong>au izan (intrans.), IBk <strong>bar</strong>au izan (trans.)). Hire<br />
diszipuluék ezpaitute <strong>bar</strong>urik egiten. Ib. 9, 14. <strong>Bar</strong>au egitea Elexa Ama Santeak aginduetan dauenean. Bet 11.<br />
<strong>Bar</strong>ur egik ieigeietan, / berrogeian, laur mugetan. O Po 54. Berehala iarten da <strong>bar</strong>ur egiten, sedazko<br />
gerrikoaren iaunzten. SP Phil 323. Enzun ezazu meza eta <strong>bar</strong>ur egin. Tt Onsa 173. Bazkora ethorri eta, /<br />
Garizuman egunak, / O zeiñ handi duen besta, / <strong>Bar</strong>ur egin tuenak. Arg DevB 129. Laurgarrenak [agindu eiten<br />
dau] <strong>bar</strong>eu egiten. VJ 13. --Zergatik eztütügü osoki <strong>bar</strong>urtzen? --Etzelakoz nozpait <strong>bar</strong>ur egiten Bazko tenpora,<br />
alageranziazko tenpora zelakoz. Bp II 65. Norzuk dauke obligazinoa <strong>bar</strong>au egiteko? Arz 46. Elexa Ama Santeak<br />
aginduten dabenean <strong>bar</strong>aur egitea. Cb CatV 44 (CatG 12 <strong>bar</strong>autzea). Altxatu zituzten bere bihotzak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
22
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Jainkoagana, eman ziren nigarretan eta <strong>bar</strong>ur egiten, eta Jainkoa konsultatu zuten. Lg I 241. Bere osagarria<br />
galdu gabe <strong>bar</strong>ur egin eztirotenak [<strong>bar</strong>urtzetik dispensatiak dira]. CatLan 103.<br />
(s. XIX) Bere bekatuak gatik <strong>bar</strong>aur egiten duan gizonari. Mg CC 176. <strong>Bar</strong>u egiten daben gizonari. Mg CO<br />
262. Ez zu bezela alperreriara emanda negu guzian <strong>bar</strong>au egiten, zer jan ez dezula zeure bakartadean. VMg 35.<br />
Eztago gauza ziur, edo zierturik nosgino <strong>bar</strong>u egin biar dan, irurogei urteraño ala aurrerago. Astar II 239.<br />
Eurak biarrik egin ez arren, eztabe <strong>bar</strong>urik egiten. Ib. 247. Naiago det neke orretan dezun pena zuk sufritzia,<br />
<strong>bar</strong>au egitia baño. Echve Dev 362. [Iñes egiten da Demoniñoa ganik] bere gustuak ukatuagaz ta <strong>bar</strong>au<br />
egiñagaz. CatLlo 81. Eta zelan egiten da <strong>bar</strong>au? Ib. 50. <strong>Bar</strong>au eta erregu egiten dute. Oteiza Lc 5, 33.<br />
Edolabere <strong>bar</strong>u egijala zapatuetan. Ur MarIl 108. <strong>Bar</strong>au egiten dezutenean, ez arpegi itun edo tristea ipiñi. Lard<br />
383. Eta berrogoi gau-egunez <strong>bar</strong>ur egin zuenean, gosetu zen gero. Dv Mt 4, 2 (Ur <strong>bar</strong>au egiñik). Horraraino<br />
da zilhegi atsegina, beherago direnek egin dezatela <strong>bar</strong>ur? Hb Egia 122. Kofesorrak berheala manatzen dio<br />
<strong>bar</strong>ur egitea utz dezan. Laph 44. Nathibitate bezperan eta beste zunbaitez <strong>bar</strong>ur egitera manhatzen gütü? CatS<br />
96. Igandeaz kanpora, aste osoan ogi-uraz <strong>bar</strong>au egiten zuen. Aran SIgn 21. <strong>Bar</strong>au egiñez obra onetan /<br />
pasatzen zuen denbora. Xe 371. Erraziñotan <strong>bar</strong>riz amarna jan arren, / Arpegi txarrik iñoz ez ebela jarten; /<br />
Baña beti fusillak egiela <strong>bar</strong>u, / Nai eben, tripetatik etzeitezan galdu. AB AmaE 254. Absoluzioa ematerako iru<br />
egunez <strong>bar</strong>au egiñ. Arr May 89. Bear bezalako erakayik gabe <strong>bar</strong>u egiten ez dutenak, nolako bekatua egiten<br />
dute? Legaz 33. Ez da posible edo ezin izan leiteke nik <strong>bar</strong>eu egitia, nai neuke <strong>bar</strong>eu egiñ, baña ziur dakit izango<br />
litzatena neure osasunaren kaltian. Canala Jesucristo 59 (ap. DRA). Eman ziozkan bet-betan, edo kolpe-kolpez,<br />
<strong>bar</strong>ur egiten hasi aintzinetik zituen indar guziak. Jnn SBi 85. Zeintzuk egunetan <strong>bar</strong>u egin bear da? A Cat 30.<br />
<strong>Bar</strong>au egin bear ez dan egunetan, <strong>bar</strong>au egitea. Itz Azald 190.<br />
(s. XX) <strong>Bar</strong>ur egitea da egunean aphairu bat baizik ez egitea. CatJauf 87. Egunean bein bakarrik janaz egiten<br />
da <strong>bar</strong>au. KIkV 77. Elizaren laugarren agindua auxe da: Ama Eliza Doneak agintzen duanean aragiuzte ta<br />
<strong>bar</strong>au egitea. KIkG 62. Ostiko batez zuen athea hetsi han / Otsoak nigar eta <strong>bar</strong>ur egin zezan. Ox 119. Eta,<br />
bezperan edo biharamunean berak <strong>bar</strong>ur egin edo eginen bazuen ere, Jaun Erretorak bazkari ontto bat emaiten<br />
zion aintzinera. <strong>Bar</strong>b Sup 2. Berrogei gau ta egun, <strong>bar</strong>u egiñez, otoitzean igaro zittuan. Inza Azalp 124. Egun<br />
aietan, noski, <strong>bar</strong>u egingo dute. Ol Lc 5, 35 (Leon eginen dute <strong>bar</strong>ur, Ker egingo dabe <strong>bar</strong>au, IBk e IBe egingo<br />
dute <strong>bar</strong>au). Orain irakasten digu Yesusek, nola <strong>bar</strong>u egin bear dan. Ir YKBiz 130. Iru egun on; laugarrena,<br />
aldiz, / erio oroi dan Austerre; / katuek eta txakurrek ere / <strong>bar</strong>au egin oi baitute. Or Eus 174. Eta Israelitak<br />
<strong>bar</strong>ur egiten hasi ziren, Jainkoa urrikal zakioten. Zerb IxtS 51. Otoitz eta <strong>bar</strong>au egiten zuten. IBk Act 14, 23.<br />
"Ayunar a pan y agua, ur ta ogi <strong>bar</strong>au egin" Lar. Ur ta ogi iru, lau, sei ta zazpi urtian <strong>bar</strong>au egitiak. fB Ic<br />
III 175.<br />
(<strong>Bar</strong>aua egin). Eginik <strong>bar</strong>auba. ZBulda 17. Bere Apostoloak <strong>bar</strong>auba egingo ebela. Itz Azald 116.<br />
(Con objeto). Kuarta denborak, bijiliak, <strong>bar</strong>ur egin itzak, eta Garazuma osoki. Tt Onsa 180.<br />
"(v. intrans.). Ayunar. <strong>Bar</strong>au eitten naiz gaur eta ez neizu tentau usaiñ gozu orrekin" Etxba Eib.<br />
(<strong>Bar</strong>au con demostrativos, adjetivos, complementos, etc.). Eta horra non iarten den kolpe handiz haragi<br />
haren azotatzen, legerik eztuten <strong>bar</strong>uren egiten, neurrigabeko isziplinen hartzen. SP Phil 323. Jesüs Jaunak<br />
berrogei egünez egin dian <strong>bar</strong>uraren ohoratzeko. Bp I 110. --Nork eztü bekhatü egiten <strong>bar</strong>ur hoiek ez egina<br />
gatik? --Hirurogei urte dienek, emazte izorrek, [...]. Ib. 110. Lehenbiziko Ermitauek baiño <strong>bar</strong>ur garratzagoak<br />
egiñ letzakenak. He Gudu 38. Egin zituen orazio, <strong>bar</strong>au, ta penitenzia guziak. Cb Eg III 306. Egin bear eben<br />
amar egunian ur ta ogiazko <strong>bar</strong>uba. Añ EL 1 227. <strong>Bar</strong>u au egiten badozu. Astar II 248. <strong>Bar</strong>au asko ez egiña<br />
gatik. Echve Dev 360. Elizaz manhatü <strong>bar</strong>urak fidelki egin itzazü. UskLiB 76. Ez zala neke andija astian <strong>bar</strong>u<br />
bat egitia. Ur MarIl 105. Hezur eta larru ya otso bat egiña / Haiñ zeukaten orek arthaldeen griña: / Zebillala<br />
zerbait non kausi zezaken, / <strong>Bar</strong>ur luzeskoa egiñ ya baitzuen. Gy 31s. Ostiral santu egunean egiñ oi dan <strong>bar</strong>au<br />
modua bera egiten zuen. Arr May 195. Nik <strong>bar</strong>au pizkat egiteko aolkua bakarrik emango dizut. Ez dezu besterik<br />
bear ondo baño obeto izateko. Lab EEguna 63. Ama doloretakoaren eguneen <strong>bar</strong>u egiten duana zorionekoa da.<br />
(G-goi). A EY I 119.<br />
- BARAU EGINARAZI. Hacer ayunar. v. <strong>bar</strong>auarazi, BARAU ERAGIN. Ematen diote bazka ferde puxka<br />
bat, gatzarekin eta minagre xorta batekin. Bainan hori aski ez-bada, <strong>bar</strong>ur eginarazten diote. Dv Lab 261. <strong>Bar</strong>ur<br />
egin-arazten ahal othe diozuete jaun-esposaren adiskideeri, jaun-esposa berekin duteno? Leon Lc 5, 34 (IBk<br />
<strong>bar</strong>au egin erazi; Lç <strong>bar</strong>ur erazi, Dv <strong>bar</strong>ur eragin).<br />
- BARAU-EGINBEHAR. Precepto de ayuno. <strong>Bar</strong>au-zaro egunetan, <strong>bar</strong>au egin bearrik galdu egin badozu.<br />
Añ EL 2 138. Ba dago Españan aragia-izte ta <strong>bar</strong>au-eginbearra egun batzuetan kentzen dauan berarizko legea.<br />
KIkV 78 (KIkG 63 <strong>bar</strong>au egin bearra).<br />
- BARAU-EGITE. Ayuno, acción de ayunar. Aragi-uzte ta <strong>bar</strong>au-egitea. KIkG 62.<br />
- BARAU-EGUN (V-gip; Lar, Añ; <strong>bar</strong>ur-egun Lar, H; <strong>bar</strong>u-egun V-gip, B; <strong>bar</strong>aur-egun Lar). Ref.: Izeta<br />
BHizt2 (<strong>bar</strong>u); Etxba Eib; Elexp Berg. Vigilia, día de ayuno. <strong>Bar</strong>ur egunetan, Garizuman, Karta denboretan<br />
eta Abenduko <strong>bar</strong>uregunetan. Ber Trat 123r. <strong>Bar</strong>ur egunak detzaten halaberki athera / Iaun puxanta baketzeko<br />
penatuen aldera. EZ Man I 125 (cf. BARAUA ATERA). Hik halaber bentzutzeko haragi gudutsua, / Errespetuz<br />
begira zak <strong>bar</strong>ur egun Saindua. Ib. 32. <strong>Bar</strong>ur egunak premia gabe hautsi tut. EZ Eliç 160 (cf. BARAUA<br />
HAUTSI). <strong>Bar</strong>ur egunean mengoa gabeko gauza debekatu iatea da mortal. Harb 175. Batzuek bere lazotasunez,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
23
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zeren ezpaitira giristino finak, <strong>bar</strong>ur eguna mengoa gabe hautsten dute. Ax 56 (V 37). <strong>Bar</strong>urak hirur ase. Hirur<br />
ase hauk aditzen dira: <strong>bar</strong>ureguneko <strong>bar</strong>azkariaz, aitzin-eguneko auhariaz, eta biharamuneko askariaz. O Pr 67.<br />
<strong>Bar</strong>ur egunian tribaillatzen denian. Tt Arima 67. Izen ez arren <strong>bar</strong>au egunak edo obligazinokuak. ZBulda 18.<br />
Ogei eta bat urte kunplidu zitzaizkon azkero, ausi ote deban <strong>bar</strong>au egunik. OA 154. Garizuma santuko <strong>bar</strong>u<br />
egunetan. Ib. 153. Debekatzen digute edatea <strong>bar</strong>ur egunean? El 63. <strong>Bar</strong>au egun bat ez sufritzearren. Cb Eg II<br />
147. Herriko Meza Nausia enzüten eztütenak obligatiak direia jakitera badenez <strong>bar</strong>ur egünik aste hartan?<br />
CatLan 103. Ta othorduz kanpora ezer jan diteke <strong>bar</strong>u-egunetan? Ub 188. Zillegi da <strong>bar</strong>au-egunetan, arratsean<br />
egin oi dan afari-usia edo Kolazioa. Ib. 187. Gutxiago jatea, <strong>bar</strong>ur-egunetan egiten den bezalatsu. Dh 57. Ezin<br />
agindu leijo otseinari egun guztijetan egon deila lexiba, edo bogada joten <strong>bar</strong>u egun oso baten. Astar II 241.<br />
<strong>Bar</strong>ur egünian ezta egin behar apairü bat baizik. CatS 53. Konfesiyo ta <strong>bar</strong>au-egunak / animaz akordatzeko. Xe<br />
374. Abenduan gaude, gaur larunbat eta <strong>bar</strong>au eguna da. Urruz Urz 25. Nola <strong>bar</strong>ur eguna baitzuten, eta<br />
ezapitziren oraino hamar orenak baizik, joan zen aintzina, erranez etzirela oraino <strong>bar</strong>uraren hausteko orenera<br />
helduak. Jnn SBi 145. Eta ogetabat urte izanbakoak, <strong>bar</strong>u-egunetan ezer egin bear daue? A Cat 30. --Zelako<br />
eskubideak emoten dituz Okela-Buleak? --Garizumako eta <strong>bar</strong>ueguneko egun guztietan okelea jan al izatekoa.<br />
Itz Azald 118. <strong>Bar</strong>ur-egunak mehe egun dire fededun guzientzat. CatJauf 88. <strong>Bar</strong>au-eguneko goiz-arratsetan,<br />
ezer artu al diteke? KIkG 62. <strong>Bar</strong>au egunak aldatu edo kendu dezazke orain Aitta Santuak. Inza Azalp 102.<br />
<strong>Bar</strong>u-egunetan ere ori bera egiteko esaten digu Yesusek. Ir YKBiz 130. "San Matioren <strong>bar</strong>au-eguna, /<br />
ardantzeraiño" ziola. "El ayuno de San Matías dura hasta la viña". Or Eus 383.<br />
- BARAU ERAGIN. Hacer ayunar. "Bellum ventri indicere, <strong>bar</strong>urtu, <strong>bar</strong>urarazi, <strong>bar</strong>ureragin, gosearazi" Urt III<br />
295. v. <strong>bar</strong>auarazi, BARAU EGINAZI. Utz zezanak bere alhorra ereiteko xoriegati, bere burua gosez hil<br />
zezan xorier <strong>bar</strong>ur eragiteagati. O Pr 477. Eragizue <strong>bar</strong>ur bat, eta irabaz ezazue bi lekhuko faltso, erranen<br />
dutenak Nabothek blasfematu duela Jainkoaren izen saindua. Lg I 361. <strong>Bar</strong>ur eragin othe diozokezuete<br />
ezkonberriaren lagunei, ezkonberria berekin duteno? Dv Lc 5, 34 (Arriand <strong>bar</strong>au eragin; Lç <strong>bar</strong>ur erazi).<br />
- BARAU ETA BARAU. Ayunando continuamente. Ta geroko bere predik denbora guzian len bezain<br />
gogorki jaunzia, <strong>bar</strong>u ta <strong>bar</strong>u ta penitenzi bizitua, munduko arinkeri, ondasundi ta antust guziak bere oinpera<br />
dituena. Mb IArg I 70.<br />
- BARAUETAN. Ayunando, haciendo ayunos. <strong>Bar</strong>uretan eta orazionetan enplega zaiteztenzát. Lç 1 Cor 7, 5.<br />
Iainkoa serbitzatu dute gosez eta egarriz, hotzez eta billusiz, ibilliz bijilietan eta <strong>bar</strong>uretan. SP Imit I 18 (Mst<br />
<strong>bar</strong>uretan). Ez othe da bada hobe, zenbait egun nigarretan, <strong>bar</strong>uretan, garraztasunetan iragatea, ezenez<br />
eternitate guzian infernuan erretzen egitea, nigar-marrasketan eta errabian? Dh 209. Gaiak eta egünak<br />
igaraiten zütialarik othoitzetan eta <strong>bar</strong>uretan. Ip Hil 118. Orain ordea bear goxo dut eta goxotasun onen aurka<br />
ari naiz, atzi ez nazan eta egunoroko gudua dut <strong>bar</strong>uretan, ene gorputza maiz morroi biurtuz. Or Aitork 280.<br />
- BARAU GAITZETARIK. Totalmente en ayunas. "<strong>Bar</strong>ur gaitzetarik ez edan arnorik, ne buvez pas de vin étant<br />
à jeûn" Dv.<br />
- BARAU GAITZIK. Totalmente en ayunas. <strong>Bar</strong>ur-gaitzik khexo zebillan maistroa; / Nola ere omen baitu<br />
yan-xahar gaitztoa, / baita bildots mamiz zintzurra frianta / Laster gaixoari badema disputa. Gy 9.<br />
- BARAU GORRIAN. En ayuno natural. --Zer erran nai du "<strong>bar</strong>u gorrian egotea"? --Da goan deneko gau<br />
erditik asi ta deusere yan ta edan gabe egotea. Legaz 44.<br />
- BARAU IZAN (Lar, H; <strong>bar</strong>eu izan Lcc; <strong>bar</strong>ur izan SP, Lar, Añ (AN), Dv, H; <strong>bar</strong>u izan V ap. A; VocB). a)<br />
(Con aux. intrans.). Ayunar. "<strong>Bar</strong>ur naiz, je suis à jeun, je jeûne" SP. "Yo ayuno, tú ayunas, &c., <strong>bar</strong>au naiz,<br />
zera, &c." Lar. "Ayuno, estoy en ayunas [...] <strong>bar</strong>ur naiz" Lar y Añ. "Avec cette nuance: <strong>bar</strong>ur naiz, je jeûne<br />
d'obligation, ou j'accomplis un jeûne, et <strong>bar</strong>urik naiz, je suis à jeun, je n'ai pas encore mangé" H (cf. sin em<strong>bar</strong>go<br />
infra los ejs. de Archu y Oxobi). Desgisatzen dituzte bere begitharteak, <strong>bar</strong>ur diradela gizonei ageri<br />
diradenzat. Lç Mt 6, 16 (Ur <strong>bar</strong>au izan, Ip, SalabBN, Leon <strong>bar</strong>ur izan, Echn <strong>bar</strong>u izan; He, TB <strong>bar</strong>urtu, Or, IBe<br />
<strong>bar</strong>au egin, IBk <strong>bar</strong>aurik egon; Or <strong>bar</strong>utzalle agertu, Ker <strong>bar</strong>uzale agertu). Laur egun dik ordu hunetarano<br />
baininzen <strong>bar</strong>ur. Lç Act 10, 30. Ogiz eta urez ziñen / <strong>bar</strong>ur gehienean, / hala idukitzen gorputza / bere<br />
eginbidean. EZ Noel 172 (cf. infra ur eta ogi <strong>bar</strong>ur izan). Zer egingo dau obligaziñorik eztauenak <strong>bar</strong>au<br />
izaiteko, zerren eztaukan edaderik? "Obligación de ayunar". Cap 59. Komodamente <strong>bar</strong>au ezin leitezanak,<br />
zarrak, eta gexoak, eta bear egin bear dabeenak. Ib. 59. Gure Espirituak bere libertatia hobeki konserbatzen du<br />
gorpitza <strong>bar</strong>ur denian. Tt Ar 63. --Zer behar da Sakramentü honen merexitürik hartzeko? --Fedia, xahütarzüna,<br />
debozionia eta <strong>bar</strong>ur izan. Bp I 72.Zer eginen du adinaren faltas <strong>bar</strong>ur estenak? El 64. --Zer endelgatzen düzü<br />
diozünian izan behar dela <strong>bar</strong>ur? --Endelgatzen düt jan eta edan gabia izan behar dela gauherdiz geroz. CatLan<br />
139. <strong>Bar</strong>u danak zerbait arzen badau gomuta baga, edo aragirik jaten badau, eztau pekaturik egingo. Astar II<br />
240. Zer, <strong>bar</strong>ur denari hire botz eijerraz / Minzatzen hiza bai zinzinzki? "Lorsque je suis à jeun". Arch Fab 215s.<br />
<strong>Bar</strong>au zeratenean bada, etzaiteztela paratu ipokritak bezela itunak. Ur Mt 6, 16 (Lç <strong>bar</strong>ur dagizuenean). <strong>Bar</strong>ur<br />
izan behar da, erran nahi beita, gaiherdiz geroz jan ez edan gabe. CatS 78. Ez da behinere haizu <strong>bar</strong>ur ez<br />
delarik komuniatzea? CatJauf 115. Hiru, lau, bortz artzain! / Otsoa dena zain; / Bortz, sei, zazpi zakur! / Otsoa<br />
da <strong>bar</strong>ur; / Ardiak maltso, / Otsoa otso. Ox 92.<br />
(En la expresiones ur eta ogi <strong>bar</strong>au izan, 'ayunar a pan y agua'; cf. ur eta ogi <strong>bar</strong>au egin, <strong>bar</strong>autu). Pobre<br />
behartsuak bezala bizi ziran, ur ta ogi <strong>bar</strong>au zirala, doi-doia artzen zuela biziarentzat behar zuena. Ub 118s .<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
24
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
b) (Con aux. trans.). --Ez, ez. Eskerrik asko. Nere tripak ez du ondo artzen [bixigua]. --Egin beza prueba eta<br />
<strong>bar</strong>renen ez bada ondo arkitzen apareju bat botako diyogu ateratzeko. --Gañera <strong>bar</strong>au det. Sor Gabon 29s.<br />
Andik egun bitara Olentzaro mozkor; / jendeak <strong>bar</strong>au du, ta arrek bete zilbor. "La gente guarda ayuno". Or Eus<br />
135. Errian esana da katuak ere <strong>bar</strong>au dutela Austerre-egunean. Ib. 174n. <strong>Bar</strong>au duzuenean, ez ipini aurpegi<br />
ilunik. IBk Mt 6, 16 (Lç <strong>bar</strong>ur dagizuenean).<br />
- BARAU-LEGE. Precepto de ayuno. Eliz Amaren <strong>bar</strong>au-legeaz / ez omen ari axola. Or Eus 383.<br />
- BARAU-LISTU (<strong>bar</strong>u-listu AN-larr; <strong>bar</strong>u-lixtu B). Ref.: A EY I 120). Saliva de una persona en ayunas. <br />
<strong>Bar</strong>u-lixtua ixtizurriak igortzitzeko ona da (B). A EY I 120.<br />
- BARAU-MENDI. Emen natorkizu <strong>Bar</strong>u-mendira Zure oiñetara. "Al Monte del Ayuno". Or Poem 519.<br />
- BARAU-MOKADU. "<strong>Bar</strong>upokadu, desayuno, parvidad" VocB.<br />
- BARAU NATURAL. Ayuno natural (el que se guarda desde medianoche hasta comulgar). <strong>Bar</strong>ur naturala<br />
da eguna hasten delarik gauherditarik gauherditara, noiz ere nehork ezpaitu deus hartu. Tt Arima 50s.<br />
Bigarrena, <strong>bar</strong>au naturalean egotea. Iraz 59. <strong>Bar</strong>aur naturala edo ezer bere artu baga egotea. Cb CatV 75. Zer<br />
aditzen da komulgatuko danak eraman bear duen <strong>bar</strong>aur natural edo oso osoaren izenez? Mg CC 228.<br />
Gauberditik orduraño <strong>bar</strong>u naturalean egotea. Añ CatAN 55. --Zer aditzen duzu <strong>bar</strong>ur naturalean iuaiteaz? --<br />
Izan behar du gauerdiz geroz ian eta edan gabea, non ez duen komuniatu behar eri bezala. CatLuz 171.<br />
v. tbn. OA 72. AA I 427. CatLlo 71. <strong>Bar</strong>ur natural: CatLuz 37. <strong>Bar</strong>u natural: CatUlz 44.<br />
- BARAU OSO. Ayuno total. <strong>Bar</strong>u osuan egotia: au da, gaberdi ezkero jan edo edan baga. CrIc 139. <strong>Bar</strong>aur<br />
osoarekin komunioa artutzeko. Mg CC 228. [Ondo komulgetako bear da] <strong>bar</strong>au osoa, edo aurreko gaberditi<br />
komulgau osteraño, ez ezer jan, ez ezer edatea. CatBus 46. --Zelako prestaerak eroan bear dira gorputzaren<br />
aldetik? --<strong>Bar</strong>au osoa da bearbearrekoa dana. Itz Azald 161. Baitzakiten holakoetan <strong>bar</strong>ur osoaren legea<br />
jasaiten presunerek. StPierre 38.<br />
(<strong>Bar</strong>au oso-oso). Zer aditzen da komulgatuko danak eraman bear duen <strong>bar</strong>aur natural edo oso osoaren<br />
izenez? Mg CC 228.<br />
- BARAU-HOTZ (<strong>bar</strong>ur-hotz H, A), BARUR-HOTZA. Totalmente en ayunas. "<strong>Bar</strong>ur-hotz naiz, je suis<br />
absolument à jeun et avec faim" H. "<strong>Bar</strong>ur-otz (L-côte, BN-lab), [...] ayuno completo. <strong>Bar</strong>ur otza naiz oraino<br />
(BN-mix)" A s.v. <strong>bar</strong>urats. Deskantxurik handienean abiatzen zen Betharramerat buruz <strong>bar</strong>ur-hotza. Etcheb<br />
MGaric 157.<br />
- BARAURIK (V, G; Lcc, Lar, Añ; <strong>bar</strong>euik Lcc; <strong>bar</strong>urik V-gip; SP, Lar, Ht VocGr, Lecl, Dv, H; <strong>bar</strong>uik V-gip;<br />
<strong>bar</strong>aurrik G). Ref.: A; Iz ArOñ (<strong>bar</strong>u), To (<strong>bar</strong>au), UrrAnz (<strong>bar</strong>uik); Etxba Eib; Elexp Berg. En ayunas. "Ayuna<br />
cosa, <strong>bar</strong>euik" Lcc (al comienzo se escribió gauza, tachado). v. <strong>bar</strong>au (2), BARAUAN, BARAUTAN. Eztitut<br />
<strong>bar</strong>urik igorri nahi, bidean flaka eztitezenzat. Lç Mt 15, 32 (Dv, Hual, Samper, Ol, Leon <strong>bar</strong>urik, Echn <strong>bar</strong>uik,<br />
Ur, Ker, IBk, IBe <strong>bar</strong>aurik; TB <strong>bar</strong>urak, Arriand <strong>bar</strong>utsik; HeH ian gabe). Egon bear dugu <strong>bar</strong>urik, janik eta<br />
edanik bage. Ber Doc 155r. --Sakramentu santuau artuteko, ze disposiziñogaz bear dogu etorri? --<strong>Bar</strong>aurik. Cap<br />
65. Enazazula utz zure ganik ioaitera <strong>bar</strong>urik eta iharturik. SP Imit IV 16, 3. --Nolako ziren süperstizione<br />
hurak? --Danzatzia sü horren <strong>bar</strong>anoan, jokhatzia, Kantore itsusien erraitia, su gaña belharren egoiztia;<br />
Eguerdi beno lehen, edo <strong>bar</strong>urik hen bilzia; bere gañen hen ekhartia, urte orotan edükitia. Bp II 115.<br />
Dezenziagaz da <strong>bar</strong>aurik joan elexera. Arz 59. Badaki <strong>bar</strong>urik egon bear duela. El 95. Lenbizikoa <strong>bar</strong>urik,<br />
bigarrena grazien [komekatzea]. Ut 24.<br />
(s. XIX) Alan sartu nas emen kuartillu bat atera, eta zerbait jaatera, bada urrin egiten jat neure etxia <strong>bar</strong>urik<br />
biurtuteko. Mg PAb 44. Nik ikusi baneu bizkaitarretan euskeriaren zaletasun kiputzetan nekusana, ez nintzan ain<br />
esker dongakua izango, zein da itxiko nituban <strong>bar</strong>urik neure bizkaitarrak. Mg CO III. Alaere Sakramentu au artu<br />
dezakee, eta artzen due eriotzako perillean arkitzen diranak, <strong>bar</strong>aurik egon ez arren. AA I 439. Ah! zeiñ ongi<br />
datorren orixe urliarentzat, zeiñ ongi beste ura sandiarentzat; eta zuretzat? Zu <strong>bar</strong>aurik etxera. AA III 598.<br />
Behar düzü <strong>bar</strong>urik izan. UskLiB 94. Otso bat <strong>bar</strong>urik / Hara da jiten, / Gosiak deithurik. Arch Fab 89. Eta<br />
gelditu zen gormanta <strong>bar</strong>urik. Gy 51. Nik ez nituke <strong>bar</strong>aurik bialdu nai, bidean desmaiatu ez ditezen. Lard 404.<br />
Nola ez da egongo / oso argaldurik, / irukitzen badute / askotan <strong>bar</strong>aurik? Bil 41. <strong>Bar</strong>urik doha eta, zalhuago<br />
juaiteko, onthutsik. Laph 107. Eta ez bazan izan erbi bat erosi degulako, geldituko giñan <strong>bar</strong>aurik erremediyorik<br />
gabe. Sor AuOst 90. Egun artan <strong>bar</strong>aurik / Tripea ustua, / Komulgetako ustez / Garbirik <strong>bar</strong>rua. AB AmaE 340.<br />
Adierazoaz ordiyekiñ zebillena, arkituko zala arrisku andian ezurrak ausi eta <strong>bar</strong>aurik gelditzeko. Urruz Urz 63.<br />
<strong>Bar</strong>aurik eldu bear da komulgetara. Itz Azald 160.<br />
(s. XX) Oben astunik ez egiteko, gorputzak <strong>bar</strong>aurik egon bear dau. KIkV 92. Gure zintzurra bapo, / oienak<br />
<strong>bar</strong>aurik. JanEd II 100. Othoitza lagun, bortz aste bethe <strong>bar</strong>urik egon ondoan. Ox 68. Bizpahirur egun<br />
aintzinetik, erdi <strong>bar</strong>urik egoiten naiz. Orizue, ahamenik ez dut harturik, atzo eguerdiz geroz, kafe ttirritta batez<br />
bertzerik. <strong>Bar</strong>b Sup 21. Mendiz gaindi, eta denak, yakina, <strong>bar</strong>urik, Yauna-hartzeko Orriagan. Zub 78. Zera...<br />
bertsotan <strong>bar</strong>aurik ariko aiz. Ez den gutxi uste. Lab EEguna 101. Baña naiago eukian <strong>bar</strong>aurik egon maltzur<br />
areri usartu ixan baño. Otx 39. <strong>Bar</strong>urik ez ditut beren etxera igorri nai. Ir YKBiz 232. Otoitz obe egiten da<br />
zerura <strong>bar</strong>aurik, / sabela astun danean, ez baita damurik. Or Eus 248. Hor, jaun erretora esposen beha dago,<br />
<strong>bar</strong>urik, mahain saindu ondoan. Lf Murtuts 54. Bera <strong>bar</strong>aurik zioken artean, besteak asebetetzen ari dituk.<br />
Etxde JJ 149. Bainan bai oraiko bazkaririk gareztienari orduko besteko gozamena atherateko, urthe bethe<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
25
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>aurik egon beharko nintzakela. Osk Kurl 85. Itxuli zan <strong>bar</strong>aurik etxera. Etxba Ibilt 466s. Ortatik pentsatu<br />
izan det, besteak ere <strong>bar</strong>aurik baño naiago dutela ondo bazkaldu eta kape bat artutako garaian. Uzt Sas 22.<br />
Negu partian nik gauak beti / ezteramakat <strong>bar</strong>urik. Mattin 112. Nekez ta eziñean jeitxi zan au, egun guzia<br />
<strong>bar</strong>aurik pasatakoak oi duan bezela. Berron Kijote 46.<br />
- BARAUTAN (V ap. A; Añ). En ayunas; ayunando, haciendo ayuno. v. BARAURIK, BARAUAN. Beinbere<br />
ez uts egin Meza Santa adoragarria eta albaitanez enzun <strong>bar</strong>autan. Añ EL 1 12. Andrea da <strong>bar</strong>autan / berbagurea,<br />
/ baina ordirik badago / ittuxurea: / <strong>bar</strong>re gangarrak / daukez zantarrak, / ta noizik beinean / zoronegarrak.<br />
Azc PB 107. <strong>Bar</strong>utan berrogei egun eta berrogei gau egon ezkero azkenean gose izan zan. Ol Mt 4, 2.<br />
Gixa-emiai ez, eskutuz dan eure Atteari baño, agirtzeko <strong>bar</strong>utan. Arriand Mt 6, 18. Eta <strong>bar</strong>utan, ez agiri,<br />
azalguzurraik letz, betillun. Ib. 1, 16 (Lç <strong>bar</strong>ur dagizuenean).<br />
- BARAU-TIPIL. "<strong>Bar</strong>ur-thipil (S), complètement à jeun" Lh. v. BARUR-HOTZ.<br />
- BARAU-TU (<strong>bar</strong>ur-tu BN-ciz, S), BARAU-TXU (V-arr). Ref.: A EY I 120. Saliva de una persona en ayunas.<br />
Umeai begiak osatuteko bere, ona da <strong>bar</strong>autxua (V-arr). A EY I 120. Nausiai bere ondo da, pistak<br />
daukezanean, begiak <strong>bar</strong>autxuaz garbitutea (V-arr). Ib. 120. <strong>Bar</strong>ur-tuia haurren basasuiaren sendotzeko hun<br />
duzu (S). Ib. 120.<br />
- BARAU-TXISTU (<strong>bar</strong>u-txistu V-ger-m). Ref.: A EY I 120. Saliva de una persona en ayunas.<br />
"<strong>Bar</strong>u-txistua equivalente a <strong>bar</strong>urik ateratzen dugun txistua" A Morf 393.<br />
- BARAU HUTS. Ayuno total. Nastau daitekez aragia ta arraña <strong>bar</strong>au utsa dan egunetan. KIkV 77 (KIkG<br />
62 <strong>bar</strong>au utsa).<br />
- BARAU-HUTSEAN (Añ (V)). "(En) ayunas" Añ.<br />
- BARAUZKO. De ayuno. Beren besoak eta gorputza <strong>bar</strong>uzko igeriz, otoitzez, Mezak entzutez, [...] nekatu<br />
nai ez dituztenak. Mb IArg I 249.<br />
- TREMINEKO BARAU. "Tremineko <strong>bar</strong>aua, ayuno riguroso (V-arr)" A EY III 333.<br />
<strong>bar</strong>aualdi, <strong>bar</strong>ualdi, <strong>bar</strong>ukaldi (Bera). Época de ayuno. "Témpora" Bera. Aragija izteko egun gustijak. [...]<br />
Uda<strong>bar</strong>riko <strong>bar</strong>ukaldija. Udeko <strong>bar</strong>ukaldija. Udazkengo <strong>bar</strong>ukaldija. Neguko <strong>bar</strong>ukaldija. AG 986. Ortan asti<br />
aundia galdu ta itxasbidea zail egin zan, <strong>bar</strong>ualdia igaro baitzan. Ol Act 27, 9 (Ker <strong>bar</strong>au-aldi; Lç <strong>bar</strong>ur).<br />
Eurokaz (oparigaiaz) emoten dautsagu asiera <strong>bar</strong>aualdi santu oni. Ker EMeza 99 (ap. DRA). Hay 2 ejs. más en<br />
DFrec de <strong>bar</strong>aualdi.<br />
<strong>bar</strong>auarazi, <strong>bar</strong>urarazi (Urt III 295), <strong>bar</strong>urerazi. Hacer ayunar. "Bellum ventri indicere, <strong>bar</strong>urtu, <strong>bar</strong>urarazi,<br />
<strong>bar</strong>ureragin, gosearazi" Urt III 295. "<strong>Bar</strong>uarazi" LE-Ir. v. BARAU EGINARAZI, BARAU ERAGIN. <strong>Bar</strong>ur<br />
erazi ahal ditzakezue ezkonduaren ganberako jendeak ezkondua hekin deno? Lç Lc 5, 34 (He, TB <strong>bar</strong>uraraz; Dv<br />
<strong>bar</strong>ur eragin).<br />
<strong>bar</strong>augabetu, <strong>bar</strong>aubagetu (Añ). "Desayunarse, [...] <strong>bar</strong>aubagetu" Añ.<br />
<strong>bar</strong>auge. "Desayuno" Lar.<br />
<strong>bar</strong>augetu. "Desayunarse, <strong>bar</strong>augetu" Lar.<br />
<strong>bar</strong>augile, <strong>bar</strong>ur-egile. Ayunador, que ayuna. "Jeûneur, <strong>bar</strong>urzale, <strong>bar</strong>urregile, <strong>bar</strong>urti" Casve. v.<br />
<strong>bar</strong>autzaile. <strong>Bar</strong>uetik <strong>bar</strong>ura konplitu izatekoz, nezesario da <strong>bar</strong>ur egilia den grazian. Tt Ar 61. Anna<br />
alhargün perestü, profetesa, eta <strong>bar</strong>ur egile handia. Bp II 105. San Geronimo andiak (bera guztiz mortifikatua,<br />
eta <strong>bar</strong>augillea bazan ere) ematen digun konsejuaz batera diot, obe dala jatordu jakiñetan neurri onarekin jatea.<br />
Gco II 64.<br />
<strong>bar</strong>aur. v. <strong>bar</strong>au.<br />
<strong>bar</strong>aus. v. 1 <strong>bar</strong>auts.<br />
<strong>bar</strong>ausi (V; Añ (V), H, Zam Voc), <strong>bar</strong>usi (V-ple). Ref.: A; Garate 6. a Cont BAP 1962, 258 (<strong>bar</strong>uzi). 1.<br />
Desayunar. "Almorzar" y "desayunarse" Añ. v. BARAUA HAUTSI. Egundu baxen len egongo litzatekez<br />
Elex-ateetan itxadoten Mez-Emollea; aztuko leukee <strong>bar</strong>austea, eta gox guztian urtengo eleukee Elexatik! Añ EL 1<br />
85. Au dala-ta lenago yai-egunetan eta gaur egunik geienetan baserri ta etxe askotan dagoan oiturea, au da,<br />
goizean <strong>bar</strong>austeko kopatxo bana edo biña aguardiente erre ume ta nausiak artzea, benetan oiturarik<br />
txarrenetarikoa da. EEs 1925, 62.<br />
2. "Almuerzo", "desayuno" Añ. Darabiltzu etxe guztia goikoaz bera biraoka [...] denporaz <strong>bar</strong>ausia prest<br />
idoro eztozulako. Añ MisE 217.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
26
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>auskarri (V-arr-oroz-och ap. A; Zam Voc), <strong>bar</strong>uskarri (V-arr-ger-och ap. A). "<strong>Bar</strong>auskarri, desayuno" A.<br />
"<strong>bar</strong>urausgarri, <strong>bar</strong>uskarri, desayuno ligero" A. v. BARAU-HAUSGARRI.<br />
<strong>bar</strong>austu (G ap. A; H). "(G), confundir, embrollar" A. Badarasate pulpituan hitzera naasi bat, beiñ Euskera,<br />
beiñ Erdera, beiñ Latiñera, guzia lerdatua , zikindua, <strong>bar</strong>austua. Lar, carta a Mb 279.<br />
<strong>bar</strong>aute, <strong>bar</strong>ute (A DBols). "Cuaresma (neol.). Lit. 'temporada de ayuno'" A DBols. <strong>Bar</strong>uteko (Garizumako)<br />
laugarren igande au. A EEs 1916, 14. Zatoz onera. <strong>Bar</strong>ute-aurrean (garizuma-aurrean) Don Juan Jose ta biok<br />
emen izango gera. A Ardi 96.<br />
<strong>bar</strong>auti (Lar, H), <strong>bar</strong>urti (Lar, H, Casve). "Ayunador, <strong>bar</strong>autia, <strong>bar</strong>urtia" Lar. "Jeûneur, <strong>bar</strong>urzale, <strong>bar</strong>urregile,<br />
<strong>bar</strong>urti" Casve. v. <strong>bar</strong>autzaile.<br />
<strong>bar</strong>autiar, <strong>bar</strong>urtiar (SP, A Morf 211), <strong>bar</strong>urdiar (H). "Jeûneur, qui aime à jeûner" SP. Obra onei iarraikia. /<br />
Andre <strong>bar</strong>urdiarra. EZ Man II 196. <strong>Bar</strong>urdiar izateko / Dohaña egidazu EZ Eliç 48. Joanesen eta farisauen<br />
dizipuluak, bada, <strong>bar</strong>urtiarrak baitziren, ethorri zitzaizkon eta erran zioten: "Zergatik <strong>bar</strong>urtzen dire Joanesen<br />
eta farisauen dizipuluak eta zureak ez dire egiten?" He Mc 2, 18 (HeH <strong>bar</strong>ur egiten baitzuten).<br />
1 <strong>bar</strong>auts (V, G, L; Lar, Añ (G), H), <strong>bar</strong>aus (V-arr), <strong>bar</strong>uts (V-gip), <strong>bar</strong>rauts (V-ger), bahuts (S; Gèze, Dv, H),<br />
balutz (V-gip). Ref.: A (<strong>bar</strong>auts, <strong>bar</strong>aus, <strong>bar</strong>uts, bahuts); A Apend (<strong>bar</strong>rauts); Lrq /bahüc!/; Iz ArOñ (balutz).<br />
1. Espumarajo, espuma de la boca; espuma en gral. "Babas mayores" Lar. "Écume de la bouche" Gèze, Dv y<br />
Lrq. "Bave" Gèze. "Écume" Ib. "Écume de la bouche, bave. Ardoaren bahutsa lohikeria, l'écume du vin est le<br />
libertinage (Esc. Li). Syn. habuina. Ce mot ne paraît autre qu'une syncope de <strong>bar</strong>autsa (G), même signification"<br />
H. "<strong>Bar</strong>aus (V-arr), espuma" A. "<strong>Bar</strong>auts [...], espuma de la boca" Ib. "Balutz, balútza, (la) espuma de boca (en<br />
ovejas, vacas, etc.)" Iz ArOñ. v. habuin. Au izango da, Jaunari eskeñi bear diogun biotza, aurrena munduari<br />
eskeintzea, ta munduaren <strong>bar</strong>autsez loitzea ta zikintzea. AA III 358. Eta ezda geldituko <strong>bar</strong>autsa ta pitxa<br />
purrustaka dariola, alik eta txit arras aunatu dadin arteraño. Izt D 27. Leoi amorratuaren gisa <strong>bar</strong>autsa ta pitsa<br />
zeriola. Izt C 259. Jarraik [itxas arroa], jarraitu, Jaun onek isten / Badeusk oraindik, / <strong>Bar</strong>auts ta bitsok odeiez<br />
gora / Boteagaz. AB Olerk 207 (en la vers. de AmaE 127 <strong>bar</strong>aust ta bitzok). Azken señale hau da errabiaren<br />
señalerik segürena. Ez hüllanik ere hain segür bahütsa. Eskual 7-8-1908 (ap. DRA).<br />
2. "<strong>Bar</strong>aus (G-to), olor de comida o bebida que despide uno del estómago. Orri darion <strong>bar</strong>ausa ere gezurra<br />
dek" A.<br />
2 <strong>bar</strong>auts (V-gip), <strong>bar</strong>autz (V-gip), <strong>bar</strong>utz (V-gip). Ref.: A; SM EiTec1, EiTec2; Etxba Eib (<strong>bar</strong>autza); Elexp<br />
Berg (<strong>bar</strong>autz, <strong>bar</strong>utz). Broca. "Birbiquí, artefacto muy antiguo con el cual se horada el hierro" A (que podría<br />
haber interpretado mal). "Indar larregikin sakatzen dozulako, <strong>bar</strong>autza apurtzen jatzu" Etxba Eib. "Joan hari<br />
ferreterixara eta seiko <strong>bar</strong>utza ekarri" Elexp Berg. <strong>Bar</strong>autsak (broca), epaikiak ta gañerako erremintxa<br />
guztiak epetakuak ei zituen. SM Zirik 106. En DFrec hay 18 ejs. más.<br />
- BARAUTS BIHURRI. "<strong>Bar</strong>autz-biurri, broca en espiral. <strong>Bar</strong>autz biurrixak, ostianguak baño lan askokin<br />
geixago egitten dau" Etxba Eib.<br />
- BARAUTS-ETXE. "Portabrocas. <strong>Bar</strong>auts-etxiak baintzat, gaur-gaurkoz, Markiñako "Esperanza"k eitxen<br />
ditxuanak onenak" SM EiTec1. Hay un ej. más en DFrec.<br />
<strong>bar</strong>autu (V; Lar, Añ, Dv, H), <strong>bar</strong>urtu (L, BN, R, S; SP, Urt III 295, Ht VocGr, Lar, Añ, Lecl, VocBN, Gèze, Dv,<br />
H), <strong>bar</strong>utu (Aq 1021, VocB, H, A). Ref.: A (<strong>bar</strong>autu, <strong>bar</strong>urtu); Gte Erd 43. Ayunar. "<strong>Bar</strong>urtzea urez eta ogiz"<br />
SP. Tr. Documentado desde Leiçarraga, es usado con aux. intrans. y, a partir de la segunda mitad del s. XVIII,<br />
tbn. con aux. trans. v. BARAU EGIN, BARAU IZAN.<br />
Baldin traburik ezpadugu, <strong>bar</strong>ur gaitezila. Mat 10. <strong>Bar</strong>utzen den egunean edo diziplinatzen denean. Ber Trat<br />
108v. Desertu tristetik heldu / da Satan garaiturik, / eta berrogei egunez / debotki <strong>bar</strong>uturik. EZ Noel 87.<br />
Berrogoi egunen ephe / Luzez zela <strong>bar</strong>urtu. EZ Eliç 48. Urtheko orzillare guziaz <strong>bar</strong>urtuko dira. Harb 427.<br />
Baldin <strong>bar</strong>urtu bagara, orazinotan egon bagara, [...] hautzaz guztioz eskatuko zaiku kontu. Ax 163 (V 109).<br />
Zein gogorki <strong>bar</strong>urtu diren! SP Imit I 18, 2. Asteazkena, orziralea eta larunbata dira egunak, zeinetan<br />
lehenagoko Giristinoak geiago <strong>bar</strong>urtzen baitziren. SP Phil 317. Desertura eramana, / Hanbat <strong>bar</strong>urtu dela, /<br />
Sant-Eleonorek, Iauna, / Kontenplatzen duela. Arg DevB 123. Zoin <strong>bar</strong>urtü baitzen desertian berrogei egünez.<br />
Bp II 41. Agintzen debanean <strong>bar</strong>autzea. OA 5. <strong>Bar</strong>ur gaitezila Garizuman. CatLav 154 (V 78). Laugarrena,<br />
<strong>bar</strong>urzea. El 9. Ezin <strong>bar</strong>u daitezkenak adinaren edo enfermedadearen edo trabajuaren gatik. Ib. 64. Eliz-Ama<br />
Santuak agintzen duenean, <strong>bar</strong>autzea. CatBurg 31 (Mb IArg I 30, Cb CatG 12, CatOiq 259 y Lariz 114<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
27
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>autzea). <strong>Bar</strong>urtzen zaretenean, ez zaiteztela izan triste. He Mt 6, 16 (TB, Samper <strong>bar</strong>urtu (trans.), Hual<br />
<strong>bar</strong>urtu (intrans.), Echn <strong>bar</strong>utu (intrans.); Lç <strong>bar</strong>ur egin). Bada berrogei egunez <strong>bar</strong>utu zen Jesus jatekorik edo<br />
edan piskarik ere artu bage. Mb IArg I 227. Jaten jarri zan, ta batek esan zion: ori ere kontu ona degu, <strong>bar</strong>autu<br />
bearrean, mai bietan jatea. Cb Just 46s. <strong>Bar</strong>utu izandu zuen Kristo gure Jaunak Desiertoan berrogei egunean,<br />
eta berrogei gauean (Muruzábal, s. XVIII). ETZ 64. Eztü behar bere büria <strong>bar</strong>urtzetik, konseillü zühür batez<br />
bezik dispensatü. CatLan 103. Zertako <strong>bar</strong>autu behar gera Garaizumako egun guzietan? Ub 189. <strong>Bar</strong>utu ogi ta<br />
ur solles zazpi ortzilares (23). LE-Ir. Eliza Ama Sanduak manatzen duenean <strong>bar</strong>autzea. Añ CatAN 40. Leku<br />
batzuetan <strong>bar</strong>autzen zan egun oro, beste batzuetan astean iru egunez. AA III 454. Ezin <strong>bar</strong>ur ditekenak egin<br />
beza bertze zenbait mortifikazione. Dh 57. <strong>Bar</strong>autu al badezakezu. Echve Dev 359. Zer bekatu egiten du egiazko<br />
motiborik gabe <strong>bar</strong>utzen ez denak? CatB 50. Bainan eguna ethorriko da ezkondu berria khenduia izanen<br />
baitzaiote eta orduan <strong>bar</strong>urtuko dute. EvL Mt 9, 15 (SalabBN <strong>bar</strong>urtuko dute, Echn <strong>bar</strong>utuko'ute). Eliza Ama<br />
Sainduak manatzen duenean, <strong>bar</strong>urtzea. CatLuz 19. Orduan <strong>bar</strong>autuko dute egun aietan. Oteiza y Brunet Lc 5,<br />
35. Aintzinetik zenbeit egunez <strong>bar</strong>urtzen ziren. MarIl 114. Gaitz batetik erori zen areago batera, / Eta azkenean<br />
ethorri osoki <strong>bar</strong>urtzera / Eta goseak hilltzera. Gy 100. Zuk, bada, <strong>bar</strong>autzen dezunean, zere burua igortzi eta<br />
arpegia garbitu ezazu, gizonak jakin ez dezaten <strong>bar</strong>autzen dezula, ezpada zure Aita isilla dakienak. Lard 383.<br />
Yan edo <strong>bar</strong>urturen dute, hark yatean edo <strong>bar</strong>urtzean. Hb Egia 64. Elizama sanduak manatzen duenean<br />
<strong>bar</strong>urtzea. CatAe 48 (CatSal 49 <strong>bar</strong>urtzea). Eskeñi zioten Jesusen Amari, Baldin laguntzen bazien erria esitzera<br />
zetozenen garaitzan, egingo ziotela ots aundiko pesta, bezperan <strong>bar</strong>urtuaz. Zab Gabon 94. --Nola bear da<br />
<strong>bar</strong>utu? --Janari debekatuetatik begiratuz. Legaz 33. Esanaz, astean egun batez <strong>bar</strong>autzea gauz andia etzala.<br />
Arr May 123. Nor daude obligetuik <strong>bar</strong>utzera? CatUlz 35. Eta nolanaiko aitzakiagatik <strong>bar</strong>autzen ez dutenak<br />
nolako obena egiten dute? KIkG 62. Yoanen ikasleak maiz <strong>bar</strong>utzen dira ta otoitzak egiten dituzte. Ir YKBiz 93.<br />
Erramu-larunbata eta Lazaro-ostiralez <strong>bar</strong>utzen dana salbatuko da. (AN-larr). A EY I 119. Erramuko<br />
ortzilarean <strong>bar</strong>utzen eztena. (AN-araq). Ib. 119.<br />
Ur eta ogi <strong>bar</strong>autu 'ayunar a pan y agua'. Cf. Ur eta ogi <strong>bar</strong>au izan, <strong>bar</strong>au egin. Ur ta ogi <strong>bar</strong>autzeko<br />
lizenzia beñ eskatu, ta eman zion [Maisuak]. Cb Just 46. Agindu zuen amar egunez ur ta ogi <strong>bar</strong>au zedilla<br />
onelako denboran Elizan itz egiten zuana. AA I 532. Igandeaz landara [...] bizitza guzian <strong>bar</strong>autu zan ur ta ogi.<br />
Ib. 288.<br />
(Dv, H). (Con objeto directo). Eta <strong>bar</strong>urtu zituenean berrogei egun eta berrogei gau, finean gose zedin. Lç<br />
Mt 4, 2 (Dv berrogoi gau-egunez <strong>bar</strong>ur egin zuenean). Lagun gabe ioan ninduen portuetan <strong>bar</strong>rena / Garizuma<br />
<strong>bar</strong>urtzera ian gabe ahamena. EZ Man I 26. Hartarakotz <strong>bar</strong>ur ezak garizuma guztia. Ib. 32. San Andre<br />
egunetik eguberri egunerainoko abendo guziak <strong>bar</strong>urtuko dituzte osoki. Harb 427. Gartha, Bijili, garizumak, /<br />
Osoki tuk <strong>bar</strong>urturen. Gç 215. Zergatik <strong>bar</strong>urtzen dütügü Besta handien bezperak? Bp II 130. Laur denborak,<br />
bijiliak eta garizüma <strong>bar</strong>urtüren tük osoki. CatLan 103. Garthak, bijiliak <strong>bar</strong>ur zatzu, garizuma ere osoki.<br />
CatLuz 20. Manhatzen gütü Goroxümaren, Laur Thenporen, eta Besta zunbaiten bezperen <strong>bar</strong>urtzera. CatS 53.<br />
Gartha, bixiliak <strong>bar</strong>ur zatzu, garizuma ere osoki. CatJauf 87. Zertarako eztuzu Erramu-ortziralea <strong>bar</strong>urtu? (Ae).<br />
A EY I 119.<br />
(Con ablativo). Ayunar (de algo), abstenerse (de). "<strong>Bar</strong>urtzen naiz haragi iatetik, je jeûne de viande" SP. <br />
Hala da bada komunzki zahartzeko pairamendua, begiramendua, eta bekhatuetarik <strong>bar</strong>urtzea ere: ezinezkoa da,<br />
eta ez borondatezkoa. 'Apartamiento del pecado'. Ax 176s (V 119).<br />
(Con objeto directo). Zenbatek iten tusten triposkeriak ta ordikeriak umeen kostus! Au da umeek <strong>bar</strong>utzea<br />
iresten duena aitak. Au da aitak irestea umeen nigarrak (118). LE-Ir.<br />
<strong>bar</strong>autz. v. 2 <strong>bar</strong>auts.<br />
<strong>bar</strong>autzaile (Lar, H), <strong>bar</strong>urtzaile (SP, Lar, H), <strong>bar</strong>urtzale (T-L), <strong>bar</strong>urzale (Casve), <strong>bar</strong>utzaile (H). "Ayunador,<br />
[...], <strong>bar</strong>autzallea, <strong>bar</strong>urtzallea" Lar. "Jeûneur, <strong>bar</strong>urzale, <strong>bar</strong>urregile, <strong>bar</strong>urti" Casve. v. <strong>bar</strong>augile; cf.<br />
<strong>bar</strong>auzale. Bortxaz <strong>bar</strong>urzale. Saug 39. Bortxaz, eztuena zer jan, <strong>bar</strong>urzale. "Ieûne par force". O Pr 104 (SP<br />
copia <strong>bar</strong>urtzaille en su dicc.). Gibelerakoan erran zautaten <strong>bar</strong>urtzale, Confuzioren sinhesteko khartsuenatarik<br />
zela. Prop 1897, 108. Hunen hitz batzuek ezarri zituen <strong>bar</strong>urtzailearen begietarat. Ib. 110. Gatua <strong>bar</strong>urtzale<br />
esnerik ez dueno. Herr 25-1-1962 (ap. DRA). Aurpegia zargailtzen dute, ba, gizonei <strong>bar</strong>utzalle agertzeko. Ol Mt<br />
6, 16 (Ker <strong>bar</strong>auzale agertzeko; Lç <strong>bar</strong>ur diradela gizonei ageri diradenzat).<br />
<strong>bar</strong>autze, <strong>bar</strong>urtze, <strong>bar</strong>utze. Acción de ayunar. Arrenkuratzen gara, Iainkoaren zerbitzuan iragaiten<br />
ditugun trabaillu aphurrez, <strong>bar</strong>urtze batez, eta ez Deabruarenenan pairatzen ditugun pena handiez. Ax 517s (V<br />
333). Mortifikazioakin, bijiliakin eta <strong>bar</strong>autzearekin. "Con asperezas, disciplinas y ayunos". Iraz 43. Eztágo<br />
[sakrifizioa] errezátzean, eztágo <strong>bar</strong>útzean. LE Ong 56r.<br />
<strong>bar</strong>auzale. Amante del ayuno. Oneik, gizonai <strong>bar</strong>auzale agertzeko, euren aurpegia aldatu egiten dabe-ta. Ker<br />
Mt 6, 16 (Ol <strong>bar</strong>utzalle).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
28
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>auzaro (V-ger-m ap. A; Añ (V)), <strong>bar</strong>uzaro, <strong>bar</strong>usaro, <strong>bar</strong>usaru (V-ger ap. A). "Día de ayuno" y "vigilia, día<br />
de ayuno" Añ. "Abstinencia de carnes" A. Benedicamus Domino esaten direan egunak dira geienean<br />
<strong>bar</strong>auzaro eta tristezakoak. "De ayuno y de tristeza". Cap 148 (en la ed. de 1899 se copia erróneamente<br />
<strong>bar</strong>auçaco). <strong>Bar</strong>au zaro egunetan <strong>bar</strong>aua galdu, aragia jan, nastatu arraiñaz edo besteai janerazo badeutsezu,<br />
eurak ez ekiela. Añ EL 1 130. <strong>Bar</strong>au-zaro egunetan, <strong>bar</strong>au egin bearrik, galdu egin badozu. Añ EL 2 138. Zelango<br />
obena egiten daue <strong>bar</strong>u saru egiteko ta ez nastateko legeak austen dauezanak? A Cat 31. <strong>Bar</strong>u egunen ganera<br />
beste <strong>bar</strong>u-saru egunik baetedago? Ib. 30. <strong>Bar</strong>u-saru (edo euskeratxarreko "bijilia") eguna zana jakiteko etzan<br />
besterik bear. A Txirrist 196 (ap. DRA). Andik laster etorri zan Asterik Andiena, Aste Santua, ta beragaz batean<br />
<strong>bar</strong>u-saroak, eliz-jai samurrak... eta Apostolu, Beronika ta Fariseo jazteko egunak. Ag Kr 41. Zure gaiztakeri<br />
andienaren ordañez, <strong>bar</strong>au ala <strong>bar</strong>auzaro (aragi-izte) bat egizu. Eguzk LorIl 269 (ap DRA).<br />
<strong>bar</strong>axe (V, G ap. A; Lar). "Despacio", "detenidamente" Lar. "Desmoronarse, geldika desegin, <strong>bar</strong>axe lurreratu"<br />
Ib. v. <strong>bar</strong>atxe.<br />
<strong>bar</strong>axixa (G-to ap. A), <strong>bar</strong>eziza (G-to ap. A), <strong>bar</strong>esitx (V-gip; -ix V-gip). "<strong>Bar</strong>axixa, limaco pequeño" A.<br />
"<strong>Bar</strong>e-ziza, larva de limaco" Ib. s.v. <strong>bar</strong>eskurlo. "<strong>Bar</strong>esitxak, las babosillas (V-gip); <strong>bar</strong>esitxa, <strong>bar</strong>esix bat" Iz<br />
UrrAnz.<br />
<strong>bar</strong>axle. "<strong>Bar</strong>ajle /baaz#le/, qui ralentit. <strong>Bar</strong>axt + suf. le" Lrq.<br />
<strong>bar</strong>axñi (Sc ap. A), <strong>bar</strong>atxñi (Casve). "Despacito" A. "(Très, trop) lentement, <strong>bar</strong>atxñi, <strong>bar</strong>axtto" Casve.<br />
<strong>bar</strong>axtasun (<strong>bar</strong>atxtasun Izt). "Política" Izt 94v. Zeñaren <strong>bar</strong>atxtasun modu andikoaz baliatu izan zan Errege<br />
Fededuna, Agramontestar eta Beaumontestarren berezkiak donarioturik bakean ifinteko. Izt C 484.<br />
<strong>bar</strong>axtto. "(S), un peu trop lentement" Lh. "(Très, trop), lentement, <strong>bar</strong>atxñi, <strong>bar</strong>axtto" Casve.<br />
1 <strong>bar</strong>axtu (S; Foix ap. Lh). Ref.: Lrq /báas#t/. 1. Ralentizar; aminorar, aflojar (la marcha, el paso, etc.).<br />
"Ralentir" Lrq y Lh. v. <strong>bar</strong>aztu. Otsogorrin behera ardiek, lasterka, / Zalhe igaran zien Gaztanbide'ühaitza; /<br />
Besarkagiala baikoz <strong>bar</strong>axtü ürhatsa. 'Elles ralentirent le pas'. Etch 348. Sonulariak ez dü lanik ükhen haren<br />
zalhotü edo <strong>bar</strong>axtü beharrez. (Hablando del xerrero de la mascarada). Eskual 17-1-1913 (ap. DRA).<br />
Ralentizarse, ir más despacio. Gaixo horik tiroa bezala phartitü dira gain-behera eta gero <strong>bar</strong>axtü nahi eta<br />
ezin. Herr 29-8-1957, 3.<br />
"(S), hacerse tardo" A. Azken hirur hilabetetan <strong>bar</strong>axtürik zen, prefosta, bena fedia seküla beno<br />
beleratzago zian, ezi üsü komüniantzen zian. Herr 21-7-1960, 3.<br />
2. Calmar, apaciguar. [Itsasoaren] aserre eta furia guzia <strong>bar</strong>axten duen Jaun aren guzirako esku eta podere<br />
ondogabea. Arr Bearg 434.<br />
2 <strong>bar</strong>axtu. Pereza. Xakin zien [...] eldu zela Leandro ta nola zegon eta <strong>bar</strong>axturik bage elki zren etseko<br />
leguetra, Muskildako bidea begira. Garral EEs 1921, 108.<br />
<strong>bar</strong>az. v. <strong>bar</strong>atz (2).<br />
<strong>bar</strong>azale. v. <strong>bar</strong>atzaile.<br />
<strong>bar</strong>azgile, <strong>bar</strong>atze-egile. Jardinero; hortelano. v. <strong>bar</strong>atzezain. Erderaren ondoren / gerok ipiñia / degu<br />
<strong>bar</strong>atzgilleak / zortziko berria. Echag 135. Emakumeak datoz / <strong>bar</strong>atzgilleakin, / apainduak soñeko / polit<br />
berriakin. Ib. 174. Aurten iñauteriko / festa egunean / gaude <strong>bar</strong>atzgilleak / naikera betean. Ib. 257. Gero eri<br />
zaintzalei, kozinerei, <strong>bar</strong>atze-egilei eta athezainei, Serorak errespetatuko eta obedituko zituztela. Prop 1891,<br />
238.<br />
<strong>bar</strong>azi. v. <strong>bar</strong>arazi.<br />
<strong>bar</strong>azizkor. v. babazizkor.<br />
<strong>bar</strong>azka. "(V-m), ola rota, muy removida. Antxe <strong>bar</strong>azkapean izan-ezik, nok landesari amua aoan sartu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
29
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
eragin?" A.<br />
<strong>bar</strong>azkaldu. v. bazkaldu.<br />
<strong>bar</strong>azkari. v. bazkari.<br />
<strong>bar</strong>azki (G ap. A; Lar, Añ, Lcq 26 (-atzki), H), <strong>bar</strong>atzeki (Hb ap. Lh). Hortaliza. "Hortaliza" Lar. "Verdura"<br />
Lar y Añ. "Legumbre" Lar, Añ y A. v. <strong>bar</strong>atzekari. Belar ona, ruda eta <strong>bar</strong>atzkia amarrentzat ematen<br />
dezutenak. Brunet Lc 11, 42 (IBk, IBe <strong>bar</strong>azki; Dv <strong>bar</strong>atzekari). Nekazariak bear ditun eta Gipuzkoan ere<br />
biltzen diran berar ta <strong>bar</strong>azki guziak esatea luze izango litzake. EEs 1915, 59. Esparragua omen da alitzat<br />
(alimentutzat) erabilli izan dan <strong>bar</strong>azkaririk antzinetikoena. EgutTol 14-3-1920 (ap. DRA). <strong>Bar</strong>atzatik zetorren,<br />
esku bat meakezurrean, saskia bete <strong>bar</strong>azkirekin. Or Mi 69. Orren arabera, leenengo eltzekari saldatsu bat<br />
dakargute, <strong>bar</strong>azki-puxka gozoez egiña. Ldi IL 45. Eznea, <strong>bar</strong>azkiak, eta a<strong>bar</strong>, bikainak. Osk Kurl 94. Ala ere<br />
gizon onek, sasi artean, <strong>bar</strong>azkiak lerro-lerro, lili txuriak inguruka, ihitz-belarra ta urdamutur iangarriak<br />
landatzen zituen. Ibiñ Virgil 110. Onenbestez, <strong>bar</strong>azkiak soilik iaten omen zituen. Zait Plat 78. Oi, lorez jositako<br />
/ <strong>bar</strong>azki-zelai musker, / esan zuetatik danez igaro! Onaind in Gazt MusIx 203 (en el orig. "prado de verduras",<br />
sin duda con el sdo. de 'prado de plantas verdes'; cf. Gazt ib. 181 zelai ori-urdin, Or ib. 197 belardi). En DFrec<br />
hay 23 ejs. de <strong>bar</strong>azki y uno de <strong>bar</strong>azkidun.<br />
<strong>bar</strong>azkintza (PMuj), <strong>bar</strong>azgintza (PMuj DCV ed. 1965). Horticultura. En DFrec hay 2 ejs. de <strong>bar</strong>azkintza, y<br />
dos más de <strong>bar</strong>atzagintza.<br />
<strong>bar</strong>azti. "(V-arr), huerto grande" A.<br />
<strong>bar</strong>aztu. "<strong>Bar</strong>axtu, <strong>bar</strong>aztu (V-m), hacerse tardo" A. v. 1 <strong>bar</strong>axtu.<br />
<strong>bar</strong>aztun. v. <strong>bar</strong>atzedun.<br />
<strong>bar</strong>azuza. v. babazuza.<br />
<strong>bar</strong>bada. "Sg. Bay, Jauna, Bay [= Serafín <strong>Bar</strong>oja] es <strong>Bar</strong>bitis Carbatus, de la familia de los ciprínidos, llamado<br />
a veces locho" Arzdi Peces 376.<br />
<strong>bar</strong>badin. v. <strong>bar</strong><strong>bar</strong>in.<br />
<strong>bar</strong>bail (L-ain, BN-baig ap. A), <strong>bar</strong>baila. 1. "Pendenciero" A. Cf. <strong>bar</strong>bailasko, <strong>bar</strong>bailon, marmail. <br />
Aizta-makil zumatsu, Keret-gezi zorrotz, / Gudari-<strong>bar</strong>bail ta Aiaz ariña jarraika. Onaind Olerti 1959, 237. Nahiz<br />
adinak eztixagotzen ari zuen, <strong>bar</strong>baila ederra zagon oraino Margot. Pertsulari, musikari, idazle mota frango eta<br />
jaunxkileria frango biltzen ziren Margoren etxean. Herr 28-3-1960 (ap. DRA).<br />
2. <strong>bar</strong>bal. "(Hb), déguenillé. Syn. zirzil" Lh.<br />
<strong>bar</strong>bailaka. Chapurreando. "Erderaz <strong>bar</strong>ballaka ari da (G-azp)" Gte Erd 73.<br />
<strong>bar</strong>bailasko. "<strong>Bar</strong>bailasko, nahasi (inquieto, bullanguero) (G-nav)" Satr FLV 1969, 356. Cf. <strong>bar</strong>bail. <br />
Estudiante <strong>bar</strong>bailasku bat / asi zitzaigun igartzen (G-nav). FLV 1969, 355. Estudiante <strong>bar</strong>bailaskua / Noiz<br />
eman bear dok mezea? / Ire mezearen diruarekin / Egin bear diat lobea. Ib. 355.<br />
<strong>bar</strong>bailon. "<strong>Bar</strong>ballona, alocado, alborotador (AN-larr-ulz)" Inza RIEV 1938, 151. "<strong>Bar</strong>baillon, pendenciero.<br />
<strong>Bar</strong>baillon tzar bat (Lander)" DRA. Cf. <strong>bar</strong>bail.<br />
<strong>bar</strong>bal. v. <strong>bar</strong>bail.<br />
<strong>bar</strong>balaka. "(Sal, R-vid, Sc), en grande ebullición" A.<br />
<strong>bar</strong>balot (S; Gèze, H), <strong>bar</strong>balote (Dv). Ref.: A; Lrq /<strong>bar</strong>balót/. Insecto. v. marmalo. Yuntatu nahi hinzate<br />
aireko erregiñer, hi, <strong>bar</strong>balot txarra? "Vil insecte". Arch Gram 29. Ulhunpeko <strong>bar</strong>balotek bezala duk burrunba<br />
handi egiten. (Past. Judi.). H s.v. marmaloa. Eltxo phozüdunek eta beste hanitx <strong>bar</strong>balotek tzistatzen dütielakoz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 30<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
egiten die hori. "Insectes". Ip Dial 42 (It arbiska, Ur patari, Dv marmutzek). Hartzen ahal dü (sugiak) (ardien)<br />
thiti moskoa; bena estioke murtza; usuk bai, irets ere <strong>bar</strong>balot zerbeit. Eskual 23-7-1908 (ap. DRA). Gatia zen<br />
marfondi, zahar eta itsusi / hamabortz urte hartan yaten zun xixari, / <strong>bar</strong>balot, xuxkandera, arratu berhilki; /<br />
etzena greugarri? (S). 'Sabandijas'. A EY IV 184.<br />
- BARBALOT-JAKINTZA. "Entomologie" Casve.<br />
- BARBALOT-JAKINTSU. "Entomologiste, <strong>bar</strong>balot jakintsü" Casve.<br />
<strong>bar</strong>bana, <strong>bar</strong>ban (B, L-ain ap. A; VocB). 1. (Sust.). "Pelusa, vello" VocB y A.<br />
2. (Adj.). (Pelo) ralo. "Ile <strong>bar</strong>bana (B, L-ain), pelo ralo" A. "Ille <strong>bar</strong>bana batzuek (L-côte) Lander" DRA.<br />
"Épars" T-L.<br />
<strong>bar</strong>banaka (Dv, A). "<strong>Bar</strong>banaka ou <strong>bar</strong>banakatuak zauden oihanean, ils étaient épars ou dispersés dans la<br />
forêt" Dv. "Esparciendo" A.<br />
<strong>bar</strong>banakatu (Dv, H). "Disperser, disséminer. <strong>Bar</strong>banaka ou <strong>bar</strong>banakatuak zauden oihanean, ils étaient<br />
épars ou dispersés dans la forêt" Dv. v. <strong>bar</strong>banatu. Jondone Frantses Salesen errangi ohartgarrienak haren<br />
izkirabetan han-hemenka <strong>bar</strong>banakatuak kausitzen direnak. Birjin 337. Holako eskasia apostolikoaren ikusteak,<br />
eta diren bakharren, hoin erresuma handian <strong>bar</strong>banakatuak aurkhitzeak. Prop 1911, 89 (ap. DRA).<br />
<strong>bar</strong>banari. "Prodigue" Hb (ap. Lh).<br />
<strong>bar</strong>banatu (B ap. A; H). 1. Esparcir(se), diseminar(se). "Éparpiller, <strong>bar</strong>reatu, banakatu, <strong>bar</strong>banatu" T-L. v.<br />
<strong>bar</strong>banakatu. Ezdiozogula eman libertate guti-guti baizen gure izpirituari; ez diozogula permiti, banoki heda<br />
eta <strong>bar</strong>bana dadiñ objet edo ikhusgune hainitzetara. He Gudu 62.<br />
2. (Lecl, Dv (que cita a Abb)). "S'entendre, se pavaner" Lecl.<br />
<strong>bar</strong>banda. "Se dice de los pelos aislados, de las cepas esparcidas (Lander)" DRA.<br />
<strong>bar</strong>bantzu (V-gip), garbantzu (V-gip, G, AN-ulz, Ae, Sal; Lar (+ -nzu), Añ, H), garbantzo (R; H), <strong>bar</strong>bantzo<br />
(Dv), ba<strong>bar</strong>tzu. Ref.: VocPir 655; EAEL 77; Elexp Berg (<strong>bar</strong>bantzu, garbantzu). Garbanzo. "Garbantzu,<br />
garbanzo" Elexp Berg. "Lehenago <strong>bar</strong>bantzuak ere entzuten zitzaien hiztun oso zerrauei" Ib. Cf. Lar:<br />
"Garbanzal, garbanzutegia, garbanzudia". v. txitxirio. Bakallaua ta illarra / eta <strong>bar</strong>bantzua. CartAnd 408.<br />
Garbantzu egoskaria . EE 1882a, 128. Berak dauka librako <strong>bar</strong>bantzuen antza. AB AmaE<br />
415. Batzuetan artzen zituan <strong>bar</strong>bantzuak eta, eltzian sartu biarrian, igual sartzen ziyozkan kofrian koronelari.<br />
Iraola 15s. Ba<strong>bar</strong>runez edo <strong>bar</strong>bantzuz ase, ardo beltza edo sagardo gorria edan. Ag G 123. Ogiak, anegaka;<br />
<strong>bar</strong>bantzoak, imiñaka. Ib. 55. <strong>Bar</strong>bantzua egosi nai baldin badegu, zortzi orduko lanari eutsi biarko. JBDei<br />
1919, 254. Ba<strong>bar</strong>tzua ikusi gendun / parian pasatzen, / guretzako etzeguan / ta zer egingo geben? JanEd II 81.<br />
Or dauzkazu tupiki, eltze eta pertzak, ba<strong>bar</strong>run edo <strong>bar</strong>bantzu. Munita 30. Gero garbantzu ta egoskariakin gozo<br />
gozo betetzen zan. And AUzta 70. Bere <strong>bar</strong>renean egosten zeuden garbantzuak. Salav 82. Aurten oloa ereiñi<br />
ezazute, garirik ez; beste ontan ereiñi garbantzoak, olorik ez. Berron Kijote 134.<br />
- GARBANTZU-LAPIKO. "Garbantzu egosizko lapikokada, antzinan jaietako jatordua. Garbanzu-lapikua<br />
jaixan bai, e; jaixan ori e, garbanzu lapikua" Elexp Berg.<br />
- GARBANTZU-LORE. "Garbantzu-lora, garbanzo silvestre" Elexp Berg.<br />
<strong>bar</strong>bantzuzale. Aficionado a los garbanzos. Zintzur ona zuela / klaro señaleak / eman zituen apaiz /<br />
<strong>bar</strong>bantzu zaleak; / dozenaka tragatzen / zituen aleak, / maskatu ere gabe / tripazai jaleak, / alako aisa nola /<br />
antxoa baleak. Bil 124.<br />
<strong>bar</strong>-<strong>bar</strong> (V-arr-oroz-ple, L, Sal, R ap. A; Aq), <strong>bar</strong>-<strong>bar</strong>-<strong>bar</strong>. I (Onomat.). 1. (Onomatopeya de ruido de voces,<br />
conversación, etc.). "Albórbola [...] <strong>bar</strong><strong>bar</strong> dago (AN)" Aq 941. "Hablar a troche y moche" A. Cf. marmar. <br />
Batera bestera begira, batian <strong>bar</strong>rez, bestian erdi lotan, miiñakaz <strong>bar</strong> <strong>bar</strong>. JJMg May 220. <strong>Bar</strong>-<strong>bar</strong>-<strong>bar</strong>, oro<br />
hartaz elekan, egun bat; bi, hiru, zortzi egun goren-gorenaz. HU Zez 143. --Brien fiura, pullitak gituk... Ala...<br />
etzautak leher egin bederen?-- Eta, <strong>bar</strong>, <strong>bar</strong>, <strong>bar</strong> bere buruarekin, ithurri alderat badoa Sabuquy ere. Ox 198.<br />
Jendea asi da, <strong>bar</strong>-<strong>bar</strong>, izketan gogara. "La gente comienza a hacer comentarios". Or Eus 28. Behin, erretor bat,<br />
ez othe zenetz Makean, predikatzen ari zen <strong>bar</strong>-<strong>bar</strong>-<strong>bar</strong> Jainkoak berak daki zertaz. Lf Murtuts 22. Nik ez niken<br />
beintzat nai iri aundi batean eortzi nindezaten, izketan <strong>bar</strong> <strong>bar</strong> yoaten baitira. Or QA 116. Ruso erakaspenak<br />
oraino <strong>bar</strong>-<strong>bar</strong>-<strong>bar</strong> beharrietan. SoEg Herr 29-11-1956 (ap. DRA). Huna nun sala batean entzun dituzten <strong>bar</strong><strong>bar</strong>-<strong>bar</strong><br />
haurrak elheketan. Herr 10-4-1958 (ap. DRA).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
31
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(Onomat. de balbuceo). "<strong>Bar</strong><strong>bar</strong>e [...], <strong>bar</strong><strong>bar</strong><strong>bar</strong>, molderik gabe" Urt III 260 (cf. infra BARBAR-HIZKERA).<br />
"Eskale bat athean dago, <strong>bar</strong><strong>bar</strong> othoitzean" H.<br />
2. (Onomatopeya de la abundancia, multitud). "<strong>Bar</strong><strong>bar</strong>, par-ci par-là" VocBN. "<strong>Bar</strong><strong>bar</strong> (Vc), esparcir" A<br />
(probablemente en este sdo.). Cf. <strong>bar</strong>ra-<strong>bar</strong>ra. Eguzki-galdatan <strong>bar</strong>-<strong>bar</strong> plaza: [...] erriko aitona xaarrak,<br />
alkatea erdian dutela, [...] txistu-ots berritxuak noiz jaikiko diran zai, neska-mutil gazteak. Mok 11s. Urguilldik<br />
eta kai-ingurutik / etxera <strong>bar</strong> <strong>bar</strong> jendea. "La gente vuelve en tropel a casa". Or Eus 399. Errazkin, / deabru<br />
kazkin (gaizkin) / <strong>Bar</strong>ai<strong>bar</strong>, / laiñoa <strong>bar</strong> <strong>bar</strong>. Ib. 61. Uretan sortu bitez <strong>bar</strong><strong>bar</strong> pizti arnasdun biziak. "Producant<br />
aquæ" (Gen 1, 20). Or MB 391. Ioan nintzan Kartagora, ta nondinai maite lizunak <strong>bar</strong>-<strong>bar</strong> zetozkidan.<br />
"Circumstrepebat me undique". Or Aitork 53.<br />
3. "Onomatopée [...], mouvement d'un insecte qui marche, et sensation qu'il cause. Marmalo bat <strong>bar</strong><strong>bar</strong><br />
dabilkit golkhoan" H. Cf. <strong>bar</strong><strong>bar</strong>ita, <strong>bar</strong>balot.<br />
4. "<strong>Bar</strong><strong>bar</strong> (Sal, R, Sc), ruido de ebullición" A. Cf. bor-bor. Itxasoa ari zelakotz <strong>bar</strong>-<strong>bar</strong>-<strong>bar</strong>, zerbait<br />
ixtoria miresgarri ahapetik kondatuz. SoEg Herr 23-6-1955 (ap. DRA). Gerlatik lekora, baziren hasi zirenak<br />
gerlarien zauriak ezin aski saminduz, <strong>bar</strong>-<strong>bar</strong> egon zadin azkarri etsaien arteko herraren sua. Ib. 10-2-1959 (ap.<br />
DRA). Nork bere <strong>bar</strong>ruan <strong>bar</strong>-<strong>bar</strong> irakiten dauzkan ioera xume ta biurrienak. Zait Plat 125.<br />
5. (Onomat. del murmullo suave). Gogoan dauka osto-tartean / ateman zun azaria... / Egoa pal pal, ostoak<br />
<strong>bar</strong> <strong>bar</strong>, / sor zedukan belarria. "Estaba sorda por el viento sur que agitaba la hoja". Or Eus 382. <strong>Bar</strong><strong>bar</strong><strong>bar</strong> asi<br />
zen semea garnu egiten. (L-sar). A EY II 328.<br />
II (Sust.). (Aq A), <strong>bar</strong><strong>bar</strong>a (Dv). Vocerío. "Albórbola, <strong>bar</strong><strong>bar</strong>ra" Aq 941. "<strong>Bar</strong><strong>bar</strong>a, murmure de voix,<br />
grognerie" Dv. Andik emendik, Zure / zoramen esanekin / zauritzenago naute / eziñ-esanarekin: / iltzear<br />
nadukate / <strong>bar</strong>-<strong>bar</strong> totel orrekin. Gazt MusIx 198.<br />
- BARBAR-HIZKERA. Lengua bár<strong>bar</strong>a. Cf. <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o. <strong>Bar</strong>nean naski, nere buru-txokoan, ez heberkeraz, ez<br />
grekoz, ez latiñez ez <strong>bar</strong><strong>bar</strong>-izkeraz, Egiak, ago mihien laguntza gabe, ele-zatien otsik gabe esanen liket. Or<br />
Aitork 307.<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>a. "(S; Foix), bouture racinée" Lh. Cf. <strong>bar</strong>baza.<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>a. v. <strong>bar</strong>-<strong>bar</strong>.<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>atu. v. <strong>bar</strong><strong>bar</strong>tu.<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>ia. <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>idad. Ama bat izan dadin bada aski lazoa, aski ondikozkoa ukho egiteko bere odolari,<br />
bizia eramateko bere ume bati! Zer itsuskeria! zer <strong>bar</strong><strong>bar</strong>ia! Lg I 328. Aitzitik [haur inozent] heien alderako<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>ia hark berak egin zuen hekin zoriona, izan arazi ziotenaz geroz martiren khoroa, zeruko erresuma. Lg II<br />
123. Zer erhokeria! Zer <strong>bar</strong><strong>bar</strong>ia! Brtc 96. <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>ia hortaz nor ez laite pleiñi? Gy 291.<br />
- BARBARIA-BAZTER. País bár<strong>bar</strong>o. "<strong>Bar</strong><strong>bar</strong>icum, <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o herria, <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o vel <strong>bar</strong><strong>bar</strong>ia baztérrak" Urt III<br />
262.<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>ikot. "(V-m), palo para colgar la ropa que se quiere secar" A.<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>in (V, G, L; Zam Voc), <strong>bar</strong>badin (V-m), <strong>bar</strong>narin (Hb ap. Lh), belberin (AN-gip). Ref.: A (<strong>bar</strong><strong>bar</strong>in,<br />
belberin); Lh; FauMar 68; Arzdi Peces; Zubk Ond 235. Salmonete. "<strong>Bar</strong>nariña" Izt C 205 (en una lista de<br />
peces). "(Vc, G), salmonete, un pez marino" A. "Belberiñ (AN-gip), salmonete (pez)" Ib. "<strong>Bar</strong><strong>bar</strong>in (Giménés<br />
136), <strong>bar</strong>narin (Hb), mulet <strong>bar</strong>bet (poiss.)" Lh. "Existen dos especies, ambas denominadas en vasco <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>iña.<br />
El Mullus surmuletus 'salmonete de roca', salmonete rayado con el hocico prolongado; y el <strong>bar</strong>batus o 'salmonete<br />
de fango'. El primero es de mucha mejor calidad que el segundo" Busca La cocina vasca 104 (ap. DRA). <br />
Baziran sugurrak <strong>bar</strong><strong>bar</strong>iñak ziruritenak eta legortzian gelditzen ziranak ginbaletakin zulatuta bezela, eta alare<br />
etzuten aitortu nai baztanga eruak juak zirala. Iraola 137. Legatza, <strong>bar</strong><strong>bar</strong>iña, lenguadu edo xabalua. Elizdo<br />
EEs 1926, 10.<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>ismo. <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>ismo. v. hitzune. Hekien hitzak eta solasak dira nahasiak eta batere bokhantzarik<br />
gabekoak, hitzetik hitzera <strong>bar</strong><strong>bar</strong>ismoa darie. ES 170. Puntuan beñ solezismo ta <strong>bar</strong><strong>bar</strong>ismo galantak botatzen<br />
zituen, baña alakorik ezbaliz bezala, farra egin ta eragiten zigun. Cb EBO 45. Euskeraz darauskizunean,<br />
euskerazko hitzak ez badarabiltzatzu, zure erausia hitzunea edo <strong>bar</strong><strong>bar</strong>ismoa dala esango dizue; ta hitz bakoitza,<br />
dagokan tokian sartzen ez-padezu, zure hitz-jariori araututsa, edo solezismoa deituko dioe. Ub 3.<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>ita (AN, BN ap. A; VocBN, H), <strong>bar</strong><strong>bar</strong>ista (BN-baig ap. Satr VocP). 1. "Mouvement léger qu'on sent<br />
sur la peau par la marche des insectes" VocBN. "Fourmillement, sensation que l'on éprouve" H. "<strong>Bar</strong><strong>bar</strong>ista,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
32
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
hormigueo. Se dice del picor o escozor que provoca a veces la mala circulación de la sangre" Satr VocP.<br />
2. (AN, BN ap. A; VocBN, H). "Bruit sourd qui court. Synonyme de sorberia" VocBN. "Gargouillement" H.<br />
"Ruido, rumor" A. Cf. marmarita.<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>itate, <strong>bar</strong><strong>bar</strong>idade. <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>idad. Arribaturik ere / gure eremura, / mila <strong>bar</strong><strong>bar</strong>idade / eta arrangura:<br />
/ purgatoriotarik / sartu infernura. Bordel 50.<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>itatu. "Rozar (Arch ms.)" DRA.<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>ka. A borbotones. Cf. <strong>bar</strong>-<strong>bar</strong> (I, 4); v. borborka. Larratzetik zintzilizka zegokan pertzean oregalda<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>ka. TAg GaGo 93. Saiespetik odola <strong>bar</strong><strong>bar</strong>ka zeriola oldartu zan bide-erdian Mikel. TAg Uzt 19.<br />
Sudurretik odola <strong>bar</strong><strong>bar</strong>ka zeriola. Ib. 242. <strong>Bar</strong>renaldetik <strong>bar</strong><strong>bar</strong>ka zetorkion asarrealdia gaindituta, Zitoren<br />
billa joan zan apaiza. Ib. 190.<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>o (Urt III 262), <strong>bar</strong><strong>bar</strong>u, <strong>bar</strong><strong>bar</strong>a. 1. Bár<strong>bar</strong>o, perteneciente a un pueblo incivilizado o extraño. "In<br />
media vivit <strong>bar</strong><strong>bar</strong>ia [...] <strong>bar</strong><strong>bar</strong>oen artean bizi da" Urt III 261s. Beraz baldin ezpadakit bozaren berthutea,<br />
izanen natzaió minzo denari <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o: eta minzo zaitadana <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o izanen zait. Lç 1 Cor 14, 11 (He, Bibl<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>o; Dv, IBk, IBe arrotz, Ol, Ker erdaldun). Zordun naiz hanbat Grekoetara nola <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>oetara, hanbat<br />
zuhurretara nola ignorantetara. Lç Rom 1, 14 (He, Bibl <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o; Dv basatar, Ol, Ker arrotz, IBk atzerritar,<br />
IBe kulturagabe). Israel illkhi zenean / Ejiptuko lurretik, / Eta Iakoben etxea / <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>oen artetik. EZ Eliç 260s.<br />
Ezperen <strong>bar</strong><strong>bar</strong>oen irlek / Hillik naute ikhusiko, / Paubreziak eta elhurrak / Martir naute kausituko. Gç 195.<br />
Erran derautzuet esplikatuko narozkitzula hemen diren izen <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o iduriak. Mong 594. Miresten<br />
zuela, nola Erroma etzen egin osoki <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o. ES 94. Hau da gauza bat den <strong>bar</strong><strong>bar</strong>orik salbaienak higuin duena.<br />
Ib. 183. Ordea baldin hitzak zer erran nahi duen ez baldin badakit, <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o izanen naiz mintzo naizenarekiko,<br />
eta halaber <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o izanen da, niri hala mintzo zaitana. Ib. 396. Behar dük kitatü Pabia / Eta Lun<strong>bar</strong>dia güzia /<br />
Izan bezalako <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>o / pagano lotsagarria. Xarlem 1294. Han ez da ez Grekik, ez Judurik [...], ez <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>arik,<br />
ez Szitharik. TB Col 3, 11. Suebo, Alan, Bandal, sarthu Españian, / Min handi egin gabe behin Kantabrian; /<br />
<strong>Bar</strong><strong>bar</strong>ozko uria ez hoitan <strong>bar</strong>atu; / Bisigothek zituzten ondotik segitu. Hb Esk 48. Irlanda, bere egonguneari<br />
esker, bazter zegoen <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>uen inbasioneetarik. Mde Pr 227. Aurrera <strong>bar</strong>ik, atzera, <strong>bar</strong><strong>bar</strong>oen aroa berpiztera.<br />
Vill Jaink 83. Aurrerapenik adierazten al digute <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o aiek, Erromako zibilizazioa ondatzera zetoztela? Ib.<br />
181.<br />
Bár<strong>bar</strong>o, incivilizado, inculto. Ezta izandu munduan, eta ezta jenderik ain <strong>bar</strong><strong>bar</strong>orik eta adimentu<br />
gutitakorik, ezpaitute ofrezitzen sakrifizioak bere Iaungoikotzat dauzkitenei, falsoak izanagatik. Ber Trat 16v.<br />
Eskualdunek xoilki dadukatela bere hitzkuntza zahar <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o moldegaitza. ES 193. Bekhatoreak gonbertituz eta<br />
infidel salbai <strong>bar</strong><strong>bar</strong>oak Elizara tropelaka garraiatuz. Ib. 125. Jesu-Kristoren alderat krueltasun bat, basa jende<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>oenen artean ere halakorik kausitzen ezten bezalakoa. Dh 95. Irokes <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o ta jentilleen artian,<br />
dirauskubee historija ziurrak, betiko lotsaarijagaz geldituten zirala ezkongeijak, alkarregaz berba egiñ edo<br />
trateetan ikusten bazitubeen. JJMg BasEsc 257s.<br />
2. Salvaje, brutal. "<strong>Bar</strong><strong>bar</strong>e" VocBN, Gèze. Aski <strong>bar</strong><strong>bar</strong>oa izan zen ebakitzeko oinak eta eskuak hanbat<br />
erregei. Lg I 201. Ixiltasun hau gaitzitu zitzaion printze <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o hari; arbuitatu zuen Salbatzaillea, hartu zuen<br />
errhotzat. Lg II 270. Uste izan zuen ez bide zela bihotz aski gogorrik eta <strong>bar</strong><strong>bar</strong>orik ez sartzekotz<br />
urrikalmendutan. Ib. 274. Pilatusek ikhusten zuen yuduen inyustizia Jesusen alderat; ikhusten zuen orobat hari<br />
yazartzeko zuten errabia <strong>bar</strong><strong>bar</strong>oa. Ib. 273. Bazakian khostaren zereiola egiak, buria, Printze <strong>bar</strong><strong>bar</strong>oak<br />
[=Caracallak] mutzerazi zereioana. Egiat 255. Gorphutzeko bizia eman diozuete; eta burhaso <strong>bar</strong><strong>bar</strong>oak! hekien<br />
arimak sekulako heriotzerat botatzen ditutzue. Dh 230. Legerik ez dakiten / Jende <strong>bar</strong><strong>bar</strong>uak. Bordel 48. Zoin<br />
hertxakor zaren nausi <strong>bar</strong><strong>bar</strong>oa [herioa]! Gy 169. Azpikoak bezala, aitzindari oro, / Lehen eta azkenak,<br />
berdintsu <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o. Hb Esk 47. <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>o oiek begien bistan / illta nai zuten ikusi [Jesus]. Xe 338.<br />
- BARBARO-BAZTER. País bár<strong>bar</strong>o. "<strong>Bar</strong><strong>bar</strong>icum, <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o herria, <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o vel <strong>bar</strong><strong>bar</strong>ia baztérrak" Urt III<br />
262.<br />
- BARBARO-HERRI. País bár<strong>bar</strong>o. "<strong>Bar</strong><strong>bar</strong>icum, <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o herria, <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o vel <strong>bar</strong><strong>bar</strong>ia baztérrak" Urt III 262.<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>okeria (Urt III 264). <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>ie. "<strong>Bar</strong><strong>bar</strong>ies, <strong>bar</strong><strong>bar</strong>okéria, grosiertásuna, moldegaizkéria" Urt III 264.<br />
Eta Scherer galdezka ari zaigu ea <strong>bar</strong><strong>bar</strong>okeriaruntz ez ote goazen. Vill Jaink 96.<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>oki. 1. Al modo bár<strong>bar</strong>o. Nahiz Latin-herriko umea, nahiz Greziakoa <strong>bar</strong><strong>bar</strong>oen artean izan dadin<br />
jaioa edo hazia, <strong>bar</strong><strong>bar</strong>oki eta moldegaizki mintzatuko da. ES 385.<br />
2. Salvajemente, cruelmente. Yesus harroinari, larru has lothua, / Azotez zaituzte zaurthzen <strong>bar</strong><strong>bar</strong>oki.<br />
CantIzp (ed. 1813), 59.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
33
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>otasun. Cualidad de bár<strong>bar</strong>o; <strong>bar</strong><strong>bar</strong>ie. [Eskuarak] eztu <strong>bar</strong><strong>bar</strong>otasunik, ez hortz karraskarik, ez eta<br />
ere zintzurrezkorik edo ahogangazkorik. "Nihil <strong>bar</strong><strong>bar</strong>i aut stridori, aut anhelitus habet". ES 133s. Oiñarri ori<br />
gabe eztago zibilizaziorik eta bai <strong>bar</strong><strong>bar</strong>otasunera itzultzea. Vill Jaink 156. Eta [zibilizazio] oiezaz xehetasun<br />
asko ezpazekiten ere, beintzat onako au bistan zan, alegia: <strong>bar</strong><strong>bar</strong>otasunean sortu, txirotasunean azi, saiatuz eta<br />
gudukatuz elduerara iritxi, [...]. Ib. 173. <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>otasunaren landa estutu egin da; zibilizazioarena, berriz, edatu<br />
eta zabaldu, poliki poliki, baiña etengabe. Ib. 181.<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>tu (Lh), <strong>bar</strong><strong>bar</strong>atu (Lh, Dv). "Murmurer" Dv. "Marmonner" Lh.<br />
<strong>bar</strong>basku. "Lino de ínfima calidad. Con él se hace zakuzko aria 'hilo para sacos'" Ond Bac 390. Cf. 1 <strong>bar</strong>ga.<br />
<strong>bar</strong>basta. "(Hb), douleur causée par une piqûre" Lh.<br />
<strong>bar</strong>batu. "Éculer (L-côte) Darric" DRA.<br />
<strong>bar</strong>bau (S ap. A y Lrq; Foix ap. Lh), babau (S ap. Lrq). "<strong>Bar</strong>bau (Sc), bú, espantajo" A. "Babau, <strong>bar</strong>bau,<br />
croquemitaine. Bearn.: babau 'croquemitaine'" Lrq. "Fantôme, [...] <strong>bar</strong>bau" Casve. Cf. papao.<br />
<strong>bar</strong>baza. "(S, Foix), plant de vigne" Lh. Cf. <strong>bar</strong><strong>bar</strong>a.<br />
<strong>bar</strong>belgo. v. <strong>bar</strong>bergo.<br />
<strong>bar</strong>ber (Deen I 227, SP, Urt IV 475, Ht VocGr, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Hb y Foix ap. Lh, Dv, H, VocB),<br />
<strong>bar</strong>bero (V-gip; Lcc, H), <strong>bar</strong>beru (Añ), <strong>bar</strong>bera (B). Ref.: Izeta BHizt2(<strong>bar</strong>bera); Elexp Berg (<strong>bar</strong>bero). <br />
Cirujano; médico. "Cirujano" Lcc. "<strong>Bar</strong>bero" Ib. "<strong>Bar</strong>bera, andra <strong>bar</strong>beroa" Ib. "<strong>Bar</strong>bier, chirurgien" SP.<br />
"Chirurgien" Ht VocGr. "Chirurgus, <strong>bar</strong>bera. Chirurgiae taedet, <strong>bar</strong>berak unhatu nau, <strong>bar</strong>beraz ase naiz" Urt IV<br />
475. "Médecin" y "chirurgien" Gèze. "Chirurgien, officier de santé" Dv. "Antiguo médico rural. <strong>Bar</strong>bera ona<br />
dugu emen" Izeta Hizt2. "Gaurko egunean ezta <strong>bar</strong>bera ibiltzen. Gañera orai ezta <strong>bar</strong>berik" Ib.<br />
Tr. <strong>Bar</strong>ber es la forma empleada en la tradición septentrional (con -r fuerte en Laphitz); tbn. en Mendiburu y<br />
en Izeta, en este último, así como en Oxobi, con -a constitutiva. Los guipuzcoanos emplean <strong>bar</strong>bero, y los<br />
vizcaínos <strong>bar</strong>beru. Los ejs. del s. XX son relativamente escasos.<br />
<strong>Bar</strong>bera Bordelera baita, jina denian zure mertxedia abisaturen dut. (1595). FLV 1993, 449. Eta hartan<br />
egiten du midiku batek edo <strong>bar</strong>ber batek eriarekin egiten duena. <strong>Bar</strong>berak penatzen du, ebakitzen du, odol<br />
husten du, etsai bat bezala erabiltzen du. Ax 276s (V 185). Baldin bere haserre hartan kolperik egin badu,<br />
<strong>bar</strong>ber beharrean nehor ezarri badu. Ib. 282 (V 188). Ezta urik, ezta itsasorik, ezta kontrepozoarik, ez <strong>bar</strong>berik<br />
haren [herioaren] kozia sendotzen ahal dianik. Tt Onsa 140. Nola nahi zira <strong>bar</strong>berak sendo dezan bala,<br />
burduiña, pozoa gorpitzian deno. Ib. 28. <strong>Bar</strong>beru baga osatu xataz neure azur ausiak. Acto 296. Aldiak ala<br />
eskatzen duen aldian uzten du eriak zañetako odolaren erdia ta geiago, ta uzten dio <strong>bar</strong>berari urdai azpia baliz<br />
bezala bere gorputzaren zati biziak kenzen. Mb IArg I 317. Eri beldurti batekin <strong>bar</strong>ber-mediku onak egiten<br />
duena. Ib. 333. Bere gaitza kendu naiez, <strong>bar</strong>ber-tan, medikutan ta sendagaitan gastatzen zuen kupide bage. Mb<br />
IArg II 333. <strong>Bar</strong>bera egun goizian Donostiarat gana baita hirur egunenzat. (L-côte, 1788). ETZ 169. Zauriren<br />
bat artu dabena ezta egoten egun askotan sendagille edo <strong>bar</strong>beru<strong>bar</strong>i ots egin baga: zerren ezta ain erraz<br />
gerora osatuten. CrIc 101. Zuk ezdakizu zer dan <strong>Bar</strong>beru izatia: lengo <strong>Bar</strong>beru txaarrak ibilli oi zirian<br />
deshonretan euren opizijo onrauba, [...]. Baña gaur Medikuben pare gara. Asko aurreratu da Zirujian. Mg PAb<br />
44s. Ezta zer ekarri <strong>bar</strong>berurik, neu naz <strong>bar</strong>berurik asko. Ib. 76. Mintza hargatik lañoki ta garbiki gaitzak<br />
erremedia detzaketenei, [...], gorputzeko gaitzentzat <strong>bar</strong>ber-mirikuei, eta arimakoentzat nor bere kofesorari ta<br />
bidariari. Dh 69. <strong>Bar</strong>beruak, gaisuari odola aterateko, lelengo ondo igortzi, labandu ta leundu egiten deutsa<br />
besua. fB Ic II 190. Eta alan egiten dabe pekatu, erri edo urijen bateko mediko, zirujau edo <strong>bar</strong>beru, eskribau<br />
sarzen dirianak euren ofizijua jakin baga. Astar II 161. Ez bakarrik egingo dau pekatu au [seina galdutea] egin<br />
daijan neskatiliak, baita bere onetara lagunduten deutsanak, edatekua aginduten deutsan medikubak, sangrija<br />
emoten deutsan <strong>bar</strong>berubak. Ib. 101. Artakoak dirala / jakiñean nago / Bikario, <strong>bar</strong>bero / ta don Jose Galo. Izt<br />
Po 61. Eretako <strong>bar</strong>beraren zaldia, / Gaztalondon gaiaz ebiltzalia. 'Cheval du médecin d'Arette'. Etch 426.<br />
<strong>Bar</strong>ber gazte bat jiten omen da / Españiako aldetik / Artizarra horren konsolatzera / Erremedioz beterik. Bordel<br />
68. Zikoina behala jina / <strong>Bar</strong>ber lanian da hasten; / Ezurra bortxaz idokiten, / Eta lan saria galthatzen. Arch<br />
Fab 145. Izatu da denbora, zeinetan <strong>bar</strong>berak / Baitziren sendatzeko ahal zen baxerak / Purga eta lanzeta<br />
zituzten bahiak, / Etzitezkeiela hil hekien eriak. / Baziren ere bertze aireko <strong>bar</strong>berak, / Sorgin kontra zuztenak<br />
balios indarrak. Hb Esk 204s. Badakigu bertzeek zer egin behar luketen; bertzeentzat midiku gare, eta guretzat<br />
ez <strong>bar</strong>ber ere. Dv Lab 314. Ezta mündian <strong>bar</strong>berik, bat baizik / Ene gaitza zertarik den ezagützen dianik. ChantP<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
34
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
164. Lan horren ondotik <strong>bar</strong>berrek burdinezko tresna bat ezarri zioten zangoaren luzatzeko. Laph 18. <strong>Bar</strong>bero,<br />
mediku ta / letraduai galde / ia ote dabiltzan / jornalikan gabe. Xe 401. Errejistatu zizkan [zaldiari] / <strong>Bar</strong>beruak<br />
ortzak, / esan ziran: Oraindik / dakazki zorrotzak. Noe 60. Ez ezan esan txorakeriarik neska... <strong>bar</strong>beruak esan<br />
din okerrena igaro zala. Apaol 52. On Pedro, zelan ez dot esango egia, / Berori izan arren <strong>Bar</strong>beru zolia? /<br />
Dala bat osatuten bere alegiñez, / Eta ez medikuak dauken albidadez. AB AmaE 247. <strong>Bar</strong>bera eta medikua yin<br />
arazten dire heien beharra denean. Elsb Fram 184. Lan-egite hoi sari, / hor gure <strong>bar</strong>bera / Otsoari da hasten /<br />
galdez bortz libera. Zby RIEV 1908, 767. <strong>Bar</strong>bera paratia Domingoin etxian zoolarik urteko 1875. HerVal 163.<br />
Bena <strong>bar</strong>berek erran zien bera hilzeko menian zela. Ip Hil 74. Esaten ziran Don Rufinok, <strong>bar</strong>bero sangratzalle<br />
fama aundikua eta korrikalari bikaña, nola [...]. Iraola 90. Ur egosi epelak / eta iturriak / ez ditu murritutzen /<br />
nere egarriak; / obeto kendutzen du / ardo beltz gorriak, / aienatzen ditula / <strong>bar</strong>bero-premiak. JanEd II 12. Bizar<br />
egile, basa <strong>bar</strong>ber, ostalari eta sonü joile hura bizi izan zen Eretan. Const 42. Etzikan hartuko behin / Axeria<br />
den <strong>bar</strong>bera! Ox 90. Baitakit orai zoin gaitzikor den horko <strong>bar</strong>bera gordea. Ib. 22. Plazentziako Don Antonio /<br />
zapatariak azia, / <strong>bar</strong>bero baten ate aurrean / utzi omen du bizia. Tx B I 161. Bilbo zarrean <strong>bar</strong>beru asko en<br />
demas <strong>Bar</strong>renkalean / Nongo <strong>bar</strong>beruk osatuko nau eztula ddatortanean? (V-arr). A EY IV 54. Besteentzat<br />
mediku, ta beretzat <strong>bar</strong>bero ez (G-goi). 'Besteri erakusten; eta berak?'. Inza EsZarr 148. Aspaldi ontan irabazi<br />
asko / dabilkite <strong>bar</strong>beruak. Uzt Noiz 80. <strong>Bar</strong>berook eman zion botikekin etzan sendatzen (G-goi). AEF 1980, 65.<br />
Harritzekoena hauxe duzu. Maite dugu Peru, bai, baina ez <strong>bar</strong>berua baztertzeko adina. MIH 168.<br />
<strong>bar</strong>bero (V-gip). <strong>Bar</strong>bero; peluquero. "Peluquero" Elexp Berg. "Gaur egun pelukero entzuten da gehiago.<br />
Lehen bizarkentzaille ere esaten omen zen" Ib. Bizargin edo <strong>Bar</strong>beruak apainduten dau arpegija bizarra<br />
kenduta; baña egun gitxiren buruban balzituten da, jaijoten da bizarra, sustraiti atera ez zalako. Mg CO 80.<br />
Egun batean bizargilleak [belarritzarrak] ekusi ziozkan, eta asi zan farraz. [...]. Irten zan <strong>bar</strong>beroa Erregeren<br />
etxetik, eta eztanda egin nai zion <strong>bar</strong>renak ekusi zuana esateko gogoz. AA III 490.<br />
- ABERE-BARBER. v. abere.<br />
- AZIENDA-BARBER. v. azienda.<br />
<strong>bar</strong>bergo (Dv; -goa (det.) H, Foix ap. Lh), <strong>bar</strong>belgo (-goa det. SP), <strong>bar</strong>berko (Urt IV 475). Oficio de<br />
cirujano, de médico. "Chirurgia, <strong>bar</strong>bérkoa, <strong>bar</strong>ber ofizioa" Urt IV 475. "<strong>Bar</strong>bergoa, la profession de médecin"<br />
Arch Fab voc. v. <strong>bar</strong>bertza. Eskoletarik heltu dela du erraiten, / <strong>Bar</strong>bergoa han ikhasirik, / Belharren<br />
indarrak ezaguturik, / Eritarzun guziak / Dutiela sendorazten. Arch Fab 167.<br />
<strong>bar</strong>beria (V-gip ap. Elexp Berg; Lcc). <strong>Bar</strong>bería. "Pelukerixa gehiago orain" Elexp Berg. Gaur afaitatu<br />
egin bear dezu <strong>bar</strong>berira joanda. And AUzta 61.<br />
<strong>bar</strong>berko. v. <strong>bar</strong>bergo.<br />
<strong>bar</strong>bero. v. <strong>bar</strong>ber.<br />
<strong>bar</strong>berotegi. <strong>Bar</strong>bería. Zozo gazte eder bat / <strong>bar</strong>bero-tegian / iruki du jabeak / juan dan aspaldian. Izt Po<br />
165.<br />
<strong>bar</strong>bertasun. "Métier de chirurgien" Lh.<br />
<strong>bar</strong>bertu (Hb ap. Lh). Hacerse cirujano. Nork gure eztatia / Egin dezagula; aragi jalia / Ni nundian, /<br />
Aragi jale egon behar nian / <strong>Bar</strong>bertu gabetarik; / Enikia orai ments hortzik. Arch Fab 169.<br />
<strong>bar</strong>bertza (H), <strong>bar</strong>berutza. Oficio de cirujano, de médico. v. <strong>bar</strong>bergo. Orra nik dinodana, orrelango<br />
<strong>Bar</strong>beru perdularijo molde bagaak galduten deutseela pama guztija <strong>Bar</strong>berutziari. Mg PAb 46. Baiña zaldi<br />
yaunek ere ni baithan konfiantza / Badute; ikhasi baitut oraiño nik <strong>bar</strong>bertza. Gy 74. Deitzen ditu beraz hunek<br />
arraza orotakoak, / Medikuntza eta <strong>bar</strong>bertzan yakiñ direlakoak. Ib. 75.<br />
<strong>bar</strong>beru. v. <strong>bar</strong>ber.<br />
<strong>bar</strong>bildari. "Contrayente" Lar.<br />
<strong>bar</strong>bildu. 1. "Contraer, juntar, retirar una cosa junto a otra" Lar. "Contraerse" Ib.<br />
2. "Contraer deudas, enfermedad, matrimonio, &c., <strong>bar</strong>bildu zorrak, eria, ezkontza" Lar.<br />
<strong>bar</strong>bile. "Contracción" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
35
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>bo (V-gip, Sal; Urt III 266, Lar), <strong>bar</strong>bu (AN-olza-ilzarb-egüés, R; Lcc), <strong>bar</strong>go (V-gip; Hb ap. Lh), <strong>bar</strong>gu (Vgip,<br />
Ae). Ref.: Bon-Ond 145; VocPir 492bis; Arzdi Peces 376; Etxba Eib (<strong>bar</strong>bua, <strong>bar</strong>gua); Elexp Berg (<strong>bar</strong>bo,<br />
<strong>bar</strong>go). <strong>Bar</strong>bo. "<strong>Bar</strong>gua, <strong>bar</strong>boa, <strong>bar</strong>bo" Izt C 205 (en una lista de peces). Asi zirean laster jan eta edaten, /<br />
Neskatxeak eutsena aurrean ipinten; / Sopa, txuleta, bildots, ollasko samurrak, / Lebatz, angira, <strong>bar</strong>bu eta<br />
txorikumak. AB AmaE 310. Bai <strong>bar</strong>botan ta bai emen "txipak" izeneko arrai txikietan, berrogei baño geiago<br />
atera nituan. Anab Eusk 1930, 152.<br />
1 <strong>bar</strong>bot. "<strong>Bar</strong>bota, chien <strong>bar</strong>bet" SP.<br />
2 <strong>bar</strong>bot (H), <strong>bar</strong>got (Dv A, H). "Le plant enraciné de vigne, chevelu" H. "Bouture de vigne" Dv. "Estaca de<br />
viña" A.<br />
<strong>bar</strong>bu. "<strong>Bar</strong>bu (?), trigo <strong>bar</strong>budo, de la mejor especie" A.<br />
<strong>bar</strong>builkiro (Lar; <strong>bar</strong>bullkiro H). "Neciamente" Lar.<br />
<strong>bar</strong>bulla (Lar, Añ, H). 1. "Necedad, dicho fatuo" Lar y Añ. "Necear, decir necedades, <strong>bar</strong>bullatu, <strong>bar</strong>bullak<br />
esan" Lar.<br />
2. (G-to, L-ain ap. A; Hb ap. Lh). "(Hb), rumeur, fracas" Lh. "Algazara, estrépito" A. Gizon aren <strong>bar</strong>renean<br />
aditzen zan iskanbilla, lengoaje askotako <strong>bar</strong>bulla ta deadar arrigarriak, argan zeuden demonioak txit asko<br />
zirala klaro aditzera ematen zuten. Cb JMJ 42. Uri nagusi baten, zalaparta sortu dala-ta, bertako kaxkarrak<br />
bero ta su badabiltza, zuzi ta arriz sekulako <strong>bar</strong>builla egiñik. EG 1956 (5-6), 107.<br />
3. (H). Necio. v. <strong>bar</strong>bullo. Juez zuzenak ezgera: mundua <strong>bar</strong>bullez edo nezioz beterik dago. Cb Eg III 227.<br />
Ni ere aupadaka ariko natzaie nere erria ez dan hurarekin, eta jende <strong>bar</strong>bullarekin aserretu eraziko diotet.<br />
(Deut 32, 21). Ur BOEg 387 (Dv zoro, BiblE ergel).<br />
4. (G-to ap. A). "Bullanguero" A.<br />
<strong>bar</strong>bullari. Necio. Jakintsunak ez badauka ontzat / <strong>bar</strong>bullariak olagaratzea obe ez dek. 'Si el necio<br />
aplaude, peor'. Izt, carta a JJMg 13.<br />
<strong>bar</strong>bullatu (G ap. A; Lar, Añ). "Necear, decir necedades" Lar. "(G), decir necedades, entretenerse en<br />
nimiedades" A.<br />
<strong>bar</strong>bulleria (-lleri G-to, AN-gip ap. A). Griterío, jaleo. "Jarana" A. Eta baldin ezbazuten irabazbiderik,<br />
idiak edozein bazterretan nola nai utzirik, sartuko ziran sagardotegietara, non igaroko zuten egun osoa<br />
<strong>bar</strong>bullerian eta jokuan bakallao kiskaldu ta sardin gaziak janaz. Izt C 179.<br />
<strong>bar</strong>bullo (Lar, Añ A), <strong>bar</strong>bulo (Hb ap. Lh), <strong>bar</strong>bulu (S ap. Lh). "Necio" Lar y Añ. v. <strong>bar</strong>bulla (3). Nere<br />
obraren ontzat-etzalle Probinzia Gipuzkoakoa, bere Ekautua eta aita <strong>Bar</strong>tol[o]me Santa Teresakoaren artean,<br />
nor da jakintsuna eta zein <strong>bar</strong>bulloa? 'Y quién el necio'. Izt, carta a JJMg 13. Baña pekatuan badagoz, ero eta<br />
<strong>bar</strong>bullo batzuk dira jaungoikozko eta arimako gauzetan, euren jakituria andia izan arren bere. Itz Azald 194.<br />
<strong>bar</strong>d. v. <strong>bar</strong>t.<br />
1 <strong>bar</strong>da (V-m ap. A; Lar, Mg PAbVoc, Añ, Hb ap. Lh, H). "<strong>Bar</strong>da, [...] <strong>bar</strong>da, a<strong>bar</strong>ra" Lar. "<strong>Bar</strong>dia o zarbia,<br />
txusakia o garijia, ramillas de árboles o chamiza. Todas las cuatro voces son sinónimas" Mg PAbVoc. "Rama<br />
cortada; si es grande: adakia; si menor: a<strong>bar</strong>ra, <strong>bar</strong>da" Añ. "(V-m), rama de árboles provista de otras pequeñas"<br />
A. Cf. LzG: "<strong>Bar</strong>da, arbusto. ¿...? (Santa Cruz de Campezo). <strong>Bar</strong>da, a<strong>bar</strong>ras; ramas delgadas (Apellániz).<br />
"...ciento y veinte y tres rs. por las suertes de <strong>bar</strong>da" (LC Lopidana, 1778). "...dos suertes de <strong>bar</strong>das, once rs. y<br />
ocho mrs." (LC Ondátegui, 1706). <strong>Bar</strong>dal, paraje cubierto de arbustos o árboles delgados (Toponimia en<br />
Apellániz)". Cf. parda.<br />
2 <strong>bar</strong>da (AN-5vill, B ap. A), marda (Sal, R-uzt, S ap. A; Dv (S), H), farda (BN-baig ap. A), parda (BN-baig<br />
ap. A). "Un des estomacs des ruminants" H. "Marda: 1.º (Sal, R-uzt), panza. Marda handi (BN, R, S), panzudo.<br />
2.º (Sc), cuajo del ganado. 3.º (Sal, S), estómago" A. Badira gizonen artian herra ezarri nahiz bethi<br />
dabiltzanak. Halakoak hürrün dira gizun izatetik; halakoen marda, marda beltza da. Eskual 31-10-1913 (ap.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
36
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
DRA). Deabru marda beltza. "Diablo de cuajo negro" (BN). A EY III 278.<br />
<strong>bar</strong>da. v. <strong>bar</strong>t.<br />
<strong>bar</strong>dail (BN ap. A; Lar, Hb ap. Lh, H), pardail (ph- L-ain, S ap. A; ph- H (-alla), Dv). 1. "Bobo" y "vano,<br />
soberbio" Lar. "(Vinson), vain" Dv. "1.º sot, niais. 2.º vain, vaniteux" H. "<strong>Bar</strong>dail (Ur ms., BN), ligero" A.<br />
"Phardail (L-ain), vano" Ib.<br />
2. pardail. "Phardail (Sc), baboso" A.<br />
<strong>bar</strong>daila (B ap. A), fardaila (B ap. A). "<strong>Bar</strong>daila, mella en medio de la oreja, es la más larga" A. "Fardaila,<br />
marca que se hace a ovejas, vacas, etc., para conocerlas; su cortadura es larga, divide la oreja casi en dos<br />
mitades" Ib.<br />
<strong>bar</strong>dailara. "Bobada, bobada, <strong>bar</strong>daillara" Lar.<br />
<strong>bar</strong>dailde. "Embobamiento" Lar.<br />
<strong>bar</strong>daildu. "Embo<strong>bar</strong>" y "embobecerse" Lar. "(Hb), étonner, surprende" Lh.<br />
<strong>bar</strong>dailkeria (Lar, Hb ap. Lh, H). "Bobada" Lar. "Bobear, bobakerian, <strong>bar</strong>dailkerian egotea, ibiltea" Ib.<br />
<strong>bar</strong>dailki. "(Hb), sottement" Lh.<br />
<strong>bar</strong>dailkiro (Lar, H). "Bobamente" Lar.<br />
<strong>bar</strong>dailtxo. "Bobillo" Lar.<br />
<strong>bar</strong>dakada. "Vardascada" Añ.<br />
<strong>bar</strong>daki (B). "(B), tripacallos" A. "<strong>Bar</strong>dakie ginuen afaltzeko" Izeta BHizt2.<br />
1 <strong>bar</strong>daska (V-m ap. A; Lar, Aq 720, Añ), <strong>bar</strong>daxka (Hb ap. Lh). "Vardasca" Lar y Añ. "Rozo, <strong>bar</strong>daska" Aq<br />
720 A (que, siguiendo la lectura errónea de Fita, trae basdaska). "(V-m), rama pequeña" A. Cf. LzG:<br />
"<strong>Bar</strong>dasco, vara pequeña (Llodio)".<br />
2 <strong>bar</strong>daska. "1.º (V), tarasca o mujer torpe. 2.º (V-m), desaliñado" A.<br />
<strong>bar</strong>daskada. "Vardascazo" Lar. "Vardascada" Añ.<br />
<strong>bar</strong>datu. "<strong>Bar</strong>dar" Lar.<br />
<strong>bar</strong>daxka. v. 1 <strong>bar</strong>daska.<br />
<strong>bar</strong>derasi (Urt), <strong>bar</strong>dirasi (Urt). Jactarse. "<strong>Bar</strong>dit cervus, orkhaitzak [...] <strong>bar</strong>derasten, <strong>bar</strong>dirasten du" Urt III<br />
268.<br />
<strong>bar</strong>deri. "(V-arr), rama provista de ramillas" A. Cf. 1. <strong>bar</strong>da.<br />
<strong>bar</strong>di egin (Urt), <strong>bar</strong>degin (Urt), <strong>bar</strong>digin (Urt). Jactarse. "<strong>Bar</strong>dire" Urt III 268. "<strong>Bar</strong>dit cervus, orkhaitzak<br />
<strong>bar</strong>diegiten , <strong>bar</strong>digiten, <strong>bar</strong>degiten du" Ib. 268.<br />
<strong>bar</strong>diki. "Derramo en la Arquitectura, <strong>bar</strong>lasaia, <strong>bar</strong>dikia. Lat. Spatium interius fenestrae latius atque apertius"<br />
Lar. "Embrassure" Darric ap. DRA.<br />
<strong>bar</strong>din. v. berdin; baldin.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
37
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>dinbero. v. berdinbero.<br />
<strong>bar</strong>dindu. v. berdindu.<br />
<strong>bar</strong>dinga. "<strong>Bar</strong>dinga, rancio (O ms.)" A (pero no lo encontramos en O-SP).<br />
<strong>bar</strong>dinge. v. berdingabe.<br />
<strong>bar</strong>dingo. v. 1-2 berdingo.<br />
<strong>bar</strong>dinkatu. v. berdinkatu.<br />
<strong>bar</strong>dinko. v. 1 berdingo.<br />
<strong>bar</strong>dinkuntza. v. berdinkuntza.<br />
<strong>bar</strong>dintza. v. berdintza.<br />
<strong>bar</strong>disatu. "Em<strong>bar</strong>rar (Darric)" DRA.<br />
<strong>bar</strong>do. <strong>Bar</strong>do. Morton-Nance jauna da garai hontan Kornubiako <strong>bar</strong>do-nausia. Mde Pr 263. <strong>Bar</strong>doak,<br />
dakikezutenez, Keltia zaharreko olerkari ofizial batzuk ziren. Ib. 258. Hartuko dut gitarra / <strong>bar</strong>doaren gisa / ta<br />
eresi bat kantatuko / ardura gabe ta triste. Lasa Poem 80.<br />
<strong>bar</strong>doihu. Grito de jactancia. "<strong>Bar</strong>dire, <strong>bar</strong>doihuz egon" Urt III 270. "<strong>Bar</strong>dire, <strong>bar</strong>doihu egiñ, <strong>bar</strong>doihugin" Ib.<br />
268. Cf. <strong>bar</strong>di egin.<br />
<strong>bar</strong>duliar, <strong>bar</strong>dulotar. Várdulo. Baskoinak, <strong>bar</strong>duliarrak, autrigoiak. JMB LEG 107. <strong>Euskal</strong>errian sartu<br />
ziran euskal-sendiak onek dira <strong>Bar</strong>dulotar deritzatenak. EgutAr 16-8-1963 (ap. DRA). Hay además ejs. de<br />
<strong>bar</strong>dular en F. Zabala <strong>Euskal</strong> Herriaren Historia (Bilbao, 1971), 26.<br />
<strong>bar</strong>dulo. Várdulo. Karistioak <strong>bar</strong>duloen sartaldetik zuten beren lurraldea. JMB ELG 97. Lau adreri oiek<br />
baskonak, <strong>bar</strong>duloak, karistioak eta autrigonak ziran. Ib. 95.<br />
1 <strong>bar</strong>e (V, G, AN, B, L, BN-baig; SP, Lar, Añ, Dv, H, VocB; -rh- Lecl, Arch VocGr, Gèze, Foix ap. Lh), bahe<br />
(S; bae S), <strong>bar</strong>a (V-gip, G-nav), mare (AN, Ae; Aq 1022 (AN)). Ref.: VocPir 506; Bon-Ond 146; A (bae, <strong>bar</strong>e,<br />
mare); Lh (ba<strong>bar</strong>te); Iz ArOñ (<strong>bar</strong>a), Als (<strong>bar</strong>a), Ulz, UrrAnz (<strong>bar</strong>ia); Etxba Eib (<strong>bar</strong>ia); Echaide Nav 116;<br />
Elexp Berg. Babosa; caracol. "<strong>Bar</strong>ea en vascuence quiere decir 'limaco'" IC II 122. "Limace" SP, H. "Babosa,<br />
marea" Aq 1022. "Babosa" Lar. "Babosa, limaco" Añ. "Limaçon" Lecl, Arch VocGr, Gèze, Dv. "Ba<strong>bar</strong>te<br />
horietan badüzü bahe franko (S-zalg), il y a bien des limaces parmi ces feves" Lh. "Askotan perretxikurik<br />
onenak <strong>bar</strong>iak janda agertzen dira" Etxba Eib.<br />
Tr. Documentado desde RS. Aunque no siempre es fácil precisar el sdo., es al Norte donde se encuentra, junto<br />
al de 'babosa', el significado de 'caracol'.<br />
In calçata de <strong>bar</strong>ea (1147). Arzam 151. Don Peidro <strong>Bar</strong>ea (1162). Ib. 151. Hurdeok il azkero <strong>bar</strong>eok<br />
induska. "Después de muertos los puercos hozan los limacos". RS 379. [Asmodeak] nahastatzen du gaixoa apho<br />
eta sugekin / Negel, <strong>bar</strong>e eta musker gehiago ferdekin. EZ Man I 108. Nolako pozarekin ez zoaz Aita jaunari<br />
esatera: topatu ditut urdin eder bat, ta urritx bi <strong>bar</strong>eak jan gabeak. VMg VI. Badago oraiño ere, baiña gosea ez<br />
duke sofri, / Hamikatua azkenean partitzen da tristeki. / Doalarik, bide erdian <strong>bar</strong>e bat du topatzen. "Limaçon".<br />
Gy 30s. Egon gabe [khuia] bere egun ederretan belharpean <strong>bar</strong>e eta harren bazka, ezin onduz askotan iguzki<br />
eskasez. Hb Egia 30. Lugartzak billatzen dute eguzkiya, ta <strong>bar</strong>iak eta karakolak estalkiya edo bustiya. Sor <strong>Bar</strong><br />
63. <strong>Bar</strong>iak janiko surra ta azpilduriko zakatza baneukaz. A BGuzur 148. Ez da erraiteko baizik, halako igel, apo<br />
eta <strong>bar</strong>e batzu behar ditugula guk ere zenbeit aldiz iretsi. HU Zez 81. <strong>Bar</strong>e ta marraskulo ta osteantzeko mamo<br />
txikiak. A BGuzur 153. <strong>Bar</strong>ea joanean, zaldia egonean baiño leen iritxi. Ezale 1897, 148b.<br />
(s. XX) Sarri joaten zan orra ortuariak zelan egozan ikustera, ta marraskillo ta <strong>bar</strong>eak iltera. Echta Jos 68.<br />
<strong>Bar</strong>atzean <strong>bar</strong>e ta <strong>bar</strong>e-kurkuilo, mamorro ta zomorro, landare jaten ari dituk. A Ardi 20. --Nora dijoa?<br />
makillen baten billa seguro aski --Arraunak ateratzera. --Adarrak ateratzera? <strong>bar</strong>e biurtu ote da, edo zer? Ill<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
38
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Testim 8. Ke <strong>bar</strong><strong>bar</strong>ida, khuia gaizoak, / zuen egile okher, zozoak / Nola zaituzte hoin aphal utzi, / <strong>Bar</strong>e<br />
zikhinen... (perdon)... kakuntzi. Ox 116. Milla demoniozko / <strong>bar</strong>e adarduna, / nola tratatu dezu / nere ba<strong>bar</strong>runa.<br />
Tx B 29. Belar-tarteko <strong>bar</strong>e argatik / egin giñun diru naiko. Or Eus 234. Egunez kuku zeuden <strong>bar</strong>eak / intzetara<br />
dira gauez. Ib. 319. Gogoan da an, ongi, igazko gauaren illuna, / <strong>bar</strong>e gorrik eltzaria dena galdu zuna. "Limaza<br />
roja". Ib. 49. <strong>Bar</strong>ea exurrik eta odolik gabea (B). A EY III 58. Handik berehala zapaldu ere nuen / nire<br />
a<strong>bar</strong>rarekin <strong>bar</strong>ea, eta eznituen / behatzetan sentitu adur itsusiak. Arti MaldanB 195. Oiloa eta <strong>bar</strong>ea eztira<br />
bertan egotekoak, ezta iakitunok ere, ta onela ari ziran erriz-erri irakatsi galgarriok irradan ereiten. Zait Plat<br />
123. Eguzki galda errean / <strong>bar</strong>e zikina etzanda dago / infernurako bidean. Azurm HitzB 61. Laixter geigo egiten<br />
du dabillen <strong>bar</strong>eak, erbi geldiak baño (AN-larr). Inza NaEsZarr 454.<br />
"Zer parea! <strong>Bar</strong>ea eta kharakoila" Lh s.v. kharakoil. "Karakola ta <strong>bar</strong>ea, a zer parea! Bi agure xar, oñak ezin<br />
errestatuz zebiltzenez esana" (AN-larr) Inza NaEsZarr 242. "A ze parea, karakola ta <strong>bar</strong>ea (G-azp, AN-gip-<br />
5vill, BN-arb)" Gte Erd 238.<br />
- BARE HANDI (<strong>bar</strong>e aundi V-gip ap. Elexp berg). Especie de limaco.<br />
- BARE BELTZ (V-gip ap. Elexp berg). Especie de limaco.<br />
- BARE NABAR (V-gip ap. Elexp Berg). Especie de limaco.<br />
- ITSAS-BARE. v. itsas <strong>bar</strong>e.<br />
2 <strong>bar</strong>e (gral. (-rh- BN, S); IC 443r, SP, Lar, Aq 248, Añ, H , Dv; -rh- Gèze, Dv (S), H (S)), are (V-arr), bae (S),<br />
<strong>bar</strong>a (G-nav). Ref.: VocPir 282; Bon-Ond 140; A (are, bae, <strong>bar</strong>e, <strong>bar</strong>heko min), Apend, Aezk 290; Ond Bac 390;<br />
Etxba Eib; Elexp Berg. Bazo. "Esplénico, <strong>bar</strong>ekoa" Lar. Cf. Poza 17v: "Areuacos significa 'gente sin bazo', y<br />
eran las naciones entre Moncayo y Agreda, Monteagudo y Roa". Gibeleko on dana areko gaxo. "Bazo". RS<br />
141. Gibeleko on dena, <strong>bar</strong>eko gaizto. RIs 45. Eta [hartzen ditu] edari, <strong>bar</strong>ren guzia nasten diotenak eta gibela<br />
ta <strong>bar</strong>ea este guziekin boterazi bear diotela diruditenak. Mb IArg I 317. Maite jitubek ire odoloste, lukainka,<br />
gibel, <strong>bar</strong>e, solomo ta duan guztia. Mg PAb 89. Baditu [zigarrak] urdalla, esteak, sabela, biotza, birikak; bear<br />
ditu ere izan gibela, <strong>bar</strong>ea eta giltzurriñak. It Dial 24 (Ur <strong>bar</strong>ia, Dv <strong>bar</strong>ea, Ip <strong>bar</strong>hia). Zer erran haukien beso,<br />
azpi, bulhar, gibel, hertze, sabel, giltzurrin, <strong>bar</strong>e eta birikaz! Hb Egia 132s. Ikus-errex da bihotza, gibela, <strong>bar</strong>ea<br />
--bertzeak bertze-- ez direla moldez berdin. JE Med 155. Marsellatar aipatuak irabazi uste zinan [laisterketa], ez<br />
omen zinan <strong>bar</strong>erik. 'On a dit qu'il n'avait pas de rate'. Or Mi 14.<br />
"Are (V-ple-arr-ger-oroz), páncreas (glándula colocada detrás del estómago)" A.<br />
"Riñón" VocB.<br />
"<strong>Bar</strong>he (S; Foix), appendice du foie; foie" Lh.<br />
- BAREA GORATU. Dar el flato. Saetseko <strong>bar</strong>ea goratzen denenan, iru arri paratu bear dira alkarren<br />
gainean (B). A EY IV 226.<br />
- BAREA ITZULI. Dar el flato. <strong>Bar</strong>ea itzultzen denean, behiaren ongarri bero beroz enplastoa egin ta haren<br />
gainean ezartzen da (BN-ciz). A EY IV 227.<br />
- BAREAK HELDU. "<strong>Bar</strong>eak eldu, doler el bazo" Garate 1. a Cont RIEV 1930, 154. "<strong>Bar</strong>iak eldu, flato. <strong>Bar</strong>iak<br />
eldu ezpalosta irabazitta neukan karreria" Elexp Berg. Zegaman, <strong>bar</strong>eak eltzen dooneen, iru arri txiki txistuz<br />
busti ta atzera lengo lekuun utzi bear die (G-goi). A EY IV 227.<br />
- BAREAK ORATU (<strong>bar</strong>iak oratu V-gip; <strong>bar</strong>iak ebatu V-gip). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg (<strong>bar</strong>iak ebatu). Dar<br />
el flato. "<strong>Bar</strong>iak oratu. Se dice del violento dolor al costado que acomete al dar una violenta corrida. Bide erdi<br />
eiñ baño len, <strong>bar</strong>iak oratu zestan eta jarri biarra izan neban" Etxba Eib.<br />
- BAREAK HOZKA EGIN. Dar el flato. Epe luzetxoan lertzeko zorian ibillita gijoazen udarako goiz batean,<br />
nere lagunari <strong>bar</strong>eak ozka egin zidala esan nion. <strong>Euskal</strong>dunok badakigu "<strong>bar</strong>eak ozka" egite ori zer dan. Moc<br />
EEs 1924, 105.<br />
- BARE-HANDI (Ae ap. A Aezk). Tranquilo, flemático.<br />
- BARE HANDIKO. Tranquilo, flemático. A! ta kontrabandixtetan bikañenetakoa da. Azkarra, bizia,<br />
kementsua, arriskorik estuenetan <strong>bar</strong>e aundikoa, nekea zer dan ez dakiena. Alz Ram 35.<br />
- BARE EDERREKO. "<strong>Bar</strong>e ederrekoa da, es de hermoso bazo, es cachazudo. Sin. de <strong>bar</strong>e-andi" A Aezk.<br />
- BARE-GANTXA (det.). "<strong>Bar</strong>e gantxa, id. <strong>bar</strong>e sarea, péritoine et mésentère" H.<br />
- BARE-IXTE (-iste Lar), BARE-HESTE (Hb ap. Lh). "Bacera, opilación del bazo" Lar. "<strong>Bar</strong>eheste (Hb),<br />
obstruction de la rate, causée par l'abus du vin" Lh.<br />
- BARE-JAKI (Lar, Hb ap. Lh). "Girosina, cierto guisado de bazos de carnero" Lar.<br />
- BAREKO MIN (BN, S). Ref.: A; Lh. "<strong>Bar</strong>heko min (BN, S) [...], comalia, enfermedad de las ovejas" A.<br />
"Maldie de la rate" Lh. v. <strong>bar</strong>eko. Bakeko [sic, por baheko] (<strong>bar</strong>eko) mina ardi bati yiten bazaio, orratz<br />
batekin txistatzen düzü eta sendotü ere bai (S). A EY IV 227.<br />
3 <strong>bar</strong>e (V-gip, L, Sal; Aq 1232, Añ, Dgs-Lar 2, H). Ref.: A; Etxba Eib. Tr. Documentado en todos los<br />
dialectos literarios, salvo en suletino. En DFrec hay 14 ejs., meridionales. 1. (Adj.). Tranquilo, calmado; (en<br />
sdo. peyorativo) cachazudo, perezoso. "Flema, ha qué flema de hombre!, ha, gizonaren <strong>bar</strong>ea!" Aq 1232.<br />
"Detenido, tardo", "espacioso" Añ. "Pacífico, tranquilo, sosegado" Dgs-Lar. "Flemático" A. "Se dice de la<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 39<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
persona que es lenta y de escaso rendimiento" Etxba Eib. Haserretu behar denean, ez haserretzea, sentikortu<br />
behar denean, ez sentikortzea, bethi bat, bethi uli, lolo, malba, eta <strong>bar</strong>e izaitea, eztheustasuna da, eta ez<br />
gizontasuna. Ax 275 (V 184). Haizen bezalakoa! Hortarik ari haiz! Ago, ago; ez diat hire sos zikinen beharrik,<br />
alferra, zikoitza, <strong>bar</strong>ea, ohoina... ago. HU Zez 60. Xinaurria zare / Ez nagi, ez <strong>bar</strong>e, / Bihiaren jabe, / Neguak jo<br />
gabe. Ox 85. Muthil erakusleak izendatzen deauzkigu sainduetarik zonbait. Erdaraz ari bada ere ezpain <strong>bar</strong>e<br />
batzuekin, iduri baino jakintsuago da, bai eta ikusliarrer atsegin egiterat ixuriago. JE Ber 60.<br />
Arpegi itzal ori, ezagutzen ez nauen begiratu <strong>bar</strong>e ori, ez dira Maritxorenak. Alz Ram 127. Nere bularpe<br />
<strong>bar</strong>ean, bai gogorapen arriskugarriak ernerazi dizkidatzula! Goen Y 1934, 99. Beor <strong>bar</strong>eak etxean, / beor izuak<br />
larrean.... "Las yeguas domadas". Or Eus 177. De Gaulle-k zer dauka? Jesu ez! Bainan erran zaharrak diona:<br />
"ez itzultzea, <strong>bar</strong>en ihardestea". <strong>Bar</strong>e ez izana gatik, herabe ditake de Gaulle. SoEg Herr 20-3-1958, 1. Higi<br />
hadi hortik, <strong>bar</strong>ea, berehala zortziak dituk. Egunaria 21-7-1958 (ap. DRA). Nor ete zan Bizkarrondo zaldunaren<br />
biotz <strong>bar</strong>ea, urduri ta pilpiratsu jarri ebana? Erkiag Arran 178. Beste batzuek, putzezko pelota andiekaz<br />
jolasean: norbaitzuek, uraren ondoan arantz-onantz ibiltaldi <strong>bar</strong>ean. Ib. 25. <strong>Bar</strong>ruko bakearen jabe, biotz nare<br />
ta <strong>bar</strong>edun, eroapenez bete, egoarritsu. Ib. 116. Emakume onek, ordea, pixua gizenetan daukana, ariurrian falta<br />
dau, jenioan dau utsa, peitua. Mana-<strong>bar</strong>ea, erabagi urrikoa izan ba. Erkiag BatB 132. Jauna, gizon pakezalea<br />
naiz ni, otzana, <strong>bar</strong>ea, eta edozeiñ irain dala ez-ikusia egiten dut. Berron Kijote 165. Haren gogo erne, beratx<br />
eta irrikor, <strong>bar</strong>e eta aldartetsuak [...] opa zuen bizi eta heriotza hortxe dago, hitz gutxitan emana. MIH 175.<br />
(Pred.). Emakumak juan ziranian <strong>bar</strong>e samar geldittu zan bakalduna. Otx 28. Maitean irakingaitz, tukuan<br />
seguru, urrikian min gabe, asarrean <strong>bar</strong>e, lan-aldaz burubiderik aldagabe. "Irasceris et tranquillus es". Or<br />
Aitork 12. <strong>Bar</strong>e ta nare gelditu yakon <strong>bar</strong>rua. Erkiag Arran 173. Ni ez nintzan mugitu; illa bezela gelditu<br />
nintzan. Ez nere <strong>bar</strong>ruan <strong>bar</strong>e zegoalako. Ugalde Iltz 19. Azken-unean ipiñi lakirioa eta orduantxe, geldi ta <strong>bar</strong>e,<br />
bertan beera lotzen ziranak aren esanera. Erkiag BatB 18. Erriak bake ta <strong>bar</strong>e irauten daben arren. Ib. 65.<br />
Nikanor-ek itzok entzunaz batean, irakurten diardu. Onen begitarteak <strong>bar</strong>eago dirudi. Ib. 200.<br />
(V-gip ap. Etxba Eib). (Referido a los elementos, etc.). Ur aserrea / Mendi eskerkea [sic] / Lastotan<br />
dautzan / aurtxo onek / Ain geldirikan / zeuen tokia / leku <strong>bar</strong>ean / zauzka zuek. GavS 19. Aita Done Antonen<br />
menpean beti izaten da <strong>bar</strong>e, ta an egoten dira sarri Kantauriako txalopak eta ontzi azitxoagoak be bai. Ag Kr<br />
32. Egun da gabe, zeru garbi ta itxaso <strong>bar</strong>eakaz, joan zirean lenengo ogetamabi egunetan. Echta Jos 279. Joan<br />
zirean Holandako ontzira ta urten eben Bilbora joateko, aize gitxi ta itxas-<strong>bar</strong>edun eguraldi onagaz. Ib. 274.<br />
Ordun, asten dire ontzi ta txalupa saldoka Martegatik, eta itsaso <strong>bar</strong>ean arraun-egoak edatuki, arraintzara<br />
doazi. Or Mi 41. Itxaso <strong>bar</strong>e, zelai urdiña, / muga-biribil, belar-berdiña: / goizaldea duk sorgiña! Ldi BB 138.<br />
Bizitza-itsaso otxan <strong>bar</strong>ea, / goiz-eguzkiaren txinpartez ernea! Ib. 164. Goizean urak <strong>bar</strong>e dira, / ta arratsaldean<br />
tontordun. Or Eus 205. Gentz <strong>bar</strong>e orretan bakaltseña zurbil. "En la calma sobrehumana el Ministro real queda<br />
pálido". Laux AB 41. Noiznai egingo dezue, itxaso <strong>bar</strong>ean, gaur dagizuena baño geiago. TAg Uzt 136. Gaur<br />
lagun, biar etsai. / Nola gizartea / ala itxas-legea: / batzutan aserrea, / bestetan <strong>bar</strong>ea. SMitx Aranz 234.<br />
Dagonillaren beroak eta itsaso <strong>bar</strong>eak pasa dira, ta zein polliki alegia. Txill Let 48. Eror bitez izarrak ortze<br />
<strong>bar</strong>etik. Ib. 36. Ontzia berriz, ur <strong>bar</strong>ean, gogoz irristatzen zan. Anab Poli 51s. Itxas-untzia baketsu, arro, / doia<br />
itxaso <strong>bar</strong>ian. BEnb NereA 188. Arratsalde <strong>bar</strong>ea zan, illuntxe aurretxua. Erkiag Arran 170. Ezagunean<br />
makaldu da sutanpa-otsa. Tiroak, gero ta bakanago, ta azkenean, isiltasun <strong>bar</strong>ea dago bazterretan. Erkiag BatB<br />
185. Noizbaitaren tortura, ta ames baten kolorea, begion ur <strong>bar</strong>eetan. Azurm in Gand Elorri 71. Arrai ederra<br />
pranko / badago uretan, / arrapatu izan da / itxaso <strong>bar</strong>etan. Uzt Sas 309. Jainkoak didala zorion Zeruko Argiaren<br />
uretan, lehen <strong>bar</strong>e eta orain ekaitz-haize zakarrez nahasietan, egin nahi nukeen lehen itsasketa honetan.<br />
MEIG VII 71.<br />
(Pred.). Ire burutasunak baiño naiago naieukek itxasoa <strong>bar</strong>e bagaieukak. A BeinB 55. Itxasoa, bere<br />
egikereagaz damuturik legez, <strong>bar</strong>e ta baketsu agiri zan. Ag Kr 206. Habanatik urten da ogeigarren egunean aize<br />
gitxi ta itxasoa <strong>bar</strong>e egoala, topau eben ontzi bat. Echta Jos 263. Goiz batez, iñoiz baiño eguraldia <strong>bar</strong>ego<br />
zagon. Or Mi 130. Lañorik ezta agiri, argi dauz goi ta be, / Ipar-aixe bigunaz itxasua <strong>bar</strong>e. Enb 132. Gautu<br />
zanean, ortzi zabala / <strong>bar</strong>e-ozkarbi zegoen. "Plácido y sereno". Ldi BB 20. Abestiz datorren ontzijan; / --ura<br />
<strong>bar</strong>e, ortzia oztin-- / abestiz datorren ontzijan / nor aldendu datteken urrin! Laux AB 33. Aurreko egunetan baño<br />
ere <strong>bar</strong>eago ta zelaiago zegoan itxasoa. TAg Uzt 221. Atertu egin du gero, eguerdia aurretik, eta odeitsu ta <strong>bar</strong>e<br />
gelditu da dena. Txill Let 60. An genduan bai geure aurrean itsaso zabal edatsu bizia, Andre beti urduria,<br />
betiere ara-onaka: batean <strong>bar</strong>e, bestean asarre. Erkiag Arran 8. Eta begi oiek, txinpartak jaurti lezazketenak,<br />
edo, nai baduzu, ur geldia bezin <strong>bar</strong>e egoten dakitenak. Vill Jaink 58.<br />
2. (Sust.). "(V, G, B), calma en la mar" A.<br />
- BARE-BARE. Tranquilo, calmado. Ejitoko bidean ginjoazela, itsasoko ura <strong>bar</strong>e-<strong>bar</strong>ea, aize-arnasarik ere<br />
ez. Anab Poli 129.<br />
(Pred.). "<strong>Bar</strong>e <strong>bar</strong>e jarri da denbora (euria egiteko moduan) (B)" Gte Erd 86. Garbi garbi egoan zerua;<br />
urdiñ urdiñ, <strong>bar</strong>e <strong>bar</strong>e ta baketsu ur zelai galant ederra. Ag Kr 62. Aize apurtxoa, itxasoa <strong>bar</strong>e-<strong>bar</strong>e osin baten<br />
antzera. Echta Jos 82. Ontzixka bakar batzuk <strong>bar</strong>e <strong>bar</strong>e zoazin ibaia <strong>bar</strong>rena. Or Mi 117. Opautzut landa zabal /<br />
orreik <strong>bar</strong>e-<strong>bar</strong>e / igaro daizuzala / eragozpen bage... / Euzkadira bigurtu / laster ostera be, / osasunez ta urrez /<br />
beterik goi ta be. Enb 194. Areago, seguru baitzan gaiñerakoa ere agindu bezala egiñen zenula, <strong>bar</strong>e-<strong>bar</strong>e<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
40
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
erantzun zidan [...] il baño leen kristau zintzo ikusiko nindula. Or Aitork 126. <strong>Bar</strong>e <strong>bar</strong>e gelditu yakon <strong>bar</strong>rena,<br />
ekuruz bete, denduz josia. Erkiag Arran 193. Itsas-baztarreko arrietara jetxi zan. Ura <strong>bar</strong>e-<strong>bar</strong>e zegoan. Anab<br />
Poli 14. Manatan eta <strong>bar</strong>e-<strong>bar</strong>e, emon eutsazan txanpon baltz batzuk, an urduri ta egoneziñik jarri eban<br />
Nikanor-eri. Erkiag BatB 33. Jakin bear duzu jakin, menderatu berriak diran erresuma ta probintzietan, bertako<br />
jendeen <strong>bar</strong>renak ez dirala <strong>bar</strong>e-<strong>bar</strong>e egoten ezta jaun berriaren alde ere. Berron Kijote 166.<br />
- BARERIK. En calma. <strong>Bar</strong>erik dago [itsasoa], belar-euntzea, / gari-alorra bezala. Or Eus 385. Teresa Ama<br />
lurrean ez ezagutu ta ez ikusi arren, aringarri zaio bere jaiera aren jarraileen artean esku-aldatzea; <strong>bar</strong>erik eta<br />
ilduraz adierazten ditu ere Joben naigabeak. Gazt MusIx 60.<br />
- BAREXEAGO. Un poco más tranquilo, más sosegado. [Mutiko] au <strong>bar</strong>exeagoa dek bestea baño, zalaparta<br />
gutxiagokoa. Ldi IL 14.<br />
- BAREZKO. De calma. Zelan iñok eztituan alkarren gañean tolostu, itxasoaren <strong>bar</strong>ezko egunetan, zulo,<br />
tarte, utsune ta inguruetatik sartzen jakoe [atxai] ura polito polito. Ag Kr 139.<br />
<strong>bar</strong>e. v. bahe; gabe.<br />
<strong>bar</strong>ealdi (A), <strong>bar</strong>aldi (V, G ap. A), <strong>bar</strong>etaldi. Período de calma. "Bonanza, rato de calma en el mar" A.<br />
"<strong>Bar</strong>etaldi, ciclo de recalmada entre 3 ó 4 olas mayores llamadas "Las Marías" o "Eretia" que se observa en los<br />
rompientes" J. Irigoyen Los Tremendos 146 (ap. DRA). Au <strong>bar</strong>etaldi au zan / iraupen bakoa / San Martinen<br />
udatxu / zoroa lakoa. Azc PB 133s (Ur PoBasc 344 <strong>bar</strong>e aldi bat). Ekaitz-aizea etorren / <strong>bar</strong>aldi-atzean; / eguna<br />
datorrenez / izarrak batzean. Ib. 134 (Ur PoBasc 344 kalmiaren ostian). Oi, zein ederra dan itxasua, / Zein<br />
ederra dan... <strong>bar</strong>e-aldijan! Enb 49. <strong>Bar</strong>ealdian ustegabe jeikitzen dan uginaldia izaten da itxasoan ere<br />
gaiztoena. TAg Uzt 247. Aurreko egunetako etsipenaren ondoren, <strong>bar</strong>ealdiaren atzetik datorren aizealdi<br />
zakarrak bezela, maiteberoaldi gartsuak eragin zion. Ib. 252. Gero irmotu ta gotortu bazen, egualdi txarren<br />
jarraiki etorritako <strong>bar</strong>ealdi atsegiñari zor zion. Etxde JJ 162. Bat-batean Koridonek maitasun ero au gaitzesten<br />
du eta bere garrari arratsak ez dakarkiola <strong>bar</strong>e-aldirik aitortzen du. Ibiñ Virgil 34. En DFrec hay un ej. más.<br />
- BAREALDI-AZTAR. Poz aundiya demaio noski goizna<strong>bar</strong>reko <strong>bar</strong>aldiaztarrak (síntoma de calma) itxas<br />
ekaitsuan gauaz ondarleizak jo naiezik aunatu dan doakabeari. EEs 1913, 207.<br />
<strong>bar</strong>e-belar. "<strong>Bar</strong>ebelharra, verbena" Sb-Urq.<br />
<strong>bar</strong>eder. "Blaueolus, <strong>bar</strong> edérra, <strong>bar</strong> eder lórea" Urt III 365.<br />
<strong>bar</strong>e-ezin. (Lo) que no se puede calmar. Ikusketak egiten du olerkari Jean <strong>Bar</strong>bier jauna. Ikusketak sortzen<br />
dio idazti bear <strong>bar</strong>eeziña. J. Artetxe Y 1933, 326.<br />
<strong>bar</strong>egailu (-allu BeraLzM). Calmante, cosa que calma el dolor. "Anodino" BeraLzM.<br />
<strong>bar</strong>egarri. Calmante, que calma. Bi illabete luzetan baitegiko patata ustela izan nikan janaritzat eta ura<br />
edaritzat, Etxahuniako nagusiari ezpaitzioten etxekoak ezer ere igorri nai gosearen <strong>bar</strong>egarri. Etxde JJ 154.<br />
<strong>bar</strong>eiste. v. BARE-IXTE (s.v. 2 <strong>bar</strong>e).<br />
<strong>bar</strong>ek. v. gaberik.<br />
<strong>bar</strong>ekan. "<strong>Bar</strong>hekan (Sc), revolcando" A.<br />
<strong>bar</strong>ekarakoil. Caracol. v. <strong>bar</strong>akuilu. <strong>Bar</strong>e-karakoilaren urratsean goazi. JE Ber 44. <strong>Bar</strong>e-karakoil batzu<br />
bilakatu dira gure karrosañoak. Ib. 92. <strong>Bar</strong>e karakoila bezala ditien guziak bizkarrian. GH 1931, 461.<br />
<strong>bar</strong>ekarro. v. <strong>bar</strong>akarro.<br />
<strong>bar</strong>ekatz. "<strong>Bar</strong>ekatz (AN-gip), martin fraca (santu), golondrina de mar" A.<br />
<strong>bar</strong>ekeria (H, A). Acto sucio, lascivo. "Saleté" H. Cf. 2 <strong>bar</strong>etsu. Hau guzia zuri zere Jangoikoak<br />
adiraztean, adirazi dizu ez dirala bat ere obeak zure ebasteak, zure lapurreriak, zure gorrotuak, zuk zere<br />
bakartasunean egin oi dituzun zere <strong>bar</strong>ekeriak, edo erabiltze lizunak. Mb OtGai III 65 (Azkue traduce:<br />
'tocamientos deshonestos'). En DFrec hay un ej. más.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
41
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>eko, <strong>bar</strong>ako (V-gip, G-goi). "<strong>Bar</strong>amiñe o <strong>bar</strong>akoa, mal de bazo (ovejas)" (G-goi) Arin AEF 1955, 105.<br />
"<strong>Bar</strong>ako, enfermedad de ovejas que se ponen haciendo ruido con los dientes y echando espuma" Iz ArOñ. v.<br />
<strong>bar</strong>emin.<br />
<strong>bar</strong>ekuilo. v. <strong>bar</strong>akuilu.<br />
<strong>bar</strong>ekurkuilo (G; Dv (-ullo), H), <strong>bar</strong>akurkuilo (G-to-bet-goi, AN-5vill; -ullo Añ (AN)), <strong>bar</strong>akurkuilu (ANgip),<br />
<strong>bar</strong>ekurkuilu (SP), <strong>bar</strong>ekorkoil (B; Dv A), <strong>bar</strong>ekurkuila (L-ain), <strong>bar</strong>ekurkulo. Ref.: A (<strong>bar</strong>akuillo,<br />
<strong>bar</strong>e-klorkoil); Izeta BHizt2 (<strong>bar</strong>ekorkoil). Caracol. "<strong>Bar</strong>ekorkoil, <strong>bar</strong>ekurkullo, limace [sic], escargot" Dv. v.<br />
<strong>bar</strong>akuilu, <strong>bar</strong>akurrilo, <strong>bar</strong>ekarakoil, marikurkuilu. Txaberamak darama / gañean maskorra, /<br />
<strong>bar</strong>ekurkullo gisa / baña txit gogorra. It Fab 148. Badaki <strong>bar</strong>e-kurkuilloari darion ur-nigar arrapotsuaren<br />
bulharretako baliatzen. Prop 1906, 231. Ta <strong>bar</strong>atzean <strong>bar</strong>e ta <strong>bar</strong>e-kurkuilo, mamorro ta zomorro, landare jaten<br />
ari dituk. A Ardi 20. Satifatu gaituzte han ginen guziak, / <strong>Bar</strong>e kurkulo eta saltsan tripakiak! Herr 7-8-1958, 3.<br />
<strong>bar</strong>ekurlo. "(V-m), caracol" A s.v. <strong>bar</strong>e-korkoil. v. <strong>bar</strong>ekurkuilo.<br />
<strong>bar</strong>emin (G-to; H), <strong>bar</strong>amin (G-goi). "<strong>Bar</strong>e min, mal de rate" H. "<strong>Bar</strong>emin (G-to), comalia, enfermedad de las<br />
ovejas" A. "<strong>Bar</strong>amiñe o <strong>bar</strong>akoa, mal del bazo (ovejas)" (G-goi) Arin AEF 1955, 105. v. <strong>bar</strong>eko.<br />
<strong>bar</strong>en. v. 1 <strong>bar</strong>ren.<br />
<strong>bar</strong>(h)en. v. 1 <strong>bar</strong>ren.<br />
<strong>bar</strong>ene. "<strong>Bar</strong>ene (L-ain), menudillos o tripas de un animal" A. Cf. 1 <strong>bar</strong>ren.<br />
<strong>bar</strong>enga. v. 1 <strong>bar</strong>anga.<br />
<strong>bar</strong>erazi. v. <strong>bar</strong>arazi.<br />
<strong>bar</strong>erdi. "<strong>Bar</strong>érdi, media vara" Iz R 518.<br />
<strong>bar</strong>es. 1. (Adj.). "(V-ger-m), transparente" A Apend. Cf. <strong>bar</strong>estu.<br />
2. (Sust.). "(V), dermis" A.<br />
<strong>bar</strong>esare (V, G-to-nav, AN-5vill-ulz; Deen I 336, Lar, Añ, H, T-L), <strong>bar</strong>asare (G-nav), <strong>bar</strong>asara (V-gip), basare<br />
(G-nav). Ref.: Lcq 27; A; Iz ArOñ (baasaa), To, Ulz; Ond Bac 390; Etxba Eib (<strong>bar</strong>asaria); Elexp Berg.<br />
"Péritoine et mésentère" H. "Redaño, prolongación o repliegue del peritoneo fluctuante" A. "Péritoine, <strong>bar</strong>esare,<br />
<strong>bar</strong>e-gantxa" T-L. "Ba(ra)sare (de las dos formas)" Ond Bac. "Diafragma que separa la cavidad del pecho<br />
de la del vientre. Txarrikixa txiki txiki egiñ eta <strong>bar</strong>asarian batuta la<strong>bar</strong>a" Etxba Eib. <strong>Bar</strong>esaria. Mg PAb 87<br />
(en una lista de órganos del cuerpo). <strong>Bar</strong>e-saria <strong>bar</strong>riz / pitxar bete koipe, / gaztia, entzun dozu, / morena, / beste<br />
orrenbeste? Noe 80. Atsaldean, Garazi <strong>bar</strong>atzera dia, / jateko-billa, âl balu, aza bat zuria. Besterik ezik, badu<br />
osto ugaria, / <strong>bar</strong>e-sare-gaiñetik biltzeko odolkia. "Redaño". Or Eus 138. Azaren orria asi <strong>bar</strong>atzan leguntzen, /<br />
arrak zain eta zulo ziriztu baitzuten. / Ardi-<strong>bar</strong>esarea ark jator iduritzen / --amonak baitarabil odolkia biltzen.<br />
Ib. 273.<br />
<strong>bar</strong>esaremin (T-L). Peritonitis. Hertzeak zilatuak ditu eta, operazionearen ondotik, <strong>bar</strong>esaremin delako<br />
"péritonite" hura agertzen da. Etcheb MGaric 142.<br />
<strong>bar</strong>es-<strong>bar</strong>akila. "<strong>Bar</strong>es-<strong>bar</strong>akilla (V-ger), limaco con cascarón" A.<br />
<strong>bar</strong>esitx. v. <strong>bar</strong>axixa.<br />
<strong>bar</strong>eskurlo. "(V-m), larva de limaco" A. Cf. <strong>bar</strong>ekurlo.<br />
<strong>bar</strong>estu. "(V-ple-oroz-ger-m-gip), destejerse un tejido" A. Cf. <strong>bar</strong>es.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
42
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>etaldi. v. <strong>bar</strong>ealdi.<br />
<strong>bar</strong>etasun, <strong>bar</strong>atasun (G ap. A). Calma, serenidad. Itsasuan aise ederragaz doian onzija, geratu oi da nos<br />
bait aisiak uts emonda kalma edo <strong>bar</strong>atasun kaltegarrijan; dago ez aurrera ez atzera leku baten. Mg CO 283<br />
(Mg CC 189 kalma edo pake kaltegarrian). --Jose Ramon, zer egin bear degu? --Jaunaren oldea izan dedilla. --<br />
Orixen da gizonaren <strong>bar</strong>etasuna. Ag G 291s. Baña illunaren ondoren argia, ta ekaitz ondoren <strong>bar</strong>etasuna etorri<br />
oi da. LEItz 66. Bereala aizeak gelditu ziran ta <strong>bar</strong>etasun aundia egin zan. Ir YKBiz 188. Itundasuna ta<br />
<strong>bar</strong>etasuna aizatu zion biozpean aldartearen aldaaldi arek. TAg Uzt 256. Ez du ogean atsedenik eta <strong>bar</strong>etasunik<br />
aurkituko. Ib. 247. Ekin zion Eñautek asarre bizian, berezko <strong>bar</strong>etasunak gañez egin baitzion Xalbaten azkeneko<br />
itz lotsagarriak entzunda. Etxde JJ 166. <strong>Bar</strong>etasuna dario etxetxoari bere gauzatasunean. Txill Let 23. Okituak<br />
eta ondasunez beteak ezagutzen ez daben mana, <strong>bar</strong>etasun, arte ta nasaipena beragan dauan gizon apal, mazal<br />
eta gogo onekoa. Erkiag Arran 117. Onen begi argietan zeruaren ozkarbietako <strong>bar</strong>etasun bizigarria eta zerbait<br />
geiago sumau eban neskatilleak. Ib. 81. Urrengo, tabakua sakeletik atara, ta zigarroa egiten asi zan, egoera<br />
bakartian <strong>bar</strong>etasuna agertu-erazoteko. Erkiag BatB 87. Orduak bere <strong>bar</strong>etasuna patxadatsu ta apatx bera<br />
damait. LMuj BideG 70. En DFrec hay 2 ejs. más.<br />
<strong>bar</strong>etegi. "(Hb), lieu où abondent les limaces" Lh.<br />
1 <strong>bar</strong>etsu. Calmado, sereno, tranquilo. Zuk biotz <strong>bar</strong>etsua (artetsua), bake andia ta poz bizia sortzen dozuz.<br />
Pi Imit III 34, 1 (Ol biotz narea). Ixan eben bai zegaz asebete euren bixitza <strong>bar</strong>etsu ta gentzatsu garattirako. Otx<br />
183. Garai batzutan ibili arren / bazter guziak astindu bear / egoak iñoiz ots aundi gabe / ordain <strong>bar</strong>etsu, leuna<br />
dakar. EA OlBe 27. Ibilli zen Xalbat urtetan bere animaren eztigarri zitzaion kaia ezin atxemanik, eta orra<br />
orain, etsipenari emandako ontziska, usterik gutxienean, itxaso berberak kai alde <strong>bar</strong>etsura abaillan eraman.<br />
Etxde JJ 235. Bai egunez ta bai gabaz, mailla orren muturrean egiten dakie itsasoari begiraldi zeatz, <strong>bar</strong>etsu ta<br />
maitakorra. Erkiag Arran 84.<br />
(Pred.). Lekaidaba (<strong>Bar</strong>etsu). (Acot. escén.). Alz Ram 116. <strong>Bar</strong>etsu ta gorgots dator Teseu; eskubi-aldetik<br />
sartzen da. Zait Sof 154. Itsaso urdin zabalera edonoiz-edonoiz <strong>bar</strong>etsu, nasai, nare ta lerden joan oi dan<br />
gizasemea. Erkiag Arran 118.<br />
2 <strong>bar</strong>etsu. Sucio, obsceno. Cf. <strong>bar</strong>ekeria. Ni saltzera zatoz zu [...] zuk dakizkitzun zere sartu-atera<br />
gaistoei, jan-edan beroei, ebaste galgarriei, hitzketa <strong>bar</strong>etsu, marmariazko ta etsaiezkoari. Mb OtGai III 358.<br />
Azkue, que cita este ej., lo cambia en <strong>bar</strong>retsu, y traduce "conversaciones jocosas".<br />
<strong>bar</strong>etu (B; Añ (V)). Calmar(se), serenar(se), tranquilizar(se), aplacar(se). "Serenarse el mar tempestuoso,<br />
eznetu, gozatu [...], (V) txikitu, <strong>bar</strong>etu" Añ. "<strong>Bar</strong>etu du denbora; erasanen du (B)" Gte Erd 111. Tr.<br />
Documentado a partir de finales del siglo XIX en autrores meridionales. En DFrec hay 16 ejs. Diruaz<br />
edegiten eztan aterik, samurtuten eztan biotzik, baketu ta <strong>bar</strong>etu edo iabalduten eztan aserrerik eztago. A<br />
BGuzur 145. Itxasua <strong>bar</strong>etu zalako. Kk Ab I 81. Jesusek itsaso arro nasia nola <strong>bar</strong>etu zuan ikustean Pedro ta<br />
bere lagunak bere oñetara erori zitzaizkion. Inza Azalp 49. Ipuiñ eztiz biotzak <strong>bar</strong>etzen zitun zurgiñ ile urre<br />
gorria. Or Mi 127. Oraino kulunka gabiltza ugiñetan, ukaldi lazgarriengatik. Baina <strong>bar</strong>etzen dire atzenik ontzi<br />
argal aurrean, aixe-ufa batez. Ib. 131. Zirlingak ikusi zuten Vacarés izugarria bere ugiñak <strong>bar</strong>etzen. Ib. 126. Au<br />
eiñ ezkero, <strong>bar</strong>etuko da / Jainkoaren asarria. Enb 174. Tira, tira; <strong>bar</strong>etu zatteze. Otx 19. Itxon! Ustez, arnasa<br />
<strong>bar</strong>etu zaio: / parre-antx gozo batek / ezpaintxoak argitu / dizkio.... Ldi BB 46. Orduntxe "Uitzi"-ren gogape<br />
bildurbera asi zan <strong>bar</strong>etzen, ta ekin zion yateari biziagoki. Ldi IL 49. Mihitik ala galtzen / gorputz ta gogoa / isil<br />
ta bakartzean / <strong>bar</strong>etzen osoa. Or BM 122. Sartu bezain laster <strong>bar</strong>etu zan aizea. Ir YKBiz 214. Berak ekarritako<br />
oñaze zorrotza <strong>bar</strong>etzen ari dek. A<strong>Bar</strong> Goi 70. Ugazaba ta langilleen arteko asarreok <strong>bar</strong>etu ta auzi au<br />
ebazteko. Eguzk GizAuz 186. Izlapurren kanta leunakaz / <strong>bar</strong>etzen dira uin urdiñak. Laux AB 33. Meza denetan<br />
[âri] au erakutsi, / ta andikan sar artegian... / Aren ordea, zenbat izu dan, / <strong>bar</strong>etzen dute mâiean. "Aquél a<br />
quien reemplazó, por salvaje que sea, lo amansan en la mesa". Or Eus 416. Pake-zantzuan Bildotsak berriz /<br />
besoz lurra jo dezaño, / lur eta biotz <strong>bar</strong>etu arte / otoi ta arren emen nago. Ib. 256. Ango amar eguneko<br />
egonaldian, Zitogandik urruti, zerbait <strong>bar</strong>etu zitzaion maiteberoaldia. TAg Uzt 246. Ondo <strong>bar</strong>etu gabe zegon,<br />
artean, itxasoa. Ib. 135. An arki baitet pakezko / egoite bigun laztana / kezka ta miñ-erre guzik / <strong>bar</strong>etutzen<br />
dizkidana. EA OlBe 102. Urruti orain... <strong>Bar</strong>etu dira / pittin bat gure dardarak. Ib. 76. Aitortu aurreko ilduren<br />
bitartez / Jainko-aserrea <strong>bar</strong>etzen da errez. SMitx Aranz 146. <strong>Bar</strong>etu bada, ta negarrik geiago ez egin. Zait Sof<br />
155. Aren esanera zeuden Bañeztar guziak. Bestaldetik, berriz, zeñek <strong>bar</strong>etu Guraiatarren aldekoak? NEtx Antz<br />
58. Biurraldia <strong>bar</strong>etu zanean, berriz ere Santa Garazira igorri zuten bikario. Etxde JJ 21. Lenengo zemaia<br />
<strong>bar</strong>etu ustean luzaro egon nintzan. Ib. 75. Jarraitu zun Eñautek sumiña <strong>bar</strong>etu eziñik. Ib. 167. Ezin ba <strong>bar</strong>etu,<br />
iñolaz ere, kaieko guztientzako gorrotoa. Anab Poli 30. Arein <strong>bar</strong>reak, arnasestua zerbait <strong>bar</strong>etu ebenean!<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
43
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Erkiag Arran 56. Artean, <strong>bar</strong>etu samar zan ego-aize indartsua. Ib. 154. <strong>Bar</strong>etu zan Zuriñeren <strong>bar</strong>rua be. Ib. 185.<br />
Urrengo goizean Peru gizajoa ikararen ikaraz il etxakunean! Ez eban ba aurkitu bere astoa gizon biurtuta?<br />
Baiña laster <strong>bar</strong>etu eban Jaunitok. Bilbao IpuiB 24. Lurbira danai bizitza emon, / itxas-orruak <strong>bar</strong>etu, / gogo<br />
itunak poztuta jarri / eta gaxoak osatu. BEnb NereA 37. Beti izan zaitugu / sendiaren lema, / etxeko batasuna, /<br />
poza eta broma; / zenbat aldiz <strong>bar</strong>etu / asarrezko tema. Ib. 264. <strong>Bar</strong>etu zan ba gure emakumea ta berriro<br />
izketari lotu gintzaion nagusia ta ni. Anab Aprika 11. Eta oraindik pasatuko da denbora, arik eta burruka <strong>bar</strong>etu<br />
ta isildu dedin arte. Vill Jaink 43. Zure otoitzek aien aserrea <strong>bar</strong>etuko dute. Ibiñ Virgil 118. Artan, bere biotzeko<br />
takatekoak <strong>bar</strong>etu xamartu ziranean, erabaki zorrotz bat artu zuan. NEtx LBB 125. Ordu pare baterako,<br />
Benitoren trumoiak <strong>bar</strong>etzen ziran eta an gelditzen zan aren sugarbia. Ib. 67. Lau aldiz <strong>bar</strong>etu zan, eta lauetan<br />
berriz ekin zion farrari, lenengoan bezain zale ta bero. Berron Kijote 226. Atsekabea <strong>bar</strong>etu eta ibitu ahala,<br />
ordea, argiago ageri da galeraren larria. MIH 46. Herriaren bihotz minduak <strong>bar</strong>etzen ditu eta oihu haserreak<br />
isilarazten. Ib. 315.<br />
Volverse lento, perezoso, flojo. "<strong>Bar</strong>etu (Hb), devenu mou" Lh. "<strong>Bar</strong>hetu (Hb), devenir mou (fig.)" Ib.<br />
- BARETUXE. Aprox. de <strong>bar</strong>etu. Geroago, berriz, nere sumiña <strong>bar</strong>etuxe ta nere uts zarrak atarratu-nairik,<br />
geiegizkoak egin nitula ezagutzean, [...]. Zait Sof 118.<br />
1 <strong>bar</strong>etxe. "(V-ple-ger), pausadamente" A. v. <strong>bar</strong>atxe.<br />
2 <strong>bar</strong>etxe (G ap. A), <strong>bar</strong>atxe (A DBols). "(G), limaco pequeño" A. "<strong>Bar</strong>atxe (G-to), larva de limaco" Ib. s.v.<br />
<strong>bar</strong>eskurlo.<br />
<strong>bar</strong>etximar. "(V-m), larva de limaco" A s.v. <strong>bar</strong>eskurlo.<br />
<strong>bar</strong>etzaile (PMuj). Apaciguador, tranquilizador. En DFrec hay un ej.<br />
<strong>bar</strong>etze. Acción de calmarse. Euren guraso, anai ta errikide ta enparaukoen alde, itsasoaren <strong>bar</strong>etzea ta<br />
itsas-gizonen etxeratzea arren bai arren erregu egiñaz, guztia aal dauan Jaungoikoari. Erkiag Arran 163.<br />
<strong>bar</strong>eu. v. <strong>bar</strong>au.<br />
<strong>bar</strong>exka, bahexka (T-L). "Loche [...], limace grise" T-L.<br />
<strong>bar</strong>eziza. v. <strong>bar</strong>axixa.<br />
<strong>bar</strong>ezorri. "(V-ger-m), larva de limaco" A s.v. <strong>bar</strong>eskurlo.<br />
<strong>bar</strong>ezti. "Azúcar" A DBols, Zam Voc. Cf. 2 <strong>bar</strong>.<br />
<strong>bar</strong>ezuri. "<strong>Bar</strong>ezuria baino alferrago (AN-gip)" Gte Erd 13.<br />
1 <strong>bar</strong>ga (B, S; Lecl, Gèze, Hb ap. Lh, Dv, H), berga (B). Ref.: A; Lh; Lrq; Izeta BHizt2 (<strong>bar</strong>ga, berga). <br />
"Macque (S). Id. kharba (L), garba (G). [...] <strong>Bar</strong>gan eraunstea, <strong>bar</strong>gatzea, macquer" H. "Agramadera,<br />
instrumento para majar el cáñamo o lino y separar de la caña la fibra" A. "Karba, kharba, Zibero aldean <strong>bar</strong>ga.<br />
Askaño bat zen, luxe, mehar eta apala, bi zurezko zangoren sardekak jasaiten zuena. Askaren zolatik goiti,<br />
luzerat, baziren hiru mihi. Estalgiak bazituen bertze hiru, gain-beheiti zaudenak, lantzerka ahopildurik<br />
(biseautées). Estalgia buru batetik gontz batez lothua zen askari; bertze burutik zuten esku eskuinaz goititzen,<br />
delako sei mihien artean ezkerraz liho zangoen ahurtaraka sartzea gatik, kraskatzeko" Lf GH 1924, 394n.<br />
"Peigne à carder le lin" Lrq. v. garba.<br />
(Fig.). Parlanchín. v. <strong>bar</strong>gatzaile. Arrotz bat jin zelarik ikhustera, berrikan eta elhestan lüzaz egon zen,<br />
ezin parthitüz bezala. Gero, juan zenian, eta kanpo lagüntürik ama sükhaltialat ützüli zelarik, tantak erran<br />
zeion: "Jun deia, bai, <strong>bar</strong>ga handia?". GAlm 1955, 53.<br />
- BARGA-ZILO (S-saug ap. Lh). "Rouissoir, routoir. <strong>Bar</strong>gazilo guti eta aldiz galtzazilo hanitx bada egünko<br />
egünetan" Lh. v. BARGARI-ZILO, BARGERA-ZILO.<br />
2 <strong>bar</strong>ga (G-nav). Ref.: A Apend; Iz Als; Satr VocP. "<strong>Bar</strong>ga andia jek, hay una gran vertiente o derrumbadero<br />
(es castellano) (G-nav)" A Apend. "<strong>Bar</strong>gi, la pendiente" Iz Als. "<strong>Bar</strong>ga gaiztu, gerba gaiztu." Ib. "<strong>Bar</strong>ga gainin,<br />
en lo alto del derrumbadero" Ib. "(Ergoyena) [...] pendiente muy pronunciada" Satr VocP. Cf. VocNav: "<strong>Bar</strong>ca,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
44
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
portillo, espacio entre dos picarras o peñas en la cumbre de un monte (Roncal)".<br />
(G-nav, AN-olza). "Rocher" Bon-Ond 138. "Lugar rocoso" Satr VocP.<br />
- BARGA-ZULO. "Peñazulo (AN-ilzarb-egüés), <strong>bar</strong>gazulo (AN-olza)" Bon-Ond 138 (sin trad.).<br />
<strong>bar</strong>gamas. "(Hb), brouillon (?)" Lh.<br />
<strong>bar</strong>gamio. v. pergamino.<br />
<strong>bar</strong>gando. "(V-ple), hombrachón" A.<br />
<strong>bar</strong>gari (B, S; Dv, H), bergari (B). Ref.: A; Izeta BHizt2. "Macqueuse, ouvrière qui travaille à la macque" H.<br />
"Linera, trabajadora en lino. Ehulia, <strong>bar</strong>garia, goizik askaria, brixt ttan ttan (S)" A. "Gure amatxi bergari ona<br />
zen" Izeta BHizt2. v. gar<strong>bar</strong>i.<br />
- BARGARI-ZILO (S-saug ap. Lh). "Rouissoir, routoir" Lh. v. BARGERA-ZILO.<br />
<strong>bar</strong>gasta (V-arr-gip, G, AN-erro, B, R), <strong>bar</strong>gazta (AN-larr), <strong>bar</strong>gaxta (B). Ref.: A; Inza EEs 1915, 210; Iz<br />
ArOñ; Izeta BHizt2 (<strong>bar</strong>gaxta). 1. Cerda joven. "Cerda de unas cuatro arrobas" A. "<strong>Bar</strong>gasta, cerda. <strong>Bar</strong>gasto,<br />
cerdo" Iz ArOñ. "Cerda joven" Izeta BHizt2. Cf. Lh: "<strong>Bar</strong>gasta (Hb), bétail (?)". Azienda beltza deitzen zaiote,<br />
apote, <strong>bar</strong>go, <strong>bar</strong>gasta, [...] eta gañerontzeko zerri-abereari dagozkiotenak. Izt C 168.<br />
<strong>bar</strong>gazta (AN-ulz), <strong>bar</strong>gaxta (G, L, BN). Ref.: A Morf 208; Iz Ulz. Cerdo joven. "Gorrino muy tierno" A<br />
Morf 208. "<strong>Bar</strong>gaztá bat, cerdo de unos siete meses" Iz Ulz. v. <strong>bar</strong>goxta.<br />
2. (V-gip), <strong>bar</strong>gazta (V-gip). Ref.: Iz ArOñ; Elexp Berg (<strong>bar</strong>gazta). Descarado; travieso. "Travieso" Garate 5. a<br />
Cont RIEV 1935, 349. "<strong>Bar</strong>gasta bat, una mujer (o cerda) displicente, desobediente" Iz ArOñ. "Desvergonzada,<br />
descarada. Ezta neskatilla txarra, baiña <strong>bar</strong>gazta xamarra" Elexp Berg. Mutil gazte erdaldun bat, pelotan<br />
zebillen; etzekian batere, ta begira zeguen mutil <strong>bar</strong>gasta batek ala diyo erdera txarrian: --Ez al dakizu gure<br />
izkeran? Iraola EEs 1911, 117. Elur denboran, mutill <strong>bar</strong>gastak, / izanik griña txarrenekua, / goiz jaiki ta erriz<br />
kanpuan / ipiñitzen du txori zepua. Iraola EEs 1913, 41. Aren negarrez kupitu gabe, bi mutill <strong>bar</strong>gastak asi ziran<br />
jo ta jo pelotan. E. Mujika ib. 253. Ezpaiñak ximurtuki / amona dabil: ez duk / aren ondoan atsegin! / --Neskame<br />
<strong>bar</strong>gazta, non? / Ta alabak, non?... Oro berdin! Ldi UO 43s.<br />
(V-gip, G-goi, B). Ref.: A; HErot. "Mujer de mala fama" A. "Gizonzalea" HErot. Cf. bagats. Ikusi berria<br />
naiz festa ona guztiz / Neska <strong>bar</strong>gasta batek egin zun estritis, / Begiak ase ditut ipurdi ta titiz. I. Lazkano<br />
"Estritis".<br />
3. "Muchachito que está creciendo" A.<br />
4. <strong>bar</strong>gazta. "Donatok dio edozein animalia lirain eta flakori esan ohi zaiola eta ez bakarrik txerri emiari"<br />
Elexp Berg. "Txarrixa be ferixa etorri tta, flakua ta luzia ikusten danian, "txarri <strong>bar</strong>gazta au"" Ib.<br />
<strong>bar</strong>gasto. "<strong>Bar</strong>gasta, cerda. <strong>Bar</strong>gasto, cerdo" Iz ArOñ.<br />
<strong>bar</strong>gastona, <strong>bar</strong>gaztona (V-gip). "Mujer de aspecto o carácter basto y desvergonzado. Ezautzen dou ondo;<br />
<strong>bar</strong>gaztona majua da" Elexp Berg.<br />
<strong>bar</strong>gatu (Lecl, Arch VocGr, Gèze, Hb y Foix ap. Lh, Dv, H, A). "Sérancer, carder" Lecl. "Rétirer le lin ou la<br />
chanvre de dessous l'écorce" Arch VocGr. "Rompre le chanvre avec la braie" Gèze. "Macquer" H. "Agramar el<br />
lino" A. v. garbatu.<br />
<strong>bar</strong>gatzaile (Dv), <strong>bar</strong>gazale (S). "<strong>Bar</strong>gari ou <strong>bar</strong>gatzaile, ouvrière qui broie le lin" Dv. "<strong>Bar</strong>gazale (S-saug),<br />
ouvrière occupée à broyer le chanvre ou le lin. Par extens., fileuse, tisseuse" Lh. Cf. 1 <strong>bar</strong>ga.<br />
"(Fig.) femme bavarde. <strong>Bar</strong>gazalerik ezta hanbat, mihiaz ari direnez kanpo, il n'y a guère plus de tisseuses en<br />
dehors de celles qui y vont de leur langue" Lh.<br />
<strong>bar</strong>gaxta. v. <strong>bar</strong>gasta.<br />
<strong>bar</strong>gazta. v. <strong>bar</strong>gasta.<br />
<strong>bar</strong>gera. "<strong>Bar</strong>gera, <strong>bar</strong>gea (S-saug), action de broyer le chanvre ou le lin" Lh.<br />
- BARGERA-ZILO, B.-XILO. "<strong>Bar</strong>gea-ziloa, hari berriaren urean gozatzen emateko tokia" Alth in Lander RIEV<br />
1911, 596. "<strong>Bar</strong>gera xilo, trou qui se remplissait d'eau pendant les averses et où l'on rouissait le lin; du béarnais:<br />
<strong>bar</strong>guère" Harlh Eusk 1970, 385. v. BARGA-ZILO. <strong>Bar</strong>koxeko emazten üsatü legia; / Zopak jan dütienin<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 45<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
arduz godalia; / Ez Muntorin bezala hur erdi lohia / <strong>Bar</strong>gera xilutara üharriz bildia. Etch 376. I<strong>bar</strong>rondoko<br />
zübiala heltzian, entzün nian elhe eta kantü kalapita nahasi bat. Berhala ikhusi nian bazela, <strong>bar</strong>gera-xiloari<br />
üngürü jende moltzo bat. Eskual 14-2-1913 (ap. DRA).<br />
<strong>bar</strong>geta. v. brageta.<br />
<strong>bar</strong>go (V-gip, G-to, AN, L-ain, B, BN-lab-arb-baig, R; SP, VocBN, Dv, H), <strong>bar</strong>gu (SP). En AN-erro <strong>bar</strong>gua<br />
(det.). Ref.: A; Inza RIEV 1915, 210; VocNav; Iz Ulz; EAEL 85; Izeta BHizt2. 1. "Cochon élève" Dv. "Jeune<br />
cochon" H. "Gorrino como de tres a siete meses" A. "Cerdo crecido para engordar (Odieta). Cerdo macho (Erro).<br />
Cerdo de tres a cinco meses (Santesteban)" VocNav. "Cerdo de un año o más" Iz Ulz. "Gorrín de cuatro a seis<br />
meses" Izeta BHizt2. Aluerta <strong>bar</strong>goa (1330). Arzam 152. Azienda beltza deitzen zaiote, apote, <strong>bar</strong>go,<br />
<strong>bar</strong>gasta, [...] eta gañerontzeko zerri-abereari dagozkiotenak. Izt C 168. Goizegi txikhiratzen den <strong>bar</strong>goa ez da<br />
behinere ongi edertzen. Dv Lab 137.<br />
2. Joven (referido a cerdos o cerdas). Joan den Hazparneko merkatutik etxerakoan galdu dute xerri urrixa<br />
<strong>bar</strong>go bat, bilo xuria. Eskual 17-1-1913 (ap. DRA).<br />
<strong>bar</strong>go. v. <strong>bar</strong>bo.<br />
<strong>bar</strong>gonde. "(V-arr), <strong>bar</strong>rio (en general) (?)" A Apend.<br />
<strong>bar</strong>gosta. v. <strong>bar</strong>goxta.<br />
<strong>bar</strong>got. v. 2 <strong>bar</strong>bot.<br />
<strong>bar</strong>goxta (G, B, L, Sal; Hb ap. Lh), <strong>bar</strong>gosta (B, L). Ref.: A (<strong>bar</strong>go); Izeta BHizt2. "<strong>Bar</strong>gosta (L), gorrino como<br />
de tres a siete meses" A. "<strong>Bar</strong>goxta (G, L, Sal), gorrino muy tierno" Ib. "Cerdo, entre gorrín y cerdo adulto" Izeta<br />
BHizt2.<br />
<strong>bar</strong>gozta. "<strong>Bar</strong>bo pequeño. <strong>Bar</strong>goztia, loñia bezin aundixa" Etxba Eib. Cf. <strong>bar</strong>bo.<br />
<strong>bar</strong>gu. v. <strong>bar</strong>bo; <strong>bar</strong>go.<br />
<strong>bar</strong>i. v. <strong>bar</strong>io.<br />
<strong>bar</strong>iable. Variable. Memoria flaku dirateke / Inkonstant baita loti / eta hareki <strong>bar</strong>iable. Mustafa 219 (ap.<br />
DRA s.v. astelehen).<br />
<strong>bar</strong>iabletasun. Variabilidad. Eta anhitz <strong>bar</strong>iabletasun, frajilitate eta miseria gure buruetan senditzen eta<br />
ezagutzen badugu-ere. Lç Ins B 4r.<br />
<strong>bar</strong>iaku. v. <strong>bar</strong>iku.<br />
<strong>bar</strong>iatu. Variar. Eta ikuzirik gorputza ur xahuz, dadukagun gure speranzaren konfesionea <strong>bar</strong>iatu gabe<br />
(ezen fidel da prometatu duena). Lç He 10, 23 (He batere handik aldaratu gabe, Dv khordokatuko ez den<br />
bezala).<br />
<strong>bar</strong>iazio. Variación (en música). Kornetiñen <strong>bar</strong>iaziyuak bere anaiak jotzen ditu. Iraola 75.<br />
<strong>bar</strong>ieku. v. <strong>bar</strong>iku.<br />
<strong>bar</strong>iestoen. "(?), endurecimiento del pecho o ubre" A.<br />
<strong>bar</strong>ik. v. gaberik.<br />
<strong>bar</strong>iku (V; Lar, Añ (V), H, Zam Voc), <strong>bar</strong>iaku (V, G-azp; H (-ija- V)), <strong>bar</strong>ieku (V; Mg Nom 69), <strong>bar</strong>iko (V-ger;<br />
H (que cita a Cb)). Ref.: A (<strong>bar</strong>iaku); Holmer ApuntV (<strong>bar</strong>iko); EI 335; Etxba Eib (<strong>bar</strong>ixakua); Elexp Berg. <br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
46
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Viernes. "Se conoce pero no se usa esta voz [ostirala] en Ei<strong>bar</strong>, por haber dominado <strong>bar</strong>ixakua" Etxba Eib. v.<br />
ostiral, egubakoitz. Tr. Empleado exclusivamente en la tradición vizcaína. En DFrec hay un ej. de <strong>bar</strong>iku<br />
(118 de ostirale y 13 de ortzirale).<br />
--Edandaizu ostera ze ezteizu gatxik. --Bai ze enas orren delikadua, zein Judegua <strong>bar</strong>ikuz. "No que no soy tan<br />
delicado como judío en viernes". Mic 13r. <strong>Bar</strong>ikuan, eta zapatuan dolorosoak gati. Cap 136. Apartadu ezkero<br />
<strong>bar</strong>ijekuak. ZBulda 40. Ez Garisiman ez ostanzeko <strong>bar</strong>ikubetan. Ib. 45. Errezetan dira [misterio dolorosoak]<br />
martizen da <strong>bar</strong>ikuetan. Urqz 47. Ez itxi <strong>bar</strong>iekurik [...] obra on bat egin bagarik. Oe 62. Bizkaian orren egokiak<br />
ez dira: Domeka, Astelena, Martitzena, Eguaztena, Egubena, Egubakoitza edo <strong>Bar</strong>ikoa, ta Zapatua. Cb EBO 47.<br />
Alan fusilla armaurik / dua esamiñetan / <strong>bar</strong>iku edo zapatuz / arturik lepuan. DurPl 116. Alan norbait<br />
<strong>bar</strong>iekuban okelia jaten ikustia izango litzate eskandaluba eztakienentzat zer motibo daukan atarako. CrIc 117.<br />
<strong>Bar</strong>ijekubetan okelia jaateko gatx andija biarko dabee. Mg PAb 59. Misterio dolorezkoak. Martitzen ta<br />
<strong>Bar</strong>ikurako. Añ EL 1 220. Martitzen eta <strong>bar</strong>ikuba, zori deungako egunak diriala, egun oneetan egiten dan gauza<br />
andi edo nagusik ezin ondo urten leikiala. Astar II 41. Garizumako Domekak eta urte guztiko <strong>bar</strong>ijakubak. Ib.<br />
243. Neskatilla guztiz on ta garbi bat, <strong>bar</strong>ijaku baten ardura larregiagaz arpegija garbitu ebalako [juaten da<br />
Purgatorijora]. Ur MarIl 93. Lau tenporetako eguazten, <strong>bar</strong>ijeku ta zapatuetan. EgOn 47 (ap. DRA). <strong>Bar</strong>iaku-gau<br />
batean / eldu iatazan atean / soldadu batzuk. Azc PB 197. Oraintxe amabost egun, egubakoitz edo <strong>bar</strong>iakuarratsalde<br />
baten. A BeinB 75. Garizumako domeka edo igandeak eta urte guztiko egubakoitz edo <strong>bar</strong>iakuak. A<br />
Cat 30. Nastau leikeez [okelea eta arraina] urteko <strong>bar</strong>ikuetan; baña ezin nastau leikeez <strong>bar</strong>uegunetan. Itz Azald<br />
118. Lenagoko baten (<strong>bar</strong>iakua zala uste dot) txalopan maste nausia erausten gebiltzala. Ag Kr 103.<br />
Jerusalenen, Golgota-mendian, <strong>bar</strong>iku-guren arratsaldean, il zan Jesukristo. KIkV 30. Ei<strong>bar</strong>tik Muxikara lengo<br />
<strong>bar</strong>ikuan / zazpi erriojanu ekarri nituan. Enb 181. <strong>Bar</strong>ikuko yaiotzea suerte txarrekoa (V-arr-gip). A EY I 52.<br />
Martitzen ta <strong>bar</strong>iakuetan [...] ezta ule-puntarik ebagi bear (V-och). Ib. 53. Igaro dan uda<strong>bar</strong>rian (1963),<br />
maiatzaren azkenengo <strong>bar</strong>ikuan ezagutu giñan Donostian. Alzola Atalak 122.<br />
- BARIKU DONE. Viernes Santo. Orrezaz gañera, <strong>Bar</strong>iaku Donean agertuten dira emakume batzuk<br />
Jerusalengo Alabak diralata. Ag Kr 41s.<br />
- BARIKU GUREN (V-och; A; <strong>bar</strong>iku gurun V-arr). Ref.: EI 338. Viernes Santo.<br />
- BARIKU GURUTZEKO. "<strong>Bar</strong>iku guren, kurtzeko, viernes santo" A. v. <strong>bar</strong>ikurtze.<br />
- BARIKU SANTU (V-gip; <strong>bar</strong>ixaku s. V-gip). Viernes Santo. "<strong>Bar</strong>ixaku-Santu egunian, goizian seiretan,<br />
Jesusen kurutzeko zazpi itzen sermoia izaten zan" Etxba Eib. "<strong>Bar</strong>iku Santu eguna, Viernes Santo" Elexp Berg.<br />
Egubena, <strong>bar</strong>ikuba ta zapatu santua. ZBulda 41. Aita Zosimo, enterrau egizu karidadez Maria pobriaren<br />
gorputza, bada ill zan <strong>Bar</strong>ijaku Santu egunian, komulgauriko bijaramonian. JJMg BasEsc 243. <strong>Bar</strong>iku-santu<br />
gaua izango zan (V-gip). Eusk 1956, 221.<br />
Etim. De a<strong>bar</strong>i + ba(ga)ko + egun 'dies sine cena'; v. LH 273ss.<br />
<strong>bar</strong>ikurtze (A), <strong>bar</strong>iku-kurtze (V-arrig ap. EI 338). 1. "Viernes santo (msOch)" A. v. BARIKU<br />
GURUTZEKO.<br />
2. "Eundako <strong>bar</strong>ikurtzia ("pleito, litigio"). <strong>Bar</strong>ikurtze guziyak aren despatxuan pasatzen zien" (G-azp) PAlt<br />
(comunicación personal).<br />
<strong>bar</strong>il, <strong>bar</strong>illa. v. 2 <strong>bar</strong>aila.<br />
<strong>bar</strong>in. v. baldin.<br />
<strong>bar</strong>ina (det.). "<strong>Bar</strong>ina (Itur), babosa, molusco sin concha. <strong>Bar</strong>inaga (<strong>bar</strong>rio), babosal o sitio de las babosas<br />
(Itur)" Aizk. Aunque en su lista de abreviaturas Itur significa Iturriaga, en este caso podría tratarse de Iturriza.<br />
<strong>bar</strong>io, <strong>bar</strong>i. <strong>Bar</strong>io. <strong>Bar</strong>i-ordeia berotu ta oreigaiagaz alkartuz, <strong>bar</strong>i-ordebikoa sortzen da. GJaur Kim 94.<br />
<strong>bar</strong>itono. <strong>Bar</strong>ítono. Gainera musika-zalea da ta <strong>bar</strong>itono-mintzura du, sochantre zar batek bezelatsukoa. A<br />
Ardi 110.<br />
<strong>bar</strong>jakinde (Lar), <strong>bar</strong>akinde. Conciencia. v. berjakin, berjakintza. Erreberrizazu beraz arras zure<br />
<strong>bar</strong>jakindea. Birjin 53. Bazkal aintzinean egiten zuten <strong>bar</strong>jakindearen bilh[a]kinde berezia. Ib. 89. Bena<br />
aithorthü behar dügu ere gure konzentzia edo <strong>bar</strong>akindiari [sic] traidore giradialarik dügüla bihotzian haiñbeste<br />
azi gaisto manirtera üzten. Egiat 232. Gañera denok <strong>bar</strong>jakindean (conciencia) / dauzkagun gauzak izanik<br />
(Otañ). JFlor.<br />
<strong>bar</strong>jakintsu. "Concienzudo" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
47
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>k. v. 1 <strong>bar</strong>ka.<br />
1 <strong>bar</strong>ka (Lcc, SP (-kh-), Urt III 267, Lar, H), <strong>bar</strong>k, marka (V ap. A). Tr. Documentado casi exclusivamente<br />
en Leiçarraga y autores labortanos clásicos; al Sur los testimonios son tbn. tempranos en general y muy escasos.<br />
Apenas se encuentra. en el s. XX. Hallamos la var. marka en RS y Arriandiaga, <strong>bar</strong>k en unas cartas labortanas de<br />
fines del s. XVI; v. además <strong>bar</strong>khea det. en Etcheberri de Ziburu.<br />
1. <strong>Bar</strong>co, <strong>bar</strong>ca, em<strong>bar</strong>cación. "<strong>Bar</strong>quear, <strong>bar</strong>ka erabilli, <strong>bar</strong>kan igaro" Lar. v. 1 <strong>bar</strong>ku. Huná, <strong>bar</strong>kák-ere,<br />
hain handi diradelarik, eta haize borthitzéz erabilten diradelarik, hara huna erabilten dirade gobernail xipito<br />
batez. Lç Iac 3, 4 (He, TB, Dv untzi, Ol izontzi, Ker, IBk itsas-ontzi, IBe itsasuntzi). Nigana gia eztezazula /<br />
sekula zeure <strong>bar</strong>kea. Lazarraga (B) 1164vb. --Ene alabea ax on. --Ama, markaak dabilz itsasoan. "Las naos". RS<br />
451. Duk de Mercurek asko ofrezimentu egin diola Erregeri eta esan diola Espainiako Erregek dadukan partida<br />
bat <strong>bar</strong>k libraturik emanen diola. (c. 1597). FLV 1993, 461. Olaa olagizonarenzat, eta <strong>bar</strong>ka <strong>bar</strong>ka<br />
maisuarenzat. RIs 67. <strong>Bar</strong>kan edo onzian en<strong>bar</strong>katzen dena eztu beti denbora nahi duen bezala.<br />
"<strong>Bar</strong>que". Volt 205s. <strong>Bar</strong>kha hunen burgesa duk ene Aita eternoa. EZ Man I 30. Gehiago ezin bihur gaitezkela<br />
<strong>bar</strong>khara; / zur puxkan beraz bizia dezagula enphara. Ib. 21. Bañan Iainko fineraño gauen gidatzaillea, /<br />
Porturaño gidazazu xuxen gure <strong>bar</strong>khea. EZ Man II 139 (tbn. <strong>bar</strong>khea det. ib. 136, 148 y 149, en todos los casos<br />
en final de verso). Inozenziazko <strong>bar</strong>kha urrezkotik urtara erori naiz. Ib. 71. Itsasoko untziak, <strong>bar</strong>kha handiak,<br />
anhitz daduka, karga handia iasaiten du. Ax 115 (V 77). Zeren ageri da ezen, untziaren edo <strong>bar</strong>kharen manua<br />
izan zuenean, bortzetan ehun urthe zituela Noek. Ib. 122 (V 81). Pensazak; bañan <strong>bar</strong>ka dela / Ifernua herioan, /<br />
Eta pensa, oren berean / Portua dela zerua. Gç 205. Noeren <strong>bar</strong>ka hura gelditu zen Armeniako mendi baten<br />
gainean. ES 388. Han ilkhi baitzen [Noe] <strong>bar</strong>khatik. Ib. 386. Igan zen Jesus [...]arranzaleen itsas-onzi-batel edo<br />
<strong>bar</strong>ka batera. Mb IArg I 193. <strong>Bar</strong>ka batian bere aita Zebedorekin. Hual Mt 4, 21 (SalabBN, Samper <strong>bar</strong>ka;<br />
Echn <strong>bar</strong>ko, Ur, Ker txalupa, Lç, HeH, Ip, Leon, IBe un(t)zi, Ol, IBk ontzi). <strong>Bar</strong>kha batetara igaranik. EvS Io 6,<br />
17. Baita ere arrapatu ziezten bost eun agintari eta soldadu, berrogei ta amar bandera, sutunpa geienak, eta<br />
interesa eta <strong>bar</strong>ka asko. Zab Gabon 95. Markaetara sartu ziran, eta Kaparnaunera, Josu-billa, jun. Arriand Io 6,<br />
24.<br />
2. "(V-oroz-arr-och-gip), cesto de mimbres para conducir clavos" A. "<strong>Bar</strong>kak, cestas para pescado" (V-gip)<br />
AEF 1927, 99. "Caja de madera que sirve para transportar fruta, etc. <strong>Bar</strong>ka ugari biar izaten da jenerua plazara<br />
eruateko" Elexp Berg. "Kaja entzuten da gero eta gehiago" Ib.<br />
3. "(Sc), ataúd común" A. "<strong>Bar</strong>khak (S, Foix), cercueil en génèral" Lh. "(S-saug), ancienne civière à coffre où<br />
l'on transportait autrefois les corps dans leur linceul. (Du fr. <strong>bar</strong>que)" Ib.<br />
- BARKA-MAISTRU. "<strong>Bar</strong>ka-maxtru (Hb), patron de <strong>bar</strong>que" Lh.<br />
- BARKA-MAISU. "Arráez, maestro de em<strong>bar</strong>cación, <strong>bar</strong>ka-maisua" Lar. Olaa olagizonarenzat, eta <strong>bar</strong>ka<br />
<strong>bar</strong>ka maisuarenzat. RIs 67.<br />
- BARKA-MIHISE. "<strong>Bar</strong>kha-mihisi (S, Foix), drap mortuaire" Lh.<br />
- BARKA-SARI (Lar, Hb ap. Lh). "<strong>Bar</strong>caje" Lar.<br />
2 <strong>bar</strong>ka, parka. Tr. Aparte de un ej. de <strong>Bar</strong>bier (en contexto negativo), sólo lo hallamos en expresiones como<br />
<strong>bar</strong>ka eske, <strong>bar</strong>ka eskatu, etc., usadas por autores vizcaínos desde el s. XVII, y por algunos guipuzcoanos en el<br />
XX. Perdón. --Othoi, <strong>bar</strong>kha, Mahuma, Inguma!!! [...]. --Ez, ez da zuentzat <strong>bar</strong>kharik! <strong>Bar</strong>b Sup 123.<br />
- BARKA ESKATU (V-gip; parkeskatu Añ). Pedir perdón. "Joan amandriana ta <strong>bar</strong>ka eskatuiozu, diabruori<br />
alakuori" Elexp Berg. Cf. A: "<strong>Bar</strong>ka (G, AN), <strong>bar</strong>kha (L, BN, S), perdón". Dauko obligaziñoa parka<br />
eskeetea, eta berak arerioari parkatutea. Cap 151. Lenengo Jainkuari parka eskatu. CrIc 59. Parkatu deutsat<br />
zure amorez neure arerioari; berba egin deutsat; parkeskatu deutsat; baketu ta adiskidetu nas beragaz. Añ MisE<br />
92. Proximua injurijau dabenak, parka eskatu biar deutsa lagunari. fB Ic I 105. Ezagututen dau semiak bere<br />
gatx egitia, humilduten jatzu, parka eskatuten deutsu, emoten deutsu berba sendua eztabela ostera alako<br />
gauzarik egingo. Astar II 64. Jangoikoari parka eskatuten yakala. CatLlo 69. Parka eskatu Marijari beraganako<br />
daukazun oztasun ta atzerapena gaitik. Ur MarIl 6. Billatuten badozu ondo joan jatzula, emon eijozuz Jaunari<br />
eskerrak, eta bestera bada, parkeskatu eijozu. EnOn 74 (ap. DRA). Parka eskatu seme danentzat / Biotzez bene<br />
benetan. AB AmaE 6. Parka eskatu eutsan, gaiztakeria andi bat egin izan baleu legez. Itz Azald 106. Zeure<br />
Semien aurrian / Auzpeztu nadin / parkeskatzeko. Enb 104. --Enekian zer zan itz orixe, ta orregaitik izan da<br />
itandutia. Parkatu. --Eztau biar parkeskatzerik. Kk Ab II 79. Ondo usterik eta obeto eziñian egiñiko utsak ixan<br />
dira-ta. <strong>Bar</strong>riro parkeskatzen dautsubet. Otx 182. Eztaukagu beste biderik bakaldunagana juan, jazo yakuna<br />
zelan ixan dan argi ta garbi esan eta parka eskatu baño. Ib. 50. Beltrani ta Usoari <strong>bar</strong>ka eskatuz negarrari ekin<br />
zioten. Etxde AlosT 105. Ordu arteko saieskeriagatik <strong>bar</strong>ka eskatu ondoren, zin egin zion zintzo izango zitzaiola<br />
aurrerantzean. Etxde JJ 199. Mikaela gixajeari bere erruak autortuaz, parka eskatu bear izan eutson. Bilbao<br />
IpuiB 169. Negarrez parka eskatu eutsoen, ondo damututa egin ebanagaitik. Alzola Atalak 50. Eta itxuli zan<br />
<strong>bar</strong>aurik etxera, parka eskatzeko emaztiari zor zetsan zorra gaittik. Etxba Ibilt 466s.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
48
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(Tras gen.). Jaunari zeure pekatuben parka eskatuten deutsazula. Astar II 199s.<br />
- BARKA ESKATU ERAGIN. Hacer pedir perdón. Kuarto baten zarratuta euki, parka eskatu eragiñ, ziran<br />
guraso oneen kastigubak Luisen umetako mañatxubak kenduteko. JJMg BasEsc 27.<br />
- BARKA ESKATZE. Petición de perdón. Zer esan Konfesinoeko humilleta, orazinoe edo parka eskatutiak<br />
gaiti, laster ta sarri biurtuten bada leengo pekatubetara? Mg CO 262.<br />
- BARKA ESKE (V-gip; <strong>bar</strong>keske V-gip; parkeske V; Zam Voc; parkeska Añ). Ref.: A (parkeske); Elexp Berg.<br />
Pidiendo perdón. "(Pedir) perdón [...] (V) parkeska egon" Añ. Ara emen, Jauna, Zeure oñetan parkeska, seme<br />
gaisto galtzalle au. Añ EL 1 146. O Jaun errukiorra, parkeska nagotzu. Ib. 199. Eta nagoanean bakarrean,<br />
etxungo nas, parkeske, lurrean. Añ LoraS 154. Bakiak egin gura ditut, parka eske naoka mundu guztiari. JJMg<br />
BasEsc 184. Bederatzigarrena, Jaungokoari parka eske dagokala bularra joa gaiti. CatBus 32. --Eta zeuk iñor<br />
itzez edo egitez naigabetu badozu, parka eske zaiakoz? --Parka eske naiako. Ag AL 90. Lurbira guztikoai parka<br />
eska naiakue, ta Iaungoikoak parkatu daidala neuri. Ib. 91. Zergaitik dinozu, Jaungoikoari parka eske daokala?<br />
Itz Azald 154. Zeure aittamari lez, parkeske naiagotzu ostu ta eroan zendudazalako, ta nigaittik naibage andiak<br />
luzaroan euki dozuezalako. Echta Jos 366. Aurki joango zitzaion parka eske, alogerak artutakoan, urrengo<br />
astean.... Ag G 330. Yausi zan buldatzailearen oiñetara, ta parka-eske asi yakon. Or Tormes 115. Mandoa iltzen<br />
duk, eta makil-ukaldiak bukatzen dituk; aiek ordea, uiñen marruan zeruko <strong>bar</strong>ka-eske ari dituk noiz arte ez<br />
dakitela. Or Mi 64. Emen esan badogu / Ber<strong>bar</strong>ik deungaro / Elexama Santiari / Parka eske naiago. Balad 199.<br />
Belauniko <strong>bar</strong>ka eske joan bearrean natzaizu. NEtx Nola 29. Nere jokabideaz damututa <strong>bar</strong>ka eske natorkizute.<br />
Etxde JJ 87. Eta euren aldetik jarri ziran belauniko lau-oñeko fraille izuan aurrian, onen bitartez bere patroiari<br />
parka eske. Etxba Ibilt 462. <strong>Bar</strong>ka eske nator, azkenik, <strong>Bar</strong>ojaz bi bider bederik mintzatu naizelako gure<br />
<strong>Bar</strong>ojalari ofizialen baimenik gabe. MIH 401.<br />
- BARKA ESKEKA. Pidiendo perdón. Ona emen andrandijok zure oñetan auzpazturik, oñazez ganez<br />
egindda, garbatuta, damututa ta apaltasunik andijenaz parkeskeka zuri, ene jaun altsu orreri. Otx 52. Ona emen<br />
ni orain zuben aurrian belauniko ta parkeskeka. Ib. 182. Andra koittauak, ikusirik señorian jabetasun<br />
arrigarrixa eta eziñ ukaturik egixa, asi zan parka eskeka konturatuta bere auzixakin. Etxba Ibilt 466.<br />
- BARKA ESKEKO. De petición de perdón. Besoak zabal, baiñan madarikatzeko ordez parkeskeko oiuak<br />
egiñaz, lurretik jagi ta ortozik ibiliaz kaleetan <strong>bar</strong>runa didarrez asi zan. Erkiag Arran 187.<br />
<strong>bar</strong>ka arazi. v. <strong>bar</strong>karazi.<br />
<strong>bar</strong>kabehar. Necesidad de perdonar. Gaizki daguanaren mañ gutiziak aurrez <strong>bar</strong>katuak dira, edo obeto<br />
esateko ez dute <strong>bar</strong>ka biarrik, <strong>bar</strong>katzeko gairik ez dutelako. Bv AsL 134. Bere saieskizun eta okerkeri guziak<br />
erasoan zetozkidan burura <strong>bar</strong>ka bear une ontan, Mayi. Etxde JJ 277.<br />
<strong>bar</strong>kabera. Que perdona fácilmente, clemente. v. <strong>bar</strong>kakor. Baño bere kistartasun zindoak, bere biotz<br />
<strong>bar</strong>kaberak etzuten beren lanpide goreskarria bukatu. Etxde AlosT 105. Engrazi ordea etzan <strong>bar</strong>kabera eta<br />
Mattin zipokalari iaio bazan, Engrazik subegorria iduri zun mixto-jario. Etxde JJ 170. Bi zio nausiren gatik egin<br />
du gizeraite hori, nik uste: [...]; gero Irigaraiz apentzekotz, honek bere amorioaz egin zion aitormen ergelak<br />
sumindu zuelakotz izugarritan, ez baitzen noski <strong>bar</strong>kabera. Mde Pr 180.<br />
Madalenek berari esateko agindu zizkion itz eder eta <strong>bar</strong>kaberak maitasunezko malkotan igurtzirik agertu<br />
zizkion. Etxde JJ 163.<br />
<strong>bar</strong>kadohain (-doaiña Lar; Hb ap. Lh), parkadoain (Añ). Jubileo. Urrikaltzapenazko emendiotzat Aita<br />
Doneak orduan eman zuen <strong>Bar</strong>khadohain bat Italia guzikotzat. Birjin 416. Aita Santuak <strong>bar</strong>kadoaiña edo<br />
jubileoa emanik (1890). JFlor. --Zer da Jubileoa edo Parkadoaiña? --Denpora izentauriko batzuetan emoten<br />
dan parkamen osoa, beste doe eta grazia berarizko eta aparteko batzukaz batera. Itz Azald 151. Jubileoko edo<br />
Parkadoaiñeko denporea. Ib. 151. Etorten baldin bada beste Jubileo edo Parkadoaiñ bat. Ib. 151.<br />
<strong>bar</strong>kaegun. Jubileo. Garbitegia ere ikusi nenunan, <strong>bar</strong>ka-eguna baitzuten Andere Marirena. Or QA 194.<br />
<strong>bar</strong>ka erazi. v. <strong>bar</strong>karazi.<br />
<strong>bar</strong>kaerraz, parka-errez. Fácil de perdonar. Eta zergatik deritzaio <strong>bar</strong>ka-erraza oben ariñari? KIkG 41.<br />
Errez egin eta errez parkatzen dalako, deritxo parka-erreza oben ariñari. KIkV 59.<br />
<strong>bar</strong>kaez. Imperdonable. v. <strong>bar</strong>kaezin. Ori da, ori pekatu! / Parka-eza dan obenak / gogua dautzu orbandu.<br />
"Manchaste tu conciencia con la negrura que nadie sabrá perdonártelo". Laux AB 67.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
49
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>kaezgarri, <strong>bar</strong>katezgarri (Lar). "Irremisible" Lar.<br />
<strong>bar</strong>kaezgarriro, <strong>bar</strong>katezgarriro (Lar). "Irremisiblemente" Lar.<br />
<strong>bar</strong>kaezin, <strong>bar</strong>katezin (Lar), parkaezin (Añ). Imperdonable. "Irremisible, <strong>bar</strong>kateziña, <strong>bar</strong>katezkizuna" Lar.<br />
"Irremisible, ba- o parkaezkizuna, parkaeziña" Añ. v. <strong>bar</strong>kagaitz, EZIN BARKATUZKO. <strong>Bar</strong>ka-ezina<br />
izango litzake ori. Azurza Y 1934, 50. Hay 3 ejs. más en DFrec.<br />
<strong>bar</strong>kaezkizun (Añ), <strong>bar</strong>katezkizun (Lar), parkaezkizun (Añ). "Irremisible, <strong>bar</strong>kateziña, <strong>bar</strong>katezkizuna" Lar.<br />
"Irremisible, ba- o parkaezkizuna, parkaeziña" Añ.<br />
<strong>bar</strong>kagai. Digno de perdón. Gure erri dena <strong>bar</strong>ka-gai âl da / bi Santu oriengatik. / Izkuntza au birauz loi<br />
bear balu, / ez nuke nai Euskerarik. "A nuestro pueblo se le puede perdonar". Or Eus 256.<br />
<strong>bar</strong>kagaitz (G-azp; VocCB (G)), <strong>bar</strong>katugaitz (B), parkagaitz (VocCB (V)), parkagatx (V). Ref.: A<br />
(<strong>bar</strong>katugaitz, parkagatx); A Morf 188; Izeta BHizt2 (<strong>bar</strong>katugaitz). 1. "Difícil de perdonar" VocCB.<br />
"Imperdonable" A. "<strong>Bar</strong>katugaitz, casi imperdonable" Ib. "Zure gaixtakerie <strong>bar</strong>katugaitze da" Izeta BHizt2. v.<br />
<strong>bar</strong>kaezin, EZIN BARKATUZKO. Gari-bedar apur bat jatia / Bidez ta aurrera juatia, / ain dok pekatu<br />
aundija, / parkagatx ta itxusija? Ur in CancB III 100. Ahantzi zitzaudan Zumaian ziñauztelarik ene agur ñimiñoa<br />
igortzea; gauza <strong>bar</strong>kagaitza benetan, euskaldun on batentzat. FIr, carta a Ldi 1-4-1930 (ap. DRA). En DFrec hay<br />
un ej. más.<br />
2. Que perdona difícilmente. Piarresen biotza gogorra ta <strong>bar</strong>kagaitza bazan bere etsaienganako, biozbera<br />
ta esker-onekoa zan berriz bere adiskide ta ongilleentzat. Etxde JJ 209.<br />
<strong>bar</strong>kagarri (Lar, Añ, -kh- Dv, A), parkagarri (Añ (V)). 1. Perdonable. "Remisible" Lar y Añ. v. <strong>bar</strong>kakizun.<br />
--Zer bekatu dira, Sakramentu onek <strong>bar</strong>katzen dituanak? --Bekatu arin <strong>bar</strong>kagarriak edo benialak, ta beste<br />
bekatuen ondoreak ta kutsuak. Ub 215. Txiki ariñak, erraz egiten diran, ta erraz <strong>bar</strong>katu ditezkean benial edo<br />
<strong>bar</strong>kagarriak badira bekatuak. Ib. 211. Aren ao-berokeriok <strong>bar</strong>kagarri dira. Zait Plat 33. En DFrec hay 2 ejs.<br />
(Referido a personas). Digno de perdón. Erruaren irabaziaz gozatzen dana, <strong>bar</strong>kagarri al diteke? Amez<br />
Hamlet 110. Aita-nagusiak <strong>bar</strong>katu egin omen zion. Izan ere, ez ote zan <strong>bar</strong>kagarri olako ixtorio politaren<br />
asmalaria? Etxde JJ 19. Bakarrik munduan, gurasoak aldegiñak, ikasbide onik ikusi ez, <strong>bar</strong>kagarria zaigu Poli.<br />
Anab Poli 7.<br />
2. (Tras gen.). Que produce el perdón. Orrez ostean, Sakramentu Santu au ez bakarrik da bekatuen<br />
parkagarria, baita sendagarria bere. Añ LoraS 37. Besoak zabal... badirudite / Aitaganako opalkiak, /<br />
Gurutzekoari erantsita / euskal-opalgai berriak, / giza-obenen <strong>bar</strong>kagarritzat / Zeruari eskeñiak. SMitx Aranz<br />
134. Bere illotzaren aurrean zin egin zun, bere izugarrikeriaren zurigarri eta ildakoak mundu ontan egiñik<br />
zeuzkakean pekatuen <strong>bar</strong>kagarri, bere buruari nekaldi gogor bat ematea. Etxde JJ 211. Nik ez nuen<br />
gaitzerupean gorde nahi, bekatu larrien <strong>bar</strong>kagarri, Amaleren aitagana dudan zorra. MEIG VIII 31.<br />
<strong>bar</strong>kagogor. Remiso a perdonar. Judasi <strong>bar</strong>katzera ekharria zenak, ez dauku <strong>bar</strong>ka-gogorrarena eginen.<br />
Lap 249 (V 113).<br />
<strong>bar</strong>kaite. v. <strong>bar</strong>katze.<br />
<strong>bar</strong>ka-hitz. Palabra de perdón. Legeak ordea eztu biotzik, eztu <strong>bar</strong>ka itzik ezagutzen eta bere esi-muga<br />
urratzen dunak zigorraren ontziak darion ozpiña oso-osorik edan bear du. Etxde JJ 158.<br />
<strong>bar</strong>kakada, <strong>bar</strong>kakara (V-gip). "El contenido de una caja de madera. Lau <strong>bar</strong>kakara tomate batu giñuzen"<br />
Elexp Berg.<br />
<strong>bar</strong>kakidatu. "Condonar" Lar.<br />
<strong>bar</strong>kakizun (Añ (G); -kh- SP, Dv, H), parkakizun (Añ (V)). I (Adj.). Perdonable. "<strong>Bar</strong>khakizuna, digne de<br />
pardon" SP. AxN explica desenkusatzen duela (190) por <strong>bar</strong>kakizun egiten duela. "Remisible" Añ. "Huts<br />
<strong>bar</strong>kakizuna, péché qui se peut pardonner, vénial (Birjin)" H. v. <strong>bar</strong>kagarri. --Eta benial bertze hitz hunek zer<br />
erran nahi du? --Hanbat nola <strong>bar</strong>khakizuna, errazki <strong>bar</strong>khatzen den bekhatua. Mat 163s. Hala ostinatuaren,<br />
gogortuaren, itsutuaren eta ezansiatuaren bekhatua eta eritasuna ere hain da handia, non berenez ezpaita<br />
sendakizun eta ez <strong>bar</strong>khakizun. Ax 99 (V 68). Zeren enseiukarrean bezala egiten diren lehenbiziko obrek eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 50<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
enseiuek, zenbait huts eta falta izanagatik ere, badirudi ezen, zeren lehenak diren, <strong>bar</strong>khakizun direla. Ib. 17 (V<br />
7). Halatan erran diteke mesprezio suerte hau <strong>bar</strong>khakizun dela, eta oraino hanbatenaz <strong>bar</strong>khakizunago,<br />
zenbatenaz-ere Eskualdun Eskuararen jakiteko obligazinoa dutenen enorantzia. ES 164. Hargatik bada<br />
eztozozula beha xoilki ene obra huni, baina bai ene intenzioneari, eta haren arauera ikhusiko duzu ene hutsak<br />
<strong>bar</strong>khakizun direla. Ib. 200. Penitenziako edo Konfesioko Sakramentua, bekatu mortalak <strong>bar</strong>katzeko, nai ta<br />
naiez behar dana, ta benial <strong>bar</strong>kakizunenzat ona dana. Ub 152. Bekatu beniala edo <strong>bar</strong>kakizuna da karidadea<br />
guziz itzalten ezduana. Ib. 152. Zergatik esaten zaio pekatu beniala edo <strong>bar</strong>kakizuna? Gco II 19. Etziren izatu<br />
sobra <strong>bar</strong>na etsaminatuak, / Tigre, hartz, otso eta bertze puxanteen egindurak: / Ziren arren gutienik<br />
<strong>bar</strong>khakizun segurki, / Ahoak baitziotzaten lotsak orori hetsi. Gy 159. Orain, berriz, jendea pixkanaka egite oiek<br />
parkakizun eta are txalogarritzat jotzera ere asia da. Vill Jaink 81. Bapateko eroaldiak maitari gaixoa io<br />
zuenean, <strong>bar</strong>kakizuna noski, Manesak <strong>bar</strong>katzen balekite. Ibiñ Virgil 117. Eginbide erraza ez dela badakit eta<br />
bestela jokatzetik datozen nahasketak <strong>bar</strong>kakizun iruditzen zaizkit, osasungarri ez diren arren. MIH 262. En<br />
DFrec hay 3 ejs.<br />
(Referido a personas). Jakin egin bear <strong>Euskal</strong>erria nola zegoan egun aietan. Itxukeratu edo zan burutapen<br />
orrekin, eta <strong>bar</strong>kakizunago da. Or SCruz 9. Nitaz ari dala, ordea, olako goratzapen beroa, adiskide min izateak<br />
eragin diola dut susmo. <strong>Bar</strong>kakizun diteke, beraz, esan luken geitxokeriz. Or BM 18. Aristotelesen garaian<br />
Jakintzak atzera-samar zebiltzan, eta ala <strong>bar</strong>kakizun da ori uste izanagatik. Vill Jaink 61. Hagitz askatua izan<br />
zen ere Sarako Harizmendi, baina ez hura [Etxeberri Ziburukoa] bezain <strong>bar</strong>kakizun, itzultzen ari zelakoan<br />
asmaketan jardun baitzuen gehienbat. MEIG V 59. <strong>Bar</strong>kakizunago dira batez beste, bekatari badira ere,<br />
gazteagoak zaharragook baino. MEIG VII 87.<br />
II (Sust.). 1. (H (que cita a Ax)). Cosa, pecado, etc., que debe ser perdonado. Zeren ahalketzen da, edo<br />
ahalketu behar luke, bertzeri ez <strong>bar</strong>khatzeaz berak <strong>bar</strong>khakizun gehiago edo hainbertze duenean. Ax 317 (V<br />
210).<br />
2. "(B, L), perdón, indulgencia" A. "Perdón. <strong>Bar</strong>kakizune eskatzeut" Izeta BHizt2.<br />
<strong>bar</strong>kakoi (Lar, -kh- Hb ap. Lh, Dv, A). "Indulgente" y "venial" Lar. "<strong>Bar</strong>khakoi, clément (Etcheberry)" Dv.<br />
"(Hb), porté au pardon; clément" Lh. v. <strong>bar</strong>kakor. Hargatik Jainkoak etzituen merezi zuketen bezala<br />
gaztigatu; bainan guziz on eta <strong>bar</strong>khakoi, Moisi erran zion: Aditu ditut ene populuaren erasiak. Etcheberry 69.<br />
<strong>bar</strong>kakoide. "Indulgencia" y "venialidad" Lar.<br />
<strong>bar</strong>kakoiro. "Venialmente" Lar.<br />
<strong>bar</strong>kakor, <strong>bar</strong>kaor, parkakor (A DBols). (El) que perdona con facilidad. "Indulgente" A DBols. v.<br />
<strong>bar</strong>kabera, <strong>bar</strong>kakoi, <strong>bar</strong>katiar, <strong>bar</strong>katzaile. Ez, legez mundua ezta hoin <strong>bar</strong>khakor. "Indulgent". Birjin<br />
415. Biotz onekoa ta <strong>bar</strong>kakorra izatea gauz ona da. Or SCruz 73. --Zer nahi dun esan diezanadan? [...]. --Deus<br />
ere, deus ere, hain <strong>bar</strong>kaor haizen ezkero. Mde HaurB 39.<br />
1 <strong>bar</strong>kaldi, pharkaldi (S ap. Lrq). "Fois où l'on pardonne" Lrq.<br />
2 <strong>bar</strong>kaldi. "<strong>Bar</strong>cada" Lar.<br />
<strong>bar</strong>kale. Perdonador. v. <strong>bar</strong>katzaile. Baña hura aienatu ta damuz beterik aitorzen ta agerzen badiozka,<br />
hitz egiñen du Jangoiko <strong>bar</strong>kaleari eskerrak emateko. Mb IArg I 243 (cf. nota del editor: "<strong>bar</strong>katzailleari zegoen<br />
[<strong>bar</strong>kale-ren] azpian idatzirik"). Bada era orretan ezpadoa, joanen da Jangoiko <strong>bar</strong>kaleagana beste farisetzar<br />
arroa elizara bezala. Ib. 279 (cf. nota del editor: "<strong>bar</strong>katzalleagana jartzen zuen azpian").<br />
<strong>bar</strong>kalege. Clemencia. Madalenek joanak-joan etsi zitun eta <strong>bar</strong>ka-legea besterik ezagutzen etzun biotz on<br />
arek, <strong>Bar</strong>renak Engraziganako agintzen zion iguiña garaiturik, etzion iñoiz ere zaputzik edo erdeñurik egin.<br />
Etxde JJ 201. Aren illotz ondoan berriz, antziñako Otsoko negarrez ari zen bildots xamur bailitzan, Kristoren<br />
<strong>bar</strong>ka-legea ederresten ezin asperturik. Ib. 279.<br />
<strong>bar</strong>kaleku, parkaleku. Lugar de perdón. Aitak (urreraturik orduban Konfesonarijo batera, dirautsee) Ara<br />
emen, neure semiak, Zeruko miserikordija andijeen etxia: au da, batiatu ezkero egiñiko pekatubeen parka edo<br />
garbi lekuba. JJMg BasEsc 51.<br />
<strong>bar</strong>kalun. "Balustre" T-L. Bikarioa belhaunikatu zen aldare nausiaren aintzinean, eskuak pausaturik,<br />
<strong>bar</strong>kalun bandako marbola hotzean. GAlm 1949, 30 (ap. DRA). Pasaiatik etorri zaiku berria Josefa Izagirre [...]<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
51
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bere balkoinerat joanik han bermatu dela <strong>bar</strong>andari; bainan <strong>bar</strong>kalunek amor eman dute eta andre gaixoa erori<br />
da. Herr 21-6-1962, 3.<br />
- BARKALUN-SARE. "Grille" T-L.<br />
<strong>bar</strong>kamen (V-gip, G; Lar, Añ (G); -kh- H), parkamen (V, G; Añ (V), Zam Voc). Ref.: A (<strong>bar</strong>kamen,<br />
parkamen); Elexp Berg. Tr. Documentado a partir del finales del s. XVIII, generalmente en autores<br />
meridionales (al Norte lo hallamos en Eguiateguy, y modernamente en Zerbitzari, Mirande y Xalbador). En<br />
DFrec hay 16 ejs., meridionales.<br />
Perdón. v. <strong>bar</strong>kapen, <strong>bar</strong>kamendu, <strong>bar</strong>kazio. Iritziaren bizitarzünian kolpü zonbait bazereitzü ezkapi,<br />
kolpatü düzünari zoaza <strong>bar</strong>khamen galtara. Egiat 226.<br />
Elizatik kanpoan badago bekatuen <strong>bar</strong>kamenik? Ub 153. Bekatu txiki oen <strong>bar</strong>kamena iristea errazago da. Ib.<br />
152. Oni oraintxe parkatu, Iauna, / eldu-orduko guena, / O Jesus bigun gizonagaitik / beeraturiko gorena; / eta<br />
parkamen orren ondoren / beuka betiko atsedena. Arren bai. Azc PB 31. Aideak, Mendiolan sartu ziranean,<br />
gorrotorako egozan, da zer esan ezekien iauregikoen parkameneko eresiak entzun zituen ezkero, etsai apurrak<br />
lotsaturik gelditu ziran. Ag AL 104. Gauza onekaz pekatu ariñen parkamena artuteko, zelanbaiteko euren damu<br />
izatez gañetikoa euki bear dala. Itz Azald 154. O! Dxartadarik andiena Otxoatarrai arpegi-arpegian emotea zan<br />
ori. Orrek ezin eikean parkamenik euki, ta ezeban eukiko. Ib. 124. Amandok berba onak esanaz parkamena<br />
emoten eutsala, il zan euskaldun bikaiñ argidotarra. Ib. 92. Pekatuen <strong>bar</strong>kamenerako eskaintzen den Sakrifizioa.<br />
Goñi 113. Irabazi dozu gure parkamena: Jaungoikoak be parkatu daizula. Echta Jos 367. Biotz samurraz eskatu<br />
bearko deutsazue parkamena mutil ari. Ib. 289. Osturikoa bigurtu daben ezkero, Errege gustijen Erregeren<br />
parkamena dauke, ta, Ak parkatu ezkero, berorrek be parkatu begijoe, jauna. Kk Ab I 27. Jauna, eztaukazu<br />
zetan parkamenik eskatu, geuk dagitzuguz eskarrak etorri zaiakuzalako. Ib. 19. Sinisten dot pekatuen<br />
parkamena. KIkV 39 (KIkG 8 pekatuen <strong>bar</strong>kapena). Bein edo bein bere adiskide maitteen bidez erakutsi ere bai:<br />
nola iritxi zezaken bere <strong>bar</strong>kamena. Inza Azalp 106. Pernandok, apaizak <strong>bar</strong>kamena eman zionean, eskua luzatu<br />
ta emakumien aitor-tokian dagon saretik duroa eskeñi zion. Muj PAm 72. Zuretzat <strong>bar</strong>kamenik ez dagola etsi<br />
dezu? ArgiDL 25. Lapurrari <strong>bar</strong>katu ziezun eta zure errukiaren ateak jo dituzten guztien artean iñortxori-re<br />
<strong>bar</strong>kamena ukatu ez diozu. Ib. 36. Zeuk, zeuk bakarrik eusten niñuzun, / indar berriak / pizturik nere zañetan, / ta<br />
zeuk sendatu ekaitz ondoren / nere zauriak / <strong>bar</strong>kamen ur-eztietan. Jaukol Biozk 56. Argatik belaunikatu<br />
zitzaion, <strong>bar</strong>kamena eskatzeko bezela. Ir YKBiz 97. Ez gerokoan orrelakorik egin eta eska zaion <strong>bar</strong>kamena<br />
Matxintxori. Etxde AlosT 29. Eta azkenekotz izugarrizko damu bat jabetu zen haren kontzentziaz hilketa horren<br />
gatik, nora ingura ez zekiela aholku edo <strong>bar</strong>kamen bila. Mde Pr 74. <strong>Bar</strong>kamen eskatzera gertu zen orain. Ib.<br />
160. Eskatu zeruari bere utsegiteen parkamena eta garaziaren iturriko ur-tanta batzuk. Erkiag Arran 184. Atera<br />
zan azkenean andik [espetxetik], <strong>bar</strong>kamen ordain izan zun erabaki baten bidez. Gazt MusIx 60. Gure Jainkuak<br />
eman dezala / pekatu orren <strong>bar</strong>kamena. Uzt Auspoa 22, 114. Ditutan etsai guzien ganat inguratu nahi nuke, /<br />
ene <strong>bar</strong>kamena eskaintzerat eta heienaren eske. Xa Odol 347.<br />
(Añ (G)), parkamen (Añ (V)). Indulgencia (eclesiástica). --Zer da induljenzia edo <strong>bar</strong>kamena? --Bekatuen<br />
zorraren alde egin behar ditugun paguen utsak betetzeko Eleizak egiten digun grazia eta mesedea. Ub 213. Aita-<br />
Santu Erromakoak emonik dituez parkamen asko ta andiak. Añ EL 2 186. Irutasun santuaren ondrarik<br />
andienerako urrengo alabantzea esaten dan bakotxean irabazten dira ogei milla egun ta geiagoko parkamenak.<br />
Ib. 117. Aita Santu Pio VII emonik daukaz egun bakotxerako irureun eguneko parkamen edo induljenzijaak. Ur<br />
MarIl 7. Parkamen oneek irabazi leitekez garbileku edo Purgatorijoko arimentzat. Ib. 7. --Arindu dezazkegu<br />
bere penetan Purgatorioko arimak? --Bai, aita, <strong>bar</strong>kamenak edo induljenziak, Mezak eta bertze egite onak<br />
aplikatzen edo alderatzen dieztegularik. Legaz 56. Juan zan gazte ura Erromara, apostoluen obiak ikusiz,<br />
<strong>bar</strong>kamenak irebaztera. Bv AsL 124. Eleizak [...] zabaltzen dituan ondasun eder oriei deitzen zaie <strong>bar</strong>kamen edo<br />
induljenziak. AJauregi EE 1885b, 254. Zertzuk dira parkamenak? A Cat 40. Aita Santu Erromakoak guztiz asko<br />
aberastu izan dabe Errosario Santua euren parkamen zenbatu ezingarriakaz. Itz Azald 70. Orretarako bide asko<br />
dauzkagu kristauok Garbitokiko animai laguntzeko; oien artean: a) otoitzak, batez ere <strong>bar</strong>kamenez<br />
aberastutakoak. ArgiDL 124. Agur-Maria bakoitzean beatzak errosarioaren ale bat ikuturik, <strong>bar</strong>kamen asko<br />
irabazi zenezazke-ta. Ib. 120.<br />
Indulgencia. Ez da on, ordea, oben egiteko, Zure <strong>bar</strong>kamena gaizki erabiltzea. "Abuti indulgentia tua". Or<br />
Aitork 78.<br />
- BARKAMEN ALDEKOR. Indulgencia parcial. --Zeintzuk dira parkamen aldekorrak? --Muga izentauagaz<br />
emoten diranak, ber<strong>bar</strong>ako berrogei egunekoak, eun egunekoak, zazpi urtekoak. Itz Azald 150.<br />
- BARKAMEN BANARAKO (par- Añ). "Indulgencia [...] parcial" Añ.<br />
- BARKAMEN BETE (par- Añ). "(Indulgencia) plenaria" Añ.<br />
- BARKAMEN EGIN. Perdonar. Othoi ere Jaunak, <strong>bar</strong>khamen egizie nere zeloari. Egiat 196.<br />
- BARKAMEN ESKE. Pidiendo perdón. Etsaientzako <strong>bar</strong>kamen eske. Or QA 81. Nik amor ematen diet... eta<br />
<strong>bar</strong>kamen eske agertzen natzaio mundu guztiari. MEIG IX 85.<br />
- BARKAMEN ESKEKA. Pidiendo perdón. v. BARKA ESKEKA. Arnas arin hartu zuen Framtonek izeba<br />
oldarrez gelan sartu zenean, <strong>bar</strong>kamen-eskeka berandu agertua gatik. Mde Pr 98.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
52
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BARKAMEN GUZTI. Perdón total. Eskatzen diogu Jainkoari bekatuen <strong>bar</strong>kamen guzia, bada guziok gera<br />
bekatariak. Ub 162.<br />
- BARKAMENIK EZ IZAN. No tener perdón, ser imperdonable. Zuri egin dizunak ezpaitu <strong>bar</strong>kamenik.<br />
Etxde JJ 129.<br />
(Referido a personas). Mainker ori zuek il zinuten. Ori segurki dakigu. Ortaz bada, eztuzue <strong>bar</strong>kamenik.<br />
Izeta DirG 78.<br />
- BARKAMEN OSO (par- Añ). Indulgencia plenaria; perdón total. "(Indulgencia) plenaria" Añ. Berau<br />
esanagaz irabazten dabe Aita san Franziskoren iru ordeetakoak parkamen osoa, edo induljenzia plenaria, Aita-<br />
Santu Erromako Leon amargarrenak, eta Paulo bostkarrenak emona. Añ EL 2 229. Logratutzen du [San<br />
Franziskok] <strong>bar</strong>kamen osua Erroman. Bv AsL 409. Parkamen osoak geiyenean alan eskatuten dabe. Itz Azald<br />
150. Hemengo lerro eta xehetasunak kofesio bat bezala hartuko ditutzue beraz eta <strong>bar</strong>kamen osoa eman nahiko<br />
diozue, <strong>bar</strong>kamen osoa zuen bihotz guziaz. Zerb Azk 70.<br />
<strong>bar</strong>kamendi, parkamendi (V-gip). "Parkamendi, perdón. Var. parkamendua, parkaziñua. Munduan<br />
parkamendixa izan zan, kulpa bako batek danon akatsak jasotzia" Etxba Eib. v. <strong>bar</strong>kamendu.<br />
<strong>bar</strong>kamendu (L, BN; -kh- SP, Urt II 50, Ht VocGr, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Dv, H), parkamendu (Sal; Añ),<br />
parkamentu (R; ph- S; Gèze), <strong>bar</strong>kamentu. Ref.: A (<strong>bar</strong>kamendu, parkamendu); Lrq /pharkamentü/. Tr.<br />
Documentado, desde los primeros textos hasta nuestros días, casi exclusivamente en autores septentrionales y<br />
navarros (en autores más occidentales sólo lo hallamos en Aguirre de Asteasu y en Txillardegi). En DFrec hay 2<br />
ejs. septentrionales de <strong>bar</strong>kamendu.<br />
Perdón. "<strong>Bar</strong>khamendu-eskatu, demander pardon. Il serait naturel d'appliquer à ce nom verbal la voix<br />
transitive de la conjugaison; mais en Labourd et Basse-Navarre a prévalu l'emploi de la voix intransitive: ainsi<br />
l'on dit <strong>bar</strong>khamendu eskatu da" Dv; este uso intransitivo es propio de eskatu, al menos en los textos antiguos<br />
(cf. <strong>bar</strong>kamenduskatu). v. <strong>bar</strong>kamen, <strong>bar</strong>kazio.<br />
Egundano ezta izan ez izanen iagoitik / bekhatore hain andirik ezetare satsurik, / bere bidian iaugin bada zuri<br />
gomendaturik, / ukhen eztuien <strong>bar</strong>khamendu zure amorekatik. E 103. Othoi egik Ieinkoari deien <strong>bar</strong>kamenduia.<br />
Ib. 17. Orhituki igandian behar dugu pensatu / zenbatetan egin dugun aste hartan bekhatu; / orhit eta Ieinkoari<br />
<strong>bar</strong>khamendu eskatu. Ib. 27. Hanbat gure bekhatu guziez <strong>bar</strong>khamendu ukhaiteko, nola Iainkoaren aitzinean<br />
fabore eriden eraziteko. Lç Ins G 4r. Baina Iainkoaren miserikordiatik eta ontasunetik gure <strong>bar</strong>kamendu guzia<br />
ethorri behar da. Ib. E 6v. Nola bainagotzu humilki neure bekatuen <strong>bar</strong>kamenduaren eske. Mat 237. Zuk emeki<br />
eta amoriozki deithu nauzu zeure gana, eta zure ontasunagatik <strong>bar</strong>kamendu prometatu. Ib. 228. Erdesten du<br />
<strong>bar</strong>kamentua bere bekatuen gatik zor zuena. Ber Trat 107r. [Erho dela] bai halaber bekhatua dagiena munduan /<br />
berdin izanen duela <strong>bar</strong>khamendu zeruan. EZ Man I 35. Eskaleren oñean da <strong>bar</strong>khamendu eskatzen. EZ Man II<br />
47. <strong>Bar</strong>khamendu eta garazia ardiesteko othoitza. Harb 235. Igurikitzen dioela bat bederari Iainkoaren<br />
pazientziak, bere bekhatuen neurria betha arteiño, kontua konpli arteiño: eta hura konplituz gero eztela gehiago<br />
igurikitzerik, eta ez <strong>bar</strong>khamendu erdiesterik. Ax 112 (V 75). Bekhatua zurea da, <strong>bar</strong>khamendua da enea. Ib.<br />
112 (V 74). Huts egiten zuenak ihes ahal zeidikeien al bazegien, baiña atrapatuz gero, etzuen <strong>bar</strong>khamendurik,<br />
begiak galdu behar zituen. Ib. 346 (V 230). Zure neurrigabeko miserikordia hobe zait <strong>bar</strong>khamenduaren<br />
ardietsteko, ezen ez nik neure ustez dudan iustutasuna. SP Imit III 46, 5. Bere bekhatiaren <strong>bar</strong>khamendia<br />
irabazi. Tt Onsa 43. Niri eman darotazun bezalako <strong>bar</strong>khamendu bat izateagatik, ene gisa ethorriko dire<br />
zuregana justu guziak. Gç 44. Eskümükatiak parkamentiaren ükheiteko, zer egin behar dü? Bp I 116. Zeren<br />
bekhatu guzien <strong>bar</strong>khamendua, eta gure salbamendua, Jesu Kristo Gure Jaunak ardietsi baitzarokun. ES 387.<br />
Egiazko urrikiak, eta bihotzeko humiliazioneak sor arazten du <strong>bar</strong>khamenduaren esparantza. Ch III 52, 3. Hobe<br />
düzü enetako zure miserikordia hüts eztaitiana pharkamentiaren jardiesteko eziez ene jüsto izateko ustekeria.<br />
Mst III 46, 5. <strong>Bar</strong>netik heldu den bekhatuaren urrikia ahal da bide bakharra ardietstekotzat haren<br />
miserikordiatik, gure gaixki guzien <strong>bar</strong>khamendua. Lg I 257. <strong>Bar</strong>kamendü galdegin zakon bere Aitari bere<br />
Borredüendako. CatLan 43. <strong>Bar</strong>khamendu akorda diezadazu, nik zure amoreak gatik bihotz onez ofentsatu<br />
nautenei akordatzen diotedan bezala. Brtc 31. Gonbidatzen ditu ihesi dabiltzanak, <strong>bar</strong>khamendua prometatzen<br />
diote bere etsaiei. Ib. 245.<br />
(s. XIX) Bekatua kitaturik / <strong>Bar</strong>kamendu galdatzen. Monho 112. Esperatzen dut Zure Ontasun, ta<br />
Urrikaritasunean nere bekatuen <strong>bar</strong>kamendua emanen didazula. Añ CatAN 72s. Orrí apegatzennáiz, ta eztút<br />
utzíko, emandezádan arteo bere bedeizioa, ta salbázio eternoarén beiméndea, eta preséntean ene bekátuen<br />
<strong>bar</strong>kaméndua. LE Ong 123v. Eskatzendiót lenik emandezádala bekátuen <strong>bar</strong>kamentu ósoa. Ib. 31v. Zer egin al<br />
dezakegu bekatu izugarri oen <strong>bar</strong>kamentua Jaunagandik iristeko? AA II 124. <strong>Bar</strong>khamendu, o! nere Jainkoa.<br />
Dh 108. --Zer da Induljenzia? --Yaungoikoari penitenziarekin eman bear zaion satisfakzionearen <strong>bar</strong>kamendua.<br />
CatB 69. Komunione Saindu hau izan dadin enetzat bekatu guzien <strong>bar</strong>kamendua. CatLuz 39. Eman izezü<br />
bekhatü ororen pharkamentiak, eta sar eraz itzazü dohatsien egongian. UskLiB 25. Pharkamentü, Jauna,<br />
bekhatü ezagützen dütüdanez eta eztütüdanez. Ib. 101. Denboran ez badugu / kasurik egiten, / <strong>Bar</strong>kamendurik ez<br />
du / Jesusik emaiten. Bordel 201. Urgainen eginen diat zubia / han ereinen ogitto hazi gorria / han jin arte<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 53<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ogizko ophil xuria / ez duk izanen Amaren <strong>bar</strong>khamenduia. Balad 65. Gure zorren <strong>bar</strong>khamendua eta<br />
erremisionea ardiestekotzat. Jaur 192. Agindu dauku <strong>bar</strong>khamendua. Ib. 147. Nahi zuketen <strong>bar</strong>khamendu eskatu<br />
seme on eta hautu harentzat. Hb Egia 45. Oi nork bihotz guzitik eta zeruetarainoko deihadarrez <strong>bar</strong>khamendua<br />
eska lezakean! Dv LEd 44. [Xinestan dud] bekatiuen parkamentiuan. CatR 7 (CatSal 7 parkamenduan, CatAe 6<br />
<strong>bar</strong>kamenduan). Zuer ere, herritar maiteak, <strong>bar</strong>khamendu galdatzen darotzuet. Laph 151. Zer egin behar da<br />
Penitenziazko Sakramentian bere bekhatien pharkamentiaren errezibitzeko? CatS 81. Hainbertze gosta behar<br />
izatu zaionaz geroz Jainko bati haren <strong>bar</strong>khamenduaren merezitzeko! Jnn SBi 31. Othoitü zian bekhatoren<br />
ikeslekhü hura, Jinkoaganik ardiets lizon bere bekhatien pharkamentia. Ip Hil 55.<br />
(s. XX) Bekhatu <strong>bar</strong>khatuei zor zaizkoten pena tenporalen Elizak emaiten duen <strong>bar</strong>khamendua. CatJauf 127.<br />
<strong>Bar</strong>ne hartan lanean ari zen basa dentistak bere tresnak kukutzen ditu, <strong>bar</strong>kamendu eskatzen gezur zenbaiten<br />
ondotik. JE Bur 191. Garda-seme naiz eta, <strong>bar</strong>kamendu beraz, / Menditar gaizo aurthen nola bainintzen jaz. Ox<br />
20. Aren erriari bere gaizkatzearen berri emateko / bere pekatuen <strong>bar</strong>kamenduaz. Ir YKBiz 14. Urrikiak<br />
<strong>bar</strong>khamendua ardiesten badu, ez du behinere hutsaren zorra ezeztatzen. Zerb IxtS 55. <strong>Bar</strong>kamendu galdegiten<br />
ziotela Itsasun eman zituzken elhepide guzien gatik. Lf Murtuts 28. Jo zazue <strong>bar</strong>kamendurik gabe. Ib. 50. Berari<br />
kontra estutu zuen, hitz hau bakarrik belarrira ziotsalarik: "<strong>Bar</strong>ka!". Ba ote zuen haurrarengandik <strong>bar</strong>kamendu<br />
beharrik ordea? Mde HaurB 72. Theresaren <strong>bar</strong>kamenduaren gai izanen ahal zen behin! Ib. 62. Noiz-nahi<br />
Espainiaraino joan behar zutela <strong>bar</strong>kamendua ukaiteko. Zerb Azk 17. Kemen izan, Miren. Bereala nago zurekin<br />
betirako, ta <strong>bar</strong>kamentua eskatuko dizut borondate osoaz. Txill Let 139. Bainan Angiro bozkariotan bazen,<br />
goiztiri distirant bat iduri zitzaiolakotz ordutik ageri <strong>bar</strong>kamenduaren argia. Ardoy SFran 202. Kofesatu<br />
direlarik, ez berehala <strong>bar</strong>kamendua eman. "L'absolution". Ib. 338. O, entzule maitea, otoi <strong>bar</strong>kamendu, / ez<br />
badut bozkarioz kantaldi hau ondu! Xa Odol 225.<br />
v. tbn. Hm 49. Arg DevB 212. FPrBN 2. CatLav 3 (V 10). JesBih 147. Legaz 44. Elzb PAd 85. Larz Senper 38.<br />
Parkamentu: FPrS 32. Xarlem 668.<br />
Indulgencia (eclesiástica). Gero jinen da Bazko pharkamentiekin / Gü adixkidetüko salbazaliekin. Xikito 2.<br />
- BARKAMENDUAN. En perdón, para perdón. v. BARKAMENDUTAN. Pekatu guzien parkamentuan<br />
(AN, 1614). TAV 3.2.11.<br />
- BARKAMENDU ESKATZE. Petición de perdón. Nehor bada munduan hain iustorik, non <strong>bar</strong>kamendu<br />
eskatze haur egin behar eztuén? Lç Ins E 6v.<br />
- BARKAMENDU ESKE. Pidiendo perdón. <strong>Bar</strong>khamendu eske nago hobenez. EZ Man II 34. <strong>Bar</strong>khamendu<br />
eske bait nagotzu ahalik humilkiena. Harb 17. Kontrara, zerbait gaizki egin badugu gogoz, erranez edo obraz,<br />
<strong>bar</strong>khamendu eske gagotza Iainkoari. SP Phil 120. Ene Jinko hona, parkamentü eske nauzü ümilki ene bekatü<br />
orotzaz. FPrS 32 (cf. UskLiB 35 y UskLi 29 Ene Jinko huna pharkamentuska [sic] naüzü ümilki ene bizi orotan<br />
egin deitzütan ogenez oroz). <strong>Bar</strong>khamendu eske nagotzu ene bekhatuengatik. Gç 58. Bihotzaren erditik, helas!<br />
<strong>bar</strong>khamendu eske dagotzu. Brtc 263. <strong>Bar</strong>kamendu eske nagotzu umilki. CatLuz 35. Nora abia <strong>bar</strong>khamedu<br />
eske? Dv LEd 267. Urrikirik minenarekin <strong>bar</strong>khamendu eske nagozu. Laph 152.<br />
(Tras gen.). Nola bai-nagotzu humilki neure bekhatuen <strong>bar</strong>khamendu eske. Mat 316.<br />
- BARKAMENDU ESKEZ. Pidiendo perdón. Ikusten dire <strong>bar</strong>kamendu eskez. Beldur dire! Hb Egia 13s.<br />
- BARKAMENDU GALDEZ. Pidiendo perdón. <strong>Bar</strong>khamendu galdez nago Jinkoari / eta gero, jende onak,<br />
zier orori. / Egin badauziet hobenik, dolu dut segurki; / Jinkoak <strong>bar</strong>ka dezagula bat bederari. A CPV 854<br />
(recogida en Zuberoa, aunque en dialecto bajo-navarro; cf. otra vers. s.v. BARKAMENDU GALDO).<br />
- BARKAMENDU GALDO. Pidiendo perdón. Pharkamentü galtho nago / Jinkuari / Eta gero, jente hunak, /<br />
zier orori. (S). NafEKZ 119 (cf. otra vers. s.v. BARKAMENDU GALDEZ).<br />
- BARKAMENDU OSO (Lar; par- Añ). Indulgencia plenaria; perdón total. "Indulgencia plenaria" Lar y Añ. <br />
Ardiatsteko hobenen <strong>bar</strong>khamendu osoa. EZ Man II 73.<br />
- BARKAMENDUREKIN. Con perdón (fórmula de disculpa). v. BARKAZIOZ. Beraz arrazoin dut eta<br />
arrozoin ere handia Marianari errefertatzeko eta <strong>bar</strong>khamendurekin ezagutzera emaiteko, egiazki enganatu<br />
zela. ES 120. Eta, <strong>bar</strong>khamendurekin, nondik heldu zira? <strong>Bar</strong>b Sup 15. --Orizue, ahamenik ez dut harturik, atzo<br />
eguerdiz geroz, kafe ttirritta batez bertzerik. --Atzo eguerdiz geroz? Bainan, <strong>bar</strong>khamendurekin, non behar zira<br />
jautsi? Ib. 21. Errazu, <strong>bar</strong>kamendurekin, aspaldian hemen ari zare lanean? <strong>Bar</strong>b Leg 142. Errazu-eta,<br />
<strong>bar</strong>kamendurekin, bazinakike nun egoiten den Maria Pipa? Lf Murtuts 18. --Eta zu? --Atzo jina. --Nungoa<br />
<strong>bar</strong>kamendurekin? --Mugerrekoa. JEtchep 107.<br />
Jaun harek eta hura idurikoek [...] badutela dakizuen gazte batzuen eite, zuen <strong>bar</strong>kamenduarekin, samurrean<br />
zer ari ziren jakin gabe. HU Aurp 197.<br />
- BARKAMENDUTAN. En perdón, para perdón. Ezen haur da ene odol Testamentu berrikoa anhitzengatik<br />
isurten dena bekhatuén <strong>bar</strong>khamendutan. Lç Mt 26, 28 (He, HeH, Dv, SalabBN <strong>bar</strong>khamendutan, Ip<br />
pharkamentütan; Tb <strong>bar</strong>khamendutzat, Echn <strong>bar</strong>kamendurako, Hual parkamentutako, Samper parkamendutako;<br />
Ur <strong>bar</strong>kaziorako, Ol asketserako, Leon erospenetan, Or, IBk, IBe <strong>bar</strong>katzeko, Ker parkamenerako). Eta nola<br />
Iesus Iaunak ezpaitrauzkik gure bekhatuen <strong>bar</strong>khamendutan behin solament ofrendatu krutzean bere gorputza<br />
eta odola, [...]. Lç Ins A 4r. Zeren zuk zeure Elizan Penitenziazko sakramendua bekatuen <strong>bar</strong>kamendutan<br />
ordenatu baituzu. Mat 232. Geure bekhatuen <strong>bar</strong>khamendutan eta zure satisfazinotan othoi eman diazaguzu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
54
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
behar bezanbat espazio. Harb 405. Hari eskeiniz bere seme maite ta gure salbatzaile amultsuaren pairamenak<br />
eta odol adoragarria, gure zorren aldera, eta gure bekhatuen <strong>bar</strong>khamendutan. Dh 225. Sofritzen zuen gure<br />
krimen borratzeko: hetaz kargatu zen, eman izan du bere odola heien <strong>bar</strong>khamendutan. Jaur 150. Jinkoari behar<br />
zien eskentü axuri bat sakrifizioko, eta ürzo bat bekhatien pharkamentütan. Ip Hil 111.<br />
- BARKAMENDUZKO. De perdón. Jesu-Kristo meza sainduan eskeintzen da <strong>bar</strong>khamenduzko biktima<br />
bezala. Dh 224. <strong>Bar</strong>khamenduzko bitima bezala. Arb Igand 120.<br />
<strong>bar</strong>kamenduketa. "(L-ain), en demanda de perdón" A.<br />
<strong>bar</strong>kamendun. Que tiene indulgencia (eclesiástica). Agur-Maria bakoitzean beatzak errosarioaren ale bat<br />
ikuturik, <strong>bar</strong>kamen asko irabazi zenezazke-ta. Errosarioa bedeinkatutakoa ta <strong>bar</strong>kamenduna eduki. ArgiDL 120.<br />
<strong>bar</strong>kamenduskatu (-kh- Hb ap. Lh, H). (Con aux. intrans.). "Demander pardon, grâce. <strong>Bar</strong>khamenduska<br />
zaite, demandez pardon" H. Cf. los ejs. de <strong>bar</strong>kamendu(a) eskatu. Ordian bere falta ezaguturik ahospe<br />
Jingoari [sic] <strong>bar</strong>kamenduskatu zitziakozun. AR 422. Orduan ixildu ziren Iñazioren kontrako elheak. Juan Peña<br />
bera <strong>bar</strong>khamenduskatu zitzaion. Laph 116. <strong>Bar</strong>kamenduskatu ziren guziak Colomben aintzinean, beren siniste<br />
eskasaz, eta bidean egin ziozkaten laidoez. HU Aurp 51. Holako horier uzten diote berrogei bat egun edo<br />
gehiago, nahi badute apel egin; edo bederen errepublikako jaun presidentari, <strong>bar</strong>kamenduskatzen direlarik,<br />
galdatu, ardietsiko badute eta ez, biziaren grazia. Ib. 46.<br />
<strong>bar</strong>kantza. Perdón. v. <strong>bar</strong>kamendu. Ta bere Jaun andia artu baño len, eskatzen die itxeko guziei ta beste<br />
an arkitzen diranei eman diezten naigabenzen ta eskukai txarren <strong>bar</strong>kanza. Mb IArg I 191. Ta bat-batean erditsi<br />
zuen Jangoiko urrikalt onagandik bere gaistaginz guziaren <strong>bar</strong>kanz osoa. Ib. 246. Bekatuz hura galdu dezula<br />
ezagutu horduko, damuz ta urrikiz beterik eta humilki Jangoikoari bere <strong>bar</strong>kanza eskatzea; hau da alabaña bere<br />
aldian Dabidek egiña. Ib. 173.<br />
<strong>bar</strong>kapen, parkapen. Tr. Documentado en autores meridionales del s. XX. En DFrec hay un ej. Perdón;<br />
indulto. v. <strong>bar</strong>kamen. Oben astunean dagozanak be sartzen dira Santuen alkartasunean, baña obenen<br />
parkapena Jaunagandik jadesteko bear daben laguntza baño besterik ez dabe artzen. KIkV 39. Nere Jaunak<br />
neretzat irabazi zuan nere obenen <strong>bar</strong>kapena ta zure Legeko aginduak betetzeko bear dedan laguntza. KIkG 84.<br />
Janariaren ondotik eskatzen da okerraren <strong>bar</strong>kapena edo <strong>bar</strong>kazioa. Inza Azalp 145. Nere esker ona lendabizi<br />
erakutsi nai dizut, ta Gure Eliza Amak eskeñitako <strong>bar</strong>kapen ugariak irabazi ere bai. ArgiDL 86. Gobernuaren<br />
kontra na<strong>bar</strong>bendu diran karlista guziei, erabateko <strong>bar</strong>kapena ematen zaie. Or SCruz 34. Bitarte artan etorri<br />
zitzaion Erromatik, gerran sartzen diran apaizai bialtzen zaien <strong>bar</strong>kapena. Ib. 127. Jainkoak <strong>bar</strong>katu zion<br />
beintzat; Elizak ere bai, bere <strong>bar</strong>kapena bialdu zion; eta ixtoriak ere <strong>bar</strong>katuko al dio. Ib. 9. <strong>Bar</strong>kapena,<br />
<strong>bar</strong>kapena! oiugin zun erriak nigarrez itokarrean, <strong>bar</strong>kapena guretzat! Or Mi 135. Bazenekusa, Mirei, zein<br />
kaxkarra dirudigun zeru goienetik mundu au, [...] oiuka eskatuko zinuke eriotza ta <strong>bar</strong>kapena. Ib. 125. Gure<br />
asmuak esan ziozkat, eta <strong>bar</strong>kapena agindu ziak. Alz Ram 93. Auxe da nere odola, ongunde berriaren odol,<br />
zuengatik ta guziengatik pekatuen <strong>bar</strong>kapenerako isuriko dana. Ir YKBiz 444. <strong>Bar</strong>kapen-ustez, ai ai egonik /<br />
urka-bear-orduraiño, / "Il bitez" dio azken-erregêk. / Ari ere ez <strong>bar</strong>katuko. "En espera del indulto". Or Eus 254.<br />
Arren da arren, amatxo, zure <strong>bar</strong>kapena. Benetan damu det. JAIraz Bizia 89. Jaungoikoaren aurrean oker ezezik<br />
zuzen eta kistarki jokatuko zun, uts egin zionari <strong>bar</strong>kapena opaz. Etxde AlosT 91. Erregeren mandatari bat<br />
eldu da zaldi-laisterka errudunentzat eriotz-<strong>bar</strong>kapena erakarki. Etxde JJ 177. Bere <strong>bar</strong>kapena ziñezkoa zala<br />
na<strong>bar</strong>i zezan. Ib. 278. <strong>Bar</strong>kapena eskatu diot bein eta berriz. Txill Let 68. Apaizak, kiñu ta gaixoaren esan-naia<br />
ikusita, <strong>bar</strong>kapena eman zion. NEtx LBB 56. Gazte biak ezkontzeko odoleko eragozpenaren <strong>bar</strong>kapena eskatu<br />
bear izan zuten aldarera baiño len. Ib. 18. Aspaldiko liburua da ori --apaizak--, eta ez dut beregan <strong>bar</strong>kapena<br />
merezi duanik ezer arkitzen. "Cosa que merezca venia". Berron Kijote 79. Oiek nere eskuetara datozenean<br />
bereala izango dira andrearenetan eta ortik suarenetan, <strong>bar</strong>kapenik bat ere gabe. Ib. 80.<br />
Indulgencia (eclesiástica). Edo bizitza onetan edo garbitokian obenakaitik ordaindu bear dan neke-zorra<br />
garbitzeko Eleizeak emoten dauskuzan eskar edo graziak dira parkapenak edo induljentziak. KIkV 101. Eta nola<br />
irabazten dira <strong>bar</strong>kapenak? KIkG 77. Nere esker ona lendabizi erakutsi nai dizut, ta Gure Eliza Amak<br />
eskeñitako <strong>bar</strong>kapen ugariak irabazi ere bai. ArgiDL 86. Asi eban itzaldia jenteari eragin-guraz, ainbeste<br />
ondasun eta parkapen ekarren bulda-santua artu-<strong>bar</strong>ik ez geratzeko. "Tanto bien e indulgencia". Or Tormes<br />
109. Arantzazura erromes, / guruzpideko arbidez, / eldu gogatsu pekatariak, / penitentziz ta oñazez, / <strong>bar</strong>kapen<br />
oro iritxi-arte / aitortzaz eta jaunartzez. SMitx Aranz 123.<br />
- BARKAPEN-EGUN. Día de indulgencia. Esan ixilik bakoitzak beregan: "Nere Jaun eta nere Jaungoikoa"<br />
(7 urte ta berrogeiko <strong>bar</strong>kapen-egunak [irabazten dira]). ArgiDL 66.<br />
- BARKAPEN ESKE. Pidiendo perdón. <strong>Euskal</strong>duna borrokalariaren etxera joan da <strong>bar</strong>kapena eske. Anab<br />
Eusk 1930, 136. Erromes jendea, zirrara ta ikara, / <strong>Bar</strong>kapena-eske aien oñetara.... SMitx Aranz 174.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
55
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BARKAPENEZKO. "<strong>Bar</strong>kapenezko epai, sentencia absolutoria" PMuj. v. BARKAZIOZKO.<br />
- BARKAPEN OSO. Indulgencia plenaria; perdón total. Emadazu, arren, nere orain-arteko obenen <strong>bar</strong>kapen<br />
osoa. KIkG 84 (KIkV 116 parkapen osoa). <strong>Bar</strong>kapen osoa, bein bakarrik bizian irabazten da eriotz-garairako.<br />
ArgiDL 52. Piarres Agengo espetxean sartu zutenean amar urte zeramazkin eta bi urte t'erdi geroago <strong>bar</strong>kapen<br />
osoarekin atera zen. Etxde JJ 185.<br />
<strong>bar</strong>kapide. Medio para perdonar; remisión. Zu, nere Iaun Iesus obenen <strong>bar</strong>kapiderako aitortzen zindudala.<br />
"Te, domine Iesu, confitens in remissionem peccatorum". Or Aitork 23.<br />
<strong>bar</strong>kar, parkar. Perdonable. Iges eginik ez bakarrik pekatu ilgarri edo mortalakgandik, baita bere pekatu<br />
arin, txiki eta parkarrakgandik. Itz Azald 80.<br />
<strong>bar</strong>karazi, <strong>bar</strong>ka arazi, <strong>bar</strong>ka erazi. Hacer perdonar. v. BARKATU ERAGIN. [Penitenziak] <strong>bar</strong>kha<br />
arazten derauzkigu han arteraiño egin ditugun bekhatu guztiak. Mat 135. Erientzat nola ordenatua baita, hei<br />
<strong>bar</strong>kha arazten derauzte bekhatuen hondarrak leheneko Sagaramenduei orhoitu gabez. Ib. 136. Geren etsaien<br />
txarkeri ta gaistaginz guziak guri <strong>bar</strong>karazteko. Mb IArg II 61. Eta duda-mudazko aldi horietatik landa sekula<br />
baino samurrago eta malguago izaten zen, bere bururari <strong>bar</strong>ka-erazi beharrez. Mde HaurB 59.<br />
1 <strong>bar</strong>kari. "<strong>Bar</strong>khari (Gy), propitiatoire. Sakrifizio bizien eta hilentzat <strong>bar</strong>kharia (Gy Visites 203), sacrifice<br />
propitiatoire pour les vivants et pour les morts" Dv.<br />
2 <strong>bar</strong>kari. "<strong>Bar</strong>quero" Lar. v. <strong>bar</strong>kazain, <strong>bar</strong>kazale.<br />
3 <strong>bar</strong>kari. "Calzadera" Aq 1077.<br />
<strong>bar</strong>katezgarri. v. <strong>bar</strong>kaezgarri.<br />
<strong>bar</strong>katezin. v. <strong>bar</strong>kaezin.<br />
<strong>bar</strong>katezkizun. v. <strong>bar</strong>kaezkizun.<br />
<strong>bar</strong>katiar (-kh- Dv A). "Clément, qui aime à pardonner, indulgent" Dv. "<strong>Bar</strong>khatiar, clemente" A. v.<br />
<strong>bar</strong>kakor.<br />
<strong>bar</strong>katiarki. "<strong>Bar</strong>khatiarki, avec clémence, indulgence" Dv.<br />
<strong>bar</strong>katiartasun (-kh- Dv A). "Indulgence, qualité de l'homme indulgent" Dv. "Clemencia, indulgencia" A. <br />
Nigarrak ixuriz haren <strong>bar</strong>khatiartasunari dei egin diozogun. Dv Iudith 8, 14 (). Luzatzerik gabe berehala<br />
heriotzetan ematen dela, baldin erregek urhe-zaharoa hedatzen ez badio <strong>bar</strong>khatiartasuneko ezagutgailutzat. Dv<br />
Esth 4, 11.<br />
<strong>bar</strong>katu (V-gip, G, AN; Lar, VocS, Añ (G), H, Zam Voc; -kh- L, BN, S; SP, Urt I 75, Ht VocGr, Lecl, Arch<br />
VocGr, Dv, H), parkatu (V, Sal, R; Añ (V), Zam Voc, ph- S; Gèze, Dv (S), H). Ref.: Bon-Ond 159; A (<strong>bar</strong>katu,<br />
parkatu); Lrq /pharkace/; Iz ArOñ, Als, IzG; AtBou 377; Etxba Eib (parkatu); Elexp Berg; Gte Erd 40.<br />
Tr. La forma más extendida es <strong>bar</strong>katu. La variante con p- inicial es empleada en la tradición vizcaína, en la<br />
suletina (generalmente ph-) y en textos salacencos y roncaleses; también se encuentra en dos cartas (una altonavarra<br />
y la otra labortana) del s. XVI, y en Lazarraga (donde hallamos tbn. algún ej. de <strong>bar</strong>katu, y <strong>bar</strong>kazio); cf.<br />
parkamentu en un Credo alto-navarro. En DFrec hay 67 ejs. de <strong>bar</strong>katu y 9 de parkatu.<br />
Entre los vizcaínos la forma más frecuente de sust. vbal. es parkatute; parketa, parkaeta y parkeeta son, al<br />
menos a partir de principios del s. XVIII, menos usuales, mientras que la frecuencia de parkatze crece en el s.<br />
XX. No es raro con todo que varias de estas formas alternen en un mismo autor, como se ve p. ej. ya en<br />
Capanaga.<br />
1. Perdonar. "<strong>Bar</strong>kha diazadazu, pardonnez-moi" SP. "<strong>Bar</strong>khatu, ez nintzen ohartzen hor zinela, pardon, je ne<br />
me m'apercevais pas que vous étiez là" Dv. "<strong>Bar</strong>khatu! (L, BN), pardon!" Lh. "Elgar <strong>bar</strong>katzen dute (AN-5vill,<br />
BN-lab), algar parka ezazie (S), oiek ez diote alkarri <strong>bar</strong>katzen (G-azp, AN-gip, BN-arb)" Gte Erd 40. v.<br />
asketsi.<br />
Tr. De uso gral., se documenta ya en Dechepare. Normalmente la persona que recibe el perdón es expresada<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
56
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
en dat., aunque la hallamos en alguna ocasión en caso absoluto, como compl. directo; así en Gasteluçar,<br />
Echagaray (239), Alzaga (Ram 103), Zubiri, <strong>Bar</strong>riola, Mirande (Pr 161) o Aresti (Ipuin 78). Con aux. intrans.<br />
bipersonal lo hallamos (aparte naturalmente de en constr. impersonales) en algún alguna ocasión en Lazarraga, y<br />
en un Avemaría alto-navarro del s. XVI.<br />
Zure seme iaunareki egidazu bakia / Bekhatuiak <strong>bar</strong>khaturik didan parabizuia. E 80. Norkbait ere egin deraut<br />
malizia handia, / haier hura, othoi, <strong>bar</strong>kha; niri balia egia. Ib. 235. Eta Jainkoak parka derozola Migeli, zerren<br />
ni emen naizala etzuen skribatu bear berzeri. (AN, 1549). TAV 2.2.16. Ezen baldin <strong>bar</strong>kha badietzezue gizonei<br />
bere falták, <strong>bar</strong>khaturen drauzue zuei-ere zuen Aita zerukoak. Lç Mt 6, 14 (He, TB, Dv, Ur, Echn, SalabBN,<br />
Leon, Or, IBk, IBe <strong>bar</strong>k(h)atu, Ip, Ur (V), Hual, Samper, Ker p(h)arkatu; Ol asketsi, Arriand azketsi). Hortik<br />
konkludi ahal zezakeagu ezen eztugula gure satisfakzionez merezitzen Iainkoak <strong>bar</strong>kha diezagun. Lç Ins C 7v. Il<br />
banadi, / nik deutsat parkaetan. Lazarraga 1197r. Jaun Zerukoak, ene laztana, / oi degizula parkatu. Ib. 1146r.<br />
Jauna, <strong>bar</strong>ka zakezt. Ib. (B) 1182vb. Erregutu egiozu gure Jaunari, ba[r]ka dakigula guri bekatarioi orain eta<br />
gure eriotzako orduan. (Areso, c. 1591). FLV 1991, 110. Parketea injuriak. Bet 14. Eta parkatu oraingo faltak<br />
estalikoren ditugu. (c. 1597). FLV 1993, 460. Gure anaia eginez gero, / maite ditu gizonak / anbat eze <strong>bar</strong>katzen<br />
du / paradizuko jatea (AN, 1609). TAV 3.1.20. --Bekhatu benialak zertzaz <strong>bar</strong>khatzen dira? --Hamar gauzez.<br />
Mat 167. <strong>Bar</strong>katu baitizkiote beren bekatu guziak. Ber Trat 71v. Bekhatu hetarik haiñitz zitzaiola <strong>bar</strong>katu, /<br />
Aphezaren beharrian noiz baitzen konfesatu. EZ Man I 55. <strong>Bar</strong>kha diatzadatzu neure bekhatuak. Harb 130. Ezin<br />
gitxiago egin zendukean / Parkatu Bizkaiari lealtadean [...] / Ezin gitxiago esan neukean. / Parkatu Bizkaiari<br />
lealtadean. EgiaK 89 (Interpr?). Aita, <strong>bar</strong>kha iazezu, eztakite zer hari diren. Ax 310 (V 206). Erremusinak<br />
satisfatzen eta pagatzen ditu bekhatu <strong>bar</strong>khatuen pena tenporalak. Ib. 223 (V 148). Arerioari parkatutea. Cap<br />
151. Arerioari parkeetea. Ib. 147. Grazia, zeinekin parkaetan iakuzan kulpa igaroak. Ib. 62. Zeinbat gauzagaiti<br />
parkatzen da. Ib. 72. Ogen egiten du onei <strong>bar</strong>khatzen duenak gaxtoei. O Pr 654. Ene begiak <strong>bar</strong>katu derautzu.<br />
SP Imit III 13, 3. <strong>Bar</strong>khatu Madalenari / Hañitz falta diozu, / Gurutzean ohoiñari, / Halaber diotzatzu. Arg DevB<br />
212. Parkatu ditezanzat Sakramentu Santu onen birtutez. VJ 9. Eta parka itzagützü gure bekatiak, hala nola gük<br />
parkatzen baitütügü guri ogen egiler. FPrS 21. <strong>Bar</strong>ka diezadazu eskribitzeko modu gaitzaz. (Vera, 1674). FLV<br />
2006, 264. Ezin deus <strong>bar</strong>kha ezaken, / Bihotz herraz bethea: / Sugea iduri uben / Edo deabru kumea. Gç 166.<br />
Odol eder, ezne eztia! / Behar nauzue <strong>bar</strong>khatu. Ib. 142. O ene Jainkoa, <strong>bar</strong>khatu behar darotazu segur,<br />
begiratu baitut bethi zure legea. Ib. 46. --Bekhatü handi deia, zin gezürrian egitia? --Bai hori da Jinkoaren<br />
gezürti egin nahia, hartakoz eztaite parka penitenzia handireki baizik. Bp I 90.<br />
(s. XVIII) Ordea bertze hitzkuntza hauk <strong>bar</strong>kha bezadate, baldin erraiten badut, ezin egin dezaketela<br />
Eskuarak egiten duena. ES 90. Pekatu parkatuen pena zor dana. Arz 53. Zure miserikordia infinituak <strong>bar</strong>kha<br />
bietzakit othoitzean nagoenean zure ganik ene gogoa hastantzen duten errebelamendu guziak. Ch III 48, 5.<br />
Jangoikoak estio <strong>bar</strong>katuko. El 45. <strong>Bar</strong>katuko diuztala nere pekatu guztiak. Iraz 68. Eta bear ote du batek,<br />
pekatu eriozkoan jausten dan guzian, bereala konfesatu, <strong>bar</strong>ka dakion? CatBurg 36. Aski da esan dudanak /<br />
disparateak / <strong>bar</strong>katu bearko duzu / erorean [sic] itzak / juizioa galdu dut / zuk eraman dustazu / eta itzul bear<br />
dust. Gamiz 227. Hunela mintzatu ondoan, ez zohazela zundatzera, ea zure hutsa Jaiñkoak <strong>bar</strong>khatu darotzun<br />
bai ala ez. He Gudu 158. Begiratzea Jaiñkoaren Ontasun infinituari, zeiña bethi prest baitago <strong>bar</strong>khatzera. Ib.<br />
160. Hobeki erraitera, uste behar zünüke, zure alagrantzia bakhoitza dela, zeren dolorez hunkitzen zütüdanian<br />
ezteizüdan pharkatzen. Mst III 30, 6. Gu gara [...] emen egin genituen ta konfesioz <strong>bar</strong>katu ziran gure kulp eta<br />
bekatu guzien zorrak ateratzen gabilzanak. Mb IArg I 253. --Zegaiti deritxo beniala? --Zerren orretan Gizona<br />
errez jausten dan, ta errez parkatuten iakan. Cb CatV 52. Ta mundu guziak esana gatik santu bat zerala,<br />
penitenzia ez utzi, zeren <strong>bar</strong>katua zauden ez dakizun. Cb Eg II 66. Exenplu miragarria, eta irakhatsten darokuna<br />
etsaiei <strong>bar</strong>khatzen, eta ungia gaixkiarentzat bihurtzen. Lg I 290. Ene haurra, zuk eta arima laxoek hain errexki<br />
zuen buruei <strong>bar</strong>khatzen diotzotzuen huts arin hek, sentitu gabe Jesus zuenganik urruntzen dute. Mih 121s. Orhoit<br />
zaitezte biziyo guzien artean ezdela Jinkoak garraxtasun gehiagorekin punitu duenik, eta nekezago <strong>bar</strong>khatu<br />
duenik. Ib. 22. <strong>Bar</strong>kabéz, Jauna, nik yago nainúke; baña pixkagebek solo erratentút, ezdezáten pénsa sobra déla,<br />
ta gero ez in bateréz. LE Prog 98. Gühauren orithaazteko <strong>bar</strong>katü behar dügüla ofensatü gitüztener, nahi<br />
badügü Jinkuak <strong>bar</strong>ka dezagün. CatLan 72. <strong>Bar</strong>khatzen diot, diozü, bena eztirot haren begithartia ikhus. Egiat<br />
224. <strong>Bar</strong>kha datzu, Jauna, orai arterainoko falta guziak. Brtc 232. <strong>Bar</strong>katu zien bere anaiai, ta etorerazi zituan<br />
Ijitora. Ub 21. Bada konfesio beharrik, bekatu txiki arin benialen <strong>bar</strong>katzeko? Ib. 213.<br />
(s. XIX). Jente hunak, pharka / othoi libertatia; / jaunak, orai banua / Ene lagunen xerkara. Xarlem 1547.<br />
<strong>Bar</strong>katu, Murde Teillary, baldin zure izena / Kopletan aipatu badut; ni hortara nauena / Ez da, seguratzen<br />
zaitut, nahikunde gaixtoa. "Pardon". Monho 50. Zubek parkatuten dituzuben pekatubak, parkatubak izango dira,<br />
ta parkatu baga largaten dituzubenak, ez dira izango parkatubak. Mg CO 8. Zer bidez <strong>bar</strong>katzen da bekatu<br />
mortala? Añ CatAN 47. <strong>Bar</strong>katuko dioet jo baño egin ez nautenai. VMg 68. Beartua zaude onetara, begiratzen<br />
badiozu bekatu <strong>bar</strong>katu gabeak bekatu berrietarako dakarren perillari. AA III 450s. Ezin jasanen dugu, ezin<br />
<strong>bar</strong>khatuko dugu gure anaiek eginen daukaten bidegabe xume bat? Dh 250. <strong>Bar</strong>kha dietzadatzu zoramenduzko<br />
mement hetan egin dauzkitzudan idoi kruelak. Ib. 187. Parkatu, Jauna, niri, Zeuri berba egiten azartuba. fB Olg<br />
6. Parkatu deutseezu [zeubeen umiai]: Auzuetako persona nausijai lotsia galduten ta deungaro erantzuten. fB Ic<br />
I app. 20. Extrema-unzinoiak parkatuten deutsaz gaixuari pekatubak. fB Ic III 276. Auxegaitik ezteubat<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
57
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
parkatuko galantak emon baga. Astar II 61. Ezin onek euren parkazinoia eskatu leijo Jaunari, ezpadauka<br />
parkatuko deutsanen itxaromen edo esperanzarik. Ib. 19. Ondo dok, diño txakurrak, parkatu / egotea eu orlan,<br />
ni askatu. Zav Fab RIEV 1907, 543. Eta parkatu, yausten banas argaltasunez. Añ EL 2 12. Yaungoikoak <strong>bar</strong>ka<br />
dietzagula guri geren bekatuak. CatB 37. Othoitz egin bezate hunentzat apostolu saindu guziek, zeinei emana<br />
izatu baita Jaunaz bekhatuen <strong>bar</strong>khatzeko edo ez <strong>bar</strong>khatzeko podorea. JesBih 463. Bena oro Kofesatürik ere<br />
ontsa dolü espadü etzeitzo pharkatiak izanen. UskLiB 84. Eta haren bekhatia, jinkuak nula pharka diro / Igaran<br />
baleza ere, nigarrez denbora oro. Etch 628. Jauna, othoi, <strong>bar</strong>katu gure ausartzia! Bordel 42. Parkatu egijozu,<br />
Jauna, parkatu zure errijari. Ur MarIl 1. Autortu eutsazan bere bizitzako pekatu guztijak, eta biurtu zan etxera<br />
parkaturik eta pozik. Ib. 69. Errege yauna, <strong>bar</strong>khatu, / Baldiñ haiñ samiñki banaiz ni mintzatu. Gy 321.<br />
Salomonek lenagoko utsegitea <strong>bar</strong>katu bazion ere, gero zuzen izateko itzean <strong>bar</strong>katu zion. Lard 208. Baldin zuk<br />
zerorrek badiozu, bekhatu <strong>bar</strong>khatuen ere beldur izan behar garela. Dv LEd 67. Zure Golo gaizto eta billau da,<br />
<strong>bar</strong>ka zadazu nere esateko modu au. Arr GB 90. Bear daia bereala konfesatu parka dakion? CatSal 57.<br />
Jangeikuak parka dazkigula gore bekatiuak. CatR 37. Irakorlea, gaizki esanak <strong>bar</strong>katu. Zab Gabon 110.<br />
Parkatu, Jauna, parkatu, Jauna, baldin geiegi / Maite baneban eta ametan alabea. AB AmaE 134. Eta <strong>bar</strong>katu<br />
beit, osaba, orain artean ixilik idukitzea gauza au. Apaol 45. Jainkoa ona dela, ona dela erran diteken baino<br />
gehiago, eta bethi <strong>bar</strong>khatzerat ekarria. Jnn SBi 95. Jinkoaren axuria, zoinek mündüko bekhatiak xahatzen<br />
beitütüzü, Jauna pharka izagüzü. Ip Hil 255. Eskualduna-ren irakurtzale onek otoi <strong>bar</strong>ka dezatedala, egungo<br />
solasa kasik ez-deuskeria batez balinbaderamat. HU Zez 173. Eztaukat bada zer iñori parkatu. Ag AL 104. Eta<br />
norenak geratu daikezuezan edo parkatu bagarik itxi daikezuezan, geratuko jakoz, edo parkatu bagarik itxiko<br />
jakoz. Itz Azald 133.<br />
(s. XX). Parka beztad, ezdaud obro isartan. Mdg 141. Zureki behar beitüt egün oroz bizi / pharkatüko deitazü<br />
eta nik bai zuri. Xikito 3. Jaungoikoak be eztotzuez parkatuko orrek gogorkeriok egittea. Echta Jos 162.<br />
Banakien [...] buruan hartuz geroz, etzezakela <strong>bar</strong>ka. JE Bur 11. Baña, Ana Mari, Jaungoikuak parkatu daistala,<br />
letrizidaderik ezpadaukozube, onek eztautzube balijo! Kk Ab I 71. Ez bataioan zerpait <strong>bar</strong>katu gabe geldittu<br />
zitzaigulako, baizik bizitzean itsasten zaigulako egunero zer <strong>bar</strong>katua. Inza Azalp 146. Uztaritzeko auzapez<br />
maitea, / <strong>bar</strong>khaturen dauztatzu bi hitz. Ox 18. Garden kapitaina, parka ene muldegaizkeria, ez nakizün nur<br />
zinen. Const 32. Arren guturira sartzen itxi nagixube, azketsi (parkatu) dagistan obena, emen badago beintzat.<br />
Altuna 102. Neure buruari birao ta birao yardun neban gabez, Yainkoak parka begit. Or Tormes 73. Jainkoak<br />
<strong>bar</strong>katu zion beintzat; Elizak ere bai, bere <strong>bar</strong>kapena bialdu zion; eta ixtoriak ere <strong>bar</strong>katuko al dio. Or SCruz 9.<br />
Atrebentziya <strong>bar</strong>ka zazute / Pasaiko lagun maitiak. Tx B II 83. <strong>Bar</strong>ka dezadazue, hau erranik hemen. Etcham<br />
184. Ogi kosko hau harrazu beraz othoi, eta gutiz <strong>bar</strong>ka. "Excusez du peu". <strong>Bar</strong>b Leg 139. Halarik ere, zuzenean<br />
dela iduri zaionean, ez da errexki <strong>bar</strong>katzen dutenetarik. JE Ber 48. Baña, <strong>bar</strong>katu, bidetik ate diarduzutet. Ldi<br />
IL 76. Ta, ots, gere au aunditzat yoa <strong>bar</strong>katu: ezta eder-uste, baizik-eta zigorrari ez igesi naia. Ib. 61. Ez dakit<br />
nondik izena, / baiñan ola du izana: / urte-gorroto guziak <strong>bar</strong>kaz (<strong>bar</strong>katuz), / ospatuz Pazkoa-jana. Or Eus 184.<br />
To orain baniak... <strong>bar</strong>ka nazak... ta agur.... A<strong>Bar</strong> Goi 47. <strong>Bar</strong>ka zadazue, <strong>bar</strong>ka, sobera dut, bai, ontu. Iratz 154.<br />
Eta orai goazen hiltzerat. Girixtino gisa <strong>bar</strong>katzen dautzuet ene heriotzea, bainan ez dautzuet <strong>bar</strong>kamendurik<br />
galdatzen. Lf Murtuts 51. Pharka, othoi, ez bainintzan erran delako ostiralean zien etxera jin. Mde Pr 362.<br />
<strong>Bar</strong>kha igortzen dizudan kopia ez bada oro irakur errexa. Ib. 193. Sukaldari ona zalako <strong>bar</strong>katzen zioten aren<br />
berritsukeria. Anab Poli 40. Parkatu bekit zeruak, Xirdori nik egiñiko iraiña. Erkiag Arran 187. Bere<br />
ogibideagaz biziteko naikorik irabazi ezin dauanari, ez ete leikio gero parkatu tranpatxo bat edo beste. Bilbao<br />
IpuiB 27. <strong>Bar</strong>katzeko atsegina zoin den handia, maite bati <strong>bar</strong>katzen delarik. JEtchep 76. <strong>Bar</strong>khatuko digu<br />
irakurleak hemen ez ipiñtea lizunkeri hauk. Osk Kurl 154. <strong>Bar</strong>ka bezait nere mingain luze au erabillia! NEtx<br />
LBB 172. Bertze guziek <strong>bar</strong>ka dezaidatela, bainan alde huntan Xanpun dugu, izaitekotz, hortaz dohatua. Xa<br />
Odol 58. Pharka izadazüt, Satan, hor bazüzün espantüaz besterik. Casve SGrazi 28. Ez --zion illobak-- ez zaio<br />
bat-bakarrari ere <strong>bar</strong>katu bear, dan-danak izan bait-dira gaizkille; obe izango da leioetatik patiora bota, ta,<br />
pilla bat egin-ta su ematea. Berron Kijote 75. [Larramendiren euskal gramatikari] <strong>bar</strong>ka dakioke, egin dituen<br />
mesedeen aldera, daraman izen arroxkoa. MEIG VII 66.<br />
v. tbn. Echag 169. Zby RIEV 1908, 213. CatUlz 35. EusJok II 141. ArgiDL 96. Zub 29. Ir YKBiz 91. MAtx Gazt<br />
47. Parkatu: KIkV 59.<br />
(En fórmulas de cortesía para introducir una objeción). "Hacer la salva, pedir la venia para decir algo, [...] y la<br />
fórmula es <strong>bar</strong>ka biezat, <strong>bar</strong>ka begit, con perdón de Vm." Lar. Parkatu, ez nago ni tenporatan. Lazarraga (B)<br />
1152vb. <strong>Bar</strong>katu, adiskidea, eranzun zion ark, bada ekusia dadukat deabrua enkantuko dei-otsera datorren<br />
aldian bere sulezera irabazi onarekin itzulzen dela. Mb IArg I 374. <strong>Bar</strong>kha dezadazu --zuen ihardetsi Madama<br />
Regnardek--; ene Erregina, gure etxean zu sarthuz geroztik, ez naiz zure zerbitzaria baizik. Elsb Fram 92. --Ez<br />
dakika gauza hatzemanaren gordetzea ohointza dela? --<strong>Bar</strong>katu, jauna; bainan zin-zinez erraten dautzut, ez<br />
dudala nik urrerik, ez zilarrik ez eta arditik. HU Zez 61. <strong>Bar</strong>katu, bañan emen ondo ez dagon esaera bat ipiñi<br />
dezute. Lab EEguna 102. Parkatu baiña, apari ostean lan egiterik ez dot oitura. Bilbao IpuiB 191. <strong>Bar</strong>ka, aita,<br />
baina neska hori dut maite bihotzez. Arti Ipuin 77. --Zer deritzozu zurekin egin den mesianismoari buruz? --<br />
<strong>Bar</strong>ka. Norbaitek egin badu, zuk esango didazu nork egin duen eta ni horien kontra nago. MEIG IX 80. --Gerra<br />
aurreko tradizioagatik agian? --Ez, gerra aurretik ez zegoen ezer, <strong>bar</strong>katu. Ib. 72.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
58
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(En fórmulas de cortesía para solicitar algo). Joanis, parkatu, baña jakin gura neuke, ze erritakua zarian<br />
Pranzijan. Mg PAb 168. --Huna ni, erradak zer egin behar den, / Eta nere-ganik zer eskatzen duken. / --Ah!<br />
<strong>bar</strong>khatu, bada; nahi baninduzu / Zama hau soiñera goititzen lagundu? Gy 6. <strong>Bar</strong>katu baño alako bidea,<br />
nondik? FIr 158. Eta orai osagarria galdua dut... <strong>Bar</strong>katu, "cognac" Marius! JEtchep 92.<br />
(Para corregir --o fingir irónicamente hacerlo-- un término expresado poco antes). --Sosik baduzu? --Ba.<br />
Bederatzi mila. Ez, <strong>bar</strong>katu, hemeretzi mila, naski. JEtchep 102. Ez naiz orain hasiko euskal idazle sabindarren,<br />
<strong>bar</strong>ka, "aranisten", multzoa neurtzen. MEIG VII 33. Norbaitek esan omen du hizkuntza landuetan, <strong>bar</strong>ka, kulto,<br />
kultuetan, -te -tze, bezalako gramatika atzizki arrunt batek ordezkari hoberik eta berezirik izan ohi duela. Ib. 44.<br />
Perdonar (una deuda, una pena, etc.). "Bizia <strong>bar</strong>katuko ziela agindu zien (G-azp)" Gte Erd 264. <strong>Bar</strong>ka<br />
drazkiguzu gure zorrak. Ber Trat 92v (v. tbn. gure (geure, etc.) zorrak <strong>bar</strong>k(h)atu Mat 2, Ax 337 (V 224), OA 1,<br />
El 5, Iraz 3, CatBurg 23, Ub 81, Añ CatAN 3, Gco I 431, CatB 10, CatLuz 3, Jaur 193, Lard 383, CatAe 4, Legaz<br />
5, CatJauf 2, CatUlz 3, KIkG 30, Inza Azalp 145, ArgiDL 13; gure (geure, etc.) zorrak parkatu Cap 4, Urqz 31,<br />
Cb CatV 5, fB Ic I 102, JJMg BasEsc 182, Astar II 249, CatLlo 4, CatBus 4, CatSal 5, CatR 5, Itz Azald 66, Mdg<br />
159, KIkV 46). <strong>Bar</strong>kha dietzetzu pena / hobenek mereziak. EZ Noel 132. Prinzipe de Condek tronpeteagaz /<br />
zematu zengizanean eriotzeagaz / emon zengiozala gasteluen giltzak / parkatu leizula guztioi bizitzak. EgiaK 90.<br />
Elizak Indüljenziez eta Jübileuez nola parkatzen derizkü gure bekhatü parkatiek merexi dütien gaztigiak? Bp I<br />
55. Nola batak ez bertzeak ez baitzuten pagatzekorik, hartzeko zuenak <strong>bar</strong>khatu zioten biei zorra. Lg II 157.<br />
Oihuz Aita zerukoari / Zauzko <strong>bar</strong>ka detzazula / Zure zorrak, zuk etsaiari / <strong>Bar</strong>katzen tutzun bezala. Monho 134.<br />
Jakinik munduban parkatuko ez jatala kastiguba. Mg CO 176. Esango baziño urkamendira bear duanari<br />
<strong>bar</strong>katzen zaiola eriotza. Mg CC 147. Baña Meza esaten danean arkitzen da bekatuan, <strong>bar</strong>katuko ote zaio<br />
bekatuen zorrik? Ez, zeren zor au <strong>bar</strong>katzen ez dan, bekatua bere oñean dagoala. AA I 506. Bada Jaungoikuak<br />
geuri parkatu badeutsku ainbeste bidar inpernura botatia. fB Ic I 100. Gure bekhatuei zor zaioten pena<br />
<strong>bar</strong>khatua da. Jaur 107. Ijitoak erantzun zion, baldin bizia <strong>bar</strong>katzen bazion, eta nagusiaren eskuetan uzten<br />
ezbazuen, esango ziola. Lard 179. Nere artzeko guzia nik <strong>bar</strong>katu nikan. Ib. 411. Golori heriotzaren pena<br />
<strong>bar</strong>katu zion. Arr GB 141. Sei milla oiek eman dituzu / ez oso borondatian, / nik ez dizkizut zuri <strong>bar</strong>katzen /<br />
danak pagatu artian. PE 151. Pizik nik parkatuko deutsut zorra zuri. AB AmaE 299. [Pekatuakgaitik] zor dan<br />
kastigu guzti guztia parkatuagaz batera. Itz Azald 189. Santa Kruzek esan izan zion, apaiza zalakoari esker,<br />
bizia <strong>bar</strong>katuko ziola ta andik aldegiteko. Or SCruz 101. Lokabe utzi zuen ta zorra <strong>bar</strong>katu egin zion. Ir YKBiz<br />
258. Eta zubizain bat ba omen zuten, izigarri zekena, ez baitzioten ardit bat ere <strong>bar</strong>katuko. Lf Murtuts 22. Beraz,<br />
Iholdi-tarrari zazpi urte t'erdi <strong>bar</strong>katu bazizkioten, berari ez ote zezaioketen <strong>bar</strong>ka amarretik iru edo lau? Etxde<br />
JJ 185. Itsasoko jainko onak bizia <strong>bar</strong>katu bazion Theresari. Mde HaurB 103. Ezer galtzeke zorrak <strong>bar</strong>katzen.<br />
Or Aitork 12. Bakearen alderako ta auzo guztien onerako gogoti opetsi ta parkatu eudiezan eskolagiñen eurek<br />
egiñiko bearrak. Akes Ipiñ 10. Baña, gauzia jakin zanetik, ez etsen parkatu errixan "akerra"n izena. Etxba Ibilt<br />
458.<br />
v. tbn. Ldi BB 82. NEtx LBB 40. Berron Kijote 190. Parkatu: EusJok II 85. Ag AL 22.<br />
(Gralmente. en oraciones negativas). Dejar aparte, dejar a salvo; dejar en paz, respetar. [Mihi-gaixtoek]<br />
eztiote <strong>bar</strong>khatzen ez Sainduei, ez jakintsunei. ES 197. Ezarri biraoak bedeinkazio ta orazio orde, egizozu nai<br />
beste gaitz, baña <strong>bar</strong>katu Kristori. Mg CC 247. O lujuria ezeri <strong>bar</strong>katzen ez diozuna! Ib. 117. --Gure opiziokuak<br />
ebaten ditube gorputz illak [...]. --O gizon gogorrak! Illai bere parketan ez deutsazube? Mg PAb 52. Ez dio<br />
<strong>bar</strong>katu bere buruari loitzen zuala eskuka zikiñakin: ez dio <strong>bar</strong>katu ez ezkongaiai, ez ezkonduai, ez die <strong>bar</strong>katu<br />
abereai berai ere. AA III 458. Ez dio onen mingañak <strong>bar</strong>katu lagun urkoaren onrari. Ib. 458. Bai, eta ez die<br />
eriotzak <strong>bar</strong>katuko, ez Erregeai, ez oen mendekoai, ez Aita Santuai. Ib. 568. Nai batu dedilla jentia solora,<br />
basora, [...] nai edozein biarginzatara, gaubelei bere parkatu baga, lekurik geijeenetan predikeetan da lujurija.<br />
JJMg BasEsc 104s. Gustiz alaiak izaten ziran, bai ba, osasunez bete-beterik egozan da, indar-yokuetan<br />
azkarrak, arro samarrak, zerbait burrukari ta zoruak, gastetasunak eztau parkatzen ba-ta. Kk Ab II 163s. Egiak,<br />
ordea, egi errukigaitzak, asiko du gau ta egun, ta eztio <strong>bar</strong>kako arik eta zapaldu arte. Ldi IL 52. Aizeak <strong>bar</strong>ka<br />
duana, / izotzak duke erasana. "Lo que dejó a salvo el viento". Or Eus 279. Deus ez dute errespetatzen, ez eliza,<br />
ez komentu: nihori ez dute <strong>bar</strong>katzen, ez umexurtx, ez xahar, ez emazte. Zerb IxtS 105. Sabela nolabait bete<br />
bearrak etzion <strong>bar</strong>katzen. Etxde JJ 247. Alabaiña, bere gorako setak etzion <strong>bar</strong>katu. Ib. 233. Izan be urtiak<br />
eztabe parkatzen, ta eriotzaren sega zorrotzak eztau iñorentzako errukirik. SM Zirik 12. Antxe bizi ditu bere<br />
samin zaarra ta itxaropen betikoa. Miñez geienean. Sustraiak ez deutse parkatzen. Gand Elorri 74. Urteek ez<br />
diote <strong>bar</strong>katu inoiz hain sonatuak izan ziren Pepe Artolaren etorri eta ateraldiei ere. MEIG III 67.<br />
(En oraciones negativas). Dejar sin, ahorrar. Aurten bertsolariyak / orgulloso daude, / elkarri mokadurik /<br />
<strong>bar</strong>katu gabe. AzpPr 105. Alan bere pozten nintzan saguteitik atarariko azalakaz, eta eneutson parketan olatari<br />
arratoe-marraska. Or Tormes 53.<br />
(En oraciones negativas). Dejar de usar, no aprovechar. Saulok bere burua Kristautua ikusi zuenean,<br />
Ebanjelioa egin al guzian, ezeri ere <strong>bar</strong>katu gabe, erakusteko asmoa artu zuen. Lard 495. [Apostoluak] egin-al<br />
guzian nekatzen ziran, [kristauak] sendotzeko, ezeri ere <strong>bar</strong>katu gabe. Ib. 491. --Ori soka, emozu adarretik;<br />
yauzaraziko dugu frixtan untzitik untzirat; [...]. Puttikok ez dio <strong>bar</strong>khatzen sokari, eta berea yauzarazten du<br />
untziraino. Lagunak yarraitzen zaizko akalamian eta marrakaz. Hb Egia 133. Laborari maiteak, / ez <strong>bar</strong>ka<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
59
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
lurrari! / Lana ohore dela / erakuts haurreri. Etcham 127. Erdu, laister, ega / mendien gaindik, zelaia bete, /<br />
aztalari ez <strong>bar</strong>ka, / eskuari ez amor, / burniz zartaka egin errauste. "No perdones la espuela". Gazt MusIx 101.<br />
Etzan nekerik <strong>bar</strong>katu bear / askatasun-arbidean. SMitx Aranz 70.<br />
2. Ser inferior. "Filosofian <strong>bar</strong>katzen diat, baina gañontzekoetan ez (G-azp-goi, AN-gip)" Gte Erd 132 (s.v.<br />
"filosofian gehiago haiz"). Joxe Mari Lukainkak / duen andre ori, / muturra zimur dauka, / ipurdiya guri; /<br />
mokoz ere ez dio / <strong>bar</strong>katzen iñori, / egiya esateko / xoxua diruri. JanEd I 62. Baña eman zaiozu [andriari] /<br />
zurruta ugari, / orduan <strong>bar</strong>katuko / ez dio iñori. Ib. 65.<br />
- BARKATU ERAGIN. Hacer perdonar. v. <strong>bar</strong>karazi. Ta naiz-ta Bertoldak ezetzian eragon, eruan egin eban<br />
jauregira ta bakandereari be parkatu eragin eutsan. Otx 92.<br />
- BARKATU EZINEKO. Imperdonable. v. <strong>bar</strong>kaezin. Oben aundia zan, bear bada, parkatu eziñekoa.<br />
Erkiag BatB 21.<br />
- BARKATU-NAHI. Deseo de perdonar. Aren artez-bearrak beti erabilli oi dau, buztarturik lez, maitetasuna,<br />
parkatu-naia. Erkiag BatB 199.<br />
- BARKATZAGARIK (A Morf 365 (que cita el ej. de Añ)). Sin perdonar. Eze bein bat atzeratutera<br />
azkerokoan guztiak geratuko yatzuz parka-tzagarik. Añ EL 2 148.<br />
- BARKATZEKO (-kh- SP (que cita a Ax), Dv). a) Perdonable. "Hori ez da <strong>bar</strong>khatzeko, cela n'est pas<br />
pardonnable" Dv. v. <strong>bar</strong>kakizun. [Halako bekhatua] maliziazkoa denaz geroz eztela bere egitez<br />
<strong>bar</strong>khatzekoetarik. Ax 99 (V 68). Prantses gizagaxo aiek burua galdu zunaten, alemana sartu zitzaienean.<br />
Guregana iduritu txarren batek artu zitunan. Ori <strong>bar</strong>katzekoa din. Or QA 102.<br />
b) (Uso sust.). "Ez dut zuri <strong>bar</strong>khatzekorik, je n'ai rien à vous pardonner" Dv. --Alabaiña, ni ere ez nago garbi<br />
zurekiko. <strong>Bar</strong>katzen al-dizkidazu orobat zuri egindakoak? --Bai, Piarres, ezer <strong>bar</strong>katzekorik baldin badut. Etxde<br />
JJ 278.<br />
- EZIN BARKATUZKO (-kh- Dv). Imperdonable. v. <strong>bar</strong>kaezin, <strong>bar</strong>kagaitz. Solas pisua, Alemaneri kalte<br />
egitekoa presuneren ahoan ezin <strong>bar</strong>katuzkoa! StPierre 35. Bildur naiz, bere albora nadinean ezin <strong>bar</strong>katuzko<br />
irakiñak ez ote naun erasoko. Etxde JJ 277. Ezin <strong>bar</strong>katuzko erdalkeria zelakoan. MIH 73.<br />
- GUZTIA-BARKA. Gaurko egunean "guzia-<strong>bar</strong>ka" edo "transigente" oiek <strong>bar</strong>katzen diote okerragoari ere,<br />
baño gure au apaiza izaki ta oientzat eztago <strong>bar</strong>katzerik. Or SCruz 9s.<br />
Etim. Del lat. parcere.<br />
<strong>bar</strong>katugaitz. v. <strong>bar</strong>kagaitz.<br />
<strong>bar</strong>katx. "Narcisse (plante), lilipa, <strong>bar</strong>katx" T-L. Boulogne-ko oihanean zonbat lore begien llilluragarri:<br />
<strong>bar</strong>katx, ilora, jazinto... Herr 9-4-1959, 1.<br />
<strong>bar</strong>katxo, markatxu. Dim. de <strong>bar</strong>ka. Kepa-k Jagoba-ren markatxukuai urgazten etorteko dei-egin leutsen.<br />
Arriand Mt 4, 21n. Aintzirean ekaitz aundija egin zan, markatxuba uñez estaltzeko ainbatekua. Ib. 8, 24.<br />
<strong>bar</strong>katzaile (-alle Lar, Añ (G); -kh- SP, Dv, A), <strong>bar</strong>kazale, parkatzaile (-alle V-gip; Añ), parkazaile, parkazale<br />
(ph- S). Ref.: Lrq (pharkazale); Etxba Eib (parkatzallia). Perdonador, que perdona. "Perdonador" Lar y Añ. <br />
Tr. Emplean -zale Leiçarraga, Lizarraga de Elcano y Etchahun, -zaile fray <strong>Bar</strong>tolomé. En Leiçarraga y<br />
Haramburu aparece con comp. en dativo.<br />
Baina zareten elkhargana benigno, miserikordioso eta elkharri <strong>bar</strong>khazale, Iainkoak Kristez <strong>bar</strong>khatu ukhan<br />
drauzuen bezala. "Pardonnants". Lç Eph 4, 32 (Ol askesteko errazak). Bekatuz kargatua ba naiz, zu zara<br />
arintzailea eta <strong>bar</strong>katzailea. Mat 277s. Milla darozkitzut esker, Iainko <strong>bar</strong>khatzaillea, / zeren eman darotazun<br />
benedikzionea. EZ Man II 75. Zu, guzia miserikordiazkoa eta halatan bekhatorei <strong>bar</strong>katzaillea. Harb 142 bis.<br />
Ene bekhatu handien, / Prinze <strong>bar</strong>katzailea. Hm 173. Jauna, zordiót infinito, baña <strong>bar</strong>katukodida, zerén<br />
<strong>bar</strong>kazále andia dén berórren Majestadea. LE Ong 101r. Oh, kristinaubak, nos asiko gara, geure Jaungoiko<br />
Parkazaile ona ameetan! fB Ic I 67. Ze adiskide Pirmia, ze Emonzailia, ta ze Parkazailia dan geure Jaungoiko<br />
ona. Ib. 59. Sazerdotia egin dau Jaungoikuak bere ordeko pekatuben parkazaile. fB Ic III 298. Dalako pekatu<br />
parkazailia. Ib. 292. Bena ene ogenak badütüt nik ere / Jinkua dakhigula gertha pharkazale. Etch 82. Lohian<br />
lohi, bazterrez bazter, makhur, gaizki zabilana / Argian argi, aldaratu zen <strong>bar</strong>khatzailearen gana, / Eta gai<br />
egon, hartuz geroztik zeruko irakaspena, / Jaunen Jaunari erakusteko urrikirik biziena. Ox 73. Ark ez du<br />
erantzunen zorrik etzula, salatzaille maltzurrak, auzitan gezurta ez dezan; ezperen <strong>bar</strong>katuak ditula, ta<br />
<strong>bar</strong>katzalleari ez dezaiokela iñork itzuli Ark zorrik gabe guregati ordaindu zuna. Or Aitork<br />
240. Biurtu bedi gure Jainkoagana, parkatzaille aundia da-ta. Ker Is 55, 7.<br />
<strong>bar</strong>katzar (Lar, Hb ap. Lh). "<strong>Bar</strong>caza" Lar.<br />
<strong>bar</strong>katze, <strong>bar</strong>kaite (Lcc), parkatute. Perdón. "Perdón de pecado, bekatuan <strong>bar</strong>kaitea" Lcc. Fededun onak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
60
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
egin bear dituzten otoitz, konfesi, komunio, <strong>bar</strong>katze ta zeru anitz irabazten duten beste era bereko gauz garbi<br />
ederrak. Mb IArg I 361. Txikiena izan be-ta, uzkarrumeak geienetan ondu ta gozartu oi dituen bigunkeri ta<br />
parkatute ugariegi ezagutu zituan. Erkiag BatB 25. Neronek dakit zenbat bider egin dudan huts hartu nuen<br />
bidean. Beude hor <strong>bar</strong>kakizun ez direnak, ez baitute <strong>bar</strong>katzerik. MIH 372.<br />
Maitanz orrek eskatzen dituen (otoitz, <strong>bar</strong>ur, maiz konfesa-komulgatze, egin dizuten txarkeria <strong>bar</strong>katze ta era<br />
bereko beste) gauzak egiten ezpadituzu. Mb IArg I 106.<br />
<strong>bar</strong>kazain, <strong>bar</strong>kazai (Lar). "<strong>Bar</strong>quero" Lar. v. 2 <strong>bar</strong>kari.<br />
<strong>bar</strong>kazale. "<strong>Bar</strong>quero" Lar. v. 2 <strong>bar</strong>kari.<br />
<strong>bar</strong>kazale. v. <strong>bar</strong>katzaile.<br />
<strong>bar</strong>kazio (Lar, Añ (AN), Dv, H), <strong>bar</strong>kazino (V-gip; -kh- SP), <strong>bar</strong>kazion, parkazino (V-arr; Añ (V), Zam Voc),<br />
parkazinoe, parkazio (Añ). Ref.: Totor Arr (parkaziño); Elexp Berg (<strong>bar</strong>kazino). 1. Perdón; absolución.<br />
"Perdón" Lar y Añ. "Amnestía, amnistía, perdón general de las injurias, gaitzegin guzien <strong>bar</strong>kazioa" Lar.<br />
"Parkaziño, perdón. Eztau zutzako parkaziñorik" Totor Arr. v. <strong>bar</strong>kamen, <strong>bar</strong>kamendu, <strong>bar</strong>kapen. Tr.<br />
Empleado casi exclusivamente al Sur. Al Norte hay ejs. de <strong>bar</strong>khazino en Haramburu, Pouvreau y Gasteluçar.<br />
En el s. XX decrece su uso en favor de <strong>bar</strong>kamen y <strong>bar</strong>kapen. En DFrec hay 2 ejs., meridionales.<br />
Oi legiola alkanzadu / parkazioa, / zerren lebela enojadu. Lazarraga 1198v (cf. unas línas más abajo<br />
<strong>bar</strong>kazio). Bertati eske nax parkazioa. Ib. (B) 1180vb (cf. infra BARKAZIO ESKE). Sinestatzen dut dela<br />
podorea bekatuen <strong>bar</strong>kaziona, eta aragiaren resurrekzioagan, eta sekulako bizitza. Amen. (Areso, c. 1591). FLV<br />
1990, 206. Santuen komunioan, pekatuen parkaziñoean. Bet 6. Eskatus gero Meza enzuten duenak <strong>bar</strong>kazio bere<br />
bekatues. Ber Trat 40v. Gargoro denbora da amorioak garai dezan debozinoaren hotztura, esperanzak<br />
beldurtasuna, <strong>bar</strong>khazinoak hobena. Harb 206. Gero kasuzko gauzaren gainean <strong>bar</strong>khazino eskaraztea gatik. Ib.<br />
171. Eta ofrezietan ditudaz neure pekatuen parkaziñorako, neure bizitzea, obraak eta trabajuak. Cap 119. Zer<br />
esan gure dau Pekatuen parkaziñoeak? VJ 9. Egiazko urrikimenduan, eta bihotzeko humiltasunean iaiotzen da<br />
<strong>bar</strong>khazinoaren esperanza. SP Imit III 52, 3. Eska zakizko <strong>bar</strong>khazino eta egotz zaite Iaunaren oinetara. SP Phil<br />
45 (He 46 <strong>bar</strong>khamendu). Bere bekhatuen <strong>bar</strong>khazinoaren galdegiteko, othoitza. Gç 55. Arkitzen ote da Eleiza<br />
onetan geuren pekatuen <strong>bar</strong>kaziorako remediorik? OA 43. Alkanzaduko dala guztien parkazinoa. Arz 54. Zor<br />
dun penaren <strong>bar</strong>kazioak. El 78. Eskatzen zaiola <strong>bar</strong>kazio Jaungoiko gure jaunari. Iraz 39. Komunioa, pekatuen<br />
<strong>bar</strong>kazioa, aragiaren piztea. CatBurg 5. Merezidu ez arren parkazinoa / Bakigu zeu zarana piadosoa. Acto 31s.<br />
<strong>Bar</strong>kazioa, bada, Jauna, piedadea nizaz, <strong>bar</strong>kazioa. Cb Eg II 16. Jainkoa ala ofenditu zutenak <strong>bar</strong>kaziorik<br />
merezi etzutela. Ib. 157. Demagun, bada, infernuko karzela illun artan, miserikordia edo <strong>bar</strong>kazioko pregoi andi<br />
bat egiten dala, non esaten zaien guziai: Ea zer egingo dezute, ta libratuko zerate? Ib. 130. Eskátu <strong>bar</strong>kázio<br />
orduárteo inikáko gaizki guzies. LE Prog 96. Penitenzia egiten zuenak iritsiko zuela bekatuen <strong>bar</strong>kazioa ta<br />
sekulako bizitza. Ub 80.<br />
(s. XIX) --Zein da amargarren Artikuluba? --Pekatuben parkazinoia. CrIc 47. Lenengo, alde egin bear<br />
deguna, da bekatura garameezan okasio ezagunak, ta onetan eztago parkaziorik. Mg CC 185. Anziñako legean<br />
bekatuen <strong>bar</strong>kazioa iristeko bear zan Kontrizio oso edo amori-damua. Ib. 103. Egin nuen guzia <strong>bar</strong>kazioaren<br />
esperanza gabe. Ib. 122. Konfesino edo deklarazino ain oso ta zuzena eginda, ez eban izan lurrerako<br />
parkazinoerik, ta beriala ill eben arrika. Mg CO 176. Uste nebala Konfesoriak eukiko nindubala herejetzat,<br />
ezeguala Erromara baga parkazinoerik. Ib. 266. Zure eretxi edo uste izate txaarrak ekarriko deutsu parkazinua?<br />
Ib. 261. Presta nadin, ondo konfesetako, ta neure Jaunaren egiazko bake ta parkaziñoa irabazteko. Añ EL 1 126.<br />
<strong>Bar</strong>kazioa eskatzeko premian gaudela, eta aspertu bage <strong>bar</strong>kazioa eskatu behar degula. Gco I 451. [Bekatarien<br />
eriotza da gaiztoa], ez zergatik [...] <strong>bar</strong>kazioa ukatzen dion Jaun berak. AA III 286. Gure Jaungoikoak eman<br />
zigun lotsa dio S. Juan Crisostomok, bekatu egiteko, ta eman zigun <strong>bar</strong>kazioaren ustea egiñ ditugun utsegiteak<br />
aitortzeko. Ib. 527. Ez nuke sinistuko bekatu-mota onek <strong>bar</strong>kaziorik duanik, fedeak erakusten ezpalit. Ib. 563.<br />
Irakurri ditut neuk bere pazienzija ta parkazinoeko exenplu txito asko ta andijak. JJMg BasEsc 188. O Sazerdote<br />
Jaungoikotuba! Begaz zeure zain dagoz munduko pekatu guztien parkazinoiak? fB Ic III 297. Parkazinoiaren<br />
uste oso bategaz eskatu biar deutsa Jaungoikuari grazija. Ib. 278. Ez yagok iretzat parkaziñorik, / ez bizia euri<br />
isteko gogorik. Zav Fab RIEV 1909, 30. <strong>Bar</strong>kazioa eska diozezu Yaunari. CatB 9. Lasterka datoz ager egiten /<br />
pekatu antziñakoak, / damuarekin Gurutzeari / galdezka <strong>bar</strong>kazioak. Echag 216. Emango dubala amabi eguneko<br />
denboran presentatzen diranentzat indultoa edo <strong>bar</strong>kazioa. CartAnd 397. Adanek eta Ebak alkantzau ebeen<br />
parkaziñoia, eta salbau ziran. Ur MarIl 30. Eta onen izenean baizik bekatuen <strong>bar</strong>kazio eta salbaziorik etzegoala.<br />
Lard 487. Jainkoa kastigurako baño <strong>bar</strong>kaziorako prestago zegoan. Ib. 8. Eta etsirik zegoan oietatik <strong>bar</strong>kaziorik<br />
iritsiko etzuela. Ib. 453. <strong>Bar</strong>kaziyua du ta eskatu, / nere biyotz onak ezin ukatu. Bil 80. Orañ eska zaiozu berari,<br />
ondo begiratu eta pensatzeko lekugabe gauz au egiñaren <strong>bar</strong>kazioa. Arr GB 30. <strong>Bar</strong>kaziyoko sermoia egiten /<br />
kulpitotikan asi zan. PE 28. Bildots umilla baño umillago, juan zitzaion San Franziskori, bere gaiztakerien<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
61
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>kaziuaren billa. Bv AsL 149. Utsegiñ baldin badet iztxoren batean, / <strong>Bar</strong>kazioa nai det sosega naitean. AB<br />
AmaE 406. Parkazinoa, Jauna, / betor geure zorrai, / parkatu deutsegunez / guk geure zordunai. Azc PB 319.<br />
Ama, nere aurrean onela jardun bearrik ez dauka; <strong>bar</strong>kazioa badaki norengandik iritxi bear dan! Moc Damu<br />
33. Ondo autortu eta parkazinoa artuten dogunean. Itz Azald 137.<br />
(s. XX) Eskatuz Jaungoikoai miserikordie eta <strong>bar</strong>kazioa. CatUlz 44 (cf. ib. 4 <strong>bar</strong>katzioan, tal vez errata). Aren<br />
amak eun ontzurre eskeintzen omen zituen ura libratzeagatik. <strong>Bar</strong>kazio edo indultua etorri omen zen, baiño<br />
berandu. Urruz Zer 55. --Gogortasunean, ez dit iñork eramango. --Ez dago <strong>bar</strong>kaziorik; bat aski ez bada, lotu<br />
biak; ikusiko degu zein diran fanfarroi oiek. Ill Testim 16. Argatik erakutsi digu Jesusek gure zorren<br />
<strong>bar</strong>kazioaren ondotik "tentazioan erortzen ez gaitzan utzi" eskatzen. Inza Azalp 147. Juan biar dot, ba, ludi<br />
guztittik, ama idoro ta bere azketsa (parkaziñua) jaritsi-arte. Altuna 100. Nere obenen <strong>bar</strong>kazioa eskatu.<br />
ArgiDL 62. Orain ez dago <strong>bar</strong>kaziyorik, / kunplitu dira plazuak, / zere pagua emango dizu / serbitu dezun<br />
maisuak. Tx B I 206. Ez al zenidake neri <strong>bar</strong>kaziorik emango aitortzean, gorriekin yoan omen naizalako? Or QA<br />
84. Gañera, nork zekik bere animaren salbapenak ire <strong>bar</strong>kaziñoa lagungarri aundi ez ote dun. Etxde JJ 277. Ta,<br />
enetxuok, parkaziño-kontuak alde batean itxita, gaur be alantxik diardeutse. Bilbao IpuiB 42. Doilorrak, etoiak,<br />
prestuezak, <strong>bar</strong>kaziorik gabekoak! Arti Tobera 269 (cf. infra BARKAZIORIK EZ EDUKI).<br />
v. tbn. Aran SIgn 33. Legaz 43. Zab Gabon 43. Noe 22. Ud 129. Goñi 117. Parkazino: CatBus 5.<br />
(Lar, Añ). Indulgencia (eclesiástica). Amabost kuarentenako parkazinua. ZBulda 17. Libru onetan<br />
irakurtzen duenak, irakurri aldian irabazten du berrogei eguneko <strong>bar</strong>kazioa edo Induljenzia. Mb JBDev (ed.<br />
1900), 2. Ave Maria ta Salve bakoitza errezatzeagatik Induljenzia edo egun askotako <strong>bar</strong>kazioa, noiz nai ta beti<br />
irabaziko dezu. Cb Eg III 353. Aita Santuak debozio au biotzetik gogoz egiten dutenentzako esleituak dauzkan<br />
indurenzia edo <strong>bar</strong>kazioak irabazteko. Jauregui 234. Toledoko Kardenal Jaunak eta Sevillako Kardenal Jaunak<br />
eun eguneko <strong>bar</strong>kazioa edo Induljenziak eman ditu bakoitzak librutxo onetan oja bat irakurten dan bakoitzean.<br />
Cb JMJ 2. Eta zenbat eta jaiera edo debozio andiagoarekin ematen duan Meza esateko limosna, anbat<br />
ugariagoa izango da <strong>bar</strong>kazioa. AA I 507. Baña zuk oriek erraz gutxitu zintzake bizitz onetan zenbait gorputznekagarri<br />
edo penitentzi, eta beste lan onak egiñaz eta induljentzi edo <strong>bar</strong>kazioak irabaziaz. Arr May 111.<br />
2. (G), <strong>bar</strong>kazino (V-gip). Vacación. (Acepción debida a un cruce con bakazio). "Aurten be <strong>bar</strong>kaziño <strong>bar</strong>ik<br />
<strong>bar</strong>ik geratu nok taillerrian" Elexp Berg. "Lo dicen algunas personas de edad que hablan muy "cerrado" y que<br />
seguramente encuentran alguna analogía entre las vacaciones y el perdón" Ib.<br />
- BARKAZIO-ESKATZE. Petición de perdón. Zer esan konfesioko humillatze, orazio edo parkazio eskatzeak<br />
gatik, laster, ta sarri biurtzen bada lengo bekatuetara? Mg CC 176. Zein nekez sinistu euren negar ta parkazino<br />
eskatutiai! Mg CO 89.<br />
- BARKAZIO ESKE. Pidiendo perdón. Neretzat <strong>bar</strong>kazio eske dagokizu. Cb Eg II 54. Kezka andiarekin<br />
<strong>bar</strong>kazio eske zegokan Jaungoikoari besteen bekatuaz. AA III 549. Negarrez asten zaio <strong>bar</strong>kazio-eske. It Fab<br />
136. Josegana itzuli ziran, eta auzpez <strong>bar</strong>kazio-eske jarri zitzaiozkan. Lard 58. Pekatua zala ere / ez nuan nik<br />
uste, / bertatikan jartzen naiz / <strong>bar</strong>kazio eske. Balad 222. Hortxe bertan jakinduriaz eta sakontasunaz diozunak<br />
ez du (<strong>bar</strong>kazio eske natorkizu, berriz ere) ez bururik ez zentzurik. MIH 215.<br />
(Tras gen.). Moises Jainkoari jartzen zitzaion, zer egingo zuen galdez, edo aien itsumenaren <strong>bar</strong>kazio-eske.<br />
Lard 76.<br />
- BARKAZIO OSO (Lar; parkazio oso Añ, parkaziño oso Añ). Indulgencia plenaria; perdón total. "Indulgencia<br />
plenaria" Lar. "Jubileo" Lar y Añ. Nere kulpa guzien <strong>bar</strong>kazio osoa eskatzen dizut. Cb Eg II 81. Induljenzia<br />
plenaria, edo pekatuen <strong>bar</strong>kazio osoa. Cb Eg III 255. Erromara bagarik, bere errian, edozein Konfesorek,<br />
guztien parkaziño osoa emongo deutso. Cb CatV 83. Pekatubaz konfesetara duanak eskatuten deutsa Jangoiko<br />
ofendidu<strong>bar</strong>i parkazino osua. Mg CO 91. Gomutarazoten deusku lapur onaren garbai egiazkoa, eta izan eban<br />
bekatuen parkaziño osoa. Añ EL 2 122. Aita Santu Benedicto 14.ak, zeñek eman zuan induljenzi edo <strong>bar</strong>kazio oso<br />
bat Kofradi onetako sarreraren egunerako, konfesatu eta komulgatua. EE 1884b, 112.<br />
- BARKAZIORIK EZ EDUKI. No tener perdón. "Eitten daben beruakin da urik ekarri ez? Eztaukak<br />
<strong>bar</strong>kaziñoik" Elexp Berg.<br />
- BARKAZIOZ. Con perdón (fórmula de cortesía). "Con perdón de Vmd. [...], berorren lizenziaz, parkaziñoaz"<br />
Añ s.v. salva. v. BARKAMENDUREKIN. Adiskidea --galdetzen du-- <strong>bar</strong>kazioz, oñatiarra altzera? Ag G<br />
191.<br />
- BARKAZIOZKO. De perdón, absolutorio. v. BARKAPENEZKO. Ez bakarrik salatuarenganako<br />
erabakiera <strong>bar</strong>kaziozkoa, ezpada bere bizimodu eta erutsikizuna oñ ederrean ta txit onragarri jartzen zuena,<br />
eman zuen On Geronimo Veralli, Jabedi artan Aita Santuaren aldameneko bialkiña zanak. 'Sentencia<br />
absolutoria'. Aran SIgn 92.<br />
<strong>bar</strong>kaziogabe, parkazinobaga. Irremisible. Zelango kastigu parkazino bagiak ez dagoz lurreko legeetan<br />
dirugin palsuentzat? Mg CO 62.<br />
- BARKAZIOGABEKO. Eztizu penarik eman / hortikan ikusteak / <strong>bar</strong>kazio gabeko / kondena-gai tristeak?<br />
Arti MaldanB 223.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
62
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>kaziozka (Lar, Añ, H). "(Pedir que le) perdone, <strong>bar</strong>kaziozka egon; con los transitivos, <strong>bar</strong>kaziozka dagot,<br />
dagotzu; me pide perdón, te le pide, <strong>bar</strong>kaziozka nagotzu, nagoka" Lar. "(Pedir) perdón, (V) parkeskatu,<br />
parkaziñoa eskatu, parkeska egon; (G) <strong>bar</strong>kaziozka egon" Añ.<br />
<strong>bar</strong>kaziozkatu (Lar, H). "Perdonarse los enemistados, <strong>bar</strong>kaziozkatu" Lar. "<strong>Bar</strong>kaziozka zaite, demandez<br />
pardon" H.<br />
<strong>bar</strong>ke. "<strong>Bar</strong>khe (S), chaudron à résine. (Du fr. <strong>bar</strong>que)" Lh.<br />
<strong>bar</strong>kero. "<strong>Bar</strong>quero" Lcc.<br />
<strong>bar</strong>keske. v. 2 <strong>bar</strong>ka.<br />
1 <strong>bar</strong>ki (Bera app., BeraLzM). Porción de vegetal; vegetal. Creado por AG en 1897, de <strong>bar</strong> 'vegetal' y -ki (v.<br />
NeolAG). "<strong>Bar</strong>-zatija" AG 1446. "Cualquier vegetal o planta" Bera app. y BeraLzM. Apariña da <strong>bar</strong>ueguneko<br />
artu datten apari ariña. Zeindasuna: <strong>bar</strong>kija. Zenbatasuna: geiena, irureun aztaki, gutxi-gorabera. AG<br />
1446. Egi auen ezagutzatik onura aundiak atera dituzte abeltzaleak eta <strong>bar</strong>atzaleak, abere ta <strong>bar</strong>ki erai ta endak<br />
obetuaz. Zink EEs 1926, 50.<br />
2 <strong>bar</strong>ki. Oveja (en el habla de los gitanos vascos). "Brebis, <strong>bar</strong>ki" Michel LPB 144.<br />
<strong>bar</strong>killario. "(V-ger), martín pescador (pájaro)" A. "<strong>Bar</strong>killarixu (V), (Alcedo hispida)" Arzdi Aves 161.<br />
<strong>bar</strong>killero (V-gip ap. Elexp Berg), <strong>bar</strong>killeru. <strong>Bar</strong>quillero. Bere aurrean igaro ziran [...] alkondare<br />
zuridunak eta atorra gabekoak, zerbait zeukatenak eta gizadi beartsuak, beartsuak batez ere, ijito, pasiego,<br />
<strong>bar</strong>killero, eskale, perzgille, aulkigiñ ta a<strong>bar</strong>. Ag G 325s. Senargaiak bi izandu ditu / baldin bada're gaztia, /<br />
<strong>bar</strong>killerua lenbizikua / soldadu zarra bestia. Urruz Zer 77. Jolastu, ba, gasteok, / Jolastu garbirik, / Or...<br />
txerren-<strong>bar</strong>killeru... / Biurtu bagarik. Enb 112. Andra Mari biamon batian, <strong>bar</strong>killero batek <strong>ostatu</strong>a pagau <strong>bar</strong>ik<br />
iges ein ei zetsan. SM Zirik 15.<br />
<strong>bar</strong>killo. 1. "<strong>Bar</strong>kiloa, izen auxe du Larraunen zilarrezko amairu diruak elizara eramateko ontzitxoak. Ontzitxo<br />
onetantxe edaten da ardoa arreoa <strong>bar</strong>atutakoan. Aur bat bateatzerakoan ere ontzi onetantxe eramaten dute gatza"<br />
A EY I 283. "<strong>Bar</strong>killo, platillo de plata" JMB MitV 30s. "En Arbizu dan este nombre a cada uno de los seis<br />
tazones de plata, del siglo XVIII, que posee el Ayuntamiento y que en las fiestas son utilizados por todos los<br />
vecinos para beber en ellos el vino que regala el municipio" VocNav. Cf. LzG: "<strong>Bar</strong>quillos, vasijas de plata en<br />
las que se daba a beber el vino a los asistentes a ciertas sesiones del concejo (Contrasta).<br />
2. (V-gip). <strong>Bar</strong>quillo. "<strong>Bar</strong>killuak marra-marra jaten giñuzen txikittan" Elexp Berg. Iru komerziante /<br />
plazatik kanpuan, / fosforo ta <strong>bar</strong>killo / labaña tratuan. Xe 205.<br />
<strong>bar</strong>kilun. v. zarkilun-<strong>bar</strong>kilun.<br />
<strong>bar</strong>kitxo, <strong>bar</strong>ketxo. Cordero (en el habla de los gitanos vascos). "Agneau, <strong>bar</strong>kitxo " Michel LPB<br />
144. sg. J. M. de Oyarbide EEs 1921, 131: "Ardia, <strong>bar</strong>ketxua". Cf. 2 <strong>bar</strong>ki.<br />
<strong>bar</strong>ko. v. BARTKO (s.v. <strong>bar</strong>t).<br />
1 <strong>bar</strong>ku (SP (-kh-), Urt III 267), <strong>bar</strong>ko (V-gip; Lar, Arch VocGr, H). Ref.: Etxba Eib (<strong>bar</strong>kua); Elexp Berg<br />
(<strong>bar</strong>kua). <strong>Bar</strong>co. "<strong>Bar</strong>que" SP (s.v. <strong>bar</strong>kha) y H. "<strong>Bar</strong>co" Lar. "Navío" Etxba Eib. "Gaurko <strong>bar</strong>kuak, antxiñako<br />
itxas ontzixak baño asko aundixaguak" Ib. v. 1 <strong>bar</strong>ka, ontzi. Sokhak, zeinetaz Iainkoak ekharri baitzuen zure<br />
<strong>bar</strong>khu xumea salbagarrizko portu hartara, ez othe ziren amorioz eta karitatez eginak? SP Phil 506. Orduan<br />
altxatu zen haize xirimola handi bat eta uhiñak sartzen ziren <strong>bar</strong>kuan hura bethetzeraiñokoan. He Mc 4, 37 (TB<br />
<strong>bar</strong>khu; Lç, HeH, Dv un(t)zi). Arrats aphalerat, haren dizipuluek iragan zuten <strong>bar</strong>ku batean itsasoa<br />
Cafarnaumerat heltzeko. Lg II 163. Lehian <strong>bar</strong>koek joan ta jinak üsü dütie egiten, nahiz jende güzia salbatü.<br />
Egiat 157. Igaro bear eben ibaia, ta ez egoan zubirik, ez <strong>bar</strong>kurik, ez zetan igaro. Añ LoraS 6. Alboratu zitzaion<br />
Ingelesa Oquendori, eta onen <strong>bar</strong>kura ere sartu zituen eun gizon. Izt C 432. Eta egun batez haizeak ixilik<br />
zaudezela, / <strong>Bar</strong>ku betheak kostara plazentki zathorzela / Hola he! <strong>bar</strong>ku ederrak, / Diru ketara ethorriak? Gy<br />
83. Eta goratu zen bela tenpestade aundi bat itsasoan, ainbertzerañokoan non oladek estaltzen baitzuten <strong>bar</strong>koa.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
63
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Echn Mt 8, 24 (Lç, TB, HeH, Ip, Leon, IBe un(t)zi, Ur ontzitxo, Ol ontziska, IBk txalupa). <strong>Bar</strong>ku txiki zar hura<br />
moldakaitza bazan ere, igaro zan okerrik bage azkenean Venecia-ra 1524-en urtearen asieran. Aran SIgn 41.<br />
Pasatzeko modurik / badezu <strong>bar</strong>kuan. Xe 175. <strong>Bar</strong>ku batian en<strong>bar</strong>katu naiz / parientiak utzirik. PE 38. Migel<br />
Antonek dauka / orrelako abillidadia, / egun bi dira jaio zala ta / ori dek <strong>bar</strong>ku paria! Ud 38. Kantauko dot zan<br />
legez / Noeren arkea, / Berau izango dala / <strong>Bar</strong>ku bat gurea. AB AmaE 180. <strong>Bar</strong>ku zarretako kobre puskakiñ<br />
arditak egiten zituztenian. Alz STFer 128s. Kayian sartzen ari zala Arbixuren <strong>bar</strong>kua. Iraola 102. Ordurako ba<br />
Ingelandako gudontzijak (gerrako <strong>bar</strong>ku) ibilli ebiltzan Apirkako itxasoetan. Kk Ab I 85. Itxas kanpuan denbora<br />
txarrak / iñoi ez <strong>bar</strong>katzekua, / persona askokin igual galdutzen / naiz aundia izan <strong>bar</strong>kua. Arrantz 156. "Aita<br />
San Inaziyo" / belako <strong>bar</strong>kua, / amairu gizonekin / ur-pian sartua. Tx in Imaz Auspoa 24, 53. <strong>Bar</strong>kua txuxen<br />
eraman zuen / desio zuen tokira, / berialaxen eman ziyoten / bere balizari jira. Tx B II 80. Zoin gozoki zen ibilki<br />
/ Arraintzalen <strong>bar</strong>kuan nolaz du ahantzi. Iratz 116. Hango inglesek, Liverpooletik irtenen zuen <strong>bar</strong>ku bati<br />
igurikitzen eta itxadoten zioten. Arti Ipuin 47. Matxinek <strong>bar</strong>kuan jan dau, goiz erdian oi daben bazkaria. Erkiag<br />
BatB 176. Goiazeko errekatxoa baño mila bidar aundiagoa zan a ibai a! Txalupakin eta <strong>bar</strong>ku txikiz beteta<br />
egoan. Alzola Atalak 49. <strong>Euskal</strong>errian <strong>bar</strong>ku / geiena Bermeon, / egun da irurogei / aundi bertan egon. Uzt Sas<br />
221. <strong>Bar</strong>ko ontan badabilz / makiña bat traste, / aundiña auxe dala / esango det laste. Basarri in Uzt Noiz 77. En<br />
DFrec hay 2 ejs. de <strong>bar</strong>ko y 35 de <strong>bar</strong>ku.<br />
- BARKUA ONGI ERAMAN. "Ungi eraman <strong>bar</strong>kua, savoir faire ses affaires" Hb GH 1929, 86.<br />
2 <strong>bar</strong>ku (-kh- L, BN, S ap. A; Dv). Perdón. "Amnistie" Dv. "Indulgencia, perdón, remisión" A. v. <strong>bar</strong>kamen.<br />
Andre harren kontra hitz bat edo bertze nabaditzen zuenean, gaizki errailea ezpatarat deitzen zuen <strong>bar</strong>khurik<br />
gabe. Laph 4. Noizbait ohartu naiz debruak nindabilala; bada ez dut debruarentzat <strong>bar</strong>khurik. Ib. 71.<br />
Bizkitartean ez zioten, ez epherik, ez <strong>bar</strong>khurik emaiten beren etsaiek. Prop 1895, 35 (ap. DRA; la ref. es<br />
incorrecta).<br />
- BARKU OSO. "<strong>Bar</strong>khu osoa, indulgence plenière" Dv.<br />
<strong>bar</strong>kugintza, <strong>bar</strong>kogintza (V-gip). "La construcción de <strong>bar</strong>cos. <strong>Bar</strong>kogintziak Bilbon, biarleku aundixa" Etxba<br />
Eib.<br />
<strong>bar</strong>kuin. Figura en Lar Sup ("badil"). Se trata de un error de Larramendi, a partir de <strong>bar</strong>çuyna en Landucci. El<br />
error de Larramendi ha pasado a Harriet y, a través de Hiri<strong>bar</strong>ren, a Lhande: <strong>bar</strong>kuin, "petite pelle". v. bertzun.<br />
<strong>bar</strong>kutxo, <strong>bar</strong>kotxo (Lar). Dim. de 1 <strong>bar</strong>ku. "<strong>Bar</strong>quilla" Lar. Gara bekatariak, arako ura sartzen jaken<br />
<strong>bar</strong>kutxo zar neketuak legez. Elegoke ondo eginik, itxitea onei urez beteten, bada ondatuko litekez. Añ LoraS 36.<br />
<strong>bar</strong>la (Ht VocGr 343, Lar, Añ (AN), Lecl, Hb ap. Lh, H, A). "Basse-cour" Ht VocGr 343 y Lecl. "Corral" Lar y<br />
Añ. "1. espace attenant à une habitation ou bergerie, et ferme où l'on tient les troupeaux en plein air, pendant la<br />
nuit. [...]; espace fermé avec des filets. 2. basse cour" H. "(AN, Añ, S?), patio, corral" A. Yesusen ondotik<br />
zioazen Simon Pedro ta beste ikasle bat; yarraiki zitzaizkion Apaiznausiaren <strong>bar</strong>laraño (Mt 26, 57). "In atrium<br />
principis sacerdotum". Ir YKBiz 473. Eguraldi otza baitzegon, morroi ta mirabeak sua egin zuten <strong>bar</strong>laren<br />
erdian, ta suaren inguruan zutik berotzen ari ziran. Ib. 474. Bereala atera zan kanpora <strong>bar</strong>la-aurrera; eta<br />
ollarrak yo zuen. Ib. 474. Orduan yaurlearen gudamutillak, Yesus azorriz yo ondoan, eraman zuten auzitegiko<br />
<strong>bar</strong>lara, ta gudamutil-sail osoa bildu zuten aren ingurura (Mc 15, 16). "In atrium praetorii". Ib. 492. Ainbat<br />
gizon batu dira [espetxeko] <strong>bar</strong>lan, egutera. Erkiag BatB 193. Egun illuna. Euria da <strong>bar</strong>lara aizetara joateko.<br />
Ib. 194.<br />
<strong>bar</strong>lan. "(Hb), brelan (de cartes). <strong>Bar</strong>lan egin (Hb), avoir 3 cartes de même figure" Lh.<br />
<strong>bar</strong>lasai (Lar, Hb ap. Lh). "Derramo en la Arquitectura, <strong>bar</strong>lasaia, <strong>bar</strong>kidia. Lat. Spatium interius fenestrae<br />
latius atque apertius" Lar.<br />
<strong>bar</strong>le, basle. "<strong>Bar</strong>le, comuña. Hay quien dice basle" A Aezk. "<strong>Bar</strong>le, pan hecho con harina poco cernida<br />
(Aezcoa)" VocNav.<br />
<strong>bar</strong>let (V-gip), <strong>bar</strong>leta (V-m). Ref.: A Apend (<strong>bar</strong>leta); Urkia EEs 1930, 26. 1. "<strong>Bar</strong>rilete, instrumento de<br />
carpinteros" A Apend. "Arotz-maian egurrai eusteko burni-okerra" Urkia EEs 1930, 26.<br />
2. "<strong>Bar</strong>let/a, la pieza de hierro del carro" Iz ArOñ.<br />
<strong>bar</strong>na. Tr. Propio de la tradición septentrional (ya desde Dechepare y Leiçarraga), al Sur se encuentra en<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
64
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
navarros como Lizarraga y en un ejemplo de Udarregi (<strong>bar</strong>nan), además de en autores cultos del s. XX. En<br />
DFrec hay 44 ejs., 30 de ellos meridionales.<br />
I (Posposición). v. <strong>bar</strong>runa, zehar, gaindi. Tr. Usado por autores septentrionales (no suletinos) y algún<br />
navarro como Lizarraga, en el s. XX se extiende a autores guipuzcoanos y vizcaínos. Aparece con mayor<br />
frecuencia precedido de inesivo, aunque tbn. se encuentra tras ablativo, absoluto, genitivo o dativo.<br />
1. (Tras ines. o adv. de lugar). En el interior de. "Abscondere in terram, lurrean <strong>bar</strong>na gordetzea" Urt I 43.<br />
"Abscondere in latebras, zillhoan <strong>bar</strong>na gordétzea" Ib. 43. Mirail bat nik ahal banu hala luien donoa, / neure<br />
gogoa nerakutson sekretuki han <strong>bar</strong>na, / Han berian nik nakusen harena ere nigana, / hutsik ezin egin nezan<br />
behin ere hargana. E 143s. Eta Iesus Kristen gorputzean eta odolean komunikatzekotz, ogian eta mahatsarnoan<br />
<strong>bar</strong>na, haren gorputza eta odola bilhatu behar ditugu? Lç ABC I 1v. Eztugu imajinatu behar [sakramendu]<br />
hetan <strong>bar</strong>na dagoela zerbait grazia gorderik. Lç Ins F 1v. Eta gorputza harturik Iosephek mihise xuri batetan<br />
<strong>bar</strong>na ezar zezan. Lç Mt 27, 59. Eta arrasaturen auté hi, eta hire haur hitan <strong>bar</strong>na diradenak. Lç Lc 19, 44 (TB<br />
hire <strong>bar</strong>nean, Oteiza, IBk, IBe zure <strong>bar</strong>ruan, Brunet zure <strong>bar</strong>renen). Gero ikhus nezan aingeru bat iguzkian<br />
<strong>bar</strong>na zegoela. Lç Apoc 19, 17. Nahi baduzu muillatu Luarcan <strong>bar</strong>na. INav 13. Jesus, ene ariman <strong>bar</strong>na /<br />
Aldare bat egidazu / Eta hostia sakratua / Han pausa diezadazu. Gç 116. Zatozte heia huntara, / Arrokan <strong>bar</strong>na<br />
hemen den / Jainkoa adoratzera. Ib. 78. Dilubio handi bat egiñ / Eta han <strong>bar</strong>na hondatu. Ib. 182. Har ezazue<br />
idiaren behasun bat eta hartan <strong>bar</strong>na emozue bi untsa sofre lore. Mong 592. On zitakela zenbait berdura<br />
emaitia <strong>bar</strong>rukietan <strong>bar</strong>na sugerik edo berze alimale lizunik han egon ez dadin. Ib. 594. Gillen, elhe hoiek erran<br />
tienian, / Bere Marroaren ohizpena / Ezarririk bihotzian <strong>bar</strong>na, / Arres orori da mintzatzen. Arch Fab<br />
137. Bizkitartean, erran dudanean ongarria azpira eman behar dela, ez dut erran ehortzi behar dela lurrean<br />
<strong>bar</strong>na. Dv Lab 143. Haurrer kentzea baino duten zoriona, / Ehun aldiz hobe duk (sinetsak, gizona!) / ehorztea<br />
bizirik itsasoan <strong>bar</strong>na! Ox 179. Aita zenak hiltzean / utzi orroipena / Goxoki sartua dut / bihotzean<br />
<strong>bar</strong>na. Etcham 70. Gogoan <strong>bar</strong>na ezar detzagun San Agostinen hitz hok. Zerb IxtS 115.<br />
(Tras sust. en caso absoluto). Oldozkor jarri nintzan idoro gurarik... / Bijotzari: --Badakik Urtzi jauna non<br />
dan? / --Ixatez ludi <strong>bar</strong>na, maitez gixon baitan. "Por esencia dentro de la creación". Laux BBa 100.<br />
(Tras gen.). Ementxe gatorkixuz jakintzaren egarriz. / Ametsik ezkenduban legorretan egiten, / Uraren<br />
<strong>bar</strong>na baña goiak doguz ikusten. "Ahora vemos en el seno del agua el reflejo del cielo". Laux BBa 138.<br />
(AN-gip-5vill, B; H). Ref.: Izeta BHizt2; Gte Erd 40. (Tras ines. o adv. de lugar). A través de, a lo largo de<br />
(tbn. con sdo. temporal). "Iragan ziren ereintzetan <strong>bar</strong>na, ils passerent à travers les champs ensemencés" H. "A<br />
través de. Elizondoko karriketan <strong>bar</strong>na ibiliek gara" Izeta BHizt2. "Or <strong>bar</strong>na ibili naiz" Ib. "Mendian <strong>bar</strong>na joan<br />
zen (AN-gip, B), mendi oietan <strong>bar</strong>na (AN-5vill)" Gte Erd 40. "An <strong>bar</strong>na joan zen (AN-gip-5vill., B)" Ib. 40. <br />
Baiñan abisatzen zaitut Oporportuko puntatik nor noroestean <strong>bar</strong>na badirela bi baxa itsu. INav 127. Irazi<br />
duzuenian, balia zaitezte hortaz goizetan eta arratsaldetan, sudurretan <strong>bar</strong>na emaiteko [erremedio] hori. Mong<br />
587s. Hirur edo laur erhi ondarzian [= 'rectum'] <strong>bar</strong>na gero pasaia zazue, idia haize hanitx egin dezaken<br />
arteraino. Ib. 591. Bere bidea laburzea gatik Elizetan <strong>bar</strong>na pasatzen direnak, plaza publika batean pasa<br />
laitezken bezala. CatLav 200 (V 102). Eta balute fede gehiago, gai litezkela mendiak errotarik atherarik, iragan<br />
eraztekotzat itsasoan <strong>bar</strong>na. Lg II 170. Petrik egorri zuen san Mark Ejiptoan <strong>bar</strong>na hedatzerat Jesu-Kristoren<br />
ezagutza. Ib. 87.<br />
(s. XIX) Bihotz guzia khirestasunez betherik Jainkoari maiz eta nigar saminekin <strong>bar</strong>khamendu eskatzeko<br />
artha, othoitz khartsuak eta hainitz, gabean <strong>bar</strong>na zirautenak. Dh 130. Ikhara bedi eta ihes dohala gau<br />
eternaleko lezetan <strong>bar</strong>na. JesBih 459s. Haren ametsa da, Xina konbertitu ondoan, Tartarian <strong>bar</strong>na, Ziberiako<br />
elhurretan <strong>bar</strong>na, Rusian <strong>bar</strong>na, Alemanian <strong>bar</strong>na, guzietan Jainkoaren hitza predikatuz, Pariserat ethortzea.<br />
Laph 228. Orduan bere ezpatari behatuko zion eta gaizki erraileari gerruntzetan <strong>bar</strong>na gogotik sarthuko zion.<br />
Ib. 22. Eskuin hartu zuenean pilota-plazaren erdian <strong>bar</strong>na, ikhusi nuen berehala zer xede zuken. Elzb PAd 31.<br />
Ba, segurki balio dik Xuberoan eta Nafarro beherean <strong>bar</strong>na famarik handiena izateak, herrian berean doi-doia<br />
ezagutua izatekotz? Ib. 9. Ekhialdean <strong>bar</strong>na, Frantsesen izena, / Bethi da gehienik aiphatua dena. Zby RIEV<br />
1908, 607. Haurra hartuz Amarekin, / Tristerik Herodesi, / Josep, Esiptoan <strong>bar</strong>na / Juan zinaizkon ihesi. Ib.<br />
411. Hala-hala mende hunen kutsua gure mendietan <strong>bar</strong>na sarthu da.Arb Igand 49. Joan zen beraz, bere ahaide<br />
eta adixkideak nigarretan utzirik, joan zen bere lagunekin, itsaso beltzean <strong>bar</strong>na. HU Aurp 50s.<br />
(s. XX) Goiz osoa hala eman nuen hatsa galdu artio errebide handian <strong>bar</strong>na, ustez eta zerbeit parada<br />
atzemanen nuela. StPierre 18. Misionest bat, dena zaina, dena bihotz, Indianoen ondotik ibilia Kolonbiako oihan<br />
izigarrietan <strong>bar</strong>na, Aita Rochereau. Ib. 35. Anartean, haur ttipi batzuek ikusirik baginela han bizpalau Frantses,<br />
lasterka airian <strong>bar</strong>na abiatu ziren berriaren hedatzeko. Ib. 21. "Karloman" bera nigar eginez / Frantzian <strong>bar</strong>na<br />
da sartu, / Iloba "Rolan" hil dakotela / baita bidean ohartu. Ox 161. Itsasoko zabaldietan <strong>bar</strong>na, ikusi diat<br />
Melindaren aginterria. Or Mi 94. Buru goritik basoaren <strong>bar</strong>nera sartzen ditun kristalean <strong>bar</strong>na. Ib. 25. Orduan<br />
gindezke gai eskuararen aberastasuna negurtzeko eta aren <strong>bar</strong>neko erraietan <strong>bar</strong>na ilunpetan ez ibiltzeko. FIr<br />
165. Gogo satsua, berriz, iñorengandik irtendakoan, etzetan <strong>bar</strong>na ibilli dabil atseden billa, ta ez du iristen. Ol<br />
Mt 12, 43 (IBe -n <strong>bar</strong>na; He toki agor batzu <strong>bar</strong>na). Leihotik bazterrari so nindagon, ene zigarretaren kheaz<br />
ahogozo, eta gogoa han-harat goiti, lanhoetan <strong>bar</strong>na. JE Ber 93. Diote, hurbileko aurkintze hoberenak hustu<br />
ondoan, Baigura-mendiko erraietan <strong>bar</strong>na zilatzen ari direla orai. Ib. 8. Eta gero, frun, frun, frun, hedoietan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
65
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>na igan zen Sorgin-Nausia, eta hantxet suntsitu berehala. <strong>Bar</strong>b Leg 134. Amets-bideetan <strong>bar</strong>na. Ldi BB 136<br />
(tít.). Bereala atarira diyoaz, inguru-ibilbideetan <strong>bar</strong>na iñork zorionik esaten al-dioten. Ldi IL 21. Zoazte mundu<br />
guzian <strong>bar</strong>na, predika zaiezue Berri-ona izaki guziai. Ir YKBiz 541. Eta etzuen uzten iñork ontzirik eraman zezan<br />
yauretxean <strong>bar</strong>na. Ib. 380. Garraztan <strong>bar</strong>na, malkorrez-malkor / perra-zantzuak igarri. "Pasando por Garrazta".<br />
Or Eus 327. Mendetan <strong>bar</strong>na badoa, iduri haize-galerna, / Ahalgez eta oinazez urtu hil horren hil-hatsa. Iratz<br />
151. Eta, bihotza atseginez bethea, emazteki sainduak joan ziren Jerusalemeko karriketan <strong>bar</strong>na. Zerb IxtS 91.<br />
Hemen berean janen duzu, Sankristian; eta hitz dautzut hozdura guziak joanen zaizkitzula debruetan <strong>bar</strong>na! Lf<br />
Murtuts 26. Ba ote da gehiago betizorik Larrunen? Guti naski. Eta lehen halako tropak ikusten gintuen<br />
Ihizelhaien <strong>bar</strong>na! Zerb Azk 46. Baiña nondik as, non <strong>bar</strong>rena, nora doa guk negurtzean? Nondik? Gerokotik,<br />
naski. Non <strong>bar</strong>na? Berton <strong>bar</strong>na, naski. Nora? Lengora, naski. "Unde, nisi ex futuro? Qua, nisi per praesens?<br />
Quo, nisi in praeteritum?". Or Aitork 325. "Ezkai" errekatxoa daukat aurrean, belardietan <strong>bar</strong>na dijoana. Txill<br />
Let 54. Beren gogorakizun edo adierazpideaz zentzuetan <strong>bar</strong>na ain biziro ere jotzen gaituten irudikizun oriek,<br />
zail dala berez duten indar ta zentzunaren arabera artu. Gazt MusIx 164s. Zure Aitaren eskuetarik badut kargu<br />
bat ukana: / bertutearen predikatzea gizonen artean <strong>bar</strong>na. Xa Odol 265. Ihauteria da / eta Ihauteri gauean /<br />
kale ixiletan <strong>bar</strong>na goazela / ipar-aldeko hiri haundi honetan galdurik / burdelak ikusten. Lasa 69. Nafar-alde<br />
pasatzen ziren asko jende leku hortan <strong>bar</strong>na. Lf in Casve Grazi 15. Euskarari, amets-bideetan <strong>bar</strong>na, eragin<br />
zion ibilaldi luze hura. MIH 176.<br />
v. tbn. MarIl 70. Jaur 134. Bordel 136. Zub 125. Zait Sof 170. Vill Jaink 45. Izeta DirG 69.<br />
(G-nav, AN-gip, B, L, BN, S; Dv). Ref.: A; Gte Erd 40. (Tras sust. en caso absoluto (det. o indet.)). "Oihanak<br />
<strong>bar</strong>na goan da, il s'en est allé au travers des bois" Dv. "Ene zahartzea <strong>bar</strong>na, behar nuen beraz ukhan atsegin<br />
handi hori! (Prop 1880b, 23)" Ib. (en realidad -ri <strong>bar</strong>na, q.v.). "<strong>Bar</strong>na (B, L, BN, S), por, a través de" A (que no<br />
precisa si en todos los dialectos <strong>bar</strong>na va precedido de absoluto --lo que no es muy probable--, como en el ej.<br />
que cita de HeH). "Bazter guziak <strong>bar</strong>na, por todas partes" A Apend. "Mendi gain oiek <strong>bar</strong>na lekutu da (AN-gip),<br />
mendi aiek <strong>bar</strong>na joan zen (AN-gip)" Gte Erd 40. "Mendia <strong>bar</strong>na fan giñan (G-nav)" Ib. 40. Joatekó múndua<br />
bárna erakusterá jende guziéi Jesu Kristorén manamendus. LE Doc 31. Ezauntzen ta konfesatzendúzu dagóla<br />
mundua bárna <strong>bar</strong>raturík iluntásun andia. LE Ong 92r. Erran ondoan nola lehen Eskalduna / Hedatu zen<br />
pusketan Ybernia <strong>bar</strong>na. Hb Esk 73. Franzia alde oro zela odoletan, / Ebroan Bisigotha hari kirziketan, /<br />
Eskalduna largatu Kaskonia <strong>bar</strong>na. Ib. 49. Berehala emazterari gogoratu zitzaion balona. Yadanik ikusten<br />
zituen gizonak eremuetako aldamihoetan, hedoiak <strong>bar</strong>na pasaio. Hb Egia 138. Ispiritu lohia ilkhi denean gizon<br />
baten ganik, badoha toki agor batzu <strong>bar</strong>na, bere nekhea arindu nahiz. "Ambulat per loca arida". HeH Mt 12, 43<br />
(Ol, IBe -n <strong>bar</strong>na; TB -n gaindi, Ip -ak gainti, Samper -ak gaindi, Dv -ak behera, Ker, IBk -n ze(h)ar). Bi<br />
aldetarik tiroka / Gure errekesta, / Kosta aize bateki, / Lur <strong>bar</strong>na tenpesta, / Han ikusi ginuen / Terribleko besta.<br />
Bordel 41. Ibili beharra zela tokirik gaitzenak <strong>bar</strong>na, askotan bazter guziak betheak zirelarik elhurrez. Jnn SBi<br />
166. Fraiden etxolak <strong>bar</strong>na ibili zenean. Ib. 64. Zabaldi gazi ua <strong>bar</strong>na, aizearen mendean giñoazen. Or Mi 129.<br />
Arin zuaze ler-<strong>bar</strong>na / pagoen itxal baltzera! / Ixarrok, bedartzak <strong>bar</strong>na! / Artzañorak, lats-artera! "Entre<br />
pinares, [...] por los hierbales". Laux AB 83. Aitona xalkor, zelaia-<strong>bar</strong>na, / gertaera zârra agoan. "Por la vega<br />
adelante". Or Eus 227. Erteko legor usai bagea / zintzurra-<strong>bar</strong>na nola sar? / Ua aiek listuz busti bezala, / goiak<br />
ugalde balekar! Ib. 262. Beste Oreste gaixoa, berriz, zuen eskuetatik doi-doi iges egin ondoren, or dabil bizirik<br />
atzerriak <strong>bar</strong>na bear gorrian. Zait Sof 27. Nerau ordea, bere yaurlearen baimenik gabe, zure lurralde <strong>bar</strong>na<br />
enintzake sartuko. Ib. 133. Beste irakasle ospatsu baten bideak <strong>bar</strong>na io zuen Platonek, ustekabez edo iakinaren<br />
gainean: Parmenide. Zait Plat 39. Begira ezaiozu Itsasoko olatuak <strong>bar</strong>na doan txaluparen brankari. Ib. 40.<br />
Gure belarriak <strong>bar</strong>na itzaldi ugaria zurruztako ezkotegiko mutilaren eran ixurita gero. Ib. 136. Toledoko<br />
espetxean zegoalarik, kalea <strong>bar</strong>na zijoan mutiko bati kopla au entzun omen zion. Gazt MusIx 161. Txirula ari du<br />
zoli, / ta oroz gañeko pozkario / arima <strong>bar</strong>na dixuri. Ib. 91. Arkaitz eta baso durunditsuak <strong>bar</strong>na nabillela<br />
dirudit dagoneko. Ibiñ Virgil 63. Gogotik, itsuak argituz, / Eri direnak sendatuz, / Hilak piztuz, zohaz aitzina /<br />
Salbaien herriak <strong>bar</strong>na. Ardoy SFran 353.<br />
(Tras gen.). Lasterrez doatza oihanen <strong>bar</strong>na, / Ahoan harturik nork bere jana. "Dans les bois se retirent".<br />
Arch Fab 141. Malkoen <strong>bar</strong>na zelan argitan zaurkidaz? / Poz artian ostera ezin zeu idoro! "Por entre los llantos<br />
te vislumbro con mayor claridad". Laux BBa 70. Edota, eskuetaratu duzun arloa mugatzea gauza txikia ez, baina<br />
bizitzarteko bidea ote deritzazu, aren <strong>bar</strong>na guretako bakoitza ibilki, norberak bizibide onuragarriena izan<br />
dezaken? Zait Plat 137. Alde ta aldiaren mugak oro gainditu bear izango ditugu, baita gure oldozpen guzien<br />
mugak ere, Iaungoikoa azaltzeko. Ain zuzen, Bera, izan, bada, alde ta aldi osoaren <strong>bar</strong>na. Ib. 42. Eta zuek asten<br />
aal zerate oraintxen arreta aundiakin <strong>ostatu</strong> tzar oien <strong>bar</strong>na, ongi oartuz billeteen numeroeri. Izeta DirG 44. Gu<br />
ibiliko gara orai "txatarrerie" erosten duten etxe oien <strong>bar</strong>na, eta bear bada agertuko da nonbaitetik. Ib. 89.<br />
Egunean eguneango neke ta goraberaen <strong>bar</strong>na, jator bizi izandako aldiuneak dira iraungarri. Gazt MusIx 59.<br />
(Tras ablativo). "Menditik <strong>bar</strong>na joan da (AN-gip-5vill, B), andik <strong>bar</strong>na joanen naiz (AN-gip-5vill, B)" Gte<br />
Erd 40. Bere pian infernia, ahoa zabalturik, haren hantik <strong>bar</strong>na iresteko. Tt Onsa 141. Ehun bat metraren<br />
buruko atheraiak gira Tolosatik, burdinbide zubi baten azpitik <strong>bar</strong>na. JE Ber 48. Eta bertze ikusliar andanaño<br />
batekin ikusten ditut sartzen ezkaratz-eskuinetarikako athe batetik <strong>bar</strong>na. Ib. 57. Marbrezko ezkaratz xuri<br />
ederretik <strong>bar</strong>na bagoazi multzo handiagotuan --hogoi ta hamar bat orotarat-- zedrazko eskaler xabalari gora.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
66
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Ib. 59. Baño erri ortaratzeko bide bakarra meatzetik <strong>bar</strong>na bai-dago, gure gizonen etxe bazterretik iragan<br />
bearko zuten. FIr 138. Irugarren egunean Jainkoak daki nola ta nondik <strong>bar</strong>na ibili ta, jo zituen nagusien etxeak.<br />
Ib. 134. Oartzen da balen ziztuari eta leiotik <strong>bar</strong>na balek bertze aldeko orma zulatzen zutela. Ib. 138.<br />
Antzokiaren erditik <strong>bar</strong>na, bide zabala doa. Zait Sof 103. Ta naraman bidetik <strong>bar</strong>na ez al zaitu ekarriko<br />
yainkoak! Ib. 98.<br />
(Tras dat.). Murraila pian sartu / bederatzietan, / Kanale bati <strong>bar</strong>na / Atera errestan. Bordel 39. Ene<br />
zahartzeari <strong>bar</strong>na, behar nuen beraz ukhan atsegin handi hori! Prop 1880b, 23. Guziak sekulakotz <strong>ostatu</strong>ko athe<br />
horri <strong>bar</strong>na iragan dire. Arb Igand 129. Eta ordu berean, bihotzari <strong>bar</strong>na Ostia-Saindua, bere baitharik, sartzen<br />
zaio. Ib. 116. Herrirat heltzeko oihan beltz bati <strong>bar</strong>na joan behar zen mendi bati gora. JEtchep 15.<br />
Al interior de. Iakiteko duzu nahi baduzu sarthu Baionan <strong>bar</strong>na bendebalarekin. INav 16. Aitzitik okasione<br />
guzietan sarzen bazara Moise bezala tabernaklean <strong>bar</strong>na, Jainkoari konseillu galdetzerat, maiz adituko ditutzu<br />
haren errepusta dibinoak. "In tabernaculum". Ch III 38, 2 (SP lekhu sainduan sartu, Mst tabernaklian sarthü,<br />
Leon Jainkoaren etxean sartu). Ondoan zure Salbatzaillearen Zaurietan <strong>bar</strong>na sar zaite, ihes-lekhu segur batean<br />
bezala. He Gudu 139. Baiñan urrhunago goaten da [Satan]. Hirriskua den okasionetan <strong>bar</strong>na sar araztera<br />
enzaiatzen da. Ib. 162. Gaixtaginak eror-arazten dituela, hala nahi duenean, thulunbioan <strong>bar</strong>na. Lg I 218.<br />
Anima zazu zure fede guzia, sar zaite zure bihotzean <strong>bar</strong>na, eta ikhusiko duzu zertarat bilhakatzen duen bekhatu<br />
mortalak zure arima. Brtc 103. Sar hirin <strong>bar</strong>na eta jalki oro kargaturik. 'Ils rentrent dans la ville et sortent tous<br />
chargés'. Xarlem 1243. Pharti zitie berhala / eta sar ifernun <strong>bar</strong>na. Ib. 1069. Ez huts egin, misterio seindu hekien<br />
gainean meditazione on bat egitea, hekietan <strong>bar</strong>na sartzeko, ta hekien araberako sentimenduz ongi bethetzeko.<br />
Dh 58. Zonbeit gazte lagun galduen hantatzeak bizioan <strong>bar</strong>na sar arazi zuen. MarIl 96. Nik enuke sartu nahi /<br />
Afer'orietan <strong>bar</strong>na, / Etzazula gaizki artu / Huntsa nahiz errana. Bordel 90. Sogin dezagun bihotzin <strong>bar</strong>na. Arch<br />
Fab 205. Eskua hel dizadazu eta lagunt nezazu zure bihotzeko amodioaren sustegi bizian <strong>bar</strong>na sar nadientzat.<br />
Dv LEd 81. Sarthüz geroz behin bihotzian <strong>bar</strong>na, / Zerk dereizü phena, / Xarmagarri ezinago zirena. ChantP<br />
118. Ama bizi uken banu / aita, zu bezala / eninduzu, ez, joanen / Espainian <strong>bar</strong>na / baño bai ezkonduren /<br />
Atarratze Salala. Balad 74. Eta arrantze puntak sarrarazi ziozkaten buru fuinetan <strong>bar</strong>na. Jnn SBi 29. Bai eta<br />
itsasoko leizetan <strong>bar</strong>na jautsia dago Jainko handi hori. Arb Igand 154. Juan de Huarte --Uharte Donianeko--<br />
etzen bakarrik denbora hetako mediko aipatuenetarik bat, bana asmatzaile gaitza, gizonaren adimenduko eta<br />
arimako zolan <strong>bar</strong>na sartu zena. Zub 33. Etnako sumendian <strong>bar</strong>na iaurti omen zuen bere burua. Zait Plat 77.<br />
(Con -ago). Bigarren aldikotz sartzen da ohean <strong>bar</strong>na. Kobesorak othoizten du nigarrez akhaba dezan. Bai<br />
aita; kobesa gaiten, dio eriak, eta hirugarren aldikotz sartzen da ohean <strong>bar</strong>nago. Hb Egia 15. Laminek zutenean<br />
argia ikusi, / Osinetan <strong>bar</strong>nago joan ziren ihesi. Ox 26.<br />
(Tras sust. en caso absoluto). Yoan da Irlandarat lehen Eskalduna, / Nola baidoha orai Montebideo <strong>bar</strong>na.<br />
Hb Esk 73.<br />
(Tras gen.). Phuzu baten <strong>bar</strong>na eraitsi ziren / Eta urez asia edan zuten. Arch Fab 127. Igaraiten<br />
zelarik / Putzu baten ondotik, / Igelak uren <strong>bar</strong>na dira jausten / Eta bere xiloetan gordatzen. Ib. 111.<br />
2. Abajo; hacia abajo. "Ahoz<strong>bar</strong>na (R), ahoz <strong>bar</strong>na (Sc), aozbera (V, Añ), boca abajo" A. "Aubárna, boca<br />
abajo" Iz R 400. "Camino abajo, bide<strong>bar</strong>na" ZMoso 65.<br />
II (Adj.). Tr. Usado por autores septentrionales (con mayor frecuencia por los suletinos) y por Lizarraga de<br />
Elcano; en el s. XX tbn. se encuentra en guipuzcoanos como Orixe y Zaitegi.<br />
(AN-egües-ilzarb-olza, L, BN, R, S; Ht VocGr 409, VocBN, Gèze, Dv). Ref.: A; Bon-Ond 154; Lrq; Gte Erd<br />
263. Profundo, hondo. <strong>Bar</strong>na es la forma det. de <strong>bar</strong>ren en AN-egües-ilzarb-olza (ap. Bon-Ond 154, sin trad.,<br />
aunque dentro de una lista de adjetivos). Iauna, eztuk zerzaz idoki dezán, eta putzua duk <strong>bar</strong>na. "Le puits est<br />
profond". Lç Io 4, 11 (LE, TB, EvS, Ir YKBiz 68, Leon <strong>bar</strong>na; He behera, Dv, Ol, Or <strong>bar</strong>ren, Ker, IBk, IBe<br />
sakon). Leze <strong>bar</strong>na baten zolara ioanik. Tt Onsa 67. Zer leize <strong>bar</strong>na eta ilhuna ezta bekatia! Anitzez<br />
ezdeuztarzuna beno <strong>bar</strong>nago, beltzago eta ikaragarriago duzu. AR 284. Presondegi <strong>bar</strong>na bat (319). 'Una cárcel<br />
profunda'. LE-Ir. Nahi dizuegu, jente onak, / buxer ororekila, / urtuki dezagun, / putzu <strong>bar</strong>na batetara. AstLas<br />
10. Zük dakizü zuñen <strong>bar</strong>na den Hurandia. Chaho AztB 6. [Ogi hautena] hortzen artean ere gogor da eta<br />
kraskako bat eginez hausten da; erdiko arrailadura, edo erreka, meharra du eta ez <strong>bar</strong>na. Dv Lab 44. Bihi<br />
arrataila edo errefusa da ogirik txarrena. Na<strong>bar</strong>kara da, ximur, mehats eta erreka <strong>bar</strong>nenarekin. Ib. 46. Hori<br />
egiten da ondoa <strong>bar</strong>na duten lur gizen, zikhin ekhartzaile-handi direnetan. Ib. 36. Mintzoa erlats, minkor eta<br />
ilhun, ahoa goibel, ezpainak hits, begiak <strong>bar</strong>na. Hb Egia 141. Erroak <strong>bar</strong>na dituen arbola bat ez du edozoin<br />
haize-kolpek lurreratzen. Laph 127. Erruak <strong>bar</strong>na ditu / Jenden maleziak. Bordel 183. [Jauna] zerua baino<br />
goragoa da, ifernua baino <strong>bar</strong>nagoa da, haren hedadurak gainditzen ditu lurraren luzetasuna eta itsasoaren<br />
zabaltasuna. Arb Igand 153. Erraten zuten Angleterra zela lurraren azken hegia; ez zela handik harat urik<br />
baizik: beti ura, eta zoin beltza, zoin <strong>bar</strong>na! HU Aurp 50. Han hemenka leize batzu, itsuski <strong>bar</strong>na. HU Zez 16.<br />
[Jesusek] agortua du bihotza, / Sahetseko saki gaitza / Guk diogu <strong>bar</strong>na egin / Lasterrago trenka zedin. Ox 80.<br />
Bazter-aire, bere luzetasun guzian gure beribilek bezala ibaiño batek kurritzen du, ura lodi eta <strong>bar</strong>na. JE Ber 74.<br />
Erreka txar mehar <strong>bar</strong>na bat, nasaiki urez bethea. Ib. 39. Arrai aundi ezkata-zuriak arrarte <strong>bar</strong>nak utzita, ontzigibelean<br />
yauzi egiten zuten, ur nareari eragiñez. Or Mi 62. Girixtino guziekin jakinen duzue zoin zabal, gora,<br />
<strong>bar</strong>na eta bazterrik gabe den Jainkoaren xedea. Egunaria 6-9-1959 (ap. DRA). Frantses bazoan aldi bat oraino<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
67
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
itsasoz itsaso, bihotzean zaukala, itsasoa baino zabalago eta <strong>bar</strong>nago, Jesus Jaunaren amodio izari gabekoa.<br />
Ardoy SFran 256.<br />
Profundo (referido a pensamientos, conocimientos, etc.). O Iainkoaren sapienziaren eta ezagutzearen<br />
abrastasunen <strong>bar</strong>ná! "O profondes richesses de la sapience & connaissance de Dieu". Lç Rom 11, 33. Ezen<br />
Spirituak gauza guziak penetratzen ditu, bái Iainkoaren gauza <strong>bar</strong>nák ere. Lç 1 Cor 2, 10 (TB gauza <strong>bar</strong>nak; He<br />
sekretu gordeenak, Dv <strong>bar</strong>ne minenak, Ol <strong>bar</strong>nekoa). Predikü handiek elizan lehen lo eraziten baitütie, eziz<br />
iratzartzen misterio <strong>bar</strong>nen hartzeko. Bp II 4s. Ordian alageratürenago dü kontzentzia xahü eta hun batek, eziez<br />
filosofiaren jakite <strong>bar</strong>nak. Mst I 24, 6. Zühür zaharrek Izarian zazpi gaiza ezin hobenak zütien: [...] baloria<br />
gaiza goretan ta nekezetan, megopiaren ugaridantza <strong>bar</strong>nenetan. Egiat 205s. Ez dakit nork darasan Eskuarak ez<br />
dezakela deus gauza gorarik eta <strong>bar</strong>narik aipha errexki, nasaiki eta ederki. Arb Igand 12. Eta maillez mail<br />
oneraño ekarria danak, gauza ederrak urrenez urren ikusiz maitasunaren izkutu <strong>bar</strong>nenetara eldurik, betbetan<br />
ikusiko du edertasun arrigarri bat. Zait Plat 155.<br />
Profundo, íntimo, sentido. --Nola adelatürik erran behar da kantore saintü haur? --Boztario handi bateki<br />
Jinkoaren handigoez, eta hümilitate <strong>bar</strong>na bateki. Bp II 101. Nulaz saintietarik zunbait hañ debozionian <strong>bar</strong>na<br />
eta zelüko gaizen hañ ikhusle hun izan dira? "Tam perfecti". Mst I 11, 2. Azkenian behar da noiz ere sendi<br />
beitate pasione zonbaitez ajitatürik edo therritatürik, urtuki hasperen <strong>bar</strong>na bat Ama hun haren biotziala. Mercy<br />
29. Aphaltürik zure aitzinian errendatzen derizüt homajerik <strong>bar</strong>nena, zointzaz ene bihotza kapable beita. Ib. 22.<br />
Zer egin behar düt orai nik zure presenzia Dibinuaren aitzinian, baizik ere luharrastürik, ixiltarzün <strong>bar</strong>na<br />
batetan egon. UskLiB 107s. Adoratzen zütüt ene bihotzeko errespektürik <strong>bar</strong>nenareki. Ib. 43. Adoratzen zütüt<br />
Jauna Sakramentü hortan ene bihotzeko errespektü eta hümiliaterik <strong>bar</strong>nenaz. Ib. 110s. Aita dizüt hil berri, /<br />
Amak eztitü urth'erdi, / Zurekilan libertitzeko / Dolia dizüt <strong>bar</strong>negi. Michel LPB 292. Maria sarthü zen bere<br />
ezdeüstarzünaren eta aphaltarzünaren ezagütze <strong>bar</strong>nenian, eta erran zian: Huna Jinko Jaunaren neskatoa. Ip<br />
Hil 71. Non nahi jende zuhurrak, zuzenak, onak ikusten zituela, erran baitugu... zenbat handiago ez zen,<br />
azkarrago eta <strong>bar</strong>nago Jainko guziz ona eta Egia bera denaren baitan harek zeukan sinistea. HU Aurp 117.<br />
Bozkario <strong>bar</strong>nagorik / Nihun baden ez dut uste, / Kantu hoitaz orroiturik / Atseginez nuzu bete. Iratz 22.<br />
"<strong>Bar</strong>na dira (L, BN, Sc), son (amigos) íntimos. Adiskidegoa <strong>bar</strong>na dei (R), tienen profunda amistad" A.<br />
Profundo, que está en lo más hondo. Tenplurat zirenean, aphezek eraman zuten arka hango lekhurik<br />
<strong>bar</strong>nenerat, eta ezarri zuten harentzat aphaindua zen tokian. Lg I 332. Printzesa hau ethorri zen hegoako alde<br />
<strong>bar</strong>netarik, yakiterat egiak othe ziren bada Salomonez zarauntsaten guziak. Ib. 334. Arnasak diraudano / Arnas<br />
<strong>bar</strong>nago oni / lagun iodan soinu / agorrago oneki. "A este Espíritu más interior". Or BM 40. Sar bekit ots ori<br />
nere gogoaren muiñik <strong>bar</strong>nenean. "En los tuétanos más íntimos". Or Poem 538. Zu, berriz nere <strong>bar</strong>nena baiño<br />
<strong>bar</strong>nago ziñauden, eta nere gaiñena baiño gorago. "Interior intimo meo". Or Aitork 63.<br />
(Superlativo, tras gen.). (Lo) más profundo. Bururakizun onek aznai bizia zemaidan biotzaren <strong>bar</strong>nenean.<br />
"Ex intimo corde meo". Or Aitork 92. Ai, ai, zer zurubitan <strong>bar</strong>na ietxi naiz ipernuaren <strong>bar</strong>nenera! Ib. 62.<br />
(Tras tema nominal nudo). Baiñan ez nenkusan argi ta iasaitea Zure burubide zuzenetik. Nere buru-argia<br />
leize-<strong>bar</strong>nenetik alegiñean idoki naiez, berriro pulunpatzen zan. "De profundo". Or Aitork 157.<br />
III (Adv.). (B, S; Dv, H). Ref.: Lrq; Izeta BHizt. Profundamente (sdos. prop. y fig.). "<strong>Bar</strong>negi sartzea, entrer<br />
trop avant" Dv. "<strong>Bar</strong>na zilhatu du okhiluak zuhaitza" H. "Profondément" Lrq. Irudi du etxe bat edifikatzen<br />
duen gizona, zeinek aitzurtu eta <strong>bar</strong>na ireki baitu, eta ezarri fundamenta arroka baten gainean. "Creusé". Lç Lc<br />
6, 48 (He <strong>bar</strong>na haintzurtu, TB, Leon <strong>bar</strong>na zil(h)atu; Oteiza, Brunet ondeatu, Ol atxurketan sakondu, IBk<br />
sakon zulatu). Zura berago, harra <strong>bar</strong>nago. Saug 20 y O Pr 442 (cf. RS 400: lurra bigunago, haarra <strong>bar</strong>runago;<br />
RIs 22: zura beraago, arra <strong>bar</strong>renago). Sua ezta hain <strong>bar</strong>na egiten non ezten kea kanpora ialgiten. O Pr 412.<br />
Segur nitz batere etzela haiñ <strong>bar</strong>na penetratu Iaunaren sekretietan, nola ioandone Ioanes ebanjelista. Tt Onsa<br />
60. Gizonaren bihotzian mundiaren amorioa hobeki eta <strong>bar</strong>nago lantaturik eta iosirik egoiten baita eziez<br />
Ienkoaren eta zeruko gauzen ohoria. Ib. 102. Idiak herziak deseginak dituenean, harturen duzue hirur untza<br />
turmentina eta hura haur baten eskuaz idiari gibeleko aldetik sar diozozue ahalik eta <strong>bar</strong>nena. Mong 590. Gibel<br />
oraikoz üzten dügülarik, gure Sorhoetako Parropian hanitz urthez erakatsi dügün Jesüs-Kristen doktrina lüzaz<br />
eta <strong>bar</strong>nago. Bp I 21.<br />
(s. XVIII) Noiz izanen naiz haiñ <strong>bar</strong>na sarthua zure baithan, haiñ sustatua zure amudioz, non ezpaitut neure<br />
burua sentituko. "Quando ad plenum me recolligam in te". Ch III 21, 3. Ez baitire orobat gai Misterioetan<br />
haltoki eta hainitz <strong>bar</strong>na sartzeko. He Gudu 137. O arima infidel, eta zentzü gabiak, zuñ lurreko gaizetan hañ<br />
<strong>bar</strong>na beitaude. "Profunde". Mst I 22, 4. Jarriren zaizü aitzinian kostüma zahar, zütan herruak <strong>bar</strong>na egin<br />
dütükian bat; bena hobiago batez goithüren düzü. Mst III 12, 5. Eta [kana] hartaz yotzen zioten burua <strong>bar</strong>nago<br />
sar-araztekotzat khoroako elhorri zorrotzak. Lg II 272. Bere Inkarnazionean nerekin hain <strong>bar</strong>na eta hertsiki bat<br />
egin nahi izatu duen Jinko berak, gutizia du, ene haurra, Komunionearen medioz zurekin bat egiteko. Mih 41.<br />
Bena hügüna zahartziarekila zaiñak dütü <strong>bar</strong>nago lanthatzen. Egiat 223.<br />
(s. XIX) Meditazionean ezta premia errelijioneko gauzen ezagutzan hainitz <strong>bar</strong>na sartzea. Dh 51. Etziren<br />
izatu sobra <strong>bar</strong>na etsaminatuak, / Tigre, hartz, otso eta bertze puxantzen egindurak. Gy 159. Lehen baiño<br />
<strong>bar</strong>nago ere hilldoa daramate. Ib. 44. Lurra <strong>bar</strong>na jotzea ez da premia; axaltsuan aski da. Dv Lab 329. Ura<br />
azaletik hurbil badago, ez da <strong>bar</strong>na sarthu behar. Ib. 115. Iraul zazu beraz ahalik <strong>bar</strong>nena, arthoa bildu bezain<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
68
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
sarri. Ib. 26. Jainkozko gauzetan ez lukela gizonak <strong>bar</strong>negi sarthu behar. Laph 108. Artharik amultsuenak<br />
emaiten ziotzan Iñaziok, eta iduritu zitzaionean gizon gaztearen bihotzean aski <strong>bar</strong>na zela, galdatu zion bere<br />
berri. Ib. 78. Hanbat eta hain <strong>bar</strong>na ditu haren bihotzean erruak eginak zorionaren gutizia ezion kenduzko<br />
horrek. Lap 43 (V 23). <strong>Bar</strong>na eta funtsean gauzak pisatzen baditugu. Ib. 46 (V 25). Eta aldiz <strong>ostatu</strong>ak ez du are<br />
<strong>bar</strong>nago beizik gizona pulunpatzen bekhatuzko leizetan. Arb Igand 130. Orai akabo; hats-bizi zena urka; hil<br />
hurran doi-doi zihardukana lurpean sar bizirik; eta <strong>bar</strong>na gero! HU Zez 113. Gizon zuzena dela holakoa, salbu,<br />
horra... politikazko zer hoitan; hoitan ere... ez zuk eta nik uste bezen <strong>bar</strong>na sartua makurrean. Ib. 194. Eskualildoan<br />
zango bat <strong>bar</strong>na sartuko duenak eztu nahiko bertze zangoa frantses-ildoan axal gelditu. Ib. 220.<br />
(s. XX) Agian mende berri hunek emeki emeki eta geroago <strong>bar</strong>nago gogoeta hoitan sarthuko ditu<br />
Eskualdunen buruak! JE Bur 203. Eskuara hoin uzkur balin bada eta kilika, apezek dute hortaratua. Ez noa aski<br />
<strong>bar</strong>na: hortaratua dute Galileako zurgin seme pedoilaren irakaspenek. JE Bur 100. Hain <strong>bar</strong>na sarthua ukan dut<br />
zainetan, ttipi danik, aitaren alderateko beldur hori. Ib. 10. Nun dira gezurtiak, nun hil ebasleak? / Hobiak<br />
<strong>bar</strong>na dauzka gaixtoen xedeak. Ox 82. Erroak <strong>bar</strong>na sartuz geroztik / haitza bere hartan behar, / zabal eta xut<br />
handitzekotan / luzaz beira dezan indar. Ib. 149. Dohala gora, dohala <strong>bar</strong>na [liburu hau] , eta eskuratuko duten<br />
guzieri, agian oraino gehiago, maitharaziko diozkate Eskuara, Eskual-Herria eta Eskualdunak! <strong>Bar</strong>b Sup VIII.<br />
Bainan hala hala, inguru hetako zazpi herrietan ez zen golde-na<strong>bar</strong>ra hark bezain xuxen eta <strong>bar</strong>na erabiliko<br />
zuenik. Ib. 9. Jo eta zafra emaiten da hor, ziliporta khentzen! [...] Erhi puntekin karraka eta ixtila <strong>bar</strong>nago baizik<br />
ez sartzen, futxo! Ib. 46. [Ontzia] agoz gora artzen duten aldiro, / <strong>bar</strong>na dirudi idekia; / auspez jartzean,<br />
"lumera-bale" / deritzan arrai aundia. "Parece que la hubieran abierto en canal". Or Eus 390. Poz ar-emanak<br />
ezin lezake / maitetasuna galetsi: / tantak adarra baiño <strong>bar</strong>nago / biotza deza soatsi. "Penetra más<br />
profundamente que la gota". Ib. 79. Ditazken azantz, burrunba, karraskak oro banitu, / Munduko aize ta suek<br />
bularrak <strong>bar</strong>na beterik. Iratz 101. Biak elgarren ariman <strong>bar</strong>neraino sar zaizte. / Elgar <strong>bar</strong>nago iduri, elgar<br />
<strong>bar</strong>nago maite. Ib. 155. Bainan gaitza ez da hein berean sartua bihotz guzietan: eskuin <strong>bar</strong>na, ezker <strong>bar</strong>nago. Lf<br />
Murtuts 13. Gero, gizarteko itsaso asarrean <strong>bar</strong>nago sartu nintzan, gurasoen eta ni baiño zarragoen mendeko.<br />
Or Aitork 20. Argiak etzuen <strong>bar</strong>na zilatzen gau beltza. Hamar urhatsetan doi-doia. JEtchep 56. Eta goazen zure<br />
ederrean / ur gardena darion / mendi-muño ikusle, / egigun <strong>bar</strong>nago itzalunean. "Entremos más adentro en la<br />
espesura". Gazt MusIx 195. Jainkoa eta Zezar / biak parrian par / errespeta eta maita elgar / ez elgarri jazar / ez<br />
eta're elgarrekin sobera <strong>bar</strong>na sar. Larz Senper 34. Orhoit gira ere zoin garrazki Jesusen Konpainiatik kanpo<br />
ezarri dituen ordu arte bere bihotzean iduriz <strong>bar</strong>na zauzkan lagunak. "Il semblait aimer profondément'. Ardoy<br />
SFran 289. Miatu behar laike ahal bezain <strong>bar</strong>na, / lur hoberenak ere baitu bere lana. Xa Odol 14.<br />
v. tbn. Hb Esk 16. StPierre 22. Etcham 112.<br />
Adentro. "Dentro, ir, <strong>bar</strong>rena, <strong>bar</strong>na, <strong>bar</strong>rura" Lar. Erran ziezón Simoni, eramak <strong>bar</strong>nago, eta largaitzazue<br />
zuen sareak hatzamaitera. "Menez en pleine eau". Lç Lc 5, 4 (Oteiza <strong>bar</strong>renago). Ioan behar duzu zertanaren<br />
aldetik, zeren baitu zubi bat Irlako aldetik ur xumea duena, eta ioan beharko duzu hagitz <strong>bar</strong>na zertaneko<br />
leihorra bezala muillatzerat. INav 126. Muillazazu xilhoaren trebesea, 5 brasetan, eta <strong>bar</strong>natzartzeko [sic, tal<br />
vez por <strong>bar</strong>na sartzeko] hartzazu itsasoa eder marea ona. "Pour aller dedans". Ib. 19. Noiz ere baitakizue<br />
segurki idiak harria duela bixikan edo xilkuan, <strong>bar</strong>na pikaturik atheratzia da erremedio lasterrena eta<br />
segurrena. Mong 589. Zotik adi bertan / Ezin diat pazenziatzen / Bestela <strong>bar</strong>na jinik / oro zütiet erhaiten.<br />
Xarlem 841. Mokoa sarturik <strong>bar</strong>na hezurra dio khentzen. Gy 71. Hedoiek nola goibeltzen izarra galernetan, /<br />
Hala da nere hirria <strong>bar</strong>na sarthu betbetan. Hb Esk 19. Büztin lürrak eztü üzten hura <strong>bar</strong>na sartzera. "La terre<br />
argileuse ne laisse pas pénétrer l'eau". Ip Dial 44 (It <strong>bar</strong>rena sartzen, Ur <strong>bar</strong>ruban sartuten, Dv <strong>bar</strong>nera). Phetiri<br />
jarraiki zeion hürrüntik, Aphez-handiaren etxe-heipialano: eta <strong>bar</strong>na sarthürik, jarri zen miskandieki. Ip Mt 26,<br />
58 (Lç, Dv, Echn <strong>bar</strong>nera, He <strong>bar</strong>nat, Ur <strong>bar</strong>rena, Ur (V), Ol, IBk, IBe <strong>bar</strong>rura, Ker <strong>bar</strong>ruan). Ez gaitzan<br />
sekulakotz, / Otoi, abandona, / Tormentu aundietan / Sar ez gaiten <strong>bar</strong>na. Bordel 198. Bortuan zenaz geroz,<br />
etzuen gehiago lanjerik nihork atxeman zezan. Ordean Jainkoaren graziak hazkartua, joan zen emeki-emeki gero<br />
eta <strong>bar</strong>nago. Jnn SBi 114. Gauez ogera dioanean, / burtziña arturik eskuan, / Txinarrak <strong>bar</strong>na sartuz, amonak /<br />
autsa biltzen dun moduan. "Metiendo las brasas dentro de la ceniza". Or Eus 263. Ezen na<strong>bar</strong>i da gorputzean<br />
xuxen sarturik izateko ordez, zeiharkaxe <strong>bar</strong>na baldin badoa [paldoa]. Mde Pr 80. Beha egon zen, xifritua, etxe<br />
handi baten xokoan, bertzetarik <strong>bar</strong>nago zen etxe baten xokoan. JEtchep 114.<br />
(-z <strong>bar</strong>nago, más adentro que). Eskualdunak, bethi, ongi ethorria egin dio arrotzari, arrotz hura bere<br />
lerroño hartan eta behar den neurriaz <strong>bar</strong>nago sartu gabe agertu zaiolarik. <strong>Bar</strong>b Sup V. Gero mailu ukaldika<br />
berrogei edo berrogei ta hamar zentimetroz <strong>bar</strong>nago bultzatzen du. Mde Pr 78s.<br />
IV (Sust.). 1. (AN-ulz, B; Lar). Ref.: EAEL 11; Gte Erd 43. Interior (tbn. fig., ref. al espíritu, al alma, a la<br />
conciencia...). "<strong>Bar</strong>na, interior, que en otros dialectos es <strong>bar</strong>rena, <strong>bar</strong>rua" Lar s.v. membranas. "Vientre" (ANulz)<br />
EAEL 11. "Etxe orrek [...] <strong>bar</strong>na ederra du (B)" Gte Erd 43. Senda zazu ene bihotza afekzione<br />
desordenatu guzietarik, ene <strong>bar</strong>na sendo eta garbi dela, gai izan nadintzat zure maitatzeko. "Intus sanatus et<br />
bene purgatus". Ch III 5, 2 (tal vez errata por <strong>bar</strong>nea, tal como aparece en la ed. de 1788). Gazta oriek bereizteko<br />
bein erran zatan neskatxa batek: "gazta daizten direnetarik"; <strong>bar</strong>na dariola goaten dena adiarazteko. FIr 158.<br />
<strong>Bar</strong>na lotan dala gustija baita utzi. / Ene <strong>bar</strong>na orrek, bixitza onetan / lo-egin, lo-egin. "Cuando la conciencia<br />
duerme está todo permitido". Laux BBa 132. Malkoen <strong>bar</strong>na zelan argitan zaurkidaz? / Poz artian ostera ezin<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
69
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zeu idoro! / Gixon gustijen <strong>bar</strong>nak baidirala zoro. Ib. 70. Baña bein <strong>bar</strong>na lañotu yatan. "Se me enturbió el<br />
alma". Laux AB 73. Kabia aizatzen diten ['dieten'] txorien antzera / etxe-<strong>bar</strong>na garbituz aurrak atarira.<br />
"Desocupando la casa". Or Eus 12. Etxeratzean, <strong>bar</strong>na zabalduz, / adierazi aitari. Ib. 166. Sei gizon eira dira: -kurruxka<br />
jakiña / bezperako <strong>bar</strong>auaz <strong>bar</strong>nak eragiña--. Ib. 135. Peralta-ardo bizia <strong>bar</strong>na birbizteko / Ta<br />
arrautz-andoil xuriaz gogoz uztartzeko. Ib. 12. Ez dut aski oroiz, / bear dut adituz; / belarrik narama / <strong>bar</strong>nari<br />
lagunduz, / Jauna zentzu guziz / ta gogoz maitatuz. "Espíritu". Or Poem 517. <strong>Bar</strong>na korapilloturik ezin nakio<br />
mintza. "Se me anuda el espíritu". Ib. 543. Beste egirik ez nekin, eta <strong>bar</strong>nak aieri siñestera zirikatzen nindun,<br />
zoro aieri. Or Aitork 63. Etorri zan eguna, nitaz erantzirik, ene <strong>bar</strong>na erasiaka asi baitzitzaidan: "Non duk<br />
mihia". "Conscientia mea". Ib. 198.<br />
2. (Tras medida de longitud). Profundidad. Azken hok hasi ziren berehala lanean, zortzi pia <strong>bar</strong>na lurraren<br />
zilhatzeko. Elsb Fram 137. Muthil gaztetarik zenbaitek egin zuten zortzi pia <strong>bar</strong>na zuen zilhoa. Ib. 136. Hartzen<br />
bi eskuz aitzurra, eta emekiño hasten da lur igituaren altxatzen. Hiru zehe <strong>bar</strong>na zilatu dueneko, agertzen zaio<br />
lurpetik untzi baten ezkina. HU Zez 54. Khakuetako arrolla lotsagarria / Mila khana <strong>bar</strong>na da zolatik gaiñiala.<br />
Casve SGrazi 122.<br />
3. Parte inferior, bajo. "Pantalon <strong>bar</strong>nak (G-nav), gona <strong>bar</strong>nak (G-nav)" Gte Erd 49 (s.v. "gonaren<br />
behealdea"). v. 1 <strong>bar</strong>ren (I, 2).<br />
- BARNA HARTU. Tomar en serio, recibir con preocupación o disgusto. "<strong>Bar</strong>negi hartu du solasa, il a été trop<br />
sensible; il s'est formalisé de la chose; il a mis trop au pied de la lettre" Dv. Kantore berri batzu nahitut ezarri<br />
/ Penetan direnentzat, oi, kontsolagarri! / Gauzak har ez ditzaten sobera <strong>bar</strong>negi. (1859). Xaramela 263. Berri<br />
hori arras <strong>bar</strong>na hartu zuten haren adixkidek. Xede horren haren burutik khentzeko alfer izan ziren othoitzak eta<br />
nigarrak. Laph 50. Haro bat altxatu zioten; eta zernahi ateraldi tzar, bai buruz-buru, bai beren kideko kazetetan<br />
eman. Ez bazituen ere holako solasak eta egitateak beti <strong>bar</strong>na hartzen, badakigu ez diotela onik egin. HU Aurp<br />
122. Gizon flako eta hilkorrari ez berma, lagun eta adiskide izanikan ere; ez zazula ere <strong>bar</strong>na har, noiz edo noiz<br />
jazartzen bazaitzu. Leon Imit II 1, 3 (SP hainitz tristezia hartu).<br />
- BARNA BAINO BARNAGO. Muy profundamente. [Aitaren] hilzia bere bihotzian <strong>bar</strong>na baino <strong>bar</strong>nago<br />
edukiten ziala. Tt Onsa 121. Eta zureganako amuriuak, nihauren ezdeüstarzünian, <strong>bar</strong>na beno <strong>bar</strong>nago sar erazi<br />
nizü. Mst III 8, 2. Zihauren ezagütze ümila, Jinkua ganatko bide segürago bat düzü, eziez <strong>bar</strong>na beno <strong>bar</strong>nago<br />
jakiten txerkatzia. Mst I 3, 4.<br />
- BARNA-BARNA. Muy profundamente. Ikusten nuena, aditzen nuena, sigillatzen zen ene gogoan; eta han<br />
inpreñu bat <strong>bar</strong>na <strong>bar</strong>na egiten zuen. Mih 85.<br />
- BARNADANIK (Lar). a) De dentro. "Dentro, salir de, <strong>bar</strong>renetik, <strong>bar</strong>netik, <strong>bar</strong>rutik, <strong>bar</strong>ruti, <strong>bar</strong>nadanik" Lar.<br />
Orduan <strong>bar</strong>nadanik bere spirituan suspirio eginik, erran zezan: Zergatik jenerazione haur signo galdez<br />
dago? Lç Mc 8, 12 (HeH, Dv <strong>bar</strong>netik).<br />
b) Por dentro. Badu lurrak zonbeit higidura eta aldakuntza harturik... Ez diote halere, guzien gatik,<br />
<strong>bar</strong>nadanik lurrari arraildu eta desegin hastapeneko erroa. Doidoia murriztu eta lanthu gaineko bizkar axala.<br />
Gatxitegi Laborantza 17.<br />
(Fig.) profundamente, concienzudamente. Mediku Rusianoek ez zuten eri maitea <strong>bar</strong>nadanik haztatu nahi<br />
izan, Shanghaiko hirirat hobe zuela lehiatzea, han hobeki artha zezaketela. Prop 1901, 106. Eskual-hitzen<br />
banakatuz <strong>bar</strong>nadanik ezagutzeko. Lander RIEV 1907, 433. Liburuaren egileak nahi ukan du irakurtzalea<br />
lagundu dohain berez jabetzen, eta horra zergatik bertute mota bakotxa <strong>bar</strong>na danik ikertua den. Lf in Etcheb<br />
MGaric (ap. MEIG III 116).<br />
- BARNADRANO. Hasta adentro. Ene bihotzen <strong>bar</strong>na drano sartzen zira, o ene Jinkua. Han ikhusten tüzü<br />
memento huntan egiten tüdan errezolüzione hunak. UskLiB 12.<br />
- BARNAGOAN. Más adentro. Arnas agor au adiz, / sar ni <strong>bar</strong>nagoan / Zure deadar oien / musikaren ioan.<br />
"Entre yo más al interior". Or BM 100.<br />
- BARNAGODANIK. Desde más adentro. Eta batzuek, alegia otoitzean, zerbeit murruskatzen badautzute<br />
ere, errexki ohartuko zare heien otoitza ez dela ezpainez <strong>bar</strong>nagodanik heldu. HU Zez 35. Mintzairetan<br />
sarhuago [...] eta hanbatenaz errexkiago, garbikiago eta <strong>bar</strong>nagodanik ikhasten direla. Lander RIEV 1911, 621.<br />
Hortan ihardetsi zuten ez nakiela haien berri: nik uste baino <strong>bar</strong>nagodanik lotuak zirela lan horri... ikusiko<br />
nuela.... StPierre 14. Ahal delarik, 40 zantimetra baino <strong>bar</strong>nagodanik ere iraultzen da noiztenka lurra. Gatxitegi<br />
Laborantza 51.<br />
- BARNAGOKO (Dv). De más adentro. "Qui est plus intérieur" Dv. Azaleko lurra ezar zazu alde batera,<br />
<strong>bar</strong>nagokoa bertzera. Dv Lab 343. Laguntza handia liteke <strong>bar</strong>nagoko misionestentzat. Prop 1883, 266 (ap. Dv;<br />
la ref. es incorrecta). Ez bakarrik gu hemen Frantzia hegi huntako frantses eskualdunak, bainan <strong>bar</strong>nagokoak<br />
ere, frantses guziak españoltzen ari gare. HU Zez 76. Ezen nola nahi duzu sar diten erroak lur gogorrean, eta<br />
har ditzaten hunek dauzkan gozoak, ala axaleko mokhorrek ala <strong>bar</strong>nagokoek? EOnAlm 1905, 21 (ap. DRA).<br />
- BARNAGOTIK. Más profundamente. Frantsesen lanak etzuela egungo misionest baten lanaren eite<br />
handirik. Hura sasu mozle eta lur berri egile. Hau aspaldian lantu lurraren <strong>bar</strong>nagotik iraule eta ontzaile.<br />
Ardoy SFran 326. Geiagokorik gabe bi erhi mozturik; / tiroak hartu balu nonbait <strong>bar</strong>nagotik, / egun etzen<br />
entzunen kantuz Xalbadorrik. Xa Odol 136.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
70
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BARNAKO. a) "Interior, <strong>bar</strong>rengoa, <strong>bar</strong>rukoa, <strong>bar</strong>nakoa" Lar.<br />
b) (Tras ines.). De a través de. Adimendu batek aldez aurretik ezarri dion asmo edo xedeak gidatzen du<br />
kondairan-<strong>bar</strong>nako bere bidea. Vill Jaink 169.<br />
- BARNAN. En el interior, dentro. Ongi konfesatu eta / mezak ere entzun, / iya errezelorik / <strong>bar</strong>nan senti<br />
dezun. Ud 106.<br />
(Tras ines.). En el interior de. O Amudio! o bothere! / Zer da zu bezalakoa? / Hostian <strong>bar</strong>nan eman duzu /<br />
Zeruetako Jainkoa! Gç 110.<br />
(Tras gen.). Zoinen aphal erori behar düdan zure jüjamentien <strong>bar</strong>nan. Ip Imit III 14, 3 (Mst jüjamentien<br />
<strong>bar</strong>natarzünian).<br />
(Tras tema nominal nudo). Ur garbijan eure begijok, / ta lorak eure niñi-<strong>bar</strong>nan. "En lo más profundo de<br />
tus pupilas las rosas". Laux AB 38.<br />
- BARNARIK. Profundamente. Bixtan da hain <strong>bar</strong>narik erabiltzen den lurrean altxa ditazkela uzta aberatsak.<br />
Gatxitegi Laborantza 51.<br />
- BARNAT. Adentro. v. supra (III). Hura iragan eta ondoan ikusiko duzu <strong>bar</strong>nat sarzeko entrada. INav 128.<br />
Ioanen zare <strong>bar</strong>nat harik eta ababorreko leihorrean den buru handiaren trebeseraiño. Ib. 127. Piarres bada<br />
jarraiki zitzaioen urrundik aphezen prinzearen etxeko eskaratzeraiño, eta <strong>bar</strong>nat sarthurik jarri zen sehiekien.<br />
He Mt 26, 58 (Ip <strong>bar</strong>na). Hitz hoiek erranik, / Bere athea hersirik, / Saindu berria <strong>bar</strong>nat joan zen. Arch Fab<br />
213. Sudurra xilotik erakutsten dute: / Gero aphur bat burua ere, / Gero <strong>bar</strong>nat sartzen dire. Gy 249. Gathez<br />
egin hesia Sanchok ezeztatu; / <strong>Bar</strong>nat soldaduekin bera lehen sarthu. Hb Esk 68. Bazuen berekin gakhoa eta<br />
sartzen da <strong>bar</strong>nat. Hb Egia 16. Khea sartzean <strong>bar</strong>nat athorrei, hantu ziren eta goiti abiatu. Ib. 138. Zorigaitza<br />
orori darraikotela diruri. Erregeren zaldia eritzen da: sartzen zaizko <strong>bar</strong>nat gorputzean bere lau zango-besoak!<br />
Ib. 76.<br />
- BARNATIK. Profundamente (sdos. prop. y fig.). "Horik oro ikertü düte <strong>bar</strong>natik (BN-arb, S), ahal zütien<br />
bezaiñ <strong>bar</strong>natik (S), artzainen buruausteak ahal bezain <strong>bar</strong>natik erakusten dauzkigu (BN-ciz)" Gte Erd 269. <br />
Nik ere dut moldatzen goldearen hortza, / Ontsa zorrotza, / <strong>Bar</strong>natik ausik dezan ildoan lur hotza. Ox 168. Ezin<br />
sinetsia da etzuen gertakari horrek holako seme baten bihotza <strong>bar</strong>natik hunki. Ardoy SFran 107. Jaunak badaki<br />
zoin <strong>bar</strong>natik zitudan maite. Ib. 294. Gauzak <strong>bar</strong>natik erraten ditut / behin hasten naizenian, / aiherkunde bat<br />
hartua baitut / emazte hoien gainian. Mattin 89.<br />
<strong>Bar</strong>natikegi ez har othoi amoriua, / Gazterik eztakizün xuri bilhua. 'Ne prenez pas trop à cœur'. Etch 686.<br />
- BARNATIKAKO. Profundo, sentido. Bainan orduan ere, beti ez bazen solas goxoenekin edo gurienekin<br />
mintzo, beti zoin <strong>bar</strong>natikako sendimentu onekin! Ardoy SFran 298.<br />
- BARNAXEAGO. Un poco más profundamente. Lurra hainitz urtsua delarik eta ondo handikoa, han<br />
<strong>bar</strong>naxeago sartzen dira [drainak]. Dv Lab 115. Lantzeaz bezainbatean <strong>bar</strong>natuz, bainan emeki emeki, urthetik<br />
urthera ilderreka <strong>bar</strong>naxago eremanez, bederen zehe handi baten heineradino. EOnAlm 1905, 19 (ap. DRA).<br />
Un poco más adentro. Sartzen gira Iruñan patar ezti bati goiti, kazerna berriak diren hegitik. <strong>Bar</strong>naxago<br />
bagoazi, datxikola, etxe-andana handi baten artetik. JE Ber 20. Zonbait urrats <strong>bar</strong>naxago baita eraikitzen San<br />
Inazioren jauregia. Ib. 55. <strong>Bar</strong>naxago baita etxeko athea, ezagun ere da jatera emaiten dutela berdin, galdatuz<br />
geroz. Ib. 69.<br />
(Tras ablativo). Bidetik <strong>bar</strong>naxago, itzalpe batzuen gibelean, ikusten ditugu bai hotelak, bai ur-onen<br />
hartzeko atherbeak. JE Ber 74.<br />
- BARNENIK. Lo más profundamente (sdos. prop. y fig.). <strong>Bar</strong>nenik iraultzen den lurrak ekhartzen du<br />
ondoriorik hobeena. Dv Lab 29. Monarka handia, printze / Guziek nahi baituzte / Ikhusi bere estatuak / Zuhurki<br />
gobernatuak, / Bihotzean behar dute / Garraiatu bethiere / <strong>Bar</strong>nenik sentitzekoa / On komunaren zeloa. Gy 292.<br />
<strong>bar</strong>nade. "Penetración" Lar.<br />
<strong>bar</strong>nadura. "Enfoncement" Ht VocGr 352.<br />
<strong>bar</strong>nagarri. 1. Penetrable. "Penetrabilidad, penetrable, <strong>bar</strong>nagarria, <strong>bar</strong>renkaia" Lar.<br />
2. "Penetrativo, <strong>bar</strong>nagarria, <strong>bar</strong>nakaia" Lar.<br />
<strong>bar</strong>nagotu (Lar, Hb ap. Lh, H). "Ahondar, <strong>bar</strong>renagotu, <strong>bar</strong>ruragotu, <strong>bar</strong>ruagotu, <strong>bar</strong>nagotu lurrean" Lar.<br />
<strong>bar</strong>naixka. v. <strong>bar</strong>naxka.<br />
<strong>bar</strong>nakai. "Penetrativo" Lar.<br />
<strong>bar</strong>naki. "<strong>Bar</strong>renki, profondément. Syn. de <strong>bar</strong>naki" Dv. "Profondément, <strong>bar</strong>na, <strong>bar</strong>naki, <strong>bar</strong>natik" Casve. v.<br />
<strong>bar</strong>neki.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 71<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>nakoi. "Profundo, profunda, ondokoia, <strong>bar</strong>nakoia" Lar.<br />
<strong>bar</strong>nakor. Profundo, penetrante. Bana erran dezagun denek aitortzen dutela bere adimenduaren ohartze<br />
zorrotzen ausartasunez eta bere oldozpen eta erakaspen argi eta <strong>bar</strong>nakorrenganik hiru edo lau ehun urtez<br />
aitzinatu zela haren denborako gizonen artekotik. Zub 34. Zure Musa zu bezain beneditanoa da: <strong>bar</strong>nakorra,<br />
azkarra, kartsua, bihozduna, bainan bethi esku-menean daukazunaz, zuzenean eta beraz bakean. Lf ELit 339.<br />
<strong>bar</strong>nanditasun. "Duplicidad (Darric)" DRA.<br />
<strong>bar</strong>nari (Lar). Penetrante; penetrador. "Penetrante" Lar e Izt VocC. "<strong>Bar</strong>nariya, <strong>bar</strong>rena sartzen dana;<br />
<strong>bar</strong>rengoa ere ikusten duana" Orkaiztegi EE 1886a, 275. Lari-k esan nai du sasitua edo Sasien <strong>bar</strong>naria; eta<br />
Lariz da beragandik datorrena edo jatorri artakoa. [...] Orti da toki goitituen <strong>bar</strong>naria edo garailaria. Urti,<br />
Urtsua edo ibaien <strong>bar</strong>naria. Izt C 21. Ezen Jainkoaren hitza bizi eta obratzaile da, eta bi-ahotako ezpata baino<br />
<strong>bar</strong>nariagoa. TB He 4, 12 (Lç penetrant, He zilhakor, Dv, Ol, IBk sarkor, Ker e IBe zorrotz).<br />
<strong>bar</strong>narin. v. <strong>bar</strong><strong>bar</strong>in.<br />
<strong>bar</strong>nartari. "Introductor" Lar.<br />
<strong>bar</strong>narte. "Introducción" Lar.<br />
<strong>bar</strong>nartetu (Lar). "Introducir" Lar. <strong>Bar</strong>nartetu ninduen ardoaren gelan. "Introduxit me". CantCS (G) 2, 4<br />
(Echn, Ol, Ker sartu, Dv sarrarazi, BiblE eraman). Ez det utziko, alik eta <strong>bar</strong>nartetu dezadan bitartean nere<br />
amaren etxean. Ib. 3, 4.<br />
<strong>bar</strong>nasko. v. <strong>bar</strong>naxko.<br />
<strong>bar</strong>natari. "Penetrador" Lar.<br />
<strong>bar</strong>natasun (Ht VocGr 409, Dv, H), <strong>bar</strong>natarzun (Gèze, Foix ap. Lh). 1. Profundidad. "Profondeur" Ht<br />
VocGr, Gèze, Dv. "Uraren <strong>bar</strong>natasuna, la profondeur de l'eau" H. Bertze bat berriz, erori zen toki<br />
harritsuetara, zeinetan ez baitzuen lur hanbat; eta atheratu zen berehala, lurrak etzuelakotz <strong>bar</strong>natasunik. Dv<br />
Mc 4, 5 (Lç <strong>bar</strong>netasun, He loditasun, Ol, Or mami, Ker sakon). Hortik, berriz ere diot Jainkoa osoki<br />
ederresgarri dela itsasoaren hedadura, <strong>bar</strong>natasun, kalerna, gozo eta bertze goiti-behera guzietan. Arb Igand<br />
155. Mintzatu gira jadanik lurraren <strong>bar</strong>natasunaz. Gatxitegi Laborantza 51. Irauldearen <strong>bar</strong>natasuna. Ib. 51.<br />
2. Profundidad, abismo. Ez goratasunek, ez <strong>bar</strong>natasunek, ez berze kreaturak batek-ere ezin separaturen<br />
gaituela Iainkoaren amorio Iesus Krist gure Iaunean ekharri draukunetik. "Profondeur". Lç Rom 8, 38 (TB, Dv<br />
<strong>bar</strong>natasun; IBe itsas leize). Banaloria oro iretsi izan düzü, zure nitan gañeko jüjamentien <strong>bar</strong>natarzünian. "In<br />
profunditate". Mst III 14, 3 (SP iujeamenduetan <strong>bar</strong>rena, Ip jüjamentien <strong>bar</strong>na). Zü zira arren huntarzünen<br />
ororen azken müga, bizitziaren goratarzüna, eta jakite ororen zola gabe den <strong>bar</strong>natarzüna. "Profunditas". Ib. 59,<br />
4.<br />
3. Secreto, misterio. Nor ere baitirade doktrina haur eztutenak, eta Satanen <strong>bar</strong>natasunak ezagutu<br />
eztituztenak, dioiten bezala: eztut zuen gainera berze kargarik ezarriren. Lç Apoc 2, 24 (TB, Dv <strong>bar</strong>natasun, Ip<br />
<strong>bar</strong>natarzün; He <strong>bar</strong>rentasun, Echn <strong>bar</strong>ne ilun, Ur (V y G) sakontasun, Ol, Ker sakon, IBk <strong>bar</strong>rukotasun, IBe<br />
<strong>bar</strong>runbe).<br />
4. Profundidad, hondura, penetración (hablando del pensamiento, estudio, etc.). Akademia baten urhaspidea<br />
denaz geroz mintzairaren <strong>bar</strong>natasunekin ikustea. Lander RIEV 1907, 100.<br />
<strong>bar</strong>natsu. Profundo. "Profond, <strong>bar</strong>na, <strong>bar</strong>natsü" Casve. [Arima dela] aitzitik, fisika-kimika aldaketez oso<br />
bestelakoa, bere izate <strong>bar</strong>natsu eta sakonean. Mde Pr 351.<br />
<strong>bar</strong>natu (Ht VocGr). 1. Hundir, introducir. "Enfoncer" Ht VocGr 352. Eztirokianak, arren, holako<br />
griñaldia iñharraus gogoan denian eskentzen, da falta gaberik mespretxiaz ta ordariaz handitzen ta erran<br />
dütügün zaiñak dütü <strong>bar</strong>natzen. Egiat 223. Ukondoz elkar jotzer aizkora <strong>bar</strong>natuz, / gerriz dardara, eta belaunak<br />
jokatuz. "Hundiendo bien el hacha". Or Eus 149.<br />
2. (Lar, Añ (G, AN), Dv). Introducirse, penetrar, meterse. "Penetrar" Lar y Añ. "Entrer plus profondement"<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
72
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Dv. "<strong>Bar</strong>natu zait zangoan sarthu zaitan elhorria, l'épine qui m'est entrée au pied s'est enfoncée plus<br />
profondément" Ib. Bere mintzaéra zé [...] amóltsu leún, baña tzorrótz, <strong>bar</strong>natzenzéna biotzarén ondarreraño.<br />
LE JMSB 441 (cf. en otra versión, ib. 171, penetratzenzéna). Arrotz horren gogoan beharrez <strong>bar</strong>natu / edo zure<br />
burua nahiz enganatu / herri aiherkundea duzu zu ganatu [se refiere al sacerdote que no dice misa en vascuence<br />
cuando hay algún extranjero]. Xa Odol 242.<br />
Hundirse. Bainan ikhusirik haizea borthitz zela, beldur izan zuen, eta nola hasi baitzen <strong>bar</strong>natzen, oihu<br />
egin zuen. 'Cum coepisset mergi'. TB Mt 14, 30 (Lç hundatzen hasi, Dv ondorat abiatzen baitzen).<br />
3. (L, BN, S ap. Lh; Lar, Añ (G, AN), VocBN, Gèze, Dv, H). Ahondar. "Profundar" Lar y Añ. "Rendre plus<br />
profond" VocBN. "Approfondir" Gèze. "Rendre profond, approfondir" Dv. "Zilhoa <strong>bar</strong>natu du, il a approfondi le<br />
trou" Ib. "Zilho bat, putzu bat <strong>bar</strong>natzea, <strong>bar</strong>rutzea, <strong>bar</strong>renatzea, rendre profond un trou, un puits" H.<br />
"Approfondir, creuser" Lh. Humilatasúna dá nola <strong>bar</strong>nátzea lúrra, plantatzekó fedearén ziméndua. LE JMSB<br />
87. Errekako ura gurekin batean badoa, suge luze bat bezala bihurdikatuz ixil eta ezti, ez dakigu nola loditurik<br />
bere ohantzea <strong>bar</strong>natuz, apur bat zabalduz ere ba bere auzkia. JE Ber 40.<br />
4. Ahondar, meditar, considerar. "<strong>Bar</strong>natü behar dügü (S)" Gte Erd 269. Estute <strong>bar</strong>natzen misterio<br />
soberanoa (85). 'No penetran el soberano misterio'. LE-Ir. Eta <strong>bar</strong>natu ondoan aski konsiderazioa. LE-Fag.<br />
Debozionerekin eta zuhurki erakuspen hauk <strong>bar</strong>natzen edo meditatzen dituenak, hemen aurkhituko du giristino<br />
biziaren perfetasun osoa. DvHtoy 16 nota.<br />
(Con gogoan, bihotzean, etc.). Nola imitatzendút nik Sandugáu, zeñen izéna baitut? Bonifacio naidu errán<br />
ongi eginzálea: Onék eginzue óngi, ez nik. Alá <strong>bar</strong>nátus pensamentuan erresolbituzé, bada edo ez naiz deitubeár<br />
Bonifacio, edo izanbearnáiz Bonifacio. 'Profundizando en este pensamiento'. LE Doc 70s. Estute <strong>bar</strong>natzen<br />
gogoan nor den errezibitzen dena. 'No piensan a quién reciben (en la Comunión)'. Ib. <strong>Bar</strong>natu gabe biotzean<br />
(372). 'Sin recapacitar'. Ib.<br />
- BARNATZEKO. "Qui est à rendre plus profond. Erreka hori <strong>bar</strong>natzekoa da, cette rigole est à approfondir"<br />
Dv.<br />
<strong>bar</strong>natzaile, <strong>bar</strong>natzale (Lar). 1. "Penetrador" Lar.<br />
2. (Dv). "Celui qui approfodit, rend profond" Dv.<br />
<strong>bar</strong>natze. Ahondamiento, profundización. Mintzatu gira jadanik lurraren <strong>bar</strong>natasunaz eta <strong>bar</strong>natzearen<br />
onaz. Gatxitegi Laborantza 51.<br />
<strong>bar</strong>naxka, <strong>bar</strong>naixka. Dim. de <strong>bar</strong>na. v. <strong>bar</strong>naxko. Bena bertan / Edirenen tuzie / Nahi batuzie: / Golde<br />
na<strong>bar</strong>rez / Batuzie itzulzen, / Eta aitzurrez / <strong>Bar</strong>naixka aitzurzen. Arch Fab 171. <strong>Bar</strong>naixka zen karbea / Inguru<br />
guzian hedatua. Ib. 211.<br />
<strong>bar</strong>naxko, <strong>bar</strong>nasko (B), <strong>bar</strong>nazko. (Dim de <strong>bar</strong>na). Bastante profundamente; bastante adentro. "<strong>Bar</strong>nasko<br />
sartu ginen (B)" Gte Erd 258. v. <strong>bar</strong>naxka. Idiari aztaparra lanzeta zorrotz batez pikha diozozue aphur bat<br />
<strong>bar</strong>nazko eta gero erre diozozue pikho hetan. Mong 591. Bildots hexur bat <strong>bar</strong>naxko gelditurik trebeska, /<br />
Egitera prest zagoen ya bere testamenta. Gy 71. Nahi duenak jakin noizkoa ni naizen / Bilha beza harrokan<br />
erroak non diren. / Baliatu zait, baliatu zait, <strong>bar</strong>nasko baitziren, / Orai bertzenaz bizi ez nitzan izanen. Elzb in<br />
BertsoB 228 (en la vers. de Po 201 <strong>bar</strong>nexko, sin duda error). Eztul zahar bat, sartzerat utzia <strong>bar</strong>naxko. Prop<br />
1897, 247. Ur-handia ez da baitezpada zabal, <strong>bar</strong>nasko balin bada ere ohatzen. Laburra da erreka; bospasei<br />
kilometra baino gehiago ez duke bururen-buru. JE Ber 12. <strong>Bar</strong>nasko atzemaiten dugu azkenean behar-bezalakoa<br />
[bazkariteko lekua], bospasei haritzondoren artean, erdi-iguzki, erdi-itzal. Ib. 26.<br />
<strong>bar</strong>nazi. "Em<strong>bar</strong>necer, crecer y engordar" Lar.<br />
<strong>bar</strong>nazko. v. <strong>bar</strong>naxko.<br />
<strong>bar</strong>ne. Tr. Documentado en la tradición septentrional, aunque en algunos autores labortanos del s. XVII y<br />
principios del XVIII (como Materre, Etcheberri de Ziburu, Axular o Etcheberri de Sara) sólo se encuentra<br />
<strong>bar</strong>ren. Se encuentra asimismo en textos alto-navarros, baztaneses, salacencos y roncaleses. A partir de<br />
principios del s. XX se extiende a la literatura occidental. En DFrec hay 407 ejs., 356 de ellos meridionales.<br />
I (Sust.). 1. Profundidad. v. <strong>bar</strong>netasun. Eta batzu erori izan dirade lekhu harrizuetara, non ezpaitzuten<br />
heuragi lurrik: eta bertan ilkhi zitezen, zeren ezpaitzuten lur <strong>bar</strong>nerik. "Parce qu'elle n'avait point de fond de<br />
terre". Lç Mt 13, 5 (cf. ib. 4, 5 lur <strong>bar</strong>netasunik).<br />
2. (G, AN, L, BN, R, S; Arch VocGr, Gèze, VocBN, Dv, H). Ref.: A; Lrq /<strong>bar</strong>né/; Gte Erd 156. Parte interna,<br />
interior, lo de dentro. "Intérieur" Arch VocGr, VocBN, Gèze, Lrq. "Etxearen <strong>bar</strong>nea, l'intérieur de la maison" Dv.<br />
"Le dedans, l'intérieur" H. "Etxe <strong>bar</strong>nea, le dedans de la maison" Ib. "Ophor <strong>bar</strong>nea, le fond de l'écuelle" Ib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 73<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"Interior" A. "Estatua orrek <strong>bar</strong>rena dena utsa du (B), <strong>bar</strong>nea (BN-arb) [...] <strong>bar</strong>nea hütsik dü" Gte Erd 156.<br />
Iauregik iaka bete xingolaz, <strong>bar</strong>nea eztupa et'arkolaz. "Le dedans". O Pr 262. Bide hark badiduri baia bat<br />
bainan <strong>bar</strong>ne hartan ezta <strong>bar</strong>ratxo bat baizen, eta <strong>bar</strong>ne hartarat ezta joaten unzirik. INav 133. Orhitüz<br />
Jinkoaren aitzinian girela, zoñek ikusten baitütü gure bihotzen <strong>bar</strong>niak. Bp I 106. Obra on iduri hek guziak<br />
kanpo ederra eta <strong>bar</strong>nea gaixtatua duten fruituak bezala dire. Lg II 234. --Behar da erreglatü gure obrak,<br />
kanpua eta <strong>bar</strong>nia. --[...]. --Zer endelgatzen düzü obren <strong>bar</strong>niaz? --Endelgatzen düt neork bere obren egitian<br />
üken behar dien intenzionia, eta heen egiteko garra. CatLan 107. Justiziaren egartsu, / Saindutasunaren goseak /<br />
egiten ditu dohatsu / Egiazki bihotz-<strong>bar</strong>neak. 'Le fond du cœur'. Monho 144. Deus ez da higitzen; ezda <strong>bar</strong>nerik<br />
urruntzeko, ez kanporik aintzinatzeko. Hb Egia X. Bainan Apostoluek diote ikusi dutela [Yesus] piztua kanpo eta<br />
<strong>bar</strong>netan, banazka eta birazka. Ib. 87. Bihi gogorrak lasto <strong>bar</strong>nea bethea du. Dv Lab 40. Errekak zilho batera<br />
eramaten du samatsaren urina. Zilho haren <strong>bar</strong>nea egina izan behar da buztin joaz. Ib. 151. Garbitzazie lehenik<br />
thazaren eta plataren <strong>bar</strong>niak, amoregatik kanpua ere garbi izan dadin. SalabBN Mt 23, 26 (TB, Ip, Echn -en<br />
<strong>bar</strong>nea, Dv <strong>bar</strong>nea; Lç -en <strong>bar</strong>nekoa). Frota zazu terrina bat <strong>bar</strong>atxuriarekin <strong>bar</strong>ne guzian. ECocin 10. Santa-<br />
Luziako ospitalean haren gan<strong>bar</strong>ak toki berezi bat bazuen kapera <strong>bar</strong>neari datxikola. Laph 46. Izpiritu gaixto<br />
hetarik nork daki zenbat eman ziren Sainduaren inguruan, etxolaren <strong>bar</strong>neak eta kanpoak denak hartzen<br />
ziozkatelarik. Jnn SBi 123. Kontatzen dü, denbora hartan ikhusten zela mürrü erre haien <strong>bar</strong>nia argitürik. Ip Hil<br />
202. Mendixka batzu omen dire han, askitto gorak; <strong>bar</strong>ne guzia harri. HU Zez 45.<br />
(s. XX). Zenbat aldiz ez dugu zorigaitzez ikusten ongarri metako bafada, leihotik eriaren gainerat heldu<br />
ithoka, gelaren <strong>bar</strong>nea urrin likits batez bethea daukalarik! JE Bur 187. Mendiska bat baizik ez, bainan famaz<br />
handi / Donamartiritarrek duten Dorre Mendi: / Kanpoz bertze larregain guziak iduri, / <strong>Bar</strong>nea, urhe-zilhar,<br />
laminen Jauregi. Ox 26. Xutitzen da, kaba iker, otharrea iker, paisola <strong>bar</strong>nea iker. <strong>Bar</strong>b Sup 83. Hola-hola<br />
Frantzian mediku jakintsu batek eri batzuei erretzen ohi zuen sudur-<strong>bar</strong>nea. JE Ber 87. [Ardoa] irestearekin,<br />
sudur-<strong>bar</strong>netarat gibel-aitzin lanhotzen da pindarka. Ib. 28. Legar-zuri-mokor batzu lerratzen zaizkote kaskotik<br />
zolaraino; arraildura batzuetarik ezagun da gei beretik egina dela lur-<strong>bar</strong>nea. Ib. 17. Zitzi eta mami, papo eta<br />
gibelalde ozar sobera dakusketalako, izia larru-<strong>bar</strong>neari datxit. Ib. 86. [Eskualduna astekaria] <strong>bar</strong>nea bezain<br />
eder / gaineko axala, / ez dezoket atzeman / den mendren itzala. Etcham 214. Imin dozu oldia euren begi<br />
<strong>bar</strong>netan. "En la profundidad de sus ojos has derramado la osadía". Laux BBa 138. Oraintxe digart, "etxe-<strong>bar</strong>ne<br />
bizi" edo bodegón viviente diraleko [sic] oetaz, elerti-sail yolasgarria egin ditekela. Ldi IL 20. Nere etxe-<strong>bar</strong>ne<br />
onek / izena Ilundegi. "Este interior de mi casa". Or BM 68. Baldin norbaitek bere etxeko edal-ontziak ta azpillak<br />
kanpo-aldetik garbitu ta <strong>bar</strong>nea berriz zikinkeriz betea uzten balu, zorakeri aundia egingo luke. Ir YKBiz 273.<br />
Ango musika naasigarriak, ango dantzaldi lizunak eta mutillen agoetatik entzun zitun ausardikeriak, labea<br />
bezela, sutan jarri zioten buru-<strong>bar</strong>nea. TAg Uzt 56. Lili-gañean erle bat orain / ego txabalez jarririk / eztigai<br />
ona miazten dago / aren <strong>bar</strong>ne xamurretik. EA OlBe 26. Ene bihotz <strong>bar</strong>ne huntan nik dudan on guzia / Zuk<br />
dautazu sortzez ala haurrean ixuria. Iratz 158. Begiak nola ez ditu betetzen [Azkaineko elizaren] kanpo ederrak,<br />
eta <strong>bar</strong>neak nola ez ditu bihotzak perekatzen! Zerb Azk 13. Oihan <strong>bar</strong>ne guzia argi betean zekusan, zuzi goraz<br />
argiturik. Mde Pr 165. Zenbait aldiz garbi-ikusle bihurtzen zen hau, hots, ezkutuak "ikusi" ohi zituen begien<br />
lagungorik gabe, hala nola bere gorputz-<strong>bar</strong>nea (autoskopia). Ib. 313. Mintzo mota oro belarriz; usain oro<br />
sudur-zuloz; dastagarri oro agoz; gogor eta bigun, otz eta bero, legun eta latz, astun eta arin, gorputz guziz,<br />
berriz, onen <strong>bar</strong>ne naiz landa. "Sive extrinsecus sive intrinsecus corpori". Or Aitork 253. Ba, bada, norbeit oro<br />
baitazki... Bada norbait, norentzat <strong>bar</strong>neak kanpo, eta ilhuna egun argi, baitira. Larz Senper 108. Lurgorputzaren<br />
<strong>bar</strong>neaz. Gatxitegi Laborantza 22. [Santa Grazik] edergaillü franko dü / kanpo <strong>bar</strong>ne güzietan: /<br />
Eliza, oihan, ühaitz, / leze, arrolla, bortietan. Casve SGrazi 22. Gure lür <strong>bar</strong>netan / jarririk hor etsaiak. Ib. 84.<br />
v. tbn. JanEd II 65. Zub 83. Gand Elorri 90. Xa EzinB 86.<br />
Interior, alma, espíritu. "<strong>Bar</strong>ne beltza du, il a l'âme noire" Dv. "<strong>Bar</strong>ne ona behar da jasateko horren mihia, il<br />
faut un bon caractère pour supporter son langage" Ib. Cf. BARNEA HUSTU, BARNE HANDIA IZAN, etc. <br />
<strong>Bar</strong>nea harro duen alkateak, aztaparretan ditu legeak. "L'âme tâchée". O Pr 490. Zeren gure pendurak kanporat<br />
baikaramatza, eta hetan gogotik baikaudez, ezpagare seriozki sartzen gure <strong>bar</strong>netan. Ch III 44, 2. Kanpotiko<br />
gaizak oro ments zütien, bena <strong>bar</strong>nia graziaz eta zelüko konsolazionez betherik zien. Mst I 18, 3. Zeren Jinkuak<br />
gure <strong>bar</strong>nia ikusten beitü. Ib.19, 1. Bere nausia galtzeko beldurrak zaurtzen zituen hekin <strong>bar</strong>neak atsekaberik<br />
minenaz. Lg II 210. Ordean bere <strong>bar</strong>netan zuten zeruko argiak ezagut-arazi ziotzaten magoei haur haren baitan<br />
Jainko gizon eginaren goratasun eta maiestate guzia. Ib. 114. Izan zaite kanpoz jende prestu eta berthute<br />
dutenak bezala aphal, modest, arrai, bethi umorez berdiña. Bañan <strong>bar</strong>nea izan dakioten zarratuba. Mih 36.<br />
Gogo tristeak / iluntzen baditu / Gure <strong>bar</strong>neak, / Animatzen ditu / Allegerantziak. 'Nos cœurs'. Monho 86. Gisa<br />
hartan zabal hari bere <strong>bar</strong>ne guzia, eta entzun haren solasak eta abisuak. Dh 59. Hura da berthute bat kolera<br />
zebatzen duena, eta zeinak gure <strong>bar</strong>nea baitauka bakean eta deskantsuan. Jaur 378. Bere adixkide maitearen<br />
saindu baten eskuetan ikhusteak handizki boztu zion <strong>bar</strong>nea. Laph 125. Egin ditazke yende baten bi potret<br />
suerte: bat haren kanpoarena edo itxurarena, bertzea haren <strong>bar</strong>nearena edo karaterarena. Elsb Fram 165.<br />
Emozu jendeari, bereziki bero idorte egun hautan, <strong>bar</strong>nearen hatzemaiteko, berri fresko anitz [...]. Gero, ez hain<br />
on; histen berehala. HU Zez 143. Bainan herriko mendiak itzaliz geroz, ez duenean gehiago lurrik ikhusten ahal,<br />
nigarrak xukatzen dire, <strong>bar</strong>nea deskantsatzen da. Arb Igand 28. <strong>Bar</strong>ne guzia eritua du, osoki goibeldua,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
74
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
mendekiozko su beltzean jarria. Ib. 105.<br />
(s. XX) Eta irri baizik ez zuen egin lehenik Jaun Erretorak, Jainkoak, Aphezpikuak eta <strong>bar</strong>neak laguntzen<br />
zutelakotz bere nahigabean. <strong>Bar</strong>b Sup 3 (cf. infra BARNEAK LAGUNDU). Oinaze handirik etzian haatik.<br />
<strong>Bar</strong>nia untsa zian eta betiko irrigüra gozua jarriki zeron. Const 36. Hargatik, mugaz hunaindiratu bezain laster,<br />
gozatu zaitala eta berritu zainetako bizia, hori ba. Jabalago <strong>bar</strong>nea, hatsa hobeki hartzen dut. JE Ber 95. Lei<br />
bixiz <strong>bar</strong>nia, urrunera nuan, / iges begist luak. "Con deseos eternos el alma". Laux BBa 120. Beren pekatuetaz<br />
urrikiturik zeudela ta beren <strong>bar</strong>nea garbitu nai zutela erakusten zuten. Ir YKBiz 38. Gizaingeru diran<br />
Muyshondt'arrak oro / emen <strong>bar</strong>ne ontan nigaz deramatzit. "Llevo aquí conmigo dentro". Or Poem 556.<br />
Gorputzaren zentzua, adierazle antzo egiten duna bere <strong>bar</strong>netik ekaiera atera dezan, eta berebat zer egin dun<br />
<strong>bar</strong>neari iragarten diona. "Animo". Or Aitork 308. Beste iñori etzizkion agertuko bere asmo, egitarau, ixilpeko<br />
eta giza-<strong>bar</strong>neak noiz-nai darizkion atsegin-atsekabeak. Etxde JJ 39. Alabaiña, anai-arrebak alkarrekin ikusi<br />
zitunean, berealaxe igarri zion zerk erakarri zun Mayi Etxahuniara eta <strong>bar</strong>ne-zear nabaitu zun dardaraldia<br />
garaitzen saiatu zen. Ib. 125s. Biotz bigunberaak --<strong>bar</strong>ne gaztanbera ta buperak-- iretargi zuritan, isil-misil, izpi<br />
its makalpean izaten ditue euren maitetasun inkesa ta asperenak. Erkiag Arran 160. Zain eta muinez<br />
gizakumearen <strong>bar</strong>nea ikertzen iarri zan Sokrate. Zait Plat 88. Nahiak egiten gaitu on ala gaixto, eta gaixtakeriak<br />
<strong>bar</strong>ne guzia ilhuntzen eta goibeltzen dauku. Lf ib. XXII. Ezta ba ain samur gure <strong>bar</strong>nea eta ondoa ezagutzea, guk<br />
zer desiatzen dugun zeatz jakitea.Vill Jaink 141. Zure lorratz atzetik / bidean dabiltza neska gazteak, / txinpartak<br />
ikututa, / ardao onduaz txerbel, / Jainko-lurrunetan bizkor <strong>bar</strong>neak. Onaind in Gazt MusIx 208. Segur, tarrapata<br />
aire bat bazuen lan horrek, eta baditake bataio horiek eskainiz, besterik bazuen gure erregettoak bere "<strong>bar</strong>ne<br />
haundian". "Le roitelet ait eu d'autres arrière-pensées". Ardoy SFran 174. Harek bakarrik baitaki gure <strong>bar</strong>neen<br />
berri. "Lui seul connaît le fond de notre cœur". Ib. 294. Zure <strong>bar</strong>ne latzaren latza, biotz-gogor orrek, aoz-ao ta<br />
jendez-jende / zabaltzea nai duzun ezkero. Berron Kijote 153. Tristatzeko eta <strong>bar</strong>nea goibeltzeko. MIH 339.<br />
v. tbn. Iratz 95. Txill Let 79. Osk Kurl 192. BEnb NereA 236.<br />
Interior del cuerpo (referido gralmente. al vientre). "<strong>Bar</strong>ne ona behar da hortarik jateko, il faut bon estomac<br />
pour manger de cela" Dv. Cf. BARNEA ITZULI, BARNEA TTIPITU, BARNEA HUSTU, etc. Altxa zaite,<br />
yan ezazu, emazu <strong>bar</strong>nea deskantsuan, eta nik izan araziren darotzut Naboten mahastia. Lg I 360s. Edari bortitz<br />
hark berotzen zuen <strong>bar</strong>nea, eta aphur bat arintzen heriotzeko tormentak. Lg II 279. Iduritzen zaio bethi bihotza<br />
zintzurrerat dioakola, eta haizez duela <strong>bar</strong>nea. Hb Egia 62. Onborren kopaduran gelditzen den ura pozoina da<br />
aziendentzat; <strong>bar</strong>nea galtzen diote. Dv Lab 376. Ageri zuten haur heiek, amaren bularra utziz geroz, arrontki<br />
bezen azkarki haziak zirela. <strong>Bar</strong>ne ona zuten eta larru ederra. HU Zez 70. Bizkitartean haur gehienen baithan<br />
erlisionezko sinesteek jakitatearen irakaspenak ezti ditzaten, iragaz, [...]. Arras gutiak dira egiaren hazkurri<br />
osoa <strong>bar</strong>neak jasaiten ahal deieten haurrak. JE Bur 55. Zioie sukria azkar dela <strong>bar</strong>nekotzat. Ib. 115. Eta Ellande<br />
badoa [tabernatik] kanpora: ez du gehiago iguzkiaren beldurrik; zangoak tontoxago menturaz, <strong>bar</strong>nea ere<br />
beroxago, bainan larrua zoin fresko! <strong>Bar</strong>b Sup 72. <strong>Bar</strong>rabas-belharra <strong>bar</strong>nearen garbitzeko lehena omen da;<br />
gordinik <strong>bar</strong>din jaten da. Zerb GH 1931, 326. Higuina ematen zion amari, eta behin baño gehiagotan okha eta<br />
<strong>bar</strong>nea ahotik hustu eginarazi zion. Osk Kurl 37 (cf. BARNEA HUSTU). Jakin-eta gizon hori zer mandila izana<br />
den, horren ikusteak berak, <strong>bar</strong>ne guzia nahasten daitak. Larz Iru 62. Bainan ordukotz eriegi zuen <strong>bar</strong>nea<br />
jasaiteko untziaren ur gaineko leria. Ardoy SFran 263. Goizik afal, eguerditan baino arinago (ez baita on loari<br />
buruz <strong>bar</strong>nearen kargatzea!). "Charger l'estomac". Ib. 88.<br />
3. Misterio, secreto. Hain sortha eta jakite gabe ziren gizon eli batek hain goraki Jinkoaren <strong>bar</strong>nia eta<br />
eskritüra saintiak erazagüt litzen. Bp II 76. Izpirituak ezen ikhartzen ditu guziak, Jainkoaren <strong>bar</strong>ne minenak ere.<br />
Dv 1 Cor 2, 10 (Lç, TB gauza <strong>bar</strong>nak, He sekretu gordeenak, Ol <strong>bar</strong>nekoa, IBk <strong>bar</strong>ren-<strong>bar</strong>rena, Bibl <strong>bar</strong>ne<br />
<strong>bar</strong>nea).<br />
4. Habitación, recinto. "Etxea luzaz hetsiik egon denean, <strong>bar</strong>nek zoko-usain bat hartzen dute (BN-baig)" A s.v.<br />
zokourrin. "<strong>Bar</strong>ne kontan bai gaude" (Sal) Echaide Nav 273. Tr. Documentado desde mediados del s. XIX (v.<br />
infra el ej. de <strong>bar</strong>nea hustu de Archu) en textos septentrionales.<br />
Sartu zen lehenagoko hobi ilhun batean. <strong>Bar</strong>ne beltz hartan etzion ematen gorphutzari doidoia bizirik egoteko<br />
behar zuena baizik. Jnn SBi 122. Heia hartaratu zirenean, san Josepek ezarririk xokho batean beren zaldi ttikia,<br />
garbitu eta antolatu zuen <strong>bar</strong>ne hura, egin ziteken bezein ongi. Ib. 11. Bainan presondegian sartu zireneko<br />
argidura eder batek hartu zuen <strong>bar</strong>ne guzia. Ib. 100s. Presondegi harek baditu bi <strong>bar</strong>ne, bat gainean, bertzea<br />
beherean. Ducq 10 (ap. DRA). Gizagaizoak galdatu du otoi utz zezaten azken jalgitzera, ez nahiz makurrik gerta<br />
zadin <strong>bar</strong>ne hartan [semenario handian], bera han izan gabe. HU Zez 162. Elizaldeko nausiak, <strong>bar</strong>ne bat asko<br />
salon bezen ederra egin du haitzaren gainean. Ib. 117. Zola guzia tronadura ederrez apaindua, edo zoin<br />
etxetako <strong>bar</strong>nerik begiratuena bezen junt eta garbi, eta legun. Ib. 117. [Sukaldean] dantzan hasten,<br />
inguru, inguru, <strong>bar</strong>ne guzia hartuz. JE Bur 79. [Komisarioak] legearen izen garratza oihu egiten du, idekitzen<br />
dakote: berehala, <strong>bar</strong>ne hartan lanean ari zen basa dentistak bere tresnak kukutzen ditu. Ib. 191. Bi orenen<br />
buruan, belazko <strong>bar</strong>ne handi batean sartzen gira. Han ere zoko guziak kolpatuz emokatuak. StPierre 18.<br />
Biharamun goizean, apez geiak beren <strong>bar</strong>nean preso ziren. Ib. 36. Presuneren eritegi bat bazen han berean,<br />
eritegiarekin bat egiten zuela, taulazko <strong>bar</strong>ne handi bat, burdin harriz inguratua. Ib. 39. Haritxabalet sartü<br />
zelarik kontseillia bildürik zen <strong>bar</strong>ne hartara, hasi zen hasperenez. Const 19. Süperiürra, üngürükaz, heltü zen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
75
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
nuzpait Haritxabaleten kanberala. Hasi zen han xokuen ikertzen. Bazakian botillaa <strong>bar</strong>ne hartan zela eta haatik<br />
etzian edireiten. Ib. 21. Handik badoa Plaza del Mercado-rat. Harritua eta loriatua zen bere begiez ikusten<br />
zuenaz. Dena yendez mukurru, marruma bat edatzen zen <strong>bar</strong>ne guzian. Zub 70. Yauregiko yateko gela gaitza<br />
zen. [...] Holako <strong>bar</strong>ne haundiaren berotzeko negian, ze sugaiak behar zituzten erre? Ib. 82. Huna hemen, <strong>bar</strong>ne<br />
ttiki pullit bat --eskuineko athea erakusten diola--. <strong>Bar</strong>b Sup 157. Manuel! ene asto bat ez duk fortunaz hire<br />
<strong>bar</strong>ne horietan gelditua, sotoan, edo bederen pegar zonbeiten aintzinean? Ib. 73. Aztiak bi urhats gibelerat egin<br />
ondoan, thu egiten du <strong>bar</strong>ne hartako lau alderdietara. Ib. 88. <strong>Bar</strong>ne handi apal bat da sakristia. JE Ber 64.<br />
<strong>Bar</strong>ne hau, jauregiko belhartegia edo sabaia zen. Ib. 60. Nola ez baitzuten oraino etxe guzia ikusia, abiatzen<br />
dire, <strong>bar</strong>ne bat mia, bertzea mia. "Pièce". <strong>Bar</strong>b Leg 131. Ereman zuten biek jateko-<strong>bar</strong>ne handi batetarat. Ib.<br />
135. Laminek ba omen zuten egoitza bat, Senperen, Utsaleko zubiaren azpian. Bainan, nahi bezenbat<br />
behaturikan ere, nehork ez omen zuen deus jakiten ahal <strong>bar</strong>ne hartako berririk. "Retraite". Ib. 22. Bidez-bide<br />
baderamate etxe handi batetarat. <strong>Bar</strong>ne nasai batean, mahain luze bat. Lf Murtuts 48. Azken-azken moldeko<br />
<strong>ostatu</strong>etarik bat eta bertzea, beren <strong>bar</strong>ne eta <strong>bar</strong>atze xoragarriekin! Zerb Azk 26. Denboraz dorre hortan egiten<br />
ziren herriko buruzagien bilkurak, Azkaindarrek egungo egunean oraino baldarra deitzen duten <strong>bar</strong>nean. Ib. 16.<br />
Bide erditan bakarrik gelditu zirelarik [treineko] <strong>bar</strong>ne berean, elheketa hasi ziren. JEtchep 80. Bi familiak, ez<br />
badira bederen beren <strong>bar</strong>netan hetsirik egoiten, ments batzu bezala, elgarren sudur pean bizi dira. Ib. 46.<br />
Haurrak trixte ziren. Peiok etzakien kanpoa nola zen, bere <strong>bar</strong>ne ilhunean. Ib. 21. Ba, hiru <strong>bar</strong>netan ezarriak<br />
ditugu, elgarrekin ez diten gurutza. Larz Senper 56. Alegia "Iguzkiaren Seme" bat bezala zaukaten <strong>bar</strong>nean,<br />
jendeen begietarik urrun, <strong>bar</strong>ne batetik besterat eri bat bezala airean zeramatela. "Pièce". Ardoy SFran 234s.<br />
[Jauregiak] <strong>bar</strong>neak berdin zabal zituzken. Ib. 34. Gero, jo eskolarat hamar orenak artio. Eta nolako <strong>bar</strong>nean!<br />
Ez, orai bezala dena argi, gurikeria eta girgileria, bainan <strong>bar</strong>ne ilun bat mahain eta alkirik gabe. "Salle". Ib. 87.<br />
5. Zona del piso del frontón, de unos cinco metros de ancho y situada junto al frontis. Cf. infra (V). <strong>Bar</strong>ne<br />
edo zokhotan / dagon gazteari / Trufa egin dezogun / zeren den hoin nagi. Zby RIEV 1908, 94. Zolakoek harat<br />
igorri guziak behar dituzte paso-marraz hunat itzuli ahalaz xaxa egiteko gisan... errebot <strong>bar</strong>neraino itzulian han<br />
<strong>bar</strong>atzen bada, kintze dute. Ib. 88. Errebotaren joa / doha urrunera. / Paso aldekoak du / bihurtzen <strong>bar</strong>nera, /<br />
Ahalaz xaxa edo / kintze egitera. Ib. 93. Baitira [zizka] hetarik zenbeit gogorragoak bertzeak baino, biziagoak,<br />
pilota urrunago heltzen dutenak. Sahetseko harrasiak, berriz, zeiharka izanez, nola igortzen duen ukaldia<br />
<strong>bar</strong>nerat, gehienetan ona gertatzen baita! JE Bur 28.<br />
II (Posposición). 1. (Dv, H). (Tras sintagma nominal en caso absoluto). Incluido(s), inclusive. "Zaldiak <strong>bar</strong>ne,<br />
baditu ehun azienda buru" Dv. "Baiona ingurua, Hiriburu <strong>bar</strong>ne, l'alentour de Bayonne, Hiriburu y inclus" H. v.<br />
BERA BARNEAN; cf. BARNE IZAN, BARNE EMAN, BARNE HARTU. Bada alafede hor zertaz trufa;<br />
zuek eta ni <strong>bar</strong>ne, irri-egingarri baita, zoin laster asetzen giren solasik arinenez ala pizuenez. HU Zez 144. Ez<br />
bakarrik eskuaran, bainan edo zoin mintzaitan ere, frantsesa <strong>bar</strong>ne. Ib. 188. Orduan oraiko zenatorrez bertzerik<br />
ginuke nausi Catalogne <strong>bar</strong>ne. HU Aurp 180. Ez dakit, zu eta ni eta gure idurikoak oro eta zeru lurrak <strong>bar</strong>ne,<br />
nolako kara zuen Munduak lehenbizikorik. JE Bur 42. Etxeko oilo guziak, xitoak <strong>bar</strong>ne, hiltzen ari zitzaizkola.<br />
<strong>Bar</strong>b Sup 79. Aintzineko guziak, Kattalin <strong>bar</strong>ne. Ib. 115. Uritar gañekoenak --neskatx apañak <strong>bar</strong>ne-- dira ikusle<br />
sutsu. Ldi IL 46. Jauregiko muthilak <strong>bar</strong>ne, hogoi-ta bereratzi ditun guziak! Lf Murtuts 44. Nola bethi begiratu<br />
zituzten egin-ahala herriko intresak, zubisaria <strong>bar</strong>ne. Ib. 23. Lurrak partitu zituen Israeleko leinu edo gizalde<br />
guzien artean, bakhotxari bere zathia, Ephraim eta Manasse Josepen semeak <strong>bar</strong>ne. Zerb IxtS 44. Eliza etzuten<br />
inharrosi baizik enperadore herratsuenek, Neron famatua bera <strong>bar</strong>ne. Ib. 99. Badakigu hameka aldiz Xabatek<br />
garaitu dituela bere denborako pilotari handienak, Bixente Beltza, Coutelier, Mattiu eta Betti <strong>bar</strong>ne. Zerb Azk<br />
112. Bazkariak eta afariak prezio berean: 800 libera arin... arnoa eta kafea <strong>bar</strong>ne. Herr 18-5-1961 (ap. DRA).<br />
Zer erran Agustintiarrez, Malebranche <strong>bar</strong>ne? Lf in Zait Plat XIV. Solas jarraikia [...], edergailutzat zonbait<br />
iduripen eta hegalkada <strong>bar</strong>ne. Ib. XV. Ezen Arberu guzia, Aiherra eta Isturitze <strong>bar</strong>ne, Nafarrako zen eta da.<br />
Ardoy SFran 39s. Bertzea frango ere hasten zen haren inguruan, haren seme zonbait ere <strong>bar</strong>ne. Xa Odol 41.<br />
Falta diren egun, aste eta hilabeteen kontaketa, gehigarriak eta ken-beharrak <strong>bar</strong>ne. MEIG IX 95. Zenbait<br />
jende, ni ere <strong>bar</strong>ne, saiatu da. MEIG VI 112.<br />
2. (Tras inesivo o adv. de lugar). Dentro de. v. <strong>bar</strong>na. Errumako jaunik aberatsenak obra hortan <strong>bar</strong>ne<br />
sarthu zituen; jo zuen eta ideki heien bihotzetako athea. Laph 237. Lehenik hartan sartzen dire, bozkatze<br />
berezirik egin gabe, "Conseil municipal" delakoan <strong>bar</strong>ne direlako 80 hek. Holetan hek bi kontseiluetan <strong>bar</strong>ne<br />
dire, behin batekotzat izendatuz geroz. HU Zez 90. Ele on bat zor diotegu hemen bereziki Eskualtzale<br />
biltzarretan <strong>bar</strong>ne direnei. HU Aurp 214. Agur!, baiñan emen <strong>bar</strong>ne zaitut beti. "Te guardo siempre dentro de<br />
mí". Or Poem 556. Ene etxeko sar-jalitzeak bethi eta bereziki egun hautan zainduak baitituk inguruko begiez -eta<br />
ez baitiat nahi krima horren saltsan <strong>bar</strong>ne-- othoi, hemen, afera hunek dirauno, guti agert-adi. Larz Senper<br />
32.<br />
(Tras tema nominal nudo). Zenean ephea iragan badathor han berera, / Ikhusi behar zuela zakurraren<br />
ardura: / Baiña aurkitzen du kokiña etxe-<strong>bar</strong>ne dagola, / Xareta baten artetik erdi-hirriz derrola: / [...]. Gy 48.<br />
Aphezak lekhuko hartuz, / Jakin zezaten zer zen han, / Haitz <strong>bar</strong>ne kofa miatuz, / Besoa zuten atxeman. Zby<br />
RIEV 1908, 419.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
76
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(Tras tema nominal nudo). A través de. Soñutzik ontzi-puntan, sakoneko lemazain, / itxaso-<strong>bar</strong>ne nua zidor<br />
ezezaunen-gain. "Recorro los mares". Laux BBa 136. Udagoen-usaiña / arratsalde <strong>bar</strong>ne. / Orri igartuak beera /<br />
geldiro ta <strong>bar</strong>e. 'Huele a otoño en la tarde'. Gand Elorri 195s.<br />
(Tras gen.). Argi orren <strong>bar</strong>ne, eder, soilik erijotza. "A través del resplandor de tus ojos tan sólo la muerte es<br />
dulce". Laux BBa 68.<br />
(Tras instr.). Gazte-ren leioz <strong>bar</strong>ne / besoa sartuki, / begiak uki.... Ldi UO 35.<br />
(Tras dat.). A través de. Desertiari <strong>bar</strong>ne ioaitia. AR (ap. H; tal vez confusión con <strong>bar</strong>na; v. ejs. bajonavarros<br />
de -i <strong>bar</strong>na).<br />
3. (Tras partitivo). En el plazo de. v. BARNEAN (b). Zoin axola gutirekin, hasperen bat ez begilundura bat<br />
gabe dautzuten erraiten Eskualdunaren izena merezi ez luketen batzuk; eskuararenak ez dukela luzamen,<br />
laburrik <strong>bar</strong>ne. HU Aurp 216. Leheneko Jaun <strong>Bar</strong>onak egin zion fagore / Guarda plazatu baitzuen zazpi egunik<br />
<strong>bar</strong>ne. Ox 192. [Bidea], ephe laburrik <strong>bar</strong>ne, handiagoa baizik ez dela izanen badugu uste. JE Ber 8s.<br />
Espainiako olioa berez-bere ona da, hoberenetarik: urrinari gizonki edozoin jarria zaioke zortzi egunik <strong>bar</strong>ne.<br />
Ib. 29. --Bahiza? --Orai, segidan, oren bat <strong>bar</strong>ne. Ib. 35. Yinko maitia, nork erran behar zien epe laburrik <strong>bar</strong>ne<br />
aberatsak izain ginela? Zub 62. Denbora laburrik <strong>bar</strong>ne murruak, portaleak eta dorreak ederki bururatu<br />
zituzten. Zerb IxtS 72. Denbora gutirik <strong>bar</strong>ne, ondikotz, anitzez galgarriago izan behar zen etsai bat oldartu<br />
zitzaion. Mde Pr 208. Denbora laburrik <strong>bar</strong>ne borta-lehioak hetsi zituen gakoz. JEtchep 20. Ez hadiela ibil /<br />
lurreko lan-keta, / fatur zahar horrekin / seguro soldata; / urte laburrik <strong>bar</strong>ne / berriz erretreta! Mattin 85.<br />
(B, BN-lab-ciz-arb). (Tras absoluto). "Zonbait urte <strong>bar</strong>ne hil zen (BN-ciz), urtea <strong>bar</strong>ne zendu zen (BN-lab)"<br />
Gte Erd 41. "Hiru egunen <strong>bar</strong>ruan [jaio ziren] (V-arr-gip, G-azp) [...], hiru egun <strong>bar</strong>ne dire (BN-arb)" Ib. 11.<br />
"Gu ilabete bat <strong>bar</strong>ne gara (B)" Ib. 76. Ez gira halere berehalakoan ohartzen gaua jina dugula gainerat,<br />
agorrilean egiten ohi den bezala ilhundu duela oren-erdi bat <strong>bar</strong>ne. JE Ber 90. Orai axurant bat ezagutzen zuen.<br />
Menturaz denbora guti <strong>bar</strong>ne.... JEtchep 90.<br />
(B). (Tras gen.). "Urte baten <strong>bar</strong>ne arat gain naiz (B)" Gte Erd 41. "Hiru egunen <strong>bar</strong>ruan [jaio ziren] (V-arrgip,<br />
G-azp) [...], iru egunen <strong>bar</strong>ne dire (B)" Ib. 11.<br />
III (Como primer miembro de compuestos). (Con el sentido de 'interior, etc.'). Tr. Lo hallamos en<br />
Leiçarraga (en la expresión <strong>bar</strong>ne bihotzez) y en autores del s. XX. v. BARNEKO. Haurrideák, presenta bedi<br />
gutarik batbedera Iaunaren maiestate handiaren eta goraren aitzinean bere faltén eta bekatuen egiazko<br />
konfesionerekin, eta <strong>bar</strong>ne bihotzez iarreikiren zaie nik orain erranen ditudan hitzei. Lç Ins A 1r. <strong>Bar</strong>ne bihotzez<br />
iarreikiren gaitzaizte nik orain erranen ditudan hitzér. Lç ABC A 7r. Egun osoa <strong>bar</strong>ne ala kanpo lanetan iragan<br />
ondoan [...], azkenik zoan bethi oherat othoitzean. JE Bur 65. Heien eretzean erabil dezakekan <strong>bar</strong>ne kexuari ez<br />
die eskerrik. Ib. 124. Tirita aldiz dithare bat da, xabal eta biribila, <strong>bar</strong>ne-zola koskatu batekin. F. Dospital GH<br />
1927, 339 (en el orig. <strong>bar</strong>neola, errata corregida ib. 391n). Hiru <strong>bar</strong>ne-zerranga bazauzkan geroztik elizak. JE<br />
Ber 21s. Argi zak, gaur bezala, / argi zak nire bizia; / <strong>bar</strong>ne-egarri bat diat, / argi zadak iturria. Ldi UO 41. Ez<br />
al duk atxitu / apaltzeko lain, / ta, ai ura goralarri / ta <strong>bar</strong>ne dantza! Ib. 32. Igorrazu, anai, oinhaze ernegarri, /<br />
Iainko-min sakona, <strong>bar</strong>ne-gogo bizi. "Deseo interior vivo". Or BM 134. Iaun au ezti daukadan / nik <strong>bar</strong>nemuinetan.<br />
"En las médulas de mi interior". Ib. 122. Artan, Garazik burua itzuli / <strong>bar</strong>ne-zirrara aundirekin. Or<br />
Eus 77. <strong>Bar</strong>ne abotsak: / Utzi ardiak joaten. SMitx Aranz 28. Orduan, beste Jakintza gorago batez baliatuz,<br />
izadi eta gizagaindiko zerak "ikus" ditzake, <strong>bar</strong>ne-begiz? Mde Pr 271. Nik <strong>bar</strong>nez ezagun ditut: nere <strong>bar</strong>neargiak<br />
gorputz-ataken bidez. Or Aitork 250. <strong>Bar</strong>ne-zimikoz ninderagizun eziñegonera, gero <strong>bar</strong>ne-begiratu batez<br />
pakerazteko. "Stimulis internis [...] interiorem aspectum". Ib. 166. Esan ere didazu ozenki <strong>bar</strong>ne-belarrira. Ib.<br />
348. Gure <strong>bar</strong>ne-eragiñak oro badute beren arioko adierazpide bat mintzoan eta leloan. "Omnes affectus<br />
spiritus nostri". Ib. 284. Alare, <strong>bar</strong>ne-ezaguera ukan ez balute, ez lukete atsegin. Ib. 270. <strong>Bar</strong>ne-kezkak uxatzeko<br />
sortu duzu lo biguna. Ib. 237. Bere <strong>bar</strong>ne-muñean minduta. Txill Let 67. Zenbat <strong>bar</strong>ne-atsekabe... Ib. 48. Geroz<br />
ta geiago ugaritu dira <strong>bar</strong>ne-egunkariak, benetako literatura-moda biurtu arte. Ib. 74. Eta leengo alaitasuna<br />
<strong>bar</strong>ne-pake biurtu zait. Ib. 64. Txikitu egiten dela nolabait aiei ditxezkon <strong>bar</strong>ne-tentsioa. Ib. 75. Bere <strong>bar</strong>ne<strong>bar</strong>atzeko<br />
landaratxo pipil-<strong>bar</strong>riak lorrinduten? Erkiag Arran 95. Bakezko portu ta kai babespetu ori, alkarren<br />
sentimentu ta <strong>bar</strong>ne-miña eben, biak bietara. Ib. 197. Sineskizun ori <strong>bar</strong>ne-muinetan iosi-iosi eginda zuen-eta.<br />
Zait Plat 105. Zeiñek jakin dezake bere <strong>bar</strong>ne-gogoa, norberak baiño obeki? Vill Jaink 140. Gizonaren <strong>bar</strong>nelegeak<br />
eskatzen duenaren eta munduak ematen dionaren artean. Ib. 119. Beroien doaiak <strong>bar</strong>ne-mintzo batekin<br />
adierazten eztaki. Ib. 147. Aitzitik, muiñ-muiñetiko azalpen sendo ta egiñaren bidez, bere <strong>bar</strong>ne-egia damaigu<br />
beti. Gazt MusIx 59. Ia bost urteko espetxe-aldian beraldiko naigabe eraman bear izan zitun Fray Luisek, maiz<br />
gaixo, <strong>bar</strong>ne-oñazez beti. Ib. 60. Ikuskariak <strong>bar</strong>ne-zentzunaz begiesteko oitura onek ongi azaltzen digu nola [...].<br />
Ib. 166. Doniane Gurutzak musikaren gozamen garbia bere baitan senti izan ezpalu, etzukean iñoiz bere <strong>Bar</strong>neeresia<br />
[= 'cántico espiritual'] idatzi al izango. Ib. 168. <strong>Bar</strong>ne kanta (Cántico espiritual). Ib. 151. Idazleak, diot nik<br />
ere, aintxe bear du <strong>bar</strong>ne-mogidura berezia idaztera bultzatuko duena bestearen imintzio parregarri gerta<br />
eztedin. Ibiñ Virgil 25. Jauna bere aferetan, anderea bere <strong>bar</strong>ne lanetan, zer da ederragorik? "Travaux<br />
intérieurs". Ardoy SFran 64. Jatorrizko kulturaren <strong>bar</strong>ne-sostenguak galdu dituen herriarena da. Lasa Poem<br />
105. Gaurko gizonek omen dituzte lehengoek ez zituzten <strong>bar</strong>ne-koropilo batzu, erdaraz "complexes" deitzen<br />
dituztenak. Larz GH 1974, 368. Eliza Nagusiko <strong>bar</strong>ne-atarira joan nintzan. Berron Kijote 111. Era ontako beste<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
77
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zenbait deitura, aren <strong>bar</strong>ne-izakera agerian jartzen dutenak. Ib. 139. Oso-osorik gainera, gure arteko <strong>bar</strong>nezentsurak<br />
egin ohi dituen inausketen itzalik gabe. MEIG IX 43.<br />
IV (Adj.). Profundo (sdos. prop. y fig.). v. <strong>bar</strong>na (II). Leze-<strong>bar</strong>ne huntan zer dut ikusgarri? "Profunda<br />
cueva". Or BM 124. An zeunden, gurasoak / begiz begi ikusten, / baitipat, en biotzak / itz <strong>bar</strong>nez gantzutzen. Ib.<br />
102. Muri ta lapaitz-orde balekar / axaleko sapelarra, / zurtena mardul, erroa <strong>bar</strong>ne, / edatu leza aztaparra. Or<br />
Eus 278. Sar bekit ots ori nere gogoaren muiñik <strong>bar</strong>nenean. Or Poem 538. Luzatu zenidan eskua zerutik, eta<br />
atera zenun ene anima illunbe <strong>bar</strong>ne aietatik, enegatik negar baitzegin Zure mirabe zintzoak. Or Aitork 70. Itz<br />
aien ondotik, leize <strong>bar</strong>ne artatik iauzi egin zun, an gogoara pulunpatzen baitzan, eta goxo-goxo itsutzen. Ib. 138.<br />
Maitasunaren izkutu <strong>bar</strong>nenetara eldurik. Or in Zait Plat 155. Eta beste irriskurik Gauak gorde dezakeela, bere<br />
itzal-zoko <strong>bar</strong>neetan, ez zen jelosten ere, ez zen irudimen biziko mutil bat. Mde Pr 162. Oraindik beste leze edo<br />
zulo <strong>bar</strong>neago bat na<strong>bar</strong>itu genuen. Ib. 113.Amodioa <strong>bar</strong>ne dutenak / balin badirade bida, / sentimendu on<br />
aberats hori / nehoiz ez ditaike higa! Xa EzinB 123.<br />
V (Adv.). Dentro. "Gaudek <strong>bar</strong>ne" (Sal) Echaide Nav 273. "<strong>Bar</strong>ne giaudek" (Sal) Ib. 273.<br />
"Pilota <strong>bar</strong>ne da, la balle est dans l'enceinte du rebot (terme du jeu de balle)" H. Cf. supra (I, 5). Pilota<br />
dabil airez, ezin <strong>bar</strong>a nihon, / Gibeletik egortzen, <strong>bar</strong>ne ezin egon, / Bortz, sei aldiz ethortzen eskularruz yoa. Hb<br />
Esk 214. Pilota partida bat baitute haren gazte lagunek Españolen kontra hitzhartua, <strong>bar</strong>ne jartzen da; garaia<br />
baderama; herritarrek ospan derabilate. JE Bur 143.<br />
- BARNEA HAUTSI. "Nere <strong>bar</strong>nea hautsi zen, llegué a conmoverme; lit.: se rompió mi interior (BN)" A EY III<br />
264.<br />
- BARNEA ESTALI. "<strong>Bar</strong>nea estali, a punto de desvanecerse (BN-mix)" A EY III 277.<br />
- BARNEA ITZULI. "Itxasoak itzuli zion <strong>bar</strong>nea, la mer lui souleva l'estomac" Dv.<br />
- BARNEAK EGIN. Sufrir una conmoción interior. Harat heltzearekin, <strong>bar</strong>neak egin zarotan, orgetarik<br />
ikhustearekin, eliza erre hartako harrisu edo murru xutik geldituak. Prop 1902, 149.<br />
- BARNEAK EKARRI. Empujar la conciencia. Halaber, egungo egunean, zenbat giristino ez da, dakitenak<br />
gauza bat arras gaizki dela, gauza harren egiterat <strong>bar</strong>neak ekhartzen ez dituenak, eta bizkitartean gauza hura<br />
egiten dutenak, zerbeiten beldurrez. Dih GirLeg (ed. 1897), 69n.<br />
- BARNEAK EMAN. Dar la corazonada, dar la impresión. "<strong>Bar</strong>neak ez daut ematen hor badela deusere onik, le<br />
cœur ne me dit pas qu'il y a là rien de bon" Dv. Gogoeta horiek guziak erabili dituzke aiphatu dugun<br />
hirixkako komisarioak. <strong>Bar</strong>neak eman bide dio basa dentista harek etzakiela hortzen antolatzen. JE Bur 193.<br />
- BARNEAK ESKATU. Sentir un impulso interior. Orregatik, gure za<strong>bar</strong>tasun onek min ematen zidalako eta<br />
<strong>bar</strong>neak eskaturik, prestatu nai izn det liburutxo au. Vill ap. MEIG III 59.<br />
- BARNEAK GAINDI EGIN. "<strong>Bar</strong>neak gaindi egin dio, son cœur s'est soulevé" Dv. Ez da erraiteko baizik,<br />
halako igel, apo eta <strong>bar</strong>e batzu behar ditugula guk ere zenbeit aldiz iretsi... edo <strong>bar</strong>neak gaindi egiten duenean,<br />
holaxet jin bidez gibelerat igorri. HU Zez 81s.<br />
- BARNEAK LAGUNDU. "<strong>Bar</strong>neak ez nau laguntzen, le cœur ne me porte pas à" Dv.<br />
- BARNEAN (AN-ulz-erro-arce, B, Ae ap. Echaide Nav 273; SP, Añ (G), Lecl, Arch Gram). v. BARNEN. a)<br />
Dentro; por dentro. "<strong>Bar</strong>nean, dedans" Arch Gram 154. "Dentro" Añ. Ethorten baitirade zuetara ardi<br />
abiturekin baina <strong>bar</strong>nean otso harrapari dirade. Lç Mt 7, 15 (He, TB, Dv, Echn <strong>bar</strong>nean, SalabBN <strong>bar</strong>nian; Ip,<br />
Hual, Samper, Ol <strong>bar</strong>netik, Leon <strong>bar</strong>nez; Ur <strong>bar</strong>ruan, Or <strong>bar</strong>rundik, Ker, IBk, IBe <strong>bar</strong>rutik). Eta zortzi egunen<br />
buruan berriz ziraden haren diszipuluak <strong>bar</strong>nean, eta Thomas hekin. Lç Io 20, 26. Gainian eder, <strong>bar</strong>nian lander.<br />
(Zuberoan:) Gañian gaillo / <strong>bar</strong>nian harro. Saug 141. Ohoria <strong>bar</strong>nian, desohoria kanpoan gelditzen da. Tt Onsa<br />
65. Zergatik baxa bat baita <strong>bar</strong>nean. INav 12. Lurreko gauzak kanpoan, eta <strong>bar</strong>nean bere ganik hastandurik, gai<br />
kausi dadintzat aingeruen baltsan egoteko. Ch III 48, 6. Behar duzu okupatua izan, <strong>bar</strong>nean ditutzun biziorako<br />
inklinazionen gudukatzen. He Gudu 145. Egon zen kanporat agertu gabe <strong>bar</strong>nean zadukan xedea Mariaz<br />
othoitztua izan arteraino. Lg II 133. [Otsoak] bezala gaia kanpoan, egünez <strong>bar</strong>nian. Egiat 199. Erresumak<br />
<strong>bar</strong>nean eta kanpoan behar duen botherea. Revol 97.<br />
(s. XIX) Izpirituz umil denak / Ez baditu <strong>bar</strong>nean / Sentimendu apalenak. Monho 98. Alo, gitian sar orai /<br />
mementian hirian, / deüs gure hun denik / ez ützi <strong>bar</strong>nian. Xarlem 1243. Ez othe da deus nere izate guzian, ez<br />
<strong>bar</strong>nean ez kanpoan, Jainko handi, Jainko maite hari damu dakiokenik? Dh 76. Sabela iauri ondoan, / Urherik<br />
etzeion ediren <strong>bar</strong>nean. Arch Fab 175. Aldiz gu bagare aurkitzen / Gauza onen aldamenean, / Hirritsa dugu<br />
<strong>bar</strong>nean. Gy 163. Alkate da Darricau, gizon hoberena, / Balaki erakusten <strong>bar</strong>nean duena. Hb Esk 153. Behar du<br />
izan zabala eta gora eta leiho hainitzekin, haizea <strong>bar</strong>nean erabil dadientzat errexki. Dv Dial 82. Iduri du, su<br />
lotzekotz, belharra izan behar dela <strong>bar</strong>nean, lekhu agorrean. Kanpoko meta haizeak eiki begiratzen du. Dv Lab<br />
126. Gaitzak ezdu argirik; sinhestearen hautsa higitu du, eta <strong>bar</strong>nean zen sua. Hb Egia 14. Zuek ere kanpotik<br />
yustu agertzen zate gizonei, baño <strong>bar</strong>nean hipokresiaz eta gaixtakeriaz beteak zate. Echn Mt 23, 28 (Samper<br />
<strong>bar</strong>nean; Hual <strong>bar</strong>netik, SalabBN <strong>bar</strong>nian, Ur <strong>bar</strong>renean). Eman dezaketzu haxixa <strong>bar</strong>nean. ECocin 43. Min<br />
zuen, min <strong>bar</strong>nean; ihes egin du erre zezaten beldurrez. Laph 108. Zer duk, nere bihotza, saltoka <strong>bar</strong>nean? Elzb<br />
Po 183. Kanpo aro ez bada, hortakotz <strong>bar</strong>nean / Inbido-ta hordago joka bai musean. Zby RIEV 1908, 94. Ene<br />
buru zahar hunek <strong>bar</strong>nean daduzkala bethi beharritik sarthuak oro. Arb Igand 56.<br />
(s. XX) Edariak <strong>bar</strong>nean erakitzearekin mihia zabaltzen baitu. JE Bur 170. <strong>Bar</strong>nean hotza, kanpoan ura,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
78
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
apezik ez. StPierre 40. Zer goxoa beraz, gaur, gure etxeñoan, / Kanpoan hotz bezenbat goxoño <strong>bar</strong>nean! <strong>Bar</strong>b<br />
Sup 185. Laphitzondo eta Xoane bethi irriz ari ziren <strong>bar</strong>nean. Ib. 94. Egundaino ez nikek sinetsi bazirela olako<br />
zezen errabiatuak. Iduri duk debrua bera dutela <strong>bar</strong>nian. Zub 111. Bil nadin <strong>bar</strong>nean! "Reconcéntreme en mi<br />
corazón". Laux BBa 120. Moskorti ezta iñoiz egoten / berak <strong>bar</strong>nean daukon matteño. Laux AB 94. <strong>Bar</strong>nean bizi<br />
dut Irutan Bakarra. "Dentro de mí vive el que es Trino y Uno". Or BM 126. Farisauen orantza ori itxurakeria<br />
da, <strong>bar</strong>nean gaiztoak izan ta kanpotik on agertu naia. Ir YKBiz 277n. Sabela urratuz kendu zioten / <strong>bar</strong>nean<br />
zeukan semea. "El hijo que llevaba en sus entrañas". Or Eus 207. <strong>Bar</strong>nean duzu Jainkoa. Iratz 140. Azalean<br />
Mirenen zuzenbidea jarri ondoren, postaz bidali diot. <strong>Bar</strong>nean au bakarrik tarjetan: "Biotzez-Joxeba". Txill Let<br />
58s. Baiña biziaren ukatze onek baietzik ederrena dauka <strong>bar</strong>nean. Vill Jaink 138. Artu zuen lurretik eta erlojua<br />
etzabillen. Dudarik gabe <strong>bar</strong>nean zerbait autsi zitzaion. Izeta DirG 115. Ahatik, <strong>bar</strong>nean ere nintzan eta ez dut<br />
biziki so egin. Larz Iru 134. Zer kinema det, beti aldatzen <strong>bar</strong>nean? NEtx LBB 244. Auzoak hortzak xorroxturik<br />
kanpotik beha, eta <strong>bar</strong>nean Nafartar guziak ondikotz ez ados. Ardoy SFran 46. Gure elizak, atal koronean, 1841<br />
zenbakia dakarre; <strong>bar</strong>nean, aldiz, 1842a zakarkien. Xa Odol 89.<br />
v. tbn. JesBih 448. Bordel 124. ChantP 392. Elsb Fram 137. Etcham 141. Aitzol in Laux BBa XII. Zerb IxtS 13.<br />
Mde Pr 41. Arti Tobera 273. JEtchep 79. Gand Elorri 187. Osk Kurl 199. Zait Plat 69. Gazt MusIx 105. Azurm<br />
HitzB 57.<br />
(AN-egües-olza, S; SP (que cita a Lç)). Ref.: Bon-Ond 166; Gte Erd 41. (Tras gen.). "Gizonaren <strong>bar</strong>nian bi<br />
indar bada (S)" Gte Erd 41. Ezta anhitz luzaturen exekuzionia, / bertan date irekiren lurra oren berian, / su<br />
hareki iretsiren oro bere <strong>bar</strong>nian. E 67. Konparatu da zeruetako resumá altxagarriarekin, zein emazte batek<br />
harturik hirur neurri irinen <strong>bar</strong>nean gorde ukhan baitu, guzia altxa dadin arterano. Lç Mt 13, 33. Harzak bilhet<br />
haur eta ua ene partez konbidatzera haren <strong>bar</strong>nean aurkituko duen guziek [sic]. Volt 274s. Zer ohore ahal uke /<br />
munduan handiago, / hire morraillen <strong>bar</strong>nean / Hura sortzea baño? EZ Noel 50. Bihotzaren <strong>bar</strong>nean edukitiak.<br />
Tt Onsa 18. Eztuk hi bezalakorik [establia], / Gustien aiz gaiñekoa, / Hire <strong>bar</strong>nean eman dik / Amudioak<br />
Jainkoa. Gç 72. Gauza guziak iragan ditezen gure <strong>bar</strong>nean eta kanpoan zure borondate sainduaren arabera. Ch<br />
III 45, 5. Deitzen da Linboak edo Ifernuak, horrek erran nahi du, lurraren <strong>bar</strong>nean gordea den lekhu bat.<br />
CatLav 86 (V 51). Uztai baten <strong>bar</strong>nean balitz bezala, birabira dabilla. He Gudu 163. Zeren ni beiniz egiaren<br />
<strong>bar</strong>nian erakuslia. Mst III 43, 4. Dohatsü da arima, Jinkua bere <strong>bar</strong>nian mintzatzen entzüten diana. Ib. 1, 1.<br />
Nihor ezin sar daitekeiela zeruko primuzan, non ez duen lehenik khentzen bere <strong>bar</strong>nean dakharkeien etsaia. Lg I<br />
200. Altxatua zela hango harria, eta Jesus etzela haren <strong>bar</strong>nean! Lg II 285s. Manyatera baten <strong>bar</strong>nean etziña<br />
zen Jinko yaio baten ikuskari espantagarria. Mih 85. Errepára nola daukázun mia paraturik Jangoikoak bi<br />
murállen péan bekála, ezpain ta orzen bárnean. LE Prog 120. Jesü-Kristo ene Jauna, ene <strong>bar</strong>nian zirena,<br />
adoratzen zitüt ahal bezain errespetü handirekin. CatLan 161.<br />
(s. XIX) Gure bihotzen <strong>bar</strong>nean / Bai eta gure arimetan. Monho 148. Sabliaren <strong>bar</strong>nian. Xarlem 1175. Ezta<br />
beraz ez hekien <strong>bar</strong>nean, ez kanpoan gerlazko ta nahaskeriazko ithurririk batere. Dh 192. Nahiz Jainkoa orotan<br />
den, bai eta gure <strong>bar</strong>nean berean ere. Jaur 183. Beren azken orenian / Sar diten itzalgunian / Diru metaren<br />
<strong>bar</strong>nian. Bordel 61. Guzier adio erranik erretiratu zela, / Olandako gasna baten <strong>bar</strong>nean bizitzera. Gy 24.<br />
Lürraren <strong>bar</strong>nian aurkitzen dira gaiza mota güziak. Ip Dial 110. Drainak dira baxerazko tutu batzuek, muthurra<br />
batak bertzearen <strong>bar</strong>nean sartzen dutenak. Dv Lab 112. Hauts zaitzu ogi xigorrak, eman trenpan [esne] horren<br />
<strong>bar</strong>nian. ECocin 36. Diru untzi bat sartzen du paketaren <strong>bar</strong>nean. Laph 99. Eta bortxatu yoaterat kabriolet<br />
baten <strong>bar</strong>nean. Elsb Fram 132. Xixtera luze horren <strong>bar</strong>nean / bi punpa frangotan eginik. Zby RIEV 1908, 86.<br />
Etxearen <strong>bar</strong>nean, gan<strong>bar</strong>atik hurbil. Arb Igand 77.<br />
(s. XX) Ipar haizeak azpitik goiti daldaratuz, ukurturik badoana, eskuak ondoraino sakelen <strong>bar</strong>nean. JE Bur<br />
76. Zoin nahi izan dadien erlisioneaz bezenbatean gutarik bakotxak bere <strong>bar</strong>nean daukan sinestea. Ib. 159.<br />
Haratago, soto baten <strong>bar</strong>nean. StPierre 17. Ikare hotz batek hartua, bere galtza madarikatu luzen <strong>bar</strong>nean,<br />
salto-motxka ari zen Piarres. <strong>Bar</strong>b Sup 42. Jaun erretora ez zagoken gehiago larruaren <strong>bar</strong>nean, bildotx<br />
mixteriozkoaren berri zerbeit jakin nahiz. <strong>Bar</strong>b Leg 136. Estetan edo este itsuaren <strong>bar</strong>nean. FIr 169. Ara<br />
gaztearen <strong>bar</strong>nean burruka sortu. Aitzol in Laux BBa VI. Yesusek ezagutu zuen bere <strong>bar</strong>nean, zer gogoetak<br />
zerabiltzaten. Ir YKBiz 90. Giza-Semea ere olaxe egongo da iru gau ta iru egunez lurraren <strong>bar</strong>nean. Ib. 166.<br />
Besteren <strong>bar</strong>nên bildurra sar nai. Or Eus 233. Nundik duzue zuen <strong>bar</strong>nean duzuen urre-gosea. Iratz 178.<br />
Erhautsa hedatu zuen tenploaren <strong>bar</strong>nean. Zerb IxtS 69. Jaungoikoak bakarrik zekin nik jasan niñan oñazea,<br />
nire <strong>bar</strong>nean eraman niñan lor aztuna. Etxde JJ 101. Europar kultura ziklo bat badago eta herri bezala haren<br />
<strong>bar</strong>nean gaude. Mde Pr 42. Aintzindariak irri egin zuen burua ga<strong>bar</strong>dineko kolaren <strong>bar</strong>nean. JEtchep 83. Muga<br />
oien <strong>bar</strong>nean iaun eta nagusi egon bear du legeak. Zait Plat 35. Arima, / bakarrik, / soiñaren <strong>bar</strong>nean. Gand<br />
Elorri 165. Zer esnaera det gaur nere <strong>bar</strong>nean? NEtx LBB 268. Eskualdun guziek beren <strong>bar</strong>nean guti edo aski<br />
daukaten bihotzeko "kexu" horren gainerat. Ardoy SFran 285. Ostatu baten <strong>bar</strong>nean entzun dut ahapaldi zoroa.<br />
Xa Odol 303. Izangabeko gaiaren <strong>bar</strong>nean ziztatzen den arantza. MEIG IX 119 (en colab. con NEtx).<br />
v. tbn. JesBih 447. Elzb PAd 6. Jnn SBi 118. HU Zez 179. EusJok 117. Zub 122. Laux BBa 120. Arti MaldanB<br />
224. Vill Jaink 140. Ibiñ Virgil 88. Mattin 105. Azurm HitzB 28.<br />
"Ene <strong>bar</strong>nean, en moi-même" H. Bere <strong>bar</strong>nean orhoitu behar da Jainkoaren presenziaz. CatLav 256 (V<br />
129). Erranen dut ene <strong>bar</strong>nean: / Ongi merezitua du! "Je dirai en mon for intérieur". Monho 132.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
79
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(Tras tema nominal nudo). "Etxe <strong>bar</strong>nean dago" Izeta BHizt2. Ezen haur bere nahiz ignoratzen duté, nola<br />
zeruek lehenagodanik bere izatea ukhan dutén, eta lurrak konsistitzen zelarik ur <strong>bar</strong>nean eta ur artean,<br />
Iainkoaren hitzaz. Lç 2 Petr 3, 5. Nahi baduzu muillatu Tarife <strong>bar</strong>nean. INav 3. Gorphutza izatu denean /<br />
Thonba <strong>bar</strong>nean ehortzi. Gç 157. Flako du biotza, / Baitaki bai huntsa / Lur <strong>bar</strong>nean duela / Laster gorputza.<br />
Bordel 107. Nere gaitza baino handiagoentzat ere zure bihotz-<strong>bar</strong>nean eta zure zaurietan sendagarri segurak<br />
badituzu. Dv LEd 67. Erle bat da Maria / etxe-<strong>bar</strong>nean / Eta landan oro bat hari lanean / Behar denean. Elzb<br />
Po 190. Bastilla <strong>bar</strong>nean zirenek nahi ukhan balute tiratu. Elsb Fram 77. Handitu zenean, kontatu zioten nolako<br />
bizitzea zaraman san Antoniok bortu-<strong>bar</strong>nean. Jnn SBi 60. Eliza-<strong>bar</strong>nean ziren jende guziak. HU Zez 15. Ez<br />
zakie gaixoek zer derabilkan buru <strong>bar</strong>nean. JE Bur 124. Goseak zituen xahutuak bi hilabetez, Alemania <strong>bar</strong>nean.<br />
StPierre 22. Gaixo hegaztina! Hegazti arina! / Oihan <strong>bar</strong>nean erregina. Ox 170. Gure gibeletik, beribil <strong>bar</strong>nean,<br />
aditzen ditugu solas hauk. JE Ber 73. Bidasoa bazenetz ere ez niz orhoitu: ez girea bethi Eskualerri-<strong>bar</strong>nean? Ib.<br />
95. Edaten ari zirealrik <strong>ostatu</strong> <strong>bar</strong>nean. <strong>Bar</strong>b Leg 133. Yondone Petriren ate-<strong>bar</strong>nean. Or Mi 122. Lêngo gorroto<br />
beltzak utzita / zebiltzan itsas-<strong>bar</strong>nean. Or Eus 204. Bazekin arek bere kolko-<strong>bar</strong>nean, egin zuan marka baño ere<br />
geiago egin zezakeala. TAg Uzt 138. Emasabel <strong>bar</strong>nean aurrak illik dira. Zait Sof 58. Azkaineko hobi zahar<br />
gehienak eliza <strong>bar</strong>nean dire. Zerb Azk 19. Biotz-<strong>bar</strong>nean oreturik zeukan pozoia. Etxde JJ 26. Gogo-<strong>bar</strong>nean<br />
badaude iru auek. Or Aitork 324. Bizkitertian Pontak erne zagon, izkillua eskuen eta sakel <strong>bar</strong>nean, badaezpada're.<br />
Izeta DirG 74. Zure senar on horrentzat izan maitagarri eta ezti, / kanpo hoietan miraila eta etxe<br />
<strong>bar</strong>nean iguzki. Xa Odol 211. Hemen r soila erabili izan da hitz <strong>bar</strong>nean. MIH 98.<br />
v. tbn. Zby RIEV 1908, 86. Arti Tobera 282. Gand Elorri 218. Osk Kurl 199. Lasa Poem 83.<br />
(Tras ines. o adv. de lugar). "Etxean <strong>bar</strong>nean sartu da (BN-arb)" Gte Erd 41. "Otoan <strong>bar</strong>nean sartu gira (BNarb)"<br />
Ib. 42. "Duxan <strong>bar</strong>nean (BN-arb)" Ib. 50. Muillatuko duzu plazer duzun lekuban <strong>bar</strong>nean. INav 56.<br />
Kristien kuntre dira / bethiere malezian / Agaramonen ikaran / Franzian <strong>bar</strong>nian. 'À l'intérieur de la France'.<br />
Xarlem 37. Ezpata sar zitzaizun / Animan <strong>bar</strong>nean. "Dentro del alma". Or BM 110. Bazkal-saskia buruan artu / -<br />
-an <strong>bar</strong>nean muxarrâkin--. Or Eus 85. An <strong>bar</strong>nean, lainoak ta bisutsak estalitako ur gazi zabaletan, zenbait<br />
gauza arrigarri gertatzen ziran. Zait Plat 51.<br />
b) (Dv). (Tras partitivo). En el plazo de, dentro de. "Hamar egunik <strong>bar</strong>nean, dans l'espace de dix jours" Dv.<br />
"Urte laburrik <strong>bar</strong>nean ikusiko dugu (BN-lab), hamar urtheren <strong>bar</strong>nian hil zen (BN-ciz)" Gte Erd 41. v. supra<br />
(II, 3), BERA BARNEAN (b). Zundaz miraturik ea non den athereneko punta, zeiña baita deus gutirik<br />
<strong>bar</strong>nean, berze buia izanen den trebesean. INav 130. Eta orduban izanen duzu <strong>bar</strong>ratxoa trebesean edo deus<br />
gutirik <strong>bar</strong>nean suestean estean laurdenenan. Ib. 126. Nola nahi den ere, bigarren pontu huni daronson guzia,<br />
hirur egunik eta bi gauik <strong>bar</strong>nean, gehienerat ere. He Phil 516s (SP 510 hirur egunen eta bi gauen <strong>bar</strong>nean).<br />
Denbora laburrik <strong>bar</strong>nean, altxatu ziren filistindarren bihotz eroriak. Lg I 255. Horrela izan ziren suntsituak, sei<br />
urtherik <strong>bar</strong>nean, alde hetako idolatra gehienak. Ib. 199. Orai ematen darotzuet edaterat ene odola arnoaren<br />
iduriaren azpian, eta oren laburrik <strong>bar</strong>nean, isuriko dut gurutze baten gainean. Lg II 254. Esku guzia bazuela<br />
lurrerat artikarazteko Jainkoaren tenplua, eta haren erreberritzeko hirur egunik <strong>bar</strong>nean. Ib. 261. Damnatu<br />
batek ezpeza isur nigar xorta bat baizen mila menderik <strong>bar</strong>nean. Dh 167. Halarik ere oren gutirik <strong>bar</strong>nean<br />
burhorekin eta arnegurekin hartaz ukhatu zuen. Ib. 213s. Urthe edo ephe laburrik <strong>bar</strong>nean, nere zoriaz jakintsun<br />
eginen naiz. Dv LEd 54. Erhiaren neurrira heltzen dira berrogoi bat egunik <strong>bar</strong>nean. "Dans une quarantaine de<br />
jours". Dv Dial 5 (It berrogei bat egunen <strong>bar</strong>renen, Ip berrogei egünen <strong>bar</strong>nen). Hogoi eta lau orenik <strong>bar</strong>nean<br />
hiru edo lau aldiz nahasten dute oraino. Dv Lab 53. Hunela eginez, urthe gutirik <strong>bar</strong>nean, Eskal-herri guzia<br />
denetik bertze bat egin laiteke. Ib. 134. Gero hitzartu zuten, eskolak akhabatu eta Benizerat bilduko zirela,<br />
Benizetik Lur Saindurat juaiteko, baldin urthe batik <strong>bar</strong>nean juaiten ahal baziren. Laph 138. Arte laburrik<br />
<strong>bar</strong>nean, gizon gazte hek bertze batzu bilhakatu ziren. Ib. 80. Denbora laburrik <strong>bar</strong>nean, segurki eguerdi baino<br />
lehen, hunat ethorriko dituk. Elzb PAd 78. Biltzarre famatu harrek, bi urhte eta erdirik <strong>bar</strong>nean egin zituela bi<br />
mila eta bi ehun dekretu edo lege baino gehiago. Elsb Fram 71. Bainan denbora laburrik <strong>bar</strong>nean, birjina keta<br />
handia bildu zen Bazilizaren ingurura. Jnn SBi 98. Eta horrela ikasi zuen, urthe laburrik <strong>bar</strong>nean, saindutasunik<br />
gorenerako bidea. Ib. 121. Jinen natzaiola errozu / Bai, urthe laburrik <strong>bar</strong>nean. Zby RIEV 1909, 109. Nik hitz<br />
derautzut, egun eta gau laburrik <strong>bar</strong>nean, bazter politik eta zoko garbirik argituko duela zure argiak. HU Zez<br />
81. 48 orenik <strong>bar</strong>nean etxea hustu behar zutela. Ib. 165. Bihotzeko min izigarri batek ereman du, zenbeit orenik<br />
<strong>bar</strong>nean. HU Aurp 63. Horra mende hunek, urte laburrik <strong>bar</strong>nean, zer ekarriko duela daukagun. JE Bur 56. Arte<br />
laburrik <strong>bar</strong>nean, harrabots handi bat sumatzen du. <strong>Bar</strong>b Leg 24.<br />
(H). (Tras gen.). Guziarekin ere bigarren puntu hau guzia egin behar duzu luzenaz hirur egunen eta bi<br />
gauen <strong>bar</strong>nean. SP Phil 510 (He 517 hirur egunik eta bi gauik <strong>bar</strong>nean). Kondemnatia ezpaliz bihurtzen<br />
hamabost egunen <strong>bar</strong>nian, hark igaren behar zian pena eta suplizioa patituko ziala [adeskidiak] haren lekhutan.<br />
Tt Onsa 126. Zer egin nezake bada, balin baneki bizpahirur egunen <strong>bar</strong>nean Jainkoaren aitzinean agertu behar<br />
naizela? Dh 121. Egin zuen azkenian / Hainbeste, zankoez / Eta hortzez, / Zoin, egun gutiren <strong>bar</strong>nian, Han ukan<br />
beitzutian / Bizia / Eta atherbia. Arch Fab 211.<br />
(Tras ines.). A lo largo de. "Buhameak urtean <strong>bar</strong>nean pasatzen ziren (BN-ciz), gauaren <strong>bar</strong>nean lan egin<br />
zuen (BN-ciz)" Gte Erd 305.<br />
(Tras tema nominal nudo). A lo largo de. Urte <strong>bar</strong>nean begiz begi ikusten zitun landako bizitzaren<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
80
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
eginkizun aundigarriak. Or Mi I.<br />
- BARNEANAGO. Más dentro. Ikasiz baiño sortzez <strong>bar</strong>neanago idatzirik daukagu ezagueran. Or Aitork 33.<br />
- BARNE-HANDI. De fondo ancho. Burrastatzen da molde <strong>bar</strong>ne handi bat eta pasta horrekin garnitzen.<br />
ECocin 46. Etxekoen hazteko behar baita ogi, / Maira moldatzen ere Jesusek badaki; / Artharekin dagitza<br />
mairak <strong>bar</strong>ne handi, / Han dezaten irina eskuz orha, garbi. Ox 68.<br />
- BARNE HANDIA IZAN. "<strong>Bar</strong>ne handia du, il est très secret, dissimulé" Dv.<br />
- BARNE HANDIKO. "<strong>Bar</strong>ne handiko gizona, un homme profond, qui ne livre pas aisément sa pensée" H.<br />
- BARNE HARTU. Incluir. Eskualherriak, diotenaz, denbora hartan Espainiako aldean segurik, Saragoze<br />
<strong>bar</strong>ne hartzen delarik, hedatzen ziren. Zby Pel 21. Herriaren zaintzeko / hor zira zu berme, / bainan, otoi, arrazu<br />
[sic] / fedea're <strong>bar</strong>ne. Xa EzinB 109.<br />
- BARNEA TTIPITU. Sentir náuseas. Hatik, [eriaren] menbro zaurthua agertzean, ttipitzen zaio <strong>bar</strong>nea<br />
[Franzizkori], oraino mintzo baita naturaleza. Laph 167.<br />
- BARNEA HUSTU. a) Abandonar un recinto. <strong>Bar</strong>azkariaren erdian / Amurratiak izan zian. / Borthan herots<br />
bat dute enzuten; / Behala adixkide hoiek <strong>bar</strong>nia husten, / Eta laster egiten. Arch Fab 87.<br />
b) Expresar todos sus sentimientos. "<strong>Bar</strong>nea hustu arteo mintzatu da, il a parlé jusqu'à se décharger le cœur" Dv.<br />
c) Defecar. Ariñ ariñ joan zan ikaslearen mahipera. Gero gerrikoa azkatu, eta lurrera jatsi zituan prakak.<br />
[...] Patxik, pirri!, parra! par! par! pun! fla fla fla, hustu zuan <strong>bar</strong>ne guztia irakaslearen mahi-pean. Osk Kurl<br />
199s.<br />
- BARNE-BARNEA. (Det.). Lo más secreto. Guri digu Jainkoak hori agertu Izpirituaren bidez, guziak<br />
ikertzen baititu Izpirituak, Jainkoaren <strong>bar</strong>ne <strong>bar</strong>nea ere. Bibl 1 Cor 2, 10 (Dv <strong>bar</strong>ne minenak).<br />
- BARNE-BARNEAN. (Intens. de <strong>bar</strong>nean). En lo más profundo. Erridau balio handikoz hirur partetan<br />
eman zen [tabernaklea]; eta <strong>bar</strong>ne <strong>bar</strong>nean zen santuario edo sainduen saindua deithu zuten tokia. Etcheberry<br />
76. Zure Seme ta nere Salbatzailearen izen au, amaren bular-bularretik txintxo edan baitzun nere biotz<br />
samurrak, eta <strong>bar</strong>ne-<strong>bar</strong>nean zedukan. Or Aitork 59. Txominek <strong>bar</strong>ne-<strong>bar</strong>nean senti zizun apaizgorako sukarra.<br />
Etxde JJ 17. "Zerbait" berri mintzatzen zitzaidan lenengo aldiz, utsune ta trixturaren ondorea <strong>bar</strong>ne <strong>bar</strong>nean<br />
utzita. Txill Let 93.<br />
- BARNE-BARNEKO. (Intens. de <strong>bar</strong>neko). Muy profundo. Bozkarioak / Bete tuenean / Gure gogoak /<br />
Bertuten bidean, / Ezartzen tu betan / Gure bihotzetan / Dohatsuen gozoa, / <strong>Bar</strong>ne <strong>bar</strong>nekoa. Monho 84. Gogo<strong>bar</strong>netik<br />
ez omen da sortzen iakiterik, <strong>bar</strong>ne-<strong>bar</strong>neko osinean murgildu ezik. Zait Plat 120.<br />
(Tras gen.). Entzunazu nere <strong>bar</strong>ne <strong>bar</strong>neko oiu au. Or Aitork 305.<br />
(Tras tema nominal nudo). Arima <strong>bar</strong>ne-<strong>bar</strong>neko ene arreba ttikia. Iratz 167.<br />
- BARNE-BARNERA. Muy profundamente. Oietan ba-daki, bai, <strong>bar</strong>ne-<strong>bar</strong>nera zulatzen. Vill Jaink 35.<br />
- BARNE-BARNERAINO. Hasta lo más profundo. Zonbat aldiz ez ditut aditu ene lagunaren solasak, bertze<br />
batzuen ahotik! Ez dira segur oro gezurrak. Bizkitartean, ez nute nihoiz hunki <strong>bar</strong>ne-<strong>bar</strong>neraino. JE Ber 72.<br />
[Bigarren zatian] <strong>bar</strong>ne-<strong>bar</strong>neraiño doa; gogo utsaren zokoraiño <strong>bar</strong>rendu ta [...] azpi-zokorik ixillena<br />
arakatzen du [...] gure mistiku garaiak. Onaind in Gazt MusIx 149.<br />
- BARNE-BARNERAT. Intens. de <strong>bar</strong>nerat. Iñigoren soa aspaldian sartua zitzaion <strong>bar</strong>ne <strong>bar</strong>nerat. Ardoy<br />
SFran 109.<br />
- BARNE-BARNETIK. a) Desde lo más profundo. <strong>Bar</strong>ne <strong>bar</strong>netik kantari, egun sentiko argira, / urrezko<br />
larratxorijak egaz dagije ortzira. "Desde mi corazón". Laux BBa 32.<br />
(Tras gen.). Zure bihotzaren <strong>bar</strong>ne-<strong>bar</strong>netik oihu egiozu Jaiñkoari. He Gudu 101. Gizonaren <strong>bar</strong>ne<strong>bar</strong>netik<br />
sortu da Alde ta aldi orotan azaltzen baitu gizonak oiu samin au. Vill Jaink 124.<br />
b) Por dentro, en lo más profundo. Gixontto onek, alegiten nuan Zu Iainko aundiena ta bakarra asmatzea,<br />
<strong>bar</strong>ne-<strong>bar</strong>netik: ustel-eziña, uki-eziña, alda-eziña. Or Aitork 153. Erran ba-duzu garbituko zinuela zure burua,<br />
bainan <strong>bar</strong>ne <strong>bar</strong>netik bertzerik pentsatzen zinuen. Larz Senper 40. Gazte baten bihotzaren berri <strong>bar</strong>ne <strong>bar</strong>netik<br />
zakien Saindu bat. Ardoy SFran 92.<br />
- BARNE-BARNEZ. Muy profundamente. Gero, <strong>bar</strong>ne-<strong>bar</strong>nez artu dut arnasa, bakarrean iru: / gorputz<br />
unatuak bere saria nai, oiera dei digu. Or Poem 526.<br />
- BARNE-BELTZ. Pérfido. Takikiro gure etsaiari jarraikitzen nitzako, haren ganik zerbeit argi ukhanen<br />
dudalako ustean. <strong>Bar</strong>ne-beltza, mintzo zaut ederki, bainan nik nahi nituenetarik deusik erran gabe. Prop 1887,<br />
157. Bainan ezagun zen estakuru baten beha zagoela gizon maltzur <strong>bar</strong>ne beltza. StPierre 31.<br />
- BARNE-BILDU. Recogido, volcado a la vida interior. Etzare sekulan izanen debot eta <strong>bar</strong>nebildua, ez<br />
baduzu ikhasten zure buruaren gainean atzarririk egoten. Ch Imit 173 (ap. DRA).<br />
- BARNE EMAN. Incluir. Sasi zen han artean Baiona inguru, / Ematen dugularik <strong>bar</strong>ne Hiriburu. Hb Esk<br />
85.<br />
- BARNE-ESKAS. Sensación de estómago vacío. Gau-erdi irian, eriak, <strong>bar</strong>ne-eskas handi bat senditu-eta,<br />
galdetu zion zerbitzariari eman zezola jatera zerbeit-bat. Prop 1895, 189.<br />
- BARNE GAIZTOKO. Malvado, de mal fondo. "<strong>Bar</strong>ne onekoa da ala gaixtokoa? est il foncièrement bon ou<br />
mauvais?" Dv.<br />
- BARNE-GALDU. Pérfido. Aldi huntan buruzagiak samurtzen zazkote, laidostatzen dituzte, erranez jende<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
81
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>ne-galdu batzu direla, ez dutela zeren beldurrik ukhan, heien hitza dutenaz geroz. Prop 1884, 247.<br />
- BARNEGO. v. BARNERAGO. Goza gaitezen, Maite, / ta goazen zure doaiz asetzen / ur gardena darion /<br />
mendi-muiño aldera; / <strong>bar</strong>nego itzalean sartu gaitezen. "Entremos más adentro en la espesura". Onaind in Gazt<br />
MusIx 210 (Gazt 195 <strong>bar</strong>nago).<br />
- BARNE IZAN (Dv). Tener parte, participar; estar incluido. "Ohointza hortan <strong>bar</strong>ne da hura ere" Dv. "Obra on<br />
guzietan <strong>bar</strong>ne da" Ib. Cf. BARNE SARTU. Alegia, arako egi aren inguruko izketak, ez Urlia yaunak<br />
bakarrik, baizik-eta euskeltzale guztiok egin oi ditugula, "Lizardi" berbera <strong>bar</strong>ne delarik. Ldi IL 91. [Folklorea]<br />
lanezko esperientzietan, ohituretan bildu dituen jakitateak dira, eta bere metafisika gogoeta eta mitologia<br />
erakusten dizkiguten ipuinak <strong>bar</strong>ne diren bezala, joku eta lanaren tankera zaharrak teknikaren aldetik <strong>bar</strong>nean<br />
daude. Mde Pr 41. Lurra, berriz, mukuluki oro, zeru mukuludun au ere <strong>bar</strong>ne dala, artatik sorkari oro, ageri<br />
dan eta ez dana, egin zedin. Or Aitork 361. Itsurat punitzea ez duk aizu, nonbrean hobendunak <strong>bar</strong>ne izanen<br />
direlakoan. Larz Senper 24. Ez zaigu, ez hurrik eman ere, esku hutsik azaltzen. Hor dugu hiru liburu lodi eta<br />
aberatsen, tesia <strong>bar</strong>ne dela, lekukotasuna. MEIG IV 112.<br />
(Con izan elidido). Egun guzietako gudu eta guduxketan Iñazio bethi <strong>bar</strong>ne, Iñazio bethi buruan. Laph 5.<br />
Bederatzi bagira hemen; hea nork duen orai, bederatzien izenak <strong>bar</strong>ne, kobla bat botako? Ox 204.<br />
- BARNEKO (Lar, Dv, H). Interno, de dentro; íntimo. "Intrínseco" y "penetral" Lar. "<strong>Bar</strong>neko ülhündüra (S,<br />
Foix), défaillance de l'estomac" Lh. Cf. <strong>bar</strong>neko. Zeren hark guzia ikhusten baitu, eta hura baita gizonén<br />
<strong>bar</strong>neko pensamendu sekretuen ere iuje. Lç Ins D 2v. Ezen zer iudikatzeko dut nik kanpoko diradenez ere?<br />
eztuzue <strong>bar</strong>neko diradenéz zuek iudikatzen? Lç 1 Cor 5, 12. Ezen atsegin hartzen dut Iainkoaren Legean <strong>bar</strong>neko<br />
gizonaz den bezenbatean. Lç Rom 7, 22 (He, TB, Ol, Bibl <strong>bar</strong>neko gizon; Dv gizon <strong>bar</strong>renkoi, Ker <strong>bar</strong>ruko<br />
gizon, IBk <strong>bar</strong>ne-gizon). <strong>Bar</strong>neko arrapostiak dio: zoazte paseura, etzutiet ezagutzen. Tt Onsa 72. Iauregi haren<br />
<strong>bar</strong>nian balin bada garnisone on bat [...], <strong>bar</strong>nekoak trufatzen dira kanpokoez. Ib. 64. Iakiteko duzu, nahi<br />
baduzu sarthu Comesen, guardia egizu <strong>bar</strong>neko baxei, zeiñak baitaunza noroesterat zabalsko. INav 14. Kanpoko<br />
etsaia lauster da garaitu, <strong>bar</strong>neko gerla iraungitu denean. Ch III 13, 1. Errezibitzen tuzte konbertitzeko behar<br />
dituzten <strong>bar</strong>neko eta kanpoko lagunza hainitz. CatLav 95 (V 55). <strong>Bar</strong>neko bakea galdu dukegunean, hunen<br />
kobratzeko indar eta ahal guziak enplegutan eman behar ditugu. He Gudu 150. Mintza gaitezen orai,<br />
tentazionearen ordu bereko gauzez. Berehala ikhusi behar da, ea hura altxa-arazi duen kausa, <strong>bar</strong>nekoa ala<br />
kanpokoa den. Ib. 113. Dohatsü dira, begiak, kanpoko gaizer zerratürik eta <strong>bar</strong>nekuer unsa idekirik daudianak.<br />
Mst III 1, 1. Jainkoa inozentziari eta <strong>bar</strong>neko garbitasunari darraikola. Lg II 182. Badea neor <strong>bar</strong>neko<br />
mobimendier edo grazia aktüalen inspirazioner erresistitzen edo kontra egiten dienik? CatLan 64.<br />
(s. XIX) Bakea laster ein baladi, / kanpoan tugun etsaiekin, / <strong>Bar</strong>neko etsaien temari / Baginakike zer egin.<br />
Monho 66. Behar da izan bere bekhatuez egiazko urriki bat, urriki surnatural, <strong>bar</strong>neko, jeneral eta guzien<br />
gaineko bat. Dh 143. Zenbat urriki beraz, zenbat bihotz-ukhaldi, zenbat <strong>bar</strong>neko asiki min, bere jaidurei eman<br />
diotzaten nahikaren gainean? Ib. 193. Karro bat behin zioan, / Zahar, andere eta frailez kargatua [...]. /<br />
<strong>Bar</strong>neko yendeak oro yautsi ziren. Gy 178. Illhuntze batez zagola putzu baten hegian, / illargi bethea ikhusten du<br />
<strong>bar</strong>neko ur garbian. Ib. 55. Hain da gorphutzarentzat on sosegu <strong>bar</strong>nekoak. Ib. 25. Aingeruak mandatari eta<br />
lagun, sainduak bitarteko, eta horiekin batean bihotz-heldura edo <strong>bar</strong>neko argi eta irrits onak. Dv LEd 55.<br />
Angelesa <strong>bar</strong>neko minek iresten hari dute, bi sinhestetan da, eta biek dirauteino, ezduke onik. Hb Egia 118.<br />
Behar da sinhestea ahoz erakhutsi [...]; <strong>bar</strong>neko sinhesteak behar du kanporat agertu. Ib. 109. Herrixka baterat<br />
jo zuen handik, <strong>bar</strong>neko min batek setiatua, zango eskuina herrestan. Laph 58. [Oraiko neskatxek] balakite<br />
bederen <strong>bar</strong>neko lanetan, / Jatera preparatzen bere tenoretan. Elzb Po 220. Bihotza gaindi egina <strong>bar</strong>neko<br />
kontsolazionerik gozoenez. Jnn SBi 12. Xahütarzünak emaiten deie <strong>bar</strong>neko indarra eta kanpoko edertarzüna. Ip<br />
Hil 47. Kanpoko ala <strong>bar</strong>neko etsaiei ihardukitzeko. HU Aurp 199.<br />
(s. XX) Neguak supazterra dako manatzen Eskualdunari, <strong>bar</strong>neko lana, familiako bizia. JE Bur 75. <strong>Bar</strong>neko<br />
argiak hilen dituzte, kasik oro, edo kanpoko leihoak nunbait-han hetsiko. <strong>Bar</strong>b Sup 122. <strong>Bar</strong>neko ilhundura<br />
dezakea gorde? Ox 77. Aitortzen zian ogen handia üken ziala gezürraren erraiteko beharrüniala eroriz, bena<br />
etzian sendi <strong>bar</strong>neko minik. Const 20s. Herri pobre bateko / meria zitaken, / <strong>Bar</strong>neko zoladura / lur hutsez<br />
baitzuten. Etcham 61. Oiuka kanpokoek amor eman zezaten eta <strong>bar</strong>nekoek geroago eta saminkiago, ezetz. FIr<br />
141. Betikorra bailitzan <strong>bar</strong>neko irritza. Laux BBa 54. <strong>Bar</strong>neko maite lei au eusko elertiari onurakorra zaio.<br />
"Anhelo interior". Aitzol ib. VIII. Geroz ere bialdu dut "LIZARDI gurean", ederragoak bildurrez utzita.<br />
<strong>Bar</strong>nekoegiak iduri. "Por parecerme demasiado íntimas". Or BM 14. Oso sandu agertu nai baitzuten gizonen<br />
aurrean, <strong>bar</strong>neko sandutasunaz ardura gutxi zutelarik. Ir YKBiz 128. Nola baitaki [debruak] fruituari kalte<br />
gehiago egiten diola kanpoko aire tzarrak baino <strong>bar</strong>neko harrak, Elizari harrak igorri ziozkan: heretikoak. Zerb<br />
IxtS 99. Mandeuli, ez liztor, ez eltxo, ez euli, / <strong>bar</strong>neko musika naiz entzun-egarri. Or Poem 531. Zein gaiñeko<br />
zeran gaiñekotan eta zein <strong>bar</strong>neko <strong>bar</strong>nekoetan! Or Aitork 190. Alperrik. Kanpoko zarata da ura, ta oso<br />
<strong>bar</strong>nekoa gure ixillunea. Txill Let 90. Neskek ama lagundu behar zuten <strong>bar</strong>neko lanetan. Muthikoek aita.<br />
JEtchep 16. Gizona arraiazko galtza luzekin eta emakumea <strong>bar</strong>neko janzki zuriak agerian! Osk Kurl 216. Galdu<br />
du sekulakoz <strong>bar</strong>neko bakea. Larz Senper 106. Emaztea <strong>bar</strong>neko ardangelan sartua da. Gazt MusIx 155. Eta<br />
jendea sekulan baino gehiago harritua... nola eskutik joaiten ari zen misionest saindua... <strong>bar</strong>neko su batek errea<br />
bezala. Ardoy SFran 252. Ez diete itzaltzen <strong>bar</strong>neko su hura. Xa Odol 250.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
82
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
v. tbn. Egiat 262. Jaur 152. Iratz 136. Arti Tobera 273. Zait Plat 87. Vill Jaink 106.<br />
(Tras gen.). De dentro de. (En algún caso no está claro si debería hacerse la bipartición [-ren <strong>bar</strong>neko] +<br />
[sust.] o por el contrario [-ren] + [<strong>bar</strong>neko + sust.]). Fariseu itsuá, xahu ezak lehenik koparen eta plataren<br />
<strong>bar</strong>nekoa, haién kanpokoa ere xahu dadinzát. Lç Mt 23, 26 (Ol -en <strong>bar</strong>nekoa; He -en <strong>bar</strong>neko aldea, TB, Echn,<br />
Ip -ren <strong>bar</strong>nea, Dv <strong>bar</strong>nea, Ur -en <strong>bar</strong>renean zegoana, Leon <strong>bar</strong>neko aldea, IBk -en <strong>bar</strong>rengo aldea).<br />
Konzienziaren <strong>bar</strong>neko plazeraren aldetik. Tt Onsa 73. --Zer deitzen düzü Mesia? --Krist, edo Jaunaz berekatia,<br />
zoin sakratü baitü bere Jinkotarzünaren <strong>bar</strong>neko indarraz. "Par l'onction intérieure de la divinité". Bp II 15.<br />
Aditzen tu guziak eta ezagutzen gure <strong>bar</strong>neko gogoetarainoko guziak. CatLav 27 (V 21). Ikhusten duzue beraz<br />
zuen <strong>bar</strong>neko xede gaixtoaz mintzo naizela. Lg II 200. Ezaitezela geldi bihotzaren <strong>bar</strong>neko amodioan, zure<br />
karitateak behar du izan efetuzkoa eta obrez konpañiatua. Mih 52. Guhauren <strong>bar</strong>neko sakrifiziuaz. CatLan 83.<br />
Hari erakhuts bere <strong>bar</strong>neko plegu ta sentimendu guziak. Dh 59. Gain-behera ematen zaio bertzaren <strong>bar</strong>nekoa.<br />
Dv Lab 51. Badakit nihork ez bezalako ideiak dabilzazula buruan. Zerentzat ez darotazu zure <strong>bar</strong>neko berri<br />
erraiten? Laph 25. Piarresek erakutsi zarotan ophorraren <strong>bar</strong>nekoa. Elzb PAd 69. Haritzaren <strong>bar</strong>neko zabor<br />
hek. Jnn SBi 93. Zuk aithortu gabe ikhusten dut zure <strong>bar</strong>neko mina zer den. Arb Igand 107. Elizaz eta elizaren<br />
<strong>bar</strong>nekoez jabetzen. HU Zez 126. Gizon basaren <strong>bar</strong>neko zorionik erhoena. JE Bur 150. Mundu guziak jakin<br />
zezan ixtudiant frantsesekin etzela bizitzerik, bazter guzien nahasle zirela eta Alemaniaren <strong>bar</strong>neko etsai gorde<br />
gaixtoenak. StPierre 36. Ez jakin D'Esquer-ek etzianez bere <strong>bar</strong>neko mina zeren lege berriari jarri zen. Const<br />
25. Orduan gindezke gai eskuararen aberastasuna negurtzeko eta aren <strong>bar</strong>neko erraietan <strong>bar</strong>na ilunpetan ez<br />
ibiltzeko. FIr 165. Nahuzu jakin ene <strong>bar</strong>neko berri? JE Ber 80. Juale otsak entzuten dozuz, / il-juale itunak. /<br />
Euren ziyua ez dazau baña / zeure <strong>bar</strong>neko alaitasunak. Laux BBa 84. Nola sortu ta aunditu dan Eliza bere<br />
<strong>bar</strong>neko indarra pixkaka. Ir YKBiz 179. Ontatik, animaren <strong>bar</strong>neko indarrera [nentorren]. "Ad eius interiorem<br />
vim". Or Aitork 176. Gaitzi zitzaidan bolada artan nere <strong>bar</strong>neko lillura zoragarriak gorputzaren bidez azaldu<br />
bearra. Txill Let 90. Elizari eztagokio arimen <strong>bar</strong>neko gauzez epaitzea. Vill Jaink 105. Adinerat heldua duzu<br />
[alaba]... Horren <strong>bar</strong>neko berri nahi nuke jakin, bere ganik. Larz Senper 44. Gerri-lotu nahi duen bere <strong>bar</strong>neko<br />
zerbaiten aurrean. MEIG IX 134 (en colab. con NEtx).<br />
(Tras tema nominal nudo). Aditzera emaiten eta deklaratzen drauku, ezen eztuela nahi kanpotiko<br />
konfesionez hura Iainko eduki dezagun solament, baina bihotz <strong>bar</strong>neko afekzione egiazkoz ere bai. Lç Ins D 2v.<br />
Irla <strong>bar</strong>neko eskilla-dorre xumea. INav 79. Sin sinés adoratzedút orrén Majestadea presénte aditzen ta<br />
ikustenduéna dén guzía, biótz <strong>bar</strong>nékoak ére. LE Ong 32v. Afrika <strong>bar</strong>neko berriak. Prop 1883, 65. Handik gero,<br />
Montbrison, Frantzia <strong>bar</strong>neko hiri baterat, ekarri zuten. HU Aurp 45. Nork erran dezake nola dabilan gure buru<br />
<strong>bar</strong>neko alha? JE Bur 21. Han, ezkaratz-<strong>bar</strong>neko athe hartan. JE Ber 57. Atera zen bere gelatik etxe <strong>bar</strong>neko<br />
ezkaratzera. FIr 139. Eta, zaku <strong>bar</strong>nekoak ihardesten dio: --Erregeren ala<strong>bar</strong>ekin nahi naute ezkontarazi.<br />
Bainan nik ez dut nahi, eta urera botatzen naute. <strong>Bar</strong>b Leg 133. Gogo-<strong>bar</strong>neko egamiñak. Aitzol in Ldi UO 5.<br />
Etxekoandre ernaiari zegokionez, egoki bananduta zeuzkan Josebek etxe-<strong>bar</strong>neko eginbearrak. TAg Uzt 110. Oi<br />
ene bihotz <strong>bar</strong>neko Jainko maite-maitea! Iratz 109. Ez dezon irakurtzaileak hemengo Euskarari hurbilegitik<br />
beha. Ez da Azkaine Azkainekoa. Badu Senpere eta Sarakotik. Badu Lapurdi <strong>bar</strong>nekotik. Zerb Azk 5. Eliza<br />
<strong>bar</strong>neko hobieri behatu behar bada. Ib. 16. Gu giñauden etxe <strong>bar</strong>neko <strong>bar</strong>atzera. Or Aitork 231. Aldi bakan<br />
batzuetan izan ezik, etziran ibilten Patxi ta bere lagunak Arrigorrieta <strong>bar</strong>neko kaletatik. Osk Kurl 159. Geltoki<br />
<strong>bar</strong>neko leiho ttikian. Ib. 111. Etxe <strong>bar</strong>neko egoitza berezitan. Zait Plat 112. Gizonak ba-du etxe-<strong>bar</strong>neko berezi<br />
ori. Vill Jaink 103. Argi lerroraiño berez iekitzen diranak (zuaitzak) antzuak izaten dira noski (fruktu gabekoak),<br />
alare sendo ta alai eraikitzen dira lur-<strong>bar</strong>neko indarrarekin. Ibiñ Virgil 83.<br />
(Tras inesivo indet.). Cf. BARNEN. O Jesüs ezinago maithagarri zirena, zure ezin aiphatüzko berthütez,<br />
eta zure etxen-<strong>bar</strong>neko etsenplü ederrez zuretzat lürrian haitatü düzün familia konsekratü düzüna. Ip Hil 267.<br />
- BARNEKOAK AURTIKI. "<strong>Bar</strong>nekoak arthikitzea, vomir" Dv.<br />
- BARNEKO ALDE. Parte interior. v. <strong>bar</strong>nealde. Erradan badu irla bat zeiñak pasaia ona baitu <strong>bar</strong>neko<br />
aldetik. INav 100. Xahu zazu lehenik xoperaren eta plataren <strong>bar</strong>neko aldea, kanpoko aldea ere izan dadintzat<br />
xahua. He Mt 23, 26 (Lç -en <strong>bar</strong>nekoa; TB, Ip, Echn -en <strong>bar</strong>nea, Dv <strong>bar</strong>nea). Xotxaren axalak eta basatearenak<br />
<strong>bar</strong>neko aldetik <strong>bar</strong>dinean behar dute ezarri. Dv Lab 383. Zoinek kanpoko altetik urdu baitei pollit gizoner, baia<br />
<strong>bar</strong>nekotik daude beterik il drenen ezurrez. Hual Mt 23, 27. Fariseo itsua, garbizazu lenbizikorik <strong>bar</strong>nekoaldetik<br />
kopara eta platera. Samper Mt 23, 26. <strong>Bar</strong>neko aldera sarthu denean, behatzen diat ongi emazteki hori. Elzb<br />
PAd 49. Ezarri zituzten, trebes, zenbait mahi, hetarik baten gainean printze ttipia yarriri, eta Erregina, Printzesa<br />
bere ala<strong>bar</strong>ekin, <strong>bar</strong>neko aldean. Elsb Fram 99. Hango leihoetan ezarri zituzten, erregeren beraren bistan,<br />
burdin <strong>bar</strong>rak, eta gero, heien <strong>bar</strong>neko aldetik, taulazko traba suerte batzu. Ib. 106. Etxe hek guziak, eliza eta<br />
fabrika, hamar hektara eremu inguratzen dituen harrasi gora baten <strong>bar</strong>neko aldean dira. JE Bur 198. Gizon ura<br />
atarira urbildu zelarik gureak laster egin zuen galbide artarik <strong>bar</strong>neko aldera. FIr 139. Zoroak, kanpoaldea egin<br />
zuenak berak ez al du <strong>bar</strong>neko aldea ere egin? Ir YKBiz 273. Hesiz <strong>bar</strong>neko aldean zaudeneko. Osk Kurl 145.<br />
Beraz, ene lehen pertsua leihoaren kanpotik eman banuen ere, hortik laster hasi nintzan <strong>bar</strong>neko alderat ere<br />
sartzen. Xa Odol 39.<br />
- BARNEKO IZAN. Estar incluido. v. BARNE IZAN. --Bakarrik, ala, eskudunari dagokionez, bidaide<br />
kopuru aundiz ote zioan? --Aitzindaria <strong>bar</strong>neko zala, guziak bost, burutik buru. Zait Sof 78.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
83
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BARNE-NAHASGARRI. Nauseabundo. Bainan ospitaleko aintzindariek etzioten uzten egitera <strong>bar</strong>nenahasgarri<br />
diren lanetarik deusere. Jnn SBi 91.<br />
- BARNENEAN. Profundamente, en lo más íntimo. Baiñan judutar leiala da <strong>bar</strong>nenean halako dena; eta<br />
egiazko zirkonzisionea bihotzekoa da. He Rom 2, 29 (Lç <strong>bar</strong>netik).<br />
(Tras gen.). En lo más hondo de. Bururakizun onek aznai bizia zemaidan biotzaren <strong>bar</strong>nenean. Or Aitork<br />
92.<br />
- BARNENEKO. (El) más interior. Horla andre batzuek ere / Ihizira illkitzen dire; / Bertzen arropak soiñean,<br />
/ Arranyu ederrenean, / Ez dutela falta deusik, / <strong>Bar</strong>neneko linya baizik. Gy 23s.<br />
- BARNENERA. (Tras gen.). A lo más hondo de. Ai, ai, zer zurubitan bana ietxi naiz ipernuaren <strong>bar</strong>nenera.<br />
Or Aitork 62.<br />
- BARNENETIK. De lo más profundo. Lo berean zeudeneri, <strong>bar</strong>nenetik gaiñenera zetorkien gau ezin-yasan<br />
ua, batzutan izukari-bildur zitzaien. Or QA 58. Ene gogoeta sakonak ene zarpilkeri guzia <strong>bar</strong>nenetik begien<br />
aintzinean eman zidalarik, ekaitz izugarria sortu zitzaidan, negar-euriarekin. Or Aitork 207.<br />
- BARNEN (AN-larr-ulz, S; Lar, Lecl, Gèze). Ref.: Lrq; Echaide Nav 273. (Inesivo indet.). v. BARNEAN. Tr.<br />
Usado por autrores suletinos y algunos meridionales modernos como Orixe, Lizardi o Zaitegi. a) En el interior.<br />
"Dentro, estar, poner, <strong>bar</strong>renen, <strong>bar</strong>nen, <strong>bar</strong>ruan" Lar. "<strong>Bar</strong>nen gaude" (AN-ulz) Echaide Nav 273. Paubriak<br />
<strong>bar</strong>nen eta kanpoan, lekhu orotan ajutatzen eta sustengatzen zutian. Tt Ar 122s. Dohatsü dira osoki beharri,<br />
kanpuan herots egiten dian botzari beno lehen, egia <strong>bar</strong>nen erakusten dianari behatzen direnak. Mst III 1, 1.<br />
Bena <strong>bar</strong>nen deizüt / oro esplikatüko. Xarlem 742. Gai oroz <strong>bar</strong>nen sar enendin, borthak dereitak esteki. Etch<br />
242. Othoi, eztezazula hitzik erran / <strong>Bar</strong>nen ez kanpoan. Arch Fab 133. Harrak hoietarik elkhitzen dira, eta<br />
egiten dütie mallak, berak <strong>bar</strong>nen egoiten direlarik. Ip Dial 20. Etxiak tellaz diren lekhietan, asmatzen badie<br />
jatekorik <strong>bar</strong>nen, huna zer egiten dien. Tellen arteko murtera phorrokatzen die <strong>bar</strong>nen sartzeko. Ib. 31 (It<br />
<strong>bar</strong>renen, Ur <strong>bar</strong>ruban, Dv <strong>bar</strong>nean). Lur santia erdira bedi / ni ere <strong>bar</strong>nen sar nadin. Balad 93. Nihauk ere<br />
badakit zer zian botillak <strong>bar</strong>nen. Const 22. Erriak arrotzen zuen auts-laño-tartean kuzkurturik, belaunak bi<br />
eskuen tartean, eta lotsagarriro garaitu izanaren naigabea <strong>bar</strong>nen. Or Mi 14s. Auznar ditzadan luze / <strong>bar</strong>nen<br />
duten egiz. Or BM 104. Emaiarekin gogoa <strong>bar</strong>nen / argi na<strong>bar</strong>i daiteke. Or Eus 82. <strong>Bar</strong>nen aldiz harrihabez /<br />
dügü gothor süstengatü / Harriphikatü bobeda, / zola ere harristatü. Casve SGrazi 70.<br />
(Precedido de ines. indet. o adv. de lugar). "Hemen <strong>bar</strong>nen, céans. [...] <strong>Bar</strong>nean, dedans" Arch Gram 154.<br />
"Otoan <strong>bar</strong>nen sartü gira (S)" Gte Erd 42. Elizan <strong>bar</strong>nen edo kanpoan erranik. Tt Onsa 41. Obra hon bat<br />
egun egin duzunian, grazian <strong>bar</strong>nen. Tt Arima 23. Zure xoxan <strong>bar</strong>nen edirenen düzü, kanpuan hanitxetan gal<br />
ziniruana. Mst I 20, 5. Bai, ikusi zutut / nik zu segurki heben, / bena utzi zuntiedan / biak sukalten <strong>bar</strong>nen.<br />
AstLast 26. Eta hirin <strong>bar</strong>nen / Erho behar dütügü. Xarlem 1301. Ezari nahi zütiet / Jauregi batetan <strong>bar</strong>nen /<br />
paseiatüren ziradie / zien libertatian heben. Ib. 1387. Sü batetan <strong>bar</strong>nen beitira / hurak erratzen. Ib. 170. Bestela<br />
Bordelen <strong>bar</strong>nen / Bertan ait erhaiten. Ib. 413. Egün haietan ixilik egon zite egina ahalaz ihureki minzatu gabe,<br />
zihaurtan <strong>bar</strong>nen sarthürik. UskLiB 79. Enthelegatzen dit Jinkua ofentsatüz dügün dolümena bihotzen <strong>bar</strong>nen<br />
ükhen behar dela, eta ez solamente ezpañetan. CatS 84.<br />
(Tras ines. sing. det.). Batzük die [Purgatorioa] lürrian <strong>bar</strong>nen jarten, berzek airian. Egiat 178. Ordian ezar<br />
dezegün / gogo bihotzian <strong>bar</strong>nen, / Ez daitekiela jadanik / bizipide hunik heben. Casve SGrazi 62.<br />
(Tras gen.). "Erriain <strong>bar</strong>nean dago (AN-egüés), errian <strong>bar</strong>renean (AN-ilzarb), <strong>bar</strong>nean (AN-olza), <strong>bar</strong>nen<br />
(AN-olza)" Bon-Ond 166. Cf. Or Eus 123: Besteren <strong>bar</strong>nên bildurra sar nai. Diradiala berthüdiak artzaiñak<br />
bere arrotzen bihotzaren <strong>bar</strong>nen jarri behar dütianak. Egiat 196. Gathulu zabal baten <strong>bar</strong>nen / Moillia hori<br />
ezari zien. Arch Fab 145s. Küskiaren <strong>bar</strong>nen diren harrek oso osoki zia üdüri die. Ip Dial 7. Hunla <strong>bar</strong>atzen<br />
dira elderrezko zarpa baten <strong>bar</strong>nen. Ib. 6. Luze-itotako Ondaurtz-miñak / eztanda zegien... / Nork-bere <strong>bar</strong>nen /<br />
na<strong>bar</strong>ia, mintzoz dute yazten. Ldi UO 45. Orren <strong>bar</strong>nen baititut beste enparauak. Zait Sof 122.<br />
(Tras tema nominal nudo). Emen daukat oro; etxe-<strong>bar</strong>nen nagon. Or BM 128. Nere buru <strong>bar</strong>nen / zaute<br />
zuek ere bihotz arimetan. Ib. 136.<br />
b) (H). (Tras ines.). Dentro de, en plazo de. Haur sorthü berri bere manü pekoak, zortzi egünetan <strong>bar</strong>nen<br />
batheia eraziten eztütienak [eskümükatü berhezi dira]. FPrS 26s. Thenpora llabürretan <strong>bar</strong>nen zurekilankuak<br />
egin dikezü. Mst I 23, 1. Harek [Jinkoak] diala Ekhia egin 140etan lürra beno handiago dena, manhatü dereiola<br />
zer orenetan <strong>bar</strong>nen 12 milion lekoa egin letzan. Egiat 251. Ta oren batetan <strong>bar</strong>nen bide gehiago egiten diela<br />
eziez zaldün batek ezpeitiro egin 1726 urthetan. Ib. 251. Denbora aphüretan <strong>bar</strong>nen / Izanen iz galdürik. Xarlem<br />
771. Denbora gutitan <strong>bar</strong>nen / Gauza hori izaten da. Arch Fab 115. Behar züntian phozü horrek bi orenetan<br />
<strong>bar</strong>nen eho, miraküllü bat düzü orano bizi ziren. Ip Hil 152.<br />
(Tras gen.). Denbora llaburren <strong>bar</strong>nen / Otso humeak handitu ziren. Arch Fab 141. Lau edo bortz egunen<br />
<strong>bar</strong>nen / Segur zielakoz sokorriak / Ziatiela juntatiak. Ib. 213. Erhia bezain lodi egiten dira berrogei egünen<br />
<strong>bar</strong>nen. Ip Dial 5.<br />
- BARNEON. (Inesivo con art. de proximidad). Sar adi <strong>bar</strong>neon, ago Iainkoari. "Entra en este interior". Or<br />
BM 138. Atarian zakarra, / <strong>bar</strong>neon biguna. Ldi UO 14.<br />
- BARNE ONEKO. De buen corazón. "<strong>Bar</strong>ne onekoa da ala gaixtokoa? est il foncièrement bon ou mauvais?"<br />
Dv. Tzarrek dute fedea oinetan ematen; / <strong>Bar</strong>ne oneko yendek ez hala egiten. Hb Esk 202. Nahiz gizon <strong>bar</strong>ne<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
84
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
onekoa den, ez da itzal-gabea. HU Aurp 93.<br />
- BARNERA (AN-ulz, B). a) Al interior, adentro. "Sartu <strong>bar</strong>néra, entra adentro" Iz Ulz. "Sar zaite <strong>bar</strong>nera"<br />
Izeta BHizt2. "Kotxe <strong>bar</strong>nera sartu gara (B)" Gte Erd 42. Orduan hura argi galdeginik oldar zedin <strong>bar</strong>nera,<br />
eta ikara zabilala egotz zezan bere burua Paulen eta Silasen oinetara. Lç Act 16, 29 (Ol <strong>bar</strong>nera; He <strong>bar</strong>nat,<br />
IBk, IBe <strong>bar</strong>rura). Buztin lurrak ez dio urari <strong>bar</strong>nera biderik uzten. Dv Dial 44 (It <strong>bar</strong>rena, Ur <strong>bar</strong>ruban, Ip<br />
<strong>bar</strong>na). Phutzuak nahi du itzala ura ustel dadien nahi ez bada; eta <strong>bar</strong>nera botatzen bazaio ikhatza edo ikhatz<br />
herrautsa ura garbitzen da edan ditekeen bezala. Ib. 38. Eta nola asi baitzen <strong>bar</strong>nera sartzen, oiu 'in zuen,<br />
ziolaik: Yauna salba nazazu. Echn Mt 14, 30 (Dv ondorat abiatzen). Sorgin bat sartzen zaie / leihotik <strong>bar</strong>nera.<br />
Zby RIEV 1908, 772. Sartzen dire hiruak <strong>bar</strong>nera. <strong>Bar</strong>b Leg 130. Sartu nintzan <strong>bar</strong>nera. Laux BBa 98. Bil nadin<br />
<strong>bar</strong>nera, mintzo bat entzuki. "Concéntreme en mi interior". Or BM 124. <strong>Bar</strong>nera doa. Ez pizten argirik. Ldi UO<br />
34. Eta argi, aberats zatozkit <strong>bar</strong>nera. Iratz 23. Ene! ene! berriz eta berriz ene! zein <strong>bar</strong>nera sartu akidan<br />
kakotxa orien mutur eta zoritxarron oroia. Zait Sof 94. Gure ezagumen guziak <strong>bar</strong>nera biltzen baititu. Or QA<br />
163. Eta Andre Mariak begi gozoz eta itz gozoagoz erantzun zidan <strong>bar</strong>nera. NEtx Antz 51. Sartu ziren <strong>bar</strong>nera<br />
iru gizonak. Izeta DirG 119. Ondorean gorengo / artzulotara joanen gaituzu, / ondo gordeak baitagoz; / eta<br />
<strong>bar</strong>nera egiñik, / mingrana-mistela edanen dugu. "Y allí nos entraremos". Gazt MusIx 195. Begitu eidazu begi<br />
urdin eder orrekaz nire begi txiki baltx onetara, begi onetatik <strong>bar</strong>nera.... Azurm in Gand Elorri 145. Padre<br />
Varela <strong>bar</strong>nera joan eta oraindik beste hamar minutu iragan ziran. Osk Kurl 177. Ahapaldiak oraikoan kanpotik<br />
<strong>bar</strong>nera eta <strong>bar</strong>netik kanpora aldizkatuz doatzi. Lf in Casve SGrazi 14.<br />
(Tras gen.). "Erriain <strong>bar</strong>nera joan da (AN-egüés), <strong>bar</strong>renera (AN-ilzarb), <strong>bar</strong>nera (AN-olza)" Bon-Ond 166.<br />
Bere <strong>bar</strong>nera aldiz so egiten badü, dela min güzietara enjogi, arimal güzietarik behardün dela ta hen<br />
zokhorria ezpalü, hotzez hil laitekiala dü ikhusten. Egiat 265. Bainan ez dut ikhusten zerk ematen dioen urari<br />
joitea, eta ura nondik sartzen den drainen <strong>bar</strong>nera. Dv Lab 113s. Emazu biskotxaren <strong>bar</strong>nera. ECocin 45.<br />
Treinetik jautsi, igan beribil handien <strong>bar</strong>nera. StPierre 12. Sartu nintzan azkenean soto baten <strong>bar</strong>nera. Ib. 13.<br />
Eta, berehala, zakuaren <strong>bar</strong>nera, buruz beheiti sartzen da gizon itsusia. <strong>Bar</strong>b Leg 67. Kanpotik gizonaren<br />
<strong>bar</strong>nera sartzen denak ezin dezake gizona zikindu. Ir YKBiz 226. Alako batez erabaki du, / --ala da gure mutilla--<br />
/ itzez neskaren <strong>bar</strong>nera bide / oraintxe du uste dakila. Or Eus 82. Zer dala-ta Zu, Jainko-Gizona, / gure-baita<br />
elkorrera? / Zeru ta lurren Egille bera / aur gaiztagiñen <strong>bar</strong>nera? SMitx Aranz 176. Sare mee orren <strong>bar</strong>nera<br />
zerbait sartu da, samar bat, koskorren bat. Vill Jaink 50. Ahal bezain maiz sartuko naiz, etxola, zure <strong>bar</strong>nera, /<br />
nehoiz ukatu ez derautazun bake hortaz gozatzera. Xa Odol 104.<br />
(Tras tema nominal nudo). Eta eraman zezaten hura bere konseillu <strong>bar</strong>nera. Lç Lc 22, 66 (TB bilkurat).<br />
On-goseak gizon bat hilik ihes zegin eliza <strong>bar</strong>nera, eta ezta geroz hantik atera. O Pr 32. Parabisua galdurik,<br />
ifernu <strong>bar</strong>nera behar du ioan. Tt Onsa 21. Bena errege koartak zereiton borthak zerratü ta manhü egin bere<br />
jender eraman letzen portugesak, oihan txipi <strong>bar</strong>niala, hiriaren hüillan zeniala. Egiat 159. Pikor tipi bat, dela<br />
azi edo zizari, guti aski bidea esteko eta mutur aldera gelditzen dena gaiztatzeko, suartzeko [...] eta pozoña sabel<br />
<strong>bar</strong>nera ixurtzeko. FIr 169. Gure emaztekia sartzen da beraz etxe <strong>bar</strong>nera. <strong>Bar</strong>b Leg 22. Begi bijak lausoz<br />
beterik / jausi yakuk itxas-<strong>bar</strong>nera! "Al fondo del mar". Laux AB 92. Urra zazu ta xehaka / Nere bihotz idorra, /<br />
Ur dadin odol-xortaka / Zure bihotz <strong>bar</strong>nera. Iratz 110. Zoazte albait bizkorren atari <strong>bar</strong>nera. Zait Sof 50. Ustelezin,<br />
autsi-ezin, alda-ezin Ua [...] gorputz antzeko zerbait iduritaratzera beartzen nindun idurimenak, mundu<br />
<strong>bar</strong>nera ixuria edo munduz landa edatua. Or Aitork 154. Etxe <strong>bar</strong>nera eraman zuan orduaria. Osk Kurl 154.<br />
Maita igun elkar, Maite, / goazen oian-<strong>bar</strong>nera. Gazt MusIx 201.<br />
b) (En función de part.). v. <strong>bar</strong>neratu.<br />
- BARNERA EGIN. Entrar. Burnizko atea orpoetatik okertu, irautzi ta <strong>bar</strong>nera egin zun. Zait Sof 93. Eta<br />
<strong>bar</strong>nera egiñik, / mingrana-mistela edanen dugu. Gazt MusIx 195.<br />
- BARNERA ERAGIN. Hacer entrar. Illa dute zekorra, / ikullun ba zan, bizkorra. / Ari <strong>bar</strong>nera eragiteko / ba<br />
da arraultze ta ziztorra. Or Eus 168.<br />
- BARNERAGO. Más adentro. Eta oinbeste malkoz zer eskatzen zizun, ene Iainko, itsasoz ioaten ez<br />
nindezazula utzi baizik? Zuk, ordea, <strong>bar</strong>nerago begiratu, orduko aren nai-muiña etzenun bete. Or Aitork 114.<br />
(<strong>Bar</strong>nerago egin, penetrar más). Belarriz senti oi danak <strong>bar</strong>nerago egiten baitu. Gazt MusIx 169.<br />
- BARNERAINO. Hasta dentro, hasta el interior (de). Eta Pierris urrundanik iarreiki zekión Sakrifikadore<br />
subiranoaren sala <strong>bar</strong>nerano. Lç Mc 14, 54. Egia horiek ene bihotzean zeronek, othoi, Iauna, <strong>bar</strong>neraino graba<br />
zatzu. Brtc 21. Jainkoaren aintzienan naiz; ikhusten nau, aditzen nau, ene arimaren <strong>bar</strong>neraino sartzen da.<br />
MarIl 61. Mintza zaite, Jauna, hezurren <strong>bar</strong>neraino sar dakidan zure larderia. Dv LEd 101. Ene bihotzaren<br />
<strong>bar</strong>nialano sartzen zira, o ene Jinkua! CatS 119. Egia hoik nere bihotzean zuhaurek, othoi, Jauna, <strong>bar</strong>neraino<br />
landa itzazu. Arb Igand 195. Burdin-bide bat sartzen da delako fabrikaren <strong>bar</strong>neraino. JE Ber 83. Ez dira segur<br />
oro gezurrak. Bizkitartean, ez nute nihoiz hunki <strong>bar</strong>ne-<strong>bar</strong>neraino. Ib. 72. Oi gaupetik igaiten den fraide bozen<br />
sarkorra, / Arpegia lanoztatuz <strong>bar</strong>neraino baitoa! Iratz 123. Ene aizekeriak etzun baiesten alako izketarik, eta<br />
nere ezagumena ez zan aren <strong>bar</strong>neraiño sartzen. Or Aitork 60. Gurutze apala, / gurutze apala, / gurutze zitala, /<br />
<strong>bar</strong>neraino adoratua ta / zeruraino madarikatua. Azurm HitzB 52.<br />
- BARNERAINOKO. De hasta dentro de. Iñolaz ere au dute lege asieratik mendeen mendetaraiño zeru<br />
gainetik lur <strong>bar</strong>neraiñokoak. Or Aitork 190.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
85
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BARNERAKO. Que va hacia adentro. "<strong>Bar</strong>nerako, qui est en direction ou destination" [sic] Dv. Gu<br />
landuketa gera, ta Mistral bezalakoak etorria; gu gogoetalari, ua biozti; gure olerki edo poesia <strong>bar</strong>nerakoa da<br />
ta aiena kanpora <strong>bar</strong>ratzen da. Or Mi IV.<br />
- BARNERAKOAN (Dv). "Au moment d'entrer" Dv. Ioanen zare grabaden leihorraren aldetik edo idukiko<br />
duzu <strong>bar</strong>nerakoan istiborreko aldeko leihorrarekin. INav 127.<br />
- BARNERA-NAHI. Deseo de meterse adentro. Otoizkera oni <strong>bar</strong>nera-naia esaten zaio, gure ezagumen<br />
guziak <strong>bar</strong>nera biltzen baititu, ta gure <strong>bar</strong>nean sartzen gera Iainkoarekin. Or QA 163.<br />
- BARNERANTZ. Hacia dentro. Adar zathi ttiki bati alde bietatik zorrozten zaizkio puntak, punta biko laphitz<br />
baten itxuran. Hauxe da irularia. Jokalari bat, makhil bat eskuan duala, zirkunferentzian sartu, ta besteak<br />
<strong>bar</strong>neruntz botaten du irularia. Osk Kurl 77.<br />
- BARNERAT (H), BARNIALAT (S). A (hacia) el interior, adentro. "<strong>Bar</strong>nerat iaoaitea, eramatia" H. "Zoaze<br />
oto <strong>bar</strong>nialat (S)" Gte Erd 42. Calesgua ere egia dela, guardak jarri direla <strong>bar</strong>nerat deusik sar eztadin. (c.<br />
1597). FLV 1993, 453. Ez retenitzen <strong>bar</strong>nerat, baina kanporat akhazatzen eta repusatzen. Tt Arima 53.<br />
Eritarzun horren seinaleak dire kanpoko aldetik gogor izaitea eta <strong>bar</strong>rabillak laburturik <strong>bar</strong>nerat erretiratzia.<br />
Mong 590. Hotx, emazu <strong>bar</strong>nerat ele horik utzirik. AstLas 18. Guichar ziauri lot zite / Renaud gure anairi /<br />
Arteka eraman dezagün / <strong>Bar</strong>nerat hebeti. Xarlem 402. Guazen <strong>bar</strong>nialat, aphür bat phausatzera. Mustafa 47<br />
(ap. DRA). Etxerat nintzanian Añari oih'egin / Borta zabal lizadan <strong>bar</strong>nilat sar nadin. Etch 358. Neskato bat da<br />
<strong>bar</strong>nerat jiten. Arch Fab 223. Sartzen bada <strong>bar</strong>nerat [belharra], itxurak enganaturik, belhartegian bihurtzen da,<br />
berotasuna hartzen du eta gozoa galtzen. Dv Lab 121s. Honia gorriko kharra zazpietan gehiago berrarazten du<br />
erregek, eta arthikitzen ditu <strong>bar</strong>nerat gizon gazteak, beso eta oinak amarraturik. Hb Egia 26. Nahas zazu urin<br />
puxka bat kasola batian. Beroa denian, emaitzu zure tipulak <strong>bar</strong>nerat. ECocin 22. Eria kanporat ezin ekharria<br />
denean, aita handia <strong>bar</strong>nerat sarrarazten dute. Laph 213. Aspaldin enereizün ikhusi begia; / <strong>Bar</strong>nerat sar nadin<br />
indazüt eskia. "Chez vous". ChantP 134. Zatozte <strong>bar</strong>nerat, jauna, ur xorta baten edatera, baldin atsegin baduzue<br />
gure or hotxaren jastatzea. HU Zez 71. Hots, haurrak, <strong>bar</strong>nerat! Ox 159. Eta brist! sartzen dira [zezenak]<br />
<strong>bar</strong>nerat. Eta plazan denak nahastekatuak gizonekin. Zub 111. Ukondoez leihoetan bermatuz, lepoa luzatzen<br />
dute <strong>bar</strong>nerat, zer guzier behaka. JE Ber 20. Huna nun dardaraka <strong>bar</strong>nerat joan naizen. Iratz 87. Baderamate<br />
ikuslea <strong>bar</strong>nerat. Zerb Azk 11. Bere zazpi egin-ahalak egiten ditu <strong>bar</strong>nerat utz dezatentzat, eta nekatzen du<br />
atezaina bere eskariekin. Mde Pr 103. Bi aldetarik hartuta ereman zuten <strong>bar</strong>nerat. JEtchep 101. <strong>Bar</strong>nerat<br />
sartzen nuk. Larz Iru 126. Ixilduxe ziren batez, hor, kasik nihaurek nahi ez nuela, bota nioten [bertso] bat<br />
leihotik <strong>bar</strong>nerat. Xa Odol 37.<br />
(Tras gen.). Egia da bazuela bere egoitza ttikiaren inguruan harresi bat, eta etzela emakumerik sartzen<br />
harrasi harren <strong>bar</strong>nerat. Jnn SBi 86. Ttuku ttuku ereman zuten, bihotza erdiraturik ginaudelarik oro heier beha,<br />
ondoko geletarik baten <strong>bar</strong>nerat. JE Bur 136. Huna nun giren sartuak komentuaren <strong>bar</strong>nerat. JE Ber 55. Jon<br />
Doni Petri zapartaka ari zen, zakuaren <strong>bar</strong>nerat ez joan nahiz. <strong>Bar</strong>b Leg 67.<br />
(Tras tema nominal nudo). Jerusalem <strong>bar</strong>nerat / orai deramate. Zby RIEV 1908, 212. Bainan, nola<br />
ezpaitzen ohore gose, ihesi egin zuen bortu <strong>bar</strong>nerat. Jnn SBi 61. Doazila Frantzia <strong>bar</strong>nerat. Han kausituko<br />
dituzte herri anitz, eta herri handiak apez bakar batekin. HU Zez 31. Behakoa beltz, dirdira leunekoa, beribil<strong>bar</strong>nerat<br />
ikherkan derabilana begiak guti igituz. JE Ber 21. Iduri luke kasik bi hobi hauk bederen kanpotik<br />
ekarriak direla eliza <strong>bar</strong>nerat. Zerb Azk 15. [Otsoak] oldar egin zuen sasi-ondo <strong>bar</strong>nerat. Mde Pr 93. Eta horra<br />
nun duen bere erhia usua zarion zauri batean sartzen eta begiak hetsirik aho <strong>bar</strong>nerat eremaiten! Ardoy SFran<br />
129s. Noiz eta uhain handi batek itsaso <strong>bar</strong>nerat igorri zuen. Ib. 211.<br />
- BARNERAT EGIN. Meterse, introducirse. --Erori ez ote zauntzun mina? --Norat eror zitaken? --Sobera<br />
zituen erroak zail eta <strong>bar</strong>na lotuak, azkarki. --<strong>Bar</strong>nerat egin balautzu? --Ez, eta ere. Gogorra zen eta handia.<br />
HU Aurp 185.<br />
- BARNERATEKO (Dv). Interior. Afrika <strong>bar</strong>neratekoan. Prop 1883, 262 (ap. Dv; la ref. es incorrecta.).<br />
- BARNE SARTU. Meterse (en un asunto, etc.). "Ez naiz tratu hortan zurekin <strong>bar</strong>ne sarthu nahi, je ne veux pas,<br />
dans ce traité, entrer en societé avec vous" Dv. Cf. BARNE IZAN.<br />
- BARNETIK (BN-arb). a) Por dentro; (fig.) interiormente. "Etxe hori [...] <strong>bar</strong>netik ederra da (BN-arb)" Gte<br />
Erd 43. Bekhatuiak eskuinetik minzaturen publiki: / "Hire kontra heben gituk ihaurorrek eginik". / Gaizkienik<br />
kontra date konzienza <strong>bar</strong>netik. 'Ce qui attaquera avec le plus d'acharnement, ce sera la conscience, à l'interieur'.<br />
E 55s. Ezen koparen eta plataren kanpoko aldea xahutzen duzue: baina <strong>bar</strong>netik dirade arrauberiaz eta ekzesez<br />
betheak. Lç Mt 23, 25. Gero ikhus nezan thronoan iarririk zegoenaren esku eskuinean liburu <strong>bar</strong>netik eta<br />
kanpotik skribatu bat, zazpi ziguluz zigilatua. Lç Apoc 5, 1. Baina hura da Iudu, <strong>bar</strong>netik dena: eta<br />
zirkonzisionea da, bihotzetik dena, spirituan ez letrán. Lç Rom 2, 29 (Ol <strong>bar</strong>netik; He <strong>bar</strong>nenean, TB, Dv<br />
<strong>bar</strong>nez, Ker <strong>bar</strong>rutik, IBe <strong>bar</strong>rundik). Hik eure Spiritu sainduaren dohainak eta graziák hala egunetik egunera<br />
emenda eta augmenta ietzaguk, non <strong>bar</strong>netik gure bihotz guziaz gure hogena eta iniustiziá ezaguturik, egiazki<br />
dolu eta desplazer baitukegu. Lç Ins A 1v. Bada sumisione hori egiten du <strong>bar</strong>neti eta kanpoti gure Jinkoari<br />
orazione mentalaren & bokalaren moienez. Tt Arima 5. <strong>Bar</strong>netik <strong>bar</strong>ura konplitu izatekoz, nezesario da <strong>bar</strong>ur<br />
egilia den grazian. Ib. 61. Hek ematen tuste kanpoko argiak; baiñan zuk argitzen tutzu <strong>bar</strong>netik gure spirituak<br />
eta bihotzak. Ch III 2, 2. Bestela nula ziteke izan enetako, eta ni zuretako, ezpazaude <strong>bar</strong>netik eta kanpotik zure<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
86
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
boronthate propi orotarik bilaizirik. Mst III 37, 1. Orozbat jende latz kanpotik ageri diradianak <strong>bar</strong>netik dirade<br />
ezti. Egiat 266. Bere krimak beiterie egiten <strong>bar</strong>neti jatia / Galerazi beiterie, zelialako tritia. Etch 628. Begirizie<br />
profeta faltsietarik, zuñ ardi larrüz estalirik jiten beitzaitzie, <strong>bar</strong>netik aldiz otso ehelegatü batzü dira. Ip Mt 7, 15<br />
(Hual, Samper, Ol <strong>bar</strong>netik; Lç <strong>bar</strong>nean). Xa¸) ditzazu lein <strong>bar</strong>netik basua eta platera. Hual Mt 23, 26 (Samper<br />
<strong>bar</strong>nekoaldetik). Burrasta zaitzu arinki <strong>bar</strong>netik. ECocin 41. <strong>Bar</strong>netik eri dena / sendatzera prest da. Bordel 171.<br />
Zu ere, printze gaixtoa, errabian banetik. Zby RIEV 1908, 420. Gisa hortan, eta <strong>bar</strong>netik ere jakintsütüz,<br />
Jinkoak ezaguterazi zeien Apostolier Maria hiletarik phiztü zela. Ip Hil 206.<br />
(s. XX) Oinetan, kautxuzko zapata lodi batzu, <strong>bar</strong>netik ilearekilakoak. JE Bur 113. Ezagütürik <strong>bar</strong>netik<br />
baziala apezgoalako ekardüra osoa. Const 15. Edarikoiek naiz sendo iduri, erdolla <strong>bar</strong>netik dute. FIr 175.<br />
Behinik behin, olhetako labeak berotuaren ariaz <strong>bar</strong>netik erreak eta janak izaiten ohi dira hiru ilhabetheren<br />
buruko. JE Ber 83. Farisauak, beste yendeak baño xerrenda zabalagoak zeramazkiten, legea betetzen besteak<br />
baño zintzoagoak zirala erakusteko nonbait. Itxuraz bai, baño <strong>bar</strong>netik... Ir YKBiz 398. Zur lanthu legunez egina<br />
[arka], <strong>bar</strong>netik eta kanpotik bikeztatua. Zerb IxtS 13. Gizon baten burua zulatu eta <strong>bar</strong>netik ikusi al bageneza.<br />
Vill Jaink 129. Noiztik izerdiak bustitzen ditik arropak kanpotik eta <strong>bar</strong>netik xuko uzten? Larz Senper 64. Akitua,<br />
lehertua, iduri jadanik higatua, <strong>bar</strong>netik errea, Erromarat heldu zen. Ardoy SFran 136. Bortia lehen lehena /<br />
hebenko ardientako, / Haitia diagü <strong>bar</strong>netik / horien arraberritzeko. Casve SGrazi 100. Bainan <strong>bar</strong>netik etzaut<br />
ixiltzen hisiaren oihartzuna. Xa Odol 265.<br />
v. tbn. AstLas 24. CatS IV. Brtc 225. Etcham 167.<br />
(Tras gen.). Amurekatik [fraide baten bizitzia] bere <strong>bar</strong>netik izan dadin, kanpotik gizoner üdüritzen zaien<br />
bezala. Mst I 19, 1.<br />
(Tras tema nudo). Sultanekin herri <strong>bar</strong>netik zebiltzelarik, harrituta gelditzen ziran danak zakurrote<br />
izugarria ikusten zutenean. Osk Kurl 159.<br />
(Tras instrumental). Eztuk eginen hartan obrarik batre, ez hik, ez hire semek, [...] ez hire abrek, ez hire<br />
borthez <strong>bar</strong>netik den estranjerek. Lç ABC A 6r.<br />
b) (Urt I 6, Lar), BARNETI (S ap. Lrq). a) De dentro, del interior (sdos. prop. y fig.); a través del interior. "Ab<br />
intro, <strong>bar</strong>nétik" Urt I 6. "Dentro, salir de, <strong>bar</strong>renetik, <strong>bar</strong>netik" Lar. "<strong>Bar</strong>neti, hors de l'intérieur, (en sortant) de<br />
l'intérieur" Lrq. "(En passant) par l'intérieur" Ib. Ezen <strong>bar</strong>netik, gizonén bihotzetik ilkhiten dirade pensamendu<br />
gaixtoak. Lç Mc 7, 21 (TB, Dv, Ol, Leon, IBk, IBe <strong>bar</strong>netik, He -en <strong>bar</strong>netik; Or <strong>bar</strong>rundik, Ker <strong>bar</strong>rutik).<br />
Utziko dut nik gakoak atean, edo zarratuko duzu atea <strong>bar</strong>netik. Volt 170. Gaztelu haur kanpotik eta <strong>bar</strong>netik<br />
asetiatu da. Tt Onsa 65. Bozki behar direla hartu Jainkoak <strong>bar</strong>netik eta kanpotik egortzen darozkigun gaitz eta<br />
atsekabe guziak. Lg I 313. Ordean zenbatak ez dire gorraena egiten diotenak <strong>bar</strong>netik mintzo zaioten boza<br />
salbagarriari! Lg II 274. Kanpotik eta <strong>bar</strong>netik / Gare maiz atakatuak. Monho 72. Obedi zozu legeari: / Ken<br />
zazu <strong>bar</strong>netik herra. Ib. 132. Etsai muthiriz eta kruelez inguratuak <strong>bar</strong>netik eta kanpotik. Dh 219. Ürx'aphal bat<br />
badügü herrian trixterik, / Nigarrez ari düzü kaloian <strong>bar</strong>netik. Etch 70. Baderro fier <strong>bar</strong>netik: "nere troparekiñ<br />
illkitzera nago". Gy 238. <strong>Bar</strong>netik erraiten zion botz batek, ez zuela Jainkoak harat deitzen. Laph 92. Bulharrak<br />
ere errotik / trukesez zaizko khenduak, / Gibel-erraiak <strong>bar</strong>netik / kanporat dilindatuak. Zby RIEV 1908, 418.<br />
Jandarma batek bere aneia ixtudianta buruz-bnuru eginik <strong>bar</strong>netik kanporatekoan. HU Zez 162. Oihüz hasi zen<br />
<strong>bar</strong>netik: "Etchegoyhen! haigü bazkaitara, hire haidürü gütük". Const 39. <strong>Bar</strong>netik landa, o zein ilhun den<br />
kanpoan! JE Ber 97. Egunak iges-eta ots-dagit <strong>bar</strong>netik. "Clamo desde el fondo de mis entrañas". Laux BBa<br />
126. <strong>Bar</strong>netik, gizonaren biotzetik ateratzen dira gogoeta gaiztoak. Ir YKBiz 227. Gaxuxa <strong>bar</strong>netik ateari pusaka<br />
ari zelarik. Zerb Azk 107. Nik eta au irakur dezatenek oro gogo-eman dezagun zein <strong>bar</strong>netik dei egin bear<br />
dizugun. Or Aitork 40. Etxe arroatua, / oi zer gauza beltza! / <strong>Bar</strong>netik eskastuak / jateko ta moltsa! Mattin 52.<br />
Ahapaldiak oraikoan kanpotik <strong>bar</strong>nera eta <strong>bar</strong>netik kanpora aldizkatuz doatzi. Casve SGrazi 14.<br />
v. tbn. Hb Esk 50. Arb Igand 87. Etcham 115.<br />
(Tras gen.). "Erriain <strong>bar</strong>netik etor da (AN-egüés), <strong>bar</strong>renetik (AN-ilzarb), <strong>bar</strong>netik (AN-olza)" Bon-Ond 166.<br />
"Otoaren <strong>bar</strong>netik oihu egin zitan (BN-arb, S)" Gte Erd 41.<br />
Miresteko da nola eztuzun bihotzaren <strong>bar</strong>netik uzten ene ganat zure burua. "Ex toto fundo cordis". Ch III 27,<br />
1. Ezen gizonen <strong>bar</strong>netik eta bihotzetik ilkhitzen ohi dire pensamendu gaixtoak. He Mc 7, 21. Gaiten seguratuak<br />
gure gorphutzak ere biztuko eta ilkhiko direla, egun batez lurraren <strong>bar</strong>netik. Lg II 290. Entzun izan zen hedoi<br />
haren <strong>bar</strong>netik Jainkozko boz bat. Ib. 168. Zer haben eta plañu ene <strong>bar</strong>netik etziren atheratzen. Mih 100.<br />
Protestant bat jena zauku Frantziaren <strong>bar</strong>netik. AstLas 65. Euria ondotik / asi da gogotik / odeien <strong>bar</strong>netik.<br />
Bordel 106. Atheratu behar da hexurra oliben <strong>bar</strong>netik. ECocin 11. Nor dire hauk, heldu direnak / Desertuaren<br />
<strong>bar</strong>netik. Zby RIEV 1908, 609. Bertze debru batek ere ihardetsi zuen, hilaren <strong>bar</strong>netik, eta alegia hila bera<br />
mintzo. Jnn SBi 66. Ikusiko duzu gan<strong>bar</strong>a / saski handi hunen <strong>bar</strong>netik. Balad 153. Bihotza pizturik ateratu<br />
nintzan soto haren <strong>bar</strong>netik. StPierre 15. Orro handiak entzun litazkek / hiri-murruen <strong>bar</strong>netik. Ox 142.<br />
Itsasoaren <strong>bar</strong>netik eta ango arkaitz-osiñetatik laisterka doazi beren oatze biguña arkaitz utzirik. Or Mi 100.<br />
Gogai batzuk neure bijotzaren <strong>bar</strong>netik euzkeralduta agertu dodaz. Laux BBa 142. Etzitzaidan etorri nere<br />
<strong>bar</strong>netik ere. Or QA 179. Gizon bat otoaren <strong>bar</strong>netik mintzo zen herriko karriketan gaindi. JEtchep 39.<br />
Ahurraren <strong>bar</strong>netik zonbait hurrupa edan zitzuten. JEtchep 18. Nork bere <strong>bar</strong>netik egia argitara erakar lezan.<br />
Zait Plat 84. Luzaz oraino ixuri nuen golkoan naukan uretik, / iduri uhar beldurgarri bat hedoi beltzenen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
87
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>netik. Xa Odol 321.<br />
(Tras tema nominal nudo). Arratoiñ bat illkitzean lur <strong>bar</strong>netik betbetan, / Aurkitu zen lehoiñ baten<br />
atzaparren artean. Gy 52. Brinko zalhu batez khoroa <strong>bar</strong>netik, / pasatzen da hala, nola uztai batetik. Ib. 96.<br />
Behin betikotz elizatik kanpo egonez elizaren begiratzerat ari direnek miletan kalte gutiago egiten diotela<br />
erlisioneari, ezen ez eliza <strong>bar</strong>netik etsaiaren laguntzen, hari indar emaiten ari direnek. HU Zez 201. Logana,<br />
Alemania <strong>bar</strong>netik jina. StPierre 39. Eta huna non, zinez eta minez, kapera <strong>bar</strong>netik atheratzen den Galtxagorri.<br />
<strong>Bar</strong>b Sup 139. Etxe <strong>bar</strong>netik, nolapaiteko zizpekin bertzeak, tiro-gai eskasekin eta atetik Jainkoak daki zenbat<br />
etsairi buru egin bear. FIr 140. Horixe da galerna / Frantzia <strong>bar</strong>netik. Etcham 167. Maiz doazkit pertsu xortak<br />
bihotz <strong>bar</strong>netik gaindika. Iratz 194. Ene lizunkerien ibai <strong>bar</strong>netik ez nindun alderagiten erio-bildurrak eta azkenepaiak<br />
bestek. Or Aitork 151. [Kirkirrak] kri kri kri hasten ziranean musikea entzunarazten txapel <strong>bar</strong>netik. Osk<br />
Kurl 106. Gogo-<strong>bar</strong>netik ez omen da sortzen iakiterik. Zait Plat 120. Lehio <strong>bar</strong>netik: --To, nik uste harekin<br />
hintzala-eta, hi neska hunekin. Larz Iru 42. Orai harentzat bihotz <strong>bar</strong>netik / ni otoizketa nabila. Mattin 115.<br />
(Tras instrumental). Iakiteko duzu nahi baduzu muillatu Allicanten eta zoazela ponantik, sar ahal zaitezke<br />
irlaz <strong>bar</strong>netik. INav 5. Atrapatuko duzu 50 brasa eta punta beraren gainean 20 brasa eta puntaz <strong>bar</strong>netik 40<br />
brasa. Ib. 48.<br />
- BARNETIKO (Gèze), BARNETIKAKO (Dv, H). Interior, interno; íntimo. "Intérieur" Gèze. Liburu hauk<br />
ezagutzen ditugu Kanoniko, eta gure fedearen egiazko regla dadutzagu, eta haur ez Elizaren konsentimendu<br />
batgatik ber, baina ungiz areago Spiritu Sainduaren testimoniaje, eta <strong>bar</strong>netiko seguranza egiazko batgatik. Lç<br />
Ins G 1v. Halaber sakramendu haren lehen materia eta kanpotikoa, gure bekhatiak; materia propia eta<br />
naturala, <strong>bar</strong>netikoa, penitentaren hirur aktak! Tt Onsa 22. Behar düzü arranküra handi bat ükhen, <strong>bar</strong>netiko<br />
libertatiaren begiratzeko. Mst III 38, 1. Gozatüren zira <strong>bar</strong>netiko bake handiaz. Ib. 37, 3. Argi nazazü, ene Jesüs<br />
huna, <strong>bar</strong>netiko argiaren leñhüriaz. Ib. 23, 4. Zihauren <strong>bar</strong>netiko ezagützia har ezazü jakiletako. Ib. XXII. Zer<br />
endelgatzen düzü kontrizione <strong>bar</strong>netiko batez? CatLan 146. Behar da Jinkua adoratü uhure <strong>bar</strong>netiko eta<br />
kanpotiko batez. CatS 39. Haren edertarzün handiena <strong>bar</strong>netikoa zen, haren arima beitzen Jinkoaren begietan<br />
Aingürü guziena beno argitiago eta ederrago. Ip Hil 57. Mariaren <strong>bar</strong>netiko disposizionek gaintitzen beitzütien<br />
Apostolien eta beste kreatüra güzien disposizioniak. Ib. 191. Bokazionia edo <strong>bar</strong>netikako deia jinik ez bazen,<br />
jineko zelakoan. Const 15. Horren agergarri lehena izan nuen leze <strong>bar</strong>netiko auhen-oihu luto bat. Mde Pr 114.<br />
Reservado, volcado al interior. Zuñen pazient eta ezti, eta zuñen debot eta <strong>bar</strong>netiko den. "Internus". Mst<br />
III 31, 5 (Ip <strong>bar</strong>netiar).<br />
- BARNE-HUSTU. (Part. en función de adj.). Vacío, vaciado. Gero <strong>bar</strong>ne-hustua zen haritz zahar baten zola<br />
bethe zuen harri xehez, harri hek estali zituen lasto pixka batez, eta eman zen haritzaren <strong>bar</strong>nean. Jnn SBi 92.<br />
- BARNE-HUTS. "<strong>Bar</strong>ne-huts (adj.) qui est vide à l'interieur, creux" Dv.<br />
- BARNE XOILEZKO. Exclusivamente mental. Othoitz mentala edo <strong>bar</strong>ne xoillezkoa da izpirituaren edo<br />
Arimaren Jaiñkoagana altxatze bat. He Gudu 237.<br />
- BARNEZ. Por dentro, en el interior. Pikadoreak dire yaunak zaldietan, / Lantza luze batzuek eskainiz<br />
morgetan / Kameluzko larruaz galtza horitua, / Burdin xabal bereziz <strong>bar</strong>nez horratua. Hb Esk 221. Eskerrak<br />
bihurtu ondoan, <strong>bar</strong>nez egin zuten elizaren ingurua, aldare guzietan othoitz egiten <strong>bar</strong>atuz. Laph 189. Elizako<br />
liburu eskuarak badirelarik, hein bat begikoak <strong>bar</strong>nez eta estalgiz; erosteko eginak, eta ez naski saltzalea baitan<br />
egoiteko bipien hazkurri. HU Aurp 203. Ezkila-dorrea bada 11 metra gora, eta <strong>bar</strong>nez badu, sarkhura gainean,<br />
3 metra gora galeria. Prop 1906, 239. Egün berian erosi zian Atharratze Martxantenian, <strong>bar</strong>nez gatülü tarro<br />
baten heineko godaleta. Const 19. Etzaikularik [Iruñako katedralea] nehori iduritu Baionakoa bezain arin eta<br />
begikoa <strong>bar</strong>nez, orhoituko gira gure bizian haren gorputz gaitzaz. JE Ber 26. Lepradun gaixo horren zauritik ez<br />
ote du Frantses Jainkoak "xertatu", <strong>bar</strong>nez eta kanpoz azkar izan zadin gero. "Du dedans". Ardoy SFran 130.<br />
(Fig.). Dakigun bada ezen Sakramendu saindu haur <strong>bar</strong>nez eta spirituz eri diradenén medizina bat eta<br />
remedio bat dela. Lç Ins B 4r. Ez naiz <strong>bar</strong>nez alegeratzen / Gaixtaginen ondikoez. Monho 134. <strong>Bar</strong>nez ezti eta<br />
umil / Ez den giristinoa / Ez daite zu ganat hurbil. Ib. 106. Horra nolakoa izan behar den <strong>bar</strong>nez eta kanpoz<br />
egiazko aphalgura eta edozein egiazko prestu izan nahi dena. Dh 68. Zure arabera erregela bedi nere izate<br />
guzia <strong>bar</strong>nez eta kanpoz. Ib. 108. Bainan Judua da <strong>bar</strong>nez dena; eta egiazko zirkonzisionea da bihotzez den<br />
zirkonzisionea. TB Rom 2, 29 (Dv <strong>bar</strong>nez; Lç <strong>bar</strong>netik). Lanean hari nintzelarik belhaunika, sakramendu<br />
saindua zagon tokitik hurbil, senditu nuen ene burura betbetan, <strong>bar</strong>nez eta kanpoz bildua. JesBih 398.<br />
Mahometen haurrak hiltzale eta ohoinak ziren; Yesusenak, haur ezti, bakezko, kanpoz <strong>bar</strong>nez bezain garbiak. Hb<br />
Egia 83. Eta aski zen aditzea yakiteko berehala <strong>bar</strong>nez, bihotzez ere hoberenetarik zela. Elzb PAd 32. Zer dira<br />
mundu guziko Yuduak <strong>bar</strong>nez? Elsb Fram 165. Jaten du justuak, jaten du gaixtoak; / <strong>Bar</strong>nez nor zer garen<br />
badaki Jainkoak. Zby RIEV 1908, 210. Agertu kanpoz betidanik <strong>bar</strong>nez ziren bezala. HU Aurp 153. Bainan<br />
axalez hala-holakoak badire [laborariak], <strong>bar</strong>nez ez dira zilarrago. JE Bur 164. Oro elgar iduriak ziren, edo<br />
bederen <strong>bar</strong>nez soldado on zirenak. StPierre 14. Ardi-larruz jauntziak heldu zaizkitzue, <strong>bar</strong>nez otso laphurrak<br />
direlarik. Leon Mt 7, 15 (Lç <strong>bar</strong>nean). <strong>Euskal</strong>-gain huntan ikusiz / Sei gazte begiz hoin argi, <strong>bar</strong>nez hoin bero.<br />
Iratz 187. Zintzo dira, o! Hain zintzo / eta <strong>bar</strong>nez oro zaldun. Mde Po 33. <strong>Bar</strong>nez ari naiz ola, nere oroitearen<br />
gela izugarri ontan. "Intus". Or Aitork 254. Horren alaba ez dakit, funtsean, batere zer den... Uli bat iduriz...<br />
Nun ez den: Kanpoz ur geldi, eta <strong>bar</strong>nez, erakitan ari. Larz Senper 48. Bihotzez umil izan, <strong>bar</strong>nez eta kanpoz.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
88
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Ardoy SFran 203. Oraino ere, lagun maitea, / zutaz ez dezaket etsi; / idortasun hoi axalean da, / ez nauzu<br />
<strong>bar</strong>nez gaitzetsi. Xa in Mattin 100. Herrian gaiñen diagü / gük egün hanitz ikhasi; / Hi bezaiñbat, jente, gaizen /<br />
<strong>bar</strong>nez maithatzen ni hasi. Casve SGrazi 164.<br />
- BARNEZ BARNE (Dv). Por dentro (sdos. prop. y fig.). "<strong>Bar</strong>nez <strong>bar</strong>ne, d'intérieur à intérieur, c-à-d. sans<br />
sortir" Dv. Arrailaduran sartzen duzunean xotxa, xotxaren axalak eta basatearenak <strong>bar</strong>neko aldetik<br />
<strong>bar</strong>dinean behar dute ezarri. <strong>Bar</strong>nez-<strong>bar</strong>ne parrean direlarik biak, izerdia batetik bertzera iraganen da. Dv Lab<br />
383s. Elizaldeko nausiak, <strong>bar</strong>ne bat asko salon bezen ederra egin du haitzaren gainean, <strong>bar</strong>nez <strong>bar</strong>ne, adar-beso<br />
nausiak elgarretarik berexten diren sarde haren altzoan. HU Zez 117. <strong>Bar</strong>nez <strong>bar</strong>ne, [eliza] luze da 12 urhats<br />
handi, eta zabal, bortz urhats. Prop 1906, 239. Palaz zabaltzen nintuen ziloak, gainetik urratzen, <strong>bar</strong>nez <strong>bar</strong>ne<br />
ahal bezain urrun jarraikitzen nintzeielarik. JE Bur 15s. Huna, <strong>bar</strong>nez-<strong>bar</strong>ne, fraideen jan-tokia, orai kaperatzat<br />
derabilatena kathedraleko buruzagiek; huna fraideen sukaldea bera. JE Ber 23. Dituzten ziloetan sartuz geroz,<br />
lurrerat lehen-bai-lehen ezin jautsiarekin euriak janez deramatza hurriki, eta, zerrenak zura egiten ohi duen<br />
bezala, <strong>bar</strong>nez-<strong>bar</strong>ne suntsituz. Ib. 41s. Onek aurrean daukan egiari <strong>bar</strong>nez-<strong>bar</strong>ne galde dagion ongi egiña<br />
danentz. "Intus consulat". Or Aitork 308. Holaz ditiagü bihotzak / gük <strong>bar</strong>nez <strong>bar</strong>ne heziko / eta bide xüxenetik /<br />
berehala okhertüko. Casve SGrazi 48. Arhin nai boztariutan / Khantü horek ni ezarten, / Ene arima osoki /<br />
<strong>bar</strong>nez <strong>bar</strong>ne ere joiten. 'J'en suis très touché / Jusqu'au fond de l'âme'. Ib. 64.<br />
- BARNEZKO. Interior. Eztrauku lege ezarten kanpotiko obrén gainean solament, baina prinzipalki gure<br />
bihotzetako afekzionén gainean. --Hik aditzen duk beraz, badela hiltze mota <strong>bar</strong>nezko bat. Lç Ins D 6v.<br />
- BARNE-ZURI. "<strong>Bar</strong>ne-zuri (L-ain), zakur-zuri (L-ain), [...] tramposo" A (s.v. zuri).<br />
- BARNIALA, BARNIALANO, BARNIALAT. v. BARNERA, BARNERAINO, BARNERAT.<br />
- BERA BARNEAN. a) Incluyendo. Jainkoak tratatuko gaitu gure lagunak, etsaiak bera <strong>bar</strong>nean direla,<br />
tratatzen ditugun bezala. Dh 250s. Bazko biharamunean eta biharamunagoan, eta oktaba guzian, bazko zahar<br />
bera <strong>bar</strong>nean [othoitz egiten dutenek irabaziko dute] egun guziez hogoi eta hamar urthe eta hanbertze berrogoi<br />
egunetako indulientzia. JesBih 469.<br />
b) En el plazo de. v. BARNEAN (b). "Urthe bat bera <strong>bar</strong>nean (JesBih 294), dans le cours d'une anée même"<br />
Dv. Artean hiltzen bada edo atheratzen kargua duen bat, ordaina izendatuko da ilhabetea bera <strong>bar</strong>nean.<br />
JesBih 414.<br />
Etim. De <strong>bar</strong>rene, con síncopa de -e-. La forma con -e adventicia <strong>bar</strong>rene, atestiguada ya en Etcheberri de<br />
Ziburu, es el resultado de la aglutinación de la vocal de unión -e-, debida al frecuente empleo de la palabra en los<br />
casos locales: <strong>bar</strong>ren-e-an, <strong>bar</strong>ren-e-ra..., de donde <strong>bar</strong>rene-an, etc.<br />
<strong>bar</strong>nealde (Dv). Parte de dentro, interior. "<strong>Bar</strong>nealde, partie intérieure, côté de l'intérieur" Dv. "<strong>Bar</strong>nealdeko,<br />
qui est de l'intérieur" Ib. v. BARNEKO ALDE, <strong>bar</strong>ne (I, 2). Zer egin bear dute bada beren <strong>bar</strong>nealdea ere<br />
garbitzeko, beren pekatuak eta arrapakeriak ordaintzeko? Ir YKBiz 273. Farisau itsua, garbi zak leenik<br />
ontziaren ta erratilluaren <strong>bar</strong>nealdea, ta orduan garbituko duk kanpoaldea ere. Ib. 402. <strong>Bar</strong>ne-alderuntz istinga<br />
iritsi-ezinekora daramaten hutsune maltzurrak. MEIG IX 129 (en colab. con NEtx).<br />
<strong>bar</strong>neatu. Penetrar, entrar. Hortxe, erak eta irudiak menderatua duten gaiaren bihotzean, hutsuneak<br />
erronka jotzen du eta ateak isten ditu. <strong>Bar</strong>neatzen da. "Penetra". MEIG IX 129 (en colab. con NEtx).<br />
(Trans.). Nola <strong>bar</strong>neatu, azalean bakarrik lan egiteko balio zuten enbor haiek? MEIG IX 137 (en colab.<br />
con NEtx). Hutsuneak, ziri baten antzera <strong>bar</strong>neatzen ditu. "Los penetra". Ib. 126. Eskultura ere, be<strong>bar</strong>ru<br />
debekatu horiek <strong>bar</strong>neatzen ditu. Ib. 131.<br />
<strong>bar</strong>neatzaile. 1. Inspector. Erderazko "Inspector" eta "policía" euskeraz nola esan? Nai badezu erderaz<br />
bezela; baiña garbi-zalea bazera, aukera itzazu auetatik: Inspector, miatzaille, <strong>bar</strong>neatzaille, ertzain-buru,<br />
ertzain-nagusi. NEtx LBB 110.<br />
2. Penetrante. Maitasuna! Mundua darabillen ego-aize <strong>bar</strong>neatzaillea! NEtx LBB 197.<br />
<strong>bar</strong>neberatu. Conmover. Hutsune hau, bera agirian jartzen duen era bezain ikus-erreza behar dugu.<br />
Mintzabideak baditu. <strong>Bar</strong>neberatzen zaitu; hutsune horrek <strong>bar</strong>ruan duen gaia hausten dizu. "Conmueve". MEIG<br />
IX 135 (en colab. con NEtx).<br />
<strong>bar</strong>nedegi. v. <strong>bar</strong>netegi.<br />
<strong>bar</strong>nedun. Que tiene fondo, hondo. v. <strong>bar</strong>netsu. Emaitzu plat <strong>bar</strong>nedun batean bi edo hirur arroltze<br />
gorringo, sukriarekin ontsa lehertzen tuzularik. ECocin 35. Zerbitzatzen duzu plat <strong>bar</strong>nedun batian, yusa emanik<br />
azpian. Ib. 25.<br />
<strong>bar</strong>negabe. Llano, sin profundidad. Aphaiñtzen du beraz artha handirekin, / Axixa bat bere dagozkon<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 89<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
drogekiñ: / Trentxoiñ <strong>bar</strong>ne gabe ta zabal batean / Hedatzen du gero molde abillenean. Gy 50.<br />
<strong>bar</strong>neki. Profundamente. Zure zer-izan mei mearekin eta muiñarekin gertatzen baita, eta azkengabe mei ta<br />
sarkor danez, <strong>bar</strong>neki ta maiteki ta esan-ala baiño guriago ukitzen du. Or QA 183.<br />
<strong>bar</strong>nekiro. Profundamente. v. <strong>bar</strong>neki. Oen liburuak ortziaz, izarretaz, eguzkiaz, illargiaz, ipui luzez<br />
beterik baitaude, etzirudidan nik nai bezain <strong>bar</strong>nekiro azalduko zitidanik. Or Aitork 110.<br />
<strong>bar</strong>neko (BN, S; VocBN, H, Foix ap. Lh). Ref.: A; Lh. "Veste" VocBN. "(BN) veste, (L) gilet" H. "<strong>Bar</strong>neko,<br />
chaqueta. Peko-<strong>bar</strong>nekoa (BN-mix), [...] chaleco" A. "1.º (S-saug), ancien cache-corset de femme en gros tissu<br />
fait au métier et dépourvu de manches. 2.º (BN, S; Foix), camisole, veste, veston, gilet" Lh. Cf. BARNEKO. v.<br />
<strong>bar</strong>reneko. <strong>Bar</strong>neko gorri gorri batek, bere botoin urhestatuez zerratua, bainan idekia gainean, uzten zuen<br />
papoan agertzera athorra. Elsb LehE 8. Egidaitzut <strong>bar</strong>neko bat eta galtza pare bat. "Un gilet". Darthayet<br />
Manuel 384. Espartinak zangotan, hup, arin arina, / Sorbaldatik beheiti <strong>bar</strong>neko urdina. <strong>Bar</strong>b "Nere makhila"<br />
(ap. DRA). <strong>Bar</strong>nekoaren sakela zilarrez betea, abiatu da adixkideek goretsi duten parabisurat. Zub 69.<br />
- BARNEKO MOTX (L-côte, BNc ap. A; VocBN, H). Chaleco. "Gilet" VocBN. "Veste courte" H. "<strong>Bar</strong>nekomotx,<br />
chaleco" A. <strong>Bar</strong>neko motx bat badut anhitz ederra; / Urratuiaren hutsez ezdirot zerra. "Gilet". ChantP<br />
94 (sg. DRA, en otra versión publicada en Ariel 14-9-1845 dice <strong>bar</strong>neko-mutx). Esposeko jauntziak emanak<br />
zituen: pezako jaka, pezako galtzak, <strong>bar</strong>neko motxa dena ttitta gorri eta pherde. <strong>Bar</strong>b Sup 9. <strong>Bar</strong>neko motxa<br />
sorbaldari beheiti, makilak herrestan joan ziren Maiderrenerat. Ib. 184. Heben utzi zituen oski [...], pantalunak,<br />
<strong>bar</strong>neko motxa, gerrikua, xamarra ta boneta. A EY II 362. Galtz-aintzineko botoina <strong>bar</strong>neko-motxeko botoinxiloan<br />
emana duzu eta! Damurik, hola konkortua baitzira! Lf Murtuts 39.<br />
- BARNEKO PEKO. "Chaleco (BN-mix, Lander)" DRA.<br />
<strong>bar</strong>nekoi. Interior, espiritual, profundo. v. <strong>bar</strong>nekor, <strong>bar</strong>renkoi. Hemengo egia, eta berthute gehienak<br />
beretuak bezala zituen, eta hura bezaiñ <strong>bar</strong>nekoia, eta sainduen eskolan jakina behar da hemengo maxima gora<br />
eta perfetei bere edertasuna [...] erdera atze batean konserbatzeko. In Ch pról. Ikhasazu <strong>bar</strong>nekoi <br />
izaiten; egia eternalen gogoan erabilzen. Ch (ed. 1788) I 10, 2. Gizon <strong>bar</strong>nekoi antzo Zure legeak alperrik<br />
pozten nindun, beste lege batek baininderaman, gorputz-legeak gogo-legearen aurka. "Secundum interiorem<br />
hominem". Or Aitork 194. Elias <strong>bar</strong>nekoia ez-baiñan, agerikoia alatzen zun; ianari ua gabe akitu baitziteken.<br />
"Nec interior Helias, sed exterior pascebatur". Ib. 413. Norbait utsean erori baledi, <strong>bar</strong>nekoi zeratenok, alakoa<br />
samurki jaso zazute (Gal 6, 1). "Qui espirituales estis". Or MB 569.<br />
(No aplicado a personas). Arimak ez du beste arazorik, begiratu goxo etengabean Maitea ikusi ta maite<br />
izatea baiño. Ixil utsezko egoitza <strong>bar</strong>nekoian bi zorakortu. Onaind in Gazt MusIx 150. Leku seguru ta<br />
egokiagoak diranak gogoratzen dizkio: "ur gardena darion muiñoa", "ango itzalpe <strong>bar</strong>nekoia", "goi dagon<br />
artzuloa". Ib. 157.<br />
Introvertido. Alde batetik, bada, <strong>bar</strong>nekoiak eta neurotikoak idatzi dituzte egunkariak. Txill Let 74. Batzuen<br />
ustez, igartzen diogu, oraingo seta aunditu besterik ez du egingo Leturiaren Egunkari onek; au da, gizon<br />
<strong>bar</strong>nekoi ta etsita aurkeztutzekoa. Ib. 76.<br />
<strong>bar</strong>nekor (Dv, A). Interior, espiritual. "Profundo" A. v. <strong>bar</strong>nekoi, <strong>bar</strong>renkor. Jainkoaren Amaren espos<br />
garbia, arima phuru, humil, pairakor eta <strong>bar</strong>nekorren modela eta patroina. JesBih 444. Izpirituko <strong>bar</strong>riamendu<br />
kontinozko bat, zeinak egiten baitu [...] usantza edo habitura bat gauza guzietan Izpiritu <strong>bar</strong>nekor bat gabe<br />
hartzeko. Jaur 118. Arima <strong>bar</strong>nekor guziak. Jaur SJosepe 56 (ap. DRA). Berthute <strong>bar</strong>nekor eta gordeak maitea<br />
[sic] dituzten arimak. Ib. 57 (ap. DRA). En DFrec hay un ej.<br />
Profundo, sentido. Belarminoren zear almenatzazko espenak <strong>bar</strong>nekorrenak zirala ere, Roman bezelaxe<br />
Paris-en mintzatueraziko zenduten? "Por más profundas que fuesen las convicciones de Belarmino". Zink Crit<br />
71.<br />
<strong>bar</strong>nekoratze. Interiorización. Labur esan, Donibane Gurutzengan ikuskarien <strong>bar</strong>nekoratzeak goiena<br />
jotzen du, jainkotasun-erpiñera egiten da. Gazt MusIx 170.<br />
<strong>bar</strong>neño. (Dim. de <strong>bar</strong>ne). Pequeña habitación. Ori, bakar, bakarrik egin behar zuen pidaia! Arimarik ez<br />
<strong>bar</strong>neño hartan! Hobe! <strong>Bar</strong>b Sup 45. Hemen, dugu jakiten erakuslearen ahotik, zuen ohi biltzea egun guziez<br />
jauregiko familiak; elgarrekilako othoitz-lekutzat zaukaten <strong>bar</strong>neño hau. JE Ber 62.<br />
<strong>bar</strong>neratu (Dv, H), <strong>bar</strong>nera, <strong>bar</strong>nialatu. 1. Penetrar, entrar. "<strong>Bar</strong>nera, tze, tu, entrer dans un intérieur" Dv.<br />
"Ez da <strong>bar</strong>nerako, il n'entrera [pas]" Ib. Baina mundu hunetako ansiék, eta abrastasunezko enganioak, eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
90
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berze gauzetako guthiziék <strong>bar</strong>nerarik ithotzen dute hitza, eta fruktu gabetzen da. Lç Mc 4, 19 (Dv <strong>bar</strong>nera<br />
sarthuz). Kóntra berriz gure itz eta predíku guziak gelditukodire beárrien pokálean <strong>bar</strong>neratugábe ezpadióte<br />
indár ematen Espiritu Sánduak. LE Doc 200. Eta <strong>bar</strong>neratu ziren orotsak eta urrixak ziren mota guzitakoak,<br />
Jainkoak Noeri manatu izan zioen bezala. Dv Gen 7, 16 (Urt sarthu, Ur, Ol, Ker sartu, Bibl jin). Apaiz yaunari<br />
<strong>bar</strong>nera zaio, / itz ôk entzunez, ikara. Or Eus 334. Zoaz, neska, ta <strong>bar</strong>neraturik, Pobeko zenbait gizon Aigist-aren<br />
billa dirala azaldu iezu. Zait Sof 40. Uxarka <strong>bar</strong>neratu zaidan beldurra! Ib. 40. Ataritik <strong>bar</strong>nera zaneko. Ib. 92.<br />
Aizearen mukuluak ez baitu eguzki-argia eragozten, artatik iragaiten baita <strong>bar</strong>neratuz, ez autsiz edo ebakiz,<br />
baiña guzia betez. "Penetrans". Or Aitork 154. Alabaina, oraingoaren eta emengoaren erroak Eladen<br />
<strong>bar</strong>neraturik ageri zaizkigu. Zait Plat 2. Iainko aren seina, A<strong>bar</strong>i alegia, urrezko gezitan biurturik <strong>bar</strong>nera omen<br />
zitzaion Pitagorari. Ib. 59.<br />
(Tras gen.). Lezearen <strong>bar</strong>nera zenean izatu zuen uste gabeko bozkarioa. Jnn SBi 119. Bena azi horietarik<br />
zunbait, ogi bihiaren <strong>bar</strong>nialatzen dira. Eskual 9-10-1908, 4 (ap. DRA).<br />
(Tras tema nominal nudo). Ots! yauregi <strong>bar</strong>nera zaite. Zait Sof 99.<br />
2. (Trans.). Meter, introducir. "Mettre dans un intérieur" Dv. Zabiltzan hura [paralitikoa] <strong>bar</strong>nera ekharri<br />
nahiz, eta haren aitzinean ezarri nahiz. Eta edireiten etzutenean nondik hura <strong>bar</strong>nera liroiten [...] teuletarik<br />
erauts zezaten. Lç Lc 5, 18s (He sararazi, Tb sarrarazi, Oteiza, Dv, Brunet, Or, Ker, IBk, IBe sartu).<br />
<strong>bar</strong>netasun. Profundidad. v. <strong>bar</strong>natasun. Eta berze parte bat eror zedin leku harrizuetara, non ezpaitzuen<br />
lur anhitzik: eta bertan ilkhi zedin, zeren ezpaitzuen lur <strong>bar</strong>netasunik. 'Quoniam non habebat altitudinem terrae'.<br />
Lç Mc 4, 5 (Dv <strong>bar</strong>natasun).<br />
(Fig.). Liburu aietan, baiesgarri zirala entzunik ere, len arritzen nindutenak, misterioaren beraren<br />
<strong>bar</strong>netasunari negozkion. Or Aitork 133.<br />
<strong>bar</strong>netegi, <strong>bar</strong>nedegi. 1. Lugar a cubierto; local. Cf. <strong>bar</strong>rendegi. Nahasten duzu phalarekin [gisu ura eta<br />
ogi haziak] eta gero bokhetera estalirik uzten duzu hala-hala <strong>bar</strong>netegi bero batean, eta ez haizea dabilan<br />
tokian, hogoi eta lau orenez. Dv Lab 51s. Urtheko sasoin huntan, eri hanitz baditut paganoen beren artetik, eta<br />
ene etxolak iduri du medikuntzako <strong>bar</strong>nedegi bat. Prop 1897, 247. Herriko buruzagia ezik [...] gure <strong>bar</strong>nedegirat<br />
sarthu zitzaukun. Prop 1899, 171. Hastetik, emaztekien <strong>bar</strong>nedegietan guziz ez zarozkigun, ehunka gauzen<br />
galdetzetik athertzen. Prop 1901, 149. <strong>Euskal</strong>zaleen-Bilzarrak egin du urtheko bil-aldia Maulen, Hiriko Etxean,<br />
Heugas jaun hauzaphezak onhetsia zioen <strong>bar</strong>nedegi ederrean, buru lehen zuelarik don Julio Urquijokoa. Lander<br />
RIEV 1909, 652.<br />
2. Internado. Guk <strong>bar</strong>netegiko ikastaro trinkoak ere behar ditugu, ordea. MAtx Deia 7-9-1995, 12.<br />
<strong>bar</strong>netiar. Interior, espiritual. v. <strong>bar</strong>nekoi. Nihoiz etzare <strong>bar</strong>netiar eta debot izanen, ez bazara bertzeen<br />
egitekoez ixilik egoten. Dv Imit II 5, 2. Bena izan denez espiritüz ümil, ezti eta bathikor, Jinkotiar eta <strong>bar</strong>netiar,<br />
güti da galthatzen. Ip Imit III 31, 5 (Mst <strong>bar</strong>netiko).<br />
<strong>bar</strong>netiarki. Interiormente, espiritualmente. Dakianak <strong>bar</strong>netiarki ebilten, eta kanpotiko gaizez kasü güti<br />
egiten, harek eztü lekhü hun txerkhatü beharrik [...] bere debozionen egiteko. Ip Imit II 1, 7 (Ch <strong>bar</strong>reneko<br />
bizitzeaz bizitzen).<br />
<strong>bar</strong>netsu. "Profond. Zieta <strong>bar</strong>netsü (S-saug), assiette à soupe (par oppos. à zieta-xabal 'assiette plate')" Lh. v.<br />
<strong>bar</strong>nedun.<br />
<strong>bar</strong>netto. (Dim. de <strong>bar</strong>ne). Pequeña habitación. Hemen, gure aldean, bertze <strong>bar</strong>netto batean dugu ohean<br />
gure aita zaharra. EskLAlm 1899, 4 (ap. DRA).<br />
<strong>bar</strong>nexka. Celdilla de panal. "Alvéoles, hobixka, zilhoxka, <strong>bar</strong>nexka [...] des dents, hobi" T-L.<br />
<strong>bar</strong>nezale. Espiritual, dado a la mística. <strong>Bar</strong>ne-kanta ta Maite-sugar bizi, bai bertso bai azalpen, ederki<br />
egin eta biribildurik dauzkagu, arima <strong>bar</strong>ne-zaleen goxogarri. Onaind in Gazt MusIx 151.<br />
<strong>bar</strong>nezgarri. "Impenetrabilidad, impenetrable" Lar.<br />
<strong>bar</strong>nialatu. v. <strong>bar</strong>neratu.<br />
<strong>bar</strong>nisuri. 1. "Difundirse" Lar.<br />
2. "Difuso" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
91
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>nisuriro. "Difusamente" Lar.<br />
<strong>bar</strong>nisurtari. "Difusivo" Lar.<br />
<strong>bar</strong>nisurte. "Difusión" Lar.<br />
<strong>bar</strong>niz. v. berniz.<br />
<strong>bar</strong>nizatu. v. bernizatu.<br />
1 <strong>bar</strong>o (Dv A, H). "Certain engin pour pêcher le saumon" Dv. "Machine de pêche en rivière pour prendre des<br />
saumon et alozes" H. "Cierto aparejo para pescar salmones" A.<br />
2 <strong>bar</strong>o. Grande (en el habla de los gitanos vascos). "Grand" Michel LPB 145. "Grand, <strong>bar</strong>o" VocBoh 105.<br />
"<strong>Bar</strong>o, handi" <strong>Bar</strong>b GH 1970, 35. Hire dui ankhai <strong>bar</strong>o, koloek [por kal-]. Mde Po 83.<br />
<strong>bar</strong>oe. v. <strong>bar</strong>oi.<br />
<strong>bar</strong>oi (Lar, Añ), <strong>bar</strong>oin (Urt III 266), <strong>bar</strong>on (Urt Gram 29), <strong>bar</strong>oe (Lar), <strong>bar</strong>u (Casve). <strong>Bar</strong>ón. "<strong>Bar</strong>o, jaun<br />
nobléa, aitonen semea, erresumako jauna, erresumako parea, <strong>bar</strong>oña" Urt III 266. La -u de la var. suletina es<br />
acentuada y nasal. Lengoaie orok badiote <strong>bar</strong>on handia zarala. (1554). Iker-2, 261 (el ed. Haritschelhar lo<br />
interpreta como 'varón', y traduce: 'un grand homme'; parece significar más bien '<strong>bar</strong>ón, gran señor'). Bosteun<br />
dukat kosta jakan / <strong>bar</strong>oeoni balentia. Lazarraga (B) 1204r. Gargoro denbora da amorioak garai dezan<br />
debozinoaren hotztura [...], kapitainak soldatua, dukeak <strong>bar</strong>oina, prinzeak aitonen semea. Harb 206. O<br />
Patriarka saindua, eta <strong>Bar</strong>oin onhetsia! Ib. 467. Orduan pausu nuke, / Eta nihaur neduke, / Handiago baninz ezi<br />
/ <strong>Bar</strong>oin, Kont' edo Duke. O Po 39. Zu iaun handi bat, <strong>bar</strong>oin handi bat, markis handi bat zirela. Tt Onsa 2.<br />
<strong>Bar</strong>on, Markes, Duke ta beste gizon andiak. Mb IArg II 18. François Revolecua, Olorueko aphezküpü,<br />
Erregeren Konseiller haren Konseillietan, Momurreko <strong>Bar</strong>on. Mercy 10. Eztiat konsideratüren, / xipirik, ez<br />
handirik, / Seiñeur, ez Prinze, / <strong>Bar</strong>u, ez eta dükerik. Xarlem 767. Ordian <strong>Bar</strong>din girate, / Diferent denik estate, /<br />
<strong>Bar</strong>uak eta nubliak. UskLiB 217. Irten zan Nafarroan Pirineoko arkaitz tarteetara Bigorrako <strong>Bar</strong>oiaren seme<br />
leial Inigo Arista euskaldun gazteria talde andi batekin. Izt C 279. Baldin baneki gura dozula / Inglaterrako<br />
koroia, / botako neukez Prinzipe Alberto / ta bere emazte <strong>bar</strong>oia. Azc PB 123. Leheneko Jaun <strong>Bar</strong>onak egin zion<br />
fagore / Guarda plazatu baitzuen zazpi egunik <strong>bar</strong>ne. Ox 192. Jan <strong>Bar</strong>uak aspaldin / Txedera bat edatü zin. /<br />
Txori eijer bat atzaman düzü / Paueko seroren konbentin. Balad 110. Nolako <strong>bar</strong>oiña, halako arrazoiña (BN).<br />
Lander Eusk 1925 (IV), 42. Supazter-xokoko azken solasa, hau izan zuen ene alderat jaun <strong>bar</strong>oinak. JE Ber 35.<br />
Santelmoren suen galda okerrak zurrunbilloan datoz, eta Crau legorrean ostiko-otsa da, txilintx-otsa. Bai!<br />
Castillon-go <strong>Bar</strong>oiaren ukaldi aserrea da. Or Mi 78. Pierris Papin deritzana, Utrikeko <strong>bar</strong>oi-lurren nagusia.<br />
Berron Kijote 199.<br />
<strong>bar</strong>oin. v. <strong>bar</strong>oi.<br />
<strong>bar</strong>oitxo, <strong>bar</strong>ontxo. "<strong>Bar</strong>onulus, kabaillero, <strong>bar</strong>óntxoa" Urt III 269.<br />
<strong>bar</strong>ojalari. Especialista en Pío <strong>Bar</strong>oja. <strong>Bar</strong>ka eske nator, azkenik, <strong>Bar</strong>ojaz bi bider bederik mintzatu<br />
naizelako gure <strong>Bar</strong>ojalari ofizialen baimenik gabe. MIH 401.<br />
<strong>bar</strong>oki. "Varones del timón, lemaren <strong>bar</strong>okiak" Lar.<br />
<strong>bar</strong>olla. v. <strong>bar</strong>roil.<br />
<strong>bar</strong>on. v. <strong>bar</strong>oi.<br />
<strong>bar</strong>ona. <strong>Bar</strong>onesa. v. <strong>bar</strong>ontsa. Madama de Tourzel zen Rusiako <strong>bar</strong>ona bat, de Korff deitzen zena. Elsb<br />
Fram 89.<br />
<strong>bar</strong>onesa. "<strong>Bar</strong>onne" Urt Gram 29.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
92
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>onia. "<strong>Bar</strong>onia, <strong>bar</strong>onia, <strong>bar</strong>oñaren zuzena" Urt III 269.<br />
<strong>bar</strong>ontsa. <strong>Bar</strong>onesa. v. <strong>bar</strong>ona. Eta ez zituzten ere ikhusiko nahas mahas balsatzen, Yuduekin, orduko<br />
dukesak, kontesak eta <strong>bar</strong>ontsak. Elsb Fram 181.<br />
1 <strong>bar</strong>ra (G-goi, S; Urt, Arch VocGr, H). Ref.: Lrq /baRa/; Giese CasaS 12. Tr. Documentado desde<br />
Leiçarraga (<strong>bar</strong>ran), se encuentra tanto al Norte como al Sur.<br />
1. <strong>Bar</strong>ra, palanca; en gral., todo objeto en forma de <strong>bar</strong>ra. "Claua, athe<strong>bar</strong>ra, atheko <strong>bar</strong>ra, athe zarratzeko<br />
<strong>bar</strong>ra" Urt V 203. "La pince, la <strong>bar</strong>re" Arch VocGr. "<strong>Bar</strong>re, levier" H. "El palo de hierro que liga los dos<br />
morillos, <strong>bar</strong>ra, xü <strong>bar</strong>ra, xüko <strong>bar</strong>ra" Giese CasaS 12. "El palo de hierro para mover la viga, ehe<strong>bar</strong>ra. Ehe- es<br />
una contracción de eihea (ehiera)" Giese MolinS 621. "<strong>Bar</strong>rak (G-goi), varas" AEF 1957, 63. Cf. IC I 377: "El<br />
nombre de <strong>Bar</strong>ragán [...] es tomado del vascuence. Porque quiere decir 'sobre el miembro genital'".<br />
Padre Pedro Geronimoren / <strong>bar</strong>rako txokolatea. BBizk 30. Ta arik aurrerako biar edo lanak geratuten dira<br />
ijeliarentzat, zeñi jagokan ijestea edo irutia burdiñia, ekarri artian burdin-<strong>bar</strong>ra izatera. Mg PAb 127. Furneuko<br />
burdin <strong>bar</strong>rak. HerVal 193. Hango leihoetan ezarri zituzten, Erregeren beraren bistan, burdin <strong>bar</strong>rak. Elsb<br />
Fram 106. Urre-<strong>bar</strong>ra bat aundi samarrak / zenbat balio lukian. Tx B I 151. Burdin-<strong>bar</strong>ra, marteilu, / aizkorak<br />
eskutan / Zure bortak aurtikiz / lurrerat pusketan. Etcham 56. Azpeiti dala Azpeiti, / Riojan San Millan... / an<br />
bai, euskal-amarren, / burni-<strong>bar</strong>rak pillan. Or Eus 211. Burdinbideko <strong>bar</strong>rak baño geiago alkargandik urrundu<br />
<strong>bar</strong>ik, [langillien] Bazkun biok bide batetik doaz. Eguzk GizAuz 126. Iragaile soil bat zekusatenenan, gaitzeko<br />
kaska bat emaiten zioten burutik behera eta kaskatik hiltzen zen. Batak burdin <strong>bar</strong>ra bat erabiltzen zuen helburu<br />
hortarakotz. Mde Pr 134. Musika ixildu zan ta orduan nagusia asi zan <strong>bar</strong>ra zear batean iñon diran irabio,<br />
igotze ta jeisteak egiten. Anab Poli 87. Jarri zuan [txalupa] burni-<strong>bar</strong>raen azpian. Ib. 32. Gure txoferra<br />
bolantiari alde batera eta bestera ematen asi zitzaion, bañan automobilla, berak nai zuan tokira, direzioko <strong>bar</strong>ra<br />
arrastaka baitzetorren. Salav 62.<br />
2. <strong>Bar</strong>ra, acumulación de arena frente a la desembocadura de un río; rada, ensenada. Noiz ere baitzare<br />
<strong>bar</strong>rako entradan ikusiko tutzu gasteluak. INav 102. Xalupez denaz bezenbatean, zuen habitantek ekar ahal<br />
dezakete bere paradak harturik <strong>bar</strong>ran pasatzeko, abertitzen gaituzuela egunaz (L, 1680). ConTAV 5.2.9, 135.<br />
Sortzez Española, hogoi eta hamabi urthetakoa, Donibaneko <strong>bar</strong>ran lau urthe huntan trabaillatzen dena, zeiña<br />
egoten baita Ziburun Pierres Bereret, <strong>bar</strong>rako entreprenuaren <strong>bar</strong>atze zaiña baitan (L-côte, 1788). ETZ 168.<br />
Agiri dira Burdeosko munu, Baionako <strong>bar</strong>ra, Biarrizko erri, Sokoako gaztelu, Ondarrabi eta Endaiko portu eta<br />
Abbadiren jauregi galanta. Zab Gabon 108. Eztau burua pozik / gizonak ikusten / <strong>bar</strong>rati urten artean / itxasoak<br />
austen. Azc PB 238. Potorrak, millaka ta millaka, sare lodi andi baten irudira, itxas-ate edo <strong>bar</strong>ra ondoan,<br />
uretan jarrita ikusten ziran noizean beiñ. Ag Kr 77. Milla bederatzi eun da / lenengo urtean, / Maiatzaren<br />
amalau- / garren egunean, / Oriyoko erriko / <strong>bar</strong>raren aurrean / balia agertu zan / beatzik aldean. Arrantz 104.<br />
Arrantzu onetarako berexirik zeuzkan tokiyak Zarauzko kosta, Oriyoko <strong>bar</strong>ra, Asabatzak, edo Txoritxu, edo<br />
Zurriola urrean dagon Donostiko boka izaten ziran. Elizdo EEs 1925, 214. Donostiarrek etzuten, ustez, / etsairik<br />
Getarirekin; / Zumai ta Zarautz janik zeuzkaten / <strong>bar</strong>ran agertzearekin. "Rada". Or Eus 387. Herriko portutik<br />
(Errobisalari hurbil omen baitzen) eta Baionako <strong>bar</strong>raraino xalant azkar batzu joan-jin bazabiltzan egun guziez.<br />
Lf Murtuts 1. Itsaskolko edo <strong>bar</strong>ran egozan jolas-ontziak. Erkiag Arran 163. Itsasoa lano dago / Baionako<br />
<strong>bar</strong>raraino. Xaramela 169. Neska batek, Zumaiko <strong>bar</strong>rean, zutunik biok / galdetu dit, galdera mutua, lerroka<br />
igaro diren / azkenengo kai]n[uen arabera, nora dozen, nora goazen. Lasa Poem 104.<br />
3. Franja, lista. Sagar umo eder <strong>bar</strong>ra gorriz estali bat eskuetan artu, eta aitari esan zion: Aita, non eta nola<br />
topatu dituzu neguan onelako fruta ederrak? Arr GB 115.<br />
4. <strong>Bar</strong>ra (de <strong>bar</strong>, cafetería...). Cf. 1 <strong>bar</strong>. Polizia batekin presentatuko da Madalen kafeterian, eta han pare<br />
hori ikusiko du, <strong>bar</strong>ra-ondoan, baina hirugarren lagun batekin. Arti Ipuin 59.<br />
- BARRAN. Jugando a lanzar la palanca. Stadioa, zen spazio lasterkako xedatu bat: orain nehork <strong>bar</strong>rán<br />
artzeko egin baleza bezala. Lç Decl a) 6v.<br />
2 <strong>bar</strong>ra. Momento de mal genio. "Arratxak eukitzen ditu: [...] persona <strong>bar</strong>ratsua da gogotikan (G-azp),<br />
holako <strong>bar</strong>rak izaten ditu (G-azp)" Gte Erd 20. v. <strong>bar</strong>raldi.<br />
- BARRA-ALDI. v. <strong>bar</strong>raldi.<br />
- BARRAK HELDU. "<strong>Bar</strong>riek eldu diyo orrei, egoskoorkeien asi da-ta" (G-azp).<br />
- BARRAZKO. "Mala letxekoa da, [...] <strong>bar</strong>razkoa da (G-azp)" Gte Erd 212. v. <strong>bar</strong>ratsu.<br />
<strong>bar</strong>ra. v. farre.<br />
<strong>bar</strong>raban (V-ger-m-gip, L-côte ap. A). Bribón, pillo. "(V-ger), pícaro" A. "(V-ger-m-gip, L-côte). Gizon<br />
<strong>bar</strong>rabana! palabra soez que se dice acaso como eufemismo de '<strong>Bar</strong>rabás'" Ib. "Kusan abil, <strong>bar</strong>raban ori?, ¿tú,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
93
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
pícaro, andas a caza de algo?" Ib. s.v. kusa. --Nora joaten ete da Martin <strong>bar</strong>rabana? --Jesus Txomin, esaizu<br />
Martin Jangoikoarena! --Zer ba, <strong>bar</strong>rabana berba txarra ete da? --Eztot uste ona danik. Echta Jos 40. Nik ori?<br />
Ze <strong>bar</strong>raban! / Olako asmorik! Echta EEs 1913, 24. Ana Josepa, mutill <strong>bar</strong>rabanagatik otoitz egiten ezta ixilldu.<br />
Ag G 340. Gure mutil <strong>bar</strong>raban au, eskoliari itxi dautsonetik ona, ezin dogu gabetan goiz etxeratu. Kk Ab II<br />
157. Orrein buru<strong>bar</strong>en <strong>bar</strong>rabana! [...]. Zazpi andra gixon bakotxak artu biar dittuzala egin dodala nik<br />
aginddu; asmau be egittia! Otx 28. Eskilara-mailako arritxu labana, galdaran sartu ddaku mutil <strong>bar</strong>rabana (Vple).<br />
"El muchacho inquieto". A EY III 128. Eta Artazitxu atso <strong>bar</strong>rabanak bere entzuleak isil, otzan ta eskurakoi<br />
jarri zituala igarri ebanean, jaurti eban, jaurtiguraz eukana. Erkiag Arran 143. Baiña <strong>bar</strong>raban arek zer egin<br />
eban? Txomiñeri dirua ekarri beraz? Bai laster be! Bilbao IpuiB 161. Ondo merezita eunkan azeri <strong>bar</strong>raban<br />
orrek! Ib. 203. Ai <strong>bar</strong>rabana! Zelan iges egin ete deusku onaño alper zarrak alakoak! Ib. 204. Ta igel<br />
<strong>bar</strong>rabanok atrapetako ona zala-ta, Markolbek goizean egiñiko arto ta ogi guztiak eskuratuta, osiñera bota<br />
eutsezan. Ib. 247. Neska <strong>bar</strong>rabana! --diño berekiko. Neu itxi, ta beste prakadunen baten ondorik ez ete dabil<br />
ori? Erkiag BatB 182.<br />
(V-ger ap. A; Dv). "(V-ger), el demonio. Au <strong>Bar</strong>rabanak eroan jok, a éste ya le ha llevado el diablo" A.<br />
Duvoisin traduce <strong>bar</strong>raban como 'juron', pero v. <strong>bar</strong>rabanka.<br />
- BARRABAN-BARRABAN. Intens. de <strong>bar</strong>raban. Ikusi dauz Beterrek, eta sekuleko ariñen eurekana juan<br />
eta ortutik uxatu dauz. "Zer dala ta bildurra galdu ete dabe <strong>bar</strong>raban-<strong>bar</strong>rabanok?". Kk Ab II 119s. <strong>Bar</strong>raban<strong>bar</strong>rabana!<br />
Otx 149.<br />
<strong>bar</strong>rabanka. "<strong>Bar</strong>rabanka haritze, pester. <strong>Bar</strong>rabanka est le modatif de l'inusité <strong>bar</strong>raban" Dv. Cf. <strong>bar</strong>raban.<br />
<strong>bar</strong>rabankari. "Qui a l'habitude de pester, de jurer" Dv. Cf. <strong>bar</strong>raban.<br />
<strong>bar</strong>ra-<strong>bar</strong>ra (AN, BN-baig), parra-parra (V, G, AN-5vill, L), farra-farra (V). Ref.: A (parra; farra-farra); A<br />
EY III 266; Satr VocP; Etxba Eib (farra-farra); Asp Leiz; Elexp Berg. 1. (Repetición expresiva empleada con<br />
una idea de abundancia en contextos diversos). "Parra, [...] onomatopeya que designa la profusión en el derrame<br />
de granos, gasto de dinero...Parra-parra darabille dirua" A. "Farra-farra, profusamente" Ib. "Farra farra<br />
darabill dirua, ez dakigu noiz arte" Etxba Eib. "Tiene sentido abundancial. Elurra <strong>bar</strong>ra <strong>bar</strong>ra" Satr VocP.<br />
"Mucho [...]. Izena aurretik izan ohi du, eta mugatu singularrean" Elexp Berg. "Dirua <strong>bar</strong>ra-<strong>bar</strong>ra irabazi dabe<br />
taberniakin" Ib. "Len, asteguntean be jentia <strong>bar</strong>ra-<strong>bar</strong>ra ibiltze zan gabian" Ib. v. <strong>bar</strong>-<strong>bar</strong> (2). Arpegitik bera<br />
odola zerion parra-parra. Ag AL 86. Antiguara igoniko gizadiak menditik bera jatsi ziranerako,<br />
baeietozen txalopak, parra parra, patxada onean. Ag Kr 85. Beti buruko illeak jasotzeko astirik artu ezinda,<br />
alderdi guztietan Malentxoren sarrerako albistea parra parra zabaltzen. Ag G 316. Eztek makala --esan oi zuan<br />
amonak-- orrelako liburu andia parra-parra irakurtzeko. Ib. 58. Zutik joango liraken gezurrak parra-parra<br />
esaten zizkigun. A Ardi 24. Ota erreari kea bezela, gezurra parra-parra zeriola. Ib. 94. "Altzaixu ankea gora, ia<br />
txixik egiten dozun". Parra-parra, ederto egin be. Kk Ab I 22. Euzkeldun utzak ixan ta erdera osta-osta<br />
<strong>bar</strong>rabaskeri galantak jaurtiaz ikasi orduko, parra-parra darabiltenak. Euzk 1930, 371. Uzta ugaria denean;<br />
oliondoeri <strong>bar</strong>ra <strong>bar</strong>ra olio oria daritenean. Or Mi 29. Ames dagit nautela / tximirritek eortzi / a<strong>bar</strong>aska baten, /<br />
ta illobia, lasaki / ta ixilka, ari naizela / parra-parra yaten. Ldi BB 12. Ta egingo nuke, <strong>bar</strong>rupe artatik, amar,<br />
ogei, berrogei-ta-amar idazti atera baietz parra-parra, nork artua izan-ezkero. Ldi IL 76. Dirua parra parra<br />
irabaziaz. Eguzk GizAuz 61. Edan zagun <strong>bar</strong>ra-<strong>bar</strong>ra. (AN-ulz). A EY III 90. Eliza-betean errezo-marmarra /<br />
Eliz-jirabiran, nekez, <strong>bar</strong>ra-<strong>bar</strong>ra / zenbait gurutzadun. SMitx Aranz 140. Pernando Amezketarra-ren ipui<br />
liburua euskera errezian idatzirik dagolako parra-parra saltzen omen da. Etxde AlosT 10. Gizonak parra-parra<br />
bota zittun bere bertso eztentsuak. Ib. 79. Piñuagatik esan da parra-parra maizterraren azkena dakarrela.<br />
Munita 105. Eta gau aizetsu zanez, sua parra-parra zabaldu zen etxean. Etxde JJ 213s. Aspaldi baten ospatsua<br />
ta entzutsua zan gaztañedi ederrak badirau iraun oindiño Elutzetan, gaztañondoak parra-parra igartu ta galdu<br />
diran arren. Erkiag Arran 120. Txiparra bota ta keia zeru-alderantz parra-parra ta lodi jaurtiaz. Ib. 83. Dirua<br />
parra-parra bildu zuten. Anab Poli 112. Urteak eta urteak dira iturriei ura <strong>bar</strong>ra-<strong>bar</strong>ra dariela, ta ola ere<br />
zenbat garbitzen ez diranak? EgutAr 19-5-1959 (ap. DRA). Azken alderantz, dirua bere ibilli zan parra-parra,<br />
beartsuen gogo bako gogoa erosteko. Erkiag BatB 102. Liburuetan parra-parra ereinda daurkizkigun iduri bizi<br />
ta eragilleak. Onaind in Gazt MusIx 145. Besterik ez balitz ere, gogait eragiten didatelako orain erdaraz <strong>bar</strong>ra<strong>bar</strong>ra,<br />
ahoz aho eta lumaz luma, dabiltzan zorioneko "estructura" horiek. MIH 194. Gaurko erdaren iturri<br />
garbitik <strong>bar</strong>ra-<strong>bar</strong>ra biltzen hasi garenak. MEIG II 127.<br />
Ganbela ongi garbitu bear da ta agotza <strong>bar</strong>ra-<strong>bar</strong>ra edo pixkaka zabaldu ta su eman bear zaio. "Esparcir<br />
poco a poco" (AN-larr). A EY I 29 (cf. <strong>bar</strong>reiatu).<br />
2. "Esta locución es también usada para indicar 'con franqueza, sin ceremonias'. Parra-parra nator (Vc,...),<br />
vengo con toda franqueza" A (s.v. parra).<br />
3. (Sust.). Ekaitz egunetako itsasoak alakoxe joan-etorri latz, indartsu, mutiriak sortu oi ditu, ugin, baga ta<br />
<strong>bar</strong>ra-<strong>bar</strong>rak astindu ta arrotuaz. Erkiag Arran 171 (Interpr?).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
94
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BARRA-BARRA EGIN. "Castigar mucho: <strong>bar</strong>ra <strong>bar</strong>ra in artio eman (BN-baig)" Satr VocP.<br />
<strong>bar</strong>rabas. 1. <strong>Bar</strong>rabás, persona díscola. "Querelleur" (S) Lh Eusk 1919-1920 (I), 82. "(S), impétueux" Lh. Cf.<br />
Elex Berg: "<strong>Bar</strong>rabas, norbaiti okerra dela esateko konparazio gisa erabilia. Ola baten bati esaten jakonian<br />
okerra ero zera danian: "<strong>Bar</strong>rabas baiño okerraua aiz i". Mutiko <strong>bar</strong>rabasa eta horrelakorik nekez entzuten da".<br />
Gaztetxoak egiten dituzte biraoak edo alkarri, edo artu aoan ta aserrez izen deabru, demonio edo<br />
<strong>bar</strong>rabasena. Mg CC 162. Kasik egunian egunian, ta askotan egun bakotxian sarri esan deutseezu zeure umiai:<br />
plagiaren izena, <strong>bar</strong>rabasa, arraijua, diabruba, bizirik etorriko ez al dala, itoko al dala. fB Ic I app. 14.<br />
Pregunta, busca y le halla / bedar iaten gogoz / y con fisga le dice / <strong>bar</strong>rabasa!, or zagoooz? / le descarga cien<br />
palos / erruki bakoak / ella echa juramentos / ta uzkarrak astoak. Azc PB 181. Askotan aditzen dira presuna<br />
batzu, alegia jende xeheaz arras hartuak; populua moldegaitz eta <strong>bar</strong>rabas daukate. Herr 16-4-1959, 1.<br />
2. Juramento, reniego. Asi zan esaten <strong>bar</strong>rabasak eta deminuak da olako berbak. (V-ger). Holmer ASJU<br />
1969, 188.<br />
- BARRABAS-BELAR (G-to; -bedar V-gip). "La hierba mala que se propaga rápidamente en los campos<br />
cultivados; es baja, de hojas redondeadas y llega a cubrir el suelo" Iz To. "Acederilla, aleluya" Elexp Berg. <br />
Aien, zaiñgorri, belaunbelar, <strong>bar</strong>rabasbelar ta orlakoak. Ag G 23n. Erdel-izparringiak soroan <strong>bar</strong>rabas-belarra<br />
baño ugariago agertzen ziran. EEs 1930, 120. <strong>Bar</strong>rabas-belharra <strong>bar</strong>nearen garbitzeko lehena omen da;<br />
gordinik <strong>bar</strong>din jaten da. Zerb GH 1931, 326. <strong>Bar</strong>rabas-belarra baño txarragoa dala [piñua]. Munita 21.<br />
1 <strong>bar</strong>rabaska. "(R), gacha, mezcla de borona y leche" A.<br />
2 <strong>bar</strong>rabaska. "(S), avec précipitation" Lh.<br />
<strong>bar</strong>rabaskatu. "(S), raspar el pan" A.<br />
<strong>bar</strong>rabaskeria. <strong>Bar</strong>rabasada. Onelako erri baten aituten da erraz egin leitekela emen edestuko dogun<br />
<strong>bar</strong>rabaskerija, erri gustija <strong>bar</strong>re baten ainbat egunian euki ebana. Kk Ab I 119. Baña nori buruak emongo<br />
eutson Aramayo lango agure zar koitau itxuradun bat izan zeitekeala alango <strong>bar</strong>rabaskeriaren egillea? Kk Ab II<br />
12. Euzkeldun utzak ixan ta erdera osta-osta <strong>bar</strong>rabaskeri galantak jaurtiaz ikasi orduko, parra-parra<br />
darabiltenak. Euzk 1930, 371. Zaragozako ikastetxe nagusian <strong>bar</strong>rabaskeriren bat egin dulakoa zabaldu omen<br />
zuten atzo. Ldi IL 21. Baña baltsakeri edo komunismoaren <strong>bar</strong>rabaskeri ta ondoren txarrez ikaratuta edo,<br />
gizartekeri edo sozialismoa bigundu ta gazatu nai leukienak be badagoz. Eguzk GizAuz 82. Bere <strong>bar</strong>rabaskeri<br />
na<strong>bar</strong>menenak kontatzen zizkiotenean, gordiñegia izan ezkero ukatu egin oi zun. Etxde AlosT 24. Etxakiat ba<br />
<strong>bar</strong>rabaskeri izango zoanentz. Bilbao IpuiB 272. Ez dute gogoan xede bat baizik, ea zer bazka emanen dioten,<br />
moldegaizkeria horren eta <strong>bar</strong>rabaskeria horren asetzeko! Herr 16-4-1959, 1. Santa Kurtze bezperaz / asten dira<br />
jaiak, / orduan eiten dira / <strong>bar</strong>rabaskeriak. BEnb NereA 26. Ixilegi dago gure Patxittu. Seguru <strong>bar</strong>rabaskeriren<br />
bat egiten dagola. Osk Kurl 40. Zenbait (gazte edo) ari dira gure artean inon sor daitezkeen <strong>bar</strong>rabaskeriak<br />
idazten. MIH 214.<br />
<strong>bar</strong>rabil (gral.; Urt I 149, Lar, VocBN, Dv, H, VocB, Zam Voc), <strong>bar</strong>abil (Sal, R). Ref.: Bon-Ond 141; VocPir<br />
291; A; Iz ArOñ, R 298; Etxba Eib; Elexp Berg. Testículo. "Virilitatis ademptae homo, <strong>bar</strong>rabilgabéko<br />
gizóna" Urt I 149. "Testículo" y "cojón" Lar. "<strong>Bar</strong>rabil (Ae), <strong>bar</strong>abil (Sal, R)" VocPir 291 (cf. ib. nota: "en<br />
Esparza me dieron <strong>bar</strong>rabil"). Cf. VocNav: "Tener muchos <strong>bar</strong>rabiles. (Pamplona)". v. koskoil, potro. <br />
Eritarzun horren seinaleak dire kanpoko aldetik gogor izaitea eta <strong>bar</strong>rabillak laburturik <strong>bar</strong>nerat erretiratzia.<br />
Mong 590. Idiak <strong>bar</strong>rabillak hantuak dituenean zer egin behar den. Ib. 592. Grisola gaur, guk dakigula, ezta<br />
esaten; <strong>bar</strong>rabilla baiño. Ezale 1897, 165. Yauberen errian <strong>bar</strong>rabillak zapal edo moztuak lituken irena ez bedi<br />
atotsi. Ol Deut 23, 1 (Ker, BiblE <strong>bar</strong>rabil; Dv potro). Nire errai guztiak usteldu dirade: / <strong>Bar</strong>rabilak, ugatzak,<br />
giltzurrunak ere. Arti MaldanB 214.<br />
- BARRABIL-BAKOITZ. "Ciclán, el que tiene sólo un testículo, aketza, <strong>bar</strong>rabil bakotxa" Lar.<br />
<strong>bar</strong>rabildun. "Cojudo" Lar.<br />
<strong>bar</strong>rabiletako. "<strong>Bar</strong>rabillak, los testículos. <strong>Bar</strong>rabilletako bat, un golpe en idem" Iz ArOñ.<br />
<strong>bar</strong>raburu. "<strong>Bar</strong>rabürü (S; Foix), celui qu'on rend responsable (fig.)" Lh. "Tête de turc" Casve.<br />
<strong>bar</strong>radaka. "(S), rodando" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
95
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>radera. 1. Presa. "(S; Foix), digue, écluse" Lh. Han hemenka ibai-zola ere kraskatu zen, leize eta<br />
tulunbio batzu eginez, ur-joaira desberdinduz; eta holaxet, egunetik biharrerat, ur-jauztiri edo <strong>bar</strong>radera<br />
batzuek hautsi zioten untzieri Baionarako bidea. Lf Murtuts 2.<br />
2. Compuerta de una presa. <strong>Bar</strong>raderetan ariza paratu. HerVal 189. Borz santelize berri <strong>bar</strong>raderako. Ib.<br />
222. <strong>Bar</strong>rederen arriñazia. Ib. 250.<br />
3. "La viga para alzar y bajar la esclusa, <strong>bar</strong>radea" (S) Giese MolinS 621. <br />
<br />
<strong>bar</strong>radun. Rayado, de rayas. v. <strong>bar</strong>ratu. Txapel azula eta <strong>bar</strong>radunak frakak / Arratian ei dagoz mutillak<br />
galantak. A EY IV 63.<br />
<strong>bar</strong>ragan. "<strong>Bar</strong>ragán, tela" Lar.<br />
<strong>bar</strong>ragandor (T-L). Epidídimo, órgano situado sobre cada testículo. "Épididyme" T-L.<br />
<strong>bar</strong>raia-. v. <strong>bar</strong>reia-.<br />
<strong>bar</strong>raitu. v. <strong>bar</strong>reiatu.<br />
<strong>bar</strong>raiu. v. <strong>bar</strong>reiu.<br />
<strong>bar</strong>raizongarri. v. farrekizungarri.<br />
<strong>bar</strong>raje. Presa. <strong>Bar</strong>rajiak dütü tinkatzen / Hurak, bortxaz tü lagüntzen / Argitegiala artinokan. 'Le <strong>bar</strong>rage'.<br />
Casve SGrazi 75.<br />
1 <strong>bar</strong>raka. "A borbotones. Odola <strong>bar</strong>raka atera" LE-Ir. Cf. <strong>bar</strong>ra-<strong>bar</strong>ra.<br />
2 <strong>bar</strong>raka (S). "Jeu de <strong>bar</strong>re de fer" Lrq s.v. <strong>bar</strong>ra. Gaztellondo-n, Ihaute arristian, <strong>bar</strong>raka bat izan da.<br />
Herr 14-3-1957, 3.<br />
- BARRAKAN (S). Ref.: Lh; Lrq (<strong>bar</strong>ra). "(S-saug), jouant à la <strong>bar</strong>re" Lh. v. BARRAN. Urthe oroz bezala,<br />
jente saldoa haratko da balinba, Xiberoko jokülari hoberenen ikhustea. Ezi arrestitan jokhatüko dira, bai<br />
lasterkakan, bai jaüzkan, bai <strong>bar</strong>rakan. Herr 17-8-1961, 3.<br />
3 <strong>bar</strong>raka. "En Valcarlos es de sentido peyorativo: 'poco sociable', 'arlote'. En cambio, hacia la costa vascofrancesa<br />
denota salero, gracejo. Se dice del hombre chistoso, agradable o de buen humor" Satr VocP.<br />
4 <strong>bar</strong>raka. Horren gatik, erran ditakea Ogeta izan dela bertze orduz entzun dugun atheraldiak dion bezala<br />
"<strong>bar</strong>raka hutsa"? Nekez... Ezen Ogetak erakutsi du ederki ez dela trinketean arras aprendiza. Herr 31-12-1959<br />
(ap. DRA, que traduce "bluff").<br />
5 <strong>bar</strong>raka. <strong>Bar</strong>raca de feria. Zine modurako makiña bat ingirau eben [...]. <strong>Bar</strong>raketan ipiñita diru mordo<br />
bat irabazteko asmoz, a zer pozik ebizen. SM Zirik 44.<br />
<strong>bar</strong>rakari (S). "Joueur de <strong>bar</strong>re" Lrq s.v. <strong>bar</strong>ra. "(Lanceur de) <strong>bar</strong>re, <strong>bar</strong>rakari" Casve.<br />
<strong>bar</strong>rakoi. <strong>Bar</strong>racón. Etxe ederrenian / edo <strong>bar</strong>rakoitan / ibilliko zaizkizu [zakurrak] / beti arratoitan. Uzt<br />
Sas 114.<br />
<strong>bar</strong>rakulio. v. <strong>bar</strong>akuilu.<br />
<strong>bar</strong>ral. v. <strong>bar</strong>rel.<br />
<strong>bar</strong>ralari. v. farrelari.<br />
<strong>bar</strong>raldi, <strong>bar</strong>ra-aldi. Momento de mal genio. "<strong>Bar</strong>ra-aldiak izaten ditu galantak, takar-aldiak" (G-azp).<br />
"Zenbait <strong>bar</strong>ra-alditan arrapatzen badek, eztek giro izaten" (G-azp). v. 2 <strong>bar</strong>ra.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
96
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>ranba (VocBN A, Dv, H). "Grand bruit qui n'effraye point, qui ne produit point d'effet" VocBN. "Fracas,<br />
grand bruit de choses qu'on renverse ou traîne" H. "(BN, VocBN), estrépito" A. Cf. birrinbi-<strong>bar</strong>ranba. v.<br />
burrunba. Aitzina zeñiak, <strong>bar</strong>ranbaz, bekanika batez ari eraziko dutu. Herr 26-10-1961, 3.<br />
<strong>bar</strong>ran<strong>bar</strong>i. "Bruyant" Dv.<br />
<strong>bar</strong>ranbila-birrinbala. Estrépito. Eskilaren <strong>bar</strong>ranbila-birrinbala kantu nasaiaz bezperatik salhatzen<br />
baitauku Besta-Berriren egun berezia. SoEg Herr 23-6-1960, 1.<br />
<strong>bar</strong>randa (B, BN-lab ap. A), <strong>bar</strong>handa (BN ap. A). I (Sust.). 1. "Parada, lugar de acecho" A. Ernai! emen<br />
nauzu, Yauna, / taigabe egunez <strong>bar</strong>randan zutik. 'Super speculam'. Ol Is 21, 8 (Dv atalaiaren gainean, Ker goitorrean).<br />
2. (Dv, H), <strong>bar</strong>renda (H), <strong>bar</strong>handa (H). "Espionnage" Dv, H. <strong>Bar</strong>randako behar eta <strong>bar</strong>randegirat<br />
helduko zen hirur orenen berantarekin. Ox 197.<br />
II (Adv.). <strong>bar</strong>handa (VocBN), <strong>bar</strong>renda. "<strong>Bar</strong>handa (adv.), en espionnnage, aux écoutes" VocBN. <br />
Konsidera dezala, / Begira dagonak, / Ez du gaitzik merezi / Egia dionak; / Ilun onduan ziren / Heien obra<br />
hunak, / Menturaz lehenago / <strong>Bar</strong>renda egonak; / Jornaleko hun dira / holako peonak. Bordel 140.<br />
<br />
- BARRANDAN (B, BN-arb-ciz; H, T-L; <strong>bar</strong>rendan AN, L, Sal; H). Ref.: A (<strong>bar</strong>handan, <strong>bar</strong>rendan); Izeta<br />
BHizt2; Gte Erd 63. Al acecho, espiando. "<strong>Bar</strong>randan egoitea, être aux écoutes, aux aguets (de ce qui se passe<br />
au dedans d'une maison, etc.)" H. "Escuchando" A. "Épier, <strong>bar</strong>randatu, <strong>bar</strong>randan egon " T-L. "Espiando.<br />
<strong>Bar</strong>randan zioken gure solasak aitzen" Izeta BHizt2. "<strong>Bar</strong>randan egoiten da (BN-arb), <strong>bar</strong>randan eman zen<br />
(BN-ciz)" Gte Erd 63 (s.v. bijilatzen). v. <strong>bar</strong>randuan, ZELATAN. Huna non dagoen gure harrasiaren<br />
ondoan, leihoetarik begira, xareten artetarik <strong>bar</strong>randan. Dv Cant 2, 9. Yauntto hek sarthu zireneko ganberan,<br />
eta bortha untsa zerratu zuten ondoan, eman ninduzun <strong>bar</strong>randan eta gakho xilotik beha. Elsb Fram 174.<br />
Emaiten da zelatan edo <strong>bar</strong>randan esponda baten gerizan. Jnn SBi II 90 (ap. DRA). Kantatu daukute "Maitia,<br />
nun zira" hain gora eta ozen non oiharzunak ihardesten baitzeien Espainiako aldetik, eztiki, "maitia" handik<br />
egon izan balitzeie bezala <strong>bar</strong>randan. JE Bur 142. <strong>Bar</strong>randan zelarik, <strong>bar</strong>randari laguna utziko zuen hor tente<br />
potente. Ox 197. Brigadako gardak oro egon ziren, alegia eta deusere ez, zeletan, <strong>bar</strong>randan, zerbait atxeman<br />
beharrez. <strong>Bar</strong>b Sup 140. Beldur ziren, eken bila gordetuak <strong>bar</strong>randan egonen zirela. FIr 151. <strong>Bar</strong>randan jartzen<br />
ziren etxe-kantoinetan; iragaile soil bat zekusatenenan, gaitzeko kaska bat emaiten zioten. Mde Pr 134. Geneven<br />
potret atheratzaileak Biltzarreko jaunen beha, <strong>bar</strong>randan. Herr 21-5-1959, 1. Zer ari ote ziren [azeriak]?<br />
Zakurra gelditu zen eta <strong>bar</strong>randan egon. JEtchep 31. Eisenhower presidenteak ez du gorde lehen alkirat heldu<br />
eta eman zuela baimena, airekoak ar ziten <strong>bar</strong>randan. SoEg Herr 19-5-1961 (ap. DRA). Bainan huna gure<br />
gizona atetik <strong>bar</strong>randan, eta zer ikusten du? "Épiant à la porte". Ardoy SFran 187s.<br />
(Tras gen.). Al acecho de. Jakizu dohakabe hek oinhaze bethikoetan daudela; ez sesurik, ez erreparurik<br />
hekientzat ez daitela. Eta berek diote zure zeletan eta <strong>bar</strong>randan daudela. Dv LEd 100.<br />
(Con dat.). Atzarria [zure gogoa], idekia, argi-gosea, bethi kaldan, munduari <strong>bar</strong>randan. Lf ELit 325.<br />
- BARRANDAZ. Al acecho. Zeihar-karrika batetik aldeginik zatekeen. Ala <strong>bar</strong>randaz ote zegoen ilunpean<br />
gorderik goaitatzen? Mde Pr 164.<br />
<strong>bar</strong>randari (B; Dv, H, T-L), <strong>bar</strong>rendari (AN, L; SP, Lar, Hb ap. Lh, H), <strong>bar</strong>handari (BN; VocBN, Hb ap. Lh,<br />
H). Ref.: A (<strong>bar</strong>handari, <strong>bar</strong>randari, <strong>bar</strong>rendari); Izeta BHizt2. Espía; vigía, centinela. "Soupçonneux, qui se<br />
met aux aguets, espion" SP. "Penetrador" Lar. "Entremetido" y "introducido, entremetido" Lar Sup (cuya fuente<br />
es sin duda Axular). "Espía, centinela" A. "Épieur, zelatari, <strong>bar</strong>randari", "espion" T-L. v. zelatari,<br />
<strong>bar</strong>randatzaile. Ezta on <strong>bar</strong>rendari izaitea, ezta on zelatan egoitea eta ez iragaiten diren gauza guztien<br />
iakitea. Ax 311s (V 207). Gizon hau zozoa da, dio aintzindariak soldadoer, nola hartu duzue zozo hau<br />
<strong>bar</strong>randari batentzat? Utzazue bere bidean. Laph 66. Nola begiz baitzadukaten igorri ziozkaten zelatari edo<br />
<strong>bar</strong>randari batzu. DvHtoy Lc 20, 20 (Dv zelatari). Deadar auek entzunik, Patxikoren agindu garratza gorabeera,<br />
Egiko <strong>bar</strong>randariak suziriak zalapart aundiz lerrerazten zituzten. A Ardi 63. <strong>Bar</strong>randan zelarik,<br />
<strong>bar</strong>randari laguna utziko zuen hor tente potente. Ox 197. Herodetar zenbait bidali zizkioten <strong>bar</strong>randari<br />
(zelatari), gizon zintzoak ziralako itxura egin ta bere itzetan atxitu zezaten. Ir YKBiz 391. Xalbaten ibillerak peko<br />
txar eragin zioten eta geroztik zeletan zebilkion, lenago Piarresen <strong>bar</strong>randari (espía) ibilli zen bezela. Etxde JJ<br />
113. Antxe, arrizko pillaretan gelditu zan, kurikari edo <strong>bar</strong>randari edo talaierua bailitzan. Erkiag Arran 96.<br />
Ixraelen <strong>bar</strong>randariak oro itsu ta alotzak. Ol Is 56, 10 (Dv atalariak, Ker zelatariak). Herri guziek herri<br />
guzietan badituzte <strong>bar</strong>randariak. SoEg Herr 19-5-1960, 2. Rusoek <strong>bar</strong>randatuak zituzten Amerikano<br />
<strong>bar</strong>randariak. Ib. 2. <strong>Bar</strong>randariak zarete, lurralde huntako ahulguneen ikustera jinak. Bibl Gen 42, 9 (Urt<br />
espione, Dv ikhusketari, Ur, Ker zelatari).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
97
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>randatu (AN, L, BN, R; Dv, H, Foix ap. Lh, T-L), <strong>bar</strong>rendatu (AN, L, BN; SP, H), <strong>bar</strong>rentatu (Bera app.),<br />
<strong>bar</strong>handatu (BN; VocBN, H). Ref.: A (<strong>bar</strong>randatu, <strong>bar</strong>rendatu, <strong>bar</strong>handatu); Satr VocP (<strong>bar</strong>rendatu). Espiar,<br />
vigilar. "Espionner" SP. "Épier" y "espionner" T-L. v. <strong>bar</strong>rindatu; cf. <strong>bar</strong>rendatu; <strong>bar</strong>rundatu. Zeren nola<br />
orduan baitute perilik gehiena [usoek], zeren orduan baitaude geldienik urera beha: eta orduan baitira<br />
ihiztariez ere zelatatuak, <strong>bar</strong>rendatuak eta guardiatuak, halatan daude hek ere iratzarriak orduan. Ax 342 (V<br />
228). Gu ere lekhukozko hedoitze hain handiaz <strong>bar</strong>rendatuak bezala garenaz geroz. He He 12, 1. Sarthu baitzen<br />
Iesus Pharisau aitzindari baten baithan, bere ian-aldiaren egitera, <strong>bar</strong>randatzen zegozkon. HeH Lc 14, 1 (He<br />
zelatan, TB zelatatzen). Doña Iñesen semea noiz nahi juaiten zitzaion athe xilotik <strong>bar</strong>randatzerat. Laph 72.<br />
Bazkal ondo baikira, beharrik, eta nehork ez baigitu <strong>bar</strong>randatzen! Bertzenaz, bitxia laike gure solasa. JE Bur<br />
99. Horra zer giren, Manex, heriotzaren mehatxuak nun nahi <strong>bar</strong>randatzen gitik. Zub 62. Eta han, arkaitz<br />
kaskoko muturretan dabiltza arranoak beren kafien eta ohantzen ondoan egaldaka, ingurika, zerbait hiliki<br />
<strong>bar</strong>randatzen. Ib. 118. Rusoek <strong>bar</strong>randatuak zituzten Amerikano <strong>bar</strong>randariak. SoEg Herr 19-5-1960, 2.<br />
<strong>bar</strong>randatzaile (Dv), <strong>bar</strong>rendatzaile (H), <strong>bar</strong>randazale, <strong>bar</strong>handazale (Foix ap. Lh). Espía. "Espion, qui est<br />
aux écoutes" H. v. <strong>bar</strong>randari. Ez gitezke etxetik athera nun ez ditugun harek igorri <strong>bar</strong>randazaleak gure<br />
ondotik. Prop 1891, 94.<br />
<strong>bar</strong>randegi, <strong>bar</strong>randei. Puesto de vigilancia. Cf. A: "<strong>Bar</strong>randegia (AN, L, BN), ladera de acecho, nombre de<br />
una casa de Hazparren". <strong>Bar</strong>randako behar eta <strong>bar</strong>randegirat helduko zen hirur orenen berantarekin. Ox 197.<br />
Hegaztinek ez badute zure etxola edo <strong>bar</strong>randeia hauteman, ikusiko ditutzu blintxak edo kuliskak kolpatuaren<br />
gerizatzerat ethortzen. Herr 18-7-1957, 4.<br />
<strong>bar</strong>randegi. v. <strong>bar</strong>rendegi.<br />
<strong>bar</strong>randero. v. <strong>bar</strong>rendero.<br />
<strong>bar</strong>randuan. "<strong>Bar</strong>randuan (BN-ciz), en acecho" A. v. BARRANDAN. Ni aldiz beha nago <strong>bar</strong>randuan<br />
etxetik, / Ihizia jaustean mendi goihenetik. Abbe Etcheberry (de Cize) ap. DRA.<br />
<strong>bar</strong>rankor. v. <strong>bar</strong>renkor.<br />
<strong>bar</strong>ranku (Lcc), <strong>bar</strong>ranko (V-gip ap. Elexp Berg). 1. <strong>Bar</strong>ranco. "<strong>Bar</strong>rankotik bera jausi zan ardixa" Elexp<br />
Berg. Aizkorri-goitik amildutako / arkaitzen azken-arrua (azkeneko <strong>bar</strong>rankua). SMitx Aranz 84.<br />
2. "Valle, cuenca. <strong>Bar</strong>ranko guztian ezta egongo orren moduko txistularirik" Elexp Berg.<br />
<strong>bar</strong>ranta. v. marranta.<br />
<strong>bar</strong>rantalla. v. <strong>bar</strong>antaila.<br />
<strong>bar</strong>rasaket. "1.º (L-ain), (vaca u oveja) estéril. 2.º (G, B), hermafrodita" A.<br />
<strong>bar</strong>raskatu. "(S), émietter, effriter" Lh.<br />
<strong>bar</strong>raskatze. "Emiettement" Casve.<br />
<strong>bar</strong>raskilo. v. marraskilo.<br />
<strong>bar</strong>rast. "(Sal), onomat. de la incisión, rasgueo, etc." A.<br />
<strong>bar</strong>rasta, <strong>bar</strong>rastara. v. parrasta, parrastada.<br />
<strong>bar</strong>rata (AN, BN; Hb ap. Lh, Dv, H), <strong>bar</strong>reta (Ae), <strong>bar</strong>ratta (VocBN). Ref.: A; A Aezk (<strong>bar</strong>reta). Duela.<br />
"Petite planchette, principalement de hêtre, petite douve pour <strong>bar</strong>ils. Syn. pipola. Ohola est souvent plus large et<br />
souvent plus longue" H.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
98
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>rataka. A voleo. v. parrastaka. Ereiten dira eskuz edo ereiteko tresnarekin. Ahurka <strong>bar</strong>rataka edo<br />
lerroka. Gatxitegi Laborantza 84.<br />
<strong>bar</strong>ratsu. Irritable, de mal genio. "Arratxak eukitzen ditu: [...] pertsona <strong>bar</strong>ratsua da gogotikan (G-azp),<br />
holako <strong>bar</strong>rak izaten ditu (G-azp)" Gte Erd 20. "Ori <strong>bar</strong>ratsua dek galanta, egoskoorra" (G-azp). "Lau seme<br />
zituen, bi petral eta bi <strong>bar</strong>ratsu" (G-azp). Cf. 2 <strong>bar</strong>ra.<br />
<strong>bar</strong>ratsu. v. farretsu.<br />
<strong>bar</strong>ratta. v. <strong>bar</strong>ret; <strong>bar</strong>rata.<br />
<strong>bar</strong>ratu (Urt V 194). (Part. en función de adj.). Rayado, de rayas. "Clathratus, [...] <strong>bar</strong>ratua, <strong>bar</strong>raturikakoa,<br />
<strong>bar</strong>raztatua" Urt V 194. Cf.: "Alkondara kuadratua [= 'camisa de cuadros']" Gte Erd 206 (s.v. kuadrozko). v.<br />
<strong>bar</strong>radun. Mezetara edo norabait joan bear zuanean, bere jazkera au izaten zan: alkondara <strong>bar</strong>ratu bat,<br />
galtza urdiñak, bota beltzak. Salav 28. Gorbata urdina zeraman, ongi gogoan dut, gorriz <strong>bar</strong>ratua, ez arian<br />
begiak lotzen zizkidana. MEIG IX 92.<br />
<strong>bar</strong>ratu. v. <strong>bar</strong>reiatu.<br />
<strong>bar</strong>ratxiko. v. perretxiko.<br />
<strong>bar</strong>ratxo. (Dim. de <strong>bar</strong>ra). Pequeña <strong>bar</strong>ra, pequeño banco de arena. Bada <strong>bar</strong>ratxo bat, zeiñetan<br />
sartzen baitire xalupak. INav 136. Bide hark badiduri baia bat, bainan <strong>bar</strong>ne hartan ezta <strong>bar</strong>ratxo bat baizen<br />
eta <strong>bar</strong>ne hartarat ezta joaten unzirik. Ib. 133. Izanen duzu <strong>bar</strong>ratxoa trebesean. Ib. 126.<br />
<strong>bar</strong>ratzaki. "(V-m), babeo (Santurce), agua revuelta al romperse la ola" A.<br />
? <strong>bar</strong>rauke. "Sotechado para las vacas" A, que cita a Aq (pero no se encuentra).<br />
<strong>bar</strong>rauskil. "(V-m), caracol" A. v. marraskilo.<br />
<strong>bar</strong>rauts. v. 1 <strong>bar</strong>auts.<br />
<strong>bar</strong>razale. v. <strong>bar</strong>reiatzaile.<br />
<strong>bar</strong>razkin. "Parástata, en la Cirugía, <strong>bar</strong>razkiña" Lar; cf. DAut: "Parástata, voz de la Cirugía. Es un cuerpo<br />
parecido al testículo, puesto a lo largo de él, y unido a la túnica albugínea, cuyo uso es perfeccionar el semen".<br />
Relacionado seguramente con <strong>bar</strong>rabil.<br />
<strong>bar</strong>razkuillu. v. marraskilo.<br />
<strong>bar</strong>raztatu. "Clathratus, [...] <strong>bar</strong>ratua, <strong>bar</strong>raturikakoa, <strong>bar</strong>raztatua, <strong>bar</strong>raztaturikakoa" Urt V 194. v. <strong>bar</strong>ratu.<br />
<strong>bar</strong>re. v. farre.<br />
<strong>bar</strong>rea-. v. <strong>bar</strong>reia-.<br />
<strong>bar</strong>reatu. v. <strong>bar</strong>reiatu.<br />
<strong>bar</strong>redera. (Red) <strong>bar</strong>redera. Au de sare <strong>bar</strong>redera garbitzen duena glorieko bidea. (Muruzábal, 1751). ETZ<br />
90.<br />
(<strong>bar</strong>regarri). "(Uli<strong>bar</strong>ri Gamboa). Especie de romaza, planta poligonácea. Sus principales sinónimos son<br />
achitabla (gran parte de Alava, cond. de Treviño y algunas localidades de Burgos y Logroño); espimendarri<br />
(Alegria de Alava); rescaile (Santa Cruz de Campezo); amabellarrija (en Ochandiano)" <strong>Bar</strong>aib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
99
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>reia. (Estar, etc.) disperso, esparcido. v. <strong>bar</strong>reiu. Bere oñetan <strong>bar</strong>reia, / errixka-artalde ugaria / bazka<br />
gozotan, Artzain duela / Ama Zaindaria. SMitx Aranz 225.<br />
<strong>bar</strong>reiadura (H), <strong>bar</strong>raiadura (Dv), <strong>bar</strong>readura. 1. Distracción. "Bihotzeko <strong>bar</strong>reiadura, la dissipation du<br />
coeur (AR)" H. "Gogo <strong>bar</strong>reiadurak, les distractions de l'esprit (AR)" Ib. v. <strong>bar</strong>reiamendu. Dohatsu, traba<br />
eta <strong>bar</strong>raiadura guzietarik spiritua libra ahal dezakeena. Ch I 21, 2. Spirituko <strong>bar</strong>raiadurak ontasun hek guzian<br />
galarazten darozkigu. Ib. 21, 1. Oi! non da gure fedea hotztasun eta <strong>bar</strong>raiadura ahalkagarri batekin agertzen<br />
garenean, Jainkoak bere maiestate adoragarriaz ohoratzen eta bethetzen dituen elizetan! Lg I 333. Ikhusten dire<br />
giriztinoaren izena dakharketen batzu Jesu-Kristoren etxean, haren beraren begietan, <strong>bar</strong>raiaduran, harat hunat<br />
beha. Lg II 229. Nahiz othoitzean, nahiz mahain saindurat hurbilzen direnean frogatuak eta nekhatuak dire<br />
<strong>bar</strong>raiadurez eta idortasunez. Mih 47. Debozioniaren pizteko, gogueta gaistuen eta ispiritiaren <strong>bar</strong>readüren<br />
apartazeko. CatLan 122. Gure ispiritiaren arhintarzunak, gure otoitzetan emaiten derauzkigun <strong>bar</strong>readurak,<br />
aski tuzu, ispiritia gure nahira bestetarat <strong>bar</strong>reatu gabe. AR 45. <strong>Bar</strong>raiadura borondatezkoekin meza entzuten<br />
dutenek. Brtc 58. <strong>Bar</strong>raiadurek eta idortasunek eztute batere gutitzen gure othoitzen merezimendua. Dh 50.<br />
Handik harat ez zuen Iñaziok izpiritu <strong>bar</strong>raiadurarik ikhaiten; mausiaren erran guziak buruan sartzen zituen.<br />
Laph 71. Eztüzüla hanitz jakiteko nahikünte handiegi bat, zeren ezpiritiaren <strong>bar</strong>reiadüra eta inganio handirik<br />
han edireiten beita. Ip Imit I 2, 2 (Dv <strong>bar</strong>raiadura; Mst <strong>bar</strong>reiarzün).<br />
2. <strong>bar</strong>raiadura (Ht VocGr 347, Lar), <strong>bar</strong>readura. Destrucción. "Démolition" Ht VocGr 347. "Demolición"<br />
Lar. Ibaia heldu da etxe hari jazartzerat eta berehala erori dateke etxea, eta <strong>bar</strong>raiadura handi bat egin da<br />
hartaz. He Lc 6, 49 (Lç desegite, TB lurreratze, HeH erorpen, Oteiza kalte, Dv, Leon desmasia, Brunet galkera,<br />
Ker ondamendi, IBk hondamen).<br />
3. <strong>bar</strong>raiadura (Dv). Disipación (moral). "Dérangement, dérèglement, dissolution" Dv. Emaztekairen<br />
<strong>bar</strong>raiadura ezagutuko da haren begietako harrotasunetik eta bekhurundetik. "Fornicatio". Dv Eccli 26, 12 (Ol<br />
zantarkeria).<br />
4. (S), <strong>bar</strong>raiadura (AN, L ap. A). Dispersión. "(S), dispersión, disipación" A. "<strong>Bar</strong>raiadura (AN, L),<br />
disolución" Ib. Ibai bi aipatzen ditu, bata sarkaldekoa ta bestea sortaldekoa, atzerriratuen naas-maasa ta<br />
<strong>bar</strong>readura indartzearren. Ibiñ Virgil 33n.<br />
5. (S ap. Lh), <strong>bar</strong>readura (BN ap. Lh). "Prodigalité" Lh.<br />
<strong>bar</strong>reiakeria. Dispersión (en sdo. peyorativo). Ta oraindaño or andik sakabanatuta dauden euzkel-itzak<br />
bildu ta mordozka baño len, ez idazlerik, ez irakaslerik ezin ditugu; bearrak dituzten euzkel-itzak, oraingo<br />
<strong>bar</strong>reiakeriz, eskumenean ez dituztelako, erabilli nai dituztenean. Ol EEs 1919, 25.<br />
<strong>bar</strong>reiakiro, <strong>bar</strong>raiakiro (Lar). "Esparcidamente" Lar.<br />
<strong>bar</strong>reiakor, <strong>bar</strong>reakor. (Lo) que distrae. Berma gaiten ere distrazione edo gogoeta <strong>bar</strong>reakorren<br />
urruntzerat. Etcheb Zeruari 75 (ap. DRA).<br />
<strong>bar</strong>reialdi, <strong>bar</strong>raialdi (Lc, BN, S ap. A), <strong>bar</strong>realdi (BN ap. A), <strong>bar</strong>rialdi (Sal, R ap. A). 1. Dispersión.<br />
"<strong>Bar</strong>realdi, esparcimiento. <strong>Bar</strong>rialdian zien ardiak zer onki dauden (R)" A. Landare-besarkada dirudien<br />
honengandik, <strong>bar</strong>reialdi zorroztu honetatik, eteten da [era]. "De esta dispersión aguzada". MEIG IX 120.<br />
2. <strong>bar</strong>rialdi (Sal ap. A). "Una apertura" A.<br />
<strong>bar</strong>reiamendu, <strong>bar</strong>raiamendu, <strong>bar</strong>reamendu (BN ap. Lh), <strong>bar</strong>reiamentu (S ap. Lh), <strong>bar</strong>riamendu. <br />
Distracción. "<strong>Bar</strong>rea, <strong>bar</strong>reia [...] -mendu (BN), -mentü (S), dissipation de l'esprit" Lh. v. <strong>bar</strong>reiadura,<br />
<strong>bar</strong>reiazio, <strong>bar</strong>reiarzun. Doatsua da nork ere <strong>bar</strong>raiamenduko paxelu guziak iraits baitetzake. SP Imit I 21,<br />
2 (Ch <strong>bar</strong>raiadura). Behar ezlegezko amoriotik eta beldurtasun alferretik heldu da bihotzaren aldaramendu eta<br />
sensuen <strong>bar</strong>raiamendu guzia. SP Imit III 28, 2. Izan baduzu borondatezko <strong>bar</strong>raiamendurik. He Phil 159. Nahiz<br />
haren ganik urrundu daitezken, edo bizitze gaixto baten errebelamenduez, edo nahikarako <strong>bar</strong>raiamendu edo<br />
errelaxamendu batez. Mih 119. <strong>Bar</strong>kha diezadazu, o ene Jainkoa, ene izpirituko <strong>bar</strong>raiamendua eta ene<br />
bihotzeko hotztasuna, zutaz okupatua eta zuretzat sustatua izan behar zuten moment hortan. Brtc 36. Zer dire<br />
othoitz, hanbat <strong>bar</strong>raiamendurekin, erdietan zer zerasan berak ere etzakien gisan egin dituen hek? Dh 142.<br />
Eztezazüla arra egin zonbat nahi ezpiritüko <strong>bar</strong>reiamentü eta idortarzün ükhen dezazün. UskLiB 74. Galdegiozu<br />
ardura Birjina sainduari erakhats dezazun othoitz egiten, eta errozu urrun ditzan zure izpiritutik <strong>bar</strong>riamendu<br />
guziak. MarIl 29. Izpirituko <strong>bar</strong>riamendu kontinozko bat, zeinak egiten baitu ez baita atentzionerik ekhartzen ez<br />
bere buruari, ez bere Jainkoari. Jaur 118. Lekhua sendoa da, izan ahala ixila, eta <strong>bar</strong>reiamendu guzietarik<br />
kanpo. Prop 1884, 124.<br />
Diversión, entretenimiento (en sdo. peyorativo). Igandetako arratsalde guzia iragaten duzuenean<br />
<strong>bar</strong>raiamenduan eta dosteta banoetan. EgunO in Arb Igand 182. Onhesten dut thunbako latzdura eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
100
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
erretiramendua, ene <strong>bar</strong>riamenduaren eta libertizioneen erreparatzekotzat. JesBih 447. Eta [debozione berri<br />
horrek], egun oroz, egiten ditu oraino [ongirik espantagarrienak], Exerzizio saindu hori, mende hunetako<br />
<strong>bar</strong>riamendu eta lazakeriaren kontra, begiratua den tokietan. MarIl 123. Jokoak, <strong>bar</strong>riamenduak, sentsukarazko<br />
bizi batek laster itho zituzten hunen baithan, hastetik hanbertze hartu zuten debozionezko sendimenduak. Ib. 96.<br />
<strong>bar</strong>reiarazi, <strong>bar</strong>reia erazi, <strong>bar</strong>ria arazi. 1. Distraer, hacer distraerse. Hun da zunbait ordüz estekamentü,<br />
eta desirkünte hunen ere bridatzia, beldürrez, hen üsiegi jitiak, ezpiritia <strong>bar</strong>reia erazi dizazün. "Mentis<br />
distractionem incurras". Mst III 11, 2 (SP gerta dakizun bihotzeko <strong>bar</strong>raiamendurik, Ch <strong>bar</strong>raia dezan, Echve<br />
distraitu etzaitezen). Urrunduko dire <strong>bar</strong>ria araz, eta berthutearen bidexketarik zeihararaz ditzaketen presuna<br />
guzietarik. JesBih 411.<br />
2. <strong>bar</strong>rearazi. Dispersar, hacer dispersarse. Zuazi erratera zure nagusiari, Erregeari, populuaren<br />
borondatez garela hunat bilduak, eta baionetek bakharrik gaituztela hemendik <strong>bar</strong>rearaziko. Elsb Fram 60.<br />
3. Deshacer. Erran zeion nola behar zian egin anaiek eginerazi nahi zeioen ezkontziaren <strong>bar</strong>reierazteko. Ip<br />
Hil 67.<br />
<strong>bar</strong>reiari (SP, A), <strong>bar</strong>raiari (L ap. A; SP, Dv, H). 1. Dilapidador, derrochador. Aita bilzaleari, seme<br />
<strong>bar</strong>reiari. O Pr 15. Nonbait idatzi zuen Garatek [...] <strong>bar</strong>reiari agertzen dela euskal aditza: honek eskaintzen zion<br />
aditz pilo mardula ez zuela bizi osoan pertsona batekin bakarrarekin baizik (arre<strong>bar</strong>ekin, noski) erabili. MIH<br />
390.<br />
2. "<strong>Bar</strong>raiari, <strong>bar</strong>raiatzale: 1.º (AN, L), pregonero" A.<br />
<strong>bar</strong>reiarzun (Dv y H (que citan a Mst); Hb ap. Lh). Distracción. v. <strong>bar</strong>reiamendu. Eztüzüla hanitx<br />
jakiteko desirkünte handiegi bat, zeren <strong>bar</strong>reiarzün eta inganio handirik han edireiten beita. "Distractio". Mst I<br />
2, 2 (Ip <strong>bar</strong>reiadüra). Ardüra ene ezpiritia arranküran, <strong>bar</strong>reiarzünian eta bereganat thiratzen dielarik,<br />
nahaspillan etxekitzen beiteitade. "Distrahunt". Mst III 21, 3. [Graziak] aragiaren nahiküntiak hügü dütü,<br />
ezpiritiaren <strong>bar</strong>reiarzünak <strong>bar</strong>atzen dütü, gizonen artian agertzera ahalke da. Ib. 54, 4. Ezi egiareki aithortzen<br />
dit, <strong>bar</strong>reiarzün handi bateki hetan üsatü nizala izatera. "Quia valde distracte me habere consuevi". Ib. 48, 5.<br />
<strong>bar</strong>reiat (Gèze, Foix ap. Lh) 1. (Adj.). Disipado. "Dévoyé, égaré (au moral)" Gèze. "Personne désordonnée"<br />
Lh. Bizitze sinheste gabe eta <strong>bar</strong>reiat bat eramanik animal bat bezala bizi zen. Ip Hil 150. Emazte bat, bere<br />
senhar <strong>bar</strong>reiatak Antoniren entzutera eitzi nahi etziana. ArmUs 1896, 116.<br />
2. (S), <strong>bar</strong>reat (S; Foix ap. Lh). Ref.: Lrq /baReiát/, /baReát/. (Uso pred.). Esparcido, diseminado. "Éparpillé,<br />
situé en divers lieux. Etxalte hori <strong>bar</strong>reiat dük, ce domaine rural est éparpillé" Lrq. v. <strong>bar</strong>reiu. Etxiak dirade<br />
<strong>bar</strong>reiat, / Zolan hasirik gaiñialat. Casve SGrazi 76. Hik dütük bai, debrü tzarra, / batere ez untsa zaiñkatzen<br />
[ardiak] / Orotan ther-ther, <strong>bar</strong>reiat, / arrenküra gabe üzten. Ib. 96. <strong>Bar</strong>reiat zielakuan [etsaiak] / Pettarreko<br />
bazterretan / Gizunak dütügü han hor / hedatü txokho denetan. Ib. 138.<br />
<strong>bar</strong>reiatsu. Extendido. Zerbait berez meago ta zabalago da; orobat tokitsuago, besteengana<br />
<strong>bar</strong>reiatsuago. [Iainko-Seme] ITZ au iñolako sarkor eta mee da, anima bera ukitzen baitu. Or QA 183.<br />
<strong>bar</strong>reiatu (B, S; Lar, Añ (AN), Gèze, H), <strong>bar</strong>raiatu (AN, L; SP, Lar, Dv, H), <strong>bar</strong>reatu (G, BN-baig, R, S; Añ,<br />
Arch VocGr, VocBN, H), <strong>bar</strong>ratu (G-nav, AN-ulz-5vill; Dv (que cita LE Io), H), <strong>bar</strong>heiatu, <strong>bar</strong>reitu, <strong>bar</strong>riatu<br />
(Sal, R), <strong>bar</strong>retu (AN-larr). Ref.: A (<strong>bar</strong>reiatu, <strong>bar</strong>raiatu, <strong>bar</strong>reatu, <strong>bar</strong>ratu, <strong>bar</strong>riatu); A Apend (<strong>bar</strong>ratu); Lrq<br />
/baReia/, /baReiace/; Iz Als (makurro), Ulz (<strong>bar</strong>ratu); Asp Leiz (<strong>bar</strong>retu); Izeta BHizt2.<br />
Tr. <strong>Bar</strong>raiatu es la var. tradicional labortana; la emplean tbn. Beriain, Mendiburu y Echenique, y los<br />
guipuzcoanos Guerrico e Iztueta. <strong>Bar</strong>reiatu se documenta en Leiçarraga y en los autores suletinos; los bajonavarros<br />
alternan <strong>bar</strong>reatu y <strong>bar</strong>reiatu, forma que desde el s. XX se extiende tbn. a la literatura meridional. Los<br />
guipuzcoanos han empleado generalmente <strong>bar</strong>reatu. <strong>Bar</strong>ratu es alto-navarro. Hallamos <strong>bar</strong>riatu en JesBih,<br />
Jauretche, Iztueta, Hualde y Beovide (en los dos últimos es reflejo normal de la realización de -ea-). Tartas<br />
emplea en alguna ocasión <strong>bar</strong>reiutu (con el sdo. de 'distraerse'). Hay además algún ej. de <strong>bar</strong>heiatu en Arbelbide<br />
y de <strong>bar</strong>reitu en Larzabal. En DFrec hay 12 ejs. (10 septentrionales) de <strong>bar</strong>reatu y 30 (3 id.) de <strong>bar</strong>reiatu.<br />
1. Extender(se), diseminar(se), dispersar(se), difundir(se). "Esparcir" y "desparramar" Lar. "Disperso,<br />
<strong>bar</strong>reiatua" Lar y Añ. "Disperso, <strong>bar</strong>roiatua (AN), banatua (G)" Aq 1159 (seguramente error por <strong>bar</strong>raiatu o<br />
<strong>bar</strong>reiatu). "Répandre, étendre, disseminer" Arch VocGr 210. "Répandre" VocBN. "Répandre; éparpiller" Gèze.<br />
"Disséminer, disperser, répandre" Dv. "Divulguer" Dv. "Disperser" H. "Publier, répandre. Lasterrago<br />
<strong>bar</strong>reiatzen berri gaixtoak, ezen ez onak" Ib. "Bere on guziak laster <strong>bar</strong>raiatu zituen, il dépensa bientôt tous ses<br />
biens" H. "1.º verser, répandre. 2.º répandre dans le public" Lrq. "<strong>Bar</strong>rátu de, se ha propagado" Iz Ulz. "Oiálak<br />
<strong>bar</strong>ratu ttut" Ib. "Esparcir" Asp Leiz. "Gaitze <strong>bar</strong>reiatu de erri guzien" Izeta BHizt2. "Ardi guziek <strong>bar</strong>reiatuek<br />
mendien" Ib. Cf. VocNav: "En el Valle de Goñi <strong>bar</strong>rado es sinónimo de 'extendido', 'disperso'. La parva está<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
101
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>rada", "<strong>bar</strong>riar o es<strong>bar</strong>riar, extender, dispersar, esparcir (Cuenca)". v. hedatu, sakabanatu, banatu.<br />
Tr. Documentado desde Leiçarraga, es usado por autores septentrionales, navarros y, en menor medida,<br />
guipuzcoanos; en la segunda mitad del s. XX se extiende tbn. a algunos vizcaínos.<br />
Baina hek ilkhirik <strong>bar</strong>reia zezaten haren famá herri hartan guzian. Lç Mt 9, 31 (HeH, Dv <strong>bar</strong>raiatu, Ur<br />
<strong>bar</strong>reatu, Ol, Leon <strong>bar</strong>reiatu; He banatu, TB, SalabBN hedatu, Ip salhatü, Hual, Echn publikatu, Ker, IBk, IBe<br />
zabaldu). Enekin eztena ene kontra da, eta enekin biltzen ari eztena <strong>bar</strong>reiatzen ari da. "Il épard". Ib. 12, 30 (He,<br />
TB, HeH, Dv, Echn, Leon <strong>bar</strong>raiatu, Ip, Ol <strong>bar</strong>reiatu, SalabBN, Ur <strong>bar</strong>reatu, Hual <strong>bar</strong>riatu; Ker, IBk, IBe<br />
sakabanatu). Zerbitzari gaixtoá eta laxoá, bahakian ezen biltzen dudala erein eztudan lekuan: eta<br />
elkharganatzen dudala <strong>bar</strong>reiatu eztudan lekuan. Ib. 25, 26. Dakusanean otsoa heldu dela, utziten ditu ardiak,<br />
eta ihes egiten du: eta otsoak harrapatzen eta <strong>bar</strong>reiatzen ditu ardiak. Lç Io 10, 12 (TB, HeH, Dv <strong>bar</strong>raiatu,<br />
EvS, Leon, IBe <strong>bar</strong>reiatu; Ol, Ker, IBk sakabanatu). Huná, ethorten da ordua, eta ia ethorri da, <strong>bar</strong>reiaturen<br />
baitzarete batbedera zein zuenetarát, eta ni neuror utziren bainauzue. "Vous serez épars". Ib. 16, 32 (LE<br />
<strong>bar</strong>ratuko baitzaráte). Iacques Iainkoaren eta Iesus Krist Iaunaren zerbitzariak, hamabi leinu <strong>bar</strong>reiatuei,<br />
salutazione. Lç Iac 1, 1. Ezen baldin zezenén eta akerrén odolak eta bigáren hauts <strong>bar</strong>reiatuak, satsuak<br />
sanktifikatzen baditu haragiaren puritateaz den bezenbatean. Lç He 9, 13. Aditzen dut Giristinoez egiten den<br />
Eliza haur munduan banatua eta <strong>bar</strong>raiatua dela, baiña <strong>bar</strong>raiatu izanagatik, nola guztiek baitute fede bat, lege<br />
bat eta buruzagi bat hala guztiek egiten dutela Eliza bat. Mat 70. Konserba dezazun [Eliza] eta <strong>bar</strong>raia dedin<br />
mundu guzian. Ber Trat 75v. Promes emaiten deratzut ezen, baldin goizean mintzatu bazina, iendea <strong>bar</strong>raiatuko<br />
zela. Ax 212 (V 142). Kanelak eta balsamoak nola, nik hola <strong>bar</strong>raiatu dut urrin ona, mirra hautatuak nola, hala<br />
eman dut urrin gozoa. Hm 71. Iainkoaren gizona ganako amorioa eta grazia hanbatenaz dela handiagoa,<br />
zenbatenaz Sakramendu saindua leku geiagotan <strong>bar</strong>raiatua baita. "Diffusa". SP Imit IV 1, 12. Aitzitik behar<br />
baitute bere bezalakotasuna bertze bertute guzien obretara hedatu eta <strong>bar</strong>raiatu. SP Phil 174. Iarri zen<br />
konsideratzen nola uhinek utzten zituzten harearen gainera <strong>bar</strong>raiaturik [...] maxkorrak, adarxoak, belhar<br />
ondoak. Ib. 129. Hitz itsusia bihotz flako batetan eroririk, hedatzen eta <strong>bar</strong>raiatzen da olio xorta oialaren<br />
gainean bezala. Ib. 337. Ebanjelio saindiaren mundu orotan <strong>bar</strong>raiatzeko. Tt Onsa 60.<br />
(s. XVIII) Elkharganik <strong>bar</strong>raiatu eta berezi baino lehen daigun dorre gora bat, zeruraino hedatzen dena. ES<br />
389. Igorri zuen Espiritu Saindua mihien idurian <strong>bar</strong>raiaturik hekien gainera. Ib. 393. Har tzatzue zuen esku<br />
<strong>bar</strong>neak labetikako hautsez betherik, eta Moisek <strong>bar</strong>raia beza zeruen aldera Faraonen aitziñean. Urt Ex 9, 8.<br />
Gure egin ahalak oro bihotztoiki enplegatü, hañ ikharagarri den eta hañ ezabaki bere phozua <strong>bar</strong>reiatzen dian<br />
etsaiaren kuntre. Mst XVII. Ikhusi dut Israel guzia menditan <strong>bar</strong>raiatua, ardi artzain gabeak bezala. Lg I 359.<br />
Zertara da obligatia lagünaren kontra kalümniak <strong>bar</strong>reatü ditiena? CatLan 97. --Norat duatza Demoniuak<br />
jalgitzen direnian Ifernütik? --<strong>Bar</strong>reatzen dira airian, eta dabilza gure üngürünian gure tentatzeko, eta<br />
eroraazteko bere malhürrera. Ib. 29. Khozia <strong>bar</strong>reia ahal dezan bazter güzietarat. Egiat 223. Gai batian negian,<br />
iratzarririk ohian nangoelarik ikusten düt gizon bat sükhaltian ta süia hontü [='cubrir'] zena <strong>bar</strong>reiatzen, ordian<br />
ilhintien argiak zereitadalarik mamia hobeki agertzen. Ib. 179. Ebanjelioa munduan <strong>bar</strong>reatu edo publikatu. Ub<br />
112.<br />
(s. XIX) Bildu ze jende yago <strong>bar</strong>ratzeareki fama. 'Se juntó más gente al difundirse la fama' (276). LE-Ir.<br />
Beretxi zituen amabi Apostolo, eta irurogei ta amabi dizipulu, <strong>bar</strong>ratzeko edo zabaltzeko anitz eskuz, bere<br />
ondasunen tesoroak. LE Urt 45. Igandean jatxi zan Espiritu Santua Apostolu Santuetara, eta igandean <strong>bar</strong>reatu<br />
zuen Apostoluak Jerusalenen Jesu-Kristoren legea. AA II 46. Bertze guzietan <strong>bar</strong>raiatuak diren dohainak,<br />
graziak eta edertasunak Jesu-Kristo baithan bilduak dire. Dh 239. <strong>Bar</strong>riatu ziren munduko bazter guzietarat.<br />
Jaur 200. Bañan goialdeko erri txiki <strong>bar</strong>raiatuetan ez dago onelako ditxarik. Izt C 142. <strong>Bar</strong>riatu danean, / zaldi<br />
orren fama. Izt Po 168. <strong>Bar</strong>eiatü [sic] düt ongarria alhorrian. [...] Igüriki dezagün egün eder bat, <strong>bar</strong>reatüren<br />
dügü gorotza alhorrian. Arch Gram 69. Fiñean, emaitzak ehun tokitara / <strong>Bar</strong>raiatzen dituela, / Arrimu onean<br />
harrek ezarria / Daduka estatu guzia. Gy 195. Jakoben il-berria Ejipto guzian <strong>bar</strong>reatu zan. Lard 62. Sail<br />
ebakiak harrotzen dira maiz, arin-arina altxa-arrasteluaz, eta <strong>bar</strong>raiatu gabe bazterretara. Dv Lab 96. Ez da<br />
oraino <strong>bar</strong>raiatu gutartean laborantzakotzat igeltsuaren enplegua. Ib. 193. Nahi duzunian zerbitzatu, hartzen<br />
duzu arroltziaren heineko puxka bat, <strong>bar</strong>reiatzen duzu hirur taza uretan eta pasatzen zerbienta batean. ECocin<br />
54. Berria <strong>bar</strong>reiatu zenenan preso zela. Laph 88. Hitz aiek: "bizi da Jenobeba", jauregi guzitik bereala<br />
<strong>bar</strong>reatu ziran. Arr GB 131. Lagundiko beste aita askok Indietan fedea arrigarrizko moduz zabaldu ta <strong>bar</strong>reatu<br />
zezaten. Aran SIgn 69. <strong>Bar</strong>raiatu zenean gaitzaren berria / Guziek nahi zuten ikusi eria. Elzb Po 209. Mundu ososoan<br />
/ Aren izen ona / Leor ta itxasoz / <strong>Bar</strong>reatzeko. AB AmaE 114. Santutasunaren usai gozua <strong>bar</strong>riatuko<br />
dutenak Eliza guzira. Bv AsL 54. Egiaz klubetarik athera ziren orduan, eta hedatu bazter guzietarat, urhe eta<br />
zilhar faltsoak onentzat <strong>bar</strong>reatzen diren bezala, matsimarik galkorrenak. Elsb Fram 69. Eta ja gutaz fama<br />
handia <strong>bar</strong>raiatu dute munduaren asko bazterretan. Zby RIEV 1908, 84. Goiz guzia beha egon eta <strong>bar</strong>reiatu zen<br />
jendea, emeki-emeki. HU Zez 169. Eta haren familia handia, norapait <strong>bar</strong>heiaturik, ahal den bezala bizi da. Arb<br />
Igand 134. Atakatu zian builta handirekin Türken armada; erauzi, ützülikatü, <strong>bar</strong>reiatü, phorrokatü eta<br />
ondarrak ihesi igorri. Ip Hil 31. Insensü eta ürrin hun bide orotan errerazten eta <strong>bar</strong>reiatzen zielarik. Ib. 93s.<br />
Bazter hautako jendekia, idorte denboran, bere eskualdea utziz, bazter guzietarat <strong>bar</strong>reatzen da. Prop 1896, 108.<br />
(s. XX) Gobernamenduak badauzka bertze [eskola handi] andana bat, ez dakit zenbat hirixketan <strong>bar</strong>reaturik.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
102
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
JE Bur 48. Auzapezak [...] <strong>bar</strong>reatzen du azkenean plazaren erdirat eztabadaren aditzeko bildua zen gizon<br />
multzoa. Ib. 31. Orduan, <strong>bar</strong>neko janiza kexua axalerat <strong>bar</strong>reatzen zeie. Ib. 164. Lur guzia <strong>bar</strong>rena bere adarrak<br />
edatu ta <strong>bar</strong>ratu dittuan zugaitz edo arbol onen zaña Aitta Santua da. Inza Azalp 98. Arratsalde erditan, noizpait<br />
eta norapait <strong>bar</strong>reiatu zirelarik nere kruxpetak, beharriak aphal athera nintzen oihuen eta hirrien azpian. <strong>Bar</strong>b<br />
Sup 28. Gu landuketa gera, ta Mistral bezalakoak etorria; gu gogoetalari, ua biozti; gure olerki edo poesia<br />
<strong>bar</strong>nerakoa da ta aiena kanpora <strong>bar</strong>ratzen da. Or Mi IV. Mendi-neska baitzen, Crautik ozta <strong>bar</strong>reiatu da aren<br />
izena. Ib. 3. Hazia bota zak ildoan, ez besainka <strong>bar</strong>reatuz. Zub 35. Gordeka paperak ditu / <strong>bar</strong>reatzen hor<br />
gaindi. Etcham 54. Eta ordu berean <strong>bar</strong>raiatu zen gau hartako Akhelarre. "S'était dissous au même moment".<br />
<strong>Bar</strong>b Leg 134. Kapsatarrak <strong>bar</strong>reatu zuten toki oietan makuluak jateko oitura. JMB ELG 59. Urren-illarak<br />
buruz kanpora / --ez daiteke <strong>bar</strong>ra alea--. "Para que no se esparza el grano". Or Eus 333. Eseri dira, zabali dute,<br />
/ alboan <strong>bar</strong>ra (zabaldu) da usaia. "El olor se desparrama". Ib. 230. Su orrek, berriz, odeia lêrtuz, / euria digu<br />
<strong>bar</strong>ratu. "Desparrama la lluvia". Ib. 263. Gerrieder-ek belar-<strong>bar</strong>ratzen (banatzen, zabaltzen) / baduke lanik<br />
ugari. "Extender las cambas". Ib. 297. Saiets osoan <strong>bar</strong>reiatzen zun / beatz-txikarra bustirik. "Extendía esa grasa<br />
por todo el costado". Ib. 88. Beti isil, beti zoli; etsi-etsian bizi zan, zoriona noranai eskuzabalka <strong>bar</strong>reatuz. TAg<br />
Uzt 315. Etxearen gibelaldetik itxasaldera <strong>bar</strong>reatzen dan sagastiko bidetxiurretik jo zun. Ib. 100. Zaldiak<br />
<strong>bar</strong>reiatu ziran larrain erdian <strong>bar</strong>rena. Zait Sof 30. Ikusten, ukitzen, entzuten, usmatzen, jastatzen, siñesten. /<br />
Margo zuri antzo, fedea zazpitan zaigu <strong>bar</strong>reiatzen. "Se descompone". Or Poem 537. Atariko orma-gañetik<br />
<strong>bar</strong>reiatu bear diet gure erritarrei zeruko albistea. NEtx Antz 53. Han sortuak, han handituak, biziak <strong>bar</strong>reiatu<br />
gaitu eta urrun ereman. Zerb Azk 32. Gure gorputz azalean <strong>bar</strong>reatuak, sakabanatuak, baditugula begitxo batzu.<br />
Mde Pr 323s. Jendea <strong>bar</strong>reiatu baino lehen, harzara jarririk ginauden gure pulpituetan. Ib. 293. Erio-bearra<br />
ilezkor bezala maitatuz, ene anima ondarrean <strong>bar</strong>reiatu nulako. "Fuderam". Or Aitork 85. Ango albistak isilmisil,<br />
belarririk belarri <strong>bar</strong>reatu ziran. Erkiag Arran 150. Ardiak bakarrik utzi dituk, eta anartean <strong>bar</strong>reatu<br />
zauzkik. Larz Iru 82. Holako berriak hedatzen dira neskato gazteen artean, elizako zeinuez <strong>bar</strong>reituak bailire<br />
baino fiteago. Ib. 20. Larderia guzia eskualdetako "daimio" edo gobernadoren eskuetan zelakotz <strong>bar</strong>reatua eta<br />
zatikatua. "Dispersée et partagée". Ardoy SFran 234. Eta etzuen denborarik galdu, nahiz Indiano eskualdetan<br />
<strong>bar</strong>reiatuak ziren misionest guzietaz arta hartu. "Répandus". Ib. 252. Mundu onetan bere edertasunaren argia<br />
inguruan <strong>bar</strong>reiatu al izateko. NEtx LBB 82. Garaipen orrein entzutea be / <strong>bar</strong>reia da edonora. Atutxa Mugarra<br />
77. Saia gaitezen, bada, ongi merezi du eta, Pernando honen izena bestearena adina <strong>bar</strong>rea dadin. MEIG II 92.<br />
Zer balio dute hitzetik hortzera <strong>bar</strong>reiatzen ari garen hutsaren hurrego hitz merke horiek? MIH 137. <strong>Bar</strong>reatua<br />
zegoen gainera hizkuntza nolanahi eraberritu, aldatu, ugaritu eta murriztu zitekeelako iritzia. Ib. 347.<br />
v. tbn. StPierre 37. Ibiñ Virgil 54. <strong>Bar</strong>raiatu: Hb Esk 161. Arti Tobera 268. <strong>Bar</strong>reatu: Ir YKBiz 59. Osk Kurl 86.<br />
<strong>Bar</strong>riatu: JesBih 460.<br />
Difundir(se) la noticia de. Eta <strong>bar</strong>raiatu zen [mara]billa hau herri aietan guzietan. Ber Trat 113v. Orobat<br />
debekatzen du Mandamendu onek, estalia dagoan iñoren bekatua agertzea, <strong>bar</strong>reatzea ta besteri esatea. Ub 180.<br />
Naiko lukee erakgatik gaizki juzgatzea, eta gaizki esatea, eta na<strong>bar</strong>bendu gabe dauzken utsegiteak guziai esatea<br />
eta <strong>bar</strong>reatzea? Gco I 433. Zorzigarren aginteak debekatzen digu bostgarren lekuan lagun urkoaren tatxa<br />
egiazkoak ere baña ixilik daudenak, edo <strong>bar</strong>reatu gabeak agertzea. AA II 212. Gauza bat errian <strong>bar</strong>reatua dela<br />
esateko, jakin bear due geienak, edo beintzat ainbestek, non uste izan ditekean, laster zabalduko dala errian. Ib.<br />
213. <strong>Bar</strong>reatu zuen bortxatu nai izan zuala Josek, eta sartu zuen preso. Ib. 134. <strong>Bar</strong>reatu zuen gaistakerian<br />
arkitu zuela. AA III 333. <strong>Bar</strong>reatu zan, zer jana Ejipton saltzen zala. Lard 54. <strong>Bar</strong>reatu zenenan gaxtoak zituela<br />
kolpeak eta nekez sendatuko zela, osteka abiatu ziren ikhusleak. Laph 74. Ez aztu onen garbitasuna <strong>bar</strong>reatu eta<br />
bere izen ona ostera biurtzeaz ere. Arr GB 31s. Santa Kruz an zegoalakoa <strong>bar</strong>ratu zan belaxe. Or SCruz 45.<br />
Lamartinek <strong>bar</strong>ratu zun mundu guziko letrazaleen artean, Mirei azaltzekoa zela, ikuskarrizko gauza zela-ta. Or<br />
Mi III. Ez inoren eta inoizko erruak eta hogenak <strong>bar</strong>reiatzeko. MIH 280.<br />
Juez gaiztoak judu gaiztoen / esana egiteagatik / <strong>bar</strong>reatzen du sententzia bat / ez iñork okerragorik. Balad<br />
239 (Bast 40 publikatzen).<br />
Gastar (dinero); dilapidar, despilfarrar. Heriotzeko orenean utzi beharko direla guziak, eta naski hek<br />
<strong>bar</strong>raiatuko dituen eta bere kaltetan eta damnazionetan hetaz serbitzatuko den urliaren eskuetan. SP Phil 458.<br />
[Soma handi bat] bere hala <strong>bar</strong>reiatu, eta eman paubrer. Tt Arima 126. Berziak aldiz eskü batez arrapatzen dian<br />
honak, diala berziaz <strong>bar</strong>reiatüren. Egiat 167. Ondasun eskasak erbestean <strong>bar</strong>reiatzea eta sakabanatzea. MEIG<br />
VIII 64.<br />
2. (VocS, Gèze, H), <strong>bar</strong>raiatu (L ap. A; SP, Ht VocGr, Lar, Lecl, Dv, H). Destruir(se), deshacer(se),<br />
disipar(se). "Dissiper" SP, Dv. "Démolir, défaire" Ht VocGr. "Demoler" Lar. "Ezkontza hasiaren<br />
<strong>bar</strong>raiatzekotan gare, nous sommes au point de rompre le mariage entrepris" Dv. "Egin dugun tratuaren<br />
<strong>bar</strong>raiatzekotan emanen darotzut ehun luiseko bat" Ib. "Sator oskiak <strong>bar</strong>reiatzea, défaire les taupinières" H.<br />
"Etxe zahar hori <strong>bar</strong>raiazten dute" Ib. v. banatu (2). Tr. Exclusivamente septentrional, salvo algunos ejs. de<br />
Orixe.<br />
Desegiten enganamenduak, eta <strong>bar</strong>raiatzen zelatak. Harb 396. Iondone Paulok anhitz trabaillu eta atsekabe<br />
izaiten zuen, zeiñek tristetzeko okhasino emaiten baitzioten, baiña hek guztiak, kontzientzia onaren alegriantzak<br />
eta arraitasunak iguzkiak lanhoa bezala, haizatzen eta <strong>bar</strong>raiatzen zerautzan. Ax 440s (V 287). Bainan seinale<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
103
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
hura bera gaixto lizate eri eztena baitan, ezen ezagutaraz lezake naturalezak eztuela indarrik aski ur gaixtoen<br />
<strong>bar</strong>raiatzeko eta kanporatzeko. "Pour dissiper et résoudre les humeurs". SP Phil 185 (He 187 <strong>bar</strong>raiatzeko).<br />
Zeren itxurapenak eztu irauterik eta <strong>bar</strong>raiatzen da goiti doan khea bezala. Ib. 429 (He 434 urmariatzen).<br />
Herioa jiten denian [arimaren eta gorpitzaren] unione haren <strong>bar</strong>reiatzera, orapiloaren laxatzera, amorioaren<br />
desegitera. Tt Onsa 146. Saltzepenetan, erospenetan, etxe egitian ta hen <strong>bar</strong>reiatzian. Egiat 166.<br />
(s. XIX) Axaletik hasten bada / Bertuten asentua, / Beti flako izanen da, / Aise <strong>bar</strong>reiatua. Monho 106. Hea<br />
bada, Iainkoaren tenploa <strong>bar</strong>raiatzen dukanaz geroz, eta hiru egunez berriz xutitzen, begira ezak heure burua.<br />
HeH Mt 27, 40 (Lç, He, TB, SalabBN, Hual, Or, IBe desegin, Dv, Echn urratu, Ur arrasatu, Ur (V) bota, Ol<br />
porrokatu, Ker lurrera eratsi, IBk xehatu). Etxe batzuek bezala gare, herioak <strong>bar</strong>raiatzen gaitu<br />
bethiko. Hb Egia 28. Bihotzak leher egin zion aitzean <strong>bar</strong>raiatu zituztela haren lan guziak. Ib. 15. Ezen ethorri<br />
behar zuen denbora bortzetan iragana da, eta hark sarthu behar zuen tenploa, aspaldi <strong>bar</strong>raiatua. Ib. 51. Inguru<br />
guziko lixtor ohantzeak xahutu behar dira artharekin, zeren lixtorrek hiltzen baitute erle hainitz. Xinhaurrien<br />
murruak ere <strong>bar</strong>raiatzen dira orobat. Dv Lab 295s. Uhinak eztitzen dire, hedoiak <strong>bar</strong>reatzen, zeru xaharra<br />
agertzen. Laph 223. Zeinhatzen bagira errespetüreki, eta fede azkar bateki: debriak ohilten dütü, tentazioniak<br />
<strong>bar</strong>reiatzen, eta Jinkuaren benedikzioniak gütan gaña erakharten. CatS 18. Bastilla izan zenean <strong>bar</strong>reatua<br />
Parisen. Elsb Fram 81. Gizonek [lege horiek] hurra, hauts eta <strong>bar</strong>rea detzazkete, egin zituzten bezala. Ib. XII.<br />
Hari zela [...] zimenduetarik uraren baztertzeko egina zuten pezoinaren <strong>bar</strong>raiatzen. Jnn SBi 170. Haren etxea<br />
edo hobia arthikia zen eta <strong>bar</strong>raiatua. Ib. 124. Eta aurkhitu zuten, haizeari eta hotzari paratua zen heia<br />
<strong>bar</strong>raiatu hartan, Haur bat sorthu berria. Ib. 13. Behar direla [komentu hoik] oro huts eta hets-arazi; garbitu,<br />
kendu, <strong>bar</strong>raiatu behar direla oro. HU Zez 99. Ezkontzia <strong>bar</strong>reiatü zen eta Margarita sarthü zen sen Franzesen<br />
ordenan. Ip Hil 68.<br />
(s. XX) Zorionez zuten alde beren gaztetasunaren iguzkiko sua: hunek, agertu arau, hedoiak <strong>bar</strong>reatzen<br />
baitzeiezten! JE Bur 208. Xoriñoaren lur ohantzea negu luzean egon da: / Ixilik, hutsik, bainan halere nehork ez<br />
du <strong>bar</strong>reatu. Ox 109. Noren onetan ezarri zaukuten hor muga bat? Gizonek egina, gizon batek [...], Napoleon<br />
Handiak <strong>bar</strong>reatzer du behin. Ox GH 1924, 141. Lanoak bazterretik: / "Nausi dut haizea. / Harek nau<br />
<strong>bar</strong>reatzen". Etcham 115. Kalerna <strong>bar</strong>reiatu zen burrunbaka, eta iguzkia, halako iguzki hits hits bat, agertu zen<br />
hedoien artetik. "L'orage se dispersa". <strong>Bar</strong>b Leg 149. Satagin-lur ta satorrarenak / neguan naiz zintzo <strong>bar</strong>ra, /<br />
atzera sortu, nai baiño usugo / makestuz agobizarra. "Desparramar". Or Eus 298. Sei segarien muga jo arte /<br />
<strong>bar</strong>ratu ditute maillak. "Han deshecho las cambas". Ib. 301. Hara, amatto nerea, hau bizitze dorpea! / Nahi-t'ez<br />
<strong>bar</strong>reatua zuk ontu ohantzea. Iratz 158. Hauk igurikatu behar ukhan zuten, lanhoa <strong>bar</strong>raiatu arte. Zerb IxtS 36.<br />
Lanhoak oro mozkor horailak <strong>bar</strong>reiaturik. Mde Po 79. Ama aitaren orhoitzapenen <strong>bar</strong>reatzen hasi zelarik,<br />
Peiok beti bihotzean halako ximiko bat senditzen zuen. JEtchep 60. Ez zaut iduritzen, deusek <strong>bar</strong>reiatuko duela<br />
gure amodioa. Larz Iru 46. Orai engoitik ezin ditaike egina dena <strong>bar</strong>rea [...] / inozentaren hiltzaile dena da<br />
zinez dohakabea. Xa Odol 176. Horrek <strong>bar</strong>reatzen du / askoren bihotza; / hortakotz da munduan / hoinbertze<br />
dibortza! Mattin 85.<br />
<strong>bar</strong>raiatu (H), <strong>bar</strong>raitu (VocCB (s.v. askatu), A). Soltar(se). "Soltar, desatar, desligar" VocCB. "Korapillioak<br />
<strong>bar</strong>raiatzea, défaire les nœuds" H. "<strong>Bar</strong>raitu (AN?), soltar" A. Gero bere gerrikoa <strong>bar</strong>riaturik, hartaz<br />
inguratu zuen bere lephoa, esklabotasunaren seinaletzat bezala. Jaur AndreB 102 (ap. DRA). Hartzen da<br />
zirikuaren izpia, eta kuskuak <strong>bar</strong>raiatuz dohazi beren lekhutik athera gabe. "Ils se défont". Dv Dial 6 (It<br />
askatzen, Ur askatubaz). Khotxeian haria hartürik, egiten da mathaza duan bezala <strong>bar</strong>reiatuz. "À mesure que le<br />
fil se développe". Ip Dial 6. Hor non korapilioa <strong>bar</strong>raiatzen den! Hb Egia 45. Zangoak estekaturik ez zitaken<br />
higi. <strong>Bar</strong>reatzen diozkate bada oinetako lokarriak. Lf Murtuts 47.<br />
3. <strong>bar</strong>raiatu (Dv), <strong>bar</strong>reatu (H), <strong>bar</strong>reiutu. Distraer(se), despistar(se). "Gogoa maiz <strong>bar</strong>raiatzen zaio,<br />
il`éprouve de fréquentes distractions" Dv. Tr. Documentado sobre todo en la tradición septentrional. Al Sur<br />
hay ejs. en Mendiburu, Lizarraga de Elcano, Guerrico y algunos autores del s. XX.<br />
Konfesatzen denari zuk emozu othoi arraia / bekhatuak aithortzean eztadintzat <strong>bar</strong>raia. EZ Man II 76.<br />
Hanbatenaz gizona trabatzen da eta <strong>bar</strong>raiatzen, zenbatenaz egitekoak bereganatzen baititu. "Impeditur &<br />
distrahitur". SP Imit II 1, 7. <strong>Bar</strong>kha diazadazu halaber zure miserikordia noiz ere orazionean zutaz bertzerik<br />
baitarabilla gogoan: egiaz aithortzen baitut hagitz ohitua naizela gogor <strong>bar</strong>raiatzen eta errebelatzen. SP Imit III<br />
48, 5 (Mst <strong>bar</strong>reiarzün handi bateki). Horrelako lanak <strong>bar</strong>raiatzenegi duela kontuzko gauzetan enplegatu behar<br />
den adimendua. SP Phil e) 2v. Zeinek hala eginez bere bihotzak alferrik unhatzen eta <strong>bar</strong>raiatzen baitituzte. Ib.<br />
386 (He 391 nekhatzen eta iriontzen). Kuriostasunak <strong>bar</strong>raiatzen du [gizona]. Ch III 48, 2. Horiek guziak eztire<br />
spirituaren <strong>bar</strong>raiatzeko, eta bihotza illhunbeez bethetzeko baizen. "Ista enim generant distractiones". Ib. 24, 2.<br />
Bada bere aldian egiten du otoitz zertan hari den ez dakienaren eran, gogoa <strong>bar</strong>raiaturik dadukala ta berea<br />
arrizko edo zurezko gizona baliz bezala. Mb IArg I 81. Sainduki zure lanak egitzu zure estatuan hek Jinkoari<br />
hedatzen diotzotzularik; eta ez zare errenkuratuko <strong>bar</strong>raiatzen zaituztela. Mih 110. Mezan othoitzarik egin bage,<br />
edo egiten dian othoitzetan, bere nahiz, bere Spiritiaren <strong>bar</strong>reiatzera utziz. CatLan 100. Ez da egia miletan, zure<br />
izpiritua <strong>bar</strong>raiatua egon zarela, alde guzietarat beha egon zarela, postura imodest batean egon zarela? Brtc<br />
244. Gogoa <strong>bar</strong>raiatu. LE-Ir. Edo geurk, gere burua sosegatzeko alegiñak egin bagez, dibertitzeko edo<br />
pensamentua <strong>bar</strong>raiatzeko edo aizatzeko motiboak ematen baditugu, orduan gure kulpa da. Gco I 404. Beraz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
104
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>raiatuak kausitzen ditugunean gure buruak, emeki ta deskantsuz itzuli behar gare Jainkoa<br />
ganat. Dh 98. [Bizitze bat] hain nagia, hain hotza, hain <strong>bar</strong>raiatua Jinkozko gauzetan. Ib. 220. Baldin<br />
kongreganist bat <strong>bar</strong>riatzen balitz, edo bilkhuak uzten balitu, edo ardura, arrazoin lejitimorik gabe, huts egiten,<br />
lagun guziek pena hartuko dute. JesBih 430. Spiritia <strong>bar</strong>reiatzen bazeizü, edo phensamentü hunik ezpazeizü<br />
jiten. UskLiB 71. Zenbait abisu eman ziozkan, jatzarria egon zadin eta ez zezan fraiden ezpiritua <strong>bar</strong>raia! ABv<br />
SFranEL 22 (ap. DRA). Egun batez, Jesus Jaunak erran zion Jon Doni Petriri: "Zaldi bat emanen deat, Gure<br />
Aita erraiten badautak, bururen buru, gogoa batre <strong>bar</strong>raiatu gabe". "Sans dissiper du tout ta pensée". <strong>Bar</strong>b Leg<br />
62. Argal naiz ta <strong>bar</strong>reia / begi ta belarri. / Agur, inguruetan / zauten ikuskari! "Mis ojos y mis oídos se<br />
derraman". Or BM 39s. Bazkaltzen asi ta guztiz <strong>bar</strong>reiatuta nengoen, eta guztiz jangar. Ez dut jan nai izan. Txill<br />
Let 52.<br />
(Con alativo). Edukazu Kristo baithan osoki zure gogoa nihorat <strong>bar</strong>raiatu gabe. Hm 211s. Zenbatenaz<br />
bilduago, iuntatuago eta iarriago baita nihor bere buruarekin, bertzetara <strong>bar</strong>raiatu gabe, hanbatenaz gauza<br />
geiago eta goragoak aditzen tu traburik gabe. SP Imit I 3, 3. Xuxen bere gogoan eta espirituan edukitia, eskuin<br />
eta eizker kanporat <strong>bar</strong>reiutu gaberik. Tt Ar 29. Zeren kanporat sobra <strong>bar</strong>raiatzen baitire, eta sobra maite<br />
baitute bere buruben agertzea. Mih 129. Behar da atxiki büria [komuniatzian] geldi geldia eta xuxen, eta eztira<br />
harat hunat <strong>bar</strong>reatü behar begiak. CatLan 139. Gure ispiritiaren arhintarzunak, gure otoitzetan emaiten<br />
derauzkigun <strong>bar</strong>readurak, aski tuzu, ispiritia gure nahira bestetarat <strong>bar</strong>reatu gabe. AR 45. Bainan hortarat<br />
entseiatua gatik ere Izpirituak [sic] harat-hunat <strong>bar</strong>raiatzen bazaiku, ezkare hortaz batere ez espantitu, ez<br />
khexatu behar. Dh 98. Garhaitzaileak berak, biahorezko ordu hetan norabait <strong>bar</strong>raiatzen dira. Ikus zazu Troiesen<br />
bentzutzea zer gostu zaikan Greziari: hamar urtez baino gehiagoz bere erregeetarik gabetua izan da. Dv<br />
Telem 81. Laster galtzen ahal duzu haren grazia, kanpoko gauzetara nahi bazare <strong>bar</strong>raiatu. Dv Imit II 8, 3.<br />
Gütan gogoa ardüra <strong>bar</strong>reiatürik da mündüko gaizetarat eta Jinkoaganik hürrüntürik. Ip Hil 53. Ez-zen haren<br />
gogoa <strong>bar</strong>reiatzen guria bezala mündü huntako mila gaizatara. Ib. 51. Othoi ez niri aipha haurrik! Bere laguna<br />
egiazki maite duenak ez dezake onets bertze batzuetarat, hok umeak izanik ere, bere amodioaren <strong>bar</strong>reatzerik.<br />
JE Bur 98. "Ortik ez", esango diozu, "Aralarra goaz", eta oiñak ez dira bidetik baztartuko, begi-belarriak alde<br />
banetara <strong>bar</strong>reiatuz baldin bazoaz ere. Or QA 141.<br />
(Con ines.). Ezpiritü xahü, sinple eta fermo bat ezta hanitx lanetan <strong>bar</strong>reiatzen. Mst I 3, 3. Ez nuan lurreko<br />
ondasunetan <strong>bar</strong>reiatu nai, astia iretsiz eta ark ni. Or Aitork 220. Galga lasaegi uzten zidaten jokurako, doiari<br />
zegokion baiñon areago, nere naikerietan <strong>bar</strong>reiatzeko zorian. "In dissolutionem affectionum variarum". Ib. 43.<br />
(Con ablativo). Etzioen bertze deuseri ere behatzen, Jainkoari ohore emateari ta haren nahia bethetzeari<br />
baizen, deusek ere etzuelarik den gutiena Jainkoa ganik <strong>bar</strong>raiatzen. Dh 272. Mila ezdeuskeriek Jainkoa ganik<br />
eta gauza Izpiritualetarik urruntzen eta <strong>bar</strong>raiatzen baikaituzte. Ib. 155. Ximinoak etsaia aldiz behar zuen<br />
d<strong>ostatu</strong>, / Bere yusta eta grimasez gudutik <strong>bar</strong>raiatu. Gy 154.<br />
Salirse del tema. Kili gozo ori zelan jaulki ago aulez, / ain garbi goikoa ta zoramentsu danez, / <strong>bar</strong>reiatu<br />
gabe? Gand Elorri 130.<br />
(Part. en función de adj.). Distraído; despreocupado. Eta ondikozko hek izpiritu <strong>bar</strong>raiatu ta bihotz sorhaio<br />
batzuekin kausitzen dire mezan. Dh 224. Bizkitartean, zenbatak ez dira guthartean <strong>bar</strong>raiatu, alfer, laborari<br />
txar? Dv Lab 263. [Maria] Yaunaren oñetara eseri ta aren itza aditzen zegon; Marta berriz <strong>bar</strong>reatua zebillen<br />
gauza guziak atontzen. Ir YKBiz 268. <strong>Bar</strong>reiatuak, kanpo aldera ixuriak bizi gera. Kanpoko zeretan kokatzen<br />
dugu gure arreta, eta bein ere ez gu baitan. Vill Jaink 142.<br />
4. "Paperak <strong>bar</strong>raiatzen du tinta, le papier boit l'encre" SP.<br />
5. "Amanecer, [...] eguna argitu, <strong>bar</strong>reatu, zabaldu" Añ.<br />
6. "<strong>Bar</strong>reatu (Sal, Sc), despojar de sus frutos un árbol" A.<br />
7. <strong>bar</strong>raiatu (Dv). (Part. en función de adj.). Desarreglado, disoluto. "Bizitze <strong>bar</strong>raiatu bat darama" Dv. Ja<br />
abereen arauko libertate <strong>bar</strong>raiatuak goan eta akhabatu dira hiretzat. Dv LEd 86 (Cb Eg II 42 libertade<br />
eragabeak). Igande batez ihizira joan ziren bi muthiko gazte; bat ala bertzea lazoak, ezaxolak, osoki<br />
<strong>bar</strong>reiatuak. Halarik ere batek bere meza nolazpait goiz hartan entzuna zuen. Arb Igand 100.<br />
- BARREIATUAN. En estado de dispersión. Orai dauden <strong>bar</strong>reatuan idukiz eskola handiak, hiri berean eta<br />
hiritik hirira elgar jaten dutelarik, Gobernamenduak trabatzen ditu ikerzaleak, erresumari kalte dakar. JE Bur<br />
49.<br />
- BARREIATUXE. Aprox. de <strong>bar</strong>reiatu. Munduko gauzetarat <strong>bar</strong>reatu-xe direla iduritzen zeztenak<br />
mesperetxatzen tizie. AR 424.<br />
- BARREIATZEKO. "<strong>Bar</strong>raiatzeko, qui est à défaire. Zure lan guzia <strong>bar</strong>raiatzekoa da, tout votre travail est à<br />
défaire" Dv.<br />
- EZIN BARREIATUZKO. "Ezin <strong>bar</strong>raiatuzko, qu'on ne peut défaire, indissoluble" Dv.<br />
<strong>bar</strong>reiatuki, <strong>bar</strong>raiatuki. Distraídamente. Eztut nahi [sakramendu] hartarat hurbil zaitezin arinki,<br />
<strong>bar</strong>raiatuki ta jaier gabe. Birjin 234. Zer dire meza, hain fede gutirekin, hain hozki, hain <strong>bar</strong>raiatuki, erdietan<br />
non zen eta zertan zen gogoan hartzen eztuela, entzun dituen hek? Dh 142s. Bere othoitzak eta errelijionezko<br />
bertze eginbideak hain lehiaka, hain <strong>bar</strong>raiatuki eginez. Ib. 135.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
105
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>reiatzaile, <strong>bar</strong>reiatzale (L-ain ap. A), <strong>bar</strong>raiatzaile (SP), <strong>bar</strong>ratzaile (AN ap. A; H), <strong>bar</strong>razale, <strong>bar</strong>raiatzale<br />
(L ap. A), <strong>bar</strong>reiazale. 1. Dilapidador. "Pródigo" A. v. <strong>bar</strong>reiari. Ürrhia ta zilharra dirade lüziago ireiten,<br />
bena ahalik tinkoena begiratzen dütügülarik, eskü <strong>bar</strong>reiazaletara dirade erorten. Egiat 190. Biltzalle onari<br />
<strong>bar</strong>ratzalle. "A padre allegador, hijo expendedor". Aq pág. 63. Zaiarén bilzále, ta irinarén <strong>bar</strong>razále. LE Urt ms<br />
31r (en la ed. de 1846, 88 iriñaren banatzalle edo <strong>bar</strong>ratzalle).<br />
2. <strong>bar</strong>reiazale (S). Propagador, difusor. "Qui répand" Lrq. Aitta Santua edo Deuna deitzen diogu kristauak,<br />
bera dalako kristau guzien aitta ta santutasunaren edo deuntasunaren <strong>bar</strong>ratzallea. Inza Azalp 100. <strong>Euskal</strong>erri<br />
<strong>bar</strong>ruan ere badaude zenbait leku, industria nahiz uda dela bide, erdararen <strong>bar</strong>reatzaile: Altsasu, Olazti,<br />
Doneztebe, Elizondo... MEIG I 119. "<strong>Bar</strong>raiari, <strong>bar</strong>raiatzale: 1.º (AN, L), pregonero" A.<br />
"<strong>Bar</strong>rea, <strong>bar</strong>reiazale (BN, S) [...], indiscret" Lh.<br />
3. <strong>bar</strong>raiatzaile (Dv). "Celui qui défait" Dv. "Harrasiaren <strong>bar</strong>raiatzaileak lanean hasi dire" Ib. "Nor izan da<br />
ezkontza horren <strong>bar</strong>raiatzaile?" Ib.<br />
<strong>bar</strong>reiatze (PMuj), <strong>bar</strong>raiatze (Lar). 1. "Esparcimiento, [...] <strong>bar</strong>raiatzea" Lar. "Dispersión, <strong>bar</strong>reiatzea,<br />
banatzea" Lar.<br />
2. (PMuj). "Distracción, inadvertencia" PMuj.<br />
<strong>bar</strong>reiazio, <strong>bar</strong>reazio. Distracción. v. <strong>bar</strong>reiamendu. Guk nai arren atentzioarekin errezatu, [...] gure<br />
pensamentua erraz dijoakigu etxeko gauzetara, [...]. Pensamentuaren <strong>bar</strong>reazio edo banatze ori batzuetan kulpa<br />
gabe gertatzen da, eta beste batzuetan kulpa duna da. Gco I 403.<br />
<strong>bar</strong>reitu. v. <strong>bar</strong>reiatu.<br />
<strong>bar</strong>reiu (Sc ap. A; SP, VocBN, Hb ap. Lh), <strong>bar</strong>reu (BN-baig ap. A; Dv (BN), H (S)). 1. (Pred.). (Estar, etc.)<br />
esparcido, disperso. "<strong>Bar</strong>reiu dabiltza (Lç)" SP. "Zure ardiak onsa <strong>bar</strong>reu daude bazkan" VocBN. "<strong>Bar</strong>reu<br />
(BN), dispersé, en état de dispersion, épars" Dv. "Herri huntan etxeak <strong>bar</strong>reu dira, dans ce village les maisons<br />
sont éparses, sans agglomération" Ib. "<strong>Bar</strong>reiü (Sc), en dispersión" A. v. <strong>bar</strong>reiat, <strong>bar</strong>reia. Guzién gainetik<br />
gomendatzen drauzkiagu Antekristen tiraniaren azpian <strong>bar</strong>reiu dabiltzan anaie gaixo guziak zein egiazko<br />
bizitzeko bazkatik, eta hire izen sainduaren publikoki inbokatzeko libertatetik pribatuak baitirade. Lç Ins A 2v.<br />
Bai baitakigu baztertzen gogoaren argi-une laburretan agertzen den arrotz gaitzetsia, baina ez neurri berean<br />
uxatzen <strong>bar</strong>ren-gazteluko zoko galduetan <strong>bar</strong>reiu dabiltzan iratxo ilaunak. MEIG VI 182.<br />
2. (SP), <strong>bar</strong>raiu (Dv A). (Sust.). Dispersión; desorden. "<strong>Bar</strong>reiua, égarement" SP (que cita <strong>bar</strong>eiu dabiltza<br />
de Lç; v. supra). "Désarroi" Dv A, que traduce erróneamente "desarrollo, esparcimiento".<br />
<strong>bar</strong>reiutu. v. <strong>bar</strong>reiatu.<br />
<strong>bar</strong>reki. v. 1 <strong>bar</strong>ruki.<br />
<strong>bar</strong>rel (Dv, Hb ap. Lh), <strong>bar</strong>ral (T-L). "(Hb), endroit ou l'on parque les troupeaux" Lh. "Cour de bétail" Dv.<br />
"Enclos" T-L. v. <strong>bar</strong>rio (2).<br />
1 <strong>bar</strong>ren (G, AN-ilzarb-egüés-olza-gip, B, S; SP, Lar, Lecl, Ht VocGr, Dv, H, VocB), <strong>bar</strong>rene, <strong>bar</strong>hen (H<br />
(BN)), <strong>bar</strong>en (S). Ref.: Bon-Ond 154; A (<strong>bar</strong>en, <strong>bar</strong>ren); Gte Erd 43, 156.<br />
Tr. Documentado en autores guipuzcoanos, alto-navarros y labortanos. Entre estos últimos es general en el s.<br />
XVII y, aunque se encuentran ejemplos de todas las épocas, su empleo se reduce significativamente --sustituido<br />
por <strong>bar</strong>ne-- a partir de principios del s. XVIII. Desde finales del s. XIX tbn. aparece en algunos vizcaínos; antes<br />
hallamos un ej. no muy claro de RS y otro de J. J. Moguel (<strong>bar</strong>renetik); cf. además <strong>bar</strong>rena ('adentro') en DurPl.<br />
La forma <strong>bar</strong>rene, con una -e adventicia debida a su frecuente empleo en los casos locales (<strong>bar</strong>ren-e-an <br />
<strong>bar</strong>rene-an, etc.), se encuentra en Etcheberri de Ziburu, seguramente forzado por la rima (sólo un ej. en Man I,<br />
frente a los varios de <strong>bar</strong>ren en Noel y Eliç) y Duvoisin. En DFrec hay 125 ejs., todos, excepto uno,<br />
meridionales.<br />
I (Sust.). 1. Interior, (lo) de dentro. "<strong>Bar</strong>rena, dedans. Gain eder, <strong>bar</strong>ren uher (O Pr)" SP. "Le dedans" Ht<br />
VocGr. "Altamar, itsas <strong>bar</strong>rena, itsas <strong>bar</strong>rua" Lar. "Cuenca de los ojos, begi-<strong>bar</strong>rena" Ib. "Carnaza, revés de las<br />
pieles [...] narruaren <strong>bar</strong>rena, <strong>bar</strong>rua" Ib. "Interior" VocB. "(Gc), interior" A. "Etxe <strong>bar</strong>rena ez zio gustatzen<br />
(AN-gip)" Gte Erd 43. "Etxe orrek <strong>bar</strong>renak ederrak dauzki (AN-gip)" Ib. 43. "Estatua orrek <strong>bar</strong>rena dena utsa<br />
du (B)" Ib. 156. Cf. Lar Cor 300s.: "Son conocidos los de Beterri por [...] <strong>bar</strong>rena, <strong>bar</strong>renen, por <strong>bar</strong>rua,<br />
<strong>bar</strong>rura, <strong>bar</strong>runa, que se usan en Goyerri". v. <strong>bar</strong>ne, <strong>bar</strong>ru.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
106
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Guztiz hain ederra denaz geroztik [Zeruaren] lekhorea / Ederragoa dela du iuiatzen <strong>bar</strong>renea. EZ Man I 132.<br />
Ontasunez bethe zazu etxe hunen <strong>bar</strong>rena. EZ Man II 86. Andreak, norat zoazte? / Zuek galde duzuena / piztu<br />
da, ikhus azue / sepultura <strong>bar</strong>rena. EZ Noel 106. Hitz hauk erran bezain (sarri) / ogia haragira / itzuli zen eta<br />
arnoa / zure odol garbira. // Kanpoko itxura baizen / etzitzaien gelditu, / <strong>bar</strong>rena zen odol eta / haragira<br />
mudatu. Ib. 120. Bisita itzatzu gure bihotzeko <strong>bar</strong>renak. Harb 391. Ordea baldin har badezagu <strong>bar</strong>rena, mamia,<br />
Spiritu Sainduak hunetan erran nahi duena, edirenen dugu [...] okhasinorik eta tentamendurik gabe egiten diren<br />
bekhatuak direla gaixtoenak. Ax 189 (V 128). Gaina eder, <strong>bar</strong>rena uher. "L'intérieur, ou le dedans". O Pr 600.<br />
Ezen ni naiz Juiea, eta bihotzen <strong>bar</strong>renak ezagutzen ditudana. Ch III 46, 3. Ez dezagula permeti phozoa dezan<br />
gure arimaren <strong>bar</strong>rena. He Gudu 65. Etxe <strong>bar</strong>ren batean sarturik eta ate gilzatuarekin zeudela. Mb IArg I 276.<br />
Etxeen <strong>bar</strong>renetan sartuak ere leiora ateratzen zirala. Ib. 267. Oraino triste badire gure bihotz <strong>bar</strong>renak /<br />
Alegeratuko ditu menturaz laugarrenak. Monho 26. Batek zerran, egiazki etxearen <strong>bar</strong>rena, / Holako yaun bati<br />
segur ezta doakokena. Gy 105. Ordutik senharrak eztu dudarik xumeena, / Egoitzatzat eztuela ifernuko <strong>bar</strong>rena.<br />
Ib. 103. Txokolatera <strong>bar</strong>ren guzia / armiarmaz betea, / amaren seme bataiatuak / etzen posible artzea. JanEd II<br />
63. Adizkidetzat / Zugandutzera / Zure biotzera / natorkizu; / Artu nazazu / <strong>Bar</strong>ren orretan / Ta eunki danetan /<br />
Euki nazu. ArgiDL 164. Gaiztoz dalarik --ain aundi baita / itsasoaren <strong>bar</strong>rena-- / non ondatu dan berririk ez da.<br />
Or Eus 206. Ama gaisoak, aldiz, azal errapea, / akaiñez eta artapoz josia ankartea; / iztar-<strong>bar</strong>rena gorri, illun<br />
betartea. "Roja la parte interior de sus muslos". Ib. 247. Leengo naigabealdiak ziztatzen zioten berriro kolko<strong>bar</strong>rena.<br />
TAg Uzt 150. Nere gelak, ate, leio, lurraren berdin ditu; / <strong>bar</strong>ren ortan egun argiz ezin naite gelditu.<br />
"No puedo quedarme en su interior". Or Poem 538. Soñu ederra <strong>bar</strong>ren santu artan [elizan] entzun genuana.<br />
Ondo biotz onarekin atera giñan. Anab Poli 80. Ona marabut zer dan: arrizko toki itxia, lau albokoa, gaña<br />
borobilla, <strong>bar</strong>rena utsa. Anab Aprika 37. Orduantxe begiak sututzen zaizkio ta bular <strong>bar</strong>renetatik arnasa<br />
ateratzen zaio noiztanka oska aztunez. Ibiñ Virgil 104. An arrotzen dan auts-zurrunbillo ura ikusten al duk,<br />
Santxo? <strong>Bar</strong>ren guzia gudariz josia dik, gudaloste aundi bat, bateko ta besteko jende ugariz osatu-ta bidean<br />
datorrena. Berron Kijote 195. Etxe-<strong>bar</strong>ren itzalean aurkitu dugu <strong>Bar</strong>oja. MIH 129. Obraren mamia eta <strong>bar</strong>rena<br />
aztertuz. MEIG I 215.<br />
(Referido al alma, los sentimientos, etc.). Zeren begi desonhesta, ahalke gabea eta kanpoan sosegurik<br />
eztuena, <strong>bar</strong>ren gaixtoaren, sosegu gabearen eta desonhestaren mandataria da eta seiñalea. Ax 393 (V 256).<br />
Gizonak tristetua, atsekabeztatua eta egitekoz bethea dabillanean, baldin bere <strong>bar</strong>ren hartan zauririk ezpadu,<br />
bere konzientzia sendo badu, hara laster egiten du. Ib. 441 (V 288). Nehork bere <strong>bar</strong>rena, du ezagutzeko<br />
gaitzena. "Son intérieur". O Pr 330. [Sainduak] egon ahal dira traburik gabe bere <strong>bar</strong>renaren errekaitatzen. SP<br />
Imit I 11, 2. Ezen orduan Iainkoa hobeki hartzen dugu gure <strong>bar</strong>renaren lekuko, munduak kanpotik deus gutitzat<br />
garabiltzanean. Ib. 12, 1. Oi nolako bakea eta abantailla den bertzeez ez mintzatzea, [...] gutiri bere <strong>bar</strong>rena<br />
agertzea. Ch III 45, 5. Eta eztugu hurren behiñ ere pensatzen nola xuxen ahal dezakegun gure <strong>bar</strong>rena. Ib. 31, 3.<br />
Orobat behar dugu izan artha gure <strong>bar</strong>renaz, nola gure kanpoaz. Ch I 19, 3. Orduan agertzen da hekien<br />
<strong>bar</strong>rena, urguilleriaz hondoraiñokoan pozoiñatua. He Gudu 34. Ez dedilla, bada, beldurtu ta asaldatu zuen<br />
<strong>bar</strong>ren biotza [<strong>bar</strong>ren biotza podrían interpretarse como sinónimos unidos, aunque en el texto falta el guión]. Mb<br />
IArg 355. Zuk zere <strong>bar</strong>ren orretan badiozu ere. Ib. 82. Zure <strong>bar</strong>ren, zure Biotzeko sekreto onetan gu sartzea nai<br />
dezu. Cb Eg II 46. Ta are geiago, Jainkoak nere <strong>bar</strong>ren guzia, ta pekatu sekreto guzien berri dakiela? Ib. 54.<br />
Santuaren espiritu, edo <strong>bar</strong>rena agertzen bereala asi zan. Cb Just 91. Orregatik berotu ziran zeruko suz gure<br />
<strong>bar</strong>renak, aren hitzak eta Eskrituren klaranzak aditze berean. Ib. 284.<br />
(s. XIX) Amak ikustendú / Jaunaren <strong>bar</strong>réna. LE Kop 40. Baña zerk poztuko du Jesu Kristo daramanian<br />
kristau gaiztoak bere <strong>bar</strong>ren bekatuz betera, bere etsairik andienaren ondora? Mg CC 244. Eta emendik<br />
illuntasunez betetzen zaio <strong>bar</strong>ren guzia. AA I 575. Baña esan zadazu, etzizun zere <strong>bar</strong>renak esaten: etzala ongi<br />
era orretan Kristaua ibiltzea? AA II 146. Emendik lagun urkoaren oker, edo kalteren baten berria aditzean,<br />
<strong>bar</strong>ren guztia gozatzea ta zabaltzea. AA III 605. Bere <strong>bar</strong>renetan bethi bake gozo bera daukate. Dh 194. <strong>Bar</strong>ren<br />
guzia nahasia, konzientziako harrak iresten hari. Ib. 190. Bihotza bakean eta <strong>bar</strong>rena deskantsu duen bat. Ib.<br />
190. Aste hartan egiten da urtheko kofesioa bere <strong>bar</strong>rena ahalik eta hobekiena ezagutarazten zaiola bere<br />
bidariari. Ib. 64. Pena samiñ negarra / zori gaitz gurea, / <strong>bar</strong>rena pisu eta / txea asnasea. Echag 266. Pozez<br />
biyotzak zabaldurikan / begiyak ez nai alde egiñ, / edertasunez ingurutuak / gure <strong>bar</strong>renak atsegiñ. Ib. 68. Bero<br />
zazu nere <strong>bar</strong>rene hormatua ere, eta egizu erre nadien Jaunaren alderako kharrez. Dv LEd 279. Bakarrik al<br />
dezake pena ori arindu, / Bakarrik <strong>bar</strong>ren ori gauza batek poztu. AB AmaE 107.<br />
(s. XX) Nere <strong>bar</strong>ren guzia kiskaltzen daukat... Nik <strong>bar</strong>katu iri? Ill Testim 25. Abuztuko illaren /<br />
amairugarrena, / guretzat argitu dan / egunik txarrena, / izan zagun kupira / denak alkarrena, / gogoratu<br />
utsarekin / lertzen zait <strong>bar</strong>rena. Imaz Auspoa 24, 51. <strong>Bar</strong>ren guziyak jarri / ziran irakiten. Tx ib. 131. Bertso<br />
berriyak jartzera nua / deskantsatzeko <strong>bar</strong>rena; / egiyak garbi esplikatzia / ez da gauzarik txarrena. Tx B I 240.<br />
Zalantz onek, nere <strong>bar</strong>rena sutan gal gal jartzen dit. Alz Ram 100. Eize-tartean yaioa, zezen tartean azia, zezenitea<br />
zuen, eta begi izua, ta kolore illuna, ta aiek bezain gorpuzkera ta <strong>bar</strong>ren gogorra. Or Mi 47. Baña itzarrik<br />
ago, oi ene <strong>bar</strong>rena! "¡Estás despierta, oh, alma mía!". Laux BBa 132. Zure begieri ageri baitzaie giza<strong>bar</strong>renaren<br />
tulunbioa. "Abyssus humanae conscientiae". Or Aitork 244. Esanak berak baiño agertzenago zuten<br />
ene <strong>bar</strong>rena bekokiak, loek, begiek, margoak, mintzaerak. Ib. 200. Ama ez neri esan / orrelakorikan / ez det nik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
107
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bestegana / amoriorikan / ezin alegre leike / nere <strong>bar</strong>renikan / kontzientzia ona / egonagatikan. Balad 230.<br />
Bearbada, <strong>bar</strong>renari lasaitasuna ematearren gela <strong>bar</strong>ruan ezkutatu dun. Etxde JJ 250. <strong>Bar</strong>e <strong>bar</strong>e gelditu yakon<br />
<strong>bar</strong>rena, ekuruz bete, denduz josia. Erkiag Arran 193. Polik gero ta estuago zeukan <strong>bar</strong>rena. Anab Poli 124.<br />
Itzez ta jolas zintzoen eder, / <strong>bar</strong>rena beti ixilik, / izate onen aunditasunak / ez dautzu egin gañezik. BEnb NereA<br />
97. Geure <strong>bar</strong>renak askatu eta / egia autortu daigun. Ib. 132. Buru argikoa ta <strong>bar</strong>ren alaikoa zan Bibaldo.<br />
Berron Kijote 145. Ez dut uste gure <strong>bar</strong>rena, Jainkoak bezala, irakurtzen duenik. MIH 206.<br />
v. tbn. PE 141. EusJok 31. A<strong>Bar</strong> Goi 75. Basarri 16. Xa EzinB 106.<br />
(Referido al interior del cuerpo, especialmente al estómago). "<strong>Bar</strong>ren uts, estómago vacío" A ANaf (cf. infra<br />
BARREN-HUTS, BARREN HUTSEAN). Humeak kendu diozkaten arza bezala aterako natzaio bidera ta<br />
urratuko diot bere <strong>bar</strong>ren guzia. Mb IArg 144. Baña jan duen izurri-pozoiak <strong>bar</strong>ren-odola artu ezkero, asten da<br />
aren miñ-oñaze gogorrak. Ib. 302. Nik enzun dot txarri (parkatu, au da bere izena) txarri <strong>bar</strong>ruba [pero en el<br />
ms. de Zarauz <strong>bar</strong>rena] dakusanak, dakusala gizonaren <strong>bar</strong>ruba. Mg PAb 82. Orduan arima gorphutzean sartu,<br />
eta ifernuko su-garrak, berun urthua bezala, <strong>bar</strong>rene guzira hedaturen zeraitzo. Dv LEd 262. Nere gorputza estu<br />
zeguan / zelatako garayian, / odol guztiak irakiñ eta / <strong>bar</strong>rena lertu nayian. PE 83. Baña lendabiziko aokada,<br />
auan sartu baño len itzuli zuan, ezpañak ukituta, katilura: zeren ango naskunde ark <strong>bar</strong>ren guzia ira-biratu zion.<br />
Bv AsL 51s. Ardotegian dago / egunik geiena, / txopera bat edanez / bestien urrena; / iñola ezin asez / urdall ta<br />
<strong>bar</strong>rena. JanEd II 111. Alaz guztiz ere <strong>bar</strong>ren au (eskua sabel gañean ipiñirik) ankaz gora dabilkit. Lab EEguna<br />
62. Urra bear diote <strong>bar</strong>rena. Potxolo, / aiztoa bêtik gora dula ari da goxo. "Van a abrirle en canal". Or Eus 137.<br />
<strong>Bar</strong>rena ardaoz berotu ezkero, sozialismoa zer dan eztakien asko be, ¡Viva Rusia! deadarrez ibilten dira. Eguzk<br />
GizAuz 7. Artuazi zioten atzenean, ojuak egiñagatik, eta galanki sartu ere. Noizbait <strong>bar</strong>rena garbitu zitzaion,<br />
sendatuta zegoan. Anab Poli 78.<br />
(Referido a un estado, situación). Halatan erraiten da, urthe batetako haurra zela Saul, errege sarthu<br />
zenean, eta bi urthez egon zela <strong>bar</strong>ren hartan, eta ez gehiago. Zeren ezpaitzen bi urthez baizen bekhaturik egin<br />
gabe egotu. Ax 185 (V 125). Errazu, diszipulu gaixtoa, zeure nabusiaren saltzaillea, zenbat denbora du, <strong>bar</strong>ren<br />
horretan, ifernuko pena horietan zaudela? Ib. 602 (V 387).<br />
2. (V, G, BN-baig; Aq 414), <strong>bar</strong>hen (BN, S; VocBN). Ref.: A (<strong>bar</strong>ren, <strong>bar</strong>hen); EI 281; Iz ArOñ; Etxba Eib;<br />
Elexp Berg; Gte Erd 49, 138s. Extremo inferior, parte de abajo (usado a menudo como segundo miembro de<br />
compuestos). "Extremo de abajo, lo más bajo (G)" Aq 414. "Partie inférieure d'un corps" VocBN. "Pie, extremo<br />
inferior. Mendi-<strong>bar</strong>ren, extremo bajo del monte" A. "La parte más baja de una cosa" Iz ArOñ. "Galtza-<strong>bar</strong>renak<br />
(G-bet), la parte inferior, borde de los pantalones" Zt (comunicación personal). "Extremo inferior de un lugar u<br />
objeto" Elexp Berg. "Zelai <strong>bar</strong>renian dabill bei beltza" Ib. "Praka <strong>bar</strong>renak lokatzatuta dauzkazu" Ib. "Leku<br />
izenetan, <strong>Bar</strong>renetxe, <strong>Bar</strong>renkale, <strong>Bar</strong>rena... haranetik gertuen daudenak dira, eta Guenetxe, Guenkale... urrunen<br />
daduenak" Ib. "Gona <strong>bar</strong>rena (V-arr, G-azp), gonan <strong>bar</strong>reneko aldea (AN-gip)" Gte Erd 49. "Soro <strong>bar</strong>rena ta<br />
goena (V-gip, G-azp) [...] sologoiena ta solo<strong>bar</strong>rena (V-arr)" Ib. 138. Cf. BARRENIK GOIEN, ZERU-<br />
BARREN. Es muy probable que <strong>bar</strong>ren signifique 'extremo inferior' en los siguientes topónimos y<br />
antropónimos: In loco qui dicitur Ariz<strong>bar</strong>ren (1110). Arzam 152. Don Orti de Eguiuarren (1100). Ib. 153. En los<br />
terminos de Oylloarren e de Oyllogoyen (1292). Ib. 153. Garcia Lopeiz <strong>Bar</strong>rena (1079). Ib. 153. La otra casa ha<br />
nompne <strong>Bar</strong>ren echea (1258). Ib. 153. Pedro Martines de Vilvao el de Varrencalle (1490). Ib. 153.<br />
Orain izango dira Jaungoikoak daki zenbait urte, Anzuela eta Deskarga <strong>bar</strong>rena bitartean, bideaz ezkerrera,<br />
zan auzera bat, ikusi leikean ederrena. Apaol 21. Olatuakaz jolastuten, anketatik gora zelanbait jasoriko praka<br />
zar <strong>bar</strong>renak bustiaz. Ag Kr 62s. Soñeko <strong>bar</strong>renak bustirik eta ondartuta. Ib. 86. Praka <strong>bar</strong>renak gora jaso<br />
zituanean. Ib. 140s. Soñeko guztia bustirik eta <strong>bar</strong>renak ondarrez beteta ei eukazan. Ib. 86. Euren gona<br />
<strong>bar</strong>renakaz malko samiñak igortzika. Ib. 14. Eguzkittan ara ta ona ebillela legortu jakazan gona-<strong>bar</strong>renak<br />
eguerdian etxeratu-orduko. Echta Jos 59s. Mendijan zetan-edo-atan dabillan batek polañak erabiltia ulertzen<br />
dok, praka <strong>bar</strong>renak urratu ta zirtzildu eztakijozan. Kk Ab II 16. Bi malko lertzen zekizkidan sudur-<strong>bar</strong>renaren<br />
eta masailaren azpilduran, bertantxe sortu liran gisan. Or QA 176. Zotin batzuk bere egin zituan, eta gero,<br />
amantal-<strong>bar</strong>renagaz legortu, matarlan beera yoiakozan negar-tantak. Erkiag Arran 107. Emakumeak, bere<br />
gonak, belaunetik goraxeago jasoak dauzka konturatu gabe, ta atzeko arbola itzalean izkutu dagoen gizagazte<br />
batek, aren gona <strong>bar</strong>renak agiri lagatzen duanari, irrikiaz begiak zorrozten dizkio. NEtx LBB 106.<br />
3. (V-ger-gip). Extremo, final. "Urtearen goienerik <strong>bar</strong>renera, del comienzo al fin del año" (V-ger) A Morf<br />
697. "Cabo, borde, término, extremo, final. Mundu onetako burukomiñen <strong>bar</strong>rena eriotzia" Etxba Eib. Cf.<br />
ZERU-BARREN. Onda [sic] <strong>bar</strong>renik dago. (Interpr?). "Está con tan buenos alientos a la fin como al<br />
principio". RS 143. Gizon legunagorik lau ezaldira Gernikako Elizan urtearen goienerik <strong>bar</strong>renera sartzen. A<br />
Eusk 1920-21 (I), 52.<br />
(H, que cita a Mg). Borde, lado. Len, konsagratu baño leenago hostia, ogia zana, txuri txuria bazan,<br />
zabala, biribilla, edo lau <strong>bar</strong>renekoa, konsagratuta ere, gelditzen diran ogi irudi utsak, izango dira txuri, zabal,<br />
biribill, edo lau <strong>bar</strong>renekoak, au da, len ziran bezela. Mg CC 198. Beste izate bat eukan gogoan, agiri etzan<br />
izate bedeinkagarri bat, euskal-mendietako aingerua: Osterantzeko gauza guztiak aingeruaren edergarriak,<br />
ertzak, <strong>bar</strong>renak eta egalak. Ag AL 54.<br />
4. "<strong>Bar</strong>renik izango zenduke?, ¿tendrías valor? (G)" Inza (ap. DRA). "Hori egiteko <strong>bar</strong>renik ez du orrek (AN-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
108
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
gip-5vill)" Gte Erd 39.<br />
Disposición de ánimo. Cf. BARRENAK AGINDU, BARRENAK ESKATU. Pixkat arindu gera gorputzez,<br />
/ buruz ez degu errenik, / iñori gaizki itzegiteko / Lasartek ez du <strong>bar</strong>renik. Auspoa 100, 53.<br />
5. Profundidad. Arean, lur au ikus-eziña ta antolagabea zan, eta alako osin-<strong>bar</strong>rena, aren gaiñean ez<br />
baitzan argirik, ez baitzun ezeren eiterik. "Profunditas abyssi". Or Aitork 340s.<br />
II (Adj.). 1. (V-gip, AN-egües-ilzarb-olza; O Not 48, Ht VocGr, H), <strong>bar</strong>rena. Ref.: Bon-Ond 154; Gte Erd<br />
263. Profundo. "<strong>Bar</strong>rena (Hispanice) genus lancis rusticæ & pastoritiæ cauæ & profundæ, ab eadem radice<br />
<strong>bar</strong>ren, id est profundus" O Not 48. "Profond" Ht VocGr 409 y H. "<strong>Bar</strong>ren" (AN-egües-ilzarb-olza) Bon-Ond<br />
154 (sin trad., aunque dentro de una lista de adjetivos; la forma det. es <strong>bar</strong>na). "Putzua [...] oso <strong>bar</strong>rena da (Vgip)"<br />
Gte Erd 263. "Agitz <strong>bar</strong>rena / beiti dago putzu ori (AN-5vill)" Ib. 263. v. <strong>bar</strong>na (II), <strong>bar</strong>ne (IV). <br />
Arribera <strong>bar</strong>rena eta zabal da? "Le ruisseau est il profond & large?". Volt 144. Karzela da luze, zabal, gora eta<br />
<strong>bar</strong>rena / Ezin konda ahal gorputz iduki dezakena. EZ Man I 127. Ibia duenak igaren, daki osina zein den<br />
<strong>bar</strong>rhen. O Pr 634. Salba nazazu, zeren urak sartu dira ene arimaraino; Iauna, athera nazazu ur <strong>bar</strong>renetarik.<br />
"O Seigneur, délivrez-moi du profond des eaux!". SP Phil 130 (He 133 urezko tulunbio huntarik). Mezaren<br />
Sakrifizio eta Sakramendu guziz saindua, guziz sakratua eta guziz sendagarria, Giristinozko Errelijionearen<br />
punturik <strong>bar</strong>renena. "Centre de la religion chrétienne". Ib. 136 (He 139 zentroa edo pontu <strong>bar</strong>renena). Jauna,<br />
eznazála irétsi butzu <strong>bar</strong>rénak. LE BOEanm 349. Emaztekiak erraten dio: Jauna, ez duzu-eta zertaz athera ere,<br />
eta putzua <strong>bar</strong>rena da. Dv Io 4, 11 (Ol, Or <strong>bar</strong>ren; Lç, LE, TB, EvS, Ir YKBiz 68, Leon <strong>bar</strong>na, He behera, Kr,<br />
IBk, IBe sakon).<br />
Profundo, íntimo, sentido. Halakoei nola Iainkoarekin etsai baitira, eta etsai ere <strong>bar</strong>rena [sic, tal vez por<br />
<strong>bar</strong>ren], ezterauzte emaiten [...] fabore handi batzuk. Ax 104s (V 70). Ez, sekulan deusek ere ezgaitu apartatuko<br />
amudio hartarik, [...] ez konsolazione gorek, ez aflikzione <strong>bar</strong>renek. SP Phil 471. Behin espirituko melankolia<br />
hain <strong>bar</strong>ren batek hura akometatu zuen. "Attaqué et agité d'une si profonde mélancolie d'esprit". Ib. 499s. Hain<br />
higuintza <strong>bar</strong>rena zinduen bekhatuarentzat, non, gai[t]zaren-gaitzez, zure hesturan, nigarrak eta odola atara<br />
baitzitzaizkitzun. Dv LEd 107. Naigabe <strong>bar</strong>ren batek artu giñuzen. Or Mi 128. Geure izatearen zatirik<br />
<strong>bar</strong>renena, geureena, zein ote dugu? MIH 16.<br />
Profundo (referido a pensamientos, conocimientos, etc.). Sekretu <strong>bar</strong>ren bat airatu dut, zein agindu<br />
bainuen estalirik idukitzeko. EZ Eliç 156. Galdegiten zaitzu ea fedea duzun, eta bizitze garbia deramazun, ez<br />
ordea ea Jainkoaren misterio gorak eta <strong>bar</strong>renak endellegatzen tutzun. "Profunditas mysteriorum Dei". SP Imit<br />
IV 18, 2. Zer probetxu zinduke trinitateko misterioaz gauza <strong>bar</strong>renak eta gordeak iakitea. "De Trinitate<br />
disputare". Ch I 1, 3.<br />
2. Bajo, de abajo. Cf. BBizk 30: Kale<strong>bar</strong>rengo jaubea. Arantzazu, zer dakazu? Ur goiena, ur <strong>bar</strong>rena. / Ur<br />
goiena, ur <strong>bar</strong>rena, urte berri egun ona. "Agua somera, agua susera" (G-nav). A EY IV 117. Antxen ikusi<br />
nenunan Naparroan nengola, ua Naparroa <strong>Bar</strong>rena baita, izenez gaur Prantzia izan arren. Or QA 114.<br />
3. Interior, que está en el interior (opuesto a 'costero'). Donibane eta Ziburuko kostaldean, bai ere halaber<br />
hinterland modura zuen Sara-aldeko lur <strong>bar</strong>renetan. MEIG IV 85.<br />
III (Adv.). Profundamente. Horik harren, / Oro <strong>bar</strong>ren, / Galkatuz bihotzera, / Berz' atunik, / Bana hunik, /<br />
Gogo egizu hartzera. 'Donc refoulez tout cela au fond de votre cœur'. O Po 7s.<br />
IV (Como primer miembro de compuestos). (Con los sdos. prop. y fig. de 'interior'). "Afistolarse, zauri<br />
zornatu, zoldituan <strong>bar</strong>ren zuloak egitea" Lar. "Afistolada llaga, zauri zornaz utsunetua, <strong>bar</strong>ren zulatua" Ib. Cf.<br />
infra BARREN-ADAR, BARREN-LASTO. Egun bat zure atarian / Iragana / Bertze asko millen artean, /<br />
Ene Jauna, / Hainitzez da hobeago; / Haren gozoak / Bozten tu hobekiago / Ene <strong>bar</strong>ren-gogoak. Monho 86.<br />
Adiskidetasuna / arturik zuekin, / ezin sinistuz nago / <strong>bar</strong>ren-pozarekin. Echag 222. Gure <strong>bar</strong>ren poza. Ib. 227.<br />
Ah! ez axaleko iduriari, bainan <strong>bar</strong>ren-mineko egiari begiratzen da. Dv LEd 189s. Soleratik irten baño len,<br />
Maroncelli gizajoari <strong>bar</strong>ren-zaldar ikaragarri bat jaio zitzaion ezkerreko belaun-buruan. TAg GaGo 97. Bada,<br />
olerkari etzeratenok gure <strong>bar</strong>ren-azkure ontaz zerbait uler aal-dezazuten, nere erditze baten berri yaulki nai<br />
dizutet. Ldi IL 28. Entzuten dio Josefinari, aurrena arriturik, ta ondoren <strong>bar</strong>ren-samiña agertuaz. A<strong>Bar</strong> Goi 34.<br />
Baiña --legea lege-- berak dun maitatxi, / <strong>bar</strong>ren-ostots ixillaz, ekarri besteri. "Tormenta interior". Or Eus 19.<br />
<strong>Bar</strong>ren-arrak il, biotzak argi, / lauek gozo dute belaun. "Gusano interior". Ib. 327. Añen-ots gure <strong>bar</strong>ren-boluko<br />
/ matillak, eraingi latza, / ario gaiztoz okertu zaigu / zuzen-gorako ardatza. EA OlBe 98. Eztakit, nere amari<br />
buruz diozuna egia ala gezurra den: or konpon zure <strong>bar</strong>ren-deiarekin. Etxde JJ 14. Apaizaren laztanak,<br />
aariaren izuak eta maldaren nekeak egin zioten <strong>bar</strong>ren-ikutuaz Poli biotza taupaka iritxi zan bere lagunengana.<br />
Anab Poli 90. Griña txar danak ortxe dauzkate / <strong>bar</strong>ren zokoan gordeta. Basarri 171. Maite-kanta ontan arimak<br />
eta Kristok, alkar-izketa lillurakorrez, beuren <strong>bar</strong>ren-miñak oiukatzen ditute, xamur ta giar. Onaind in Gazt<br />
MusIx 150. Eta izenari baino izanari lotuago ageri den mintzabehar horrek, <strong>bar</strong>ren-irakite horrek, uzta joria sor<br />
dezake. MIH 141. Hizkeraz ez ezik, baita <strong>bar</strong>ren-isuriz ere ez zegoen olerki horietatik urruti. Ib. 176. <strong>Bar</strong>renizketa<br />
ixilari bakarrik adi. MEIG VIII 71.<br />
V (Posposición). 1. (Tras sintagma nominal en caso absoluto). Dentro de, en el plazo de, al cabo de. "Egun<br />
gutiren <strong>bar</strong>nean. Syn. (G, V): <strong>bar</strong>runbean, <strong>bar</strong>ru, <strong>bar</strong>renean, <strong>bar</strong>runea; (BN): <strong>bar</strong>ren; (S): <strong>bar</strong>nen" H. "Zortzi<br />
egun <strong>bar</strong>ren etorriko da (AN-gip)" Gte Erd 41. v. <strong>bar</strong>ne (II, 3). Mudantzak asi dira / egun gutxi <strong>bar</strong>ren, /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
109
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
anparatu gaitzala / Jaungoikuak arren! Xe 399. Denbora gutxi <strong>bar</strong>ren etorriko naiz. Laster arte, Maria! Ill<br />
Testim 20. Kolka-txituak ziruditela / bata bestiaren urren; / danak arraunak jaso zituzten / amaika segundo<br />
<strong>bar</strong>ren. Tx B II 81.<br />
2. Incluido. v. <strong>bar</strong>ne (II, 1). Bizidun ibilkorretan --gizakia ez <strong>bar</strong>ren-- maila bat gurenagoa atzemanik dezu<br />
ertia. Ldi IL 125.<br />
3. (Tras gen.). Dentro de. Erromes aituak, elizaren <strong>bar</strong>ren, / kantak atertuta, lerren baño lerren. SMitx<br />
Aranz 173.<br />
- AZAL ETA BARREN. v. azal.<br />
- BARRENA. v. 1 <strong>bar</strong>rena.<br />
- BARRENA BUELTATU. Causar fuerte impresión. Desgrazi batek Antxon askori / bueltatu ziyon <strong>bar</strong>rena.<br />
Tx B I 247.<br />
- BARREN-ADAR. "(V-arr-gip, G-to, Sal), rama que se deja sin cortar al podar árboles, a fin de que suba la<br />
savia y no se pudra el tronco" A.<br />
- BARRENA IKUTU. Causar impresión. Erle zuri ta leiari batek / ikutu zidan <strong>bar</strong>rena. EA OlBe 86.<br />
- BARRENA IRAULI. Soliviantar. Jaiki zitzaien kontrako aizea, eta aiñ gogorra, eze belak jirabiratzen<br />
zituen eta <strong>bar</strong>renak ya irauli ere bai. Aran SIgn 38. Gizajoa an bizi zan pake pakean, baiño <strong>bar</strong>rena irauli ta<br />
nastu egin zion <strong>Euskal</strong>erriaren aldi txarrak. Or SCruz 22.<br />
- BARRENAK AGINDU. Dictar la conciencia; sentir el impulso interior de. "<strong>Bar</strong>renak eztit agintzen (G, AN)<br />
[...], no me permite la conciencia" A EY III 263. "<strong>Bar</strong>renak ez dit agintzen ori egitea (AN-gip)" Gte Erd 139. <br />
Zuen txalupa ametitzia / eztit <strong>bar</strong>renak agintzen. Xe 282. Ixilik egotia eztit / <strong>bar</strong>renak agintzen. AzpPr 73. Naita're<br />
ixilik egoterikan / <strong>bar</strong>renak etzun agintzen. Imaz Auspoa 24, 73. <strong>Bar</strong>renak Engraziganako agintzen zion<br />
iguiña garaiturik, etzion iñoiz ere zaputzik edo erdeñurik egin. Etxde JJ 201. Iosepengandiko billoberi eskuak<br />
antzumatuz ezarri zitien buruan, aien aitak nai bezala ez-baiña <strong>bar</strong>renak agintzen zion bezala. "Sicut ipse intus<br />
discernebat". Or Aitork 436. <strong>Euskal</strong>tzaletasunak eragin ziola [Etxepareri], bai, argi dago; baina ez bertsotan<br />
ihardutera, hori <strong>bar</strong>renak agintzen bide baitzion, euskal neurtitzak izkributan ipintzera baizik. MIH 287.<br />
Zernahitarako joera, zernahiren maitasuna nekagarria da beti, kezkaz eta atsekabez betea. <strong>Bar</strong>renak hala<br />
agintzen duenean, ordean, ez da haren deiei muzin egiterik. Ib. 38.<br />
- BARRENAK BULTZATU. Sufrir un impulso interior. Mendi tartean jaio eta <strong>bar</strong>renak kalera bultzatzen ez,<br />
landa zabalerako bidea aukeratzen zuten geienak. Mok 6.<br />
- BARRENAK ESKATU. a) Dictar el interior, la conciencia; sentir el impulso de. Sentir el impuslo interio de,<br />
"<strong>Bar</strong>renak ez dit eskatzen (AN-5vill, B)" Gte Erd 139. --Ezer egin behar ote genduke, [euskara] gal ez dedin?<br />
--Hori <strong>bar</strong>renak eskatzen dio gizonari. MIH 132. Nork bere erara, modura ea moldera; <strong>bar</strong>renak eskatzen dion<br />
bezala. Ib. 138.<br />
b) Pedir el estómago. <strong>Bar</strong>renak kur-kur eskatzen die / gosariaren indarra. "Los borborigmos del vientre están<br />
clamando el almuerzo". Or Eus 298s.<br />
- BARRENAK EZIN KABITU. No caber en sí (de impaciencia). Parragarrizko kontuak dira / ondo esango<br />
banitu, / ixilik egon niteke baño / <strong>bar</strong>renak ezin kabitu. Tx B I 228. Ni banegoke ixillik baño / <strong>bar</strong>renak ezin<br />
kabitu. Tx B II 34.<br />
- BARRENAK GALDE EGIN. "<strong>Bar</strong>renak eztit galderik egiten (AN-5vill), el estómago no me pide nada" A EY<br />
III 287.<br />
- BARRENAK GALDETU. Pedir el estómago. Gainerakoan jan ongi, <strong>bar</strong>renak galdetzen duen eredura. Dh<br />
54.<br />
- BARRENAK IRAKIN. Soliviantarse, alterarse. Ai, neri oroitu bakoitzian / <strong>bar</strong>renak dit irakiten, / gure<br />
amarenak giñadenikan / oriyek ez al zekiten? / salbajerikan gaiztuenak / eztu orlakorik egiten. Imaz Auspoa 24,<br />
67.<br />
- BARRENAK LAGUNDU. Dictar la conciencia. Amairugarren Aita Leonek / ta Pio amargarrenak / zuten<br />
legia utsegitia / eztit laguntzen <strong>bar</strong>renak. Auspoa 79-80-81, 101. Nere <strong>bar</strong>renak eztit laguntzen / aitortu gabe<br />
utzia. Tx B I 169.<br />
- BARREN-ALDE. v. <strong>bar</strong>renalde.<br />
- BARRENA HUSTU. Aurrenetik ez-keiñu --kantari danena-- / ustu-naiean zeukan, bestetik, <strong>bar</strong>rena.<br />
"Desahogar su interior". Or Eus 371.<br />
(Con adj.). Orduantxe asi zan, gela itsu batean illunetan zegolarik, bere <strong>bar</strong>ren oiñazetua usten. Gazt<br />
MusIx 146.<br />
- BARREN-BARREN. (Intens. de <strong>bar</strong>ren). Muy profundo. Berze leku edo lezea dá propioki deitzendéna<br />
inférnua, <strong>bar</strong>rén <strong>bar</strong>réna, baitágo munduaren bolagónen biótzean. LE BOEanm 770.<br />
(Fig.). Muy misterioso. O juizio justóak / ta <strong>bar</strong>ren <strong>bar</strong>rénak! / Uzténtu aurttoak / iltzéra zukénak / aisa<br />
debekátu, / ta aiék ilzuzténak / aisa ta aisa txatxakátu! LE Kop 80.<br />
- BARREN-BARRENDIK, BARREN-BARRENETIK. De lo más hondo. Nere bihotzeko <strong>bar</strong>ren <strong>bar</strong>rendik<br />
Jesu Kristo gure Jaunari deitu nai diot. Cb Eg II 116. <strong>Bar</strong>ren <strong>bar</strong>rendik ots egin nizun, / adio nere Maria! Ill<br />
Testim 18. <strong>Bar</strong>ren-<strong>bar</strong>rendik ots egiten dizut, Jauna. ArgiDL 117. Noizik bein an ikusiko dituzu <strong>bar</strong>ren<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
110
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>rendik ateratzen ondarretik, ponpolo txiki txiki batzuk uraren axaleraiño. Or QA 184. Horra hor bihotz<br />
maitekor bat, <strong>bar</strong>ren <strong>bar</strong>rentik oihuz ari. Larre in Xa Odol 16. <strong>Bar</strong>ren-<strong>bar</strong>rendik datorren orok badu elkarren<br />
eitea eta ezertarako balio ez duten gauzek ere bai. MEIG I 110. Atzerritar asko bezala, ikasten ez-ezik, baita<br />
biotz-biotzez eta <strong>bar</strong>ren-<strong>bar</strong>rendik euskera goxo eztitsua maitatzen dut. In MEIG III 115.<br />
(Tras gen.). Bere <strong>bar</strong>ren <strong>bar</strong>renetik suspirio txit izugarriak ateratzen zituen. Cb Eg II 204. Noizean beiñ<br />
antsiren bat egiten zuan bere erraien <strong>bar</strong>ren-<strong>bar</strong>rendik aterea zirudina. Berron Kijote 189.<br />
(Tras tema nominal nudo). Bihotz <strong>bar</strong>ren-<strong>bar</strong>renetik egiten diot oihu. Dv LEd 209.<br />
- BARREN-BARRENEAN. En lo más hondo. Jaxintori diyotan naitasunak pil-pil egiten dit <strong>bar</strong>ren<strong>bar</strong>renian<br />
e? Alz Txib 91. Eta sentimendu ori <strong>bar</strong>ren-<strong>bar</strong>renean daramagu guztiok. Vill Jaink 164. Giputzak<br />
badakiela, <strong>bar</strong>ren-<strong>bar</strong>renean eta kontzientziaren azpitik, ez duela "besterena" ikastera makurtu behar. MIH 124.<br />
Eztena da, erleak bezala <strong>bar</strong>ren-<strong>bar</strong>renean josirik utzi nahi lukeen eztena, <strong>Bar</strong>dem-ek duena eta Berlangak ez<br />
duena. MEIG I 169.<br />
(Tras gen.). Mendebaldeko erromar inperioaren <strong>bar</strong>ren-<strong>bar</strong>renean, orduko ere zabalgoaz eta bizilagunez<br />
txikia zen lurraldean. MEIG VI 33.<br />
- BARREN-BARRENEN. En lo más hondo. Kezka bat daukat <strong>bar</strong>ren <strong>bar</strong>renen / len egundo ez bezela.<br />
Basarri 127.<br />
- BARREN-BARRENERAINO. Hasta lo más hondo (de). Nun ta Kristoren legea beren <strong>bar</strong>ren-<strong>bar</strong>reneraiño<br />
sartzen duten. Etxeg in Ag AL 6.<br />
- BARREN-BARRENGO, BARREN-BARRENEKO. De lo más hondo. Enplastu arin eta azalekoekin osatu<br />
nai izatean <strong>bar</strong>ren <strong>bar</strong>reneko gaitza gaixoari kontentu ematerren? Mg CC 135. Elkarrengana garamatzien<br />
<strong>bar</strong>ren-<strong>bar</strong>rengo dei ixil bat. MIH 231. <strong>Bar</strong>ren-<strong>bar</strong>rengo isuria kristau-isuria zuen. Ib. 273.<br />
- BARRENDIK (AN-gip; Lar, Aq 1379), BARRENETIK (SP, Lar, Añ). Tr. Usan <strong>bar</strong>renetik los<br />
septentrionales y vizcaínos, además de algún guipuzcoano como Apaolaza (<strong>bar</strong>renetikan) u Orixe.<br />
a) De dentro, del interior. "<strong>Bar</strong>renetik, de dedans SP. "(De) dentro" Lar y Añ. "De fuera y de dentro, kanpotik eta<br />
<strong>bar</strong>rendik" Lar s.v. campo. "De fuera y de dentro, atetik ta <strong>bar</strong>rendik" Aq 1379. "<strong>Bar</strong>rendik begira egoteko giroa<br />
(AN-gip)" Gte Erd 42. Bata <strong>bar</strong>renetik illkhi, sar berzea kanpotik, / Hala dabiltza arimak mundua egin<br />
geroztik. EZ Man I 119. Eta han, ifernu hartan egonen dira kondenatu guztiak, alde guztietarik, kanpotik eta<br />
<strong>bar</strong>renetik, suz inguratuak, sutuak, burdin goritua dagoen bezala. Ax 580s (V 373). Zeren hitza eta mintzoa<br />
egiten baitira <strong>bar</strong>renetik atheratzen dugun aireaz, mihiaz eta ezpainez. ES 381. Atera didazu <strong>bar</strong>rendik nere<br />
biotza, ta sartu ta itxi eta lotu dezu zure biotzean. Lar SAgust 14. Inguratu zuten bein bere korte Vienan kanpotik<br />
gerrako gizonak eta <strong>bar</strong>rendik ereje gaistoak. Mb IArg I 197. Alda zedilla beste gela batera eta itxi zezala atea<br />
<strong>bar</strong>rendik. AA III 493. Eriotzaren larritasuna, / suspiriyuak <strong>bar</strong>rendik. Xe 383. <strong>Bar</strong>rendik. (Acot. escén.). Sor<br />
AuOst 87 (v. tbn. Moc Damu 6, Ill Testim 10, Alz Bern 73). Orduantxe zetorren Mikaela <strong>bar</strong>renetikan. Apaol<br />
77. Etortzen zan <strong>bar</strong>rendik Mikaela. Ib. 93. <strong>Bar</strong>rendik neskamiak oju egiten du. Moc Damu 25. Bernardatxok<br />
<strong>bar</strong>rendik ezpada ekusi ezin zezakeala. Goñi 39. Asten da bat-banaka jotzen bere euskal-doiñurik biotzekoenak,<br />
iñoiz ez bezin zoragarriro: beste iñoiz ez baitzien gaur bezin <strong>bar</strong>rendik mamia atera. Mok 22. Bestetan, berriz, /<br />
poz-naigabeak / bertsotan <strong>bar</strong>rendik bota. Jaukol Biozk 25. <strong>Bar</strong>rendik datozen par-zantzo ta abotsak entzun<br />
bitez. Lab EEguna 98. Ukatzen erraza da, bañan ez <strong>bar</strong>rendik ixil-ixilik datorren galdeera setatsuari erantzuten.<br />
A<strong>Bar</strong> Goi 67. Ezpaitaki egoaizearen berotasuna ala <strong>bar</strong>rendik datorkion kiskaltasuna danentz. TAg Uzt 29. Zer<br />
nolakoa da <strong>bar</strong>rendik datorren iturri ori! Or QA 175. Erantzun zion abots eme batek <strong>bar</strong>rendik. Etxde JJ 84.<br />
Egiazko lirikarako joera ez dator ezjakitetik ez hizkuntza landutik. <strong>Bar</strong>rendik dator edo, nahiago baduzue, goitik.<br />
MEIG III 84.<br />
(Tras gen.). "Erriain <strong>bar</strong>netik (AN-egüés-olza), <strong>bar</strong>renetik (AN-ilzarb)" Bon-Ond 166. "Kotxearen <strong>bar</strong>renetik<br />
[oihu egin] (AN-gip-5vill, B)" Gte Erd 41. Eta berehala aditu zuen boz bat zeiñak bere <strong>bar</strong>renetik erran<br />
baitzioen. Ch I 25, 2. Zer gauza andik bear ote duen / atera [mendi] aren <strong>bar</strong>rendik. It Fab 142. Gure atsegin ta<br />
poz bizia, / gure <strong>bar</strong>rendik seme berria / jaio ta arturik besotan. Jaukol Biozk 3. Eta aien atzetik, minutu gutxiz<br />
atzetik igaro giñan, eta ala igesegin esi aren <strong>bar</strong>renetik. Or SCruz 66. Ur arre aren <strong>bar</strong>rendik euli-furrunda<br />
antzekoa sortzen da. Or Mi 105. Alkatia ta bikarioak / eman zizkaten eskuak, / oien <strong>bar</strong>rendik irteten ziran /<br />
asnase larri estuak. Tx B I 90. Eundazak erromes zaar, / urteen <strong>bar</strong>renetik, / agertu irudi jatazan. 'Del abismo<br />
de los años'. Gand Elorri 124. Berezko zaio gurasoari bere <strong>bar</strong>renetik ilki den fruituari amodio edukitzea. Vill<br />
Jaink 166. [Gaztañak erretzeko] danboliñen <strong>bar</strong>rendik / aiek tiro-otsak, / esnatutzen ziraden / etxe-jiran ontzak.<br />
Uzt Sas 93.<br />
(Tras tema nominal nudo). Sakristia <strong>bar</strong>renetik / Illkhitzean apheza. EZ Eliç 36. Athera athera harriak /<br />
Zimendu <strong>bar</strong>renetik. Ib. 274. Biotz <strong>bar</strong>rendik egiñarekin / beren damuaz negarra. Echag 216. Eskerrak eman<br />
nere izenean [Seme maite-maiteari], eta eskatu: ez dedila nere biotz-<strong>bar</strong>rendik joan. ArgiDL 51s. Gaberdiz asi<br />
giñan, batzuk ibai <strong>bar</strong>renetik, besteak legorrez. Or SCruz 66. Mirei, izadiaren eta giza-biotzaren antzaldatze bat<br />
da, Provenza <strong>bar</strong>renetik asita Marsellarañokoan. Or Mi III. Eliz-<strong>bar</strong>renetik erriaren kantua gora ziyoan. Ib. 145.<br />
Oidipu ta Antigone oian <strong>bar</strong>rendik irtetzen. Zait Sof 109. Ugiñak, Karrazpio ta Izuntzako ondarzabalak<br />
begiztatuaz etozan itsas-<strong>bar</strong>renetik, legorraren ezpaiñak atergabeko jardunean laztanduaz. Erkiag Arran 193.<br />
Moilla <strong>bar</strong>renetik Arranegiko zabalerantz egin eban. Ib. 71. Txarro bat ur eskeintzera kupitu zan, eta,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
111
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
frexkuagoa izateagatik putzu-<strong>bar</strong>rendik atera-ta ekarri zion. Berron Kijote 192. Hitz bat dator bihotz <strong>bar</strong>rendik.<br />
MIH 252.<br />
b) Por dentro; (fig.) interiormente, en el interior, mentalmente. "Nik falta nuena kajonean <strong>bar</strong>rendik zegoen (Gnav)"<br />
Gte Erd 43. "<strong>Bar</strong>renetik zeinen ederra den (AN-gip) [...] etxe ori <strong>bar</strong>rendi oso ederki preparatua dago (Gnav)"<br />
Ib. 43. Gainetik zaude Iaunak bezala manatzea gatik: beheretik zaude habeak bezala sostengatzea<br />
gatik: <strong>bar</strong>renetik zaude bethagarriak bezala faboratzea gatik. Harb 404. Eta <strong>bar</strong>khatu ere, ez edozein moldez, ez<br />
hitzez, itxurapenez, kanpotik eta edergaillu: baiña zin zinez eta gogotik, <strong>bar</strong>renetik eta bihotzetik. Ax 335 (V<br />
223). Haren loria eta edergaillu edertasun guzia <strong>bar</strong>renetik da, eta han lakhetzen zaio. SP Imit II 1, 1. Badizeka<br />
biotz oni <strong>bar</strong>rendik eta kanpotik. Lar SAgust 13. Arkitzen dute Jesus bere Ama Maria Birjin andrearekin ta Jesus<br />
berak <strong>bar</strong>rendik argi egin ta ezagutzen dute dentzat edo Jangoiko gizontzat. Mb IArg I 160. Baña gañetik agitz<br />
erretzen zituen eguzkiak eta <strong>bar</strong>rendik beren egarriak. Mb IArg II 278. <strong>Bar</strong>rendik, edo bere espirituan, esaten<br />
bazioten bezala, ill berria aditzen zuen, ta illtzeko presta zedilla. Cb Eg III 218. Irugarren pauso onetan, txit<br />
<strong>bar</strong>rendik pensatu, ta pisatu bear dezu. Ib. 233. Zenbat dirade Judas bezela / Kristoren adiskideak, / Kanpotik<br />
laztan, <strong>bar</strong>rendik saldu / autsirik Bere legeak. Bast 7. Baña guzien usteak etziran era batekoak. Aragikorrak<br />
Kristoren gañeko Profeten itzetan aditzen zuen, letrak azaletik ta kanpotik ziona, eta ez <strong>bar</strong>rendik ta mamitik<br />
adirazitzen zuana. Ub 58. Denbora berean Jainkoaren graziak <strong>bar</strong>rendik garbitzen du anima. Ib. 190. An<br />
erretzen dira gaiztoak kanpotik ta <strong>bar</strong>rendik. Ib. 156.<br />
(s. XIX) Ekusi genduan orduan, onratu bear degula gure Jaun eta Jaungoikoa ez biotzez eta <strong>bar</strong>rendik<br />
bakarrik, baita kanpotik ere. AA II 46. Asten zaie orduan / aitutzen indarra, / urdallak <strong>bar</strong>rendika / egiten du<br />
farra. It Fab 97. <strong>Bar</strong>rendik animoso / erdi mozkortzian, / korajia sartzen da / orren biotzian. Xe 254. Berez<br />
jeniyo txarra, / erariyak nasi, / kanpuan itz ederrak, / <strong>bar</strong>rendik itxusi. Ib. 254. Ekarzu onera Martolonetik erosi<br />
dezun ortatik, <strong>bar</strong>rendik eta kanpotik berotu gaitean. Zab Gabon 35. Begiratubaz [liburua] <strong>bar</strong>rendik, irakurtzen<br />
du. Moc Damu 11.<br />
(s. XX) Arroka zakar bat, iru zulo aundi bat bestearen gañean zituela, [...] <strong>bar</strong>rendik iruak komunikatzen<br />
ziran. Goñi 24s. Eta arrantzaliak, beren sudesta, zira eta <strong>bar</strong>rendik sagardoz alkitranatuak. Iraola 115. Apariari<br />
kontu egiñaz / <strong>bar</strong>rendikan errietan, / gizon mozkorra etorri zaio / goizeko ordu bietan. JanEd II 107. Atso<br />
sorgiñ au <strong>bar</strong>rendik zerbait / egiten danian busti, / aiton iltzera abiatzen da / altzarrastalo ta guzti. Tx B III 34.<br />
Bizi-tokiari, etxeari, urteak eta mendeak zear, azaletik eta <strong>bar</strong>rendik itsatsi dion tankera. Ldi IL 126. Antxe,<br />
kebideari <strong>bar</strong>rendik zintzilikatzen zan laratzetik pertza exegita, egosten zituen olloentzako ta abereentzako<br />
janariak. TAg Uzt 110s. Ezpañak ziotena, ordea, biotzondoak gezurtatzen zion <strong>bar</strong>rendik. Ib. 14. Eliza <strong>bar</strong>rendik<br />
eta kanpotik oso ederki apaindu. Munita 7. Nere aitorra nai dute, beraz, <strong>bar</strong>rendik nor naizan, begirik,<br />
belarririk, ez ezaguerarik ez baidezakete sartu. "Quid ipse intus sim". Or Aitork 246. Karlista batzuek txapel<br />
gorriz apaindu ta azaldu ziran, na<strong>bar</strong>men, berak ere <strong>bar</strong>rendik bildurrak balaude bezela. Ugalde Iltz 21. Oso<br />
hotel ederra bai kanpotik eta bai <strong>bar</strong>rendik. Anab Aprika 52. Trenean danok kantari ta bullan, naiz <strong>bar</strong>rendik<br />
triste egon. Salav 77. Iñork etzuan iñoiz esango horrelakorik zu gaitik, / doai on hutsa zarelakotz zu <strong>bar</strong>rendik<br />
nola kanpotik. Xa Odol 311. Egilea <strong>bar</strong>rendik ezagutzeko. MIH 282. Horrelatsu ari zaizkigu Espainiako<br />
presondegiak <strong>bar</strong>rendik nolakoak diren erakuts beharrean dabiltzanak. MEIG VIII 43.<br />
(Tras gen.). Zu zara zeruez gainetik, zeruez beheretik, zeruen <strong>bar</strong>renetik eta gure gana guk zeurok baino<br />
hurbilago eta <strong>bar</strong>renago. Harb 403. Zorioneko dira / Maite direan bi, / Egiz maite badira / biotzan <strong>bar</strong>rendi.<br />
Enb 140. Sarrerako atearen <strong>bar</strong>rendik lotuta egoten zan txakur koxkor bat. Salav 31.<br />
(Tras tema nudo). Ezta zuhurzia xipia ixilik egoitea ordu gaitzetan, eta bihotz <strong>bar</strong>renetik ene gana itzultzea,<br />
eta munduko iujeamendua gatik ez aldaratzea. SP Imit III 28, 1. Biotz-<strong>bar</strong>renetik izan da olerkari, errikoiolerkaria.<br />
Alzola Atalak 105.<br />
(Tras instr.). Neskatxa gazte bat zan mostradorez <strong>bar</strong>rendik zegoana, eta berari esan nion: [..]. Salav 86.<br />
c) Del extremo inferior, de la parte inferior (de). Nekezale, biarrian atzeratubak egon oi diranak, batuten<br />
dabee gazteerija andi bat, luurra edo simaurra, solo <strong>bar</strong>renetik gueneruntz jasoteko. JJMg BasEsc 118. Kaltza<strong>bar</strong>renetik<br />
oratuaz. A BeinB 93. Mendi <strong>bar</strong>renetik asi ta gallurreraño, gastaña, pago ta aritz tartean, agiri dira<br />
kurutze astunak. Ag Kr 214. Eraso aldi bategaz, eldu eutsan gona <strong>bar</strong>renetik eta asi yakan ten eta ten, otsuak<br />
ardijai ekitten dautsen baño amorrutubago. Otx 148.<br />
d) En el plazo de. "Bi urtez <strong>bar</strong>rendik il ziren (AN-gip)" Gte Erd 41.<br />
- BARRENDIKO (H), BARRENDIKAKO. Interior. Cf. <strong>bar</strong>rendikako. Aien alegria azaletik, ta<br />
kanpotikakoa da; baña gurea mamitik, ta <strong>bar</strong>rendikakoa da. Cb Eg III 215. Ua estuasuna! Ua <strong>bar</strong>rendiko<br />
lertubearra! TAg Uzt 122. Alaere, ordea, <strong>bar</strong>rendiko iraduari ateak oro zabaldu ezkero, gainbera amilduko<br />
zitakion asarrea. Ib. 191.<br />
- BARRENEAN (G-to, AN-5vill; SP, Ht VocGr 346). a) En el interior, dentro; (fig.) interiormente, en el alma.<br />
"<strong>Bar</strong>renean edo <strong>bar</strong>nean da, il est dedans" SP. "Dedans" Ht VocGr. "<strong>Bar</strong>renian, dentro" Iz To. "<strong>Bar</strong>renean<br />
egoteko aro ederra dago (AN-5vill)" Gte Erd 42. v. BARRENEN. --Zer da Sagaramendua? --Seiñale bat<br />
kanpotik ageri dena, zeinek <strong>bar</strong>renean emaiten baitu Iainkoaren garazia ageri eztena. Mat 126. <strong>Bar</strong>renean da<br />
xoill eder noiz ere lekhorea / zuziz oñhaztua baita itsusien partea. EZ Man I 133. Zer ikhara eta kexa dukete<br />
bihotzean! / Iustuenak ere duke tristura <strong>bar</strong>renean. Ib. 82. Zuei sainduak gomendatu partia dan untzia, / eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
112
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>renean doan konpañia guztia. EZ Man II 138. Zeren egiazko penitenzia, eta bertzerik ezin daidikeienean,<br />
salbatzeko asko dena, bihotzezko urrikimendua da, falta eginez <strong>bar</strong>renean, Iainkoagatik, damu eta dolu izaitea.<br />
Ax 196 (V 132). Zapata bat duzunean neurri, iustu, doi; ezin paira dezakezu <strong>bar</strong>renean, den legarrik ttipiena.<br />
Ib. 425 (V 275). Baiña zeren [bekhatu] bat baizen eztuena ere, ifernurako baita, hamar dituena bezain ongi, ez<br />
hain <strong>bar</strong>rena eta ez hanbat penarekin, ordea biak <strong>bar</strong>renean, nor bere mereziarekin. Ib. 475 (V 307). Arren<br />
nolakoa munduak ikusten baitu kanpotik, halakoa ere den <strong>bar</strong>renean, bere baitan <strong>bar</strong>rena. SP Imit I 19, 1. Zeren<br />
ni naiz <strong>bar</strong>renean egia irakasten dudana. SP Imit III 43, 4. Kanporat ilkhitzeko edo <strong>bar</strong>renean gelditzeko. ES<br />
403. Kanpotik gauz guziak eskas zituzten, baiñan <strong>bar</strong>renean zeruko dohaiñez eta konsolazionez betheak ziren.<br />
Ch I 18, 3. --Demonioak nola tentatzen gaitu? --<strong>Bar</strong>renean iminzen digu pensamentu gaistoa, eta kanpoko<br />
aldean tropezuak. El 80. Badabill [itsas-onzia] egun batez ogei ta lau, berrogei edo berrogei ta amar lego bide,<br />
bai ta <strong>bar</strong>renean izanagatik sei eun gizon. Mb IArg I 198. Adrilluzko etxeak diran tokietan, jan gauzarik<br />
<strong>bar</strong>renean senti badute, ara zer egiten duten. It Dial 31. Ai! bethiko hiltzen duen pozoina dagokazu <strong>bar</strong>renean.<br />
Dv LEd 119. Enbusteriyan engañatzen nau / dirua senti dianian; / maleziya <strong>bar</strong>renian. Xe 275. Umetandikan /<br />
nekin daramat / eresitxo bat / biotzean: / udazkeneko / illuntze baten / nabaitu nuan / <strong>bar</strong>renean. Jaukol Biozk 5.<br />
Serranorekin elkar-artze ori egin zuten Diputadu aiek, ez ote zuten <strong>bar</strong>renean zimikorik ori egin zutelako? Or<br />
SCruz 35. Baña argazki au itxi bazendu / Neu ilten naizenerako, / Ta <strong>bar</strong>renian idazkun auxe. Enb 132. Gaitza,<br />
itzez agertzen, baiñan erreza <strong>bar</strong>renean nabaitzen. A<strong>Bar</strong> Goi 26. Begira! ikusi dezakezu! <strong>Bar</strong>renean ez baitago.<br />
Zait Sof 197. Odei zuri-gorri ori <strong>bar</strong>renean beltza zinan. Or QA 75. --Esan diñat biotz sentikor baten jabe<br />
naizela ta nire maiteñorik gabe ezin ninteken bizi. --Ain <strong>bar</strong>renean sartu al zaik? Etxde JJ 59. Zerubidera joan<br />
gera biok. Bustita zegoen guzia, blai-blai eginda. Adarrak tantoka, loreak malkotan gisan, lilitegiak gañezka.<br />
Kristaurik ez <strong>bar</strong>renean. Txill Let 61. Azalian saldia eukiarren, <strong>bar</strong>renian izango ditu arraiñak pe. SM Zirik 24.<br />
<strong>Bar</strong>renean isiotu ta aizatu daroaguzan lilura ta egingoak alako urre-dirdaiez, argi-izpiz ta likurt-usaiñez<br />
apaindu ta edergainkatu oi ditugulako. Erkiag Arran 30. Sarreran, arkupe polita. <strong>Bar</strong>renean etxe txuriak, gain<br />
borobilleko etxeak, bestelako etxe txikiak. Anab Aprika 29. Nola zeukan bizirik / sua <strong>bar</strong>renian, / txispak zabaldu<br />
ziran / maindire gaiñian. And AUzta 145. Baiña esan onek naiz ta errugabea iduri, aiek uste zuten baiño<br />
ondorio larriagoak dakartzi <strong>bar</strong>renean. Vill Jaink 186s. Erosi dau egunkaria. Letraz beterik aurrea, letra aundiz<br />
ganera. <strong>Bar</strong>renean, bekaldean, auzune apalean izaniko tiroketearen aztarren ta zeaztasun batzuk daukaz. Erkiag<br />
BatB 185. Galdera ugariak sortzen zaizkio <strong>bar</strong>renean. MAtx Gazt 5. Jeitxi zan eta, gelan sartu-ta, nik ez dakit<br />
zer egingo zuan <strong>bar</strong>renean. Berron Kijote 86. <strong>Bar</strong>renean bi gizonen borroka latza somatzen dugu. MIH 35.<br />
v. tbn. Basarri 34. Ugalde Iltz 16. Arti MaldanB 229. Gand Elorri 153. Uzt Sas 107.<br />
(Tras gen.). "Erriain <strong>bar</strong>renean (AN-egüés-olza), <strong>bar</strong>renean (AN-ilzarb), <strong>bar</strong>nen (AN-olza [Goñi])" Bon-Ond<br />
166. "Lurraren <strong>bar</strong>renean, dans le sein de la terre" Dv. Egoitza baituzu lekhu sainduen <strong>bar</strong>renean. EZ Man II<br />
66. Hau guzia frogatua dago hemengo dotrinaren <strong>bar</strong>renean. Harb 419. Egun errezebitu duzun gero Iainko bat<br />
zeure <strong>bar</strong>renean. Hm 209. Bizitzeko ganbiatze hunetan hainitz gogorapen alxatuko da zure <strong>bar</strong>renean. SP Phil<br />
430. Iauna baitzuen harturik, / Ostatuz bere baithan. / Bihotzaren <strong>bar</strong>renean, / Daduka emanikan, / Eztu hura<br />
duenean / Deusen desirarikan. Arg DevB 103. Khanalaren <strong>bar</strong>renean. INav 81. Bi eternitate ditutzu, / bata<br />
hedoien gaiñean, / Eta bertzea mundu hunen / Bihotzaren <strong>bar</strong>renean. Gç 184. Sar zaite zure <strong>bar</strong>renean, urrun<br />
zaite munduko ha<strong>bar</strong>rotsetarik. Ch I 20, 5. Giristino bat bere <strong>bar</strong>renean erreberritua. He Gudu 90. Imayina<br />
zaite, zure bihotzaren <strong>bar</strong>renean aditzen duzula zure Aingeru Gardianoaren boza. Ib. 100. Bere <strong>bar</strong>renean<br />
deabruen iduripen ta bisaje añ izugarriak ikusten zituen, non iñolako moduz ezin sosegatu zan. Cb Eg II 191.<br />
Hitzik atera bage ere, geren <strong>bar</strong>renean adiraziko digu emengo geren neke ta egiten dizkiguten kalte ta txarkeri<br />
guziak. Mb IArg I 270. Lurrak ditu bere <strong>bar</strong>renean asko ezade mota. It Dial 48 (Ur <strong>bar</strong>ruban, Dv <strong>bar</strong>nean, Ip<br />
berartan). Pillota-jokuko plazaren <strong>bar</strong>renean. Izt C 84. Zure <strong>bar</strong>renean, zure bihotzeko gordegailuan gu sartzea<br />
nahi duzu. Dv LEd 91. Ostatura joan nitzan / zuzen zuzenean; / maiera jana ekartzen / asi ziranean, / apaiz bat<br />
serbitzen zan / aurren aurrenean, / sartu zan makiña bat / aren <strong>bar</strong>renean. Bil 123. Zer pena egongo zan / aren<br />
<strong>bar</strong>renian. Xe 357. --Badago guretzat lanik? --esan zuan gordeaz bere <strong>bar</strong>renean sentitzen zuan pena. Zab<br />
Gabon 41. Ez dakit zer indar sentitu zuen bere <strong>bar</strong>renean. Goñi 43. Aragia jaten ez badezute ez dezute zuen<br />
<strong>bar</strong>renean bizia izango. ArgiDL 43. Juan bear onek, samintasun aundia nere <strong>bar</strong>renean sor-arazitzen du. Alz<br />
Ram 52. Guk gauz orien <strong>bar</strong>renean indar bizi bat dakusagu. Or Mi 73. <strong>Euskal</strong>tzale bazkunaren <strong>bar</strong>renean, zuek,<br />
Euskel Idazleok, talde berezi bat osatu bear dezute. Ldi IL 146. Itz oiek esandakoan, Yesus naasi zan bere<br />
<strong>bar</strong>renean eta aitorrera auxe egin zuen. Ir YKBiz 441. Emen geure <strong>bar</strong>renean daroagun eta arimea deritxogun<br />
izaki au. Eguzk GizAuz 47. Sail orren <strong>bar</strong>renean daude ikusi ditudan [zipresik] onenak. Munita 86. Nik nere<br />
<strong>bar</strong>renean arkitzen zetunat, nolabait, diranak oro. Or QA 54. Ai! alboko lagunari azaldu izan baleutsa bere<br />
<strong>bar</strong>renean erabillen gudu ta burrukea! Erkiag Arran 172. Askotan ikusten da arrai aundi baten <strong>bar</strong>renean arrai<br />
txikia ta txikiaren <strong>bar</strong>renean beste txikiagoa. Anab Poli 128. Non ikusten duan Juanbeltzek ura erruz zetorrela<br />
txaluparen <strong>bar</strong>renean. Ib. 36. Urdazubi bere sortherria Baztango <strong>bar</strong>rutiaren <strong>bar</strong>renean baitago. AIr in Izeta<br />
DirG 10. Ea Eliza Katolikoaren <strong>bar</strong>renean izpiritualidade bereziak ote diran ala ez. Vill in Gand Elorri 11.<br />
Arri-arroen zuloartean eta enbor igarren <strong>bar</strong>renean arkitu omen ditute etxeok. Ibiñ Virgil 108. Beste larrialditxo<br />
bat somatu zuan bere <strong>bar</strong>renean. NEtx LBB 184. Eta ezagutuko du egiazko min bat dela hau bihotzaren<br />
<strong>bar</strong>renean. Larre in Xa Odol 16. Batasuna behar genduke euskalki bakoitzaren <strong>bar</strong>renean behinik behin. MIH<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
113
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
97.<br />
v. tbn. Arrantz 98. EusJok II 163. Ill Pill 9. Txill Let 75. Basarri 179. Gand Elorri 27. Salav 82. Uzt Sas 205.<br />
(Decir, etc.) para sí. Orduan esan zuen / bere <strong>bar</strong>renean: / "Jainkoari eskerrak, / bizi naizenean!". It Fab<br />
44. Zenbati, nola gauden / galde egitean, / ez diegu esaten / geren <strong>bar</strong>renean / azeriari esan / ziona olloak? Ib.<br />
19.<br />
(Tras tema nudo). Nahiz etxe <strong>bar</strong>renean, nahiz dela athean, / Jendeek izanen dute gerla bere artean. EZ<br />
Man I 63. Jesus Kristo, zaudelarik / Aitaren eskuñean, / halarik aurkhitzen zare / ostia <strong>bar</strong>renean. EZ Noel 122.<br />
Ene banaloria guzia galtzen da eta hondatzen zure iuiamenduen tulunbio <strong>bar</strong>renean. Ch III 14, 4. Biak dira<br />
arako Relijioaren Santa Santorum <strong>bar</strong>renean sarturik zeuden Serafin biak. Cb Just 4. Salto ta brinko zebiltzan /<br />
kuarto <strong>bar</strong>renian, / ikusi zutelako / kaka oriñalian. JanEd I 101. Bai, erri <strong>bar</strong>renian ez dira emen bezelako<br />
kontubak. Sor <strong>Bar</strong> 25. Aren lagunak ari ziran pagari <strong>bar</strong>renean subill gertatzen. Apaol 63. Otseña bakarrik zan<br />
eleiz-<strong>bar</strong>renean. Enb 163. Maite gintzazanian / gordeten nendubazan bijotz <strong>bar</strong>renian. Laux BBa 30. Etxe<strong>bar</strong>renean<br />
da. Ir YKBiz 411. Zartaka bizian zebiltzkion buru-<strong>bar</strong>renean odol-taupadak ere. TAg Uzt 248. Baso<br />
<strong>bar</strong>renean, zelaitxo baten aldapan, arrizko yarleku bat ageri da. Zait Sof 103. Frantsesek diote, familia<br />
<strong>bar</strong>renean dela behar arropa zikiña garbitu. Mde Pr 46. Ez nuan, ordea, esirik animatik animara, adiskidego<br />
argiaren muga-<strong>bar</strong>renean, loikerietan eta gaztaroko likiskerietan baizik. Or Aitork 37. Kontrabandoak lasai<br />
asko lo egin zun gau artan zerraldo <strong>bar</strong>renean. Etxde JJ 49. Eta ara nun agertu zan lurrian, oe <strong>bar</strong>renian jarrita<br />
oraiñela eskuetan erdi usturik ebala. SM Zirik 19. Baso-<strong>bar</strong>renean, etenka, ardien txiliña. Gand Elorri 123.<br />
Ortu-<strong>bar</strong>renean iturri bat, sagaztoi eder baten kerizpetan. Alzola Atalak 75. Ase eziñeko milla egarri gogo<br />
<strong>bar</strong>renean garraxika eukitzea beti. NEtx LBB 52. Negar-iturria, uste ez badugu ere, bihotz <strong>bar</strong>renean dago.<br />
MIH 326.<br />
v. tbn. Jaukol Biozk 56. A<strong>Bar</strong> Goi 54. Vill Jaink 134.<br />
(Tras ines. o adv. de lugar). v. 1 <strong>bar</strong>rena. Abisatzen gaituztela biotzean <strong>bar</strong>renean gaudela atenzioreki. Ber<br />
Trat 31r. An biotzean <strong>bar</strong>renean. Ib. 93r. --Zer dire pasioneak? --Geuren baitan <strong>bar</strong>renean, furia, turbazio edo<br />
kolera itsutzen gaituztenak. El 81. Eta soñutxo orrek / emen <strong>bar</strong>renian, / txatka, txatka egiten dit / nere<br />
biyotzean. Echag 75. Hor <strong>bar</strong>renean dagoka heriotze bethikoaren amua. Dv LEd 118. An <strong>bar</strong>renean erreka txiki<br />
bat. Apaol 21.<br />
Gero, garbitu, auzirik sortu / balitz urte-<strong>bar</strong>renean. "Durante el año". Or Eus 209.<br />
A través de. v. 1 <strong>bar</strong>rena. Elkarren gain bultzaka / erri <strong>bar</strong>renian / baserritarrak ziran / soka-muturrian.<br />
Echag 269. Egun batez, Aldapeta <strong>bar</strong>renean nijoala, ikusi nituan bi emakume. Salav 53.<br />
b) (Tras gen.). En el plazo de, dentro de. "Iru egunen <strong>bar</strong>rene(a)n jaioak (AN-gip)" Gte Erd 11. Eta hain<br />
denbora apurraren <strong>bar</strong>renean ezin iragan baititezke espirituan [misterio] guztiak. Mat 189. Sei asteren<br />
<strong>bar</strong>renean. "Dans six semaines". Volt 208. Irakurzen dakitenek urthearen <strong>bar</strong>renean erranen dute salterioa,<br />
erran nahi da ehun salmo. Harb 439. Egun batez ioan zituen filosofo batek zapata batzuk bere etxera,<br />
prometaturik zapata egilleari, denbora gutiren <strong>bar</strong>renean pagatuko zerautzala. Ax 430 (V 279). Ordea gero<br />
handik denbora gutiren <strong>bar</strong>renean, hain soldadutu zen. Ib. 89 (V 61). Bide hunetaz, Philotea, gutiren <strong>bar</strong>renean<br />
zure faltak xuxenduko tutzu. SP Phil 106. Eta ikusiko duzu denbora gutiren <strong>bar</strong>renean zein probetxu handi<br />
ekharriko derautzun. Ib. 92. Amabost edo ogei egunen <strong>bar</strong>renean gaztak artzen du ori kolorea. It Dial 89.<br />
(Tras partitivo). Hitzkuntzak denborarekin ganbiatzen eta zahartzen dira, halako gisaz, non ehun edo<br />
berrehun urtherik <strong>bar</strong>renean hainitz hitz ezin adi baititezke. ES 94. Errana da errege handi bat nigarrari eman<br />
zela orhoiturik bere armada ederra, urthe gutirik <strong>bar</strong>renean ez-deusetara itzuliren zitzaioela. Dv LEd 251.<br />
(Tras sintagma nominal en caso absoluto). "Lau egun <strong>bar</strong>renean [il zen] (AN-gip)" Gte Erd 41.<br />
c) (Zam Voc). En el extremo inferior (de), al pie (de). "Solo <strong>bar</strong>renean, en el extremo inferior de la heredad"<br />
Zam Voc. Nere aingeruk, euki zazue nere kontuba gaurko gabian, oiaren goienian, <strong>bar</strong>renian, erdi-erdin (Gto).<br />
AEF 1924, 58. Jaizkibel-<strong>bar</strong>renean dago Ondarbi, / itxasoarekin ametsetan beti. SMitx Aranz 211.<br />
Gurutziltzatua, urrena, bestean, / aoa irikita eskari luzean...; / biotz ebakiaz, Ama an <strong>bar</strong>renean; / ta Santa<br />
Madalen negarrez lurrean. Ib. 143. Ondarrutik Lekeitiorako bide zabala piñudiaren erdi-erditik dijoala ta<br />
<strong>bar</strong>renean itxasoa dula muga. Munita 65. Eta ara nun agertu zan lurrian, oe <strong>bar</strong>renian jarrita oraiñela<br />
eskuetan. SM Zirik 19. Auzo onetan len Isasi bekoa zana oin Isasi goikoa da, emeko etzagunek lengo Isasi<br />
goikoa kendute, Isasi bekoen <strong>bar</strong>renean bizitze biko etze <strong>bar</strong>rie egin oalako. Akes Ipiñ 18. Gure oiñetan,<br />
mendixka <strong>bar</strong>renean, ikuspegi egokian, uraren susmur amaibakoaren soiñuz gozatuta, irriparka antzean,<br />
baketsu egoan uri polita. Erkiag Arran 8. Mutillak praka <strong>bar</strong>renean igurtzi zituan eskuak, garbitu nairik. Erkiag<br />
BatB 87. Neure laztana mai goienian / ni <strong>bar</strong>renian esaten / arek niri gainu, nik ari gainu / alkar genduben<br />
penatzen. (G-nav) Balad 54.<br />
d) En el límite (de), en el borde (de). Langilleakin soro-<strong>bar</strong>renean alkarrizketan zeuden bitartean. TAg Uzt<br />
83.<br />
- (BERA) BARRENEAN IZAN (SP (que cita a Ax)). Estar incluido. v. BERA BARNEAN. Hautsterritik<br />
bazko zaharreraño bazko zahar bera <strong>bar</strong>renean dela berze denbora guztietan egin ahal daitezke [ezteiak]. EZ<br />
Eliç XXXIX. Eta xinhaurri batek ere, milla urthetarik milla urthetara behin edanez, lehen agor, xuka eta akhaba<br />
baillitzake munduko ur guztiak, itsasoa bera <strong>bar</strong>renean dela. Ax 605 (V 388).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
114
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BARRENEKO. v. BARRENGO.<br />
- BARRENEN (Lar, Añ (G), H). a) Dentro, en el interior. "Dentro de, <strong>bar</strong>renen" Lar. "Interiormente" Ib.<br />
"Opopónaco, una goma de las boticas, likurta bat, kanpoan ori, <strong>bar</strong>renen txuri dana" Ib. v. BARRENAN (s.v. 1<br />
<strong>bar</strong>rena), BARRENEAN. Tr. Documentado sólo en autores guipuzcoanos. Begira ondo: gozoa iritziagatik<br />
aurrean ipintzen dizuten bokadua: or dago, or dago <strong>bar</strong>renen eriotza betikoaren amua. Cb Eg II 62. S. Felipe<br />
Neriren biotza ainbesteraño erazekia zegoan Jaunaganako amorian, non eziñ kabitu zitzaizkan amoriozko<br />
garrak <strong>bar</strong>renen. AA I 411. Alaere izan dira Juduak, eta izan dira herejeak <strong>bar</strong>renen igarotzen diran nai edo<br />
deseorik gaiztoenak ere ezertan ez zeuzkeenak. AA II 133. <strong>Bar</strong>renen [karrozan] juango dira / naikeran jantziyak<br />
/ berrogeietaraño / dama ta galaiak. Echag 88. Adrilluen arteko morteroa txeatzen dute <strong>bar</strong>renen sartzeko. "Para<br />
poder entrar dentro". It Dial 31. Nork izango du, esan zadazu, / bizi guztian gogoa, / beti <strong>bar</strong>renen idukitzeko /<br />
elkarrentzat gorrotoa. It Fab 139. Askotan arpegia / egon arren farrez, / biotza arkitzen da / <strong>bar</strong>renen negarrez.<br />
Ib. 171. Zer egingo ote dit [edariak] <strong>bar</strong>renen! JanEd I 133. Txalupa bolinara / asitzen danian, / aiziak indar<br />
asko / du itxaso gañian; / kanpotik ura sartu, / <strong>bar</strong>renen lanian, / bestela etsai gaxtuak / laister du mendian.<br />
Arrantz 27. Kantatzeko badakat / oraindik indarra, / pixtuba dago beti / <strong>bar</strong>renen txingarra. Sor AuOst 104.<br />
Bañan gaizki dabillenak, beti berekiñ <strong>bar</strong>renen arra. Sor <strong>Bar</strong> 82. Andre Paula joan da kofria istera eta, burua<br />
etzaio bada gelditu <strong>bar</strong>renen? Iraola 48. Sentitu det <strong>bar</strong>renen gauza bat, berotasun aundi bat bezela. Ill Pill 19.<br />
<strong>Bar</strong>renen itxoingo diagu. Alz Ram 47. Beste kanoa aundiagoarekin topo egin zuten. Iru beltz <strong>bar</strong>renen, ixkilluz<br />
ongi jantzita. JAIraz Bizia 77s. <strong>Bar</strong>renen irakiten / orrenbeste gradu / Ez du euskaldun gutxi / zurrut orrek<br />
galdu. Basarri 149. Beti izan zazute / euskeran moldia, / izkuntza ez eduki / <strong>bar</strong>renen gordia. Basarri in Uzt Noiz<br />
55. Borrokarako gogoa eta kemena <strong>bar</strong>renen sutan dugun biziak ematen digu. MIH 226. Bitartekoa da<br />
hizkuntza, ez ontzia: ez du deus <strong>bar</strong>renen eta zernahi izan dezake. Ib. 213.<br />
(Tras gen.). Idoloai ta Idoloen <strong>bar</strong>renen sarturik zeuden demonioai egiten zizten pestak. Ub 36. Beti beti<br />
arkitzen zerala zure Jaungoikoaren aurrean, edo obeto esateko, Jaunaren izate andi-baztergabekoaren<br />
<strong>bar</strong>renen, itsasoan arraiak urez inguratuak arkitzen diran baño askoz obeto. AA III 310. Onela gelditzen dira<br />
lerdezko bolsa baten <strong>bar</strong>renen. It Dial 6 (Ur <strong>bar</strong>ruban, Dv <strong>bar</strong>nean, Ip <strong>bar</strong>nen). Orren <strong>bar</strong>renen umerik danik /<br />
nere artian enago. Ud 67. Badakizu zuk, zer billatu nuben txorixo baten <strong>bar</strong>renen? Alz STFer 118. Bañan<br />
badago nere <strong>bar</strong>renen / kezka bat izugarriya. Tx B I 155. Jazki orren <strong>bar</strong>renen oso aldatu didate. Alz Ram 131.<br />
Basamortuaren <strong>bar</strong>renen [...] putzu zabalak, eta an kaimanak, suge aundik urean gordeta. JAIraz Bizia 42.<br />
Gurdiaren <strong>bar</strong>renen geldik zegoala, andreak eskuan baldea jarri ta ura ekartzeko. Anab Poli 125.<br />
(Tras tema nominal nudo). "Sartu kotxe <strong>bar</strong>renen (AN-5vill)" Gte Erd 42.<br />
(Tras ines.). Lasterka an dijoaz [igelak] / sartzera lenbailen / gutxienaz kana bi / loiean <strong>bar</strong>renen. It Fab<br />
60. Begi zorrotza zuen, / urrun egon arren / eiza ikusitzen du / basoan <strong>bar</strong>renen. Ib. 75. Bai, eta sartzen dira gari<br />
alean <strong>bar</strong>renen frutan bezala. It Dial 33.<br />
(Temporal). Zenbat argi aidean, / zenbat zidar garbi! / Udalen goiz-<strong>bar</strong>renen / gordin eta <strong>bar</strong>ri! Gand<br />
Elorri 66.<br />
b) (H). (Tras gen.). En el plazo de, dentro de. Ozta irten ziñan zu nere etxetik, geratu nintzan itz gabe, ta<br />
denbora gutxiren <strong>bar</strong>renen illa. AA III 533. Urteak dira guraso birau gillea, birauezko bekatu oriek bein<br />
botatzen dituzula, giarrean ukuiturik Jainkoaren itzak garizumako denboran ta egun gutxiren <strong>bar</strong>renen<br />
orietaratzen zerala, txakur baten eran. Ib. 599. Apostura egingo / diot edozeñi, / eta, ala nai badu, / Antoni<br />
berari, / asmatzen derala nik / zer zaion gertatzen / lau urteren <strong>bar</strong>renen. It Fab 108. Beatza bezin lodi egiten<br />
dira berrogei bat egunen <strong>bar</strong>renen. It Dial 5 (Dv egunik <strong>bar</strong>nean, Ip egunen <strong>bar</strong>nen).<br />
(Tras sintagma nominal en caso absoluto). "Ordu gutxi <strong>bar</strong>renen il zen Peru ere (AN-gip)" Gte Erd 41.<br />
- BARRENERA (SP, Urt, Añ (G)). a) Adentro, al interior. "Abeo intor, banoha <strong>bar</strong>na vel <strong>bar</strong>renera" Urt I 20.<br />
"(Ir) dentro" Añ. v. 1 <strong>bar</strong>rena (2). Arren bada gida zazu <strong>bar</strong>renera untzia. EZ Man II 141. Itzul zaite goiti,<br />
itzul beheitiu, itzul kanpora, itzul <strong>bar</strong>renera, non nahi edirenen duzu gurutzea. SP Imit II 12, 4. Iragaitzaz bizi<br />
gara, / Lurraren gaiñ aldean / <strong>Bar</strong>renera behar gara, / Benturaz gaur berean. Arg DevB 173. Naturaleza eta<br />
grazia hagitz dire diferent, hark eztio behatzen kanpoari baizen, hau berriz <strong>bar</strong>renera dago beira. Ch III 31, 5.<br />
Itxi zuan giltzaz dendako atea; urrena sartu zan <strong>bar</strong>renera. Apaol 95. Bañan irurak <strong>bar</strong>renera sartu biar diagu,<br />
gure bearrik ez ditek eta. Alz Ram 47. <strong>Bar</strong>renera noa; an nabaitzen det zure mutiltxoa. A<strong>Bar</strong> Goi 28. Arru txiki<br />
baten aurrean gelditu ta jetxi da <strong>bar</strong>renera. NEtx Antz 149. Andrea ohetik jaiki zen, gizona <strong>bar</strong>renera sartu<br />
baino lehen. Arti Ipuin 83.<br />
(Tras gen.). "Erriain <strong>bar</strong>nera (AN-egüés-olza), <strong>bar</strong>renera (AN-ilzarb)" Bon-Ond 166. "Automobillan<br />
<strong>bar</strong>renera (AN-gip) [...] kotxen <strong>bar</strong>renera sartu (G-azp)" Gte Erd 42. Andreak behatu zuten / Thon<strong>bar</strong>en<br />
<strong>bar</strong>renera, / eta egiak aurkhitu / erranen arauera. EZ Noel 106. Ahoan duzu eta preparatua doha zure<br />
estomakaren <strong>bar</strong>renera. Hm 211. Laugarren moiena da, zenbeit hutsetan erortzen garen aldi guzian, sarthu<br />
behar dugula gure <strong>bar</strong>renera, atenzionerekiñ konsideratzeko noraraño dohan gure flakotasuna. He Gudu 42.<br />
Igaroko da negua, argituko da eguna ta orduan ekusiko dezu zenbat mesede ekarri dituen zure animaren<br />
<strong>bar</strong>renera. Mg CC 227. Arkitu zien biotzaren gañean ostiaren marka edo señale modu bat, ta igarri zuten ostia<br />
igaro zala Santa andi aren <strong>bar</strong>renera. Ib. 206. Deihadarka badagokizu eta argia dakhar zure <strong>bar</strong>renera. Dv<br />
LEd 256. Banatu zan ontzi zarra, eta nerekin zijoazen lagunik geienak izkutatu ziraden itxasoaren <strong>bar</strong>renera<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
115
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
geiago ez azaldutzeko. Apaol 57. Zaude ernai nere <strong>bar</strong>renera, ta entzunazu nere <strong>bar</strong>ne <strong>bar</strong>neko oiu au. Or<br />
Aitork 305.<br />
(Tras tema nominal nudo). Birjina eta Josef dire / itzultzen bere etxera, / erromeria eginik / Nazaret<br />
<strong>bar</strong>renera. EZ Noel 82. Birjina ona, norat zoaz? / Bihur zaite etxera, / ezen eztuzu zeren ioan / Betleen<br />
<strong>bar</strong>renera. Ib. 49 (reproducido en Izeta DirG 99). Alderatu zanean / baso <strong>bar</strong>renera, / an dijoaz tximuak /<br />
arbolen gañera. It Fab 76. Eta nola baitzekiten Ama Birjiñak leku artan eliza bat egitea nai zuela, esolesi<br />
<strong>bar</strong>renera dirua lan ortarako botatzen asi ziran. Goñi 64. Zaitu lenengo argi-aria, / ta aupa aren bizkarrera: /<br />
zaldizka aren gain gallurrik-gallur, / arin egin ibillera, / ta urrezko izpi argi aretan / jetxi arru <strong>bar</strong>renera. NEtx<br />
LBB 348.<br />
b) Al extremo inferior (de). Cf. infra BARRENERAGO. Arratsaldeko bostak inguruan eldu zirean mendi<br />
<strong>bar</strong>renera, etxean geldi geldi egon balitzaz! A BeinB 78. Uzkuduntarrak ikurriñakin / atera giñan bidera, / baita<br />
musika gizon aundiyaz / berriz kale <strong>bar</strong>renera; / guzi-guziyok pozez beterik / ondoren plaza aldera. EusJok II<br />
151.<br />
c) Al extremo (de). Arranegiko zabalaren <strong>bar</strong>renera eldu ziranean, kantoian gora egin eben. Erkiag Arran<br />
47.<br />
- BARRENERAGO. Más abajo. Eta aintziñako Zingizango leku artatik igaroaz --oraingo Uriarte jauregia<br />
baiño <strong>bar</strong>renerago zan, antza-- Gamarran zear, aspaldiko Guzurmendi zan tokira eldu zan. Erkiag Arran 96.<br />
Ezker aldean, goitian, leenago basurdeleku izaniko Otaio mendia, [...]. <strong>Bar</strong>renerago, Gardata auzuneko basetxe<br />
zuriak, alai ta baketsu, urira eldu aurretik agur-egitera txeratsu bidera etorkiguzan. Ib. 11.<br />
- BARRENERAINO. a) Hasta el interior (de). Eta seguraturik gidatzen gaituena Beloaren <strong>bar</strong>reneraino,<br />
zeinetan baitago sainduen saindua. SP Imit IV 11, 4. Oi egia hauk gusta baziñetza, eta zure bihotzaren<br />
<strong>bar</strong>reneraiño sar balitez. Ch III 47, 4. Sar zaite zure bihotzaren <strong>bar</strong>reneraiño. He Gudu 115. Ukitze berean utzi<br />
zuen ola <strong>bar</strong>reneraño errea. Mb IArg 256. Egin zituen era bereko iru gurutze gelan ilzetik zegon ur bedeik-onzi<br />
batean; ta gurutze, onziaren <strong>bar</strong>reneraño sartu ziranak. Ib. 256. Nere arrizko mendi-txabola <strong>bar</strong>reneraño / eldu<br />
zan zure irrintzia. Jaukol Biozk 53. Iretargi bete, zuri, / iretargi garbi, <strong>bar</strong>e, / sartu zakidaz <strong>bar</strong>reneraiño /<br />
t'arimaren aldez-alde. Gand Elorri 176. <strong>Bar</strong>ren-<strong>bar</strong>reneraiño sartu zitzaizkidan aren arrazoiak. Berron Kijote<br />
22. Eta, halaz ere, istorio honen izerdi garratza, lausengu eta hitz harrorik gabe, bihotz-<strong>bar</strong>reneraino isurtzen<br />
zaigu. MEIG I 173. Eleberriaren pozoiak hain <strong>bar</strong>reneraino kutsatu zaituenez gero. MEIG III 79.<br />
b) Hasta abajo. Artu eban bere eskuetan albistaria, begiratu eutsan, arnasa batean, goitik <strong>bar</strong>reneraño; baña<br />
dardaraz egoan. Ag Kr 202s.<br />
c) Hasta el borde (de). Esan die apaizak soro-<strong>bar</strong>reneraño iritsi danean. TAg Uzt 82.<br />
- BARRENERAKO. (Adnominal de <strong>bar</strong>renera). Urretxindorra ta gau-txoria ere ixildu ziren basoetan, eta<br />
nexka, biotz <strong>bar</strong>renerako erasoa, orbelean eserita egonen zer argi-urratzera arte. Or Mi 15. Bere zañak ere<br />
lanean ari dira lurra arrotzen, euria danean adar eta ostoetatik ura tantoka datorkienean <strong>bar</strong>renerako atea<br />
zabalduaz eta iturrirako bideak irikiaz. Munita 16.<br />
- BARRENERANTZ. Hacia el interior. Ta oraiñ [zilizio] onen ordean ipintzen due askok larruaren kontra<br />
alanbrezko katea bat <strong>bar</strong>renontz puntak dituala. AA III 614s. Yauregi <strong>bar</strong>reneruntz yo-ta, yakingo dugu, aren<br />
biotz saminduan itzalgaizka ezkutatuta zer-edo-zer danentz. Zait Sof 196.<br />
- BARRENERAT. Al interior (de). v. BARRENERA. Haiñek sentitzen eta aditzen dute Jainkoaren spirituak<br />
bihotz <strong>bar</strong>renerat erraten diotena. Ch III 4, 5.<br />
- BARREN ETA KANPO. Por dentro y por fuera. Maila nagusiak eta apalagoak, uste dudanez eta Sánchez<br />
Carrión-en iritziari narraiolakoan nago, <strong>bar</strong>ren eta kanpo neurtu behar dira, ez goi eta behe, hemengo eta<br />
oraingo ohituraren arabera. MEIG VI 49. Frantziako edozein baserritar bezain atxikia zegoen bere lurrari eta<br />
<strong>bar</strong>ren eta kanpo, izaeraz eta itxuraz, bazuen nekazari jator, sendo eta egoskogorraren eitea. MEIG VIII 71.<br />
- BARRENETIK. v. BARRENDIK.<br />
- BARRENEZ. Por dentro, interiormente, anímicamente. Nola adoratu behar da Jainkoa? --<strong>Bar</strong>renez eta<br />
kanpoz, erran nahi da, arimaz eta gorphutzez. CatLav 103 (V 58). Era bereko beste gauzaren batekin <strong>bar</strong>renez<br />
erretzea, zere mihira datorkizuna esatea. Mb IArg 72. Lanean hartzerat behartuak direnek, edo lagunekin<br />
daudenek egin dezakete debozione hau, lanetik eta lagunetarik aldaratu gabe, <strong>bar</strong>renez eta bihotzez, nihor<br />
ohartzen ezten gisan. Dh 55. Ah! Jauna! <strong>bar</strong>renez ongi sorhaio izan behar da zu ez maithatzekoz! Dv LEd 241.<br />
Parisko txolarrea: / zertan aiz berezi / nere erriko batez? / Azalez, soin-arrea; / <strong>bar</strong>renez, biurri. Ldi BB 70.<br />
- BARRENEZ BARREN. Por dentro, interiormente. v. BARNEZ BARNE. Ala Zu ere, nere biziaren bizi,<br />
bazter gabeko tarteetan aundi iduriztatzen zindudan, munduko mukulu au <strong>bar</strong>renez <strong>bar</strong>ren artzen zenula, ta<br />
ontaz landakoa neurri gabe, muga gabe artzen zenula. Or Aitork 154. Bitarterik gabe gauzka Berekin, bakoitza<br />
bakoitz gerala. <strong>Bar</strong>renez <strong>bar</strong>ren arturik gauzka, geran osoa erasaten digula. Or QA 127. Soiñeko iantziak<br />
gorputza kanpotik biltzen du; baiña Kristoren argiak <strong>bar</strong>renez <strong>bar</strong>ren erasaten gaitu. Ib. 178.<br />
- BARREN-FALTSU. Hipócrita. Gaitzetzten tutzu handiro halakoak, / Gaitzetzten gizon gezurti eta <strong>bar</strong>ren<br />
falsoak. EZ Eliç 300.<br />
- BARRENGO (AN-gip; Lar, Añ (G, AN)), BARRENEKO (G, AN, L, BN, S ap. A; SP, Ht VocGr 375, Lecl,<br />
Dv). Ref.: A (<strong>bar</strong>reneko); Gte Erd 43. Tr. Los septentrionales emplean <strong>bar</strong>reneko. Entre los guipuzcoanos tbn.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
116
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
se encuentra dicha var., si bien es más frecuente <strong>bar</strong>rengo. En Mendiburu abunda más la primera.<br />
A) (Adnom.). a) Interno, de dentro, del interior; (fig.) anímico. "<strong>Bar</strong>reneko gizona, l'homme intérieur" SP.<br />
"Interne" Ht VocGr 375 y Lecl. "Interior", "Intrínseco" Lar y Añ. "Amuradas, lados interiores del navío,<br />
<strong>bar</strong>rengo aldamenak, <strong>bar</strong>ruko alboak" Lar. "Sonsacar [...], <strong>bar</strong>rengoa [...] atera" Añ. "<strong>Bar</strong>reneko, qui est de<br />
l'intérieur, interne" Dv. "Lo interior, en general" A. "Kaxoia zabaldu eta <strong>bar</strong>rengoa aztertu zuen (AN-gip)" Gte<br />
Erd 43. Cf. <strong>bar</strong>reneko. Iainkoak kanpoko obra bezain ongi <strong>bar</strong>reneko guthizia ikhusten duela. Mat 118. Bere<br />
ganik irautzten du miñ-bera doloreak / Eta hitz hauk erakhartzen <strong>bar</strong>reneko nekeak: / "Eztukete ene penek bada<br />
noizbait mugarik?". EZ Man I 100. <strong>Bar</strong>reneko aingeruak / daroe ihardatsiko. EZ Eliç 378. Eta hirur hautarik<br />
gaixtoena, perilosena eta <strong>bar</strong>renkorrena dela haragia. Haur da etxeko ohoiña, <strong>bar</strong>reneko etsaia, bethiere<br />
gurekin dagoena. Ax 340 (V 226). Guk eztugu hautzaz konturik egiten, <strong>bar</strong>renekoaz, konzientziakoaz<br />
kontentatzen gara. Ib. 447 (V 292). <strong>Bar</strong>renekoek diotsote: / Nor heldu da Errege? Hm 48. Gozatuko zare<br />
<strong>bar</strong>reneko libertateaz. SP Imit II 4, 1. <strong>Bar</strong>reneko gizona laster biltzen da bere baitara, zeren ezpaita sekulan<br />
guzia <strong>bar</strong>raiatzen kanpokoetara. "Homo internus". Ib. 1, 7. Sekulan etzara gizon <strong>bar</strong>reneko (espiritual [escrito<br />
encima en el ms.]) eta debot izanen. Ib. 5, 2. Geienak ordea ixilik daude galdegin gabe zein pobre den bihotzez,<br />
zein pazienziatsu eta manso den, zein debozionetsu eta <strong>bar</strong>reneko. "Quam devotus & internus". SP Imit III 31, 5.<br />
<strong>Bar</strong>reneko mamia agertzen deraue arima garbiei, baina grazia estaltzen deraue kuriosei eta urguilluei. SP Imit<br />
IV 18, 4.<br />
(s. XVIII) Eta zure arima gozatuko da <strong>bar</strong>reneko bake handi batez. Ch III 37, 5. Zure zerbitzariak kanpotik<br />
garaitua behar baitu izan aphur batekotz zurekiñ bethi bizitzekotz bizitze <strong>bar</strong>reneko batez. Ib. 50, 3. Baldiñ<br />
baduzu indarrik eta bihotzik asko, <strong>bar</strong>reneko konsolazioneak galdu ondoan gaitz handiagoen ere pairatzera<br />
preparatzeko. Ib. 25, 5. Besteen ejenplo onakin abiso asko eman zion, ta ez gutxiago Aingeru aren argi bizi, ta<br />
<strong>bar</strong>rengo dei, ta konzienzia leialaren kezkakin. Cb Eg II 188. Biotz umil onen sustrai <strong>bar</strong>rengoa añ seguru<br />
ondeatua izan ezbaliz. Cb Eg III 343. Zertako dirala uste dezu orrenbat itxe gilzatze ta trankatze? <strong>Bar</strong>reneko<br />
diru piska lapurren batek eraman dezan beldurrez. Mb IArg I 313. Mundu onetan bizi geran bitartean, guda edo<br />
gerra degu <strong>bar</strong>rengo ta kanpoko gure etsaiakin. Ub 149.<br />
(s. XIX) Badue <strong>bar</strong>rengo kezka, eta ar bat, esaten diena: au ez da gauz ona. AA I 572. Eztakie munduaren<br />
adoratzalleak <strong>bar</strong>rengo atsegin-kontentu oen berririk. AA III 301. Ai orai <strong>bar</strong>reneko harrak jaten nau. Dv LEd<br />
229. Ur tanta bat itsasoen aldean bezala da, kanpotik ikusten den zure amodioa <strong>bar</strong>rengoaren aldean. Ib. 91.<br />
<strong>Bar</strong>rengo pozak gañez egiten zion. Bv AsL 192. Ordu gutxi baño len, kendu ziozkan <strong>bar</strong>rengo illuntasunak. Ib.<br />
28. <strong>Bar</strong>rengo sua, maitetasuna, ona izan naia, gauza aundien egarria. Etxeg in Ag AL 7.<br />
(s. XX) Eta askotan koronelari igual ematen ziyozkaten nere <strong>bar</strong>rengo erropa zuriyak. Iraola 15. Buruzko<br />
otoitza adimen utsez edo <strong>bar</strong>rengo pensamentu ta gogoz egitten dugun ura da. Inza Azalp 120. Jaungoikoaren<br />
asarrearen aintzira aundia <strong>bar</strong>reneko putzua deitzen dio Apokalipsisko liburu santuan Juan Ebanjelariak. Ib.<br />
116. Agai oek aparejoa uretara botatzeko ziran. Batzuk puntakoak, besteak txorikoak, beste batzuk <strong>bar</strong>rengoak<br />
eta besteak uberakoak. Elizdo EEs 1925, 248. Ezerk asetzen / ez dun alako / <strong>bar</strong>rengo gose / zerukorra. Jaukol<br />
Biozk 6. Zurekin ezkondu biarko du ba; bestela, muturra <strong>bar</strong>rengo aldera jirako diyot. Alz Burr 23. Ez daukat<br />
arrikan / <strong>bar</strong>rengo birikan. Auspoa 120-121-122, 277. Begi ta belarriak etxera zaizkio / <strong>bar</strong>reneko lotsaren<br />
marrua aditzeko. Or Eus 34. Saiets-ezurrean oztopo egin zun, nunbait, galtzairuak eta etzion <strong>bar</strong>rengorik ezer<br />
ikutu. TAg Uzt 20. Sorkari guzien miña gerta bekit <strong>bar</strong>rengo. Or Poem 539. Oraindik <strong>bar</strong>rengo begi-xarean<br />
ikusten netunan argi biribil oiek. Or QA 188. Beraz, erromes soñekoa egin ez-eze, Mayik, <strong>bar</strong>rengo erropa guzia<br />
ere berritu zion. Etxde JJ 212. Galdetzen dutenean bakoitzak dagokiona entzun dezan, beure animaren irabazi<br />
izkutuz, Zure iritzi <strong>bar</strong>rengo ta zuzenez. Or Aitork 164. Kanpokoak <strong>bar</strong>rengoeri begira, <strong>bar</strong>rengoak kanpokoeri.<br />
Anab Poli 109s. Axaletik eta gaingiroki kontatua, kondaira biotz-ukigarri eta are gozoa ere azaltzen zaigu. [...]<br />
Baiña <strong>bar</strong>reneko mamiari begiratuaz, [...], kondairak asaldatu egiten gaitu. Vill Jaink 177. Etxetik urten zanean<br />
zamakizkian galtzak, apretak txiñalka ta <strong>bar</strong>rengo elastikuaren gañean bota zuan txamartxo zar batekin jantzita.<br />
Ugalde Iltz 24. Poema osoa begiz jorik, bost epe bezela zenbatu genitzake, batasunaren murritze aundi <strong>bar</strong>ik.<br />
<strong>Bar</strong>reneko bide ori ez dugu aldioro berdin doana, etengabe ta jarraika. Onaind in Gazt MusIx 152. Kanpoko eta<br />
<strong>bar</strong>rengo giroa, ordea, ez dabiltza beti batera. MIH 135. Literaturan uste nuen aurreraxeago nenbilela, delako<br />
"<strong>bar</strong>rengo bakarrizketa" horren berri banuelako. MEIG I 107.<br />
(Tras gen.). "Farfara, telilla interior del huevo, arraultzaren <strong>bar</strong>rengo axalmea" Lar. Baiña lurraren<br />
<strong>bar</strong>reneko lekhu behera batzuetara, zein dei baititezke linboak. Mat 60. Ene bihotzaren <strong>bar</strong>reneko iazarria. Harb<br />
328. Ioanentzare muillatzerat gastelu<strong>bar</strong>en <strong>bar</strong>reneko alderat. INav 10. Etzioten aldi artan eskatu Jesusi senda<br />
zitzala beren <strong>bar</strong>rengo itsumentutik eta itsu gelditu ziran adimentuz, gauzak aurpegiko begiz ekusi arte guzian.<br />
Mb IArg I 220. Baña orañ geiago arritzen nau zure <strong>bar</strong>rengo amorio, nere biotza airean zugana daraman orrek.<br />
Cb Eg II 46. Irugarren salatzallea izango da zure <strong>bar</strong>rengo ezaguera bera, edo konzienzia. AA III 459.<br />
Martzelino zintzatzen da blusaren <strong>bar</strong>rengo aldiekin. Sor Gabon 50. Ez ba-diten, ba, oiek ikusten / nik bezela,<br />
ire biotza: / ire <strong>bar</strong>rengo beazunezko / itsaso nastu mingotza! Jaukol Biozk 4. Geren <strong>bar</strong>rengo sentimentuak /<br />
esan ditugu itz biñan. Tx in Imaz Auspoa 24, 153. Orixe da bereziki jakin nai nuana. Aintzinatik nuan zure<br />
<strong>bar</strong>rengoen berri, zuk uste izan ez arren. TAg Uzt 301. Bakotxak berak daki bere <strong>bar</strong>rengo berri. And AUzta 47.<br />
Nunbait mudatzen erraza izan orren <strong>bar</strong>rengo trajia. Auspoa 74-75, 141 (ap. ELok 5: "fuero interno"). Beti<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
117
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
gogoan izango zaitut, / nere <strong>bar</strong>rengo Zestua. Uzt Sas 54. Gure <strong>bar</strong>rengo zoko ilunak aztertzen. MIH 354.<br />
(Tras tema nominal nudo). Berze alde neure bihotz / <strong>Bar</strong>reneko garriak, / Penatzen ninduen nola / Oña<br />
arantze xixpiak. EZ Eliç 320. Ontzi <strong>bar</strong>reneko tokirik azpirenekoan ta txar-enenan arkitzen ziran gizon ezerezenak<br />
eta eririk behartsuenak. Mb IArg II 343. Erregiña andrea / Españiakoa, / Isabel bigarrena, / biotz<br />
<strong>bar</strong>rengoa. Echag 266. Kontu oiek erri <strong>bar</strong>reneko kontubak dira. Sor <strong>Bar</strong> 80. Iraun bezate besteak [hizkuntzak],<br />
nor-bere mugapean, ta nork-gerea erabil dezagun etxerako, lagun-arterako, muga-<strong>bar</strong>rengo arazoetan, eta<br />
elerti edo literaturan. Ldi IL 137. Buru-<strong>bar</strong>rengo suak eraginda, geroago ta azkarrago ta maizago zeramazkin<br />
txingura-gañean malluaren dangadak. TAg Uzt 109. Ostatu <strong>bar</strong>rengo beruak eraginda, etor-berriak kapusai<br />
beltza kendu zun. Etxde AlosT 42. Etxe bakoitzari iturria eraman zitzaion, etxe <strong>bar</strong>reneko egitekoak bakarrik<br />
nor-bere gain zirala. Munita 115. Ez da euskalduna bere bihotz <strong>bar</strong>reneko aberastasun guzien salatari berez.<br />
Larre in Xa Odol 14. Nik ez dakit ez, zer eman oi duten makilka jo ezkero, baldin-ta zaldun ibiltariek ugarteak<br />
edo lur-<strong>bar</strong>rengo erresumak ematen ez badituzte beintzat makilkadaren ondoren. Berron Kijote 227s. Hitz<br />
<strong>bar</strong>rengo silaba hastean. MIH 98.<br />
b) Del extremo inferior, de abajo. En AxN se explica behereko bazterr[e]an inguru (460) por <strong>bar</strong>reneko ertzen<br />
inguruetan. "Laiari, layador. Tienen diversos nombres según el puesto que cada cual ocupa en el campo. a)<br />
<strong>Bar</strong>reneko (G-to), zoparreneko (G), [...], el que está más abajo" A. "Gona <strong>bar</strong>rena (V-arr, G-azp), gonan<br />
<strong>bar</strong>reneko aldea (AN-gip)" Gte Erd 49. "<strong>Bar</strong>reneko baserria (G-azp)" Ib. 139. Zein da or <strong>bar</strong>reneko bidetik<br />
datorrena? NEtx LBB 26.<br />
c) Del borde de, del extremo de. Orduan Pernandok soro-<strong>bar</strong>rengo ormatik arri aundi bat atera. Muj Pam<br />
53.<br />
d) De para dentro. "<strong>Bar</strong>reneko giroa da (AN-gip), <strong>bar</strong>ruan egoteko sasoia dao (V-arr)" Gte Erd 42.<br />
e) Del intervalo de, del plazo de. "Bost egun <strong>bar</strong>ne sortuak dira (BN-arb), bost egunen <strong>bar</strong>reneko(a)k dia (ANgip)<br />
[...] zenbat egunen <strong>bar</strong>reneko(a)k dia? (AN-gip)" Ib. 76. "Iru egunen <strong>bar</strong>rengo(a)k dira (AN-5vill)" Ib. 11.<br />
B) (Adv.). Para dentro. Bilhatu zituen illea eta lihoa, eta biak bere eskuz landu eta obratu zituen: illea<br />
kanpoko eta lihoa <strong>bar</strong>reneko. Ax 402 (V 262).<br />
- BARRENIK GOIEN. De arriba abajo. "Suya es la casa de alto en bajo, etxea <strong>bar</strong>renik goien berea du; liter.: de<br />
bajo en alto (G-to)" A EY III 243. v. GOIENIK BARREN.<br />
- BARREN-LASTO. "<strong>Bar</strong>ren-lastoak (BN), hojas secas de maíz" A.<br />
- BARREN ONA (OBEA, etc.) EGIN. Sentar bien en el estómago. Ta nai adiña edan ondoan Aita santuari<br />
eskerrak eman ta esan zuten guziak beren bizian edan etzutela ur hura bezain otz-arin-emerik eta <strong>bar</strong>ren obea<br />
egin zienik. Mb IArg II 279.<br />
- BARREN-HUTS (AN-gip-5vill). Ref.: BU Arano; Gte Erd 156. Hueco. "Enbor ori <strong>bar</strong>ren utsa da (AN-5vill),<br />
<strong>bar</strong>ren utsa da (AN-gip-5vill)" Gte Erd 156.<br />
- BARREN HUTSEAN (AN-larr). Con el estómago vacío. "<strong>Bar</strong>ren utsian artzen den bermutak ez du onik<br />
egiten" Asp ANaf.<br />
- BARREN HUTSEKO. "<strong>Bar</strong>ren utseko gizona, hombre de espíritu pobre" Asp ANaf.<br />
- GOIEN-BARREN, GOIEN-BARRENIK, GOIENERIK BARRENERA. v. goien.<br />
- ZERU-BARREN. v. zeru.<br />
2 <strong>bar</strong>ren (V-gip, G-azp; PMuj). Ref.: SM EiTec1 152; Etxba Eib; Gte Erd 34. "<strong>Bar</strong>ren, se emplea para dar<br />
más fuerza a cualquier confirmación, por ejemplo: Neuk ikusi juat <strong>bar</strong>ren. Ekarri ditxuk <strong>bar</strong>ren. Geuk ei<br />
genduan <strong>bar</strong>ren. Ello da la idea de fortalecer una confirmación. Y, por esta forma local tan extraña, a menudo,<br />
los ei<strong>bar</strong>reses somos objeto de burla por los pueblos vecinos; quienes dicen: Ei<strong>bar</strong>tarrak dituk <strong>bar</strong>ren" SM<br />
EiTec1 152n. "Elemento adverbial confirmativo de un supuesto verbal. Egixa da <strong>bar</strong>ren lausik bage etorri dana,<br />
sí es verdad que ha venido sin un cuarto" Etxba Eib. "<strong>Bar</strong>ren (= ba arren), pues. Esan dizut <strong>bar</strong>ren! (G) ¡pues ya<br />
te lo he dicho!" PMuj. "Neuk esan diot <strong>bar</strong>ren!, pero si yo mismo le he dicho (V-gip, G-azp)" Gte Erd 34. --I<br />
purgatoriora, ta azkar gañera. --Baña, gu, Aita Santuan lagunak gara <strong>bar</strong>ren.... SM Zirik 93. Tira andra, tira<br />
andra; ezari olan jarri. Baiña zelan sinistu zestanan ba? Kiñua ein neunan <strong>bar</strong>ren. Ib. 29. Baña, norekin<br />
diarduk? Atzo etxetik kanpora ibilli nintzuan <strong>bar</strong>ren. Ib. 79.<br />
"<strong>Bar</strong>ren, sin em<strong>bar</strong>go. Elgoi<strong>bar</strong>" Garate 1. a Cont RIEV 1930, 154.<br />
1 <strong>bar</strong>rena (G-bet, L, BN, S ap. A; SP, H). v. <strong>bar</strong>na. 1. Tr. Documentado en autores guipuzcoanos, navarros<br />
(al menos Elizalde), labortanos y algún bajo-navarro (Dechepare y FPrBN); entre los septentrionales es<br />
empleado sobre todo hasta principios del s. XVIII (después de Chourio sólo se encuentra en Duvoisin). Al Norte<br />
tiene por lo gral. las acepciones de 'dentro de' y 'al interior de', mientras que en la tradición guipuzcoana domina<br />
la de 'a través de'; de esta última encuentra tbn. algún ej. ya en Etcheberri de Ziburu y en Argaignarats.<br />
Aparece tras inesivo, o, con menor frecuencia (en orden decreciente) tras absoluto, ablativo o genitivo, en estas<br />
dos últimas construcciones sólo en la acepción de 'a través de'.<br />
(Tras ines.). Al interior de. "Sar balitza iustiziak hamar gizon garzelan <strong>bar</strong>rena (Ax)" H. Ene gogoa nola<br />
baita zuzen iarri hargana, / haren ere Iangoikoak dakarrela nigana, / ene pena sar dakion bihotzian <strong>bar</strong>rena, /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 118<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
gogo hunez egin dazan desiratzen dudana. E 149. Zato bada ene salbatzaillea, sar zaitea ene baithan <strong>bar</strong>rena,<br />
eta zaude bethierekotz enekin. Mat 254. Noiz ere soldaduek aranzezko khoroa zure buruaren gaiñean ezarririk,<br />
eta makila kolpez aranze puntak hezurrean <strong>bar</strong>rena sarthurik. Ib. 200. Lagun gabe ioan ninduen portuetan<br />
<strong>bar</strong>rena / Garizuma <strong>bar</strong>urtzera ian gabe ahamena. EZ Man I 26. Gero ethorri zenenan / zure azken orena, /<br />
iaunak altxatu zintuen / zeruetan <strong>bar</strong>rena. EZ Noel 144. Errax da emaztekin adiskidetzetik eta trebatzetik<br />
begiratzea, solhasean <strong>bar</strong>rena ez sartzea, elkhargana ez ibiltzea. Ax 404 (V 263). Eskutik harturik, eraman zuen<br />
oihanean <strong>bar</strong>rena, eta han erakutsi zeraukan gizon bat, hari zela egur egiten. Ib. 84s (V 58; Vill traduce 'a<br />
través del bosque', pero parece significar más bien 'al interior del bosque'). Zeren usantzarekin batean, itsutua,<br />
gogortua, ezansiatua, eta erroak eginik, bekhatutan <strong>bar</strong>rena sarthua baitago. Ib. 107 (V 71). Handik erregek<br />
sarthu nau / Bere gelan <strong>bar</strong>rena. Hm 154. Begietan nola dugun, / Hobirako ephea. // Prestik gaudez haratzeko, /<br />
Fite hartan <strong>bar</strong>rena. Arg DevB 172. Nahi baduzu kaiean <strong>bar</strong>rena sarthu, egonen zare baxamarean ensekean.<br />
INav 11. <strong>Bar</strong>atxe <strong>bar</strong>atxe etsaia sartzen da osoki ariman <strong>bar</strong>rena, zeren etzaion berehala kontra egiñ. Ch I 13,<br />
5. Jaiki! zure juzioa zu-baithan <strong>bar</strong>rena sar-zazu! Dv LEd 256. Bularrak moztu eta eraman / kalabozuan<br />
<strong>bar</strong>rena. Xe 338. Beltxak zorroztu zuen bere mî-eztena: / mutilla aizatu zizun Iratin <strong>bar</strong>rena. "Le hizo a él<br />
retirarse a los bosques de Irati". Or Eus 14. Sar zaitez bada, liburuan <strong>bar</strong>rena, ataurreok utzirik. Vill in Gand<br />
Elorri 17.<br />
(Tras sintagma nominal en caso absoluto). Haurtxoa ziñela zeure / etxetik ilkhi ziñen, / eta mortuak <strong>bar</strong>rena<br />
/ bizitzera ioan ziñen. EZ Noel 165. Atoz Arantzazuko / eliza-<strong>bar</strong>rena, / emen arkiko dezu / euskal-Sinismena.<br />
SMitx Aranz 151.<br />
(AN-gip; SP, H). (Tras ines. o adv. de lugar). En el interior de. "Etxean <strong>bar</strong>rena, dans la maison" SP. "Erreko<br />
da bere baithan <strong>bar</strong>rena (Ax)" H. "Mihise batetan <strong>bar</strong>rena (Lç)" Ib. (en realidad, lo que aparece en Lç Mt 27, 59<br />
es mihise xuri batetan <strong>bar</strong>na). "Etxean <strong>bar</strong>rena sartuta dago (AN-gip)" Gte Erd 41. Arima dela lurrezko<br />
gorputzean <strong>bar</strong>rena, / Iongoikoak ematen du sentenzia zuzena. EZ Man I 48. Ezen etzuten izanen / <strong>ostatu</strong> han<br />
<strong>bar</strong>rena. EZ Noel 48. Falta gabeak desfamatzea, hobenduriak ere ohorean <strong>bar</strong>rena ukitzea, opione gaixtoan<br />
ezartea eta desondratzea da mortal. Harb 172. Eta neure baithan <strong>bar</strong>rena espiritu artez bat eman diazadazu. Ib.<br />
334. Zeren bere konzientzian <strong>bar</strong>rena, ediren baillezakete, eskiribaturik bezala, galdez dauden guztiaren<br />
errepuesta. Ax. 421 (V 273). Ordea zeren ezpaitira hamar hitz edo baizen, hunela diferentki, eta bi aldetara<br />
eskiribatzen direnak: halatan nik ere zenbait aldiz eskiribatukoitut alde batera liburuan <strong>bar</strong>rena, eta bertze<br />
aldera liburuaren bazterrean. Ib. 18 (V 9). Eta bihi hura gordetzen du lurrean <strong>bar</strong>rena. Ib. 36 (V 22). Elizan<br />
<strong>bar</strong>rena odol isurzearekin egiten den kolpea edo zehatze guzia. FPrBN 24. Banaloriatze guzia sunsitu da eta<br />
hondatu zuk ene gainean eman ditutzun iujeamenduetan <strong>bar</strong>rena. "In profunditate judiciorum tuorum super me".<br />
SP Imit III 14, 3. Badut desira zutaz ene baitan <strong>bar</strong>rena gozatzeko. Ib. 48, 4. Zure espiritua bada zerratu<br />
duzunean, erran dudan bezala, meditatu nahi duzun sujetean <strong>bar</strong>rena. SP Phil 104. Eta egiaz, fruituak oso<br />
direino begira ditezke, batak lastoaren gainean, bertzeak harean <strong>bar</strong>rena, eta bertzeak bere ostopean. Ib. 253.<br />
Ordea desira duzu, Philothea, aitzinago gida zaitzadan humiltasunean <strong>bar</strong>rena. "Que je vous conduise plus<br />
avant dans l'humilité". Ib. 203 (He 205 sar araz zaitzadan <strong>bar</strong>nago ene humiltasunean). Hanbat urtez biluzia, /<br />
Desertuan <strong>bar</strong>rena, / Eta nik bizi guzia, / Penarik eztuena. Arg DevB 49. Othe da arnorikan / Kalitzean<br />
<strong>bar</strong>rena? Gç 214. Izanen da zure odola / Gure itsaso gorria; / Han <strong>bar</strong>rena dut hondatuko / Ene bihotz egarria.<br />
Ib. 108. Geure herritik ilkhi gabe, Eskual-herrian berean <strong>bar</strong>rena, geure artean dugu pena eta neke ondikozko<br />
hau. ES 398. Eta zeren Noe baitzen Gizon prestua eta Jainkoaren zerbitzaria, bere etxatiarrarekin salbatu zuen<br />
<strong>bar</strong>ka batean <strong>bar</strong>rena. Ib. 388.<br />
(Tras sintagma nominal en caso absoluto). Nere biotz-pilpirak berekin etena; / betirautea ez da neurtu<br />
ditekena; / ots etengabe ortan belarri <strong>bar</strong>rena / dut aren iduririk jator-jatorrena. "Dentro de los oídos". Or<br />
Poem 535.<br />
(G-bet, L, BN, S; H). Ref.: A; Zt. (Tras ines. o adv. de lugar). A través de, por. "Lagun gabe ioan nintzen<br />
portuetan <strong>bar</strong>rena (EZ Man)" H. "Con rumbo a. Bergaran <strong>bar</strong>rena, con rumbo a Bergara [la trad. parece<br />
incorrecta]. Hezurretan <strong>bar</strong>rena (L, BN, Sc), por los huesos" A. "Por dentro de [...] atravesando [...] a través de<br />
[...]. Atzo Donostitik atera, ta Errenderian <strong>bar</strong>rena Oiartzuna juan giñan" (G-bet) Zt (comunicación personal).<br />
Khirats eta urrin gaixto lezeko zikhiñena / Igaten zaio sudurpill meheetan <strong>bar</strong>rena. EZ Man I 105. Lagun<br />
gabe ioan ninduen portuetan <strong>bar</strong>rena. Ib. 26. Zabiltzate han [infernuan] <strong>bar</strong>rena, / Imajinazionez, / Eta orrhoit<br />
hango pena, / Fiñikan eztutenez. Arg DevB 15. Oetatik askok naiago zuen Ejiptoko janari dongeakin egotea,<br />
ezen ez eremuan <strong>bar</strong>rena joatea, Jaunak ematen zien mantenu garbiarekin. AA III 396. Egurgille bat sort<br />
egitera / joan zan basoan <strong>bar</strong>rena, / eta bidean galdu zitzaion / aizkoratika kirtena. It Fab 143. [Oria ibaia]<br />
igarotzen da Isasondora, eta au ezkerreko aldera utzirik, badoa Legorretan <strong>bar</strong>rena Beroztegiko urak arturik<br />
Ikaztegietara. Izt C 115. Bidasoan igotzen dira [izokiak] Nafarroan <strong>bar</strong>rena. Ib. 203. Aingeru bat Feliperi<br />
agertu zitzaion, eta esan zion Jerusalendik Gazaronzko bidean <strong>bar</strong>rena eguerdi-aldean joan zedilla. Lard 492.<br />
Orduan Jenobebak eskutik artuta, zulo artatik zelai eder loratu batean <strong>bar</strong>rena lenengo aldiz atera zuen. Arr GB<br />
54. Baña ara arteko bidea mortu onetan <strong>bar</strong>rena, baso eta sasi izugarri oien artetik, [...] arrisku andikoa da. Ib.<br />
87. Matadura bat badu / posten nebrikua, / kostilletan <strong>bar</strong>rena / ijaran sartuba. Noe 41. An dijoaz igesi ganbelu<br />
adardunak aurretik, eta Joxe-Maritarrak arrika aiei atzetik Santa Kataliñako zubian <strong>bar</strong>rena. Urruz Urz 13.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
119
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(s. XX) Eta egiaz ez dakit zer gertatuko zen, ordu artan bertan an <strong>bar</strong>rena iragotzen zen apaiz batek itz egin<br />
ezpalie. Goñi 41. Burutik txirriyuan odola alkondaran <strong>bar</strong>rena dariyola. Iraola 49. Bein batean, Pernando<br />
amezketarra bazijoan ba bide batean <strong>bar</strong>rena, ta gizon ondo jantzi bat [...] aurkitu zuan. Muj PAm 33. Don<br />
Carlos Españira sartu zan Beran <strong>bar</strong>rena, Maiatzaren bigarrenean. Or SCruz 31. Larrugorrian utzi ta lumaz<br />
bete ta astogañean erabilli omen zun erri guzian <strong>bar</strong>rena. Ib. 82. Txit errespetoz sartu ziraden / beren arraian<br />
<strong>bar</strong>rena; / au zan sekulan ikusi degun / estroparik ederrena. Tx B II 80. An-<strong>bar</strong>rena joan bear diagu. Lek EunD<br />
26. Egia esan, goitik beera begiratuta, areto onek ez dirudi izparringietan <strong>bar</strong>rena bezain ikaragarri. Ldi IL 20.<br />
Neskamerik ezta <strong>Euskal</strong>errian, telefonoz euskeraz dakinik. Arian <strong>bar</strong>rena ibiltzeko ere, lakatza ta baldarra degu,<br />
noski, mintzoa! Ib. 39. Jakiña, azkenerako, zakurraren ipurdira biali bear izan diat. Ez dek samurtu. Etxean<br />
<strong>bar</strong>rena an ziak orain. Ib. 16. Beren lurrak Danubio ibaiean <strong>bar</strong>rena zabalduz. Ib. 162. Buru ta mingain asi<br />
zitzaigun / itsasoetan <strong>bar</strong>rena. Or Eus 201. Bi eskuz aga tinkatu eta / egin du oldar aundia: / beste adarrik ora âl<br />
baiño len / aizean <strong>bar</strong>rena dia. Ib. 76. Ona emen giza-gazte bikain bat une ontan atalasean <strong>bar</strong>rena, esne-kaikua<br />
eskutik zintzilika daramakiala. TAg Uzt 11. Aitzin baitoa lurpekoen urgazle oin-xuria etxean <strong>bar</strong>rena, aitaren<br />
antxiñako tegi aberats zear, aizkora odoltsu zorroztu-berria eskuetan eramanki. Zait Sof 48. Atzerritar bidazti, /<br />
munduan-<strong>bar</strong>rena / Erri ez-ezagunen / billa zoazena. SMitx Aranz 151. Beltzagotuz zioan illun-na<strong>bar</strong>rean, hirur<br />
irudi ibilli zebiltzan soropillean <strong>bar</strong>rena ate-leihora buruz. Mde Pr 100. Zer da musikarekin / onratzen dutena? /<br />
Markesaren alaba / kalian <strong>bar</strong>rena / esposario zala / ark biar zuana. Balad 231. Arretazko soak egiñaz leioan<br />
<strong>bar</strong>rena [...] xamurkeri guziak zeatz-meatz ikusi zitun. Etxde JJ 113. Astiro-astiro, begi lausotuetan <strong>bar</strong>rena<br />
argia egin zitzaion Maider-i. Ib. 244. Hegiaphalia ta Etxahuniari gertakizun alai ta tristeak berenganatu zaizkie<br />
urte labaintze ontan <strong>bar</strong>rena. Ib. 231. Oraiñaldia nola negurtzen dugu tarterik ez badu? [...] Baiña nondik as,<br />
non <strong>bar</strong>rena, nora doa guk negurtzean? Or Aitork 325. Bidexka bustietan <strong>bar</strong>rena. Txill Let 32. Goizetik<br />
gaueraino ara ta ona ari zala baitzekusten uriburuan <strong>bar</strong>rena. Zait Plat 99. Materiazko estalki gogorrean<br />
<strong>bar</strong>rena, biziak badaki bidea urratzen, bere buruaren adierazle diren agerpenak kanpora ateratzen. Vill Jaink<br />
58. Goi-langillearen begipean, abere-mota guztiak biraldakuntzak egiten ari dira mendeetan <strong>bar</strong>rena. Ib. 55.<br />
Eta alaxen joaten nintzan bala tartean <strong>bar</strong>rena nere karretilla artan letxu-mordo bat eta beste patata puxka<br />
batekin. Salav 53. Oiturak eta erriak galbidean <strong>bar</strong>rena daramazkin mundu au. MAtx Gazt 58. Oraingo ontan<br />
lasaitu zaio / artzai zarrari <strong>bar</strong>rena, / laster ikusi bearrak gera / Aralar puntan <strong>bar</strong>rena. Uzt Sas 63. Jangoikoak<br />
etsaia maite izateko agindu zigula-ta, ariko baziña, sar zaite bereala, zuur-xamar noski, Idazteunean <strong>bar</strong>rena.<br />
"Por la escritura divina". Berron Kijote 20. Egia zan, izan ere, an <strong>bar</strong>rena zijoana. Ib. 42. Santoñan, aditz<br />
malkarretan <strong>bar</strong>rena abiatu nintzenean (eta ez nekien ongi, gaxo honek, non sartzen nintzen), Felipe Lizaso<br />
adiskidea izan nuen gidari. MIH 370n. Kondairan <strong>bar</strong>rena abiatu garenez gero. Ib. 380. Hemen <strong>bar</strong>rena [...]<br />
dabilen itzulpenean irakurri ditut. MEIG IV 72.<br />
v. tbn. Apaol 29. Jaukol Biozk 33. Anab Poli 51. Ibiñ Virgil 83. Azurm HitzB 38.<br />
(Tras sintagma nominal en caso absoluto). Tr. Precedido de sust. indet. lo hallamos, además de en<br />
Etcheberri de Ziburu, en algunos autores guipuzcoanos del s. XX. Handik sarri gero ziñen / ioan mendi<br />
<strong>bar</strong>rena, / ikhustera Elisabet / zure kusin maitena. EZ Noel 144 (en la vers. de Eliç 362 ioan mendiak <strong>bar</strong>rena).<br />
Khar bizia sartzen zaie / sustantzia <strong>bar</strong>rena, / penak aterarazitzen / daroela auhena. Ib. 132. Orduan anima<br />
gorputzen sartu, ta infernuko sugar izugarriak gorputz guztia <strong>bar</strong>rena, berun urtu, edo burni gorriaren gisa<br />
banatuko dira. Cb Eg II 148. Justiziak Ignazio preso kaleak <strong>bar</strong>rena gazikilleen karzelara [...] zeraman. Cb SIgn<br />
61. Igan da, bada, Jesus zeruko guzien gañak <strong>bar</strong>rena betiko bere Ait-eskoi-aldera ta andik deitzen digu goazela<br />
beraren ondoren. Mb IArg I 350. Lur-aize batek eraman zuen ontzi guziekin itsasoak <strong>bar</strong>rena. Mb IArg II 291.<br />
Egurgille bat zoan mendiak <strong>bar</strong>rena, / eta galdu zitzaion aizkora-kirtena. It Fab 262. Jarraitu omen zion berak<br />
bakarrik, txara zabal andia igarorik mendi zulo guztiak <strong>bar</strong>rena atxi atxika. Izt C 250. Elur-eraso aren erdian<br />
mortu illun aiek <strong>bar</strong>rena nora zijoan etzekiela, abiatu zan. Arr GB 42. Eta joaten zan aurretik lurpeko zulo aiek<br />
<strong>bar</strong>rena ziega illun artara. Ib. 141. Atzetik ori asi zan baño / allegatu da aurrena, / zortzi arroa bizkarrian da /<br />
mendi guziak <strong>bar</strong>rena. PE 43.<br />
(s. XX) Eta an dijoa bazter guziak nastuaz etxe guzia <strong>bar</strong>rena. Goñi 54. Arrokaren bazterra <strong>bar</strong>rena erreka<br />
bat dijoa, Gabe deritzaiona. Ib. 21. Arrastaka ibilli zuten Martigny-ko karrikak <strong>bar</strong>rena. Inza Azalp 23.<br />
Gorputzak ezer galdu gabe beste edozein gorputz gogorrenak <strong>bar</strong>rena sartu ta igarotzeko bidea izango dute. Ib.<br />
111. Rodano goizeko argi gorriz dirdirka ari zen, eta ontzixka bakar batzuk <strong>bar</strong>e <strong>bar</strong>e zoazin ibaia <strong>bar</strong>rena. Or<br />
Mi 117. Aspaldiko mendeek [sic] <strong>bar</strong>rena geiegi bazkatu baititugu geren gogoak aberkoi-usaiezko gezurrez. Ldi<br />
IL 52. Ataka zabal sartu daiteke / aren biotza <strong>bar</strong>rena. "Penetrar en el corazón de ella". Or Eus 82. Ate-<strong>bar</strong>rena<br />
neskameren baten aiotsak entzun-iduri zazkit, seme. Zait Sof 15. Banoa ba bidalitako bide <strong>bar</strong>rena. Ib. 22.<br />
Ezkerrean gurutza / t'eskubian lema, / euskal-Fedea ere / itxaso-<strong>bar</strong>rena. SMitx Aranz 238. Eliza-<strong>bar</strong>rena<br />
batera bestera / gurutza-lorrean, Jesusen antzera, / txandan dabilkizu erromes-billera / penitentziketan gauetik<br />
goizera. Ib. 146. Beñola, aita plaza nagusi <strong>bar</strong>rena zijoalarik, Bela-Beltz gerturatu zitzaion. Etxde AlosT 62.<br />
Ligi ta Atharratze <strong>bar</strong>rena joaterik eztugu. Etxde JJ 51. Arkaitz gorri <strong>bar</strong>rena ate bat eginik, iparreko aize<br />
ozkirrien bide zedin. Zait Plat 76. Kresal <strong>bar</strong>rena doan / gizoste gaxoaren / estuasuna dezaket nik ikus. Gazt<br />
MusIx 119. Aidez-aide digaro / goren gorengo oboa <strong>bar</strong>rena. Ib. 83. Askrako poema abestuko dut erromatar<br />
iriak <strong>bar</strong>rena. Ibiñ Virgil 86. Maiz, gau t'egun, illebeteak <strong>bar</strong>rena abere taldeak bazkatzen ditute. Ib. 101.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
120
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Aspaldi ez duela, aldameneko auzoan zer gertatzen ari zen jakiteko, Paris eta Londres <strong>bar</strong>rena [...] ibili behar<br />
izaten genuen. MEIG IX 64.<br />
(Tras ablativo). Joan bear du mandamentu guzietatik <strong>bar</strong>rena, ikusis zeinetan erori den. El 94. Erri au<br />
eskuitara utzirik ekiten zaio [Deba ibaia] bere sallari, Markina-Elgoi<strong>bar</strong>kotik <strong>bar</strong>rena Alzolako etxadiara. Izt C<br />
112. Zoazte mundu guzitik <strong>bar</strong>rena. Lard 477. Jesus Jerusalengo karrika guzietatik <strong>bar</strong>rena bazijoan. Ib. 457.<br />
Mazedoniatik <strong>bar</strong>rena abiatu zan, eta Filipora eldu zanean, gelditu zan. Ib. 520. Aurrena, etzegoala Sueztik<br />
<strong>bar</strong>rena joaterik, ta Afrika guztia inguratuaz joan bear izan zuten. Goñi 12. San Nikolasko atakatik <strong>bar</strong>rena<br />
bideak gora abiatzean. Mok 3. Ta ara, banator, zurekin negar egin-naiean / <strong>Euskal</strong>-Erritik <strong>bar</strong>rena. Jaukol<br />
Biozk 68. Bire luzean oñez joateko / eman zioten ordena, / ta gero berriz bi lantza sartu / saietsetatik <strong>bar</strong>rena.<br />
Tx B I 43. Esanaz: "Ara emen biria, / ortik <strong>bar</strong>rena jon ari!". Tx B II 87. Lenago urtero-urtero ikustaldi bat<br />
egitera joaten nintzan, Seguratik <strong>bar</strong>rena oñez. Lab EEguna 73. Igaro zen andikan <strong>bar</strong>rena eizeak erakarrita.<br />
Etxde JJ 94. Nondikan <strong>bar</strong>rena joan asmo duk Maulera? Ib. 51. Belabietatik bera, Goiburutik <strong>bar</strong>rena, tren<br />
bidetik ziar, faszistak bazetoztela! Ugalde Iltz 13. Bide estu ortatik <strong>bar</strong>rena zetorkean gudari-talde ugarienaren<br />
aurka iarri. Zait Plat 116. Ta Oiartzundik atera ta Irundik <strong>bar</strong>rena artu Bidasoko erreka ori eta Mugaireraiño.<br />
Uzt Sas 347. Jasoak daude [...] euskal ipuinak eta ipuin antzeko kontakizunak [...]. Ezagutzen dudan azken saioa<br />
ere, Etxeberriarena, hortik <strong>bar</strong>rena dabil. MEIG IV 95.<br />
(Tras gen.). Or bide bat, erpiña, belar kiskalia zear, arkaitz gorien <strong>bar</strong>rena. Ldi IL 145. Mutiko beldurtiek,<br />
illun-une baten <strong>bar</strong>rena ibilli bear dutenean, badakizu zer egin oi-duten. Ib. 95. Lenengoak autobusean, besteak<br />
ontzin Magdalenaren <strong>bar</strong>rena, al zuten beziñ len. JAIraz Bizia 39. Abiatu zan ain ongi ezagutzen zuan erriaren<br />
<strong>bar</strong>rena bakarrik egoteko atsegiñez. Anab Poli 125. Auts arrotuaren tartean sartu giñan, arratsalde guztiko<br />
beroarekin berotutako bidearen <strong>bar</strong>rena. Anab Aprika 83.<br />
2. (SP, Lar). Adentro. "Dentro, ir, <strong>bar</strong>rena, <strong>bar</strong>na, <strong>bar</strong>rura" Lar. v. infra BARRENARA; BARRENERA (s.v.<br />
1 <strong>bar</strong>ren). Tr. Aparece en textos guipuzcoanos, labortanos del s. XVII, alto-navarros, y algún vizcaíno como<br />
DurPl. Bide hasian sartzen da ahal bezain <strong>bar</strong>rena, / Bai Aingeruak trabatzen ahalik gehiena. EZ Man I 56.<br />
Sosegurik ezin duke, bihotza du xoill khexa / Eta <strong>bar</strong>rena sarthua transimendu borthitza. Ib. 98. Laster orain<br />
partitzen da gorputzetik arima / Baldin <strong>bar</strong>rena bazaio sartzen zorrotz burdiña. Ib. 111. Simeon ona ilkhi da /<br />
tenpluaren athera: / Birjina Ama gonbidatu / du <strong>bar</strong>rena sartzera. EZ Noel 80. Baiña zeren [bekhatu] bat baizen<br />
eztuena ere, ifernurako baita, hamar dituena bezain ongi, ez hain <strong>bar</strong>rena, eta ez hanbat penarekin, ordean biak<br />
<strong>bar</strong>renean, nor bere mereziarekin. Ax 475 (V 307). Hala behar du halaber, emaztekin trebatzetik, ibiltzetik eta<br />
hitzetan eta ezagutzatan sobera <strong>bar</strong>rena sartzetik eskusatu. Ib. 404 (V 263). O zein <strong>bar</strong>rena sartu behar naizen,<br />
Iauna, zure ezin sondatuzko iujeamenduen azpian. SP Imit III 14, 3. Ah! ene Iainkoa, zein <strong>bar</strong>rena behar<br />
genduken hitz hau gogoan sartu! SP Phil 532. Eta gauza hek guziak kanpokoak zirelarik, guziarekin ere sensuen<br />
bidez <strong>bar</strong>rena sartzen ziren birjina garbi haren bihotzean. Ib. 439s. Jaunaren Tribunaleko ateetan egon ezkero,<br />
sentenzia emateko, <strong>bar</strong>rena deitzen, ta agintzen didatela. An Jueza nerekin aserre dagoela ikusten det. Cb Eg II<br />
113. Etsai gaistoen eskuz zeatu oi du Jangoikoak gaistoa, etsai zeatzalleari <strong>bar</strong>rena sarzen utzi bage. Mb IArg I<br />
231. Aoa zabaldu ta begiratu zion eztarrira, baña etzen orratzik ageri, sartuak ziran guziak <strong>bar</strong>rena. Mb IArg II<br />
313.<br />
(s. XIX) Txit <strong>bar</strong>rena sartzen deutse [eulijak] / izpi berenua / gogorra izan arren / ganaduben narruba. DurPl<br />
80. Juézak aiturík / au, lotsarritzendá; / <strong>bar</strong>réna sarturík / galdétzen astendá. LE Kop 95. Zeren denbora luzean<br />
idukiko baliz, gerta liteke Sakramentua auan osotoro desegitea, Sakramenturik <strong>bar</strong>rena ez igarotzea, eta<br />
beraren ondasunak galtzea. AA I 459. Bear bada eri bat arkitzen da andidura batekiñ iltzeko perillean:<br />
ezagutzen du maisuak lanzetaz ez idikitzera <strong>bar</strong>rena emango diola andidurak, ta ilko dala. AA III 597s.<br />
Predikariaren otsa ez da belarrietaraño baizik iristen; baña Jaunaren itza, ongi prestatua dagoanean bat,<br />
<strong>bar</strong>rena dijoa. Ib. 430. Esnatzen da astoa, / eta du ikusten / arakiña <strong>bar</strong>rena / deadarka sartzen. It Fab 43.<br />
Badira animalitxoak beren arraultzak ifintzen dituztenak frutaren gañean. Aietatik irteten diran arrak sartzen<br />
dira <strong>bar</strong>rena eta jaten dute. It Dial 32 (Ur <strong>bar</strong>ruban, Dv <strong>bar</strong>nera, Ip <strong>bar</strong>nen). Buztin lurrak ez dio urari <strong>bar</strong>rena<br />
sartzen uzten. Ib. 44. Ain arkitutzen zaizkit / sartuak <strong>bar</strong>rena / animan tristura ta / biyotzian pena. Bil 134. Zein<br />
dan nai al zenuke / jakin, daguena / nere biyotz gaxuan / sartua <strong>bar</strong>rena? Ib. 114. Aita San Pedro jarriya zuten /<br />
enplio orretan aurrena, / oraiñ zeruban portero dago, / sartu nai gaitu <strong>bar</strong>rena. Ud 139. Propietarioak / du<br />
mezkla aurrena / likorista oriek / berriz bigarrena / tabernariak berriz / seguro urrena / erari onak sartzen /<br />
ditugu <strong>bar</strong>rena. JanEd I 28. Alaba igesi aita ondotik / obeditzeko argana, / mendia lertu milagroz eta / ezkutatu<br />
zan <strong>bar</strong>rena. Xe 337. Sartu bedi <strong>bar</strong>rena. Sor Gabon 40.<br />
(s. XX) --Okerreko aldera sartu zuen [kristalezko begiya] begi zuluan. --Okerreko aldera? --Bai; begiya<br />
<strong>bar</strong>rena eta txuriya kanpora. Iraola 52. Aita Eternuak Adan ta Eba / egin zituan aurrena, / lendabiziko<br />
gizasemia, / emakumia urrena; / <strong>bar</strong>atza frutaz bete-betian / sartu zituan <strong>bar</strong>rena. Tx B I 203. Zas... kopa bat<br />
koñak... <strong>bar</strong>rena. A<strong>Bar</strong> Goi 17. Gertatzen zitzaiena itz laburretan esanda gero <strong>bar</strong>rena sartu-erazi zituzten.<br />
Etxde JJ 259. Amoriua zeukan / <strong>bar</strong>rena sartua. Balad 229. Eta <strong>bar</strong>rena sartzen ikusi izan bazuten, ez giñian<br />
guk beste prueba biar. Ugalde Iltz 64. Adierazi nion neri gertatua ta <strong>bar</strong>rena pasatzeko baimena eman zidan.<br />
Anab Aprika 62. Joko ta apustuz gañezka gabiltz / ta edari geitxo <strong>bar</strong>rena. Basarri in Uzt Noiz 14. [Latina]<br />
hurbiltzen eta <strong>bar</strong>rena sartzen hasi zitzaigunean, diogun duela bi mila urte. MEIG VII 178.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
121
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
3. (V-gip, G-azp). Por lo menos. "<strong>Bar</strong>rena, gitxienez (V-gip)" A Apend. "Zenbatean salduko duzu? Gutxienez<br />
1000 pezetan: <strong>Bar</strong>rena mila pezetan (G-azp)" Gte Erd 143s. "Milla pezetan erosi omen du. Hori <strong>bar</strong>rena (Gazp)"<br />
Ib. 144. v. infra BARRENA JOTA. Bertsuetako lana / nolabait egiñ zan, / Bernardo <strong>bar</strong>rena ta / Pello<br />
ere juan zan, / neretzat abisorik / iñondikan etzan. AzpPr 66.<br />
4. (Adj.). v. <strong>bar</strong>ren (II).<br />
- BARRENAGO. Más adentro. Zura beraago, arra <strong>bar</strong>renago. RIs 22 (Saug 20 <strong>bar</strong>nago, RS 400<br />
<strong>bar</strong>runago). Geldi adi sentenzia ematen duenean, / <strong>Bar</strong>renago sarthu gabe disputaren gañean. EZ Man I 33.<br />
<strong>Bar</strong>renago sarthu gabe Ifernuko penetan / Iduritzen zait on dela bereztea partetan. Ib. 96. Iainkoaren gauzetan<br />
zegokan baño gehiago eta <strong>bar</strong>renago sarthu nahi izatu dut. EZ Eliç 142. Zu zara zeruez gainetik, zeruez<br />
beheretik, zeruen <strong>bar</strong>renetik eta gure gana guk zeurok baino hurbilago eta <strong>bar</strong>renago. Harb 403. Bertze<br />
ianhariek hiltzen dute aphetitua (dio San Gregoriok). Baiña Iainkoaren zerbitzatzeko ianhari hunek<br />
berretzenago eta piztenago du. Zeren <strong>bar</strong>renago, hobeago eta gozoago edireiten baita. Ax 491 (V 317). Eta<br />
gero eta gero, zenbatenaz eta gehiago egonen baitira, hanbatenaz <strong>bar</strong>renago sarthuko, eta nekezago iltkiko eta<br />
garbituko direla. Ib. 362 (V 239). Errezibi ezazu Iainkoaren ganako amorioz: zure arima bere kreatzaillearen<br />
amorioan <strong>bar</strong>renago sarzeko intenzinoz. Hm 198. Eta zenbatenaz <strong>bar</strong>renago sartu baita nihor bizitze<br />
espiritualean, hanbatenaz gurutze pisuagoak maiz aurkitzen tu. SP Imit II 12, 7. Laguntzen ezpazaie ateratzera<br />
ezkutuan dagoan suge okertu ta kirimillatua, [...] <strong>bar</strong>renago sartuko da. Mg CC 133. Orain ere sartu du<br />
[aizkora], erdiz <strong>bar</strong>renago. Or Eus 149. Goazen <strong>bar</strong>renago ipernu ontan. Or QA 78. Arpegia ukitzen didate<br />
belar-izpiak. Tamala: ezin sar ditzaket begiak <strong>bar</strong>renago. Au mundu ezezaguna! Txill Let 65. Ikusten ziran<br />
makiña bat apal, ontzi ta pototxin, pastel, txokolate ta goxoz beteak, bai mama-goxozko botillak ere. Sartu zan<br />
nagusia <strong>bar</strong>renago ola baten azpitik pasata. Anab Poli 73. Bai, eguneko zalapart eta iskanbilla guztiak baiño<br />
<strong>bar</strong>renago sartzen zaigu, noski. Vill Jaink 30. Zuk, gizon hau ezagutu ez duzuna, begira zazu azalaren latza edo<br />
begiaren iluna baino <strong>bar</strong>renago, edo berari ezin begiratuan, irakur edo abestu, gora gora, liburu honetako<br />
kantuak. Larre in Xa Odol 12. Berrizale agertu zitzaigun nolazpait ere [Orixe]; ez, ordea, bere aldiko<br />
garbizaleen gisara, <strong>bar</strong>renago eta mamirago baitzihoan bera. MIH 260s. Hortik zetorkion haragian josia beti<br />
eraman zuen arantza, gero eta <strong>bar</strong>renago, Donostiako azken orduetaraino. MEIG VI 77. Ahotik belarrira eta<br />
belarritik <strong>bar</strong>renago zabaltzen diren uhin eta zirrarekin. Ib. 118. Bada, ordea, <strong>Bar</strong>ojazaleek maite duten zerbait,<br />
gogoetak, hitzak eta esaerak baino <strong>bar</strong>renago datzan zerbait. MEIG II 128.<br />
(Fig.). Más profundamente, más intensamente. Zer probetxu luke ezagutza hartarik, hura gatik humil<br />
ezpaledi <strong>bar</strong>renago ene aitzinean eta etzartzen [sic] ezpaliz ene izenari laudorio geiago emaiten? SP Imit III 58,<br />
7. Eta zu xoilki maite izan zaitudanean, kausitu zaitut eta neure burua ere eta amorioaren bertutez neroni<br />
<strong>bar</strong>renago ez deustu naiz. "Ex amore profundius ad nihilum me redigi". Ib. 8, 2 (Ch ezteutasunean <strong>bar</strong>renago<br />
sartzeko; Ol areago ezereztu naiz).<br />
(Tras ines.). Más adentro de, más al interior de. Guztietako itsusiena eta gaixtoena, orduan gaixtakeriari<br />
berriro lotzea eta malizian <strong>bar</strong>renago sartzea. Ax 185 (V 126). Baiña ardia orenetik orenera, lekhuz aldatzen<br />
da, oihanean <strong>bar</strong>renago sartzen da, bethi eta galtzenago eta errebelatzenago da. Ib. 78 (V 52). Hosinean<br />
<strong>bar</strong>renago zaudenean. Ib. 86 (V 58). Enzuleen bihotzetan <strong>bar</strong>renago sar ditezintzat. SP Phil 354. Zure amudioa<br />
baliatu zait ene ezteustasunean <strong>bar</strong>renago sartzeko. Ch III 8, 2. Eta ni itsua eta gorra, eta bekhatuan <strong>bar</strong>renago<br />
sartzen. Dv LEd 134. Jorraillaren 22-garren goizean atxitu zuten eta Baionara eraman, andik Prantzian<br />
<strong>bar</strong>renago sarrerazteko. Or SCruz 124. Ori egin oi da gantzu geiegiz umontzia el<strong>bar</strong>ritu eztakien ezta alozak<br />
antzutu ere; emea Venusen egarriago eta aren baitan <strong>bar</strong>renago sartu dedin. Ibiñ Virgil 97.<br />
- BARRENAGOKO. Más interior, más profundo, de más adentro. Arnas soil au entzunaz, / Zure Arnasari /<br />
lagun egin zaiodan / alde bage emendi, / betibateko ots ontaz, / eltzagor iduri, / Zure musika mintxo<br />
<strong>bar</strong>renagoko orri. Or BM 44. Arako an dagona, Beltxeran-erria; / <strong>bar</strong>renagoko arek Galtza du gorria / --oroi du<br />
bakoitzaren ezizen bitxia--. "El que está más al fondo, el de las diablejas". Or Eus 249. Eta gogoetez gainera,<br />
<strong>bar</strong>renagoko beste zerbait ere bai: kezka kontentagaitza. MIH 48. Ipar Ameriketako zinemaz zerbait dakitenek -etxe<br />
aurre zuritua baino <strong>bar</strong>renagoko zerbait, alegia. MEIG I 149.<br />
- BARRENAGORIK. Etxeak ere, naiz alda dezan / lênego aren izena, / obia an dauka <strong>bar</strong>renagorik, / artan<br />
leku dutenena. "Allá tiene más adentro la sepultura de los que la ocupan". Or Eus 409.<br />
- BARRENA JOTA. "Al menos. Frontoian egongo zittuan, <strong>bar</strong>rena jota, bosteun lagun" Elexp Berg.<br />
- BARRENAN (Zam Voc (G)). En el interior, dentro. v. BARRENEAN, BARRENEN (s.v. 1 <strong>bar</strong>ren). Andre<br />
gaxua kanpoan utzita / Fernando <strong>bar</strong>renan sartu. Tx B I 149. Autobusa an arkitutzen zan / goiko arkaitzari<br />
lotua, / sokak autsi ta ark jarri zuan / bere biziko lutua; / amasei lagun zitun <strong>bar</strong>renan / da urak menderatua. Uzt<br />
Sas 163.<br />
(Tras gen.). Mutil ook atera zuten itxituraren <strong>bar</strong>renan sartzeko baimena're, eta egin zituzten an<br />
lotsagabekeri pranko. Goñi 86. Bertso berriyak jartzera nua, / gusto duenak aditu, / nere <strong>bar</strong>renan dauzkaten<br />
penak / ezin nezake kabitu. Tx B I 208. Nere <strong>bar</strong>renan senti dedana / esango det beriala. Uzt LEG I 188.<br />
- BARRENANTZ (<strong>bar</strong>renonz Lar, Añ (G)). "(Hacia) dentro" Lar y Añ.<br />
- BARRENARA. Adentro. v. BARRENERA (s.v. 1 <strong>bar</strong>ren). <strong>Bar</strong>renara juango zera oraintxe, ta nik jakingo<br />
det zer egin. Alz Burr 28.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
122
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BARRENAT. Adentro. [Sagarroiak] ume hek erdi behar duenean bere arantzeez, eta karloez min egiten<br />
diote, eta halatan minari errendaturik, erditzeko meneratzen denean, <strong>bar</strong>renat sartzeintu eta han ahal bezainbat<br />
edukitzeintu. Ax 79 (V 53).<br />
- BARRENEGI. a) Demasiado adentro. Laudatzen da halaber Platon famatu hura, zeren bere adiskide bati,<br />
zeha arazi baitzeraukan bere muthila, beldurrez berak bere koleran, <strong>bar</strong>renegi sar zitzan eskuak. Ax 301 (V<br />
200).<br />
b) (Tras ines.). Demasiado dentro de. Gure iakin nahi egiak [= 'excesivo'] maiz paxelatzen gaitu eskiritura<br />
sainduen irakurtzean, noiz ere nahi baitugu hetan <strong>bar</strong>renegi sartu eta sinpleki iragan behar lizatekeiena<br />
sondatu. SP Imit I 5, 2. Eztezazula beraz eztuzun ontasuna desira desir oso eta formatu batez, eztezazula bihotza<br />
ditutzunetan <strong>bar</strong>renegi sar. SP Phil 268.<br />
2 <strong>bar</strong>rena. "Artefacto movido por agua, dedicado a trabajos de armería. Olerriako <strong>bar</strong>rena txikixan eiten eban<br />
biarra" Etxba Eib. Zurmalluba, biar-maija, <strong>bar</strong>renia, gubija, zipilluba, garlopia ta zerria. Mg PAb 152.<br />
<strong>bar</strong>renadore. Taladrador (en armería). v. <strong>bar</strong>renari. Kañoiak forjan eta / dago <strong>bar</strong>renatzen / <strong>bar</strong>renadoria<br />
nekez / sartu ta ateratzen. DurPl 115.<br />
<strong>bar</strong>renagotu (Lar, Hb ap. Lh, H). "Ahondar" Lar. "(Hb), creuser plus avant" Lh.<br />
"(Fig.) approfondir, creuser une matière" H.<br />
<strong>bar</strong>renalde (SP), <strong>bar</strong>renaldi. 1. Interior, parte de dentro; (fig.) interior, espíritu. "L'intérieur, le dedans" SP.<br />
Pouvreau emplea indiferentemente <strong>bar</strong>renalde y <strong>bar</strong>renaldi. Gaixtoaren konzientzia eta <strong>bar</strong>ren aldeak<br />
orgaren edo gurdiaren arroda bezala dira. Ax 429s (V 278). Aurkituagatik [zuraren] gainaldea, azalari<br />
datxekana arrazatua eta pipiztatua, eztu hargatik antsiarik, baldin bihotza, <strong>bar</strong>ren aldea, on eta fin edireiten<br />
badio. Ib. 441s (V 288). Urliak niri amorioz lotuz <strong>bar</strong>renalde guziez Jainkoaren gauza gordeak ikhasi zituen.<br />
"Amando me intime". SP Imit III 43, 4. Ezen orhoitzen da nik miratzen ditudala bihotzak eta <strong>bar</strong>renaldeak<br />
sondatzen ditudala. Ib. 46, 4. Baldin bazabiltza zure <strong>bar</strong>renaldien miratzen. Ib. 28, 1. Ene <strong>bar</strong>renaldi guziak<br />
iauzika hariko dire bozkarioz. Ib. 5, 1. Neure <strong>bar</strong>renalde guziak iauziko dire bozkarioz. SP Imit IV 13, 3. Gure<br />
arimako <strong>bar</strong>renaldi guzia behar da eztiz izan. SP Phil 236. Atarian zutik [...], zer egin eztaki [...]. Baña <strong>bar</strong>ren<br />
aldetik norbaiten ibillera sumatzean, giltz ta morrolloen burni otsa garbiro entzun duanean [...], ernaitzen da<br />
Kattaliñ. Ag G 339. Pilpika ta taupaka eroetan ekin zion <strong>bar</strong>renaldeak. TAg Uzt 267. Nola eman etxekoandre<br />
bioztunari <strong>bar</strong>renaldean zerabilkianaren susmoa pizterazko biderik? Ib. 29s. <strong>Bar</strong>renaldetik <strong>bar</strong><strong>bar</strong>ka zetorkion<br />
asarrealdia gaindituta. Ib. 190. Joan zan argi zegoaneko artaraño. An ziran kanta ta musikak. [...] Ta baztar<br />
batetik <strong>bar</strong>ren aldera begira jarri zan. Anab Poli 55. Dagonetik dirudit ari naizela iauretxeetara ibildeunak<br />
gidatzen eta idi-lepo-egiñak ikusten ere, baita ikuspegia nola agertu ta suntsitzen den eskena <strong>bar</strong>renaldean. Ibiñ<br />
Virgil 94s. Ederki baino ederkiago azaltzen dizkigu Muxikak gure kondairaren <strong>bar</strong>renaldeak. MEIG I 226.<br />
2. Borde, extremo. Garai artan gaxoa, Birjiña txit santaren eta berak jaiera guzizkoa zion santu baten<br />
erdian gure Jauna bere oiaren <strong>bar</strong>ren-aldean ikusten zegoen. Arr May 181. Erabat zarraztakatzen zuten sailla<br />
itzai biak <strong>bar</strong>renaldetik asita. TAg Uzt 264.<br />
3. Parte de abajo. Gañera goenean, erdi-erdian bat edo bi, eta <strong>bar</strong>ren aldean zearka errenkadak, guzietan<br />
landarea gutxienez beti iru metrotik iru metrora. Munita 70. Praka na<strong>bar</strong> batzuk, belaunak baiño beeratxuago,<br />
zankabea estalduaz eta <strong>bar</strong>renaldean zuzen eta polito egon <strong>bar</strong>ik, oker eta kako antzean jita eukenak. Erkiag<br />
BatB 42.<br />
<strong>bar</strong>renaldetxo. Dim. de <strong>bar</strong>renalde (2). Mutil onek eragin omen zeban plazaren <strong>bar</strong>ren-aldetxoan arrizko<br />
eser-aulki bat, alzeban indar guztia bizkarrarekin atze-alderontz egin arren mugitzen etzala. Izt C 252.<br />
<strong>bar</strong>renaldi. v. <strong>bar</strong>renalde.<br />
<strong>bar</strong>renaratu. Penetrar, introducirse. v. <strong>bar</strong>rendu (2). Batzuek ikusiko dituzute musu gorrituakin ateratzen,<br />
besteak entzukiñan (oído) min dutela uretan oso <strong>bar</strong>renaratu baldin badira. Anab EEs 1919, 244.<br />
<strong>bar</strong>renari. "(Armería). Oficio consistente en rectificar el interior de los cañones. <strong>Bar</strong>renarixa zarrak, diruak eiñ<br />
zittuan" Etxba Eib. v. <strong>bar</strong>renadore.<br />
1 <strong>bar</strong>renatu (O Not SP; Hb ap. Lh, H). "<strong>Bar</strong>renatze, alte & profunde aliquid excauare, a nomine <strong>bar</strong>ren, id<br />
est profundus" O Not 48. "Zilho bat, putzu bat <strong>bar</strong>natzea, <strong>bar</strong>rutzea, <strong>bar</strong>renatzea" H. v. <strong>bar</strong>rendu (3).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
123
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
2 <strong>bar</strong>renatu. "Rectificar el interior de los cañones. <strong>Bar</strong>renau, misterixo askoko ofiziua" Etxba Eib. "Gure artera<br />
etorri ziran Maitre-Jean batzuk, atzerrittik, eta eiten eben <strong>bar</strong>renatzia" Ib. Kañoiak forjan eta / dago<br />
<strong>bar</strong>renatzen / <strong>bar</strong>renadoria nekez / sartu ta ateratzen. DurPl 115.<br />
<strong>bar</strong>ren-<strong>bar</strong>ra. "(V-m), oleaje fuerte que cierra toda la entrada del puerto" A.<br />
<strong>bar</strong>renda. v. <strong>bar</strong>randa.<br />
<strong>bar</strong>rendari. "Penetrador" Lar. Cf. <strong>bar</strong>randari.<br />
<strong>bar</strong>rendari. v. <strong>bar</strong>randari.<br />
<strong>bar</strong>rendatu, <strong>bar</strong>hendatu. Profundizar, penetrar (en). "<strong>Bar</strong>hendatu, -tze (S archaïque), approfondir" Lh (que<br />
no cita fuente; cf. <strong>bar</strong>rhen en Oihenart). Cf. <strong>bar</strong>randatu. v. <strong>bar</strong>rendu. Amar amabi milla izen bakoitz,<br />
mamiraño <strong>bar</strong>rendatu bear dittugu, nondi datozen, noren aide ta alkarkide diren. Or LEItz 34.<br />
<strong>bar</strong>rendatu. v. <strong>bar</strong>randatu.<br />
<strong>bar</strong>rende. "Entrada" y "penetración" Lar.<br />
<strong>bar</strong>rendegi (AN-5vill, B; SP, Urt I 399, Dv), <strong>bar</strong>rendei (B), <strong>bar</strong>randegi (B; Urt). Ref.: A (<strong>bar</strong>rendegi,<br />
<strong>bar</strong>randegi); Izeta BHizt2. 1. Campo, bosque, etc. cercado. "Un bosque, llamado vulgarmente <strong>bar</strong>rendegi,<br />
cercado y cerrado convenientemente" (Coutumes du Labourd, 1514) Ht Recherches 201. "Lieu renfermé, parc"<br />
SP. "Arboretum, <strong>bar</strong>randégia, arbolatégia, sagárdia" Urt II 245. "Enclos" Dv. "Cercado" A. "<strong>Bar</strong>randegi (B),<br />
jaral" Ib. "Cercado de arriendo. <strong>Bar</strong>rendeie saltzen diot Iñarbeiko artzain bati" Izeta BHizt2. Cf. <strong>bar</strong>netegi. <br />
Itsasoko arraiñak, aireko xoriak, lurreko animalak hunenbat ogi bihi suerte, hanbat fruitu, hanbat lore, hanbat<br />
oihan eta <strong>bar</strong>rendegi. SP POB 17. Ardiak erran zuen: "Ama Birjina Martxoko, torria balago, ni <strong>bar</strong>rendegietan<br />
(belaietan) sartzeko" (B). A EY I 34.<br />
2. Interior, parte de dentro. v. 1 <strong>bar</strong>ren (I). Nai luke ortzi dezaten oianek beren <strong>bar</strong>rendegian. 'En sus<br />
entrañas' (280). LE-Ir. (Dagola infernua) lurraren biotzean edo <strong>bar</strong>rendegiain erdi erdian (308). Ib. Izan ere,<br />
<strong>bar</strong>rendegian badugu olako leku ixil txanbeliña; ortxe bildu oi dira maiz bi maitale --gogo ta Kristo--, eta gizamingaiñak<br />
esan ezin aiñako gertakariak izan oi dituzte. Onaind in Gazt MusIx 157. <strong>Euskal</strong>dun gehienok, guztiok<br />
ez bada, badugu geure <strong>bar</strong>rendegian txoko urri eta apaindura gabeko bezain maite bat: gure euskal <strong>bar</strong>atzea.<br />
MEIG IV 29.<br />
<strong>bar</strong>rendeki. "Actus affictitius ad villam, lurphéka hesiztatu etxeari iratxakia [...], <strong>bar</strong>rendékia" Urt I 399. v.<br />
<strong>bar</strong>rendegi.<br />
<strong>bar</strong>rendero, <strong>bar</strong>randero (V-gip ap. Elexp Berg). <strong>Bar</strong>rendero. Ee, ee! ni ez, ni ez nok jauna. Ni Paxan<br />
<strong>bar</strong>randerua nok. SM Zirik 64.<br />
<strong>bar</strong>rendera. (Con marca de género). "<strong>Bar</strong>rendera, <strong>bar</strong>renderea" Lcc.<br />
<strong>bar</strong>rendi. "Infierno" Bera app. "Averno, infierno" BeraLzM.<br />
<strong>bar</strong>rendikako (Lar, H). "Panadizo, panarizo, elturra, <strong>bar</strong>rendikakoa" Lar.<br />
<strong>bar</strong>rendu (SP, Lar). 1. Introducir. "Mettre dedans" SP. "Remeter, meter adentro" Lar. v. <strong>bar</strong>reneratu. Zure<br />
arnasa <strong>bar</strong>rendu zeunstan / lur ori ontan, Jaungoiko. / Eta, ai!, arnasak niregan baiño / zeure <strong>bar</strong>ruan naiago.<br />
Gand Elorri 87s. Zugaitz bat landatuko nuke lurrean sakon, aritza esate baterako, sustraiak Tartaroraiño<br />
<strong>bar</strong>rentzen dituen neurrian adarrak eguratsean goi-gora eraikitzen dituena. Ibiñ Virgil 88.<br />
2. Adentrarse, introducirse. "Entrar" Lar. "Encarnar, entrar por la carne, aragian <strong>bar</strong>rendu, <strong>bar</strong>rutu" Ib.<br />
"(Entrar, hacerse) dentro", "penetrar" e "internar, internarse"Lar y Añ. v. <strong>bar</strong>renaratu, <strong>bar</strong>reneratu (2). An<br />
sartu ta laster [...] utzi zituen irurez beste bere Apostoluak; eta irurei, irurekin zerbait geixeago <strong>bar</strong>rendurik<br />
arkitu zenean, erran izandu zien. Mb OtGai II 264. Jentilen erri edo zokoetaraño Ejerzizio santuen, edo<br />
Ignazioren argi edo sugarrak allegatu ta <strong>bar</strong>rendu dirala. Cb Eg I 7. Naitasun fiña guztizko zoro / <strong>bar</strong>renduba<br />
zan biyotz nerera. Iraola Kontu 145. Lurbira osoa betetzen dun eta izakietan <strong>bar</strong>rendurik dagon itzala aditzera<br />
emateko. Gazt MusIx 166. Bigarrenean, ostera, <strong>bar</strong>ne-<strong>bar</strong>neraiño doa; gogo utsaren zokoraiño <strong>bar</strong>rendu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
124
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Onaind ib. 149. Iratxoak ere, gau ixilean lapur-antzera <strong>bar</strong>rentzen diren aurpegi nahigabetuak, ez zebilzkion<br />
urruti. MEIG IX 98.<br />
"Engolfarse, itsas-<strong>bar</strong>rendu, itsas-<strong>bar</strong>rutu" Lar.<br />
3. (Lar, Añ (G, AN), Hb ap. Lh, H), <strong>bar</strong>rentu (Lh). Profundizar, hacer más profundo. "Profundar" Lar y Añ.<br />
"<strong>Bar</strong>natzea, <strong>bar</strong>rentzea, <strong>bar</strong>rutzea, approfondir, creuser. Zilho bat, putzu bat <strong>bar</strong>natzea, <strong>bar</strong>rutzea, <strong>bar</strong>renatzea<br />
[sic], rendre profond un trou, un puits" H. "<strong>Bar</strong>rendu (BN), <strong>bar</strong>rentu (H, Hb), creuser" Lh. v. 1 <strong>bar</strong>renatu.<br />
4. Comprender, captar el sentido. "Gauza bat sustraietarik iakitea, ta dan bezala <strong>bar</strong>rentzea, savoir une chose<br />
par la racine, l'approfondir (la découvrir) telle qu'elle est (Cb Eg)" H. "(G, Añ), profundizar, penetrar,<br />
comprender" A (tal vez de "profundar" de Añi<strong>bar</strong>ro). Lurrean beñere ezin ondo <strong>bar</strong>rendu ta aditu oi dan egia<br />
andi au. Cb Eg I 250s. Berari [Jainkoari], milla esker, zeren Aita Larramendiri berezkirozko bear ziran argi<br />
andiak eman ziozkan, Gramatikak dituen bazter guziak ondo <strong>bar</strong>rendu, eta bere Arte preziosoan <strong>Euskal</strong>dunai<br />
agertzeko. Cb EBO 30. Bada ondo aditu edo <strong>bar</strong>rendu ezkero, Jaungoikoari eskatzea libra gaitzala gaitzetik, da<br />
eskatzea gorde gaitzala tentazioetatik. Gco I 447s. Orretarako biderik onena asabak eta euren gauzak biotzean<br />
ondo <strong>bar</strong>rendu ta eurakin gogo ta biotzez bat-egitea da. Eguzk LEItz 128. Baiña Andra Mirenen sen zorrotzargia!<br />
/ Ikusi orduko <strong>bar</strong>rendu guzia.... Loram Y 1933, 252. Neri behintzat, egia aitortu behar badut, gaitzago<br />
zait sarritan oraingo idazki franko <strong>bar</strong>rentzea hamaboskarren mendeko kanta zaharrak baino. MIH 334.<br />
Gongora irakurtzea bezalaxe zen hasieran, hieroglifiko edo hitz nahastuei antzematen ari denaren jolasa.<br />
Hobeto <strong>bar</strong>rentzen dut orain. Ib. 149. Oraingo artea ulertzen ez duenak ez du ulertzeko askatasunik; axalean<br />
gelditzen da, ez da nor ikusten dituen gauzarik gehienak <strong>bar</strong>rentzeko. MEIG I 109. Letraz letra irakurri ondoan<br />
ere, geldi daitezke, geldituko dira, hizkuntzaren aldetik <strong>bar</strong>renduko ez ditugunak. MEIG V 89.<br />
5. Traspasar; penetrar (una cosa). "Percer, approfondir" Dv. Orma lodi burdinik gogorrenak <strong>bar</strong>renduko<br />
ezin duena. Mb (ap. Dv). Gure izaera osoa biltzen eta <strong>bar</strong>rentzen duen hizkuntza, <strong>bar</strong>rengo mintzabeharrari<br />
hitz-iturri luzea ematen diona. MIH 22.<br />
6. Profundizar (en un tema), estudiar a fondo. Besarkatzen, eskutantzen [sic] eta begiztatzen dituzten<br />
bazterrak <strong>bar</strong>renduz, suma-ala sumatuz, berezko ioera ori zeatz eta meatz azaldu zuten sasi-iakintsuek. Zait Plat<br />
125. Ezkontza ere laiko biurtu nai dute, alegia. Baiña <strong>bar</strong>rendu dezagun urbillagotik eta berariaz puntu au. Vill<br />
Jaink 158. Ez, egin behar dugulako egiten duguna ez da deus erraztea eta eskurakoitzea; <strong>bar</strong>rentzea eta<br />
sakontzea da, nahiz eta hola erraz ziruditenak zaildu eta zuzen ziruditenak bihurritu. MEIG VI 128.<br />
- BARRENDU-EZIN. a) "Incomprensible" Bera y BeraLzM.<br />
b) "Impenetrable" BeraLzM.<br />
- BARRENDU-EZINEKO. Adoremenak, <strong>bar</strong>rua <strong>bar</strong>rendu eziñekoa duten odietatik dabillen lobel ezkutudun<br />
bat bezela dira. "Impermeable". Zink EE 1920, 83.<br />
- EZIN BARRENDUZKO. a) "Insondable" Dv. Ene solasak atheratuko diotzat Jainkoari, zeinak egiten baitu<br />
gauza handi, ezin <strong>bar</strong>renduzko, harrigarri eta nonbre-gabekoak. Dv Iob 5, 8s (Ol adikaitz, BiblE ulermena<br />
gainditzen duten).<br />
b) "Impénétrable, qu'on ne peut approfondir" Dv.<br />
<strong>bar</strong>rendura (Dv, A). Profundidad. Egin dezakedan guzia da nere ezagutzaren <strong>bar</strong>renduran ondatzea. Gy<br />
Visites 194 (ap. Dv).<br />
<strong>bar</strong>rendutu. "Infundir" e "infuso" BeraLzM.<br />
<strong>bar</strong>rene. v. 1 <strong>bar</strong>ren.<br />
<strong>bar</strong>reneko. "(BN-baig), justillo, corpiño. Jipon <strong>bar</strong>renekoa (B), chaleco" A. "Corsé" A DBols. v. <strong>bar</strong>neko.<br />
- BARRENEKO MOTX. Corpiño. Azokatik arako atorra ta <strong>bar</strong>reneko motx, burruko-azal ta maindire, esku<br />
ta sudur-zapi, ugari zituela agertuz. A Ardi 76.<br />
<strong>bar</strong>reneratu. 1. "Introduire à l'intérieur" Dv (que cita el ej. de He). v. <strong>bar</strong>rendu. Bere gogoetak mihiaz<br />
airatzen eta kanporatzen dituen bezala, beharriaz hartzen dituela eta <strong>bar</strong>reneratzen bertzen gogoko berriak. He<br />
Phil 306.<br />
2. "Entrer" Dv. Nork lezake orain ongi edestu, tankera artan bere burua ikusita, gure Mantxako semearen<br />
biotzean <strong>bar</strong>reneratu zitzaion amorrua! "La rabia que entró en el corazón". (Quijote IX). Anab RIEV 1928, 611.<br />
<strong>bar</strong>rengoro. "Interiormente" e "intrínsecamente" Lar.<br />
<strong>bar</strong>rengorri (V-gip, G-to; Lcq 181 A). Ref.: A (perretxiko); Iz ArOñ. "Hongo campesino (Pratella<br />
campestris)" y "Pratella pratensis" Lcq 181. "Psalliota campestris, hongo campesino, comestible, de sombrero<br />
carnoso, blanco, amarillento, rojizo y hasta de color de hollín por debajo" A. "Champiñón-seta" Iz ArOñ.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 125<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>renkai. 1. "Penetrabilidad, penetrable, <strong>bar</strong>nagarria, <strong>bar</strong>renkaia" Lar.<br />
2. "Outil ou machine à percer" Dv.<br />
<strong>bar</strong>renkari. "Penetrante" Lar. Bere gaztaiñ-kolorezko begi aundiak eta zabalak dira gozoak eta<br />
<strong>bar</strong>renkariak. Otag EE 1881b, 85.<br />
<strong>bar</strong>renki (Lecl, H; -rrh- S ap. A), <strong>bar</strong>henki (A). Interiormente. "Intérieurement" Lecl y H (que cita a He). <br />
Horra nola Giristino bat bere <strong>bar</strong>renean erreberritua beretu dituen bertutez, nola azkenean yuntatzen den<br />
bihotzez edo <strong>bar</strong>renki bere Kreatzaillearekin. He Gudu 90.<br />
"Profondément" Dv. Bere [Etxepareren] hizkera eta bertsolana euskalaririk gehienek ukitu behintzat egin<br />
dute, hala nola Stempfek, Schuchardtek, hil berria dugun Ernst Lewyk eta, inork baino <strong>bar</strong>renkiago, René<br />
Lafonek. MIH 283.<br />
<strong>bar</strong>renkizun. "Pénétrable" Dv.<br />
<strong>bar</strong>renkizuntasun. "Pénétrabilité" Dv.<br />
<strong>bar</strong>renkoi (Lar, Sb-Urq, Dv, H). 1. Recogido, introvertido; espiritual, amigo de la vida interior. "Recogido"<br />
Sb-Urq. "(El que es dado a las cosas) interiores", "abstraído, recogido", "intrínseco, cerrado, taciturno" Lar.<br />
"<strong>Bar</strong>renkoia, <strong>bar</strong>renti, interior, intérieur, ascétique" Dv. "Personne réfléchie, intérieure" Lh. v. <strong>bar</strong>renkor,<br />
<strong>bar</strong>nekoi. Baiñan kausitzen da [egiazko sosegu hura] debozione karsua dutenetan, presuna <strong>bar</strong>renkoi eta<br />
Jainkoaren spirituaren arabera bizi direnetan. Ch I 6, 2 (SP espiritual, Ol gogo zale). Lurreko gauzekiñ iosia<br />
denak eztaki zer den gizon <strong>bar</strong>renkoi eta spiritualaren libertatea. Ch III 53, 2. Espiritu Dibino <strong>bar</strong>rengo erregla<br />
zuzenaz gobernatu zan: argatik filigranazko birtute fiña, mea, ezkutatu, <strong>bar</strong>renkoia, onen bizia izan zan. Cb Just<br />
13. Zeruko fabore ta rebelazio oien artean txit beregan ta <strong>bar</strong>renkoi zegoen Ignazio, edo munduan ezpazegoen<br />
bezala zeruan bizi zan. Cb SIgn 151. Ezen Jainkoaren legeari gozo hartzen diot, gizon <strong>bar</strong>renkoiaren arabera.<br />
Dv Rom 7, 22. <strong>Euskal</strong>duna hitz gutxikoa duzue, isila, <strong>bar</strong>renkoia. MIH 154.<br />
2. Profundo, entrañable, sentido. "Entrañable, entrañal" Lar. Irtetzen du neskatx garbi ederraren bularretik<br />
zispiro <strong>bar</strong>renkoi eta luze batek. "Un suspiro profundo". Otag EE 1882c, 511. Uste du aren joaiera izango dala<br />
laburra, zeren aren begi gozo eta onginaietan irakorri du aren amorio biguña eta <strong>bar</strong>renkoia. "Su amor tierno y<br />
profundo". Ib. 580. Eta lumea artu ta erabiltzean etzun besterik egin <strong>bar</strong>rua eman baiño; beraz, <strong>bar</strong>renkoia<br />
dugu Joan Gurutzekoaren jakinkizuna; orobat bere ele-eder ta olertia ere. Onaind in Gazt MusIx 146. Soila eta<br />
apaingarririk gabea delako gutxiagok ezagut eta goza badezakete ere, ez da sortu hitzen bidez, bere hutsean,<br />
ezta sortuko ere, poesia <strong>bar</strong>renkoi eta bakan horren antzekorik. MIH 174.<br />
3. "Immanente" Lar.<br />
<strong>bar</strong>renkoitasun. "Recogimiento" Sb-Urq. v. <strong>bar</strong>renkortasun. Zer bildura, zer <strong>bar</strong>renkoitasun, zer jaier<br />
gozo Maria Di-Castillo baithan! Birjin 468s. <strong>Bar</strong>renkoitasuna, Jainkoa baithan bildua bizitzea, haren aitzinean<br />
biltzea, orhoituz mement eta lekhu guzietan haren aitzinean dela; horiek gauza arrotz batzu dire arima<br />
ephelarentzat. Dh 326.<br />
<strong>bar</strong>renkor (L ap. A; SP y H (que citan a Ax)). 1. Interior, íntimo, profundo. "Urriki <strong>bar</strong>renkorrak behar gaitu<br />
salbatu" Dv. "Profundo" A. Harriet y Azkue traen además <strong>bar</strong>rankor, errata de la 3ª ed. de Ax (161). Gure<br />
arimaren etsaiak direla hirur: Mundua, deabrua eta haragia. Eta hirur hautarik gaixtoena, perilosena eta<br />
<strong>bar</strong>renkorrena dela haragia. Ax 340 (V 226; Harriet traduce "qui pénétre le plus au dedans").<br />
Nihon ikus ahal balitza <strong>bar</strong>renean kruelen arimak ez lezakeiela ikus ubeldurarik, zauri handirik, sarne eta<br />
zaurne <strong>bar</strong>renkorrik baizen. "Profonds ulcères". SP POB 11.<br />
2. (Dv, que cita a Mih). Introvertido, recogido, amigo de la vida interior. "Chourio dit <strong>bar</strong>renkoia, d'autres<br />
<strong>bar</strong>rentiarra [sic, tal vez por <strong>bar</strong>netiarra]. Jauretche dit <strong>bar</strong>renkorra" Dv. v. <strong>bar</strong>renkoi, <strong>bar</strong>nekor. Bethi<br />
ikusi izatu da egiazki <strong>bar</strong>renkorra den arima bat penatzen dela, [...] permetitzen duenean ematen diotzan grazia<br />
berezi hetarik zenbait kanporat ager dadin. Mih 37.<br />
3. "Pénétrant, qui tend à entrer de plus en plus profondément" Dv. Zure buruaren ezagutza humila<br />
Jainkoaren ganat bide segurago da, ezen-ez jakitate <strong>bar</strong>renkorrenean aurki dezazuken argia. "Profunda scientiæ<br />
inquisitio". Dv Imit I 3, 4 (SP iakintasun guzietan <strong>bar</strong>rena sartzea). Belarriak berarizko gozagarri ta atsegin<br />
senti oi du aizearen doñu ta xistuan, ukimenak aize-ikutuan baño askozaz geiago, <strong>bar</strong>renkorrago baita<br />
entzumena. Gazt MusIx 169.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
126
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>renkoro. "Entrañablemente, <strong>bar</strong>renkoro" Lar.<br />
<strong>bar</strong>renkortasun. Profundidad. v. <strong>bar</strong>renkoitasun. Batean arrigarrizko <strong>bar</strong>renkortasun eta adikuntzaz<br />
oldozten duan bitartean bestean ikasge kaskarren gain ez dala igotzen. Zink Crit 78.<br />
<strong>bar</strong>rentar. De la parte de abajo. Elizaldea guztiona dezute. Egin dezagun zerbait ementxe; ta orrela, naiz<br />
goien-naiz <strong>bar</strong>rentar zeratela, oro erara aseko zerate. A Ardi 37.<br />
<strong>bar</strong>rentasun (H). Profundidad. v. <strong>bar</strong>natasun. Hitz Sainduari dagoka hainitz sensu eta endelegu suerte<br />
hartzea, Iainkozko zuhurziaren miretsteko <strong>bar</strong>rentasuna eta ezin ahituzko aberatstasunak direla kausa. "La<br />
profondeur". SP POB 54. Etzazula zunda Jaunaren obren <strong>bar</strong>rentasuna; baiñan bai zureen malezia eta<br />
gaixtotasuna. Ch III 4, 5. Hemendik ezin har dirozu ez hekien [ifernuko oinhazen] hedadura, ez <strong>bar</strong>rentasuna, ez<br />
gaitztasuna. Dv LEd 224s.<br />
<strong>bar</strong>rentatu. v. <strong>bar</strong>randatu.<br />
<strong>bar</strong>renti (Dv). "Intérieur, ascétique" Dv.<br />
<strong>bar</strong>rentzaile. "Penetrador, <strong>bar</strong>rentzallea" Lar.<br />
<strong>bar</strong>rentze. "Penetración (Darric)" DRA.<br />
<strong>bar</strong>rera (Lcc, Lar). 1. "Andamio [= <strong>bar</strong>rera], <strong>bar</strong>rerea" Lcc. "<strong>Bar</strong>rera" y "<strong>bar</strong>rera para fiesta de toros, y otros<br />
fines" Lar. Lendanaz apaindurik / erara jarria, / dago Plaza ederki / <strong>bar</strong>reraz itxia. Echag 231. Urrenguan<br />
jarriko / dituztela nago / <strong>bar</strong>rerak estu edo / zezena aundiyago. // Torillo-bazterreko / <strong>bar</strong>rera tartian / zezena<br />
pasatu da / kolera batian. Xe 204. Orobat zuzen da [pilota partidetan] jar lekhu edo <strong>bar</strong>rerak beren gostuz ezarri<br />
dituzteneri paga dakioten behar dena; edo egon hetan jarri gabe. Zby RIEV 1908, 87s.<br />
Entrada de <strong>bar</strong>rera (en una corrida de toros). --Eta zer nai zenduen orain? --<strong>Bar</strong>rera pare bat itzalekoak.<br />
Iraola 133.<br />
"<strong>Bar</strong>rera, límite" Lar. Egun osoan lanian eta / ondiño lanak aurrera, / baserritarren lanbide onek / ez dakit<br />
nun daun <strong>bar</strong>rera. BEnb NereA 243.<br />
2. "(V-oroz), estribo para sujetar las caballerías" A.<br />
- BARRERA-GAIN. Parte superior de una <strong>bar</strong>rera. Atzeratu zituen beso, apurzeko jasoak; jarri zan Leoia<br />
begira <strong>bar</strong>rera gañetan zeuden jendeai, ta arzaiari gaitzik egin gabe, biurtu zan bere kortara. VMg 42.<br />
<strong>bar</strong>rero, <strong>bar</strong>reru. "<strong>Bar</strong>reru (L, Gim 137), bouchon <strong>bar</strong>ré (pisc.)" Lh. "<strong>Bar</strong>rero, sargue <strong>bar</strong>rée" Lf GAlm 1957,<br />
31.<br />
<strong>bar</strong>ret (Dv, A). 1. (Hembra) estéril. "Bréhaigne" Dv. Isaakek Jauna othoiztu zuen bere emaztearentzat,<br />
zeren baitzen <strong>bar</strong>reta. Dv Gen 25, 21 (Urt, Bibl agor, Ur aurgabe, Ker sabel-agor). Hazi du ezen amatzen ez den<br />
<strong>bar</strong>reta, eta ongirik ez dio egin alhargunari. "Pavit enim esterilem quae non parit". Dv Iob 24, 21.<br />
2. <strong>bar</strong>ratta (BN-ciz ap. A; H). "Mouton à demi châtré" H. "Monorquino, hombre de un testículo" A.<br />
<strong>bar</strong>reta. "Sargue" Lf GAlm 1957, 31.<br />
<strong>bar</strong>reta. v. <strong>bar</strong>rata.<br />
<strong>bar</strong>retu. v. <strong>bar</strong>reiatu.<br />
<strong>bar</strong>reu. v. <strong>bar</strong>reiu.<br />
<strong>bar</strong>rez. "Etzaitu ikus <strong>bar</strong>rez! (V-arr)" Gte Erd 34. v. 2 <strong>bar</strong>ren.<br />
<strong>bar</strong>ri. v. berri.<br />
<strong>bar</strong>riatu. v. <strong>bar</strong>reiatu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
127
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>riaztu. v. berriraztu.<br />
<strong>bar</strong>ride (B, L-ain, Sal, R; SP, Ht VocGr 438, Dv, H). Ref.: A; Izeta BHizt2. 1. Vecino. "<strong>Bar</strong>ridea (O), voisin"<br />
SP. "Voisine, auzoa, <strong>bar</strong>radea [seguramente errata por <strong>bar</strong>ridea] Ht VocGr 438. "Vecino, convecino" A.<br />
"Vecino del <strong>bar</strong>rio" Izeta BHizt. Cf. VocNav: "En Baztán y otros valles de la Montaña existe la institución<br />
tradicional del <strong>bar</strong>ride, es decir, del 'vecino' o 'primer vecino' de una casa o familia. El <strong>bar</strong>ride tiene la<br />
consideración de pariente y ejerce determinadas funciones en los duelos y demás acontecimientos de la familia<br />
de la cual es <strong>bar</strong>ride. Originariamente era <strong>bar</strong>ride de una casa el dueño de la casa más próxima en dirección de<br />
la iglesia. La relación antigua subsiste entre una y otra casa, aunque ya no sean las más inmediatas. En Valcarlos,<br />
el <strong>bar</strong>ride se llama lehenauzo". v. auzo. Batak [erraiten du] hauzoa, bertzeak <strong>bar</strong>ridea. Batak aitonen semea,<br />
bertzeak zalduna. Ax 17 (V 8). Zamariareki bizi bear diona onki xin bear du <strong>bar</strong>rideareki: negiuan xagitan<br />
laguntako eta bedatsean arrapatako. A Ronc 285 (en EY III 661 berrideareki, seguramente errata).<br />
2. (G-nav, Sal, R; H). Ref.: A; Iz Als. Vecindad, <strong>bar</strong>rio. "Gure <strong>bar</strong>ridean dago, il demeure en notre voisinage"<br />
H. "(Sal, R), vecindad" A. "(R-uzt), <strong>bar</strong>rio" Ib. "<strong>Bar</strong>rideti <strong>bar</strong>ridia, de calle en calle, de <strong>bar</strong>rio en <strong>bar</strong>rio" Iz Als.<br />
"Dón Kásto <strong>bar</strong>ridien da" Ib. s.v. gaizkiesana. Estúzu ikústen zenbaiték zein asentátua dúten juizioa, zein ixil<br />
gobernatzeunten familia ta etxea? Berze zenbaiték platerbáten ekarzekó, mila aspamentu, mila itxúra. Lixua edo<br />
ogi <strong>bar</strong>inbadá, jakinbeardú <strong>bar</strong>ride guziak. LE Prog 120. Marina Esco<strong>bar</strong> benerableak zué <strong>bar</strong>ridean<br />
emastekibát étxean sartzenzekióna. LE BOEanm 1163.<br />
- BARRIDEKO. Vecino, de la vecindad. "(Sal), convecino" A Apend. (Dirua) eman zio <strong>bar</strong>rideko nausi bati<br />
goarda zezon (59). LE-Ir. Etxera joán ta deiturik adiskide ta <strong>bar</strong>ridékoak erran lezókete. LE BOEanm 641.<br />
Porfiatzénzio amai etzezóla útzi sazerdóteai <strong>bar</strong>ridéko aurra zeukána beréki. Ib. 822.<br />
Vecino, de al lado. "Auzoko etxetik (V-arr, G-goi, AN-5vill), bazterreko etxetik (AN-gip), gazte ori <strong>bar</strong>rideko<br />
etxetik pasatu da (B)" Gte Erd 9.<br />
<strong>bar</strong>rigin. "<strong>Bar</strong>rire, <strong>bar</strong>roihugin, <strong>bar</strong>rigin" Urt III 269.<br />
<strong>bar</strong>rigo. v. <strong>bar</strong>rio.<br />
<strong>bar</strong>rika (V-gip; Deen I 184 (<strong>bar</strong>icia), II 21 (<strong>bar</strong>uka), SP, Urt IV 3, Lar, Gèze, H). Ref.: Etxba Eib (<strong>bar</strong>rikia);<br />
Elexp Berg. <strong>Bar</strong>rica, tonel. "Cadus, arno tókia, pipa, <strong>bar</strong>rika, guphéla, <strong>bar</strong>rilla" Urt IV 3. "1. <strong>bar</strong>rique. 2.<br />
<strong>bar</strong>rique servant de mesure pour pommes, etc. Syn. hordia" H. "Tonel" Etxba Eib. "Tonel. Milla litroko sardao<br />
<strong>bar</strong>rikia bete giñuan" Elexp Berg. "Erropa-<strong>bar</strong>rika, tina de colada" Ib. v. <strong>bar</strong>rikote. Behar ziren, egun oroz,<br />
Salomonen palazioko hameka milla <strong>bar</strong>rika irin hoberenetik, eta hogoi eta bi millen ingurua arrunteragokotik.<br />
Lg I 328. Bolbora <strong>bar</strong>rika bat erre, eta kalte andijak egiteko beingo beingo bat da asko. Astar II 135. Emon<br />
egijozu su polboraz beteriko <strong>bar</strong>rika bati. Ib. 114. Kupelgilleak ditu / zuben serbitzeko, / tonel, <strong>bar</strong>rika, <strong>bar</strong>ril, /<br />
sulla ta tiñako. Echag 144. Eun <strong>bar</strong>rika olio. Oteiza Lc 16, 6 (Lç <strong>bar</strong>ril, Dv, HeH hordi, TB izari, Brunet zagi).<br />
Gerozti sei <strong>bar</strong>rika ardu edan tüzü ordenari. Etch 496. Arraintzale oek bakarrik edan izan zituzten iru milla,<br />
seieun, laurogei <strong>bar</strong>rika sagardo. Izt C 141. Ataka andi bat iriki zuten, etsaiak ezin itxi izan zeban bezalakoa, eta<br />
suponpa ta <strong>bar</strong>rika anitz ifinirik zulo muturra arintxo estutua zegoela, eman zion Franzesak su arratsaldean. Ib.<br />
338. <strong>Bar</strong>rikak ez du arnoa egiten, bainan bai idukitzen. Dv Lab 77. Toki batzuetan, <strong>bar</strong>rika buruz-gorakoetan<br />
urarekin ezartzen omen dituzte [gaztainak]. Ib. 338. Gaztaina bortz-sei urthetan on da ustei egiteko,<br />
hemezortzitan <strong>bar</strong>rika egiteko. Ib. 318. Ezdire <strong>bar</strong>rikak mahaineko, ez mendiak gizonen sorbaldetako. Hb Egia<br />
30s. Plega zazu paper bat <strong>bar</strong>rika bunda baten inguruan. ECocin 38. Eskaratz guzia saku ogiz eta <strong>bar</strong>rika arnoz<br />
ihaurria. Laph 245. Betetzen zaienian / aurreko <strong>bar</strong>rika, / arratsean eztute / sorgin-bildurrika. JanEd I 54.<br />
Bainan ehortz nezazue / xai zola batean; / eta buruz <strong>bar</strong>rikara. Ib. 139. Bi burdin <strong>bar</strong>rika batendako. HerVal<br />
202. Gaixtaginek, berak arnoz ase eta, <strong>bar</strong>rika zilhatu eta huts arazi zituzten. Elsb Fram 63. Daukat urdaia<br />
ugari / zezin troko andiak / eta zotz emon <strong>bar</strong>ik / <strong>bar</strong>rika guztiak. Azc PB 84. --Nora ua <strong>bar</strong>rika orrekin? --Ur<br />
billa. --Sagardotegira eramateko? Iraola 62. Plazaren erdian, <strong>bar</strong>rika batzuen gainean, taulaz, [...], bazen egina<br />
dantzako toki bat. JE Bur 139. Hiru ehun pintako <strong>bar</strong>rika hartu zuen bere bi besoetan. <strong>Bar</strong>b Sup 146. <strong>Bar</strong>rikari<br />
buxoina kendurik. <strong>Bar</strong>b Leg 143. --Ez duzu arno hobeagorik oraino? Arno xahar zerbait? --Ba, gaixoa, ba;<br />
bainan <strong>bar</strong>rika xilatzekoa dugu oraino. Ib. 144. Diferentiak izaten dira / <strong>bar</strong>rika eta kupela. Tx B II 253.<br />
Emadazue bakarrik orga pare bat eta <strong>bar</strong>rika bat arno. Zerb Azk 35. Kaia ontzi ta gauzez bete-betea zegoan,<br />
ardo-<strong>bar</strong>rika asko. Anab Poli 52. <strong>Bar</strong>rika hutsak azantza handiena. Herr 16-10-1958, 4. Oraintxe gogoratu eban<br />
sagardo <strong>bar</strong>rikea idigita itxi ebala. Bilbao IpuiB 167. Eta asi zan kortxoaren billa eta ezin kortxorik billatu. Eta<br />
sartu zion <strong>bar</strong>rika orri zakurraren buztana, esanaz egoteko geldi. And AUzta 105. <strong>Bar</strong>rikak zulo bat zuan, kanilzuloa,<br />
kortxoakin itxita. BasoM 169.<br />
- BARRIKA-EGILE. "Tonnelier, <strong>bar</strong>rikegillea " Urt Gram 37.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
128
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>rikada (Urt IV 263, Lar). <strong>Bar</strong>ricada. "Carrago, [...] <strong>bar</strong>rikaz inguraturikako kanpoa, [...] <strong>bar</strong>rikada, orga<br />
<strong>bar</strong>rikada" Urt IV 263. "<strong>Bar</strong>ricada" Lar. Erreboluzionetan horla dire gelditzen, / Fanfarrun <strong>bar</strong>rikadetan,<br />
direnak gudukatzen: / Gaizoek egiñ tortilla, baitute abillek yaten. Gy 121.<br />
<strong>bar</strong>rikadi. "<strong>Bar</strong>ricada, <strong>bar</strong>rikada, <strong>bar</strong>rikadia" Lar.<br />
<strong>bar</strong>rikai. "Noble, ezauna, <strong>bar</strong>rikaija" Dgs-Lar 7.<br />
<strong>bar</strong>rikatxo. Dim. de <strong>bar</strong>rika. Arkitu du mutil kozkor bat, <strong>bar</strong>rikatxo bat bizkarrian duela. Iraola 61.<br />
Sagardaua ei euken <strong>bar</strong>rikatxo baten. (V-gip). Gand Eusk 1956, 230.<br />
<strong>bar</strong>rikera. "<strong>Bar</strong>rikeria, se decía de las taberneras que acudían a la fiesta de Arrate, con comidas y bebidas para<br />
venta. Aurten be, beste urtean bezela, Marixa <strong>bar</strong>rikerarik lelena Arraten" Etxba Eib.<br />
<strong>bar</strong>rikorga. "Carrago, [...] <strong>bar</strong>rikaz inguraturikako kanpoa, <strong>bar</strong>rikorgez vel orga <strong>bar</strong>rikez inguraturikako<br />
kanpoa" Urt IV 263.<br />
<strong>bar</strong>rikote, <strong>bar</strong>rikot (H). <strong>Bar</strong>ril. v. <strong>bar</strong>rika. <strong>Bar</strong>rikot bat ardu / zeitadala emanen. AstLas 60. Jalki Andres<br />
<strong>bar</strong>rikota bizkarrin. Andresek hustu egin eta. Ib. 61. Gero <strong>bar</strong>[r]ikot garbi bat [hydromel] hortarik abantzu<br />
betha. Alth Bot 14. Lana bukatu-mugan zegoan, ordea. <strong>Bar</strong>rikote kortxoarentzat añako zuloa zijoan. Kanpotik<br />
antzeman eta ez omen zan artaz geroz zulotik ura sartuko. Anab Poli 33.<br />
"<strong>Bar</strong>rikotea izaten da "<strong>bar</strong>rika" koxkor bat sagardo lagunen artean afaria egiñaz eratea" In Tx B 197. <br />
<strong>Bar</strong>rikotean gau-pasa eginda. In Tx B 197. Egun batian <strong>bar</strong>rikotia, / bestian lagun-artia, / orrelakorik iñon<br />
bazegon / beti bagendun partia. Uzt Sas 149.<br />
<strong>bar</strong>ril (Lcc, Deen I 183 (<strong>bar</strong>ilia), SP (<strong>bar</strong>rilla), Urt III 443, Lar, Añ, H), parril (AN-5vill ap. A; Aq 1020 -illa).<br />
<strong>Bar</strong>ril. "<strong>Bar</strong>ril de vino, <strong>bar</strong>ril bat ardaoz betea" Lcc. "Em<strong>bar</strong>rilar, <strong>bar</strong>rilatu, <strong>bar</strong>rilean sartu" Lar. Zenbat<br />
zor draukak ene nabusiari? Eta hunek erran zezan: Ehun <strong>bar</strong>ril olio. "Cent mesures d'huile". Lç Lc 16, 6 (He<br />
<strong>bar</strong>rill; Dv, HeH hordi, TB izari, Oteiza <strong>bar</strong>rika, Brunet zagi). Pertzak ditugu neurri / guztiyetakoak, / sulla,<br />
<strong>bar</strong>rika, <strong>bar</strong>ril / eta tiñakoak. Echag 120. Egarritzen ziranerako uraren ontziya (<strong>bar</strong>rilla) ixtiborreko saiean<br />
izaten zuten. Elizdo EEs 1925, 214.<br />
- BARRIL-SAGAR. "Una especie de manzana (Darric)" DRA.<br />
<strong>bar</strong>rilatu. "Em<strong>bar</strong>rilar" Lar.<br />
<strong>bar</strong>riltto. "Cadiscus, [...] <strong>bar</strong>rill ttipia [...], <strong>bar</strong>rilttoa" Urt III 443.<br />
<strong>bar</strong>riltxo. "Cadiscus, [...] <strong>bar</strong>riltxoa, <strong>bar</strong>rill ttipia" Urt III 443.<br />
<strong>bar</strong>rin. "(Adj.). Profond" Dv. Cf. <strong>bar</strong>ren, <strong>bar</strong>rindatu.<br />
<strong>bar</strong>rindatu. "(V-gip, G-azp), observar" A. v. <strong>bar</strong>randatu.<br />
<strong>bar</strong>rinoi (V-gip; Lcc), <strong>bar</strong>rinoe (V-gip). Ref.: Elexp Berg. <strong>Bar</strong>reño. "<strong>Bar</strong>reña" Lcc. "<strong>Bar</strong>reño de <strong>bar</strong>ro, metal<br />
o plástico que se usa para muchos menesteres. Labadoratik <strong>bar</strong>riñoira etara erropak eta esegi kolgaduran"<br />
Elexp Berg. [Katu] onek ondo emango dik / egazti tartian, / artu eta eraman zatan / nere galtzarbian / biyak<br />
salmueran jarri / <strong>bar</strong>rinoi batian. JanEd II 98. Ezurrak jarriatik / lengo <strong>bar</strong>rinoian / lengo <strong>bar</strong>rinoian, / ez<br />
dizkitek ostuko / berialakuan. Ib. 101. <strong>Bar</strong>riñoitik altxa zan. Ib. 99.<br />
<strong>bar</strong>rio. 1. <strong>Bar</strong>rio. Cf. biarrio. v. auzo (2), etxadi. Jerusalenen sarreran zan burnizko atera urreratu<br />
ziranean, berez idiki zitzaien, eta emendik etxadi edo <strong>bar</strong>rio batera joan ziran. Lard 503. Ta jun ziran ibilli bidez<br />
Ikaztegietako onduan dagon Aldabako etxadi edo <strong>bar</strong>riyo aldera. Sor <strong>Bar</strong> 46. Or jasotako eun pezta oiek /<br />
entregatzen ezpaditu, / Luzifer dagon <strong>bar</strong>riyua [sic] ortan / danak pagatuko ditu. EusJok 102. Arrigarrizko kaso<br />
bat dago / Gipuzkoako partian, / au Ezkioko Andua deitzen / zaion <strong>bar</strong>riyo batian. Tx B II 90. Galdu giñuen bizilekua,<br />
/ <strong>bar</strong>riyua eta erriya. Ib. 52. Zu Ezkioko Manuel zera, / ni jaio nitzan Latxian, / garai batian <strong>bar</strong>riyo ontan<br />
/ neskatx ederrak bazian. Tx B III 77. Zertako utzi bear nuen nik / <strong>bar</strong>riyo ura berako? Uzt Auspoa 43, 119.<br />
2. (BN, S; VocBN, Gèze, Dv, H), <strong>bar</strong>rigo. Ref.: A; Lrq. Patio; corral. "Basse-cour" VocBN. "Cour, basse-cour"<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
129
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Gèze y Lrq. "(BN, S), corral" A. Bai, eta bertzalde, ahal bada, <strong>bar</strong>atze edo <strong>bar</strong>rio batekilan [etxea]. "Avec un<br />
jardin ou une cour". Darthayet Manuel 317. Ikusi zuen <strong>bar</strong>rigo ttiki bat, izena palmiera duen zuhain edo arbola<br />
eder bat erdi-erdian; eta oraino xokho batean ithurri ttiki bat kristaila bezein garbia. Jnn SBi 114. Etxe<br />
aintzineko <strong>bar</strong>rigo edo lobioa. Prop 1897, 53. Sar-arazi gaituztenean <strong>bar</strong>rigo handi baterat, ikhusten dugu haren<br />
zolan, ez jauregirik, bainan etxola bat lastoz estalia: harrek duena <strong>bar</strong>rigoz kanpokoak baino handiagoa baita.<br />
Prop 1903, 135s. Gizonek beren kontzentziak saldü dütie, bai saldü, beren <strong>bar</strong>rioko eskü-orga bat gorotz saldü<br />
lükien beno merkiago. ArmUs 1907, 97 (ap. DRA). Zenbeit urhatsetan, ziloka batean, burdin hariz eta paxet<br />
gora batzuez hetsirik, <strong>bar</strong>rio ttipia, zaldiena. [...] Haratxago, bainan hurbil hau ere, <strong>bar</strong>rio handia, corral<br />
erraiten zakotena. JE Bur 8. Egun batez ardien <strong>bar</strong>rioaren erdian ezarri zutela <strong>bar</strong>rika bat xutik, eta hari,<br />
etxearen sahetsetik, aita bertze zenbeitekin arizan zela rebolberraz tiroka. Ib. 21. Yauzi ta ikotu egiten du,<br />
arrina<strong>bar</strong>rezko baillatik loretakora ta ontatik <strong>bar</strong>riora. "Al corral". Amez Plat 96.<br />
(S ap. A; Gèze). "Aire" Gèze. "(Sc), era" A. Hura gazutzen da, elkhiten die eta beroerazten, edo süian, edo<br />
ekhian <strong>bar</strong>riuetan. Ip Dial 114 (It, Dv larrain, Ur larrin).<br />
- BARRIO-ALDE. "<strong>Bar</strong>rio-alte (S), alentours de la cour" Lh.<br />
- BARRIO-LOHI. "(Sc), estiércol amontonado en la era" A.<br />
<strong>bar</strong>riraztu. v. berriraztu.<br />
<strong>bar</strong>risuri. "Infundir, introducir" Lar. (Part. en función de adj.). "Infundido" e "infuso" Lar.<br />
<strong>bar</strong>risurte. "Infusión" Lar.<br />
<strong>bar</strong>ritoike. "Instilación" Lar.<br />
<strong>bar</strong>ritoiketu. "Instilar" Lar.<br />
<strong>bar</strong>ritxu. v. 1 berritsu.<br />
<strong>bar</strong>riundu. v. <strong>bar</strong>rundu.<br />
<strong>bar</strong>rizame. "Elixir, <strong>bar</strong>rizamea, lat. intimior rei substantia" Lar.<br />
<strong>bar</strong>rizetako. v. berrizetako.<br />
<strong>bar</strong>rizteta. v. berriztatze.<br />
<strong>bar</strong>riztute. v. berrizte.<br />
1 <strong>bar</strong>ro. "<strong>Bar</strong>roa (O), pitxoa, pitoa, zakilla" SP.<br />
2 <strong>bar</strong>ro. 1. "(V-m), incluido. Aurten a be <strong>bar</strong>ro da, este año también aquélla está incluida" A. Cf. <strong>bar</strong>ru.<br />
2. (Estar, etc.) atrapado. Ule bakarño ari, / nik lepoan egaz nenkarrenari / ene saman so zeuntson, / eta, Zu<br />
bertan <strong>bar</strong>ro, / neure begi baten jaus ziñan zauri. "En él preso quedaste". Onaind in Gazt MusIx 209.<br />
- BARRO EGIN. a) "(V-m), atrapar" A.<br />
(Con egin elidido). "(V-m), indet. de 'apresar'. Bota sarea ta <strong>bar</strong>ro, otzean otzean <strong>bar</strong>ro, echábamos la red y<br />
preso, a cada lance hemos prendido" A.<br />
b) (V-m ap. A). "Incluir" A.<br />
3 <strong>bar</strong>ro. "Especie de anilla colocada en el extremo de los troncos. <strong>Bar</strong>roa ongi tinketu laxatu ez daien" Izeta<br />
BHizt2.<br />
<strong>bar</strong>ro. v. 1 marro.<br />
<strong>bar</strong>roiatu. v. <strong>bar</strong>reaitu.<br />
<strong>bar</strong>roil(a). v. 1 morroilo.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
130
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>roin. "1. brique carrée ou oblongue servant à carreler. 2. brique à construire un mur. Syn. adrailua" H.<br />
<strong>bar</strong>roinaztatu. "Adarailuztatzea, <strong>bar</strong>roinaztatzea, carreler" H s.v. adarailua.<br />
<strong>bar</strong>roihu. "<strong>Bar</strong>rire, <strong>bar</strong>roihuz egon" Urt III 270. "<strong>Bar</strong>rire, <strong>bar</strong>roihu egin, <strong>bar</strong>roihugin" Ib. 269.<br />
<strong>bar</strong>roki. "<strong>Bar</strong>rokiak (Hb), pentures et gonds qui tiennent le gouvernail suspendu" Lh.<br />
<strong>bar</strong>roki. v. 1 <strong>bar</strong>ruki.<br />
<strong>bar</strong>roko. <strong>Bar</strong>roco. Badirudi badagoela zenbait alde <strong>Bar</strong>rokoaren lore mardul honetatik gaurko beste<br />
nonbait aipatzen den gizarte poesiaraino. MEIG I 217.<br />
<strong>bar</strong>rol. v. morroil.<br />
<strong>bar</strong>rondatu. Harriet da <strong>bar</strong>rondatzea (que atribuye a Lizarraga de Elcano, aunque no lo encontramos en éste)<br />
como sinónimo de <strong>bar</strong>runtatzea. Cf. <strong>bar</strong>ronde.<br />
<strong>bar</strong>ronde (H y A (que citan a LE)). Al acecho. "<strong>Bar</strong>ronde egon, estar en cuenta" LE Urt voc. v. <strong>bar</strong>randa,<br />
<strong>bar</strong>runda. Tentazálea beira <strong>bar</strong>rónde arriturík. LE BOEanm 1149. Juan zen bein Sinagogara eta zegoan an<br />
gizon bat zeukana earturik edo igarturik eskua; aiek zeuden <strong>bar</strong>ronde edo kontuan ea sendatuko ote zuen jai<br />
egunean. LE Urt 53s.<br />
<strong>bar</strong>rota. "(Vc, Gc), <strong>bar</strong>rotes, armazón de una lancha" A.<br />
<strong>bar</strong>roti. v. <strong>bar</strong>ruti.<br />
<strong>bar</strong>ru (V-gip; Lar, Dv). Ref.: Iz ArOñ; Elexp Berg. v. 1 <strong>bar</strong>ren, <strong>bar</strong>ne. Tr. Documentado en Lazarraga, y en<br />
autores vizcaínos desde Capanaga, entre los guipuzcoanos hallamos algún ej. en el s. XVIII (en Gavon Sariac), y<br />
en algunos autores de la prinera mitad del XIX como Guerrico o Iztueta; a partir de mediados de dicho siglo, y<br />
especialmente en el XX, su uso aumenta en éstos, e incluso se extiende a algunos septentrionales como Mirande,<br />
Xalbador o Mattin.<br />
I (Sust.). Interior, parte de dentro. "Carnaza, revés de las pieles [...] narruaren <strong>bar</strong>rena, <strong>bar</strong>rua" Lar.<br />
"Intérieur" Dv. "(El) interior" Iz ArOñ. "El interior, lo de dentro. Baserri orrek oso <strong>bar</strong>ru dotoria dauka" Elexp<br />
Berg. Sagar azal ederra / <strong>bar</strong>ruba usteldurik / zeinbat dagoz munduban / lastimaz galdurik. DurPl 97.<br />
Sepultura zuritu ta <strong>bar</strong>ruba azur ustelez betiak. Mg CO 63. Ai zubek fariseo garbituten dituzubenak gañe utsez<br />
baso, edo onzijak <strong>bar</strong>ruba garbitu baga. Ib. 63. Subak [ogija] igaroko dau gania balzitu ta <strong>bar</strong>ruba erre baga.<br />
Mg PAb 152. Aratu ta aztertu ondo zeure konzienziaren <strong>bar</strong>rua. Añ EL<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 131<br />
mende.<br />
1 45. Eliza onen azala ta <strong>bar</strong>rua arkitzen<br />
dira, gizonak arrian egin litzakean edergarri guztiaz gaindiroki apainduak. Izt C 51. Lurreko gei guztiak alde bi<br />
daukez: aurrea ta atzea, kanpoa ta <strong>bar</strong>rua, ganea ta azpia, agiria ta estaria. A BeinB 67. Ogiak ere bazuan /<br />
labeko faltia: / azala kixkala ta / <strong>bar</strong>rua erre baia. JanEd II 80. Biztanle <strong>bar</strong>ik laster lotu zan / Etxetxu onen<br />
<strong>bar</strong>rua. Enb 166. Ebagi egin eutsazan belarrijak [astuari] kaskazurretik arra-erdi inguru urten itzirik, eta<br />
ganera, zorroztu, ertzetu, leundu, gane-<strong>bar</strong>rubak uldu. Otx 121. Bigunki, <strong>bar</strong>ru gozoan, / zatarretsiaren<br />
kaiolatxoan, / lo dago beste txoria. Ldi BB 38. Gero sendogo agertzen ditu [odeiak] / <strong>bar</strong>ru, sabel ta bularra.<br />
"Demuestra ella su vientre y su pecho". Or Eus 342. Etzan lan luzea izan <strong>bar</strong>rua ikustea; kortzegatar baten<br />
borda, gela laukotu bat besterik ez dezu izaten. NEtx Antz 141. Agidanean --egiten nion nere buruari-- bigarko<br />
autokarrean bilduko gera Aljeriako <strong>bar</strong>rua ikusi nai degun guztiak. Anab Aprika 13. Kanpotik ez da<br />
ezagututzen, / ikusi bear <strong>bar</strong>rua, / amaika bider gogoratzen zait / zorioneko Arrua. Uzt Sas 44. Antinomia,<br />
berdintasun eta trukaeren elkartze honetan, ezin asma daiteke <strong>bar</strong>rurik eta kanporik. MEIG IX 128 (en colab.<br />
con NEtx).<br />
(Como segundo miembro de compuestos). "Altamar, itsas <strong>bar</strong>rena, itsas <strong>bar</strong>rua" Lar. "Albergue, cubierto,<br />
resguardo, estalpea, etxe <strong>bar</strong>rua" Añ. "Cuenca de los ojos, begi <strong>bar</strong>rua" Ib. "Etxe <strong>bar</strong>rua ez zaio gustatzen (Gazp),<br />
aeroportu <strong>bar</strong>rua (G-azp)" Gte Erd 43. Nola merezituko ezdu asko baserrietan ta erri <strong>bar</strong>ruetan<br />
serbitzen dauden mirabe ta morroe gaixoak? Mg CC 151. Ez dau onezkero kalterik egingo erriko orma <strong>bar</strong>ru<br />
oneetan, iñor ez legezko gaistotzar ak. Mg PAb 214. Gaztelan izan garianok, ta uri <strong>bar</strong>rubetakuak, erdera<br />
askogaz nastetan dogula euskeria. Ib. 81. Konbentu <strong>bar</strong>rubetan sartuten dirianentzat. Mg CO 222. Tolosako<br />
mugapean arkitzen dira iturri on garbi gezagozo anitz. Erri<strong>bar</strong>ru onetan unetik unera ikusten da iturri eroso
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
naierakoa. Izt C 104. Irun-aranzungo Erri-<strong>bar</strong>ruaren aldetxoan arkitzen da iturri bat. Ib. 96. Eliz-<strong>bar</strong>ru guzia<br />
bat-batetan su eta gar jarri zan. Lard 545. Minduta dagozanak / piper-<strong>bar</strong>ruagaz. Azc PB 357. Artu eben naikoa<br />
zeregiñ. Gela-<strong>bar</strong>rua zuri-zuri iantzi eben. Ag AL 88. Zerutik datozan esker-on, apainduri ta aberastasunak gure<br />
arima <strong>bar</strong>ruetan zabaltzen diran antzera. Ib. 101. Ibaiko urak, ujoldietako loikeri guztiak bazterrera kendurik,<br />
garbi garbi erakustebien kolko <strong>bar</strong>rua. Ag Kr 37. Iñok eztitu itxas <strong>bar</strong>ruetako zuen lanbide garratzak eta<br />
ibilbide leñargiak ikusten ondo. Ib. 212. Aserreakaz ezta egoten, / Bakean etxe-<strong>bar</strong>rua, / Bizitokian jagon beardu,<br />
/ Bakoitzak bere lekua. Echta Jos 233s. Iritzi oker oien zirikadak lañotu zioten adimena Juan Andresi,<br />
gogortu zioten errai-<strong>bar</strong>rua eziñ geiagoan. Ag G 123. Txakurrak, etxe-<strong>bar</strong>ruetara añeketan sartuta, bertatik<br />
ausika dabilz garratz. Kk Ab I 96. Emakume bat, buru-<strong>bar</strong>ruba utsik edo beiñik-bein ondo beterik ezeukana. Ib.<br />
6. O ze mingostasuna / biotz <strong>bar</strong>ruena. EusJok II 113. Gorputzez zan [balia] milla ta / berreun arrua, / beste<br />
berreun mingaiñ / ta tripa <strong>bar</strong>rua. Arrantz 109. Ixil zegon eliz-<strong>bar</strong>rua. TAg Uzt 270. Bear dan yanari ezarri ta<br />
arrillobiko zulo-<strong>bar</strong>ru-pean estaliko dut bizi bizirik. Zait Sof 183. Orain, Ermita-<strong>bar</strong>rua ikusten degu. NEtx Antz<br />
70. Onexek dire gure parroki <strong>bar</strong>ri onen mugek; muga-<strong>bar</strong>ru orreitan dagoan lurralde guztie da eleiz-<strong>bar</strong>ruti<br />
<strong>bar</strong>ri orrena. Akes Ipiñ 17. Esi-<strong>bar</strong>rua pake / iabalean zegoan, / eta zalditeria / ur-begitik zioan. Or in Gazt<br />
MusIx 202. Bialdu zizkioten bataio ta jaiotza agiriak [...]. Agiri <strong>bar</strong>ruetan bere Martiñ-en seme legezko agertzen<br />
zan, baiña alboan beste lotsagarrikeri au zion. NEtx LBB 45. Obeto ulertzearren [...] sarritan mako-<strong>bar</strong>ruetan<br />
itz errezagoa-edo jarten dot. Ker in MEIG III 47.<br />
v. tbn. VMg 23. A. Mañarikua in Akes Ipiñ 3. Lab SuEm 177.<br />
Interior del cuerpo, tripa, entrañas. "Orren <strong>bar</strong>rua ondo <strong>bar</strong>ru txikia da beintzat: titarakada bat ardao zuri<br />
edanezkero, ortxe dago ori txolinduta, iñok isildu ezin dabela" A s.v. txolindu. Gaxtoak daude huzen geiago<br />
urde <strong>bar</strong>ruak bano. "Que el dentro del puerco". RS 414. Ardao zaletxuba dala, buruba ta <strong>bar</strong>ruba berotu<br />
daruazala larregi. Mg PAb 45. Baña guenian sugiak legez jango deutsu [ardauak] zeure <strong>bar</strong>ruba. Astar II 130.<br />
Errukari egoan / Peru gisajua, / Egun artan <strong>bar</strong>aurik / Tripea ustua, / Komulgetako ustez / Garbirik <strong>bar</strong>rua. AB<br />
AmaE 340. --[Ardoa] aotik sartu-ala, bete-ala dijoa bere bidez kanpora, [...]. --<strong>Bar</strong>ru orretan askotxo gelditzen<br />
ere da; bada ikusten zaitut iñoiz arrolaka. Urruz Urz 52. Egualdi otzak baño gaitz geiago egiten dizu <strong>bar</strong>rua<br />
geiegi epelduak. Apaol 118. Ezteutso ondo <strong>bar</strong>ruak / artuten saldarik. Azc PB 75. Bazkaltegiko maiean ire<br />
<strong>bar</strong>rua betetzen ezpadek, ikasguko maiean eztek burua bete al izango. A Ardi 17. Ementxe gaiabiltzak txanpon<br />
<strong>bar</strong>ik, <strong>bar</strong>rubak uts-utsik ija iru egun onetan. Kk Ab I 93. <strong>Bar</strong>ru berdintzen dijoan eran / ardua berriz gozatu.<br />
JanEd II 105. <strong>Bar</strong>ruak emoten ddakan guztia artzen dau. "El estómago" (V-ger). A EY III 287. Pattarrak <strong>bar</strong>rua<br />
erretzen zion. Mde HaurB 97. Ezne goriek <strong>bar</strong>ruek erreta miñen miñez, lurrean sakea artute, goragoratan eiebizen<br />
buruekaz goiko ageak yoten eudiezala. Akes Ipiñ 30. Irakiten zeguan / Fraiskuren <strong>bar</strong>rua, / etzan otza<br />
egongo / an zeukan ardua. And AUzta 148. Asko edaten omen zuan. [...] Aitortzera joaten zan guzietan, "<strong>bar</strong>rua<br />
busti" zuan esan bearreko beti. EgutAr 11-9-1963 (ap. DRA).<br />
(Pl.). "Menudos de los animales sacrificados. Bildotsan eta egaztixen <strong>bar</strong>ruegaz janari gozuak eitten dira"<br />
Etxba Eib. "<strong>Bar</strong>ruak, vísceras?" Elexp Berg. Ondoren, aberearen <strong>bar</strong>ruak urratzea izan zan. Biriak, eztarri ta<br />
esteak, errotea edo librua. Erkiag BatB 56.<br />
Interior, espíritu, conciencia. "Tiene la conciencia llena de remordimientos, <strong>bar</strong>rua kezkaz beterik dauko" A<br />
DBols. "Lo interior. Arpegiz zan ederra, baña <strong>bar</strong>rua eukan ederragua" Etxba Eib. Oraziño au egin, ta zure<br />
konzienzian sartu, ta zeure <strong>bar</strong>ru guztiari ondo begiratu ta esaminadu bear dozu. Cb CatV 87. Jaungoikoak gure<br />
<strong>bar</strong>rua eta deseoa ikusten duen ezkero, zertako da hitzakin orazio egitea? Gco I 384. Indarra Jaungoikoari sarri<br />
eskatu bear diobe: eta ori obeto egiteko eta eren <strong>bar</strong>ruak argitzeko eta indartzeko berariazko konsiderazioak<br />
egin bear ditue. Ib. 391. [Enbidiak] kentzen dio biotzeko pakea, bere <strong>bar</strong>rua erretzen dio. Gco II 70. Onek<br />
guztijok adi erazoten dabe eztaguala ondo zure <strong>bar</strong>ruba leen adiskide zenduban orregaz. Astar II 26. Eztakutsue<br />
nire <strong>bar</strong>ru ezain onetan zeuroen gloria guztia? Añ EL 2 178. Oitura maitagarri oezaz itzegitean nere <strong>bar</strong>ruak<br />
artzen daben pozkida betearen aldean. Izt C 239. Alako baten otu jakon juatia aldeera atan eguan Marijaren<br />
irudi entzute andiko bat gana, usterik an baketuko zala bere <strong>bar</strong>rua. Ur MarIl 69. Neure bijotzak eta <strong>bar</strong>ruak<br />
diraustenez. Ib. 34. Nere <strong>bar</strong>rua estua dago, eta zer esango det? Lard 430. Aurraren galdeera miragarriakin,<br />
bere <strong>bar</strong>rua zabaltzen zitzaion. Arr GB 114. Abiau ziran alkarreganuntz urreratuaz, / Sua daroe amorraturik<br />
<strong>bar</strong>ruetan. AB AmaE 448. <strong>Bar</strong>ru au egingo jat puska bat nasaitu, / Azkenean dalako errazioan sartu. Ib. 273.<br />
Arkitzean ixillik toki aiñ santua, / Izketan neri baña asi zait <strong>bar</strong>rua. Ib. 283. Jenioz zerbait arrua, / Guziz beltza<br />
du larrua, / Zaagia bezala beztua / Daukala pikez <strong>bar</strong>rua. Urruz Urz 27. Zer esango dot Iauna / munduan<br />
aurrean / <strong>bar</strong>rua agertutera / iatsi zaizanean?Azc PB 36. <strong>Bar</strong>din esan deutsat nik / neure <strong>bar</strong>ruari. Ib. 250.<br />
Batxiren <strong>bar</strong>rua azaldutea ezta dirudien baizen gauza erraza. A BGuzur 151. <strong>Bar</strong>ruari aztertu bat emoteko<br />
gurarian, iarri zan belauniko kurutze andi baten oiñetan. Ag AL 66. Pekuan gelditu zan, ar andi bat asi iakon<br />
<strong>bar</strong>ru guztia iaten. Ib. 84. [Otoitza] igotzen da Jaungoikoarenganaño, ukitzen dio ari biotza, xamurtzen du arren<br />
<strong>bar</strong>rua. Inza Azalp 122. <strong>Bar</strong>rua askatzeko bederen zerbait esan bear, eta bere garbitasunak ematen asten zaio.<br />
Mok 18. Egitte ta ordu bakotxian aztertu egixu zeure <strong>bar</strong>ruba (gogapea). EEs 1930, 215. Eta <strong>bar</strong>ru onetan zetan<br />
zaran ari / ulertu nairik, lotu nintzan ameslari. "Y anhelando saber qué hacéis vos en el interior del hombre".<br />
Laux BBa 110. Bai; zereko <strong>bar</strong>ruba! --iñuan Lixek-- Zuzenbidez dabillena norbera dala esatia baño beste<br />
siñispiderik ezpaileguan. "O che conscienza grossa". Otx 19. Ordun, <strong>bar</strong>ruak yauzi pozkor bat egiten dit, eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
132
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ezagun-berriari, nerekiko, itz maitekor zenbait zuzentzen dizkiot. Ldi IL 22. <strong>Bar</strong>ru guztia zure erantzun zai<br />
irakiten gelditzen zait. NEtx Nola 28. <strong>Bar</strong>ru guzia ikara jarri zait. NEtx Antz 85. Zer erakusten digu bada<br />
Gabrielak bere gogoaz eta <strong>bar</strong>ruaz ezkontzaren berri damaigularik? Mde Pr 172. Bere <strong>bar</strong>ru irakinberak Eñauti<br />
buruzko madarikazio guziak asmatu. Etxde JJ 201. Maite du Iauna Augustiñek. Zer maite du, ordea, Iainkoa<br />
maitatzean? Ez gorputz eder, eta ez ageri dan ezer; ez beure <strong>bar</strong>rua, Ark egiña baita. Or Aitork 249. Zalantza ta<br />
ezpaiez beterik erabillen <strong>bar</strong>rua. Erkiag Arran 62. Era orretan abailduta, dangilizka, intziriz ikusi ta entzunez,<br />
<strong>bar</strong>ru guztiak ere bira-egin daust. Ib. 74. Gizonak ere alaxe du <strong>bar</strong>rua. Txill Let 120. Bai, ba, iñotsan <strong>bar</strong>ruari<br />
trankildu naiean. Bilbao IpuiB 257. Inoren baitan lotan dauntzan ustekizunak iratzarri besterik eztezakegu egin,<br />
edo bizitara ekarri, besterik ez. Ori egitekotan ere, amaika <strong>bar</strong>ru urratu bearrak izango dira, noski. Zait Plat<br />
102. Gizonezkoak, <strong>bar</strong>ru gogorragokoak dira, iñoren ondoezetan. Erkiag BatB 140. Nire <strong>bar</strong>ru gaztean /<br />
illunbea dago. Gand Elorri 104. Ta alde batera bezala uzten deuz geiegiko idurikizun eguzkialdeko oriek. An,<br />
bai, irakurlearen <strong>bar</strong>rua berotzen dula! Or in Gazt MusIx 34. --Noiz da gai astuna, ajolazkoa? --Ori, Elizak<br />
erakusten duanaz gañera, zere <strong>bar</strong>ruak esango dizu. Ib. 50. Bainan <strong>bar</strong>rua goibeldua maiz mundu huntako gaitz<br />
txarrez. Xa Odol 345. Onek <strong>bar</strong>rua naigabetzen zion. Berron Kijote 42.<br />
v. tbn. In Xe 351. Itz Azald 143. EusJok II 54. ArgiDL 25. Anab Poli 30. MAtx Gazt 37.<br />
Contenido, fondo. "<strong>Bar</strong>ruba badauke, tienen miga" Iz ArOñ. Irakurgaitxu oneik be gogo askotan sortu leie<br />
euzkeraz irakurteko zaletasuna. Txikijak, meiak, arin-ariñak, errazak, <strong>bar</strong>ru gitxidunak, geienak <strong>bar</strong>re batzuk<br />
eragitekuak ixanik. Kk Ab I 3s.<br />
(Con sdo. temporal; cf. BARRUAN). Ene troxak daukadaz / gariz beteturik, / urte <strong>bar</strong>ru onetan / ez daukat<br />
goserik. Zav Fab RIEV 1909, 37.<br />
II (Posposición). 1. (V-arr-gip, G-goi-azp; Añ (V), Dv, H). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 41. (Tras<br />
sintagma nominal en caso absoluto). Dentro de. "Al cabo, después de [...] (V) <strong>bar</strong>ru, egun bi <strong>bar</strong>ru" Añ. "Dentro<br />
de pocos días, egun gitxi [...] <strong>bar</strong>ru" Ib. "Dentro de pocos días, egun gitxi <strong>bar</strong>ruan, epean, buruan, <strong>bar</strong>ru" A.<br />
"Dentro de (tanto tiempo). Iru urte <strong>bar</strong>ru, irurogeitamar" Etxba Eib. "Bi aste <strong>bar</strong>ru Karnabalak die" Elexp Berg.<br />
"Ordu erdi bat <strong>bar</strong>ru etorriko da (V-arr, G-azp), ordu erdi <strong>bar</strong>ru (V-arr-gip)" Gte Erd 41. v. BURUAN,<br />
GEROAGO. Arzaia jo, ta Ardiak / banatuko dira. / Baña iru egun <strong>bar</strong>ru / zu piztuko zera, / ta bilduko dituzu /<br />
elkargana ostera. GavS 28. Batek eskatuten deutsa norbaiti prestau dagijozala lau bat anega gari illa bete <strong>bar</strong>ru<br />
pageetako epiaz. Mg CO 90. Bada egiaz, denpora gitxi <strong>bar</strong>ru zetarako doguz ganeko gauzak? Añ LoraS 178.<br />
Baina, jagi bagarik beti jardun biar baleu, diruba konteetan ta gordeetan, egun gitxi <strong>bar</strong>ru guratako litzaateke,<br />
biarra mudeetan. fB Olg 14s. Itxi egijozu ekandutxu txiki orri indarra artuten, ikusiko dozu denpora gitxi <strong>bar</strong>ru,<br />
zelan ezin eziko dozun. Astar II 92. Juramentu erasoten deutzube iru egun <strong>bar</strong>ru bialduko deutsezubezala sei<br />
milla errial. Ib. 61. Bost ille <strong>bar</strong>ru zeur'alboan / izango dozu oniñoan. Zav Fab RIEV 1907, 536. Uste det<br />
ikusiko dirala urte gitxi <strong>bar</strong>ru erreka ondo ta ibai ertzak, ematen dituztela askorentzat, ale mamitsuakin ol<br />
balioso beltzak. Izt C 152. Eta nois izango da? Emendik ogeta amar urte <strong>bar</strong>ru? Emendik ogei urte <strong>bar</strong>ru?<br />
Aurten? Ur MarIl 34. Ordu gutxi <strong>bar</strong>ru Jaungoikoaren Tribunalean agertu bear naiz. Arr GB 29. Denbora gutxi<br />
<strong>bar</strong>ru... erak izan litezke ni bezin edo ni baño aberatsagoak. Apaol 46. Baina urte bete <strong>bar</strong>ru, / eztago dudarik, /<br />
lagun asko egongo da / gizalan bat <strong>bar</strong>ik. Azc PB 333. Txarto ezpadeitzazu, emendik ordu bi <strong>bar</strong>ru geienak<br />
emen egongo dira. Ag AL 160.<br />
(s. XX) Ontzi ori egoala bertan Bilbon zamatuten Buenos Airesera joateko, ta ogetabost egun <strong>bar</strong>ru urtengo<br />
ebala itxasora. Echta Jos 276. Emen egon, sei illabete osoan milla erreal ezin aurreraturik egon, beste<br />
lurraldean amabost egun <strong>bar</strong>ru irabaziko nituzkeala? Ag G 252. Eta dio, etorriko dala amabost egun <strong>bar</strong>ru.<br />
Urruz Zer 34. Orain, ordu-erdi <strong>bar</strong>ru apaltzen asiko gera ta, nere emaztea zuri aurkeztuaz, maikide izango<br />
zaitugu. A Ardi 57. Urte bete <strong>bar</strong>ru onuntz etortzeko asmoa dutela. Muj PAm 45. Segan da pultsun lau<br />
probintzitan / iya dauanik onena; / oberik bada illebete <strong>bar</strong>ru / azaldu deilla nerana. Tx B I 224. Alde egin nai<br />
ez badau / egun gitxi <strong>bar</strong>ru. Enb 179. Egun gutxi <strong>bar</strong>ru, soldaruzkara joango da. Alz Ram 29. Ango abertzale<br />
banakak auxe esaten baitzuten: alegia, berrogeitamar urte <strong>bar</strong>ru txeketar bakar bat billatzea etzala erreza<br />
izango. Ldi IL 163. Domu txiki guztiak iruntsi ta lurreko ondasun guztien jabe domukeri andia egingo da, aldi<br />
gitxi <strong>bar</strong>ru. Eguzk GizAuz 62. Amabost egun <strong>bar</strong>ru, egundo ikusi ez degun bezelako estropada ikustekoa diagu.<br />
TAg Uzt 49. Gizon egiña aiz astebete <strong>bar</strong>ru. Orduan gogora gaitzak oraindik andregai bila gabiltzan adiskide<br />
gizajuok. NEtx Nola 20. Ordubete <strong>bar</strong>ru jakingo zun bere usteak egizkoak ziran ala ez. Etxde JJ 34. Gaurtik<br />
hamar egunen <strong>bar</strong>ru hemen izanen nauzu berriro. Mde HaurB 81. Egun gitxi <strong>bar</strong>ru dira auteskunde <strong>bar</strong>riak.<br />
Erkiag BatB 144. Gure aitak igarri zion bere buruari baserri-jabeak eriotz-bidean jarri zuala baserritik<br />
bialtzearekin eta denbora gutxi <strong>bar</strong>ru ilko zala. Salav 20. Bai. Oraintxe ordubete, dunba bat, tiro bat, jaurtiki<br />
det, eta beste ordubete <strong>bar</strong>ru jetxiko da nik jaurtitakoa. NEtx LBB 165. Zure semea ikusten joan bear dot<br />
gaixotetxera egun batzuk <strong>bar</strong>ru. Alzola Atalak 67. Eta zenbat egun-<strong>bar</strong>ru derizkio berorrek, gure oiñak mugitu<br />
aal izango ditugula? Berron Kijote 165. Duela 70 urte, etsia nago, gehiago egiten zen euskeraz Donostiako<br />
kalean. 200 urte <strong>bar</strong>ru, ez du inork egingo. MIH 132.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 281. EusJok II 144. Akes Ipiñ 14. And AUzta 103. Gazt MusIx 143. Uzt Sas 18.<br />
(Tras gen.). Gu ezkondu eta ahal bezain denbora gutiren <strong>bar</strong>ru hemendik joan dadin. Mde HaurB 39. Zuk<br />
nahi ala ez, gaurtik hamar egunen <strong>bar</strong>ru hemen izanen nauzu berriro. Ib. 81. Abendua motxa da ta / badoa<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
133
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
eguna, / ordu gutxiren <strong>bar</strong>ru / emen da illuna. Uzt Auspoa 22, 88.<br />
Al cabo de (ref. al pasado). Landare miraritsu au azi izan zan urte bete <strong>bar</strong>ru iru kana laurenen<br />
luzetasunera. Izt C 161. Eta ill zan Marijak esan eutsan legez ordu bi <strong>bar</strong>ru. Ur MarIl 87. Andik egun gitxi <strong>bar</strong>ru<br />
Alkalakoa añ edo are andiagoko esesi edo persekuzio bat sortu zitzaion. Aran SIgn 58. Bere lagunen billa /<br />
aurrera're jun zan, / amar minutu <strong>bar</strong>ru / mendi puntan an zan. PE 116. Belenen eldu, eta / ordu gitxi <strong>bar</strong>ru, /<br />
geure salbagillia, / jaiorik dakusku. EE 1880, 277. Bost urte <strong>bar</strong>ru izan jakezan / Zeatz ausiak. AB AmaE 44.<br />
Egun da erdi <strong>bar</strong>ru eldu nitzen Bermeo-ondoko atxarte batera. A BGuzur 133. Egun gutxi <strong>bar</strong>ru kimeratu ziran<br />
markexa ta kondea. Urruz Zer 28. Egun gutxi <strong>bar</strong>ru kutxa alako itxurean itzi gendun [...] antziñako "koraza"<br />
aietakoa irudien. Or Tormes 53. Ordu bi edo iru <strong>bar</strong>ru egin dozu zuk zure egingua. Otx 81. Adaburuko besangagañean<br />
eserita zegon amar minutu <strong>bar</strong>ru mutilla ta an erori zan sapelaitz-kabia. TAg Uzt 35. Lau urte <strong>bar</strong>ru<br />
berak aldatutako landaretatik, ume aiek 34772 igali-zuaitz birraldatu zituzten. Munita 32. Egun gutxi <strong>bar</strong>ru<br />
Andoniren ontzia atera zan. JAIraz Bizia 106. [Alostorreak] eunki batzu <strong>bar</strong>ru lurra jo zun. Etxde AlosT 106.<br />
Baitegian sartu ta sei illabete <strong>bar</strong>ru bota zioten neke-epaia Piarresi. Etxde JJ 182. Aldi gutxi <strong>bar</strong>ru, lurreko<br />
erririk argituena ta Europako erririk burgoiena <strong>Euskal</strong> Erria bazala oroitu ziran. Mde Pr 34. Iru-lau minutu<br />
<strong>bar</strong>ru artu neban katillua esne-sopea jateko asmoz. Bilbao IpuiB 193. Egun gutxi <strong>bar</strong>ru jaso nuen agindu zidan<br />
eskutitza. MEIG IX 99.<br />
v. tbn. Kk Ab I 27. Altuna 113. Ldi IL 167. Ugalde Iltz 42.<br />
(Tras gen.). Hamar gizon makal eskutsik / ez ginen hamar baizik sei urteren <strong>bar</strong>ru / ta zu ziñopa hori lur<br />
hotzean. Mde Pr 288.<br />
(Ref. al presente habitual). Beraren urak sendoak izan arren, loitutzen dira euria egindakoan ordu gitxi<br />
<strong>bar</strong>ru. Izt C 88. Amabost edo ogei egun <strong>bar</strong>ru artuten dau gaztaiak kolore orija. Ur Dial 89 (It -en <strong>bar</strong>renean,<br />
Dv -ik <strong>bar</strong>nean, Ip -en bürüko). Txori orrek kantatu ezkero, iru egun <strong>bar</strong>ru eudiya egiten du beti. Sor <strong>Bar</strong> 18.<br />
Kanpoko errietatik Arranondora datorren etxadiak an dauka bere izengaistoa ogetalau ordu <strong>bar</strong>ru. Ag Kr 28s.<br />
Alaxe, naiz euri aundiak izan, ordu gutxi <strong>bar</strong>ru, len bezin legor, egarri ta elkor gelditzen dira. Munita 20.<br />
Iru-lau pausu <strong>bar</strong>ru, ia zutik be egon ezin zan txakur argal-argal bat aurkitu eben. Bilbao IpuiB 48.<br />
Durante, en el periodo de. Berreun [azeri] baño geijago artu ditu urte bete <strong>bar</strong>ru, ta batzuk ementxe geure<br />
ataijan. Mg PAb 155. Orain larogei ta bi urte, "Landlors" zeritzen lur-nagusi aundiek baserri guztiak<br />
purrukatzea erabaki zuten, Eringo erria errezago ezereztu zedin. Amar urte <strong>bar</strong>ru, era ortan, berreun ta larogei<br />
ta bi milla baserri txautu zituzten. Ldi IL 167.<br />
2. (Tras gen.). En el interior de. Aintxe ziñean / Indar-Aitaren ames eta arno, / itxas-gelgaitzen uin gogorrak<br />
/ are ta arkaitzen <strong>bar</strong>ru bilduta / ibai-uberkak / ur-ariñentzat edegi zitun solas unean. "Encarcelando entre rocas<br />
y arenas las rebeldes olas de inquietos mares". Gand Elorri 134.<br />
3. "<strong>Bar</strong>ne, <strong>bar</strong>ru, inclus" H. v. <strong>bar</strong>ne (II, 1).<br />
III (Adv.). Profundamente, dentro. Bazter guztietara dago zabaldurik, / Aiñ <strong>bar</strong>ru sarturik, erruak botarik,<br />
/ Susterrak arturik, / Zokorik gordienak daukaz billaturik. AB AmaE 350. Naien dan eraz / maita det beraz /<br />
axon darion belarra; / onen bidez ain / <strong>bar</strong>ru det orain / idarokizko txingarra. EA OlBe 70.<br />
IV (Adj.). Interior. Zail ta samur, biguñ ta gogorrak, ezadetsu ta elkor, azal ta mami, <strong>bar</strong>ru ta bazter, guzti<br />
guztiak dira Probinzia onetako lurrak, bakotxak bere gaiean, gizonari serbitzo andiak egiten diozkatenak. Izt C<br />
25. T'euria. / T'ozkirri ta argia / itogin-zarata / saltari ta alaia, / klaustroko patio / <strong>bar</strong>ru ta gordean. 'Interior'.<br />
Gand Elorri 68.<br />
Profundo. <strong>Bar</strong>nera so-dagit: gabeko itzal-antzo, / lexa <strong>bar</strong>ru ontan ezin dagit zantzo. "Yazgo en una<br />
profunda caverna". Laux BBa 2.<br />
V (Como primer miembro de compuestos). (Con el sentido de 'interior', etc.). Zeinbat arimazko ondasun ta<br />
grazia ni bereganduteko! Zeinbat dei, ate-joka, <strong>bar</strong>ru-kisketak [sic, seguramente por -kisketada] eta argi, ni<br />
irazartuteko! Añ EL 1 56. Batezere zure maitetasunaren uztarpe gozoan ni eukitzeko <strong>bar</strong>ru-itz eta biyotz-ukitzeak.<br />
Elizondo KristPE 147 (ap. DRA). <strong>Bar</strong>ru-muñeko gauean, / su itzalitzako zârra gar gorri / dabil da biur-naiean.<br />
"En la noche de mi profundo centro". Ldi BB 146. Gero amilduko banaiz ere / txapalda loretsu baten / babesa<br />
orain arki detanez / nere <strong>bar</strong>ru jairik onen! EA OlBe 108. Kanta: doai zerutarra, / <strong>bar</strong>ru-pozaren aparra! SMitx<br />
Aranz 188. Iñigo ikusi zuteneko alañoko <strong>bar</strong>ru eragiña izan bai zuten, Ines Paskualek erantzun zion baietz bada.<br />
Manzi GPatroi 54 (ap. DRA). Gabaz eta iretargitan, / billoix, zauriz dardar, aulik, / egarri ta <strong>bar</strong>ru-nekez. Gand<br />
Elorri 97. Abots, / abots apal, abots bakun. / Arantzazuk nigan sortu dituan / dar-dar eta <strong>bar</strong>ru-ikaraen ots. Ib.<br />
21. Baiña, <strong>bar</strong>ru-miña, asarrea, mukertasuna ta iguiña da aren gaurko makalaldia. Erkiag BatB 141. Arek bai<br />
azaltzen ditula ederki arimaren <strong>bar</strong>ru-oarpen, zauskada ta zirrara esangaitzak! Onaind in Gazt MusIx 150. --Eta<br />
asiko banintza, asi... estuasunen bat aixa sortuko nizuke. --Asi, asi! Orrelako <strong>bar</strong>ru-ikara-gose bainazu. NEtx<br />
LBB 111.<br />
- AZAL ETA BARRU. v. azal.<br />
- BARRUA (EDUKI) BEHAR DA. "<strong>Bar</strong>rua bia da..., hace falta entrañas. <strong>Bar</strong>rua bia da mataderuan lan<br />
eitteko" Elexp Berg. "Andria ildda aldamenian da bera lo trankil. <strong>Bar</strong>rua bia da ortarako" " Ib. "<strong>Bar</strong>rua euki<br />
bia da ere bai" Ib.<br />
- BARRUAGOAN. (Tras tema nominal nudo). Más adentro (de). Jo arantz, jo onantz, eta geroago ta baso<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
134
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>ruagoan aurkituten dira. Bilbao IpuiB 213.<br />
- BARRUAGOTIK. a) Más desde dentro (de). Atsakabez inguraturik gagozanian da, nos sarrijago, eta bijotz<br />
<strong>bar</strong>rubagotik esan biar dogun. Astar II 256.<br />
b) Más profundamente. "<strong>Bar</strong>ruagotik [ikertu, erakutsi] (G-azp)" Gte Erd 269. Beste ezer baño len eskatzen<br />
dugu Jaungoikoaren izena santifikatua izatea, gure ondasun eta irabazi guziak baño <strong>bar</strong>ruagotik nai izan bear<br />
dugulako Jaungoikoaren gorapidea. Inza Azalp 134.<br />
- BARRUAK AGINDU. Dictar la conciencia; salir de dentro, sentir el impulso interior de. "<strong>Bar</strong>ruak ezteust<br />
aginduten (agintzen, aginketan) (V), no me permite la conciencia" A EY III 263. "<strong>Bar</strong>ruak ez dit agintzen (Gazp)"<br />
Gte Erd 139. v. BARRENAK AGINDU. --Manuelentzat ez naiz izango. --Zer dion, neska? --<strong>Bar</strong>ruak<br />
eztit agintzen. Ag G 271. <strong>Euskal</strong>dunoi, lendik egositako esaerak guztiok berdin esatea, eztigu <strong>bar</strong>ruak agintzen.<br />
NEtx Nola 50. <strong>Bar</strong>ruak aginduta. (Tít.). Erkiag Arran 93. Iainkoen iopu baikera, ezin Iainkoari eskua kendu, sen<br />
aundiz <strong>bar</strong>ruak agintzen zionez. Zait Plat 101. Bestaldez, <strong>bar</strong>ruak agintzen zion iakin-naia. Ib. 104. <strong>Bar</strong>ruak<br />
etzion agintzen an galdetu gabe gelditzerik. Ib. 90. Aiek orduan esan zituztenak berritzerik, <strong>bar</strong>ruak etzidak<br />
agintzen. Ataño TxanKan 156.<br />
Platonek ezpaitzuen gizonak ain gaizto izan zitezkeanik uste, ta geiegikeririk egin zezaketeanik: orrelako<br />
itsusikeriarik zatekeanik etzion <strong>bar</strong>ruak agintzen. Zait Plat 12.<br />
- BARRUAK HARTU. "<strong>Bar</strong>ruk artu, impresionarse mucho" Etxabu Ond.<br />
- BARRUAK ESKATU. Salir de dentro, dictar el corazón; sentir el impulso de. Arek ostendutakoan, Batxik<br />
etxeratu bere nai eban, ez bere bai. Baeteekian berak <strong>bar</strong>ruak zer eskatuten eutsan? A BGuzur 145. Joanesek,<br />
emaztearen esanei entzungor egiñaz, mutikoen atarrapuzka ta iskanbilla ikustegatik, edo <strong>bar</strong>ruak eskatzen<br />
ziolako, beti parrez, atzera ta aurrera, ezker eskui botatzen zizkaten txanponak. Ag G 73. Atarira naiko dezu;<br />
landara, basora ta mendira joango zera. Ori eskatzen dizute <strong>bar</strong>ruak eta birikak; biotzak ere bai. Munita 15.<br />
"<strong>Bar</strong>ruak eztuzte eskatuten (V-arr)" Gte Erd 139.<br />
- BARRUAK JAN. Reconcomerse. Biak ibilli ziran gero batera, erramuetea galdu zanean, gertau zan<br />
arrigarritasuna siñistu ezinda, buruak makurturik, <strong>bar</strong>ruak jaten, iñoiz baño erreago ta zitalago, euren beaztun<br />
mingotxak norbaiti arpegira jaurti naian da zeñi jaurti ezin jakinda. Ag Kr 169. Egunik egun, iraganiko aste<br />
batzuetan, <strong>bar</strong>ruak jaten erabillen susmo zitala, beaztun mingotsez erreta jarten eban ezpaia. Erkiag Arran 124.<br />
- BARRUAN (V-gip; Lar, Añ (V), A). Ref.: Etxba Eib; Holmer ApuntV; Gte Erd 42. a) Dentro, en el interior.<br />
"Dentro, estar o poner" Lar y Añ. "Interiormente" Lar. "[En Azpeitia dicen] <strong>bar</strong>ruan" Lar Cor 301. "<strong>Bar</strong>ruan<br />
dago, está dentro, en el interior" A. "Eurixagaitik <strong>bar</strong>ruan izan biar izan dira gaurko dantzak" Etxba Eib.<br />
"<strong>Bar</strong>ruan egoteko sasoia dao (V-arr)" Gte Erd 42. Zeren [Salbatierra] jarri da / guzia destruidurik. / Ez da<br />
geratu / <strong>bar</strong>ruan etse galantik. Lazarraga 1202r. Elexa santa debota bat da / monesterio <strong>bar</strong>ria [...]. / Egiten<br />
dabe utra santaro / <strong>bar</strong>ruan penitenzia. Ib. (B) 1198vb. --Nolan iustifikatzen gaituez? --Emaiten deuskuela<br />
<strong>bar</strong>ruan arimako grazia, señale atetikoakaz. Cap 60. Gero batek jaten dau [sagarra] / sospetxa bagarik /<br />
pensaurik ez daukala / <strong>bar</strong>ruban dañurik. DurPl 97. Ordea Sugea <strong>bar</strong>ruan, ta deadarrez konzienzian Aingerua.<br />
Mg CC 117. Arkiturik arantza sartua, atera zion poliki, ta gero garbitu ere ziozkan <strong>bar</strong>ruan andituarekin egin<br />
ziran ur ustelak. VMg 41. Sarauba, esaten da emen, dala andi etxe baten gizon eta emakume naaste gabaz<br />
egiten dabeen dantzia ta olgeetia, etxeko ta kanpoko, eureetariko edozein <strong>bar</strong>ruban sartuten diriala. fB Olg 115.<br />
Goranzkuak emoten deutsu, eta <strong>bar</strong>ruban daukazun guztija botetako larrijak. Astar II 146. Buztin lurrak ez<br />
deutsa itxiten urari <strong>bar</strong>ruban sartuten. Ur Dial 44 (It <strong>bar</strong>rena, Dv <strong>bar</strong>nera, Ip <strong>bar</strong>na). <strong>Bar</strong>ruan zegoala eta<br />
kanpoko ateak ere itxita. Aran SIgn 68. Aretx bat birrintzen dau [tximisteak] / Sarturik <strong>bar</strong>ruan. AB AmaE 340.<br />
Baina ezeban ikusi / <strong>bar</strong>ruan txoririk. Azc PB 143. Kanpotik ezer erakutsi ezarren, <strong>bar</strong>ruan erabilten dabe<br />
gogoa ta maitetasuna. Ag AL 38. Txalupa bakotxak erabilteko <strong>bar</strong>ruan arri asko. Echta Jos 117. Bañan<br />
siñismen gauzetan etzaigu bildur apurrik iñola geldittu bear <strong>bar</strong>ruan. Inza Azalp 25. Bein esateko, munduko<br />
mixeri guztia <strong>bar</strong>ruan eukon, eztakit berez, ala abadegoa zala bide batuta. "Toda la laceria del mundo estaba<br />
encerrada en éste". Or Tormes 37. Seindunai igarkizuna esaten eutsen semea ala alabea ete eben <strong>bar</strong>ruan. Ib.<br />
15. Zuk, "Dunixi", <strong>bar</strong>ruan alako idazle yatorra daramazun orrek. Ldi IL 89. Beste bazpatz bat sortu ta irasi nai<br />
izan eben Suizan, Lenin eta Trotsky <strong>bar</strong>ruan zirala. Eguzk GizAuz 70. Ara! Idikita zeukanagu okulluko atea.<br />
Norbait ba zebillen <strong>bar</strong>ruan. TAg Uzt 30. Guk, besteri bizia arintzeko, <strong>bar</strong>ruan ito bear izaten ditugu naigabeak.<br />
NEtx Antz 126. Agiri dan zulotik [arbolera] sartuta, lau gizon egoten dira batera, <strong>bar</strong>ruan. Munita 50. <strong>Bar</strong>ruan<br />
zeraman gizonkeriak erasotzea agindu zion eta bai zoritxarrez eraso ere. Etxde JJ 14. Aterik ez zedukan delako<br />
etxolak, eta aitzinera heltzean ikusi zuen Theresa <strong>bar</strong>ruan. Mde HaurB 43. Zure ezpanetan egia dager, / <strong>bar</strong>ruan<br />
ez gorrotorik. BEnb NereA 97. Euren arrotasuntxoa <strong>bar</strong>ruen gorde eziñik. Akes Ipiñ 16. Aziak landarea <strong>bar</strong>ruan<br />
daukan bezala. Vill Jaink 72. Balkoira agertu dira ta an ikurrin gorria ezarri dabe. <strong>Bar</strong>ruan, tirotsak entzun<br />
dira. Erkiag BatB 146. Maixu bi auek azaldu dute / <strong>bar</strong>ruan daukaten zaña. Uzt Noiz 50. Nik <strong>bar</strong>ruan utzi<br />
zakurrak eta kanpoan ziren! Mattin 48.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 99. Urruz Zer 78. Arrantz 36. EusJok 121. Jaukol Biozk 30. Lab EEguna 103. Kk Ab II 119.<br />
Otx 21. Lek EunD 14. JMB ELG 81. Laux AB 62. Zait Sof 49. SMitx Aranz 183. Bilbao IpuiB 171. SM Zirik<br />
110. Ugalde Iltz 18. Gand Elorri 69. Osk Kurl 77. Alzola Atalak 76. Etxba Ibilt 486. Berron Kijote 202.<br />
"<strong>Bar</strong>ruen, a bordo" Ort Voc. Cf. BARRUKO GIZON.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
135
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"<strong>Bar</strong>ruan egon, izan, ibilli, estar retirado, no salir de casa por enfermo. Urlia, aspaldian <strong>bar</strong>ruan dogu, <strong>bar</strong>ruti<br />
dogu" DRA.<br />
En la cárcel. Baiña irugarrena, aborik eskura ezagutzeko zoritxarra izan dau; eta espetxean dago, <strong>bar</strong>ruan,<br />
morroillope atxilloturik. Erkiag BatB 192.<br />
(Decir, etc.) para sí. Esanaz bere kautan ixillik <strong>bar</strong>ruan / Petraren berbak zeintzuk eukazan goguan. AB<br />
AmaE 297.<br />
(Tras gen.). "Gizonen <strong>bar</strong>ruan [bi indar dira] (G-azp)" Gte Erd 41. Sartu geure <strong>bar</strong>ruban ta gomutau astiro<br />
zein maite gaituban Jesu Kristok. CrIc 138. Azala bera dago beste azaltxu meiago baten <strong>bar</strong>ruban. Mg PAb 85.<br />
Angeruak eurak ikaraz humildurik badagoz Zure Anditasunen aurrean; zelan elduko nas bekatari andi au, Zeuri<br />
<strong>ostatu</strong> emoten nire <strong>bar</strong>ruan? Añ EL 1 156s. --Zein dira nagitasunetik jaio oi diran pekatuak? --[...] Gure<br />
salbaziorako erreprensio justuak edo abiso onak ematen diguenaen kontra gere <strong>bar</strong>ruan aserratzea eta aen<br />
iguia edukitzea. Gco II 74s. Sartu zan [Luzifer] suge baten <strong>bar</strong>ruban. JJMg BasEsc 33. Zure beian, zure<br />
inguruan, zure <strong>bar</strong>ruan, eta zure gorputzeko zati, ta zentzun guztijetan. Ur MarIl 70. Ardiz janzita datorkizute,<br />
baña beren <strong>bar</strong>ruan otso amorratuak dira. Lard 385. Aiturik era berean bere <strong>bar</strong>ruan esaten ziotela: Ots eiozu,<br />
ots eiozu. 'Que interiormente le decían'. Aran SIgn 32. Andra Josepak eregi zituan [kutxa] aietako iru edo lau eta<br />
erakutsi ziozkan Patxiri aien <strong>bar</strong>ruan zeuden urrezko eta zillarrezko gauza ederrak. Apaol 39s. Gorputza lo<br />
badago, / arimea orduan / isil dago ta pozik / gorputzan <strong>bar</strong>ruan. Azc PB 335. Txalupa baten <strong>bar</strong>ruen lo egin<br />
neuen. A BGuzur 141. Gau baltzaren <strong>bar</strong>ruan ikaragarrizko ziamarrak egiñaz. Ib. 89. Arima <strong>bar</strong>ruan gorderik<br />
gurari andi bi ditut. Ag AL 121. Norbera bere <strong>bar</strong>ruan donga eta txarra izanik, kanpotik eta azaletik ontzat<br />
agertutea. Itz Azald 111. Zergaitik geure <strong>bar</strong>ruan gu sartu baga, eta geure bizitzearen ganean denporaren baten<br />
guk gogoratu baga, ezin gomuta geintekez pekatu guztiakaz. Ib. 138. Batzuk baso zugaztitsuen <strong>bar</strong>ruan, beste<br />
batzuk mendien egaletan. Ag Kr 6. Jonas nola egon baizan arraiaren <strong>bar</strong>ruan iru gau-egunez. Inza Azalp 50.<br />
Zeñi bururatujko zitzaion seaska arren <strong>bar</strong>ruan, aur-azpian begiratzea? Muj PAm 64. Danbor orretxen <strong>bar</strong>ruan<br />
ziak Peru-Fermin zaarraren anima. Mok 11. O Jesus ona, entzun zaidazu. / Zure zaurien <strong>bar</strong>ruan, gorde nazazu.<br />
ArgiDL 50. Untzitikan jausirik bein Andres Maidana, / Ordu biyan uraren <strong>bar</strong>ruan on zana. Enb 80. Zer egitten<br />
diñarduk otzara orren <strong>bar</strong>ruban. Otx 139. Munduko otsen <strong>bar</strong>ruban ezta zeure gentzik. Laux BBa 98. Onelan<br />
lenengo enderritartekoari kurubioak kolkora bota bai'leutsezan lakoxe lazkea sortu zan aren <strong>bar</strong>ruan. Eguzk<br />
GizAuz 68. Europa federal baten <strong>bar</strong>ruan, bere nortasuna, bere etnia jatortasuna begiratuko dituen <strong>Euskal</strong><br />
Herri batentzat borrokatu nai dugu. Mde Pr 40. Irlandara zaharraren berezgarri nagusienetarik bat da<br />
adizkeraren <strong>bar</strong>ruan izenorde edo pronombre adizkizun baten infixatzea. Mde Pr 219. Biurkia ez dago emen<br />
kopla biren artean, kopla baten <strong>bar</strong>ruan baizik. Lek SClar 128. Kaja baltz baten <strong>bar</strong>ruan. SM Zirik 12.<br />
Konturatu eban, antza, Patxoren arpegitik bere <strong>bar</strong>ruan erabillan istu-larria. Bilbao IpuiB 50. Atx-zuloak<br />
lamiñek egiñek ei-dire, eta euriekaz da eguraldi txarrakaz euren <strong>bar</strong>ruen sartute egoten ei zirean. Akes Ipiñ 28.<br />
Sokrate bere <strong>bar</strong>ruan batuago, ta gai ugariagoak eta sakonagoak aditzen zituen nekerik bage. Zait Plat 88. Ta<br />
zer [esango zien] lagunei?... Ta zer berari, bere <strong>bar</strong>ruan zamakian Xabale betiko abertzaleari? Ugalde Iltz 53.<br />
Eta animaliekiko kontakizun eta istorio denak edo ia denak, erregla edo esplikazio onen <strong>bar</strong>ruan sartzen dira.<br />
Vill Jaink 71. Gau baltzean, etxera biurtzerakoan, egundoko eztabaidea daroa bere <strong>bar</strong>ruan. Erkiag BatB 135.<br />
Aien jantzi apain eta soin dotore oien <strong>bar</strong>ruan, anima ikusiko balitzake, ai zer ustel-usaia! MAtx Gazt 83. Ola<br />
dabilla anima, beregandik erabat ateratzen da, eta bere buruz gaiñetik igorik, eta bere <strong>bar</strong>ruan eziñ egonik,<br />
maitasun samurra dario. "No cabiendo en sí misma". Or ib. 42. Urre-koloreko marku eder baten <strong>bar</strong>ruan<br />
idaztitxo bat. Alzola Atalak 63. Irurogei eta amabi ipoiñ dira liburuaren orrixen <strong>bar</strong>ruan. Etxba Ibilt 453. Ene<br />
<strong>bar</strong>ruan sartu ote da / ortz-adarraren dirdira? Xa EzinB 77. <strong>Euskal</strong> perpausaren <strong>bar</strong>ruan. MEIG VI 142.<br />
v. tbn. Astar II 202. AB AmaE 91. Urruz Urz 52. Jaukol Biozk 35. Kk Ab II 113. EA OlBe 56. JAIraz Bizia 126.<br />
Etxde AlosT 28. Anab Aprika 13. Akes Ipiñ 28. Gand Elorri 32. And AUzta 97. NEtx LBB 14. Uzt Sas 163.<br />
Berron Kijote 192.<br />
(Decir, etc.) para sí. "Neure <strong>bar</strong>ruen [esan] (V-arr)" Gte Erd 43. Dinuela euren <strong>bar</strong>ruban: oraindio<br />
denporia dago. Astar II 201. Eta nik esan neban neuronen <strong>bar</strong>ruan: / Esperantzak engañau oi gaitu munduan.<br />
AB AmaE 222. Nik baiño obeki daki onek legeen berri, esan zuen bere <strong>bar</strong>ruan Alper-andik. Urruz Urz 39.<br />
(Tras tema nominal nudo). "Etxe <strong>bar</strong>ruan dago (G-azp)" Gte Erd 41. Aren aoko berba dulzea aditu neban<br />
puntuan / Sentidu neban argi andi bat neure biotz <strong>bar</strong>ruan. Acto 327. Eleisa <strong>bar</strong>ruban. DurPl 104. Baña beti<br />
sare <strong>bar</strong>ruban, katigu okasino dongeen grillubetan. Mg CO 143. Urrengo gabian topau eban Sakristaubak bere<br />
gorputz enterrauba Sepultura ganian, ta sartu eban ostera lur <strong>bar</strong>ruban. Ib. 167. Eta Eliz <strong>bar</strong>ruan asko dira,<br />
besteai <strong>bar</strong>katzen dienak, eta gaitzgillenzat <strong>bar</strong>kazioa Jaungoikoari eskatzen ari diranak. Gco I 436. Esan bere<br />
bear deutsazu, ea zeure etse <strong>bar</strong>ruan, edo zeure agindura badaukazu bekatu-laguna. Añ EL 2 148. Orioko<br />
Erri<strong>bar</strong>ruan arkitzen da iturri bat, iru txorrotatik ur garbi gezagozo ona ematen dabela. Izt C 102. Ez dala<br />
Gipuzkoan zaldi ta mando andien bearrik, España <strong>bar</strong>ruan bezala, lur gogorrak ondo irikirik bear bezala<br />
landatzeko. Ib. 185. Eleazar eliz-<strong>bar</strong>ruan zegoanak, ateak idiki zituen. Lard 541. Erri <strong>bar</strong>ruan zazpireun soldadu<br />
besterik ez bazegoan ere. Zab Gabon 94. Ibiltia armadan itxaso <strong>bar</strong>ruan. AB AmaE 96. Gaztañ-aiziak<br />
dabiltzanian / Zipot-<strong>bar</strong>ruan borroka, / Indarra ditek ateratzean / puskatutzeko arroka. Urruz Urz 35. Zeuen<br />
Amak itxita / ez urrun igasi, / ta errian edo urrean / ogia irabazi: / ta ondo biziko zaree / zintzoak izanik, / sei<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
136
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
legoa-<strong>bar</strong>ruan / gurasoakanik. Azc PB 321. Nunbaist gabetan eztakidala / sartu iat ago-<strong>bar</strong>ruan / gauza bizia.<br />
Ib. 349. Erromako Eleiza <strong>bar</strong>ruan al zala salbetea. Itz Azald 47. [Itsaski amorratuak] sartu zituan, azkenean,<br />
alzituan guztiak ainbeste illoi dauzkazan itxasoaren kolko <strong>bar</strong>ruan. Ag Kr 197. An egozan, nonbaiten, lenago<br />
antziñatxu joandako lagunok, azur utsetan, ondar <strong>bar</strong>ruan estaldurik. Ib. 199. Matamoros eritxon uria, egoan<br />
urruntxo, ibai luze baten, leor <strong>bar</strong>ruan. Echta Jos 186. Ezin ditezke uri <strong>bar</strong>ruan ondo bizi. Ag G 373. --<br />
Ontzurrea juan uan. --Baña Donosti <strong>bar</strong>ruan egongo da oraindik. Urruz Zer 114. Jaurti eban santso [sic] bat,<br />
iru killometroen inguru-<strong>bar</strong>ruan entzun ixan ixango zana. Kk Ab I 105. Bale-<strong>bar</strong>ruan egon nintzan-da. Or<br />
Tormes 59. Bakixu X izpien bitartez gorputz-<strong>bar</strong>ruan dagoan edozer ikusi al izaten dala gaur egun. Kk Ab II<br />
133. Entzun zan zarata bakan bat etxe-<strong>bar</strong>ruan. Ib. 87. Bere muga-<strong>bar</strong>ruan diran ondasun guztien jabe langillebatza<br />
egingo da. Eguzk GizAuz 43. Alogerekoak ezeze ugazaba ta aberatsak be gizartekeriaren sare <strong>bar</strong>ruan<br />
sartzeko asmoz. Ib. 78. Orra non ager egatan Ama / kartzela-<strong>bar</strong>ruan. SMitx Aranz 224. Orduan eragiten dituen<br />
fenomenuak bitariko dira. Batzu haren gogo-<strong>bar</strong>ruan baizik ez dira gertatzen. Mde Pr 320. Ate-<strong>bar</strong>ruan<br />
zegoelarik oraindik baina kanporako bidea bet-betan hartzeko gertu. Mde HaurB 81. Teologia izan ezik, beste<br />
eledergai guztiak agertu, aztertu, ikertu eta azaldu ta adirazi oi dira euren lau orma <strong>bar</strong>ruan. Erkiag Arran 134.<br />
Bata kajoi <strong>bar</strong>ruan, eta bestia kanpoaldian jentiari diarka. SM Zirik 45. Donosti <strong>bar</strong>ruan ere egin ziran tiroteo<br />
latzak. Salav 52. Lurrean pasa ditu / urteak larogei, / ta Konbentu <strong>bar</strong>ruan, / berrogetamasei. NEtx LBB 309.<br />
Liburu onetan dijoazen gertaera nagusi guztiak, gure baserri bateko sendi-<strong>bar</strong>ruan egositako bizi larrien<br />
pausoak dituk. Ib. 13. Nere ezkontza lege-<strong>bar</strong>ruan sartzea galazten zuana zerura eraman du. Ib. 75. Egun<br />
guztian fabrika <strong>bar</strong>ruan. Alzola Atalak 88. Eta aiñ sarturik itxatxi zitzaion irudimen-<strong>bar</strong>ruan, egitazkoa zala<br />
iñondik ere uste-ametsezko katramilla ura guzia. Berron Kijote 35. Sudur hotsetan, silaba bukaeran, hitz<br />
<strong>bar</strong>ruan nahiz azkenean. MIH 98. Egiazko burruka, gizon baten arima <strong>bar</strong>ruan gertatzen da. MEIG I 124.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 88. Astar II 92. A Ardi 84. Mok 20. Altuna 101. Jaukol Biozk 61. Enb 49. Otx 86. Lek<br />
EunD 47. Laux AB 68. Zait Sof 51. Etxde JJ 191. Bilbao IpuiB 51. BEnb NereA 99. Akes Ipiñ 17. Anab Aprika<br />
90. And AUzta 94. Vill Jaink 35. MAtx Gazt 28. Uzt Sas 163.<br />
(Tras inesivo o adv. de lugar). Dentro de, en el interior de. (En algunos ejemplos hay cierto grado de<br />
inseguridad para distinguirlo del que funciona como mera aposición de otro inesivo; asimismo podría darse<br />
algún caso de ambigüedad entre inesivo y genitivo en el sintagma nominal que le precede). Bai agirira atera<br />
dituzunak, ta bai zeure bijotzian <strong>bar</strong>ruban ezkutauta [...] euki dituzunak. fB Ic II 234. Leoiak eta artzak bein<br />
aurkitu eben / mendian <strong>bar</strong>ruan arditxu galdu bat. Zav Fab RIEV 1907, 541. Jaungoikoak daki an <strong>bar</strong>ruan zer<br />
igaroko jakon Mañasiri. Ag Kr 75. Mari Jesusen biotzeko ateak, itxitta egozan, da orainddiño, iñor ezin sartu<br />
zeittekean an <strong>bar</strong>ruan. Echta Jos 111. Ur asko ebillen txalupan <strong>bar</strong>ruan. Ib. 252. Josetxok, uretan <strong>bar</strong>ruan<br />
ibillita egoan lez, erantzi ebazan soñekoak. Ib. 59. Zetan ete-diñardube or <strong>bar</strong>ruban orrek zoruok? Kk Ab I 146.<br />
Nik aboan <strong>bar</strong>ruan sartzen neban. Or Tormes 17. Tormes ibaian <strong>bar</strong>ruan yaio nintzan. Ib. 7. Arrañak uretan<br />
<strong>bar</strong>ruban egitten zittubezan zurizgora ta dirdiren adi urmael karel ganian jezarritta egualarik. Otx 133.<br />
Zerraldoan <strong>bar</strong>ruan bost akeita-zamak sartuko dizkiagu. Etxde JJ 47. Uretan <strong>bar</strong>ruan izan ezik, eguerdiko ordu<br />
artan, leku obea egoan itzalpean baiño ere, etxe<strong>bar</strong>ruan. Erkiag Arran 28. Filosofian <strong>bar</strong>ruan dago / sakondu<br />
ezin dan arima. BEnb NereA 224. Dan, dan, dan, pozez jo daigun, bada, / dan, dan, Belengo atia, / antxe<br />
<strong>bar</strong>ruan daukagulako / munduko Salbagillia. Ib. 61.<br />
(Tras gen. o tema nominal nudo). Durante, en el intervalo de. "Aste <strong>bar</strong>ruan etorriko da (=aste honen <strong>bar</strong>ruan)<br />
(V-arr, G-azp)" Gte Erd 41. Bein ondo konfesadu ezkero urte <strong>bar</strong>ruban, pekatu mortalian jausten bada, guztiz<br />
ondo litzateke bertatik konfesetia. Astar II 219. Agindu au bete edo kunplietako komulgadu biar da Erramuko<br />
Domekatik, eta urrengo amabost egunen <strong>bar</strong>ruban, [...]. Amabost egun oneen <strong>bar</strong>ruban komulgetan eztanak,<br />
bere erruz edo kulpaz bada, pekatu mortal egingo dau. Ib. 228. Begira izan ez lezakean Gipuzkoak bere<br />
mugapean Erri bat bakarra ere, bi milla ta eun zekor jaiotzen zaiozkana urte <strong>bar</strong>ruan. Izt C 173s. Emonik<br />
daukaz egun bakotxerako irureun eguneko parkamen edo induljenzijaak, eta ill guztijaren <strong>bar</strong>ruban induljenzija<br />
plenarija. Ur MarIl 7. Eziñ ordea bazitezkean an gelditu, edo urte-<strong>bar</strong>ruan Veneciatik irten. 'O dentro del año<br />
salir de Venecia'. Aran SIgn 74. Eztakik zer igaro dan amabost egun onen <strong>bar</strong>ruan, Gizaburuagako baserri-etxe<br />
baten? A BeinB 74. Zortzi egunetik zortzi egunera konfesetako oitura ona daukenak, irabazi al leikeezala, aste<br />
<strong>bar</strong>ruan dagozan parkamen guztiak. Itz Azald 150. I lotzen azala diru ori osuan nire eskubetara bigurtzeko amar<br />
urteko epe-<strong>bar</strong>ruban. Kk Ab I 78. Estaduak urdalla andia, ori aseteko asko bear, eta lurrak ekarren zitu guztia<br />
berea zala esan eban, eta baserritarrai urte <strong>bar</strong>ruan biziteko ta <strong>bar</strong>riro ereiteko beste itxita, enparau guztia<br />
kendu eutsen. Eguzk GizAuz 131. Urte <strong>bar</strong>ruan bakotxak alogeretan jaso dauan kopuruaren neurriz. Ib. 153.<br />
Gaubijili-<strong>bar</strong>ruan txastatu bear da. SMitx Aranz 163. Aitak emandako epearen <strong>bar</strong>ruan ezkondu zen<br />
Madalenekin. Etxde JJ 98. Neuk ere, zure amaren eriotz-aurrez ikusi nuan; baita Arrasate kixkali zuten aste<strong>bar</strong>ruan<br />
ere. NEtx Antz 12. Ez du jaten ilargirik / zapoak potzuan, / dagoenean kantari / gau <strong>bar</strong>ruan. Azurm<br />
HitzB 62. Hamairu heriotza / urtebeten <strong>bar</strong>ruen / neskatxa bat motibo / nola egin nituen. Balad 225. Ez dago<br />
ikusi besterik nolako liburu-pila bildu duen hilabete gutxiren <strong>bar</strong>ruan. MEIG III 94.<br />
"Hiru egunen <strong>bar</strong>ruan [jaio ziren] (V-arr-gip, G-azp)" Gte Erd 11.<br />
b) (V-gip, G-azp; Lar). (Tras gen.). Dentro de, al cabo de. "Dentro de pocos días, egun gitxiren <strong>bar</strong>ruan, epean,<br />
buruan" Lar. "Bi urten <strong>bar</strong>ruan (G-azp), ordu gutxiren <strong>bar</strong>ruan biak il ziran (G-azp), ordu lauren <strong>bar</strong>ruan (V-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
137
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
gip)" Gte Erd 41. Baña denpora gitxiren <strong>bar</strong>ruban, isten deutsee konfesetiari. Mg CO 274. Gaur leku beetuan<br />
dagoana, egon diteke egun gutxiren <strong>bar</strong>ruan goraturik. VMg 32. Beia ikusi det Donostiako baserri Amara<br />
deitzen zaion etxean, sei pitxarra ta erdi ezne ematen ogei ta lau orduren <strong>bar</strong>ruan. Izt C 246. Laurogei legua<br />
bide igarorik berrogei ta amasei orduren <strong>bar</strong>ruan. Ib. 203. Amasa oni, bada, agindu zion, Judako soldadu<br />
guziak iru egunen <strong>bar</strong>ruan bilduta, bera aien buru jarri zedilla. Lard 203. Gauza guziak biderako zuzenduta,<br />
illabeteren <strong>bar</strong>ruan Festok San Pablo beste preso batzuekin Erromara itsasoz bialdu zuen. Ib. 528. Erromarrak<br />
dorre batzuetan sartu bearra izan zuten; baña egun gitxiren <strong>bar</strong>ruan zer-jana aitu zitzaielako, menderatu ziran.<br />
Ib. 539. Amabost egunen <strong>bar</strong>ruan iñok baiño ezaungeiago egin ebazan. A BGuzur 114. Egunak aurrera joazan;<br />
illebete ta erdiren <strong>bar</strong>ruan etorriko zan bere itxas-ontzia, ta egittu bear eban atzera edo aurrera. Echta Jos 228.<br />
Lengo batian ikusi degu / joko polita Arruan: / egurra zeñek geigo ebaki / bi ordubeten <strong>bar</strong>ruan. EusJok 121.<br />
Etorri ona Bilbao aldera, ta aurreztu dirua ta urte batzuen <strong>bar</strong>ruan zeuben etxetik urrin <strong>bar</strong>ik diru moltso<br />
politaren jabe ixango zarie. Kk Ab II 132. Bost minuturen <strong>bar</strong>ruan, zeru guztia odei baltzez estalduta egoan.<br />
Bilbao IpuiB 102. Egon zaittez ziur pekatarixa ogetalau orduren <strong>bar</strong>ruan bizirik ez litzakiana izango. Etxba Ibilt<br />
481.<br />
(V-arr-gip; Añ). (Tras sintagma nominal en caso absoluto). "Urte bete <strong>bar</strong>ruan bukatu zen (V-arr-gip)" Gte<br />
Erd 41. Denpora gitxi <strong>bar</strong>ruan ikasiko dau errosarioa ondo errezetan. Urqz 22. Juan baño lenago / itza eman<br />
zirala, / denbora gutxi <strong>bar</strong>run / etorriko zala. Bil 139. Ereje kalbinista prestu-ez ark laga zuan Guadalupeko<br />
elizatxoa txit ondatua, tellaturik gabe, [...]; alabaña, bertako jendeak tellatua ezarri zion urte <strong>bar</strong>ruan, neguko<br />
euri jasakin lurra jo ez zezan. Zab Gabon 98. Nok esan deutsu zuri, zure isiltasun ori eta zure bildur uts eta<br />
alperriko ori ez dituzala ondo pagauko denpora gitxi <strong>bar</strong>ruan. Itz Azald 163. Iru illabete <strong>bar</strong>ruan dausku /<br />
euskera ederto ikasi. Enb 136. Piarresek ogei bete. Beste bi illabete <strong>bar</strong>ruan gudaritzara joan bear du. Etxde JJ<br />
54.<br />
c) Al alcance de. "Arri-<strong>bar</strong>ruan dago, está a tiro de piedra (V-ger)" A EY III 342. Nik emendik iru leguan<br />
dabilen basusoa begi-<strong>bar</strong>ruan artu badagit, zist!, yaurti gezi txiki zorrotz bat eta laster lur jo eragingo ddautsat.<br />
(V-m). "Si alcanzo con mi vista". A EY II 323s.<br />
- BARRUAN HARTU. a) Captar. Politikan, ordea, baipen edo afirmazio zeatzak, baipen larriak eskatzen<br />
dira. Orregatik <strong>bar</strong>ruan politikak artzen du ain yende gutxi. Ldi IL 144.<br />
b) Acoger. Gabon-gaba da gaur, ta ama zanaren izenean <strong>bar</strong>ruan artzen degu gau ontan datorren eskekoa.<br />
NEtx Antz 86. Edota uretan galdu dan untzi gizonak [zer gura dau besterik], potin oskil batek bada ere, leen bai<br />
leen <strong>bar</strong>ruan artu dagian baiño. Erkiag Arran 99.<br />
c) Incluir, a<strong>bar</strong>car. Ipiñeko eleix-<strong>bar</strong>rutiek auxe inguru au egiten dau: Ubideko eleiz <strong>bar</strong>rutien asi, eta<br />
Zadorrako urek datozen lekuti Beobide-auzuneraiño yoten dau; Beobide-auzune au <strong>bar</strong>ruan artu ta bidez-bide<br />
Agarre auzora. Akes Ipiñ 17. Han ari da ahaleginean besarkatzen era bihurtutako hutsunearen hondar mehar<br />
hori, <strong>bar</strong>ruan hartzen duenaren alderantzi gertatuaz. MEIG IX 127 (en colab. con NEtx).<br />
- BARRUAN-BARRUAN. Intens. de <strong>bar</strong>ruan. v. BARRU-BARRUAN. <strong>Bar</strong>ruan <strong>bar</strong>ruan zerbait pentsauten<br />
asi zan Nikanor. Erkiag BatB 62.<br />
- BARRUAN BARRUKOAK. a) "<strong>Bar</strong>ruan <strong>bar</strong>rukoak, cerremos las puertas [...] (V-m)" A EY III 328. "<strong>Bar</strong>run<strong>bar</strong>rukuk.<br />
Cuando se cierra la puerta para que no entre quien no se quiere que entre, se dice esto" Etxabu Ond. <br />
Eliz-jaia bukatuta bereala, <strong>bar</strong>ruan <strong>bar</strong>rukoak utzirik, besteak zelaira erten ziran, erlauntza bezela<br />
zunburruntsu, bakoitza bere usteak ematen. Ag G 343.<br />
b) Ezta gero edozelangoa <strong>bar</strong>t arratsean zure Aitak emon eustan zartadea. Ta alan bere enintzan aserratu,<br />
kanpotik, <strong>bar</strong>ruan <strong>bar</strong>rukoak izanarren [='por dentro ocurría algo muy distinto']. Ag AL 40.<br />
- BARRUANGO. De dentro. v. BARRUKO. Ganboarrok su emaitean / asi dira, ta onegaz urten daude<br />
beralan / Oñeztar <strong>bar</strong>ruangoak / Zein erre ez zitezan. (Cantar de la quema de Mondragón). TAV 3.1.7.<br />
- BARRU-BARRUAN. Intens. de <strong>bar</strong>ruan. Badakit eurakgaitik daukagula euskaldun guztiok biotz gaixoa<br />
<strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>ruan minberaturik. Ag AL 19. Dana zan aiñ, aiñ, eztakit nik zelan esan bere, <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>ruan gozotasun<br />
andi bat emoten ebana. Ib. 39. Biotzaren <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>ruan daukat neure erriko neskatilla bat. Echta Jos 323. Zelan<br />
eukan Martin ondo ezkutata an <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>ruan. Ib. 129. Arpegiz estuba, sudurra luze ta makotuba, begijak<br />
txikijak eta <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>ruban sartubak. Kk Ab I 30. Ongi izango zaizu oarkai oek zure <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>ruan sartzea.<br />
ArgiDL 32. Josi nere biotz <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>ruan Jaungoikoaganako beldur santua. Ib. 122. Gogoz udan ta neguban, /<br />
bijotzan <strong>bar</strong>ru, <strong>bar</strong>ruban. Enb 39. Bala indartsua bai'litzan, zital, mingarri zaztatu yakon <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>ruan. Erkiag<br />
Arran 151. Iru bazter dira munduan Nikanor-eri <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>ruan kirrisk-eragiten deutsenak. Erkiag BatB 192.<br />
Olan jokatuten badozue, zintzo-zintzoak bazarie, beti eukiko zaitue amatxuk bere biotz <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>ruan. Bilbao<br />
IpuiB 264. <strong>Bar</strong>ru-<strong>bar</strong>ruan minduta. Etxba Ibilt 479.<br />
(Decir, etc.) para sí. Esanaz bere artean, <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>ruan, da ixill-ixillik: orixe bai dala gizon bat ona, ta<br />
ederra. Ag AL 53.<br />
- BARRU-BARRUKO. Intens. de <strong>bar</strong>ruko. Enplastu arin ta azalekuakaz osatu gura izatian <strong>bar</strong>ru <strong>bar</strong>ruko<br />
gatxa. Mg CO 197. Bata [damu] <strong>bar</strong>ru <strong>bar</strong>rukua, bijotzian gordia. Ib. 64. Bizkai <strong>bar</strong>ru <strong>bar</strong>ruko semia da bera.<br />
Ib. VI. Euren <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>ruko guraria ikusi eragin deuste. Ag AL 161. Bere alaba kutunaren ontasun <strong>bar</strong>ru<strong>bar</strong>rukoak<br />
erakutsi nairik. Ib. 125.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
138
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"<strong>Bar</strong>ru-<strong>bar</strong>rukoak, íntimos, muy familiares" A. Azurtsuak izanarren, mamiña esten iake adiskide <strong>bar</strong>ru<br />
<strong>bar</strong>rukoai. A Ezale 1897, 140n. Ezkutiztxo bat bidali bezaio berorrek, Don Adrian, <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>ruko adiskide duen<br />
ezkero. A Ardi 77. Iztakun maitagarri ta irudi ederreko bi notin <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>ruko ta sarri-sarritako alkartasunetan<br />
lotu diran berri ba-dezu. "Relaciones muy íntimas". Zink Crit 50.<br />
- BARRU-BARRURA. Intens. de <strong>bar</strong>rura. Naigabea <strong>bar</strong>ru <strong>bar</strong>rura sartu ezpazaio. Ag G 347. Mutil baten<br />
irudia <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>rura sartu. Erkiag Arran 60. Edo mutil apaiñen baten irudia ez al yan kolkoan <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>rura<br />
sartu? Ib. 109.<br />
- BARRU-BARRURAINO. Intens. de <strong>bar</strong>ruraino. Bildur andijagua sartu yakon bere aragi ta azurren <strong>bar</strong>ru<strong>bar</strong>ruraño.<br />
Kk Ab I 47. Auek gauzen axala ikusten dute; Jaunak berriz gauzen muin <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>ruraño. Inza<br />
Azalp 25. <strong>Bar</strong>ru-<strong>bar</strong>ruraño astindu nauten gertakizun ankerrak dirala-ta. Lab SuEm 214.<br />
- BARRU-BARRUTIK. (Intens. de <strong>bar</strong>rutik). a) De muy dentro. Mañasiren negarra egiazkoa zan, <strong>bar</strong>ru<br />
<strong>bar</strong>rutik berez etorkona. Ag Kr 158. Biotzaren <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>rutik jatortan agur zintzoa. Echta Jos 6. Izakera, <strong>bar</strong>ru<br />
<strong>bar</strong>rutik zetorkion bizi-gudarako ausardia. Ag G 253. Itz au azken-deia bigarrenez esatean, zotina bezelako zer<br />
bat erakori zitzaion <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>rutik iztunari, entzule guztioi zauzkada andia eragin zigula. A Ardi 120.<br />
Pillomenak bere <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>rutik zotinka esaten zion Jesusi. NEtx LBB 140.<br />
b) Profundamente. Ta izketan da izketan, apezpikoa, dukea ta gure aita, ezagutu eben alkar <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>rutik,<br />
eta alkarren lagun egin ziran. Ag AL 74. Batxi, <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>rutik beiñik bein, ezekian iñok nor zan. A BGuzur 114.<br />
Eta nere iritzi onen sendogarri, berriz, beste zer bat gañera, <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>rutik ez bada ere, Kantaren gai ta<br />
mamiari berari ederki dagokion beste zer bat. Lek SClar 116.<br />
Sinceramente. Euskeriari gorroto eta / Gozau nai bere foruak, / Dirala uste dot <strong>bar</strong>ru <strong>bar</strong>rutik / Auterestia<br />
zoruak. AB AmaE 5. Seme yatorrari yagakonez, liburutxo onen egilleak <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>rurik maite dau bere<br />
auzotegia. A. Mararikua in Akes Ipiñ 3.<br />
- BARRU-BARRUTIKO. Profundo, que viene de muy dentro. Au edatsita antzi bat egin zuen, zautalari<br />
guztiak arritzeko antzi <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>rutikoa. A Ardi 48.<br />
- BARRUEK EMAN. "<strong>Bar</strong>ruak eztuzte emoten (V-arr)" Gte Erd 139. v. BARRUAK AGINDU.<br />
- BARRU-ESTU. "<strong>Bar</strong>ru-estua (Vc), inquieto" A. Zitala gaur <strong>bar</strong>ru-estu edo pirriagaitik esan daroagu.<br />
Ezale 1897, 87a.<br />
- BARRU ETA KANPO. Por dentro y por fuera. Ekatxez aurkitzen dalako [ontzia] / <strong>Bar</strong>ru eta kanpo dana<br />
josia. AB AmaE 382. Zure inguruak argitzen dizdiz / Urtziren zorun-eguzki, / <strong>Bar</strong>ru ta kanpo, lan eta jolas, /<br />
Bakia zala nagusi. Enb 182.<br />
- BARRU ETA KANPOKO. Interior y exterior. <strong>Bar</strong>ru ta kanpoko illuntasunean egon ziran gure gazte biak<br />
elizan, ixill ixillik, zirkiñik egin bage. Ag Kr 26.<br />
- BARRU ETA LANDA. Por dentro y por fuera. [Baseliza] ezta txikia baña <strong>bar</strong>ru ta landa ondo betea egoten<br />
da guztia. Ag Kr 47.<br />
- BARRU GALDUKO. Malvado. Gero iragarri zion, zein <strong>bar</strong>ru galdukoa eta biotz gaiztokoa zan. Lard 492.<br />
- BARRU-GARBITZE. "<strong>Bar</strong>ru-garbitze, depuración de humores" Garate 2. a Cont RIEV 1933, 96.<br />
- BARRU-GIRO. Mal tiempo, tiempo para quedarse en casa. "<strong>Bar</strong>ru giro da (G-azp)" Gte Erd 42.<br />
- BARRU IZAN. "Pelotan fueraka jokatzen denean, berriro jokura sartzea. Kakaiñara noia ta berriro <strong>bar</strong>ru<br />
danian abixaidazu" Elexp Berg.<br />
- BARRUKO. a) Interior, de dentro. "Interior" e "intrínseco" Lar y Añ. "Amuradas, lados interiores del navío,<br />
<strong>bar</strong>rengo aldamenak, <strong>bar</strong>ruko alboak" Lar. "Túnica, <strong>bar</strong>ruko habitua" Añ. "Sonsacar, <strong>bar</strong>rukoa atera" Ib. --<br />
Norzuk dira biotz garbia daukenak? --<strong>Bar</strong>ruko pasio guztiak ilik daukezanak. Cap 84. Pekatutik urteteko biar<br />
dirian laguntasunak, alan <strong>bar</strong>ruko nola agirikuak. CrIc 47. Ta gomutatu, gogoz, biotzez ta borondatezko bekatu<br />
<strong>bar</strong>rukoak. Añ EL 1 45. Zeruko bidean gogo biziarekin ibilten, <strong>bar</strong>ruko libertade santu eta pake gozo bat<br />
gustatzen. Gco II 81. Modu bitakua izan leiteke begiraune edo erreberenzija au, <strong>bar</strong>ruko edo bijotzekua, eta<br />
kanpotikua. <strong>Bar</strong>ruko edo bijotzekua da benetan ametia, estimetia, askotan eukitia bijotz osotik. Astar II 82. Aita<br />
Asteteren liburutxutik atarea bizkaitar <strong>bar</strong>rukuentzat. CatBus 1. Saulek, argitik illunera sartu zalako, etzuen iñor<br />
ikusi; bai ordea <strong>bar</strong>rukoak Saul. Lard 173. Izena imini leion / <strong>bar</strong>ruko gatxari. Azc PB 249. Irakiten bezela jarri<br />
zan, ta <strong>bar</strong>ruko berotasunak arpegira erten zioten andreari. Ag G 264. Larunbatetan jaisten naiz Zabaletara,<br />
nere emazte, seme, illoba ta bazterrak ikusiaz, <strong>bar</strong>ruko jantzi garbiak ipiñi ta tabakorri piska bat artzera. Ib. 6s.<br />
[Elizaren] aberastasun auek bi motazkoak dira. Batzuek <strong>bar</strong>rukoak eta besteak agirikoak. <strong>Bar</strong>rukoak dira<br />
Sakramentuetan irixten dan Jaunaren grazia edo esker ona, sinismena [...]. Inza Azalp 103. Ezin negokean<br />
<strong>bar</strong>ruko agurioa azaldu gabe. Lab EEguna 106. <strong>Bar</strong>re alaiak ezik, <strong>bar</strong>ruko malkuak. Laux BBa 44. Eskuak alkar<br />
zartakatuz, atalasean gelditu ziranengana itzuli zan. Oek, ordea, etzezakeen ondo ikusi <strong>bar</strong>rukorik, ainbestekoa<br />
zan <strong>bar</strong>rualdeko ke-lañoa. TAg Uzt 87. <strong>Bar</strong>ruko egon-eziña nabaitzen zaio. NEtx Antz 111. Aztertu dezaiegun<br />
[koplai] <strong>bar</strong>ruko muña. Lek SClar 114. Gizonak, Theresari begira zegokiolarik, bere herri-minaren jaioterri<br />
hura zekusan <strong>bar</strong>ruko begiekin. Mde HaurB 8. Eta <strong>bar</strong>ruko kezka hilgarriak zeragiola, gelatik atera zen<br />
lasterka. Ib. 42. Maitetasuna! Gazte biotzen alkar-beratasuna, leengo ume-bizikerea aldaturik beste amesbizitza<br />
ta izakera bat sortuazoten dauan <strong>bar</strong>ruko garra. Erkiag Arran 60. <strong>Bar</strong>ruko poza eta bakea, / or dau<br />
aberastasuna, / ori lortzeko bearreko da / gizonen askatasuna. BEnb NereA 218. Gizonaren egintza <strong>bar</strong>ruko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
139
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
naietatik sortzen baita zuzen-zuzenik. Vill Jaink 141. Aziak landarea <strong>bar</strong>ruan daukan bezala, eta [...] <strong>bar</strong>ruko<br />
lege batek agindurik, landare ori argitara ematen duen bezalaxe. Ib. 72. Mutikoak, artean emakumeentzat itxirik<br />
eukan leio <strong>bar</strong>rukoan, argi-izpiak dizdizka na<strong>bar</strong>itu zituan. Erkiag BatB 57. Galtzak eratsi, --<strong>bar</strong>rukorik ez<br />
eukan-- eta lotsari-aldeko azpiko azala urraturik eukala ikusi eban bere begiz. Ib. 97. Goiz illun batean, <strong>bar</strong>ruko<br />
aitu-eziñak zirala bitarteko, Toledoko karmeldar komentuan morroillo ipiñi zuten [Joan Gurutzekoa], ondo<br />
zaindua. Onaind in Gazt MusIx 146. <strong>Bar</strong>ruko hormak ez dute islatzen. MEIG IX 127 (en colab. con NEtx).<br />
v. tbn. Etxde JJ 151. SM Zirik 19. Gand Elorri 186. Etxba Ibilt 459.<br />
(Como adj. pleno). Da jakiturija neurribaga berbera, eztago beretzat gauza ezkuturik, dakuzaz gure<br />
bijotzeko bazterrik <strong>bar</strong>rukuenak. Astar II 3. Oraingoa [burruka], berriz, <strong>bar</strong>rukoagoa duzu; gogoa bere<br />
izatearen zokorik <strong>bar</strong>ruko ta ixillenean bildu ta antxe daurkigu gudu bizian. Onaind in Gazt MusIx 148.<br />
Íntimo, próximo. "<strong>Bar</strong>ruko (Vc), familiar" A. Errenderiko neska bat izan zun bere lagunetan <strong>bar</strong>rukoena<br />
bigarren urtean. TAg Uzt 56. Nori itandu orduan? Beste adiskide <strong>bar</strong>rukoari, Madalen lagun zintzoari? Erkiag<br />
Arran 63. Iñoiz ba zituan etxakide ta <strong>bar</strong>ruko, zorri zuri-baltzak, baiña aspaldian ori baiño garbitasun<br />
aundiagoz bizi izan da. Erkiag BatB 115.<br />
Sincero. Poz orren itxaropenetan, ar zazu nere agurrik <strong>bar</strong>rukoena. NEtx LBB 82.<br />
(Uso sust.). Ume umetatik sartu eben ikastetxe baten <strong>bar</strong>ruko (interno). A Ezale 1898, 10a.<br />
(Uso sust.). Zuen zorigaitz orren aundiyan, / <strong>Bar</strong>ruko (participante) beti izatia, / Neretzat beinzat ez da<br />
izango / Pozgarriya ere txikia. EE 1884, 343.<br />
(Tras gen.). Ez daki konfesoriak nire <strong>bar</strong>ruko <strong>bar</strong>ri. Mg CO 234. Bere <strong>bar</strong>ruko aserrea kanpora ateratzen<br />
badu hitz gaiztoak edo injuriak esanaz. Gco II 49. Dirautsa orduban Sugiaren <strong>bar</strong>ruko Diabrubak: Zegaitik<br />
deritxazu galerazo deutsula Jangoikuak jaatia Arbola onen frutatik? JJMg BasEsc 33. Neska mutillai biai<br />
deiturik aurrera, / Agertu eutsen bere <strong>bar</strong>ruko gogua. AB AmaE 421. Agur nire <strong>bar</strong>ruko bakea. A BeinB 42.<br />
Alan Sakramentu onetan aldatu eta biurtuten da ogiaren <strong>bar</strong>ruko izatea Jesukristoren gorputzean. Itz Azald 165.<br />
Demoninoa ezingo dala sartu iñoz gure ariman, guk geure guraz eta borondatez edegi eta zabalduten ez<br />
badeutsaguz geure <strong>bar</strong>ruko ateak. Ib. 187. Josek eztu ezer erantzuten, baño bere <strong>bar</strong>ruko mintzoa badakit. Ag G<br />
361. Zulatzen dautsoz bularra ta sabela, bere <strong>bar</strong>ruko errai guztiak atara ta zatitzen dautsoz. Kk Ab II 127. Igar<br />
neban gixonen <strong>bar</strong>ruko zadorra. Laux BBa 100. Egun guzia besteren gaitzak sendatzen edo arintzen, eta bera<br />
urtetik urtera bere <strong>bar</strong>ruko arantzaz minberago. NEtx Antz 79s. Askoz zuzenkiago erka edo gon<strong>bar</strong>a ahal<br />
dezakegu Euskararen problema Irlandararenekin, bai bi herrien historia politikoaren aldetik, bai bi hizkuntzen<br />
<strong>bar</strong>ruko historiaren aldetik. Mde Pr 206. Han sartu du lapiko hauien <strong>bar</strong>ruko guztia. Osk Kurl 14. Ezin oitara<br />
eraman norbere <strong>bar</strong>ruko lillura ta poza. Vill Jaink 161. Ona emen, labur, gure izkeraren <strong>bar</strong>ruko adieraztea, au<br />
da, gramatikarena; baiña <strong>bar</strong>rungo itzaren adierazte ortaz gaiñera, badute izkera guziek beren mintzoa edo<br />
mihi-soiñua. "Expresión interior". Or in Gazt MusIx 14. Bere ala<strong>bar</strong>ekin zegoela, eman zion oni bere <strong>bar</strong>ruko<br />
erabakiaren berri. NEtx LBB 68. Antzinatik kuxkurtua zegoen bere <strong>bar</strong>ruko eremu zakarren irudimen-mezu<br />
ezkutua. MEIG IX 117 (en colab. con NEtx).<br />
v. tbn. Lek SClar 109. Gand Elorri 51. Zait Plat 109.<br />
Íntimo, próximo. Aldra bakotxian buru edo nagusija eukiteben, eta onen urrengo beste malla bat egiteben<br />
bik edo iruk, bere <strong>bar</strong>rukuaguak ziranak. Kk Ab I 116. Conderen semetzat artu ninduen nere adiskide maiteak;<br />
ori gero lau urtetan elkarren <strong>bar</strong>ruko ginala. A Itzald II 73.<br />
(Tras tema nominal nudo). Goitu dogu bene benetan etxe <strong>bar</strong>ruko errierten buru bakar au. Mg PAb 214.<br />
Atoz orain nerekin Erri <strong>bar</strong>ruko Etxe aberats edo Jauregi eder batera, non bizi naizan nere era guzietara. VMg<br />
12. Kale <strong>bar</strong>ruko dantzarijak ez dira segurubago geratuten eureen tanbolin egunetan, bestiak baino. fB Olg 73.<br />
Alan, erriko jentiak gura balebee, kendu legijeez guztiz [dantzaak] eureen errikuak eta luur <strong>bar</strong>rukuak. Ib. 153.<br />
[Españaren izena] arkitzen dalarik argi ta garbi España <strong>bar</strong>ruko itzkuntz eder Euskarazkoan. Izt C 15. Probinzia<br />
<strong>bar</strong>ruko Erri askotatik batutzen dira plaza agirikoetara gizonak millaka. Ib. 253. Leize-<strong>bar</strong>ruko arkaitzak. Arr<br />
GB 78. Bere etxe-<strong>bar</strong>ruko bizitza. Zab Gabon 93. Zer iana, iakinbidea ta biotz-<strong>bar</strong>ruko atsegintasuna gura<br />
nituke erri guztietan. Ag AL 46. Baserritarren artean, a<strong>bar</strong>kadunen artean daude <strong>Euskal</strong>erri <strong>bar</strong>ruko<br />
euskaldunik egiazkoenak. Ag G 96. Agots-lege batzuk itz <strong>bar</strong>rukoak dira (vocabulares), besteak bi itzen artekoak<br />
(perifrásticas). A Eusk 1919-1920 (I), 7. Itxaso-<strong>bar</strong>ruko koralak baño gorrijaguak ixaten dira nire larrosak.<br />
Altuna 34. Gustiz asarre ibilli zirean etxe-inguruko ta etxe-<strong>bar</strong>ruko bazterrak aratuten. Kk Ab II 12. Kutxatilla<br />
<strong>bar</strong>ruko txorija begi-itxi-edegi baten aienatu yaken. Otx 49. Erromes-sail beltza ari da kantetan / eliza-<strong>bar</strong>ruko<br />
penitentziketan. SMitx Aranz 140. Meza-<strong>bar</strong>ruko jaunartze artan lortzen degu Juan ebanjelariaren Kal<strong>bar</strong>ioko:<br />
ecce mater tua. Ib. 171. Gogo-<strong>bar</strong>ruko gertariak. Mde Pr 321. Hegiaphaliaraiño urbiltzea eta bere orma<br />
<strong>bar</strong>ruko bizilagunen berri ikastea. Etxde JJ 91. Kolko <strong>bar</strong>ruko poza gorde eziñik. Bilbao IpuiB 49. Etxe <strong>bar</strong>ruko<br />
lanetan / abeslari bertsoetan / aberiak gobernetan. BEnb NereA 139. Lur-<strong>bar</strong>ruko hil-erriaren ixiltasun pixua.<br />
Lasa Poem 96. Perpaus <strong>bar</strong>ruko hitzen joskeraraino. MEIG VI 41. Merkataritzarako eta itsasketarako jaio zen<br />
hiria, izena bera du lekuko, inoizko portuaren ertzetan, lur <strong>bar</strong>rukoen sar-irtenbide izan zedin. MEIG IX 40.<br />
(Tras adv. de lugar con suf. -ko). Ia orko <strong>bar</strong>ruko ogi orreeri buelta emoten deutsazan. Bilbao IpuiB 214.<br />
(Tras adv. de lugar sin suf. -ko). Jakin leike zer diñoen or <strong>bar</strong>rukuok? Ag Kr 98. [Erritar] bat bakarra dago,<br />
ta berori or <strong>bar</strong>ruko pozu sakon orretan. Bilbao IpuiB 218. Ormen neurriak, <strong>bar</strong>atzeko etxetxu ospatsuaren ate-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
140
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
leioak, an <strong>bar</strong>ruko armario ta gordailluak; erabat esan, lapurretan ganoraz egiteko zerzelada ta azbegiak.<br />
Erkiag <strong>Bar</strong>B 46.<br />
(Temporal). "Urte <strong>bar</strong>rukoak dira, son del mismo año (V)" A EY III 314. "Urte <strong>bar</strong>rukoak dira (V-arr, Gazp),<br />
bost egunen <strong>bar</strong>rukoak dira (G-azp)" Gte Erd 76. Etxe edo familia bakoitzeko buruak illaren amarrean<br />
artuko dezute urte <strong>bar</strong>ruko arkume mantxa gabeko bana. Lard 71. Komedia ere XVIIIgarren mendekoek ontzat<br />
emango zuketena, egitekoak 24 ordu <strong>bar</strong>rukoak baitira. MEIG I 163.<br />
b) De dentro de, de al cabo de. Begira. Egin zagun kontu sei illabete <strong>bar</strong>ruko izparringi bat eskuetan degula.<br />
Ldi IL 93.<br />
- BARRUKO ALDE. Parte de dentro, interior. v. <strong>bar</strong>rualde. Gu mauka-mauka ari ginan artean, <strong>bar</strong>ruko<br />
aldean komentuko nagusi berastegiarra ta bestetxo bi bazkaltzen ari ziran. A Ardi 79s. Gizonaren eskuak [iztar]<br />
heien gainean zabaltzen zirelarik eta <strong>bar</strong>ruko aldera eztiki oratzen zituztelarik. Mde HaurB 19. Uriaren <strong>bar</strong>ruko<br />
alderantz joan da gero. Erkiag BatB 126. Etsaiak zai-zai egon bear zuan <strong>bar</strong>ruko aldetik iges irtetzeko. NEtx<br />
LBB 173.<br />
- BARRUKO ARROPA. Ropa interior. Bai soñekotarako ta bai <strong>bar</strong>ruko erropetarako, aukera aundia etorri<br />
zait. NEtx Nola 16. <strong>Bar</strong>ruko erroparik etzuan ekarri. BasoM 147.<br />
- BARRUKO ELASTIKO. "Camiseta interior. <strong>Bar</strong>ruko elastikua zikiña daukat" Elexp Berg.<br />
- BARRUKO GIZON. "<strong>Bar</strong>ruko gixona, tripulante" (V-ger) Ort Voc. Lenengo joteagaz batera ipiñi eban<br />
azpikoaz gora Sardinzarren txalopea, ta <strong>bar</strong>ruko gizonak, ur azalean alegiñak egiten oso mekotuta gero, ito egiñ<br />
ziran. Ag Kr 208. Txo!... tire aurre trabenara ta esaidxok trabenerieri ur anpur bat omoteko, yarra baten,<br />
<strong>bar</strong>ruko-gixonantzako dala-ta. Ort Oroig 21. Ontziari ibilpidea emon egioen <strong>bar</strong>ruko gizonak. Erkiag Arran 77.<br />
- BARRUKO GONA. "La combinación. Oiñ iñok eztarabill <strong>bar</strong>ruko gonaik" Elexp Berg. "Oiñ <strong>bar</strong>ruko gonia<br />
esaten dok, da len kámixia" Ib. Ez <strong>bar</strong>ruko gonarik / ez mirinakerik: / neure biotza daukat / naibagaz beterik.<br />
Azc PB 176. Begiratu zazu gero nola dauzkan Malenek atorrak eta <strong>bar</strong>ruko gonak. Ag G 247.<br />
- BARRUKO IKARA. "<strong>Bar</strong>ruko-ikaria, emoción, estremecimiento interior. Irakorri-geia <strong>bar</strong>ruko ikariagaz<br />
amaittu neban" Etxba Eib.<br />
- BARRUKO JANTZI. Prenda interior. v. <strong>bar</strong>ruko (2). <strong>Bar</strong>ruko jantzi garbiak ipiñi. Ag G 6. Malenek<br />
<strong>bar</strong>ruko jantzi zuri garbiak oe gañean ipiñi. Ib. 136. Aulkitxuan <strong>bar</strong>ruko jantzi aldagarri bat. Erkiag BatB 106.<br />
- BARRUKO LAGUN. "<strong>Bar</strong>ruko lagune, tripulante" (V-ger) Ort Voc. v. BARRUKO GIZON. Urrunguen,<br />
anpurtxu bateitxik eze yoten dot soidxiegaz <strong>bar</strong>ruko lagun bet. Ort Oroig 18s.<br />
- BARRUKO LEGORTASUN. "<strong>Bar</strong>ruko legortasuna (V-och), estreñimiento" A EY IV 227.<br />
- BARRUKO NAHIEZ (V-gip). "<strong>Bar</strong>ruko-naieza, indisposición, malestar. Juan lanera eta <strong>bar</strong>ruko-naiezak artu<br />
nau" Etxba Eib.<br />
- BARRUKO SIKU (V-gip). "<strong>Bar</strong>ruko-sikua, estreñimiento. <strong>Bar</strong>ruko-sikuakin dabil aspaldi onetan" Etxba Eib.<br />
- BARRUKO TRISTURA. "<strong>Bar</strong>ruko tristuria, larrigura, cuerpo triste. Juanek <strong>bar</strong>ruko tristuria kentzeko pare<br />
bat kopa joteittu goizero" Elexp Berg. En Etxba Eib sólo aparece la acepción de "melancolía, desánimo". <br />
Egun bi edo irura, botikarixo jauna aurkittu zan <strong>bar</strong>ruko tristuriakin, eta emaztiari eskatu zetsan janari on bat<br />
gertau zeixola ogetik jaikitzen zanerako. Etxba Ibilt 473.<br />
- BARRUKOZ KANPORA, BARRUKOAZ KANPORA. Al revés. Dedar egiten dozue, alakoak engañetan<br />
dabela Konfesorea, deungaro konfesetan dala. Biurtu egizue orain <strong>bar</strong>rukoaz kanpora soñekoa. Zegaitik auxe<br />
berau eztozue zeurok gaitik uste izaten? Añ LoraS 33. Iruntzietara edo <strong>bar</strong>rukoz kanpora ipiñi. A Txirrist 66.<br />
- BARRURA (Lar, Añ (V)). a) Adentro, al interior. "Dentro, ir" Lar. Cf. <strong>bar</strong>rura como part. s.v. <strong>bar</strong>ruratu. <br />
Silverori ezer esan baga, sartu zan <strong>bar</strong>rura. Lazarraga 1141vs. Atseginik sar ez dakidan / oi biotzeti <strong>bar</strong>rura. Ib.<br />
1146v. Pastoreak, ea, <strong>bar</strong>rura sar zaitez, / Xaio dan Xaun onekin konsola zaitez. Acto 403. Guazan etxe<br />
<strong>bar</strong>rura. Mg PAb 165. Dator zugana, eta aurkituten dau zure bijotza alde guztijetatik zabalik, eta sarzen da<br />
<strong>bar</strong>rura nundik nai. Astar II 141. Ze uste izan eben ekusela Anibal Erromako ateetatik <strong>bar</strong>rura sarzen. Ib. XII.<br />
Poza sartu jat <strong>bar</strong>rura. AB AmaE 23. Etorrenean Marin atera / etzan sartuten <strong>bar</strong>rura etxera. Azc PB 158.<br />
Kurutze bat egiñaz <strong>bar</strong>rura sartu zan. A BeinB 93. Baiña <strong>Euskal</strong>erriak daukazan mugetatik <strong>bar</strong>rura badator<br />
iñor zematuaz edo zerbait kentzeko asmoetan. Ag AL 49. Sartu ziran iauregi atako atetik <strong>bar</strong>rura. Ib. 100. Itzal<br />
eta lotsa andiagaz irago bear da [Ostiya] ainbat lasterren eztarritik <strong>bar</strong>rura. Itz Azald 159. Egi zaleak bagara<br />
esan daigun egia: geu pozkor bagabiltz, ezta iñoren naigabea gure mingañetik <strong>bar</strong>rura sartzen, geientsuetan. Ag<br />
Kr 202. Olatu zaparrada asko sartuten zirean <strong>bar</strong>rura, ta guztiak egozan oso bustita. Echta Jos 252. Entzuizu,<br />
Doña Masima, obeto egingozu leio orretatik <strong>bar</strong>rura joaten bazara. Ib. 66. Besteren bordatik arkuma bat atera<br />
naiean zebillen Pernando. Kanpo-aldetik <strong>bar</strong>rura eskua sartuta, isetsetik eltzen zion arkumari. Muj PAm 71.<br />
Usain gozua sartu zan leiotik <strong>bar</strong>rura. Altuna 47. Asi zan xerrairi ozka egiten, euren artean lukainka topauko<br />
ebalakoan, eta <strong>bar</strong>rura eldu zanean arbi otzak otzikara emon eutson. Or Tormes 27. Pintetako erabilteban urak<br />
emondako lurruna sudur-zuluetatik gora juaten yakon <strong>bar</strong>rura arnas-aixiaz naste, ta orrexek ekarteutson buruko<br />
miña. Kk Ab II 20. Itxasgoibe edo nibelean, ogei ta amabi kilometro <strong>bar</strong>rura eta zazpireun ta berrogei ta amar<br />
kilometro itxas-ertzean azitzen omen dira [sekuoiak] Kalipornian. Munita 101. Alkarri bultzaka <strong>bar</strong>rura bidean<br />
asi ziren. Etxde JJ 150. Arantza, baltzerana zan, begi illunduna, <strong>bar</strong>rura dei-egiten dakien begi zoragarrien<br />
jaube. Erkiag Arran 26. Zatozte pixka batean <strong>bar</strong>rura, oraindik badegu astia-ta. NEtx Antz 44. Bata,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
141
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
sukalderako bidea da, ta orrezaz gañera, ortik <strong>bar</strong>rura dagoz etxeko logelarik onenak eta jantokia eta a<strong>bar</strong>.<br />
Erkiag BatB 133. An dezu, bere etsaiz betetako ardangelan, Jainko txiki bat bezela, tapa-tapa atetik <strong>bar</strong>rura<br />
sartzen. NEtx LBB 111. Eskatu zituen tijeretxuok / askatuteko jostura / sartu zituen tijeretxuok / bihotzetikan<br />
<strong>bar</strong>rura. Balad 141.<br />
"<strong>Bar</strong>rura sartu, encerrar, meterle a uno en la cárcel" Etxba Eib.<br />
Amazazpi urtekin, maitagarria zegoen neskatxa, ta luzatu gabe, mutillen baten begietan sar zitekean oso<br />
<strong>bar</strong>rura. NEtx LBB 42.<br />
"Patiñ ori <strong>bar</strong>rure dao (V-arr)" Gte Erd 263.<br />
(Tras gen.). Obiaren <strong>bar</strong>rura aldian-maiz begiratzen zuen, baña ezer ikusten etzuen. Lard 468. Eta kolpe<br />
izugarri bat deskargatu, eta esku hura moztu eta txaluparen <strong>bar</strong>rura erori zan. Arr May 183. Jaunartu aurretik<br />
pekatu txikien erdoia kentzea ongi da, zure <strong>bar</strong>rura datorkizun Jaun-aundiari zor zaion begirapena gatik.<br />
ArgiDL 43. Azkenean uraren <strong>bar</strong>rura ito eta gero legorrean jan. JAIraz Bizia 42.<br />
(Tras tema nominal nudo). "Etxe <strong>bar</strong>rura sartu da (V-gip)" Gte Erd 41. "Berebil [...] <strong>bar</strong>rura (V-arr) [...]<br />
antomobil <strong>bar</strong>rura sartu gera (G-azp)" Ib. 42. Orduban sartu zira Eleisa <strong>bar</strong>rura. JJMg BasEsc 46. Ur au<br />
bere irten lekuan guztiz da ioria, otza eta garbia, eta baldin gertatzen bada Erri<strong>bar</strong>rura ekartea naikidatzen dan<br />
bezin ondo, bertako jendeari egingo litzaioke mesede andia. Izt C 101. Beragaitik izaten zeban [kobre] onek ain<br />
jaso andia España <strong>bar</strong>rura. Ib. 68. Begira jarriten da ermitatxo <strong>bar</strong>rura. AB AmaE 390. Begiratu eik, aurra,<br />
topiña <strong>bar</strong>rura. A BeinB 74. Zergaitik bakarrik austen dau <strong>bar</strong>au osoa, nai janaritzat, nai edaritzat, nai<br />
osagarritzat, kanpotik artu ta sabel <strong>bar</strong>rura iragoten danak. Itz Azald 161. Euren buruak galtzeko zori txarrean<br />
doiazala igarri edo gogoratu <strong>bar</strong>ik, sartuten dira itxas <strong>bar</strong>rura, etxeak añako baga zuri sendoen artetik. Ag Kr<br />
30. Gelditu erazoten ebezan bidazti gustijak, eruan baso-<strong>bar</strong>rura, lotu antxe zugatz-enborrai. Kk Ab I 116. Egan<br />
dijoaz usotegirontz, / egan dijoaz usoak, / ta Zure Biotz-<strong>bar</strong>rura doaz / maite zaituzten gogoak. Jaukol Biozk 31.<br />
Guardiazibillak alkar begiratu zuten, maltzurki, eta ate <strong>bar</strong>rura lepoak batera luzatu zituzten. Ugalde Iltz 38.<br />
(Tras ines. o adv. de lugar). Itxiko neuskijo, goitu al daidala, etxeko guztiak illgo gaitubana dakidan arerijo<br />
bati atian <strong>bar</strong>rura sartuten. fB Ic II 272. Gero erre ebezan sasiak eta ikusirik sasipean egoala zulo andi bat,<br />
munan <strong>bar</strong>rura sartuten zana, arriakaz bete eben a zuloa. Echta Jos 247. Bere urratsak oihan sakonetan <strong>bar</strong>rura<br />
ezkutatzera. Mde HaurB 74. Parkean <strong>bar</strong>rura ikusi dizut joaten. Ib. 43. Zer zeukan zer joan or <strong>bar</strong>rura olako<br />
gizon arrotzak? Ag G 111.<br />
(Tras alativo). Esan biar ixan dodana esan dot-eta, banua neu atzera zorrora <strong>bar</strong>rura. Otx 79. Ia, txotxo,<br />
ona <strong>bar</strong>rura! Bilbao IpuiB 89.<br />
b) Al cabo de, dentro de. "Urte bete <strong>bar</strong>rura joango naiz (G-azp), gu etorri eta ordu laurden <strong>bar</strong>rura etori zan<br />
(G-azp)" Gte Erd 41.<br />
- BARRURAGO. Más adentro. Ta artuten ezpadira konfesetara duazanak berba bigunakaz, lagunduten<br />
jakeela aterateko ezkutuban dagozan suge okertubak, <strong>bar</strong>rurago sartuko dira. Mg CO 193. Aurrerago eta<br />
<strong>bar</strong>rurago sartuko zara [demoniuaren sarian]. Astar II 150. Baina puska bat <strong>bar</strong>rurrago iragota, aztertuten<br />
baditugu estadu bakotxaren zer eginak, guztietan dago Kurutzia. fB Ic III 370. Sartu zan leen baño bere<br />
<strong>bar</strong>rurago pekatuan. Ur MarIl 32. Txapela <strong>bar</strong>rurago sartu. A BeinB 55. Urrenguan ez kolkuan gorde [arto<br />
zatija], <strong>bar</strong>rurago baiño. Jan, jan. A BGuzur 119. Eztakit zer sartu zitzaidan belarrian <strong>bar</strong>rurago: zeinuen otsa,<br />
ala gizon ta gixon, andere ta anddere aien zalaparta. A Ardi 45. Eta geruago <strong>bar</strong>rurago sartzen yakon arantzea<br />
bularrian. Altuna 36. Ontan ikusmiñaz <strong>bar</strong>rurago sartzen zerate ta ona sukaldea. Inza Azalp 32. Eskua pijamalepoaren<br />
pean piska bat sarturik, gero <strong>bar</strong>rurago, eta <strong>bar</strong>rurago oraindik. Mde HaurB 16. Uskeriekin<br />
gabiltzala, ez gaude ez aseak, baiña bai engaiñatuak. Axaletik bizi gera eta eztugu <strong>bar</strong>rurago sartu nai. Vill<br />
Jaink 143.<br />
- BARRURAINO. Hasta dentro. Morgako semea da bera, ta ondo baiño obeto agiri dau zein <strong>bar</strong>ruraiño<br />
daukon sartuta txiki-txikitatik ikasi eban berbetea. Vill in Bilbao IpuiB 7.<br />
"Leiza oso <strong>bar</strong>ruraño dago (G-azp)" Gte Erd 263.<br />
(Tras tema nudo). Oroitzen al zera, Leon, osa<strong>bar</strong>en eriotzea biotz-<strong>bar</strong>ruragino sartua zuelarik, zein beluri<br />
ta zurbil, zein biozmindun ta atsekabetsu egun oso artan gekusen? A Ardi 100. Oneraño, eliz-<strong>bar</strong>ruraño,<br />
dakartzkie zaldun eta andere aundi-iritzi oek. TAg Uzt 25. Ipui guziak, ori baiziran: ipui utsak. El<strong>bar</strong>riarena, ez<br />
ala. Egi garbia ta biotz-<strong>bar</strong>ruraiño sartzen zana. NEtx LBB 92.<br />
(Tras ines.). Emaztiak aitzen emon zetsan esanaz, euren etxe obian sorgiñ gaiztuak tratu txarrian<br />
erebixelako zurkatxa sarturik ariman <strong>bar</strong>rurañok. Etxba Ibilt 467.<br />
- BARRURAKO. a) (Adv.). Para el interior. Zenbat eskandalu emendik, etxe <strong>bar</strong>rurako ta kanporako? JJMg<br />
BasEsc 207. Debekatzen zebala Franziatik abelgorria sartzea Gipuzkoa <strong>bar</strong>rurako. Izt C 177. Jesusen nekaldi<br />
guztian ezta beretzat atsegin apurrik, baizik miñik garratzenak gorputzean eta naigaberik beltzenak <strong>bar</strong>rurako<br />
edo gogorako. Inza Azalp 65.<br />
(Decir, etc.) para sí. Gaur eztauat emongo bada --zinoan bere <strong>bar</strong>rurako. (V-arrig). A EY III 399. Auxe dok<br />
eguraldi ederra <strong>bar</strong>atzian biar-egitteko! --<strong>bar</strong>rurako esan eban. Altuna 64. Beti yagok toki berberan --elaiak<br />
<strong>bar</strong>rurako egitten eban. Ib. 11. Au dot nirea --esan eban <strong>bar</strong>rurako. Bilbao IpuiB 129. Ai emen baneuka azeritxu<br />
ori! --iñoan <strong>bar</strong>rurako. Ib. 200. Bere <strong>bar</strong>rurako: "Motellak, bai ikustoki beltza", esan balu bezela. Ugalde Iltz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
142
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
32.<br />
b) (Adnom). Gurdia bide zabalean utzi ta txerpolariak musika-tresnakin <strong>bar</strong>rurako bidean ikusi zituztenean,<br />
oso alaitu ziran. Anab Poli 95.<br />
- BARRURANTZ (-nz- Añ (V); <strong>bar</strong>ruronz Lar; <strong>bar</strong>rurantxa V-ple ap. Holmer ASJU 1968, 122). Hacia dentro.<br />
"(Hacia) dentro, <strong>bar</strong>ruronz" Lar. Ibilli ta ibilli, etxe loi-zarrera eldu ta <strong>bar</strong>rurantz begiratu eban. Altuna 16.<br />
Ikusi eben eskua soka bategaz estuta eukola basatxono-<strong>bar</strong>rurantz. Kk Ab II 43. La<strong>bar</strong>a juan eta zulo batetik<br />
<strong>bar</strong>rurantza begiratu eban. Otx 88. Yauregi <strong>bar</strong>ruruntz dijoa. Zait Sof 192. Inpernua. Atea, <strong>bar</strong>rurantz joateko<br />
soil-soillik edegiten dana. Erkiag BatB 202. [Gauzak] oroimen-irudimenetan ditugu, noiz axal-axalean<br />
kanpoalderantz irauliak, noiz <strong>bar</strong>rurantz. MEIG VII 27.<br />
- BARRURANTZAKO. (Adnominal de <strong>bar</strong>rurantz). Baserritarrak <strong>bar</strong>rurantzako irri<strong>bar</strong>re bat eginda, esan<br />
eban bere artian. Kk Ab II 117.<br />
- BARRURATXO. Dim. de <strong>bar</strong>rura. Buruko ille bakanak urdin, ortz-oeak utsak, eta ezpain biak <strong>bar</strong>ruratxo<br />
bilduak. Mok 4.<br />
- BARRUTIK, BARRUTI. a) Por dentro (sdos. prop. y fig.). "<strong>Bar</strong>rutik [ikertu, erakutsi] (G-azp)" Gte Erd 269.<br />
Ifinten deuskuzala [demonioak] <strong>bar</strong>ruti pensamentu gestoak. "Poniénonos allá dentro malos pensamientos".<br />
Cap 69. Kanpotik Kristau onaren figura duenak, baña <strong>bar</strong>rutik sepultura zurituak eta edertuak bezela likitsa,<br />
usai gaiztoa eta zikintasuna baizik eztuenak. Gco I 444. Ezin kanpotik bereztu edo distingidu leitekez geijenetan<br />
iru adorazinoe oneek; eta alan <strong>bar</strong>rutik edo geure intenzinoiagaz egin biar dogu. Astar II 45s. Onetarako agindu<br />
zion, kutxa, arka edo ontzi zurezko, kanpotik eta <strong>bar</strong>rutik betunez igortzia egin zezala. Lard 8. Gaitx da<br />
ezagututea / <strong>bar</strong>ruti gizonak, / deungen deungenak daukez / min gozoak eta onak. Azc PB 344. <strong>Bar</strong>ruti garbi<br />
garbie ta kanpoti kez [...] baltziturikoa. A BGuzur 156. Etziran <strong>bar</strong>rutik gaistoak Tramana ta Brix. Ag Kr 171.<br />
Azaletik izerditan bustia ta <strong>bar</strong>rutik su-garrean errea. Ag G 311. Bilbotik itxasoruntz goazela ezker aldetik<br />
dauden erriak eztirudite Bizkaikoak. Gero ekarri nion / artua <strong>bar</strong>ruti, / libra biko zatia / zan gutxieneti. Noe 108.<br />
Bai, gixon-itxura ederra! Arimea aldendu ezkero, naiz kanpotik naiz <strong>bar</strong>rutik ori ta astotzar andi bat aren baten.<br />
Kk Ab I 35. Euzkeldun antza, azaletik baga, <strong>bar</strong>rutik euki biar ebala. Kk Ab II 156. Indar aundiko gorputza<br />
dauka, / korajetsua <strong>bar</strong>rutik. Tx B I 167. Pagenstecher eta Prince jaunek ere estudiatu zuten <strong>bar</strong>rutik Sra Reyes<br />
de Z., Mexikotar medium haundiaren bidez. Mde Pr 325. Aingeruak lez itz egin baña / malizi baltza <strong>bar</strong>rutik.<br />
BEnb NereA 53. Paavo Haavikko, lirikoa da. Azalez eta <strong>bar</strong>rutik, aldatu ta <strong>bar</strong>rieztatu egin dau finlandiar<br />
olerkia. Alzola Atalak 96. Eta <strong>bar</strong>rutik garretan, batu zittuan Dama guztiak bere jiran. Etxba Ibilt 486. Berriro<br />
onuntz azaldutziak / <strong>bar</strong>rutikan nau ni poztu. Uzt Noiz 52.<br />
(Tras gen.). Asmau begie ibillitea uren <strong>bar</strong>rutik, / Asmau begie zelan ibilli iya aidean. AB AmaE 174.<br />
(Tras tema nudo). Etxe-<strong>bar</strong>rutik aur-zarata balebil. Ldi IL 16. Lege esi <strong>bar</strong>rutik bizi zen ezkero, nun-nai<br />
arki zezakean lana. Etxde JJ 225.<br />
b) (Lar, Añ (V)), BARRUTI (Lar). De dentro, desde dentro. "Dentro, salir de" Lar. "(De) dentro" Añ. Emen<br />
ak egin eustan <strong>bar</strong>rutik zizpuru. AB AmaE 292. Atea eregi ebanean, <strong>bar</strong>rutik etorren argiagaz ezagutu genduan<br />
deizalea zein zan. Ag Kr 147. (<strong>Bar</strong>rutik). Andria! Alz Bern 64. (<strong>Bar</strong>rutik). Bederatziik zortzie; zortziik zazpie;<br />
zazpiik seie... Lek EunD 37. Danak agurtu zuten <strong>bar</strong>rutik maitekiro. TAg Uzt 203. Zabaldu [toxa] berau ta artu<br />
eban <strong>bar</strong>rutik zigarro-papel liburutxu okertu ta tximurtu bat. Kk Ab I 102. Ondar-pillo beltz-ugerra <strong>bar</strong>rutik<br />
itxas-uiñak irabiatu oi du. Zait Sof 178. Aita ere oraintxe dator <strong>bar</strong>rutik. NEtx Antz 36. Itaundu eutsen <strong>bar</strong>rutik.<br />
Bilbao IpuiB 100. Eta <strong>bar</strong>rutik gogor dirautse: / "Beterik dogu etxia!". BEnb NereA 60. Berriro zaratak eta<br />
ateari danbateko aundia <strong>bar</strong>rutik. NEtx LBB 171. Haiek irentsi dute, baina berak <strong>bar</strong>rutik bere gau-hilarriz<br />
argitzen ditu. MEIG IX 130 (en colab. con NEtx).<br />
(Fig.). Sinceramente. Danak agurtu zuen <strong>bar</strong>rutik maitekiro. TAg Uzt 203.<br />
(Tras gen.). "<strong>Bar</strong>rutik erten, abrirse, expansionarse, hacer confidencias. Nik nere <strong>bar</strong>rutik oso nekez erteten<br />
det" Gketx Loiola. Urten biar dau [propositubak] bijotzaren <strong>bar</strong>ruti, ta ez euki bakarrik ao ta ezpanetan. Mg<br />
CO 86. Biotzaren <strong>bar</strong>rutik urten biar dabee [zizpuru] oneek. JJMg BasEsc 58. Zer deutsa bada atera arren /<br />
Uren <strong>bar</strong>rutik arraiñak? AB AmaE 57. Apaizak, Meza soñeko ta guzti, elizako burni-leiora jetxi dira, ta burnien<br />
<strong>bar</strong>rutik agertu da Malentxo. Ag G 340. Azeri onek beren <strong>bar</strong>rutik / Bidaltzen daben aixe beroaz / Orri ta lorak<br />
zimeldu daustaz. Enb 137. Abots eme aul bat atera zan gelaren <strong>bar</strong>rutik eskarikor. Etxde AlosT 53. Oihu egin<br />
zuen Theresak bere bihotzaren <strong>bar</strong>rutik. Mde HaurB 91. Liburutegi baten <strong>bar</strong>rutik pattar-botila bat hartu. Ib.<br />
36. Xirdoganako eukan jita [...] bere <strong>bar</strong>rutik errotik, tutarrez kendu uste eban. Erkiag Arran 178. Sinisturik<br />
diabruari iges erain zetsala, Jaungoikuan laguntasunagaz, emakume koittauan <strong>bar</strong>rutik. Etxba Ibilt 465.<br />
Beraren <strong>bar</strong>rutik sortuak. MEIG IX 124 (en colab. con NEtx).<br />
(Tras tema nominal nudo). "Kotxe <strong>bar</strong>rutik otsein zidan (G-azp) [...] kotxe <strong>bar</strong>rutik deituzten (V-gip)" Gte Erd<br />
41. Diabrubak, sare <strong>bar</strong>ruti alderik egin ez dagijen, asmau eragiten deutsee askori, dongaro esango dala. Mg<br />
CO 122. Errugutu biotz <strong>bar</strong>rutik Jaunari, kondenetako zorian ta urrean dagozanakaitik. Añ EL 1 58. Alegeriako<br />
Erri <strong>bar</strong>rutik arrikada bateko bidastian dago iturri bat. Izt C 78. España <strong>bar</strong>rutik etorritako asko. Ib. 4. Toki<br />
aietan Bizkai <strong>bar</strong>rutik agiri dan zeru garbirik ezta ikusten. Ag G 215. Augaitik, ba, gaur bijotz-<strong>bar</strong>rutik /<br />
damotzut on-etorrija. Enb 121. Atera egidazube pizka baten zorro <strong>bar</strong>rutik. Otx 85. Ilketa, ezkontza ta<br />
arria<strong>bar</strong>rak, ire ao <strong>bar</strong>rutik bota dituk. Zait Sof 134. Emakumeak etxe-bizitza <strong>bar</strong>rutik atera bitez. NEtx Antz 29.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
143
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Eiota ala eio <strong>bar</strong>ik? --itaundu eutsan orduan Iñasik ataute <strong>bar</strong>rutik. Bilbao IpuiB 172. Eliza <strong>bar</strong>rutik zaratak<br />
datoz. NEtx LBB 171.<br />
(Tras ablativo). Zagoz orain geldi-geldi. Txistik be ez atara ortik <strong>bar</strong>rutik. Otx 81.<br />
- BARRUTIKO. De dentro, que viene de dentro. [Amodijo au] izan biar da <strong>bar</strong>rutikua, eta alan ez bakarrik<br />
ezteutsagu gatxik nai izan biar proximuari, ezteutsagu gorrotorik euki, ez poztu datorkijozan gatxakaz. Astar II<br />
23. Baña zuk diñozuzan <strong>bar</strong>reok, ete dira gero benetakoak, <strong>bar</strong>rutikoak; or, kolkoaren mamiñean olako kili-kili<br />
gozatsu ori eragiten dakienak? Bilbao IpuiB 10. Ordua, kilkerren jardun aundikoa. / Lurbira iratzarri, / gazte ta<br />
jaioa. / Sugarra danean, / dan-dana argitua, / itxungigaitza dan / gauzen <strong>bar</strong>rutiko / ederrak biztua. Gand Elorri<br />
49.<br />
- BARRU TXIKIA EDUKI. "<strong>Bar</strong>ru txikia euki, no saber guardar un secreto o callar (V)" DRA.<br />
- BARRUZ. Por dentro (sdos. prop. y fig.). Kanpoz lanean eta, / <strong>Bar</strong>ruz erregutzen, / Jainkozko gizona da /<br />
Ontan ezagutzen. Ezale 1898, 82a. Gogo gaxoak ezin zeruratu daitekez <strong>bar</strong>ruz ta osoro garbi ta gertu aurkitu<br />
arterageño. I<strong>bar</strong>g Geroko 114 (ap. DRA). Uria baiño naiago eban / Errekarteko bizitza, / bere eukietan txiroa<br />
baiña / <strong>bar</strong>ruz gendun aberatsa. BEnb NereA 146. Kanpotik oso itxura ederra, / <strong>bar</strong>ruz bizitza estuan, / gaur<br />
legez len be txuleta onak / eukanak jaten zituan. Ib. 217. Mingañez uso, <strong>bar</strong>ruz gau-txori. Ib. 152. Zuk nai<br />
dezunarekin aitortu bear dezu. Baña al dala beti batekin. Geiena laguntzen dizunarekin, <strong>bar</strong>ruz lasai uzten<br />
zaitunarekin. MAtx Gazt 94s.<br />
- BARRUZ-BARRU. "(V-arr), medir los saltos hasta el talón del pie" A s.v. <strong>bar</strong>rutu (no se trata obviamente de<br />
un participio, sino de una expresión adverbial).<br />
<strong>bar</strong>ruagotu. "Ahondar" Lar. v. <strong>bar</strong>ruragotu.<br />
<strong>bar</strong>rualde, <strong>bar</strong>rukalde (V-gip ap. Elexp Berg). Parte de dentro. "La parte interior de un edificio, persona...<br />
Otz onekin etxe <strong>bar</strong>rukaldiak pe oztuta gelditzen die" Elexp Berg. Relijiosaz beterik dago / <strong>bar</strong>ru aldeti<br />
[monesterio] guztia. Lazarraga (B) 1198vb. Anjel, esarleku batean urriñera begira jarrita, bere <strong>bar</strong>rualdea<br />
zearo ikusteko asmoetan gelditu zan. Ag Kr 153. Iruzur (engaño) dagiñean ere, ezagun du gezurtiak<br />
<strong>bar</strong>rukaldetik. Ayerb EEs 1914, 257. Istar-zabalka Eliza-<strong>bar</strong>rualdetik etxe-atarira joan zan. A Ardi 49. Labako<br />
atia <strong>bar</strong>ru aldetik itxikeran. Otx 87. Baso itzaltsu arek <strong>bar</strong>ru aldian eukan zabaluna andi batera jo eben. Ib. 105.<br />
Azkenian, uriko orma-esi <strong>bar</strong>ru-aldian laba bat aurkittu eban. Ib. 84. Igo adi ta usmatu ezak <strong>bar</strong>rualdea, ia ezer<br />
ikusten dekan. TAg Uzt 140. An ere eman omen zioten su, eta erre samartu ere bere <strong>bar</strong>ru aldea. Munita 36.<br />
Etxearen arpegi-muiñak, kanpo ta <strong>bar</strong>rualdiak alegia. Etxde JJ 214. Legor-<strong>bar</strong>rukaldeetan ezin iraun izango<br />
leukee arrantzaleok. Erkiag Arran 85. Lau ormei deutsela, atxikiak, <strong>bar</strong>rukaldetik, beste aska txiki ugari dago.<br />
Ib. 135. Bigarrenez jo eban atea. --Nor da? --entzun eban alako batean <strong>bar</strong>ru aldean. Erkiag BatB 45. Dendako<br />
<strong>bar</strong>rukaldean egoan tokian. Ib. 69. <strong>Bar</strong>ru-aldeko atea ertzedegi egoan. Ib. 63. Ba, Joxio buru-aundixan txapelak<br />
<strong>bar</strong>rukaldetik daroian ugalakin gerriko bat egitia nai neuke. SM Zirik 116. Alde batetik bestera igaro-nairik<br />
zebillela, <strong>bar</strong>ru-aldera egin naian, burni batetik esegita balia eziñik gelditu zan. NEtx LBB 73. Ikusiko<br />
bazenduke nere biotzaren <strong>bar</strong>rukaldia. Etxba Ibilt 458. En DFrec hay 4 ejs. de <strong>bar</strong>rualde y 2 de <strong>bar</strong>ru alde.<br />
<strong>bar</strong>rualdi. Período de encierro. Baitegian zegolarik, Jondone-Jakara erromes joatea pentsatu zun,<br />
<strong>bar</strong>rualdia amaitu-ala. Etxde JJ 211. --Ez nekin ezertxore. --Bai; ire <strong>bar</strong>rualdian gertatutakoak dituk oietxek. Ib.<br />
196s.<br />
<strong>bar</strong>rubete. Macizo. Cf. Lar: "<strong>Bar</strong>beta, la garrucha con que se mete dentro de la galera el esquife, viene del<br />
Bascuence <strong>bar</strong>rubeta o <strong>bar</strong>rureta, que significa lo que mete o lleva adentro". Zabalak, laukiak, <strong>bar</strong>ru-beteak<br />
eta buztinarriz egiñak dira [illobiak] eta trapezoide forma dute. Etxde Egan 1961 (1-3), 75.<br />
<strong>bar</strong>rugabeko, <strong>bar</strong>rubako. Desalmado. v. arimagabe (2). Ezegixuz siñistu onen guzurrezko berbak, andra<br />
au <strong>bar</strong>rubako eta siñistebako lapur ezagun-ezaguna yatzu-ta. Otx 19.<br />
<strong>bar</strong>ruka (V-gip ap. Elexp Berg). Jugando a pelota de modo que los que pierden el tanto son eliminados.<br />
<strong>bar</strong>ruka. v. 1 <strong>bar</strong>ruki.<br />
<strong>bar</strong>rukalde. v. <strong>bar</strong>rualde.<br />
<strong>bar</strong>rukari. "Penetrante" Lar.<br />
<strong>bar</strong>rukatu (BeraLzM). Extraer. Neol creado por Arana Goiri en 1896: "<strong>Bar</strong>rukatu (extraer), de <strong>bar</strong>ru<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
144
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(dentro)" AG 2336.<br />
<strong>bar</strong>ruke. v. 1 <strong>bar</strong>ruki.<br />
1 <strong>bar</strong>ruki (Arch VocGr, Dv (S), H, Foix ap. Lh), <strong>bar</strong>ruke (SP), <strong>bar</strong>ruka (Lecl), <strong>bar</strong>roki (BN-baig; Dv (BN), T-<br />
L), <strong>bar</strong>ruku (Gèze), <strong>bar</strong>reki (S). Ref.: A (<strong>bar</strong>roki); Giese CasaS 15. Establo, corral. "<strong>Bar</strong>rukea, toit à vaches,<br />
parc à mettre bétail" SP. v. <strong>bar</strong>rio (2). Bere konkubinez, amorez eta bere bilena tropelez, Turk gorte bat eta<br />
<strong>bar</strong>ruki bat eginik mundo ororen aitzinian eskandaloski bizitzeko. Tt Ar 70. Denbora hartan idiak beroki egon<br />
behar du <strong>bar</strong>ruki bero batean. Mong 587. Halere orhoit zaitezte fumengazione hori orduian on zitakela zenbait<br />
berdura emaitia <strong>bar</strong>rukietan <strong>bar</strong>na sugerik edo berze alimale lizunik han egon ez dadin. Ib. 594. Sorthü<br />
Betleemen <strong>bar</strong>rüki batetan egüberri bezpera gai minian. Bp I 152. Egüberri bezpera gaian <strong>bar</strong>rükü batetan<br />
sorthü eta mündian ezarri. CatOlo (ed. 1743), 28. Nik eremanen dit, bai, / gizon hori oherat, / edo eta bestela /<br />
<strong>bar</strong>ruku zokualat. (Har biluetarik eta ereman <strong>bar</strong>rukurat eta han untsa mata). AstLas 27. Haren <strong>bar</strong>rukia eginik<br />
zen / Zointan egon behar beitzien. / Hil zen [zamaria] bere <strong>bar</strong>rukian. Arch Fab 155. Hamar orenen aldean,<br />
[behiak] <strong>bar</strong>rükialat hotseman behar tü. 'À l'étable". Arch Gram 143. Xatharrez inguraturik, etzan zuen <strong>bar</strong>ruki<br />
(estalbia) batean; zeren ezpaitzuten <strong>ostatu</strong>an lekhurik ardietsi. HeH Lc 2, 7 (He manyadera, TB, Leon<br />
othelako). Aberiak eri direnian hun da <strong>bar</strong>rükiaren xuritzia. Ip Dial 80 (It ukullua, Ur kortia, Dv heia).<br />
Hazienda <strong>bar</strong>rükian egonago, hanbat hobiago. Ib. 62. Jaterat ukhaiten du eta <strong>bar</strong>rukirat igortzen dute etzaterat.<br />
Aitoron semea <strong>bar</strong>rukian sartzen da, hoin aphal jausteaz Jainkoa benedikatzen duela. Laph 57. Beteleemeko<br />
<strong>bar</strong>rukian sortzen da. Arb Bok 136. Elizaren bi saihetsetarik eskelerak eraisten dira Jesusen sor lekhiala,<br />
harpeko <strong>bar</strong>rükiala. Ip Hil 99. Jesüs <strong>bar</strong>rükian, / Bai laston gañian, / Dago nigarrez. UNLilia 8. Biriak guti edo<br />
aski andeatuak dituzten abere gorriek, badute kotsu handia beren kerruetan. Bide huntaz gaitza heda dezakete<br />
<strong>bar</strong>roki guzirat. JE Med 122. [Eriaren] etzantza ez dadiela beraz izan ez sukalde, ez <strong>bar</strong>roki gainean. JE Bur<br />
187. Behi bat bere <strong>bar</strong>ruki-heiatik khendurik, ordaindu zion bere zorra. <strong>Bar</strong>b Sup 170. Gauak iragaiten ditu<br />
<strong>bar</strong>ruki edo aterbe batean. Zub 21. Bi <strong>bar</strong>ne hauk --dio ene beharrirat nunbaitik-- zuten egiten duela lau mende<br />
jauregi huntako <strong>bar</strong>rokia. JE Ber 58. Nik ez dakita Jesus / nun dugun sortia? / Hari aski zitzaion / asto-<strong>bar</strong>rukia.<br />
Mattin in Xa EzinB 110. Hay un ej. más en DFrec.<br />
Cobertizo, cabaña. Eragin <strong>bar</strong>rüki bat taulaz, hariz eta ediren güzietzaz, gaian basa gizoner eta arimaler<br />
bürü egiteko. Egiat 158.<br />
"Lugar de pastoreo provisto de cerradura. También borda. Cuarto de desahogo en las casas (BN-baig)" Satr<br />
VocP.<br />
2 <strong>bar</strong>ruki (V-arrig-oroz-ple-och ap. A). "Menudillos o tripas de un animal" A. Armoni itza, zarra dugu gure<br />
artean: beste zerbait adierazteko erabilia du erriak itz txanbelin ori, egia esan. Ahariaren sabelki ta <strong>bar</strong>rukiak<br />
armoni deritzate, beiarenak gelimoni, txerriarenak txarmoni bezala. Zait Plat 58.<br />
3 <strong>bar</strong>ruki. Íntimamente. Gure buruarekin baño <strong>bar</strong>rukiago iñorekin ez gera bizi. "Más íntimamente". Zink<br />
Crit 46s.<br />
<strong>bar</strong>ruko. 1. "(V-gip) establo" A. v. 1 <strong>bar</strong>ruki.<br />
2. Prenda interior. v. BARRUKO JANTZI; cf. <strong>bar</strong>rungo. Zapi, alkondara, kaltzerdi eta <strong>bar</strong>rukoak ez dirala<br />
astero agertzen garbitu ostean. Erkiag BatB 152. Galtza eratsi, <strong>bar</strong>rukorik ez eukan, eta lotsari-aldeko azpiko<br />
azala urraturik eukala ikusi eban. Ib. 97.<br />
<strong>bar</strong>rukoi (Vc ap. A). "Profundo" A. v. <strong>bar</strong>rurakor. Apologia-n bere bizitza-arteko guztia gibel-ikustez<br />
ikusita ematen baitigu, ta ikuspide ori Faidon elkar-izketako berri <strong>bar</strong>rukoienez oso, borobil, adieraz dezakegu.<br />
Zait Plat 83.<br />
<strong>bar</strong>rukor. (Persona) dada a la vida interior. Edozein ardureari buru ardurea daurretso gixon <strong>bar</strong>rukorrak.<br />
Arriand JEL 1908, 306.<br />
<strong>bar</strong>rukoro. "Interiormente" e "intrínsecamente" Lar.<br />
<strong>bar</strong>rukotasun (Vc ap. A). "Familiaridad" A. Onegaz <strong>bar</strong>rukotasun andija artu eban, eta <strong>bar</strong>riketaldi luziak<br />
ixaten ebezan alkarregaz, antxiñeko aizkide ta lagun zarrak ixan balitzaz lez. Kk Ab I 103. Conde-ren semetzat<br />
artu ninduen nere adiskide maiteak; ori gero lau urtetan elkarren <strong>bar</strong>ruko ginala. Gure <strong>bar</strong>rukotasunaren berri<br />
beste gertari onek emango dizute. A Itzald II 73. Ezagutu izan ditu Nikanor-ek, asko ez baiña, <strong>bar</strong>rukotasunez ez<br />
baiña, arako neskatilla polit eta atsegingarriak. Erkiag BatB 135.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
145
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
2. Intimidad. Bakartiaren senak, gorabeera guztiak norberaren menpe ta <strong>bar</strong>rukotasunean jarten ditu,<br />
<strong>bar</strong>ruti estuan, ezipean, gorderik, besterengandik isilpean. Erkiag BatB 35s.<br />
<strong>bar</strong>rukotu. 1. Interiorizar. Itzak gizonan <strong>bar</strong>ruko gauzaak eta <strong>bar</strong>rukotuak agertuten dauez, nai <strong>bar</strong>rukoak<br />
nai <strong>bar</strong>rukotuak, bitzuak adinetik edo sentzumenetik urteten daiz. "Interiorizadas". A Gram 50.<br />
2. Integrarse. Kanpotarrak, edo kanpora joan edo <strong>bar</strong>rukotu, egin bier dabe. A Txirrist 61.<br />
<strong>bar</strong>ruku. v. 1 <strong>bar</strong>ruki.<br />
<strong>bar</strong>run (V, G ap. A; Aq 415). I (Sust.). 1. Interior, lo de dentro. "Interior, lo interior, <strong>bar</strong>runa (G)" Aq 415 (el<br />
editor da burruna, sin duda error de lectura; cf. ib. 399 <strong>bar</strong>runen y <strong>bar</strong>runean). Cf. Lar Cor 301: "En Azpeitia<br />
[...] <strong>bar</strong>ruan, <strong>bar</strong>runa". v. <strong>bar</strong>ru. Tr. Documentado en textos guipuzcoanos sobre todo en la segunda mitad<br />
del s. XIX. "Leku guziz santua" zeritzan zatiaren <strong>bar</strong>runa estaltzeko azal edo txapak milla seieun larogeita<br />
emezortzi arroba urre eraman zituztela. Lard 211. Eleazar-en jende geiena ondatu zuen, eta len atariaz bezala,<br />
gero <strong>bar</strong>runez jabe egin zan. Ib. 542. [Txabol] geienak lerro zuzenezko oroi luzea dute, eta <strong>bar</strong>runa bi zatitan:<br />
txapitola edo eskaratza eta sukalde-gela. JMB ELG 69. Atozte, oroitz zarrak, / kantazar bakunak, /<br />
<strong>bar</strong>rundatzeko aien / anima-<strong>bar</strong>runak! SMitx Aranz 122. Ur-xurruxta dut <strong>bar</strong>neko musikaren laguna; / xurrut<br />
orrek guritzen du biotzaren <strong>bar</strong>runa. Or Poem 539.<br />
(Fig.). Alma, espíritu. San Estebanek bazekusan galdu nai zutela, eta erioa gañean zuela, baña bere<br />
<strong>bar</strong>runari bazizekan Jesusen amorez. Lard 489. Jesusek bata eta besteak negarrez ikusi zituenean, <strong>bar</strong>runa<br />
illundu zitzaion, eta nastu zan. Ib. 426. Au esaten badiet nik, erotzat joko naute, eta esaten ezpadiet, nere<br />
<strong>bar</strong>runa gelditzen da pisu. Bv AsL 214. Kanpoz pobre ta urrikarri ta umill agertuagatik, iduki lezake orrek<br />
<strong>bar</strong>runa uste baño aberatsago ta arruagua. Ib. 154. Bañan kezka gutxigorekin arki da arren <strong>bar</strong>runa! Moc<br />
Damu 36. Zenbaiten <strong>bar</strong>runa: / mingaña leguna, / biyotz gogorduna, / probatu deguna, / bajuak altxatzeko / ai<br />
zer laguna. Tx in Imaz Auspoa 24, 130. Atoz, argi-xinta, / gure <strong>bar</strong>run au / argiz betetzera. "Nuestras almas". Or<br />
Poem 557.<br />
Interior del cuerpo, entrañas; estómago, tripa. Jaten ematen zieten, baña <strong>bar</strong>run otzarekin eta txit eroriak<br />
zetozelako, janak berak bota eta illik uzten zituen. Lard 544. Ikusi zuan gizon lepradun, legenartsu bat, berari<br />
zetorkiola. Lendabiziko begiratuan <strong>bar</strong>runa jiratu zitzaion. Bv AsL 36. Asko da au, beren denbora guzirako<br />
txerriak galdutzeko, zergatik gelditzen diran <strong>bar</strong>run guzia zikindurik, jale txarrak eta medrakaitzak. Agric 79.<br />
2. Propósito. Ea zillegi edo ondo zan jai-egunean sendatzea? Galdera au bere gatzarekin zan; baña Jesusek<br />
aien <strong>bar</strong>run galduai igerri zien. Lard 403. Eta artu zuen bere Maisu ona, galtzeko eske zebilzkion etsaiai<br />
saltzeko asmoa. <strong>Bar</strong>run gaizto onekin Betaniatik irtenda, Jerusalenera joan zan. Ib. 437. Elkarri beren <strong>bar</strong>run<br />
galdua eta zoramena agertu gabe. Ib. 303.<br />
II (Posposición). Dentro de, al cabo de. Egun gutxiren <strong>bar</strong>run / betiko kanpora, / Buenos Airesa edo /<br />
Montevideora. Bil 102. Denbora gutxi <strong>bar</strong>run / etorriko zala. Ib. 139.<br />
- BARRUNA. v. <strong>bar</strong>runa.<br />
- BARRUN-BARRUNDIK. Intens. de <strong>bar</strong>rundik. Ontzat ar zadazu <strong>bar</strong>run-<strong>bar</strong>rundik egiten dizudan ofrenda<br />
au. Arr May 141.<br />
- BARRUNDIK. a) De dentro, desde dentro. Leku batean joan omen zan norbait edari biziaren eske<br />
arratsean, eta <strong>bar</strong>rundik erantzun zioen: "oraintxe etorri da". AA II 184. Ate bakar batetik bi illabete eta erdian<br />
ateratuak eunda amabost millataraño igo ziran, <strong>bar</strong>rundik kanpora iges-egindako, illoizale eta zulogilleai<br />
pagatzeko kontua zuen batek Tito berari esan zionez. Lard 544. <strong>Bar</strong>rundik igesi zijoazkienak. Ib. 544. Jo zituzten<br />
atiak. "Nor da or?" diote <strong>bar</strong>rundik. Bv AsL 94. Eantzute'ementzion <strong>bar</strong>rundi anra gazteek. (G-goi). JMB Mund<br />
III 22.<br />
(Tras gen.). Franziako Albis deritzan erri andiko gaizkindun baten <strong>bar</strong>rundik Santu onek demonioai<br />
bortxaz atera erazi zien aitormen edo konfesioa. Arr May 160s. Agindu onetara gaiztoena, ditxagabe ari [...]<br />
orroa izugarri bat eragiñ, eta aren <strong>bar</strong>rundik irten zan. Arr Bearg 75.<br />
b) Por dentro. Begira nola kanpoko aldetik belar izpi biguñakin eta <strong>bar</strong>rundik berriz ille eta luma leunakin<br />
egiña dagoan. Arr GB 59. Aua dabillenean / sabeleti poztu, / asko eraten badu / <strong>bar</strong>rundikan oztu. JanEd I 25.<br />
<strong>Bar</strong>rundik, berriz, soñeko pitxien azpian, gerrikotxo, zilizio latz bat. Bv AsL 90. Biderik onena al da ta, arratoi<br />
madarikatu orrei <strong>bar</strong>rundik sagutei bat ezarri bearko deutsegu. Or Tormes 53. <strong>Bar</strong>rundik bero da, / orain du<br />
denbora. Auspoa 54, 64. Bidean kapitana inguratu zitzaion, bañan Bixentak ain <strong>bar</strong>rundik asarreturik esan<br />
zion: "Zoaz ortik, likixkeria". JAIraz Bizia 126.<br />
- BARRUNEAN (Aq 399 (G), VocCB (V) ( Dv <strong>bar</strong>rune), A). Dentro. "<strong>Bar</strong>runean (V?), <strong>bar</strong>runen (G), (en)<br />
dentro" A (que lo toma probablemente de Duvoisin). "Or <strong>bar</strong>runian" (G-bet) Zt (comunicación personal). v.<br />
BARRUNEN. Izai oien inguruan eta berak <strong>bar</strong>runean dirala, amar bat ektareako itxitura bat egitea gaizki<br />
artuko lukeanik izango al da iñor Leitzan? Munita 81.<br />
- BARRUNEN (G ap. A; Aq 399 (G), H). a) Dentro, en el interior. Salbatzen diran Kristauak berenez asko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
146
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
dira, eta aurtasunean iltzen diranak <strong>bar</strong>runen sartzen dirala. AA II 283. Jakoben semeak <strong>bar</strong>runen zerabilten<br />
asmoa ain ondo estali zuten, non [...]. Lard 45. Baña San Pablori Espiritu Santuak <strong>bar</strong>runen esana, betetzera<br />
zijoan. Ib. 522. Baña Zeruan sartuko dana, <strong>bar</strong>runen ere garbia izan bear da. Ib. 380. Pesta au egitera, ain<br />
jendetza andia bildurik, jakintsuak diotenez, millatan milla, edo milloi bat eta bosteun milla lagun <strong>bar</strong>runen<br />
baziran. Ib. 541. Aienatu zuan beriala gogorazio au <strong>bar</strong>runen toki egin gabe. Bv AsL 145. Limosna batekiñ jetxi,<br />
eta itxia zegoen atea idiki baño len eskale aiek <strong>bar</strong>runen topatu, eta onez arritu. Arr May 136. Ongi garbitutako<br />
eperrari ipintzen zaizka <strong>bar</strong>runen perrejil txikitua [...], eta piper pixka bat. Cocinan 40.<br />
(Tras gen.). Baña deabrua zan errukarri aren <strong>bar</strong>runen sartuta. Lard 512. Deabru zarrak nauka / ipurdian<br />
jota, / nere <strong>bar</strong>runen bada / arroba bi gota. JanEd I 107. Jaungoikoa zure aurrean dago, zure inguruan, zure<br />
<strong>bar</strong>runen eta zure gorputzaren alde eta sentidu guzietan dago. Arr May 83.<br />
(Tras tema nominal nudo). Ardangela <strong>bar</strong>runen / Maitetik edanik. Gazt MusIx 191.<br />
(Tras adv. de lugar). Begira an <strong>bar</strong>runen txoritxoari begi zeñ alaiaz begiratzen digun. Arr GB 59. Emen<br />
<strong>bar</strong>runen dauden gaitzkille oek guziok (eta bera besterik etzegoan) ni bezelakoak dira. Ib. 144.<br />
b) (Tras gen.). Dentro de, al cabo de. Ala Judatar aragikorrak, nola ispiritukoiak ezagutzen zuen, denbora<br />
gitxiren <strong>bar</strong>runen, Profetak zioenez, etorriko zala Mesias edo Kristo. Ub 58. Erramutik asita urrengo amabost<br />
egunen <strong>bar</strong>runen egin ezpadue nagiren batzuek Elizaren agindua. AA III 523. Guk dakiguna da denbora edo<br />
urte gutxiren <strong>bar</strong>runen izango gerala edo betiko zori onekoak edo betiko zori gaistokoak. Ib. 288.<br />
- BARRUNERA. Adentro, al interior. Jerusalendar batzuek gosetea sortu zanean, asi ziran kanpora irtenda,<br />
belarrak biltzen, [...]. Atsitzen zituztenak gurutziltzatzen zituzten, [...]. Beste asko, berriz, eskuak, sudurrak, eta<br />
belarriak kenduta, <strong>bar</strong>runera itzultzen zituzten. Lard 544. Illeti bat leiotik <strong>bar</strong>runera sartu zuen, eta eliz-<strong>bar</strong>ru<br />
guzia bat-batetan su eta gar jarri zan. Ib. 545. Eta itxitu berri onekin jan-gauzak <strong>bar</strong>runera sartzea eragotzi<br />
zuten. Ib. 542. "Biotz begietan"goak atarira begiratzen dute, ez guziak, bai yaioenetakoak ordea; "Maiteñoaren<br />
apurñoa"koak <strong>bar</strong>runera so-egiten dute. Aitzol in Ldi UO 8.<br />
- BARRUNGO, BARRUNEKO. De dentro, del interior. Cf. <strong>bar</strong>rungo. Lurrari agertzeko <strong>bar</strong>rungo mamiak,<br />
/ Ez dirala ain onak mando ta zaldiak. Izt C 185. Eta iñork auzia ipiñi nai badizu, eta <strong>bar</strong>rungo janzia kendu,<br />
kanpokoa ere utzi zaiozu. Lard 382. Baña ainbeste jendek <strong>bar</strong>rungo janak laster ezkutatu zituzten. Ib. 541.<br />
Gertaera izugarri ez-aditu au Uri guzian <strong>bar</strong>reatu zan, eta <strong>bar</strong>rungoak ez ezen, kanpokoak ere ikaratu ziran. Ib.<br />
543. Añ luzaroan leizearen <strong>bar</strong>rungo arkaitzetatik zinzilik zeuden jela-burruntziak urtu, eta erorten asi ziran.<br />
Arr GB 77. Nere <strong>bar</strong>rungo arrak berak ematen dit imurtzi eta naigaberik asko. Ib. 103. Arri eta zurturik Kondea,<br />
bere <strong>bar</strong>rungo naigabeak itobearrik, silla batean jarri, eta gauerdia zalarik, ezertzaz oartu gabe bere artan<br />
zetzan. Ib. 97. Franzisko oraziuan jartziarekin bat, sentitu zuan, bidian zijuala, Abadiak ezin eta geiagoko<br />
<strong>bar</strong>rungo atsegina. Bv AsL 188. Etzekitela nola agertu <strong>bar</strong>runeko poza? Ib. 161. Ezerk galeraziko etzidan<br />
<strong>bar</strong>rungo pake eta sosegu bat. Arr May 202. Goibeltasun eta <strong>bar</strong>rungo illunaren kargapean makurtu. Ib. 70.<br />
Zeruko argiaz otsegiten dizu Jaungoikoak, dala <strong>bar</strong>rungo bultzada indartsu eta betiko egien ezaguera argiaz<br />
[otsegiten dizu Jaungoikoak]. Ib. 102. <strong>Bar</strong>rungo gela batera deitu. Urruz Urz 17. Gizonaren <strong>bar</strong>rungo sua<br />
oztutzeko. Inza Azalp 31. <strong>Bar</strong>rungo itzari begiratu ezkero, ezin esan olerki eder orren neurtitz ederrenetakoa ez<br />
danik. "Si se mira a lo interno de la significación". Or in Gazt MusIx 20.<br />
<strong>bar</strong>runa. Tr. Atestiguado fundamentalmente en la tradición guipuzcoana. Se documenta tbn. en algunos<br />
vizcaínos del s. XX como Otxolua y Erkiaga. 1. (Tras ines. o adv. de lugar). Por, a través de, a lo largo de.<br />
"Munduan <strong>bar</strong>runa juan, ir por el mundo" (V-ger) Otx Voc. Cf. Lar Cor 301: "[En Azpeitia dicen] <strong>bar</strong>runa" Lar<br />
Cor 301. v. <strong>bar</strong>na. Ta gero andik atera ta saldu zieten [Joseph] an <strong>bar</strong>runa zijoazen ismaeldar zenbaiti. Mb<br />
IArg I 335. Bazebillen oraiñdik eskean kaleetan <strong>bar</strong>runa, itxasoz joateko bizkotxoarentzako adiña bildu artean<br />
beintzat. Aran SIgn 32. Ezkutatu ziran basoan gora, elur malotan <strong>bar</strong>runa. Ag G 202. Biotzak dion aldera itxu<br />
itxuan daudenak, bide zabaletan aurrera, bide ziorretan <strong>bar</strong>runa, mendian gora, basotik bera. Ib. 81s. Aita Batiz<br />
izerdi-patsetan, elizgelan (sakristeian) <strong>bar</strong>runa, etxera sartu zan inori itzik egin gabe. A Ardi 121. Adizkide<br />
bijok, gurasuen etxetik alde egindda, asi ei ziran bidez munduban <strong>bar</strong>runa. Otx 58. Lurretik jagi ta ortozik<br />
ibiliaz kaleetan <strong>bar</strong>runa didarrez asi zan. Erkiag Arran 187. Ateko erreka edo garbiketa-aterpe aurrera elduxe<br />
ziranean, Artolabaneko-zerkan <strong>bar</strong>runa joan zan Mikolas Aken, buruzagi ernea, besteak, beste irurak, an geldi<br />
egiñaz. Ib. 55. Uriko lurren mugara ziranean, bidezabala utzi ta burdibidean <strong>bar</strong>runa ziranekoxe, aen izketa<br />
ozena ta zaparradatsua sumaurik, basetxeko txakurrak zaunka ta zaunka asi ziran. Ib. 120.<br />
(Tras ablativo). Neguaren biyotzean, eta Italiako Ifar-aldetik <strong>bar</strong>runa. 'Por el Norte de Italia'. Aran SIgn 42.<br />
Donostiatik aurrera anziñako zaldibide zar latza ekarri zuen, zeñ Asteasutik <strong>bar</strong>runa dijoa. Ib. 76. Senatik<br />
<strong>bar</strong>runa itxasoratutzen diran ontzietako bat eratu zion. Ib. 70. Emendixe <strong>bar</strong>runa jetxi zan. 'Por aquí bajó'. Ib.<br />
75. Iges egittia erabagi eban [...]; eta bakanderearen gelatik <strong>bar</strong>runa igaro biar ixanik, ate zirrikittuban<br />
belarrija ezarritta zeletan egon zan. Otx 83.<br />
(Tras caso absoluto). Bere bide-lagun anai Bernardorekin, igaro zan Aragoia <strong>bar</strong>runa Ilerdira edo<br />
Ilerdara. Bv AsL 130.<br />
Adentro de, al interior de. Begira an <strong>bar</strong>runa, sas-artera, eztezu ikusten? Arr GB 59. Arkitu zuen unz<br />
artean leizetxo bat; an <strong>bar</strong>runa sartuta, topatu zuan bi edo iru persona egon zitezkean estalpea. Ib. 42. Ateak<br />
kontuz ondo gorderik euki arren, iñork itzik esan gabe, uri biyetan <strong>bar</strong>runa sartu zan. 'Que aunque gaurdadas<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
147
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
con gran vigilancia, penetró por las puertas de entrambas ciudades, sin que nadie le dijese palabra'. Aran SIgn 36.<br />
Ai nere <strong>bar</strong>e alarguna, / jan dezu nere ba<strong>bar</strong>runa, / orai zoaz sasian <strong>bar</strong>runa. Tx B 28. Artuta botako at /<br />
sasiyan <strong>bar</strong>runa. Ib. 29.<br />
"(V-m) [...] moverse hacia, con rumbo a. Donostian <strong>bar</strong>runa joan direanak izan dabe poparean aizea, [...] los<br />
que han ido con rumbo a San Sebastián" A. "Donostin <strong>bar</strong>rune junde bapora" Etxabu Ond.<br />
2. Adentro, al interior. v. BARRUNERA, <strong>bar</strong>na (3). Egin diteke beñik beñ, egiaz artzen dala auan<br />
Sakramentua, eta irintsitzen dala <strong>bar</strong>runa. AA I 469. Predikariaren itz oek igaro zioen biotza batetik bestera;<br />
sartu zan <strong>bar</strong>runa, ta asi zan damu andi batekin negar egiten. AA III 424. Aizearen indarrez elur asko <strong>bar</strong>runa<br />
sartu, eta oetzat zeuzkan oroldioak eta leize guzia busti zitzaiozkan. Arr GB 68. Sartu zuten <strong>bar</strong>runa eta eman<br />
zioten biar-gai bat beenekua, zeña zan sukalkinari laguntzia. Bv AsL 50. Eskupeko txikerra, bota <strong>bar</strong>runa.<br />
Bapere ez baiño, geiago da, arean. Erkiag BatB 187.<br />
- BARRUNAGO. a) Más adentro. Baita deboziño santu au Kristiñauen biotzetan <strong>bar</strong>runago sartuteko. Añ<br />
EL 2 186. Luis lirikuz geiago dala esan dizut, eta mistiku danez <strong>bar</strong>runago sartzen zaidala. Or in Gazt MusIx 36.<br />
b) (Tras ines.). Eta itzaldiaren ondoren Pedrori agindu zion, itsasoan <strong>bar</strong>runago eramateko. Lard 387.<br />
- BARRUNAGOKO. Más interior, de más dentro. Amabiak bereala <strong>bar</strong>runagoko ziega illun batean sartu, eta<br />
oñak zepoan zituztela, ipiñi zituen. Lard 512.<br />
<strong>bar</strong>runa. v. <strong>bar</strong>runatu.<br />
<strong>bar</strong>runalde. Parte de dentro, interior. v. <strong>bar</strong>renalde, <strong>bar</strong>rualde. Aiek ata aldetik zabaltzen dra; auek<br />
<strong>bar</strong>run aldetiko illunpetan orron dabiltza. "Por las tenebrosas regiones de adentro". Zink Crit 8. [Keltak]<br />
euskalerrian gelditu gabe joan ziran nunbait, beren izkuntzaz usandutako toki-izenik ez bait da Euskadiren<br />
<strong>bar</strong>runaldean. JMB ELG 96.<br />
<strong>bar</strong>runatu, <strong>bar</strong>runa (V-m ap. A). Conseguir, obtener; coger, llevarse. "Conseguir" A. Andratxu goiztarrak<br />
an idoro eben lurrean luze, zan giñoan, Karel gurea, <strong>bar</strong>runa eban zaztarraren besoetan lo. Erkiag Arran 51.<br />
Kalean aurkitu ebela gau-jagolak, zaurituta, sekulako zartadakoa <strong>bar</strong>runa ondoren. Erkiag BatB 88. Beste<br />
aldeko norbaitek <strong>bar</strong>runa bearko eban aren tertzioko lepokadea. Eskubide <strong>bar</strong>diña egoan alde bientzat. Ib. 88.<br />
Geltoki aurrean ekin deutsa datozan beribil eta zalpurdien ateak idigiten, eskupekoren batzuk <strong>bar</strong>runa guraz. Ib.<br />
186.<br />
<strong>bar</strong>runba. Zumbido. v. burrunba. Auzoan zariketan / dabiltzan erleak / goizetik arratsera / txupatzen<br />
loreak, / ekarriko dizute / <strong>bar</strong>runbaz gogoa, / Titiro, egiteko, / nai badezu, loa. It Fab 181.<br />
<strong>bar</strong>runbage. v. <strong>bar</strong>runbegabe.<br />
<strong>bar</strong>runbe (G-azp-to; Lar, H), <strong>bar</strong>runpe. Tr. Atestiguado fundamentalmente en la tradición guipuzcoana, ya<br />
desde Larramendi. Hallamos <strong>bar</strong>runpe en Iztueta (que tbn. usa <strong>bar</strong>runbe), Mujika y Uztapide. En en DFrec hay<br />
un ej., de <strong>bar</strong>runpe.<br />
Interior, parte de dentro. "Albergue, cubierto, resguardo de casa, venta, &c, etxa <strong>bar</strong>runbea, atarbea" Lar.<br />
"Albergar, hospedar, acoger, etxa-<strong>bar</strong>runbea, atarbea eman, <strong>bar</strong>runbean, atarbean artu, sartu" Ib. "<strong>Bar</strong>runbe<br />
guzia egosi egin zaio (G-to), se le ha carcomido todo el interior" A. "Etxe orrek <strong>bar</strong>runbe ederra du (G-azp)"<br />
Gte Ed 43. --Non zegoan Aldarea? --Eleiztxo edo Tabernakuloren aurreko aldean. --Zer zegoan Eliz<strong>bar</strong>runbe<br />
artan? --Testamentuko Arka. Ub 32s. Penitenzia gogorrak, <strong>bar</strong>aur ta korputzaren penagarriak etziran<br />
egin munduan bizi bear duteenentzat: oriek dira txit onak Konbentu <strong>bar</strong>runbeetan egiteko. Mg<br />
CC 150. Lengo zuringo ta gurringo orde daude <strong>bar</strong>runbeetan txitatxo bizi biziak. Ib. 199. [Zulo] onen <strong>bar</strong>runpea<br />
ikusteko bear dira modu askotako argi izekiak. Izt C 73. Eta bi aldiz egunero animaren <strong>bar</strong>runbeak aztertutzen<br />
edo esamiñatzen zituen. Aran SIgn 66. Egodun aurrak kax-kax jo du nere etxeko atea / ta eragin goxoz<br />
dardarazi etxe-<strong>bar</strong>runbea. EA OlBe 67. Asko gutxi biek zekiten ontzi baten <strong>bar</strong>runbea nolakoa izaten zan.<br />
JAIraz Bizia 19. Ez zion berealakoan sartzen utzi. Egia da <strong>bar</strong>runbe ura erakustekoa ez zala. Ib. 82. Bañan, bear<br />
bada, ez dute guztiok jakingo, oartuko, ez dute "xilatuko", kopla polit onek duan <strong>bar</strong>runbe guztia. Lek SClar<br />
111s. Etxe <strong>bar</strong>runbe guzia ixilik, arnas gabe, geratu zan. Ugalde Iltz 47. Mendi-<strong>bar</strong>runbe onetan, / eleiz bikain<br />
bat arritan. Gand Elorri 58. Poetak ez badu bere indarrez / ezaren <strong>bar</strong>runbea aztertzen. Lasa Poem 64.<br />
(Fig.). Espíritu, alma; conciencia. Hitzetatik agiri dezu, nola dizekan zure biotzari, ta eztarauskiola<br />
mingañari, <strong>bar</strong>runbeari dirakiena ta gañez dariona besterik. Lar, carta a Mb 277. Baldin pasatzen bagera<br />
tentatzera orren <strong>bar</strong>runbea, alako moduen fortaleziturik arkitzen da, eze ez degu arkituko orrengan batere<br />
mantxerik, nondik eransi pekaturik txikienaren rastrorik (AN-larr, 1801). ETZ 181. Eta zer ekusiko dezu, gizon<br />
eta emakume apaindu orien <strong>bar</strong>runbeari begiratzen badiozu? AA I 32s. Oroi zaite bai, eta nai ta nai ez zure<br />
<strong>bar</strong>runbeak esango dizu, zer dan bekaturako bidean jartzea. AA III 489. Gizon on-iduriko askoren <strong>bar</strong>runpe<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
148
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
lizunak ikusten zituztelako zeudela galkitatuak eta sendakaitzak txit. Izt C 419. Arestian aitatu ditugun asmo eta<br />
pensakizun goitiyak bere <strong>bar</strong>runbe alaian zerabiltzkiela. 'En el ánimo generoso'. Aran SIgn 17. Nere <strong>bar</strong>runbeak,<br />
ikaraz desegiñik, deadarrez beti beti erantzun dit. AJauregi EE 1885b, 233. Batez ere, aizken sortu oiek<br />
"Gazte"ren <strong>bar</strong>runbeak zorrozkiroago argitzen dizkigute. Aitzol in Ldi UO 8. Berak ezagutzen zituen arras ongi<br />
gizon guziak, ikusten zituen biotz ta <strong>bar</strong>runbeak, bazekizkien aien asmoak. Ir YKBiz 61n. Ezpaiñak dar-dar eta<br />
<strong>bar</strong>runbea asarre, / Gorritxo oiñen gaiñean gel ezin dagoke. "El interior turbado". Or Eus 36. Kezka<br />
zulagarriaren bean, lertu bear zitzaion <strong>bar</strong>runbea, naastu bear zitzaion burua. TAg Uzt 122s. Azpikoaz gain<br />
irauli zion asarreak <strong>bar</strong>runbea. Ib. 166. <strong>Bar</strong>runbe oro ots eta oiu ari zitzaion bere egitasmo dollorra salatuz.<br />
Etxde JJ 72. Nere <strong>bar</strong>runbea berriz utsa dago. Edo zeatzago adirazteko, tristuraz betea. Txill Let 47. "Izeta"<br />
izena ikusi dudanean, zirrara batek astindu dit <strong>bar</strong>runbea. Ib. 42. Nik ez dut gaur kulparik / ez badut sinisten. /<br />
Zer nahiago nuke nik / sinistea baizen? / Ilusio izpi bat / <strong>bar</strong>runbe hau argitzen? Azurm HitzB 45. Shakespearek<br />
ez zekien noski antzinako erromarren bizitzaz deus askorik, [...]. Baina ordukoen <strong>bar</strong>runbeak nolakoak ziren -bere<br />
garaikoak, gaurkoak eta gerokoak bezalakoxeak, alegia--, ederki zekien. MIH 313s.<br />
Interior del cuerpo; estómago, tripa. Saldu dezu zure Jauna bekatu egin dezun aldi bakoitzean, eta<br />
adiskidearen idurian jarri zera beraren maiean, eta [komunio gaiztoan] artu dezu zere ezpaiñ loi, eta <strong>bar</strong>runbe<br />
nazkagarrian. AA I 419. Urratzen dute. <strong>Bar</strong>runbe, bikain: / birika, arrosa kolore; / ubel gibela, garbi ta legun, /<br />
urik eta arririk bage. "El interior está perfecto". Or Eus 226.<br />
(Pl.). Vísceras. "(G-goi-to), menudillos y tripas de un animal" A. "<strong>Bar</strong>runpeak galerazten dizkiote kolesterola<br />
duenari, las vísceras" (G-azp). Ardia il zan, eta <strong>bar</strong>runpeak saski batean artuta an joan ziran Pernando ta<br />
bere emaztea errekan garbitzera. Muj PAm 76.<br />
Recinto, local. "Techo, techado, <strong>bar</strong>runbea" Lar. "(A la) inclemencia, etxakanpoan, <strong>bar</strong>runbez kanpoan" Ib.<br />
"Aquartelamiento, gerratarien <strong>ostatu</strong>a, etzauntza, <strong>bar</strong>runbea" Ib. "Cobertizo" Ib. Etxe Santuko <strong>bar</strong>runbea<br />
erregutegi ta kapilla agirikoz betea arkitzen da. Aran EE 1885a, 73. Bildu giñan irurak, fakir zalako batek bere<br />
lanean nolako gauzak egiten zituan ikusteko. Sartu giñan olaz itxitako <strong>bar</strong>runbe batean. Anab Aprika 31. Ea<br />
saio bat egin nai ote zuten ango <strong>bar</strong>runbean. Ib. 94. Sinistatzen det <strong>bar</strong>runpe ontan / danak dirala lagunak. Uzt<br />
EBT 82. Ni izanarren <strong>bar</strong>runpe ontan / ustez bersolari ona. Ib. 108. Pagoda ta praille-etxe guzietan sartu-atera<br />
ibilli ziran dana ikusiaz. Ba omen zeuden <strong>bar</strong>runbe aietan Budaren irudi lodi tzar asko. A. Zavala in Goñi 13s.<br />
- BARRUNBEAN. a) Dentro, en el interior. Eldu ziran bera baño Egazti txikiago batzuek Arrano prestu onen<br />
etxera, ta <strong>bar</strong>runbean zeuzkala, itxi zituen ate ta irten bide guziak. VMg 75. Dauzkan sareak dira gu <strong>bar</strong>runbean<br />
arrapatzeko. Ib. 71. Ibillikerak ezin --ain zeatz, ain geldi, / ain ixil--, <strong>bar</strong>runbean / bizia itzalazi. Gand Elorri 80.<br />
Zuk <strong>bar</strong>runbean kontzientzia dezula. Lab SuEm 170. <strong>Bar</strong>runbean dugu, beraz, delako diglosia; <strong>bar</strong>runbean<br />
indarberritzen zaigu besterekin mintzatzean baino areago. MEIG VII 43.<br />
(Decir, etc.) para sí. Aldegin bearrean, setaz bezala <strong>bar</strong>runbean esatea: Ala da, bai ala da. AA II 211.<br />
(Tras gen.). Seme hau da Aitak bere <strong>bar</strong>runbean, Kriatura guziak baño lenago, sortu zuan Berboa edo<br />
Hitza. Ub 125. Ez daki Konfesoreak nere <strong>bar</strong>runbean igarotzen dana. Mg CC 158. Aritz edo<br />
gaztaña zarren baten <strong>bar</strong>runbean. AA III 419. Fruta askoren azal samiñaren <strong>bar</strong>runbean mami gozatsua egon<br />
oi dan bezela, zorion eta bedeinkazioa ezegoki eta nekepenen <strong>bar</strong>runbean gordeak daude. Arr GB 20. Ordea<br />
abiatu zan bere <strong>bar</strong>runbean despitarik gogorrenetakoa. Aran SIgn 12. Bazirudien bere <strong>bar</strong>runbean esaten<br />
ziotela ezik, alegriyaz arren eriotza itxodon bear zuela. 'Le decían en lo interior'. Ib. 24. Tximini bakarreko ontzi<br />
beltz arren <strong>bar</strong>runbean zetorren Uriaurren etorkizuna. JAIraz Bizia 66. Maider ezagutu zun ezkeroz ordea ta<br />
biotz-biotzean arenganako aitamiña sortu, bere <strong>bar</strong>runbean eztenik zorrotzena zulaka asi zitzaion. Etxde JJ 267.<br />
Nere <strong>bar</strong>runbean gordetzen zen baño [iduri] ederragoa iruditu zitzaidan. Txill Let 43. Bere biotzaren<br />
<strong>bar</strong>runbean Iainkoarekin batu. Zait Plat 86. <strong>Euskal</strong>dun zahar nahiz berriek idatzirikako zernahi, literaturaren<br />
<strong>bar</strong>runbean sartzen baldin bada, euskal literatura da. MEIG IV 50. Bi hizkuntzen borroka hizkuntzaren<br />
<strong>bar</strong>runbean, hots, hiztunaren gogoan sortzen denean. MEIG VII 42.<br />
(Decir, etc.) para sí. Jaungokoari bere <strong>bar</strong>runbean eskerrak ematen ziardun. Arr GB 47. Tentazioa<br />
<strong>bar</strong>runda denean, zere <strong>bar</strong>runbean esazu: Jaungoikoa begira dagokit. Arr May 86.<br />
(Tras tema nominal nudo). "Gela <strong>bar</strong>runbean, dans la chambre (Mg)" H. Zuen etxe <strong>bar</strong>runbean bertan [...],<br />
zer jolasak, zer triskak, zer libertade eragabeak? Cb Eg III 361. Eliz <strong>bar</strong>runbean baizik ez da iñon bestetan<br />
bekatuen <strong>bar</strong>kamenik. Ub 151. Eguzki zabalai leioak itxita sartu ez didin argia gela <strong>bar</strong>runbean. Mg CC 150.<br />
Etxe-<strong>bar</strong>runbean aspertu. JAIraz Bizia 101. Nola ibilli bakarrik etxe-<strong>bar</strong>runbean? Anab Poli 75. Halako<br />
ezinegon beroa na<strong>bar</strong>i dut gogo <strong>bar</strong>runbean. MEIG IX 100.<br />
b) (Tras gen.). Dentro de, al cabo de. "Illabete baten <strong>bar</strong>runbean, dans un an (AA)" H. Ezpadira konfesatzen<br />
eta komulgatzen amabost egunen <strong>bar</strong>runbean, geratzen dirala exkomikatuak. AA I 479. Gorde nai bazuen egun<br />
gutxiren <strong>bar</strong>runbean emango zien legea. AA II 5. Zer probetxu dezu gauz oriekin, baldiñ guzia utzi bear badezu<br />
denbora gutxiren <strong>bar</strong>runbean? AA III 411. Beldur naiz, ogei ta lau orduren <strong>bar</strong>runbean auts biur zaitezen. Ib.<br />
424. Urte gutxiren <strong>bar</strong>runbean desegin ziran idoloak. Ib. 432. Ta oetatik zabalduaz joan da izurria Katoliko<br />
askotara, batezere ogeita amar urte oen <strong>bar</strong>runbean. Ib. 294.<br />
(Tras tema nominal nudo). Urte <strong>bar</strong>runbean egiten dituen konfesioak izango dira geienean gaiztoak. AA III<br />
486.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
149
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BARRUNBEKO. a) Interior, de dentro, interno. Askotan gertatu izan da sendatzea <strong>bar</strong>runpeko gaitzak,<br />
gogo bage artutako edari minkaitzak. Izt C 178. Loiolako atari aurrea, <strong>bar</strong>runpeko ibiltoki, sukalde eta<br />
gelaetarañokoak daude, iturri eder garbiakin ondo janziak. Ib. 82. Arras zartu, eta <strong>bar</strong>runbeko mami guztia<br />
arrak janik dagoela [gaztaña]. Ib. 151. Ordutxo bat ere etzuela igarotzen, beraganatu bagerik, eta txit<br />
<strong>bar</strong>runbeko birtute aldi biguñakin biotza Jaunaganatu bagetanik. Aran SIgn 45. Emakumeak sakonki ezagutzen<br />
ez dituzuenak, algaraz eta arinkeri utsean jokatu bear direla uste dezue, <strong>bar</strong>runbeko ezkutuak erakusteko. TAg<br />
Uzt 287. Orain zuen arteko eginkizuna da <strong>bar</strong>runbekoak alkarri argiro azaltzea. Ib. 305.<br />
(Tras gen.). Era guziz itsusian sartu duala [Jesus] bere <strong>bar</strong>runbeko lize zikiñean. AA I 431. Oitura<br />
ezkutapetsu oen <strong>bar</strong>runpeko onbidea ezagutzen ez dutelako. Izt C 219. Nork bere <strong>bar</strong>runbeko sinismen, esker-on<br />
eta amorezko biotz-beratasun eta eztitasun hura. Aran SIgn 39.<br />
(Tras tema nominal nudo). Biotz-<strong>bar</strong>runbeko tristura. Ub 156. Buru <strong>bar</strong>runbeko gauzak orrelako<br />
mixterioak izaten dituztelako, batbatean bururatu zitzaion bere lagun txarraren eskutitzari zer egin ote zion.<br />
JAIraz Bizia 119s.<br />
b) (G-to ap. A). "Lau egunen <strong>bar</strong>runbekoak dira, son de cuatro días de diferencia" A.<br />
- BARRUNBERA. Adentro. Leioa zabaltzearekin bat batean sartu zitzaidanan argia begietara, <strong>bar</strong>runbera,<br />
ezurretara, muñetara. Or QA 62.<br />
(Tras gen.). Nolako arrera egingo dizu bera zere <strong>bar</strong>runbera daramazunean, ekustera an zure biotz zital,<br />
prestubez, dollor ta gorrotoan sendotua? Mg CC 247. [Zapoak] sartu ziran lengo tokira, edo emakumearen<br />
<strong>bar</strong>runbera. Ib. 128. Zuk, o sabel gaiztoa! daramazkitzu zere <strong>bar</strong>runbera gure neke ta izerdi guzien irabaziak.<br />
VMg 59. Leizearen <strong>bar</strong>runbera eguzki goxoa sartuta, zulo triste hura apur bat berotu zan. Arr May 77.<br />
- BARRUNBETIK. Desde dentro. Igarri zion Otsoak zer zerabillen Aizeriak, ta diotsa [leiza] <strong>bar</strong>runbetik.<br />
VMg 51s.<br />
<strong>bar</strong>runbegabe, <strong>bar</strong>runbage (Lar). "Vagabundo, vagamundo" Lar.<br />
<strong>bar</strong>runbete (V-gip ap. A), borronbete (V-oroz ap. A). 1. "(V-gip; FSeg), pastel, con dulce en el interiror, cuya<br />
pasta exterior es dura y blanca y cuya figura es de una D" A. "Borronbete (V-oroz), cierto pastel especial, cuya<br />
figura es de una D" Ib.<br />
2. Embutido. Zizili gatzemaillea, / neketan aizatuz kea, / asi da aroan, odol ta gurin, egiñaz <strong>bar</strong>runbetea. Or<br />
Eus 159.<br />
<strong>bar</strong>runbetu. 1. "Techar, cubrir con techo" Lar.<br />
2. Penetrar. Erlijiozko egite danik labur da txikienetan ere, ainbeste <strong>bar</strong>runbetzen zala, ze Jainko itzaltsua<br />
bera aurrean ikusten zuela zirudien. 'Se internaba tanto en lo interior del espíritu'. Aran SIgn 45.<br />
<strong>bar</strong>runda. "(G, AN-5vill), <strong>bar</strong>runto" A.<br />
- BARRUNDA EGON. "<strong>Bar</strong>runtar, <strong>bar</strong>rundatu, <strong>bar</strong>runda egon (AN). De aquí el castellano" Aq 1031.<br />
- BARRUNDA IZAN. v. <strong>bar</strong>rundatu. a) (Trans.). Percibir, sentir, notar. Cf. <strong>bar</strong>runda usado como part. por<br />
Uztapide (v. s.v. <strong>bar</strong>rundatu). Gero zer izango ziran berak ere etzekien gaitz etorkizun andiak beregan<br />
<strong>bar</strong>runda zituen, eta ala senarrari esan zion: Oh Sigifredo! negargurea daukat; bear bada geiago etorriko<br />
etzera. Arr GB 12s. Etxe aldera asi / genduben burrunda, / tristura aundiya niyon / jendiai <strong>bar</strong>runda. PE 115<br />
(tbn. en SMitx Aranz 195). Tentazioren bat <strong>bar</strong>runda danean, gauza txit ona da errosarioari muñegitea. Arr<br />
May 38. Zeregandik bota zenduen lenengo ixillmandatu edo zeruko argi hura, edo orañ bertan <strong>bar</strong>runda dezuna,<br />
badateke Jaungoikoak egiñ nai dizun azkeneko grazia señalatua izatea. Ib. 104. Jaso zizuten gezurrezko<br />
asmazioa, <strong>bar</strong>runda dituzun tentazio añ portitz eta gogaitkarri oriek, zer besterik dira ezpada pekatuaren<br />
zigorrada edo kastiguak? Ib. 40. Ordutikakoa izan bear du, iñolaz ere, zenbait artzaien artean oraindaño<br />
<strong>bar</strong>runda degun bezela, ardinarruzko jazkaiak erabiltzeko oitura. JMB ELG 46. Trikornio azpi aietatik zeletaka<br />
zauden ezten-begiratu zorrotz aiek buruak <strong>bar</strong>runda al balituzteke! Ugalde Iltz 46.<br />
b) (Con aux. intrans.). Sentirse. Denbora añ luzean demonioaren morrontza gogorrean bizitu naiz, [...] baña<br />
orañ oso trukatua <strong>bar</strong>runda naiz, konfesioa eskatzen det. Arr May 199. <br />
<br />
<strong>bar</strong>rundari. "Penetrador" Lar.<br />
<strong>bar</strong>rundatsu. Penetrante. Egunsentiko izaera zegoan aurrez aurre gelditua. Burutazio gogor batekin<br />
bezela begiratzen zion Mañubelek begirazun geldi guztiz <strong>bar</strong>rundatsuenean, eta ala bear zan ura ikusteko.<br />
Baserritarra (Mayo) 1908 (ap. DRA).<br />
<strong>bar</strong>rundatu (V-gip, G-to-azp, AN; Aq 1031), <strong>bar</strong>runtatu (Lar, Añ, H; -teu V-arr), <strong>bar</strong>rentatu (O Not SP).<br />
Ref.: A (<strong>bar</strong>rundatu, <strong>bar</strong>runtatu); Totor Arr (bárrunteu). Percibir, sentir, darse cuenta de, notar, conocer.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 150<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"<strong>Bar</strong>runtar (Hispanice) odorari, suspicari; (Vasconice) <strong>bar</strong>rentatze, idem" O Not 48 (no es imposible que se trate<br />
de una aproximación algo forzada a <strong>bar</strong>rendatu 'espiar, vigilar', que aparece ya en Axular; v. <strong>bar</strong>randatu).<br />
"<strong>Bar</strong>runtar" Lar y Añ. "Bárrunteu'osus <strong>bar</strong>t lapurrek?" Totor Arr. v. BARRUNDA IZAN. Nola <strong>bar</strong>runtatzen<br />
den bakoitzaren betiko zoria. Mb IArg II 41. Jesus ona baitan <strong>bar</strong>runtatu edo igerri naiez zeuden arkituko ote<br />
zuten tatxaren bat. LE Urt 325 (ms. 115v <strong>bar</strong>rónde beira zeude). Aren kabugabeko anditasunak eta perfekzioak<br />
nolabait <strong>bar</strong>runta ditzagun. Gco I 399. Batez ere gaztelaniaren eta franzes izketaren sustrai guziak billatzen,<br />
<strong>bar</strong>runtatzen, aztartzen eta ezagutzen diarduten itzjakindunak. Aran SIgn 204s. Zerbait <strong>bar</strong>rentau zon aitek eta<br />
etzeuzken guzik beekin. Otag EE 1884a, 123 (escrito en el habla de Cegama). Aita eta ama onen ondoan aurkitu<br />
giñan / Zer jazoten zan ezin ezelan <strong>bar</strong>runtaurik. AB AmaE 134. Bereala tentazioa kea bezela desegiten<br />
<strong>bar</strong>rundatu, [...] eta [...] biktori andiarekiñ irten zan. Arr May 38. Egun batez Errosarioa errezatzen zegoela,<br />
txit nastua eta beregandik irtena bere burua <strong>bar</strong>rundatu, eta [...] Friburgora joateko buruzpidea artu zuen. Ib.<br />
155. Alaingo damu miñaz penitenteak bere konfesioa egiñ zuen, non sekulan alakorik beregan <strong>bar</strong>rundatu<br />
etzuela. Ib. 182. Zeruko argi eta ixill mandatuak <strong>bar</strong>rundatu zituztelarik. Ib. 56. Sar zaitez gela onetara;<br />
emendik <strong>bar</strong>runtatuko dezu edaten duben ala ez. Moc Damu 31. Erbestear batzuk bide-zear zetozela <strong>bar</strong>rundatu<br />
zuenean. TAg Uzt 154. Ara joan zan ezkero, etzuen <strong>bar</strong>rundatu izan Lasturretakoak iñoiz alain berritsu ta<br />
nasizale. Ib. 261. Ez al dek <strong>bar</strong>rundatu iñoiz norbaiten begiratu zorrotzik? Ib. 283. Igo adi ta usmatu ezak<br />
<strong>bar</strong>rualdea, ia ezer ikusten dekan. Kontuz ibilli, orratio, iñork <strong>bar</strong>rundatu ez agian. Ib. 140. Atozte, oroitz<br />
zarrak, / kantazar bakunak, / <strong>bar</strong>rundatzeko aien / anima-<strong>bar</strong>runak! SMitx Aranz 122. Izarren gora-berak<br />
<strong>bar</strong>rundatzen ari ziran jakintsu oietako bat. EgutAr 25-11-1964 (ap. DRA). Nere <strong>bar</strong>rena <strong>bar</strong>rundatzen det /<br />
sekulako indarrian. Uzt LEG I 94. Entzun bear zan ango / tiruen burrunda, / olakorik sekula / ez nuen <strong>bar</strong>runda.<br />
Uzt LEG II 308.<br />
<strong>bar</strong>rundi. Interior. v. <strong>bar</strong>ruti. Baña ene <strong>bar</strong>rundi illuna argitu zan, argitu zan nozbait! S. Muniategui<br />
"Atzipetuarena" (ap. DRA).<br />
<strong>bar</strong>rundu (V, G ap. A; Lar, Añ). 1. "Penetrar" Lar, Añ y A. v. <strong>bar</strong>rendu. Ta itxaso aserrean <strong>bar</strong>rundu<br />
baño len, / laguntza ta argi eske orra [Urkiolara] zijoazten. Loram 412.<br />
2. Comprender. Gure erlijioko egia andiak ondo <strong>bar</strong>rundu eta ezaguturik. Arr ASIgn 9. Zuk egiten dezun<br />
guzia ikusten du, zure itzak aditzen ditu, zure zale eta deseoak ezagutzen ditu, zure gogorazio eta pensamentu<br />
guziak <strong>bar</strong>runtzen ditu. Arr May 83.<br />
3. <strong>bar</strong>riundu. Recogerse. Au esaten die Kristok [...] biotz batu edo <strong>bar</strong>riundua ez darabiltenai. Mg CC 232<br />
(tal vez errata por <strong>bar</strong>rundua).<br />
<strong>bar</strong>rungo. "<strong>Bar</strong>rungoa = Kamiseta. Besoak eta lepotik gerrirañoko gorputz alderdia estaltzen du, janzki guzien<br />
<strong>bar</strong>rendik jazten da" (V-gip) P. Urkia EEs 1930, 50. v. elastiko.<br />
<strong>bar</strong>runkoi. Profundo. Euskeraren ezaguera <strong>bar</strong>runkoian bera berdin lezakeen... iru izkribitzalle izango ez<br />
al dira (1879). JFlor. Onetan igerriko dute guziak nere ikasleak zeratela, zuek alkarri amorio biguñ eta<br />
<strong>bar</strong>runkoi bat idukitzean. Arr Bearg 189.<br />
<strong>bar</strong>runpe. v. <strong>bar</strong>runbe.<br />
<strong>bar</strong>runtabide, <strong>bar</strong>runt-bide. Intuición. Jangoikoaren grazi ta laguntz onekin egiten badute berak<br />
dagikeena ta Jangoiko berak nai duena, badute beren zori onaren bidez dabiltzalako <strong>bar</strong>runt-bidea. Mb IArg II<br />
45.<br />
<strong>bar</strong>runtantza. Sospecha, <strong>bar</strong>runto. Baña baketan dabilzan denbor berean ere izaten dituzte beren aikak,<br />
beren kezkak eta beren naigabenz andiak, eta azkenean betiko galzen diralako <strong>bar</strong>runtanzak eta beldur-izunzak,<br />
eta ilzen dira <strong>bar</strong>runtanz, ikar ta naigabenz beren atzapar izugarrian. Mb IArg I 302.<br />
Indicio, señal. [Hau bera] egiten badezu, izanen dezu betiko zori onerako zaudelako siñu, señale edo<br />
<strong>bar</strong>runtatz andia. Mb IArg II 47. Zeruko zori onaren <strong>bar</strong>runtantz guztiz egokia. Ib. 47.<br />
<strong>bar</strong>runtatu. v. <strong>bar</strong>rundatu.<br />
<strong>bar</strong>runt-bide. v. <strong>bar</strong>runtabide.<br />
<strong>bar</strong>runte. "<strong>Bar</strong>runto" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
151
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>bar</strong>runtza. <strong>Bar</strong>runto, sospecha. Bizitzaz etsirik bezala ta erio gaisto baten <strong>bar</strong>runz illunekin zebillen<br />
horduko, ta Jangoikoaren profetak utzi ta billatu zuen sorgin enkantari bat. Mb IArg I 277.<br />
<strong>bar</strong>runtzaile. "Penetrador, <strong>bar</strong>runtzallea" Lar.<br />
<strong>bar</strong>rupe. Interior. v. <strong>bar</strong>runbe. Yainko-gizon auen soñekoak bai kolkope sakona!... Ari zaizkizu, ari<br />
zaizkizu malgu malguki izketan, ta nondik-nora eztakizula, eskua murgildu dizute illunpe artan, ta ona<br />
geroxeago liburu bat atzituta agertu [...]. Ta egingo nuke, <strong>bar</strong>rupe artatik, amar, ogei, berrogei-ta-amar idazti<br />
atera baietz parra-parra, nork artua izan ezkero. Ldi IL 76. Gerora, entzutez ta irakurtzez, ikasi nitun emengo<br />
gorabera pozgarriak, ta <strong>bar</strong>rupean argixka mee bat biztu zitzaidan. Ib. 134.<br />
"Conciencia" Bera app. y BeraLzM. "<strong>Bar</strong>rupeko arrak ainka dagio, le remuerde el gusano de la conciencia"<br />
Bera app.<br />
<strong>bar</strong>ruragotu (Lar, Añ, H). Ir más adentro. "Ahondar" Lar y Añ. "Profundar" Añ. "(Au fig.), approfondir,<br />
creuser une matière, une affaire" H. Pedro, Santiago eta Juan Apostoluak berekin artuta, <strong>bar</strong>ruragotu zan, eta<br />
otoitzari eman zitzaion. Lard 442. Uriaren <strong>bar</strong>ruko alderantz joan da gero. Eta <strong>bar</strong>ruragotu ala, beste bizitasun<br />
eta joan-etorria susmau daroa [Nikanor-ek]. Erkiag BatB 126.<br />
<strong>bar</strong>rurakor. Profundo, intimista. Musika goibel bat entzun nahi zuen, ez latin-errietakoa inola ere,<br />
Alemania edo Rusiakoa baizik; samur eta hozena, <strong>bar</strong>rurakor eta oroz-gainekoa batean, halako bat soilki zen<br />
gai haren atseginaren laguntzaile izateko. Mde HaurB 26.<br />
<strong>bar</strong>ruratu (V-gip; Lar, Añ), <strong>bar</strong>rura. 1. Penetrar, introducirse, pasar adentro. "(Entrar, hacerse) dentro" e<br />
"internar" Lar y Añ. "Penetrar" Añ. "<strong>Bar</strong>ruratu nintzan ataixan aurrera" Etxba Eib. "Estudixo aundixetan<br />
<strong>bar</strong>ruratzia biar da, zegozer ikusteko autu artan" Ib. Ainbeste, umil[t]asunaren sustrai bearra dan bere<br />
buruaren ezagueran <strong>bar</strong>ruratu ta ondoratu zuan. Aran SIgn 112. Bigarren agintaria lau arraunlarigaz joan zan<br />
ontzi atara, [...]. <strong>Bar</strong>ruratu zireanean, gizon bakarrak iges egitten eban eurakandik. Echta Jos 264. Artu ebezan<br />
arrantzaleok / Euren ezpata-makillak, / Aprikatarren ontzi aretan, / <strong>Bar</strong>ruraturik mutillak, / Eroan eben<br />
Bermeoraño. Ib. 122s. Karameloen billa Zinko <strong>bar</strong>ruratu zan bitartian, mutikuak ikotika pozaren pozaz. Kk Ab I<br />
62. Ausardienak, berriz, ontzitegitik itxasora <strong>bar</strong>ruratzen dira iraupena ta indarra alkarrekin neurtzeko. TAg<br />
Uzt 38. Izan liteken buruntzarik ederrena jantzi diote euzkaldunak Ernio mendiari burualdean. Ogei gizaldien<br />
luzeran biozpean sakonki <strong>bar</strong>ruratu dan sinismenak eraman du ara kurutza ta arkaitz bizian errotu. Ib. 91.<br />
[Errekearen] <strong>bar</strong>rua bete samar egin zan arren, oindiño tamalez egozan beste asko kanpoan, sartu eziñik. Mikela<br />
ta Timuti bere, goiz aretan goiztarrenak ez izan-ta, luze eretxian egozan <strong>bar</strong>ruratzeko beta noiz izango. Erkiag<br />
Arran 137. <strong>Bar</strong>rura ziraneko, errekako atea iragan ebenekoxe, Timutik eta Mikelak laster ikusi zituen. Ib. 137.<br />
Gure San Pedro on-ona. Baiña San Pedrok ezin <strong>bar</strong>ruratuten itxi Martin lako pizti bateri. Bilbao IpuiB 89.<br />
Bakartadeak utziaz, iñuska ta izutia izateari uka egiñaz, Nikanor gizartean erabagi sendoz ta urrats astunez<br />
<strong>bar</strong>ruratzen zala, esan zeitekean. Erkiag BatB 78. Edegi deutsa atea, lenengo oiñean, otseiñen atea, Zizilik; eta<br />
<strong>bar</strong>rura da Nikanor. Ib. 156. Maisuak, bein <strong>bar</strong>rura ezkero, ez eben urteten arik eta eskolaldia zearo amaitu<br />
arte. Ib. 17.<br />
Itxas-<strong>bar</strong>ruratzen zijoazela. Elizdo EEs 1925, 213.<br />
"Retirarse, no salir de casa (hablando de enfermos). Aspaldian <strong>bar</strong>ruratuta daukagu urlia" DRA.<br />
2. (V-gip). Introducir, meter. "<strong>Bar</strong>ruratizuz ankak, miñ artzeko moduan zoiaz da, mete dentro los pies [...]"<br />
Etxba Eib. Kañabera uts bat eskuan ifini eutsen; beronegaz jo buruan ta <strong>bar</strong>ruratuten zituezan aranzak. Añ<br />
NekeA 246. El País ta El Motín iru edo lau aldiz atepetik <strong>bar</strong>ruratu zizkigun lotsagabe aundiak. A Ardi 123.<br />
Gure don Juan Josek emango didan Jereza <strong>bar</strong>ruratuko dedan bezelaxe. Ib. 92. Egunak ituan, gure kartzela<br />
onetan zazpigarren gelan, itxura oneko gizon bat <strong>bar</strong>ruratu zutela. NEtx LBB 84.<br />
"(V), guardar" A.<br />
3. Encerrar(se), contener(se). v. <strong>bar</strong>rutu (4). Txikerregia da liburutxo au, berean adierazoteko, Errosario<br />
Santuan <strong>bar</strong>ruratuten dirian mirariak. Añ EL 1 214. Eskaera onek <strong>bar</strong>ruratuten ditu arimarako, gorputzerako ta<br />
mundurako eskatu bear dogun guztia. Añ MisE 55.<br />
4. Llevarse, conseguir. v. <strong>bar</strong>runatu. Tarrantau utsik ba neroia, oraintxe berton lurrera salto egin, ta<br />
belarrondoko ederra <strong>bar</strong>rurako eunkek, ba! Erkiag BatB 44.<br />
<strong>bar</strong>rureta. "<strong>Bar</strong>rureta (Hb), poulie qui sert à remonter le canot à bord d'un navire" Lh. Cf. Lar: "<strong>Bar</strong>beta, la<br />
garrucha con que se mete dentro de la galera el esquife, viene del Bascuence <strong>bar</strong>rubeta o <strong>bar</strong>rureta, que<br />
significa lo que mete o lleva adentro".<br />
<strong>bar</strong>rusko. Dim. de <strong>bar</strong>ru. "Kanposkotik dator 'viene de lejitos', <strong>bar</strong>ruskotik doia (doa) 'va de dentrito' dicen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 152<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
los pescadores de Lekeitio" A Morf 206.<br />
<strong>bar</strong>rutaldu (BeraLzM). Inyectar. Neol creado por Arana Goiri en 1896: "<strong>Bar</strong>rutaldu (inyectar), de <strong>bar</strong>ru<br />
(dentro)" AG 2335.<br />
<strong>bar</strong>rutar. Diocesano. v. <strong>bar</strong>rutiar. Sazerdote, Abade eta Erlijioso beneragarri guztiei, neure<br />
Arzobispauko <strong>bar</strong>rutar, eta an bizi diran guztiei. "A todos mis diocesanos y habitantes". VMg (1820), RIEV<br />
1934, 681.<br />
<strong>bar</strong>rute. "Entrada" y "penetración" Lar.<br />
<strong>bar</strong>rutegi. "(V, G), cercado" A. v. <strong>bar</strong>rendegi. Umeen iluntegi edo linboa, ta zorionekoena, beste izenez<br />
Abrahanen <strong>bar</strong>rutegia [='seno de Abraham']. A Cat 13.<br />
<strong>bar</strong>ruti (V, G-to-goi, AN-larr-araq), <strong>bar</strong>roti. Ref.: A; Arin AEF 1956, 83; Iz To; Satr VocP; EAEL 67. 1.<br />
Terreno (prado, etc.) acotado. "<strong>Bar</strong>rutia, lugar recogido o un cerrado" Mg PAbVoc. "(Vc, G-to), terreno acotado"<br />
A. "El campo de pasto" Iz To. "Tolosa, Leaburu, Belauntza ta I<strong>bar</strong>reko mendietan, orain beintzat, zabalik daude.<br />
Baiña Urretxun esiz itxitakoari bakarrik ematen zaio izen ori" Ib. "Pastos cercados de propiedad particular" (Ggoi)<br />
AEF 1956, 83. "Prado cercado para el pastoreo" Satr VocP. "Prado" (AN-larr) EAEL 67 (opuesto a soro<br />
"campo labrado", en la misma localidad). Cf. IC III 305: "<strong>Bar</strong>rutha [topónimo] o <strong>Bar</strong>rutia, que todo es un<br />
significado, quiere decir 'prado de hierba cercado'". Cf. AEF 1956, 12: "El pastor los compra [los pastos],<br />
pagando muy bien los llamados <strong>bar</strong>rutis, si no dispone de pastos propios suficientes" (Valle de Zuya). v.<br />
<strong>bar</strong>rendegi, eremu (2), alor, esparru. Tr. Documentado en la tradición guipuzcoana y vizcaína. En DFrec<br />
hay 127 ejs., meridionales.<br />
Zuhia <strong>Bar</strong>rutia (1025). Arzam 155. Los de Zuhiauarrutia (1229). Ib. 155. Martin Martinez de <strong>Bar</strong>rutia<br />
(1353). Ib. 155. Septima Olaza<strong>bar</strong>rutia (1398). Ib. 155. Guk dakiguna da Eliz Ama Santaren <strong>bar</strong>rutian<br />
nastuak dabiltzala onak eta gaistoak, baña bere denboran bereziko ditu Jaunak. AA III 288. Langatea. Zelaia.<br />
<strong>Bar</strong>rutia. Izt C 234 (en una lista de términos relacionados con la actividad agropecuaria). Ispastergo illerrian<br />
gaude. Irakurgai au bukatzen da [...] illaentzat señalatutako <strong>bar</strong>rutian. "En el campo consagrado a los muertos".<br />
Otag EE 1881b, 113. Beren <strong>bar</strong>rutietatik sakabanatu eta galdu zitzaizten larra-beien billa. Arr EE 1885b, 471.<br />
Ta ordutik aurrera, gaur belardi bat iritxi, diruak idoro ta soroak urratu; biar lur geixeago erantsi, osiñak bete<br />
ta <strong>bar</strong>rutiak jaso; urrengoan idi-beiak ipiñi edo kendu. Ag G 255. Alako gau batean ere, [ardia] <strong>bar</strong>rutiko orma<br />
gañetik salto eginda, joan zan Jaungoikoak daki nora. Muj PAm 74. Eta ba dute jaun oek Pampa-aldeko<br />
zabaldietan sarobe edo <strong>bar</strong>ruti-sail bat sekulakoa: Los Papagayos deritzana. <strong>Bar</strong>ruti aetxetan ibilli dezu<br />
berrogei ta amar urtez artzai. Mok 5. Aundi ta txiki, guziak ziran euskaldun uts <strong>bar</strong>ruti aetako maiztarrak. Ib. 6.<br />
Intzizu batek aña malezi / bazuben Fernando zanak; / <strong>bar</strong>ruti gutxi erosi eta / beti ardiyak gizenak. Tx B I 145.<br />
Iturriozko <strong>bar</strong>rutiyetan / artian bazan belarra, / guk ezkero're jokatu dute / beintzat apustu ederra. Ib. 222. Udan<br />
esnia eman, / neguan <strong>bar</strong>roti, / nere aziendaren / kezkik ez eduki. In Tx B II 256. Irusta-belarra <strong>bar</strong>rutian otzak<br />
zimurtzen dunean, Bikendi, neska ederraren bordara urbiltzen zen. Or Mi 54. Onuntza etorriko dira zenbat ardi<br />
ta idi ditugun yakitera; gure <strong>bar</strong>rutiak zabal-eskuak ote diran ikustera. Goen Y 1934, 185. Lur emankorra; /<br />
<strong>bar</strong>atza-sail itxia; / pake-<strong>bar</strong>ruti yatorra. Ldi UO 37. Ardien mutur lotsa-bageak / errez urra du <strong>bar</strong>ruti / Ase<br />
beterik --ez nai orduko--, / baiñan, etzaten dira asi. "La <strong>bar</strong>rera de la heredad". Or Eus 222. Euntze edo <strong>bar</strong>ruti<br />
orrek 45 erreneurri (robadas) ditu. Ib. 297n. Iturriotz gainditu ondoren, bereala atzeman zituen Zelatungo<br />
<strong>bar</strong>ruti zabalak. TAg Uzt 86. Alabaiña, Maider-en arpegi tankera ezaguna egin zitzaion bere etxeko <strong>bar</strong>rutian<br />
ardizai ikusi orduko. Etxde JJ 240. <strong>Bar</strong>rutia arresi batek inguratzen zun eta beraren gaiñetik salto lirain bat<br />
egiñaz, Mayirengana urreratu zen. Ib. 57. <strong>Bar</strong>ruti ontako ez diran beste ardi batzuk baditut. Ol (ed. 1958) Io 10,<br />
16 (ed. 1931 saletxe; IBk e IBe artegi). Geroago lurralde ori esparru jarri eban, ta berak izerdiaren izerdiz<br />
irabaziriko diruz erosi eban lur-zatian bere <strong>bar</strong>rutia sortu, ta apurka apurka ormak jaso eta etxea osoro iragi.<br />
Erkiag BatB 124. Eta [zezen] burrukalariok eztira ukullu baten berriro bilduko: bata, garaitua alegia, urrunera<br />
dioa <strong>bar</strong>ruti ez-ezagunetara arrotz, bere alkea luzaz deitoratuz. Ibiñ Virgil 98. Bidean eman bear / naikoa astia,<br />
/ ekarriko bazuan / karga ura guztia; / etxeratzian etzan / pentsu gareztia, / <strong>bar</strong>rutira izerdiz / bizkarra bustia.<br />
Uzt Sas 101.<br />
Era de salina. Leku beruetan itxasoko ur goran itxiten deutse sartuten urari <strong>bar</strong>ruti zelaijetan. Ur Dial 113.<br />
Gero <strong>bar</strong>rutija geldituten da zuriturik gatzagaz edurra egin baleu legez. "El campo". Ib. 113.<br />
"Circo, esia, itxia, <strong>bar</strong>rutia" Añ.<br />
(Lar, Añ ( A), Dv). Distrito, territorio. "Jurisdicción, territorio" y "territorio" Lar y Añ. "Abadía, abadengo,<br />
territorio, abadearen <strong>bar</strong>rutia" Lar. "Alcalde ordinario, berez <strong>bar</strong>rutia duen alkatea" Ib. "Arzobispado, territorio,<br />
lenapezpikuaren <strong>bar</strong>rutia" Ib. (cf. infra). "Término, distrito" Ib. "Ámbito, circunferencia" Ib. "Estado, país,<br />
dominio, menpea, <strong>bar</strong>rutia" Ib. "Alfoz, término de un distrito, muga <strong>bar</strong>rutia" Ib. "Ressort, territoire,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
153
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
dépendance d'une ville" Dv. "Jurisdicción territorial (Añ)" A. Estura larri onetan ez eben aurkitu beste<br />
modurik euren uriko <strong>bar</strong>rutijak jaoteko, Fabio andija nagusi-bakar edo Diktadore autu edo eskojietia baño.<br />
Astar II XII. Berrogeita zortzi erri, beren <strong>bar</strong>rutiakin Canaan guzian, or-emen banaiatu edo zabalduak, berebereak<br />
zituen. Lard 119. Bakoitza bere <strong>bar</strong>rutiyaren sarreran. "En el límite de su distrito". EE 1885a, 133.<br />
Leaburuko <strong>bar</strong>rutian alkateak (eskuan zigorra daramanean), apaizak eta txorimaloak izan ezik, beste inortxok<br />
eztu kapelarik bear. A Ardi 60. Kalipornia-<strong>bar</strong>rutian egongo omen dira milloi bat [sekuoia] zar eta gazte, eta<br />
oietatik amabi milla baño geiagok ba omen daukate gutxienez iru metro zabaleko ola. Munita 99. Mesede<br />
egiteko ta laguntzeko beti prest zegoen, eta Porto-Vecchio-ko <strong>bar</strong>rutian pakean bizi zan mundu guziarekin.<br />
"Dans le district de Porto-Vecchio". NEtx Antz 137. Urdazubi bere sortherria Baztango <strong>bar</strong>rutiaren <strong>bar</strong>renean<br />
baitago eta Axularren ama ere Azpilkuetakoa zen. AIr in Izeta DirG 10. 1952'garren urtetik ezkeroz daukagu<br />
Bilboko gotzaintza<strong>bar</strong>rutian. Elorrion bizi da orain. Alzola Atalak 127. Kordoba-<strong>bar</strong>rutiko beor guziek ere<br />
pauso txarretan sarreraziko ez zutena noski. Berron Kijote 163.<br />
"Diócesis, <strong>bar</strong>rutia" Lar. v. eliz<strong>bar</strong>ruti. <strong>Bar</strong>ruti untako Obispo soll argiak. Legaz III. Obispoak euren<br />
<strong>bar</strong>rutiyetan edo euren agindupean dagozan lekuetan [emon leikeez parkamenak]. Itz Azald 150. An Gotzaiak<br />
berberak, beren <strong>Bar</strong>ruti-idazkietan, beren Pastoraletan, erriari su ematen zioten, bere yoputasuna astindu zezan.<br />
Ldi IL 168. Gotzai orrek bein bere <strong>bar</strong>rutiko nekazari bat arkitu zun. Ib. 168.<br />
Ámbito (legal, etc.) limitado, acotado. Jaunaren itzaren egia partitzen da Eliz Ama Santaren <strong>bar</strong>rutietan<br />
bizi diranen artean bakarrik. AA III 431. Gure Eliz egiazko bakarraren <strong>bar</strong>rutietatik irtetera, eta [...] Errosario<br />
santua uztera donzella au beartu nai zukean. Arr May 155. Eta azkenik, legearen <strong>bar</strong>rutian bizi naiz. Ni ez naiz<br />
nere: ni baitan kiribildua egoteko, eztut eskubiderik. Vill Jaink 95. Bakartiaren senak, gorabeera guztiak<br />
norberaren menpe ta <strong>bar</strong>rukotasunean jarten ditu, <strong>bar</strong>ruti estuan, ezipean, gorderik, besterengandik isilpean.<br />
Erkiag BatB 35s. Erritxu bateko alkateak, indar urri dauka. Aldunak, ostera, inguragi aundiagoa, <strong>bar</strong>ruti<br />
zabalagoa, eremu edatuagoa artzen dau. Ib. 84.<br />
Superficie, extensión. "Campo, espacio o extensión de alguna cosa" Lar. "Campo, espacio" Añ. Zergatik<br />
itxasoak bere <strong>bar</strong>rutian, geiago badira ere, badu guziak artzeko bear-diña ur, bear-diña bide, bear dan, ta are<br />
bear dan baño geiago. Lar SAgust 10. Lurralde urrun ortan egonagatik, [...] ez aaztu gure <strong>bar</strong>atza txikiko lau<br />
ormen arteko <strong>bar</strong>rutikoa zaitugula. Ldi IL 88s. Ikuzi zaite Yainkoren aitziñean, eltzean aien <strong>bar</strong>rutia istikatu<br />
baituzu. Zait Sof 118.<br />
Campo, ámbito, área. Errez-itxura izan arren, ez da gainberakoa olerki-era au. <strong>Bar</strong>ruti onetan ain trebeki<br />
jokatzen dana, ezta makala izango besteetan ere. TAg Y 1933, 25. Ez gaitezen ausartu geroaren <strong>bar</strong>rutiak<br />
aztertu miñez! Etxde JJ 23. Emen gertatzen dena da (eta nahaspil ori sarri egin oi da) <strong>bar</strong>ruti bereziak nahastu<br />
egiten direla: Jakintza positibuen eta Filosofiaren <strong>bar</strong>rutiak, alegia. Vill Jaink 36s. Estaduaren jainkotasuna<br />
erakusten zaigu, eta gizonak botere alguztidun orren aurrean makurtzea besterik eztu. Kontzientziaren <strong>bar</strong>rutia<br />
bera ere eta norbere askatasuna, batere lotsarik gabe bortxatuak ikusi izan dira. Ib. 173. Gau ondoren eguna<br />
dator, ekaitz ostean eztialdia. Izadiko lege. Berdin arimen <strong>bar</strong>rutian ere. Onaind in Gazt MusIx 149. Berez<br />
genun asmotsu ta antzelari, baitik-bat olerki-<strong>bar</strong>rutian. Ib. 146. Auzo auetako artzai neskaen elkarrizketa<br />
garbiak eta nere auntzantzak aski zaizkit; mendi auek dira nere gogoen <strong>bar</strong>ruti, eta emendik at badoaz, zeruaren<br />
ederra ikusteko oi da. Berron Kijote 161. Eta, euskara idatziaren <strong>bar</strong>rutian, irakaste lanean dugu beharrenik<br />
batasun hori. MIH 95. Gramatika <strong>bar</strong>rutian gabiltza orain. MEIG VI 180. Sagartzazutar Klaudi, gure <strong>bar</strong>rutian<br />
Satarka, bere aldiko gizona da. MEIG II 102. Duen gaia, nere <strong>bar</strong>rutikoa ez izateaz kanpora, ez da nolanahi<br />
presakako kritika batean ukitzekoa. MEIG III 87. <strong>Euskal</strong> artisten lerroan ipini du bere burua, tradizio baten<br />
<strong>bar</strong>rutian beraz. MEIG VIII 59.<br />
Sección, grupo. Bereizi ditzadan <strong>bar</strong>ruti bitan, beintzat, emen datorzkigun olerkariak. TAg Y 1933, 21.<br />
2. (En inesivo y precedido de gen.). Al cabo de, dentro de. Urte batzuben <strong>bar</strong>rutiyan desiertorik desierto,<br />
mendis mendi sartu zen bere erriko pagadi illun batian (Aralar, 1833). ETZ 192.<br />
Etim. De <strong>bar</strong>ru + suf. -ti; v. FHV 236.<br />
<strong>bar</strong>rutiar. "Diocesano, diozestarra, <strong>bar</strong>rutiarra" Lar.<br />
<strong>bar</strong>rutiki. Profundamente. Aipatu gertariok <strong>bar</strong>rutikiago aztertzeko irasi zuten Londonen 1882an "Society<br />
for Psychical Research" izeneko bazkun bat. Mde Pr 317.<br />
<strong>bar</strong>rutu (Lar, Añ). 1. Introducirse, penetrar. "(Entrar, hacerse) dentro", "penetrar" e "internar" Lar y Añ.<br />
"Encarnar, entrar por la carne, aragiaz <strong>bar</strong>rendu, <strong>bar</strong>rutu" Lar. v. <strong>bar</strong>ruratu.<br />
"Engolfarse, itsas-<strong>bar</strong>rendu, itsas-<strong>bar</strong>rutu" Lar.<br />
2. "Remeter, meter dentro" Lar.<br />
3. Profundizar, hacer más profundo. "Profundar" Lar y Añ. "Approfondir, creuser" H s.v. <strong>bar</strong>nea.<br />
4. (V ap. A). Encerrar(se), incluir(se), contener(se). Sinistetan dodaz, Jauna, Kredoan <strong>bar</strong>rututen direan<br />
egia guziak. Añ EL 1 101 (EL 2 110 sartuten). Aita gureko oraziñoan sarturik, ezkutaurik ta <strong>bar</strong>ruturik dagozan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
154
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
gauzak. Añ MisE 19. Jaungoikuaren legeko mandamentubak <strong>bar</strong>rututen edo enzerretan diriala berba bitan. fB<br />
Ic I 24. Ez beste birtute ta on izateen kontrako gurarijak lege onetan eragozten edo <strong>bar</strong>rututen ez dirialako. fB Ic<br />
II 245. Jakin biar dozu, kristinaubak, Sazerdotetziak beragaz <strong>bar</strong>rututen ditubala Eleisa gizon guztiak. fB Ic III<br />
292. Motrikok dauzkan mugen artean / I aiz errez <strong>bar</strong>rutzen, / Kosme Churrukak leku geiago / Ordea ziguk<br />
eskatzen. AB AmaE 102. Biotzeko damuak zarratu eta <strong>bar</strong>rutu bear dau beragan bizitzea onduteko asmu sendo<br />
bat. Itz Berb I 56.<br />
Encerrar (en sdo. prop.). Ta izanik miina, ainbeste bidar biar doguna, au emon eutskun ate bigaz itxita,<br />
aginakin ta ezpanakin <strong>bar</strong>rututa. Ate bijak edegi biar dabee lelengo, miinak berba egingo badau. fB Ic II 183.<br />
5. (Part. en función de adj.). Profundo. Agertu ziozkan orobat filosofi edo egokindeko eta beste ezkutakizun<br />
ta ezaguera <strong>bar</strong>rutuenetako asko. Aran SIgn 29. Gai ori, zion berriro, Jainkokindeko <strong>bar</strong>rutuenetakoa da. 'Esa<br />
es materia muy honda en la teología'. Ib. 59.<br />
<strong>bar</strong>ruzale. Dado a la vida recogida. Obeto zan moja sartu banitz. Ainbeste buruko miñ eznuan erabilliko.<br />
Egia, ni eznaiz beñere <strong>bar</strong>ruzale izan. <strong>Bar</strong>ruko itzalak eta <strong>bar</strong>rukoen bizitzak ikara ematen dirate neri. Ag G<br />
317s.<br />
<strong>bar</strong>ruzki (V-oroz-arr-ger-m ap. A; Zam Voc) "Establo" A. v. 1 <strong>bar</strong>ruki.<br />
<strong>bar</strong>t (V, G, AN-gip, B; Lar, Añ, VocZeg 285, Dv (V, G), H, Zam Voc), <strong>bar</strong>da (L, BN, R, S; SP, VocBN, Gèze,<br />
Dv, H), <strong>bar</strong>d (O-SP 221 ( A), SP), <strong>bar</strong> (Lander (L-côte) ap. DRA). Ref.: A (<strong>bar</strong>da, <strong>bar</strong>t); Iz ArOñ; Izeta<br />
BHizt2 (<strong>bar</strong>da); Elexp Berg; Gte Erd 43, 131. Anoche. "<strong>Bar</strong>d, veut dire 'hier au soir'. On dit plus<br />
communément <strong>bar</strong>da" O-SP 221. "<strong>Bar</strong>da, hier au soir, à la nuit: le temps qu'indique ce mot, se prend depuis la<br />
nuit tombante, jusqu'à minuit, et même peut s'entendre de toute la nuit, mais la rattachant au jour précédent" H.<br />
"<strong>Bar</strong>t ibilli da aize aundixa" Iz ArOñ. "Ze ibilli za <strong>bar</strong>t oian ainbeste zaratakin" Elexp Berg. Cf. BERDANTZA-<br />
BART.<br />
Tr. <strong>Bar</strong>da es propio de la tradición septentrional (tbn. en roncalés y salacenco). <strong>Bar</strong>t es empleado por autores<br />
meridionales, así como por los septentrionales antiguos (Voltoire --<strong>bar</strong>t arratsean-- y una carta de finales del s.<br />
XVI). En DFrec hay 7 ejs. de <strong>bar</strong>t. Entre los orientales, el empleo del auxiliar de presente (<strong>bar</strong>t ikusi dut), en<br />
general, se prefiere al auxiliar de pretérito (<strong>bar</strong>t ikusi nuen); entre los occidentales, son corrientes ambos usos, a<br />
menudo alternando en un mismo texto. Gte Erd 131 recoge <strong>bar</strong>t con auxiliar de presente en G-azp-nav, AN-gip,<br />
B, BN-arb-ciz y S, y en ninguna parte con aux. de pretérito. Cf. EGLU II 128.<br />
<strong>Bar</strong>t etorri ninzan nere anaia baten etxetik. (c. 1597). FLV 1993, 452. "Bai, jauna", eranzun zion alkez ta<br />
lotsaz beterik, "<strong>bar</strong>t egin dut bekatu zikin bat". Mb IArg I 129. Etzindezela <strong>bar</strong>t izandu zaran itxera berriz itzuli.<br />
Mb IArg II 332. <strong>Bar</strong>da igan dit gai bat hun ezinago. AstLas 61. Gai hun, Pierris, / huna nuk <strong>bar</strong>rikotan txerka /<br />
eta <strong>bar</strong>da gaia nula izan duzun / berrien jakitera. Ib. 60. Eztaukat bada almorzutako gogo andirik; / bada <strong>bar</strong>t<br />
larregi apaldu genduban, ta erregelduak jatortaz. Mg PAb 119. Amar orduko lua egin dozu beraz, bada etzun<br />
zinian <strong>bar</strong>t amarretarunz. Ib. 115. Ni <strong>bar</strong>t il neindekean, berein il izango dira; gaur asko ilgo dira, eta bearbada<br />
ni lenen. Añ EL 1 6. Ez det orain [dukat] batere: / orrengatikan maiteagana / joan nintzan <strong>bar</strong>t ere. Izt Po 111.<br />
Dama gazte galant bat / ekusi det <strong>bar</strong>t arabaketan / engañatzen nauela / bere ustean! Ib. 109. Esan dute emen,<br />
<strong>bar</strong>t zenbait eritu igaro dirala Donostiara. CartAnd 389. Hauzo, <strong>bar</strong>da nere gostuz d<strong>ostatu</strong> zare ederki; / Baiña<br />
orhoit zaite duenak azken egiten hirri, / Harrek duela bakharrik hirri egiten ongi. Gy 51. <strong>Bar</strong>da erran narotzun<br />
onthasunak ez duela zoriona egiten. Dv Lab 7. <strong>Bar</strong>da erran darotazu egia bat handia. Ib. 31. Beste lau<br />
lagunekiñ / <strong>bar</strong>t aguazilla, / jokuan galdutako / txerriyaren billa. Xe 256. <strong>Bar</strong>t, Argindeiko etxetik arrapatu diote<br />
solomo galant bat. Zab Gabon 77. Nere izena ez dan bat esan nizulako <strong>bar</strong>t. Otag EE 1882c, 581. Nik bada lo<br />
egin dot <strong>bar</strong>t zure tabernan. AB AmaE 301. Benturaz ete eban <strong>bar</strong>t larregitxo jan? Ib. 225. Trapu-zar saltzalle<br />
bati erosi omen zion <strong>bar</strong>t, baso bat ardoren aldera. Urruz Urz 44. Etziñan egoteko / trabena-zulotan, / baña <strong>bar</strong>t<br />
egon zera / trabenan zu lotan. Ib. 62. Ametsetarik nintzen <strong>bar</strong>da / Aberats etxerat itzuli; / Bainan ene ametsa<br />
juan da; / Hartan oro zaizkit itzali. Zby RIEV 1909, 109. <strong>Bar</strong>t neugaz afaldu ta / oira pozik ioian / Ioane; baina<br />
gaur ilik / bilatu dabe oian. Azc PB 265. <strong>Bar</strong>t euk ezeuan eskiñi. A BeinB 87. Nuan, nuan, txekorrari <strong>bar</strong>t<br />
gelditu ziran taluak eramatera. Moc Damu 23.<br />
(s. XX) Nik esan neutsun dana <strong>bar</strong>t. Ag Kr 34. Lenengo egunetatik kanta bear eutsuen, <strong>bar</strong>t kantaten eben<br />
koplea. Echta Jos 73. Zakur madarikatu horiek berriz ere ardier ohartiak... Bortzpasei hunki daizkiatzie <strong>bar</strong>da.<br />
JE Bur 17. <strong>Bar</strong>t, gau guztian eztot begirik batu. Zam Man 17. <strong>Bar</strong>t zortzirak aldean ementxe eten bear izan nuen<br />
nere eskutitz au. A Ardi 25. Nik igaro nayuazan larrijak <strong>bar</strong>t! Kk Ab I 16. Zazpi librako ollar txuriya / <strong>bar</strong>t<br />
axariyak jan digu. Noe 126. Geure ategian zegoan <strong>bar</strong>t. JanEd II 55. <strong>Bar</strong>t etxera juan nitzan / amar t'erdiyetan.<br />
Ib. 142. A txepela! <strong>Bar</strong>t arrapatu aun orrek ez al zian kaikurik? Muj PAm 74. Errekanbordako Mari-Katalin /<br />
<strong>Bar</strong>da Parisetik etxera da jin. Ox 182. Gure ama ez delarik bada mainazu hetarik, <strong>bar</strong>da ikusi dut hain hunkituharrotua<br />
egiazki! <strong>Bar</strong>b Sup 54. <strong>Bar</strong>da egin düt amets bat. Const 20. Mutil, <strong>bar</strong>t eztok ezer usmatu? Sugearen<br />
billa ibilli nindukan. Or Tormes 55. Nori idurituko yakon nire nagosi au ain pozik ikusita, <strong>bar</strong>t apaldu ez<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
155
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ebanik? Ib. 75. Ama oieratua izango dek. <strong>Bar</strong>t, ire etorri bearrakin ez omen zikan begirik itxi ta. Alz Ram 89.<br />
Jakin gabiak dituk / ardoaren saltsak, / <strong>bar</strong>t komunian, Pello, / zerbait galdu zak. Tx B 109. <strong>Bar</strong>t ametsetan<br />
amona xar bat / inguratu da nigana. Tx B II 167. Aloroduna jaio yaku / <strong>Bar</strong>t Belenen. Enb 105. Egunez<br />
oroimenez, gabaz amesetan / Zoraturik lez nabil Aberri gauzetan. / <strong>Bar</strong>t egin nebana, <strong>bar</strong>riz, egija balitza, /<br />
Pozen pozaz lertuko litzakit bijotza. Ib. 52. <strong>Bar</strong>t oso poliki atera zan jaia. Lab EEguna 106. Andra au nire<br />
logelan sartu zala <strong>bar</strong>t. Otx 18. Ez giñan goseak etzin <strong>bar</strong>t. Or Eus 105. Azariak sei axuri / galdu ditu <strong>bar</strong>t<br />
bordan. Ib. 175. Nori zaiok ajolik <strong>bar</strong>t lorik egin dedanentz? TAg Uzt 28. <strong>Bar</strong>da athea hestean, elizan zen<br />
oraino gozo-gozoa. Lf Murtuts 6. Berandu oheratu ziren <strong>bar</strong>t. Mde Pr 145. <strong>Bar</strong>da Zaitegiren ikusta ukan dut. Ib.<br />
56. Bai, ori duk. Aspaldian eri uan eta <strong>bar</strong>t eman dik azken atsa. Etxde JJ 47. Ardi batek anka-ezurra autsi zun<br />
<strong>bar</strong>t. Ib. 12. <strong>Bar</strong>t, aitzekiak asmatuz, ezetz esan diot berriz. Txill Let 90. Egia esan, ez da au arritzekoa. <strong>Bar</strong>t ere,<br />
beste askotan bezela, betiko ixtillua izan genuen. Ib. 97. Naikoa dantzarik egin neban <strong>bar</strong>t, eta gaur! Erkiag<br />
Arran 69. Nola <strong>bar</strong>t berandu etorri nintzen, ez nuan aterikan jo nai izan. Anab Poli 54. Ta bidez-bide etxeratu<br />
nintzan <strong>bar</strong>t. NEtx Antz 51. Bizkarra berotu ei ieutsek <strong>bar</strong>t Benito eta Iñakik. Bilbao IpuiB 55. Domeka goiz<br />
batian, <strong>bar</strong>t parrandan ein ebela-ta, berandutxo jaiki ziran. SM Zirik 73. Gaztiak! entzun al dozue <strong>bar</strong>t zer<br />
pasau dan? Ib. 27. <strong>Bar</strong>da Berhoko oilategian xixka pollita egin duzue. JEtchep 31. Pelotatokian izan da <strong>bar</strong>t.<br />
Erkiag BatB 144. Eztakizu asko <strong>bar</strong>t zer gertatu dan elizako ateetan! NEtx LBB 174. Izar ori <strong>bar</strong>t oso gorri<br />
agertu zan. Ib. 75. Eta, zuk, norgaz uste dozu izan zarala <strong>bar</strong>t? Etxba Ibilt 458. Ederki apalduta / Etxeratu naiz<br />
<strong>bar</strong>t, / an ere billatu nuen / baña naigabe bat. Uzt Auspoa 22, 84. Non zinen <strong>bar</strong>t? Jokoan, adiskideren baten<br />
etxean? MEIG IX 108.<br />
v. tbn. DurPl 63. EA OlBe 19. Arti MaldanB 208. Gand Elorri 203. <strong>Bar</strong>da: ChantP 62. Balad 93 (S).<br />
- BARTANIK (<strong>bar</strong>tdanik AN-erro; <strong>bar</strong>dadanik BN, S, Sal; Dv; <strong>bar</strong>danik L-sar; <strong>bar</strong>tganik V-arrig; <strong>bar</strong>ganik Varr;<br />
<strong>bar</strong>tgandik G-to, AN-larr; <strong>bar</strong>gandi AN-larr; <strong>bar</strong>kandik AN-ulz; <strong>bar</strong>tandik G-azp-goi-to-bet, AN-larr-5vill).<br />
Ref.: EI 157. Desde anoche. "Depuis hier au soir" Dv. v. BARTIK. Nere Aita maitea, ta nere Jangoikoa, ez<br />
dezu zuk ekusten <strong>bar</strong>tanik asi, ta orain arkitzen garan horduraño nik daramadana. Mb OtGai III 54. Gogora<br />
ekartzu oraiñ denbora piska batean, lenengo lekuan, <strong>bar</strong>tdanik, edo azkeneko konfesiotik, oraindaño<br />
Mandamenturen bat autsi dezun, edo ez. AA III 16. <strong>Bar</strong>dadanik gogoeta nago zer izan othe daitekeen<br />
drainadura. Dv Lab 111.<br />
- BART ARRATS (G-azp, AN-gip-5vill-araq-ulz; <strong>bar</strong>tats AN-gip, B). Ref.: EI 157; Iz Ulz; Izeta BHizt2<br />
(<strong>bar</strong>tatsean); Gte Erd 131. (En casos locales de decl. sing). "<strong>Bar</strong>t arratsian, en la noche pasada" Iz Ulz.<br />
"<strong>Bar</strong>tatsean lapurrek sartu zaizku" Izeta BHizt2. --Noiz ethorri zara? --<strong>Bar</strong>t haratsian [sic] berandu asko.<br />
Volt 199. <strong>Bar</strong>t arratsian sartu zaigu etxian patrulla. Ud 47. Duda gabe plomua jan dik neska onek <strong>bar</strong>t<br />
arratsian. Bv AsL 95. Ezta gero edozelangoa <strong>bar</strong>t arratsean zure Aitak emon eustan zartadea. Ag AL 40. <strong>Bar</strong>t<br />
arratsean beranduan / etxean atea jo genduan. JanEd II 54. <strong>Bar</strong>t arratsean izarretara, / ama, begira nengoan.<br />
Jaukol Biozk 19. Jornal ederrak etxeratu'izkik / <strong>bar</strong>t arratseko jornaran. Tx B 127. <strong>Bar</strong>t arratsian, <strong>bar</strong>riz, / ze<br />
ames ein neban. Enb 32. <strong>Bar</strong>tarratseko aur-jaia gauza samurra izan zan. Lab EEguna 102. <strong>Bar</strong>t arratsian zer<br />
pasatu dan / Konta dezagun Belenen. Balad 200. --Onentzaro begi-gorri, / non atzia duk arrai ori? / --<strong>Bar</strong>t<br />
arratseko amaiketan / Anbuluteko arkaitzetan. Canc. pop. in Or Eus 140. <strong>Bar</strong>da-arratsean amets bat egin dut. Lf<br />
Murtuts 2. <strong>Bar</strong>d'arratsian ametsetarik / Botz bat entzün düt. Mde Pr 142. Bañan aizak: <strong>bar</strong>tarratsean oiera<br />
muturra garbitu gabe joan al aiz? Salav 57s.<br />
v. tbn. Ldi IL 15. Izeta DirG 36. Berron Kijote 190.<br />
(Fig.). Hace poco tiempo. Nere bizitzako berri jakin nai al uke? Ez didak gutxi eskatzen, motel! Ez baidira<br />
danak <strong>bar</strong>t arratseko kontuak. Ataño TxanKan 19. Zaharragoen poesi lanak, atzokoenak edo <strong>bar</strong>t arratsekoenak<br />
batipat, ia zeharo arbuiatzeko eskubide osoa du [Sarasolak]. MIH 288. Bai bait dirudi, guziok dakigunez, hain<br />
aspaldidanikakoak garelarik, <strong>bar</strong>t arratsean jaio ginela hizkuntzaren historiaz den bezanbatean. MEIG VII 92.<br />
"<strong>Bar</strong>da arats irian" H.<br />
- BARTERAINO. "<strong>Bar</strong>daraino, jusqu'à hier au soir" Dv.<br />
- BART EZKERO (G-azp-to-bet, AN-5vill; <strong>bar</strong>teskero AN-araq), BARTEZ GEROZ (<strong>bar</strong>dazgioz BN-mix),<br />
BART EZKEROZTIK (<strong>bar</strong>tezkerozti AN-5vill; <strong>bar</strong>tezkeroti AN-5vill; <strong>bar</strong>dazgeroztik BN-<strong>bar</strong>d). Ref.: EI 157.<br />
Desde anoche. v. BARTANIK.<br />
- BART GAU (G-azp-goi-nav, AN-gip). Ref.: EI 157; Iz Als; Gte Erd 131. (En casos locales de decl. sing.).<br />
Ayer a la noche. "<strong>Bar</strong>t gaubin, en la noche pasada" Iz Als. "<strong>Bar</strong>t gauean ontzak asko kantau debe (G-azp-nav,<br />
AN-gip)" Gte Erd 131. Ta badakizu zer esaeustan <strong>bar</strong>t gabean zugaitik? Ag Kr 179. <strong>Bar</strong>t gabean or<br />
zeudeken. Lek EunD 44. Ortxen ikusi nitun kontuz <strong>bar</strong>t gabean. Ib. 32. Olatu galdu batek bota zun / legorrera<br />
<strong>bar</strong>t gabean; / itxas ertzeko aitzarte baten / jaso dute gaur goizean. NEtx LBB 270. Urratuta utzi digu / <strong>bar</strong>t<br />
gabeko amarretan. Ib. 331. <strong>Bar</strong>t gauean jakin genduan Grisostomoren eriotza. Berron Kijote 150.<br />
"<strong>Bar</strong>da gauerditan" H. Nere billa enbillen / <strong>bar</strong>t gau erdian. Muj PAm 27.<br />
- BARTIK (V, G, AN, Ae; <strong>bar</strong>ti V-arrig; <strong>bar</strong>tikan G-azp, <strong>bar</strong>teti V-ger, AN-araq; <strong>bar</strong>datik L, BN, S; Dv). Ref.:<br />
EI 157. "<strong>Bar</strong>datik hunat, depuis hier au soir" Dv. v. BARTANIK.<br />
- BART ILUNTZE. (En casos locales de decl. sing.). Ayer al anochecer. "<strong>Bar</strong>da ilhuntzean" H. <strong>Bar</strong>t<br />
arratsean, <strong>bar</strong>t illuntzean, / agatu zuen kaiola. Arti MaldanB 207.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
156
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BARTKO (Añ; <strong>bar</strong>ko V, G; Lar, H; <strong>bar</strong>dako BN-arb; Dv, H; <strong>bar</strong>teko G-azp-goi, AN-gip). Ref.: A (<strong>bar</strong>ko); Iz<br />
Als (<strong>bar</strong>t gaubin). De anoche. "<strong>Bar</strong>koa, gaurkoa" Lar s.v. largo. "(Anoche, ayer) noche, <strong>bar</strong>t, <strong>bar</strong>tko gauean"<br />
Añ. "Non ditutzu <strong>bar</strong>dako espantuak?" Dv. "Aditu ditutzu <strong>bar</strong>dako ha<strong>bar</strong>rotsak, ortziak?" H. "<strong>Bar</strong>teko afariak<br />
kalte egin dit (G-azp-goi, AN-gip), <strong>bar</strong>tekoa oroitzerakoan <strong>bar</strong>re egin det (G-azp-goi, AN-gip), <strong>bar</strong>dako<br />
auhariak kalte egin daut (BN-arb)" Gte Erd 43. Orra, Aita santua, orra or arkitzen diran <strong>bar</strong>tko mairu<br />
gaistoak gaztigatzen dutena. Mb IArg II 289. Andres, <strong>bar</strong>dako gaia / ezinago goxo zia, / bena hor beita Katixa /<br />
harek emanen deik bere inpresionia. AstLas 61. Zer egin ete zan <strong>bar</strong>tko soñulari ardaoz berotubaz? Ez da bere<br />
arnasarik bere ona elduten. Sabaiko lasto ganian etzunda egongo da oraindiño. Mg PAb 70. Ze aparija<br />
baarkua! Ib. 67. Biotz guztirik esker onak emoten deutsudaz, <strong>bar</strong>ko arrats iluntzerik egunsentiko argira atara<br />
nozulako. Añ EL 2 10. Ta eran zagun orain <strong>bar</strong>tko zoriona jaitzeko. Alz Ram 40. Gaurko goizalde diat, / <strong>bar</strong>teko<br />
gauaz nâste, / oporraldi-lênenkia! Ldi UO 41. Andik goizera neure sabela / beti dago gur gur gur gur: / <strong>bar</strong>tko<br />
aparia agur! Or Eus 111. Balendin, ametsak eragotzi al-dite <strong>bar</strong>tko loa? TAg Uzt 28. Oso nekatua dago, ostera;<br />
jausia, makal, erkin-itxura gelditu da. Ai, <strong>bar</strong>tko estularria! Erkiag Arran 81. Huna hemen beste eskutitz bat,<br />
<strong>bar</strong>tkoaren antzekoa. Osk Kurl 26.<br />
Etim. La forma <strong>bar</strong>t es debida a la frecuencia del sintagma <strong>bar</strong>d(a) arratsean, litm. 'anoche al anochecer', que<br />
se dividió <strong>bar</strong>d-arratsean, con ensordecimiento de d normal en final de primer miembro de compuesto.<br />
<strong>bar</strong>ta. Terreno situado a la orilla de un río (cf. gasc. <strong>bar</strong>te). Cf. parta. <strong>Bar</strong>thak dire herrian errepirak<br />
deitzen; / Artho, belhar, sahatsek dituzte gainditzen. Hb Esk 93. Albert Thomas karrika urez estalia zen, eta<br />
ondoko <strong>bar</strong>thak ehun hektarako. Herr 1-10-1959 (ap. DRA).<br />
<strong>bar</strong>ta. v. parta.<br />
<strong>bar</strong>tadera. v. partadera.<br />
<strong>bar</strong>tai. "(Hb), chabot (pisc.)" Lh.<br />
<strong>bar</strong>talatu. "(Sal), revolcarse" A. Cf. parta.<br />
<strong>bar</strong>tale. "(Sal), lodazal" A. Cf. parta.<br />
<strong>bar</strong>tan (G-nav, AN-5vill, B), partan (AN-5vill-larr-araq, B; Aq 562 (AN), VocB). Ref.: A (<strong>bar</strong>tan, partan); A<br />
Apend (<strong>bar</strong>tana; partana (det.)); VocNav. "Trapo para cubrir las piernas con a<strong>bar</strong>cas, partana" Aq 562. "Partan,<br />
escarpín" VocB. "Polainas rústicas, manta de a<strong>bar</strong>ca" A. "<strong>Bar</strong>tana, peal, polaina rústica; calza de paño o lana<br />
burda sobre la que se atan las correas de las a<strong>bar</strong>cas (Leiza, Montaña)" VocNav. Cf. A DBols: "Media, partan.<br />
Este vocablo propiamente indica la 'manta o trapo que sirve de polaina para calzar a<strong>bar</strong>cas'. Es, con todo,<br />
preferible su uso al de galtza, galtzerdi, kaltza, kaltzerdi, que vienen del lat. calceus". Cf. VocNav: v. azpantar.<br />
Gaur ongi apainduta, biar zatak eta partanak (AN). "Al<strong>bar</strong>cas y polainas". A EY II 251. Andregaiak emanak<br />
a<strong>bar</strong>ka ta <strong>bar</strong>tan. "A<strong>bar</strong>cas y peales". Or Eus 365. Negu-erdian berotzen zinun / artzai otzaren zangoa, /<br />
galtzerdi, <strong>bar</strong>tan, bi aldagarriz; / bi soiñez gorputz osoa. Ib. 413. Nagusi arrek berak ordaintzen zuen, soldatari<br />
erantsiak zeuden urte guzirako neretzako a<strong>bar</strong>kak eta <strong>bar</strong>tanak edo oñetako mantarrak. Zubill 51s.<br />
<strong>bar</strong>tolika. "Billalda, tala, toña (juego). Darric" DRA.<br />
<strong>bar</strong>tolomesa. "(Vc), una clase de uva" A.<br />
<strong>bar</strong>totz. "(Hb), fornication (fig.)" Lh. Cf. partz.<br />
<strong>bar</strong>tsin. "Paleta (L-sar)" A Apend. Cf. bertzun.<br />
<strong>bar</strong>tuhal, <strong>bar</strong>tubel (AN-araq). "Anillo de cuero que lleva el yugo para sujetar el timón" Satr VocP s.v. ubel<br />
urdin.<br />
<strong>bar</strong>tz (V-ger-m-gip, AN-ilzarb-egüés-5vill-ulz, Sal, S, R; SP (-rz-), Añ app.), partz (G-to-nav, AN-gip-olza, B,<br />
L-ain, BN (+ ph-); Lar, Añ, Dv (ph-), H (+ ph-)), <strong>bar</strong>tx (Sal, S, R; H; <strong>bar</strong>x Arch (S) ap. DRA), fartz (L; SP (+<br />
farz), Lar, Añ, H). Ref.: VocPir 514; Bon-Ond 146; A (<strong>bar</strong>tx, fartz, partz, bertze); A Apend; Lrq /<strong>bar</strong>c#/; Iz ArOñ,<br />
Als (partz), To (partz), Ulz, R; Etxabu Ond; Etxba Eib; Elexp Berg. Liendre. "<strong>Bar</strong>za (O), lense, farza" SP.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
157
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"Deslendrar, despartzatu, partzak kendu" Lar. "<strong>Bar</strong>tzak astindu, sacudir las liendres (V-och)" A Apend. "<strong>Bar</strong>tx,<br />
oeuf de pou" Lrq. Bentura dadinak hartza, eztadinak ez eta <strong>bar</strong>tza. O Pr 88. Geugan sortuten dira <strong>bar</strong>tzak,<br />
edo zorrikaijak. <strong>Bar</strong>tzetati urteten dabe, ta azten ditugu. Orretarako ainbeste orrazi. Mg PAb 179. Xikhiroaren<br />
hazteria, gizonarena bezala, horra da <strong>bar</strong>tx ttipiño bizkharroi larrü gañen parrastaz bizi den batetarik. "D'un<br />
très petit animal parasite". Arch Gram 122. Ikusten neban nik lengo urtean / <strong>bar</strong>tza urruneti bizirik; / ta aurtengo<br />
urtean eztot ikusten / ardia eskuan geldirik. Azc PB 350. --Etzaite aztu gero, buruan zorririk ezpadaukazu, neuk<br />
lenago <strong>bar</strong>tzak (ligarrak) ausi neutsuzalako dala. --Zeuk <strong>bar</strong>tzak kendu neuri? Eztago toki txarrean. Nire buruan<br />
eztago <strong>bar</strong>tzik. Ag Kr 69. --Noiz ikusi dun etxean / zorririk eta partzik? / --Aldegiñak oek ere / edari-kiratsetik.<br />
Or Eus 66. Orrela beti daiteke / arlote gure etxea, / zikiña, atza, zolda, partza, / ta beste jendaki txeea. Ib. 66.<br />
Ixtorio mixtorio hatz, / berrehun zorri eta berrehun fartz, / bizkarrean dituenak eginen du hatz (L). A EY IV 330.<br />
Amak, goizero orraztuko eutsan burua arrezkero; eta anartean, <strong>bar</strong>tzen toki, zorri-abia ta noiznai zaiez betea<br />
izaniko buru orrek, sekulako aldakuntza ikusgarria izan eukean, seguru. Erkiag BatB 27.<br />
"<strong>Bar</strong>tzak daukaz orrek [...]. Se dice, en sentido figurado, por 'ese no tiene dinero'" A.<br />
"Oba zeuke neure <strong>bar</strong>tzak bazeunkaz, mejor le fuera a usted si tuviera mis liendres; es decir, mi carácter (Vger)"<br />
A EY III 258.<br />
"Aretxek dauke <strong>bar</strong>tzak iltxeko modu. Se dice de quien tiene buena labia" Etxabu Ond.<br />
- BARTZ-ORRAZI. "Lendrera, peine, partzorrazi" Lar. "Phartz, partz, <strong>bar</strong>tz, <strong>bar</strong>tx orrazea, peigne à lentes" H.<br />
<strong>bar</strong>tzatsu (H), <strong>bar</strong>txatsu (H), partzatsu (H (+ ph-)), fartzatsu (SP (-rz-), H, Lh), fartzatzu (Lh), partzu (Lar),<br />
fartzu (H). "Buru farzatsu" (sin trad.) SP. "Lendroso" Lar. "Plein, couvert de lentes" H.<br />
<strong>bar</strong>tze. v. 1 <strong>bar</strong>atze.<br />
<strong>bar</strong>tzelonar, <strong>bar</strong>zelondar. <strong>Bar</strong>celonés. Haren atxikitzeko zer ez zuten egin <strong>Bar</strong>zelondarrek? Laph 98.<br />
<strong>bar</strong>tzun. v. bertzun.<br />
<strong>bar</strong>u. Juez (en el habla de los gitanos vascos). "Jueza, <strong>bar</strong>ua" R. Berraondo EEs 1921, 197.<br />
<strong>bar</strong>u. v. <strong>bar</strong>au; <strong>bar</strong>oi.<br />
<strong>bar</strong>uil. "Setiembre (AN-gip)" A Apend. v. buruil.<br />
<strong>bar</strong>ukaldi. v. <strong>bar</strong>aualdi.<br />
<strong>bar</strong>ullo. <strong>Bar</strong>ullo. <strong>Bar</strong>ulloa sortzeko / kuadrilla ona da! Bil 31.<br />
<strong>bar</strong>ur. v. <strong>bar</strong>au.<br />
<strong>bar</strong>urdiar. v. <strong>bar</strong>autiar.<br />
<strong>bar</strong>urti. v. <strong>bar</strong>auti.<br />
<strong>bar</strong>urtu. v. <strong>bar</strong>autu.<br />
<strong>bar</strong>usaru. v. <strong>bar</strong>auzaro.<br />
<strong>bar</strong>usi. v. <strong>bar</strong>ausi.<br />
<strong>bar</strong>uskarri. v. <strong>bar</strong>auskarri.<br />
<strong>bar</strong>ute. v. <strong>bar</strong>aute.<br />
<strong>bar</strong>uts. v. 1 <strong>bar</strong>auts.<br />
<strong>bar</strong>uts-huts. "<strong>Bar</strong>uts-uts (Sal), ayuno completo [...]. <strong>Bar</strong>uts-utsean ñion orain (Sal), estoy todavía en ayunas" A<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
158
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
s.v. <strong>bar</strong>urats. v. BARAU HUTS.<br />
<strong>bar</strong>utu. v. <strong>bar</strong>autu.<br />
<strong>bar</strong>utz. v. 2 <strong>bar</strong>auts.<br />
<strong>bar</strong>uza. "(V-arr-m), follaje" A Apend.<br />
<strong>bar</strong>uzaro. v. <strong>bar</strong>auzaro.<br />
<strong>bar</strong>za. "(R), haya pequeña" A.<br />
<strong>bar</strong>ze (S ap. A). "Travesaño de las puertas de campo" A.<br />
"(Foix), échelon" Lh.<br />
<strong>bar</strong>zi (Lar, Hb ap. Lh). "Punzada, <strong>bar</strong>zia" Lar.<br />
<strong>bar</strong>ziatari. "Punzante" Lar.<br />
<strong>bar</strong>ziatu (Lar, Hb ap. Lh). "Punzar" Lar.<br />
<strong>bar</strong>zikai. "Punzón" Lar.<br />
<strong>bar</strong>ztoki, parztoki (Lar). "Lendrero" Lar.<br />
<strong>bar</strong>zuin. v. bertzun.<br />
<strong>bar</strong>zulo (Lar, Hb ap. Lh). "Embocadero" Lar. "Orifice" Lh.<br />
<strong>bar</strong>zulotu. "Embocar, meter por alguna parte" y "embocarse así" Lar.<br />
<strong>bar</strong>zulotze. "Embocadura" Lar.<br />
1 basa (L, BN, S, R-uzt; Ht VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H). Ref.: A; Lrq; Satr VocP; EAEL 90; Gte Erd 167. v.<br />
basati.<br />
Tr. Propio de la tradición septentrional, de documenta por primera vez en Leiçarraga, y su uso aumenta desde<br />
mediados del s. XIX. En el XX tbn. lo usan algunos pocos autores meridionales, como Azkue y Orixe. En DFrec<br />
hay 7 ejs., 6 de ellos meridionales. 1. Salvaje (referido a animales). "Sauvage" Ht VocGr, Gèze, Dv, H y Lrq.<br />
"Farouche" VocS. "(L, BN, S, R-uzt), salvaje" A. "(L, Sal, R), espantadizo" Ib. "Silvestre" Satr VocP. "Animale<br />
basak iduri duzue (BN-arb)" Gte Erd 167. Orozbat hora ta otsoa, salbü eta bata mantso beita ta berzia basa,<br />
mantsotzen delarik hora bezala. Egiat 165. Nekez aldiz basa gathia arimal hau bere nazaroaz delakoz hora beno<br />
basago ta ohilago. Ib. 165. Arthaz eta balaküz baizik eztaite mantsoeraz hoien [idien] astüra basa. "Leur humeur<br />
farouche". Arch Gram 145. Erran izan darotzut lehen ere azienda gu geroni bezain minbera dela, non ez den<br />
basa. Dv Dial 68 (It basatia, Ur basatija, Ip basatürik). Nihork ez du handi atzeman behar krapestu gabeko<br />
abere guziak basa izatea. Hb Egia 65. Abere basa batek baino gehiago ez zuen Jainkoaren beldurrik. Arb Igand<br />
55s. Zer ditake haurkeria handiagorik, abere basa bat gizon batekin borroka ikustea baino? HU Zez 77. Zaldi<br />
basa xehe andana han zagon. JE Bur 8. Akabo gu? Zer derasak? / Ez gaituk abere basak. Ox 56. Afrikako ihizi<br />
basa mota guzietakoak. Zub 83. Unek, nik uste, nai duela adiarazi zakurra basa bezain zakurrago ez daitekela.<br />
FIr 159. Pottokak, zaldi ttipi erdi-basa batzu diren bezala, betizoak behi tipi erdibasa batzu ziren. Zerb Azk 46.<br />
Guk, etsai ginitian, ez bakarrik otso-kujoteak, gatu-basa eta sugeak. Larz Iru 58 (Lek basakatuak). Bainan nahi<br />
zinuen, maltso eta basa, / denak [ardiak] zeruko bortan ginitezen pasa. Xa Odol 131.<br />
Ezen izpiritu gaixto hura agertu zitzaion; alegia basa-jauna, burua eta lephoa gizonarenak bezalakoak zituen,<br />
eta hargatik gibel-aldetik eta bere lau zangoetarik iduri zuen zaldia. Debrua zen agertzen zitzaiona planta basa<br />
hartan. Jnn SBi 115.<br />
(BN-baig). Silvestre (referido a plantas). "Silvestre" Satr VocP. Ezen baldin hi naturaz basa zen olibatik<br />
ebaki izan bahaiz, eta natura kontra oliba onean xarthatu bahaiz: zenbatez areago natural diradenak<br />
xarthaturen dirade bere oliba proprian? "Qui de nature était sauvage". Lç Rom 11, 24 (TB basa zen oliboetik;<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
159
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Dv olibondo basakatik, Ol basoliondotik, IBk basa oliondotik). Gero iguriki mahatsak onak athera zetzan, eta<br />
basak atheratu ditu. Dv Is 5, 2 (Ker sasi-maatsa). Eta haren hazgarria zen othe eta ezti basa. SalabBN Mt 3, 4<br />
(HeH, Ip, Ur basa eztia). Phikondo-basa baten gainerat hupatu zen Jesusen ikusteko. Leon Lc 19, 4 (Lç basa<br />
fikotze).<br />
Yoanesek bazien bilozko beztimenda bat eta larruzko zintura bat gerrian. Eta haren hazgarria zen othe eta<br />
ezti basa. SalabBN Mt 3, 4 (Lç basa ezti).<br />
Salvaje, no civilizado. Segur izanez ezen Heuskaldunak berze nazione guzién artean ez garela hain basa,<br />
non gure lengoajez ezin ezagut eta lauda dezagun gure Iainko Iauna. Lç Dedic * 6v. Nekhazale eta erregeak,<br />
gizon basa eta yakinak. Hb Egia 146s. Buddak egin ditu gizon hits, ilhaun eta basak; Kristok, munduko populu<br />
yakin, garbi eta argituenak. Ib. 66. Bainan horrelakoak alde guziz nigaregingarri dire eta jende basak baino ere<br />
sordiesago. Arb Igand 107. Letra hunek erakutsiko daroku serora khartsu batzuk zer ongia egin dezaketen<br />
jenderik basenen artean. Prop 1893, 5. Gizalde basa baten arterat bethierekotz doanak, han, itxura guzien<br />
arabera, erlisionearen alderat bere odolaren ixurtzera. JE Bur 133. Pagano basen tokietan da, orai danik, ene<br />
lur huntako egoitza. Ib. 136. [Rifle] baten jabe zelako, arro-arro bazabilen langile erdi-bas-eken artetik<br />
nagusigoa erakusten zuela. FIr 136. Harrabots izigarri hek aditurik, beldurtzen da Gizon basa. "L'Homme<br />
Sauvage". <strong>Bar</strong>b Leg 129 (v. basajaun). Populu basa batzuek jauzi eginen dautzuete gainerat. Lf Murtuts 51.<br />
Ordu arte Hongriako jendea etzen deus onik: gizon haragia nola-nahi jaten zuen, gizon odola edaten. Osoki<br />
basa zen, hots! Zerb IxtS 103. Abantxu bi urthe baditik hemen girela mendian, basak bezala bizi. Larz Iru 80.<br />
(AN; Dv, H). Ref.: Inza EsZarr 176; Iz Ulz. Grosero, maleducado; insociable. "Gizon basa, homme sauvage<br />
(par caractère) [....]. Basajendeak dire oihanetan bizi direnak, eta jende basak dire herrietan bizi direnak<br />
oihanetakoak iduri, les sauvages sont ceux qui vivent dans les bois, et les gens sauvages sont ceux qui vivent en<br />
société, semblables à ceux des bois" Dv. "Basa, au moral: sans éducation, sauvage. Gizon basa, homme inculte.<br />
Haur basa, enfant sauvage, qu'on ne peut apprivoiser" H. "Basa, la persona que no se atreve a tratar con la<br />
gente" Iz Ulz. Eskual-herri guzian etzuen ikusi emazte uli, gizon tresna eta haur basa, iheskari, deus ezin<br />
adiarazizko halako... bere gisako tetele batzu baizik. HU Zez 121. Apez-jale basa batek / erran baitu laidoka: /<br />
"Apezak burua xilo: / koroa duke marka!". Etcham 52. Bere a<strong>bar</strong>ka-zolak athera zituen eta elgarri jo, herri basa<br />
hortako erhautsik ere ez eremaiteko! Lf Murtuts 5. Hemengo neska gehienena duk hori! Han baino beroago eta<br />
basago dituk gero hemen! Larz Iru 108. Gorri batek emaiten dio errefera jestu basa batzuekin eta "hu" eginez<br />
zerrien uxatzeko bezala. Lf in Casve SGrazi 13.<br />
Rústico. Bertsotan hasi eta hamar urte pasan / jardun nuen mendiko ikas molde basan. Xa Odol 315.<br />
Salvaje, brutal. [Basa arimaliak beno] hanitzez basago dirade ehüetan nahi lükielakoz ikhusi zokhorri faltaz<br />
ehün gizon ber egünian hiltzen. Egiat 266. Bainan, nahi edo ez, bendeku eta sarraskiek egiten zituzten gizonik<br />
basenak eta lazgarrienak. Hb Egia 83. Eman zuen [Herodesek] nihork egundaino eman eztuen bezalako manu<br />
basa. Jnn SBi 18. Jende basak! Aintzineko gau guzia, atxikia zuten Jesus Jauna lorik gabe. Ib. 29. Su basa bat<br />
begietan zuela. Mde HaurB 84. Foot-ball basa bat herrian sar-arazi nahi luketen mutiko gazte batzuez. Zerb Azk<br />
31. Arritzen baitziran nolako senar basa iasaiten zun, ez baitzun esaten ez aditzera emaiten Partikik beure<br />
emaztea io zunik. Or Aitork 229. Mendebal huntan liburu eta kantuek [turkoak] basa huts, sordeis eta<br />
higuingarritzat zauzkaten. Lf in Casve Sgrazi 10.<br />
(Referido a cosas). Violento. Hasi zitzaizkon beren ezkilari jo-eta-jo, zein gehiagoka; eta guk izatu ginuen<br />
errepika bat basa, hori erran gabe doha, bainan toki hetan entzunen ginuela uste ezkinuen bezalakoa. Prop<br />
1903, 132. Jauzi ur basa hoitara. Etcham 124. Itsas-aizeak fereka, tirain basak kantari. Iratz 155. Untziak<br />
itsasoaren oldar basari ihardokitzeko zaukan lokia eta indar bakarra. Ardoy SFran 247. Bigarren etena,<br />
aurrekoa baino basagoa eskierki, gerra ondoko urteetakoa dugu. In MEIG VI 36.<br />
Extraño. Leenbizian ez nakien, esakera basak edo ala zitzaizkidan, non ta erderara ez netzazken biur. FIr<br />
155.<br />
2. (L, S ap. A; Dv). Desierto, deshabitado; agreste. "Toki basak, lieux sauvages" Dv. "Desierto. Toki basa,<br />
lugar desierto (He)" A. v. basamortu. Toki basa da hau, eta ja beranta da; Bidalatzu oste haukiek, eta<br />
herrietara goanik eros bezate behar duten jatekoa. Dv Mt 14, 15 (Ip, Leon basa; Lç lekhu desertua, HeH lekhu<br />
mortu bat, Ur tokia eremua da, IBk leku bazterra). Bena phatar basa hartan ezpeitzeitian egin xapelarik. Ip Hil<br />
201. Erran zeion nahi ziala lekhü basa hartan eraiki lezen eliza bat haren ohoretan. Ib. 208. Ez ote zera mendi<br />
basa aietan zerori Ardi galdua izango? A Ardi V. Begien aintzinean bethi mendi borthitz basa. Larz Iru 86.<br />
3. (B). Que ejerce un oficio sin estar preparado o titulado para él. "Basa, natural, no de ley. Zurgin-basa,<br />
carpintero vulgar. Argin-basa, cantero vulgar (Arizkun)" Inza RIEV 1928, 151. Cf. basa<strong>bar</strong>ber, basamediku,<br />
basapoeta, basaofiziale, basadentista, etc. Basek ikasiak direnei kalte dakartela, kalte zuzen kontra, kalte<br />
ogiaren ahotik kentzerainokoan, ezin ukhatua da, jaun komisarioa. JE Bur 196. Izenak berak jende xehea<br />
harrotzen du. Guziz ofizio bat badakiela, eta bere baitharik, basak oihu egiten duenean. Ib. 195.<br />
Bainan, erran eta erran hura arizana gatik, dafail-basa hutsik gelditu zen. "La fausse nappe". <strong>Bar</strong>b Leg 64 (a<br />
diferencia de otro mantel con propiedades mágicas).<br />
4. (Sust.). "Desierto, basa, mortua, eremua" Lar. "Basa, desertum" Sb-Urq.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
160
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
2 basa (V-ple-m-gip, L-ain-arcang; Mic, Urt I 94, Aq 134, Hb ap. Lh, Dv, H, Zam Voc), baxa (L-sar). Ref.: A;<br />
EI 111; Etxba Eib (basia). 1. <strong>Bar</strong>ro, lodo; lodazal. "Lodo, basea" Mic. "Lutum aceratum, basa lastoarekiñ<br />
nahastatua" Urt I 94. "<strong>Bar</strong>ro, basea (G)" Aq 134. "Boue" Dv y H. "Sedimento, legamo, <strong>bar</strong>ro" Etxba Eib. v.<br />
lohi. Tr. Documentado en autores septentrionales desde el s. XVII hasta finales del XIX. Al Sur es empleado<br />
generalmente por autores vizcaínos, desde finales del s. XIX (antes lo hallamos en Cardaberaz).<br />
Baso ez bainaiz, ni baithan dagizun <strong>ostatu</strong>a, / Orain are gutiago zein doidoia basatik / Bekhatuen ilkhi<br />
bainaiz urrin gaixtoz betherik. EZ Man II 77. Basan sarthuz geroztik xautzeko ithurria. EZ Eliç 135.<br />
Bekhatuetara etzaitezala itzul nola urdea illkhi den basara. Ib. 166. Basan herrestaturik. EZ Noel 95. Hala nola<br />
karrikako basaren gaiñean baitabiltza. Arbill III 13, 3 (Ch basa; SP istil, Mst, Ip, Ol lo(h)i). Nauzun urrikari,<br />
eta athera nazazu basatik han sarthua ez nagoen, eziñ nihoiz ilkhizko maneran. Ch III 20, 2. Aithor zazu ez<br />
zarela basa eta herrautsa baizen. He Gudu 112 (SP 91 hauts eta ezdeus). Gauza hura bere baitan basa eta<br />
herrautsa bezain mespresagarria dela. Ib. 138. Jesus erraten dioten gizon hark eginik basa, gantzutu darozkit<br />
hartaz begiak. He Io 9, 11 (Lç, TB, LE, Dv, EvS, Ol, Or, IBk, IBe lo(h)i, HeH baltsa, Leon ixtil, Ker lokatza).<br />
Diranak basa edo zimaurra bezala. Cb Eg II 25. Lurreko ontasunak, gure arimako ontasunen aldean, basa<br />
puska batzuek bezala ziren. Brtc 100. Karrikako basa bezala oinen azpian ezar nezaten guziek. Dh 106. Bustiñbasa<br />
ondikozkoa, / Zoiñak bai dauka karroa / Haxeraiño zikindua / Eta zilhoan lothua. Gy 133. Arthik ordu<br />
liteke basa bisaiarat / Lehia duenari liburu tzarrerat. Hb Esk 6. Galdetu zioten <strong>bar</strong>khamendu, burua basan: ez<br />
belhauniko! Hb Egia 74. Zerukoa da egia, basakoa gezurra. Ib. 88. Direnak basa edo ongarriaren pare. Dv LEd<br />
59. Eta andik laster zegoan trabena batera eldu ziran, basaz loituak, bat txapel gabe, bestea jaka galdurik.<br />
Urruz Urz 16. Bere ago-gozoarekin basa edo lohi poxi bat nahasi ondoan. Lap 214 (V 96). Lurra ian bakarrik?<br />
Ez, gauza utsa da ori. Basea ta zikiña iruntzi eragin, makilka zuzitu. Ag AL 36. Ia gerriraiño basaz beterikako<br />
soiñeko dindirriduna. Ib. 128. Uretan edo urertzeko basatan. Ag G 215s. Labatzetik bera zinzilika, zeziñaren<br />
itxuran, baserri artakoen azkiñiko busti ta basaz loituak. Ib. 16. Zorijontsuba ixateko, eurija ta basea baño<br />
etxuadaz biar. Altuna 80. Eta basa-<strong>bar</strong>rura geiago sartu zan. Ib. 84. Ibaietatik <strong>bar</strong>riro duaz / Basaz beterik<br />
itxas-ertzera. Enb 49. Igelak [...] must egin uretan eta ondoko basatan ostu ziran zer etorrikoren be igesi. Otx<br />
137. Ibaia dago geldi. Bere <strong>bar</strong>ruan / Basea dauko, goien ur gardena. S. Unzueta in Onaind MEOE 10. Ta<br />
indiabak lez ustelduko da, / basatan, nire biotza. Gand Elorri 168. Kinkinka jokatzeko, basa biguinez bethetako<br />
lur zulo bat bilhatu, ta behar ba zan, oinetakoakaz ongi nahastatu ta zapaldu egiten zan. Osk Kurl 73s. Ta<br />
atzekaldean jarri zan mutiko zuurrari, buruak ez emon orduan basaz beteteko arriskurik ebanik. Erkiag BatB 45.<br />
Basetxetik aldegiñaz batera, lokatza ta basea ugari. Ib. 115.<br />
"Balsa" y "charca" Lar.<br />
2. (Lar, Añ (V)). Estiércol.<br />
- IZERDI BASA, IZERDI BASETAN. v. izerdi.<br />
basa. v. 2 baso; baxa.<br />
basa-ahalke. "Eskuaraz, basa ahalgea; erdaraz diote 'respect humain'" (Hazp) Herria 7-6-1956 (ap. DRA). Ez<br />
dugu aski fededunen artean fededunezki bizitzea: ez bagitzaizkote bertzeri lotzen, nahi bezain polliki, bainan<br />
basa-ahalgerik gabe, ez dugu ongi berhetzen gure girixtino eginbidea. Herr (ap. DRA).<br />
basa-ahan. v. basaran.<br />
basa-ahate. v. basahate.<br />
basa abere. v. basabere.<br />
basa abre. v. basabere.<br />
basa-adari. v. basahari.<br />
basahaide. v. basahaire.<br />
basa-aihen. v. basaihen.<br />
basahaire, basahaide (S-saug ap. Lh). "Chant burlesque" Lh.<br />
basa-aldare. Altar rústico. [Galiarrek] Esus ikaragarria, basa-aldare batzuen bidez... ematzen dutela.<br />
"Feris altaribus". Mde Pr 189. Gizonak sakrifikatzen zizkiotela, zuhaitzei esegiz, zuhaitzak eta, batez ere,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
161
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
haritzak, Kelten arbola sagaratuak baitziren, jainkoaren basa-aldareak. Ib. 189.<br />
basahan. v. basaran.<br />
basa-andere. v. basandere.<br />
basa-antzara. v. basantzara.<br />
basa-apez. v. basapez.<br />
basaarbi. v. basarbi.<br />
basa-ardi. v. basardi.<br />
basahardi. Hembra de jabalí. "Laie, femelle du sanglier" T-L. Gizonak, bere buruaren zaintzeko, arbola<br />
punta-punta betetarat ihes egin omen du, ipurdia lastoz. Beharrik lagunak jin zaizko, ez baitziren urrunegi, eta<br />
basahardia tiroz hil dute. Herr 8-12-1960, 2.<br />
basahari, basa-adari. Muflón. Mateok, adibidez, etzion beñere postakin tirako basa-adari bati. "Un<br />
mouflon". NEtx Antz 136. [Porto Vecchio-ko] sastraka itxu artan, basa-adariak berak ere ezin sar ditezke. Ib.<br />
136.<br />
basa-arragatze. v. basarregatze.<br />
basa-arrosa. v. basarrosa.<br />
basa-arte. v. basarte.<br />
basa-arto. v. basarto.<br />
basa-asto. v. 1 basasto.<br />
basahate (L, BN, S ap. A; Dv, H, Foix ap. Lh), basa-ahate (G-to, B ap. A). Pato salvaje. "Canard sauvage"<br />
Dv. "Pato silvestre" A. "Anas boschas" Arzdi Aves. "Ahatea, canard sauvage (le). [...]. Gutiz gehienek basa<br />
ahatea deitzen dute" Dass-Eliss GH 1925, 274. "Ánade real" MItziar Txoriak 13. Basa ahate, basa antzara,<br />
heron moko luze, zango luzeago, eta bertze lumako [...] mesfidantzarik gabeak. Prop 1902, 133. Agian pekada<br />
eta basa-ahate pasaiek emanen diote ihiztarieri hazila balios baten iragaiteko parada! Herr 8-11-1956, 2.<br />
Flamenco. Aatetoak, aateñoak eta basaateak, bizkar dirdaitsuz eta suzko egoz, aintziraren ertzera zoazin.<br />
'Flamants'. Or Mi 60. Aatetoak, aatetipi dirdaizuak, eta basaate su-egodunak aintzira ertzera zoazin. Ib. 61.<br />
basa-ahuntz. v. basahuntz.<br />
basaban (Urt). "Cirrus [...] tresnetako dantela vel franja vel basabana" Urt V 154.<br />
basa<strong>bar</strong>atxuri (Urt, H (sin trad.)). "Allium ulpium, basa<strong>bar</strong>atxúria" Urt I 528. v. basaberakatz.<br />
basa<strong>bar</strong>ber. Curandero. "Basa-<strong>bar</strong>ber (S, Const) [...] médicastre" Lh. Bizar egile, basa <strong>bar</strong>ber, ostalari eta<br />
sonü joile hura bizi izan zen Eretan. Const 42.<br />
basa<strong>bar</strong>ren, basa<strong>bar</strong>hen (VocBN Dv y A; Hb ap. Lh). "Basa<strong>bar</strong>hen, nom qu'on donne aux hameaux qui<br />
occupent les parties les plus basses d'un village" VocBN. Cf. basaburu.<br />
basabazter (V-gip, B, S ap. A; Hb ap. Lh, Dv), baso-bazter, baso-baster. Desierto, lugar despoblado. "Basabazterr-ak,<br />
abdita, lieux écartés et sauvages" Dv. "Apartado, desierto" A. v. basamortu. Agar baso-bazter<br />
batera zanean, aingeru batek esan zion: Nondik zatoz, eta nora zoaz? Lard 17. Ordea ai, nere gorputza<br />
aspaldian ere basa-bazterren batean deseginda dagoelakoan zaute. Arr GB 76. Maria Birjina thonagabia agertü<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
162
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zen Lurdeseko basa bazter batetan. Ip Hil 208. Bat orrek be aldeko urietan, da beste orrek baso basterreko<br />
txabola ta mendi gaillurreko etxetxoetan, esan bear dozue. Ag AL 52. Ontzi batean sartu ta Betsaida ondoko<br />
basa-bazter batera yoan zan. Ir YKBiz 208. Gure aitak mana yan zuten basa-bazterrean. Ib. 217. Ni naiz basabazterrean<br />
oiuz ari danaren mintzura. Ib. 51. Aiek zerutik beira daude / nere sorterriari: / ni berriz basabazter<br />
ontan / nigarretan naiz ari. Ir in FlorC 197. Oihan eta basabazterretako aide garbiari esker, osasuna hobekitzen<br />
ari zitzaiolakoan zegoen. Mde Pr 136. Har itzazue hiru lagun --senarra, emaztea eta lapurra-- eta bil itzazue<br />
elkarrekin basa-bazter batean. MEIG I 130.<br />
(S ap. Lrq; Lecl, H). Núcleo de población apartado. "Hameau" Lecl y Lrq. "Bai hirietan eta bai<br />
basabazterretan, dans les villes et aussi dans les campagnes" H. v. baserri. Hasirik Jesüs-Kristen Bikaritik,<br />
zuñen erranak mündü oroz errespeitüreki behatürik beitira, basa bazterretako azken artzañetara-drano. CatS V.<br />
Bai hirietan, bai basabazterretan. Ib. IX. Karrika nahastatuxe da, bainan garbi dago basa bazterra. Lander<br />
RIEV 1907, 430. Orai artino hiriko eta basabazterreko botz emailek izentatzen zutien kontsellerrak oro batetan.<br />
Eskual 10-4-1908 (ap. DRA). Nola ere baitzen, basa-bazter baketsu hori zorigaitzari ez zegokion. Mde Pr 96.<br />
basabaztertar. Aldeano. v. baserritar. Nor da mirets ez lezakenik basabaztertar turko baten egitatea?<br />
Hirur orenen bidea egin izan du, xoilki oilo baten guri ekhartzeagatik. Prop 1899, 275. Ez eta harena [Julio<br />
Urquijorena] bezalako urhe moltzo ezin agortuekin, athe handi ttikiak, jakintsunen eta basabaztertarren bihotzak<br />
zabaltzen ikhusiz. Lander RIEV 1907, 433.<br />
basabazterxka. "(S-saug), un peu hors du village" Lh. Cf. bazter (3), BAZTER EGON.<br />
basabear. "(V-gip?), abubilla (pájaro)" A.<br />
basabedezi (S). Curandero. "Basa-bedezi (S-saug), médicastre" Lh.<br />
basabehi (V-oroz-gip, L-ain). Ref.: A; Iz ArOñ; Elexp Berg. "Vaca salvaje, huraña" A. "Vaca de monte" Iz<br />
ArOñ. v. betizu, larrabehi. Badaukaguz oneez ostian zortzi basa-bei, ta basa-idisko galant bat. Mg PAb 109.<br />
Epalla ta aragitegija euren ganera artu daruenak, bein baño geijagotan ill daruez gabaz edo ixillik basa-bei<br />
argal edo idi nekatu<strong>bar</strong>en nekatuz azurra ta azala baño eztaukeenak. Ib. 112. Basa-beiak ankatik eldu ta ardia<br />
bezala gelditurik, eznea edan oi ziena nai zeban guztian. Izt C 247. Billatu izan ditugun abere-ezurrak naikoa<br />
adierazten digute zer abere-mueta zebiltzan Goien-paleolitos aroan. Oietako aurrenenak zezen, basa-bei, bison<br />
[...], artz, legoi, hyaena eta leize-artza ziran. JMB ELG 38s. Emeti bere lagunek erreziñoak edaten yoaten<br />
bazirean be, berak basorantza eiten oan, batzuetan basabeiek ikusten, auntzetara beste batzuetan. Akes Ipiñ 32.<br />
(Aplicado a bóvidos exóticos). Elefant, basa-behi, zaldi lepha-lüze, gazela, antilopa eta holako zer-nahi<br />
jerraikirik eta ehorik. GH 1952, 198.<br />
basabelar. 1. "Ammium [planta umbelífera], basabelhárra" Urt II 49.<br />
2. baso-bedar (V-gip). "Herbazal de los terrenos no cultivados. Orduan, baso-bedarrak beteko dittu gaurko uri<br />
aundixetako kaliak" Etxba Eib.<br />
basabehor. Yegua salvaje. Hartz, azeri, basurde, otso, basa behor, / Gorde dira guziak, haundi eta kozkor.<br />
Ox 130.<br />
basabera (V-m-gip ap. A), basobera (V-m ap. A). "Arboles y arbustos silvestres, como argoma, encino,<br />
avellano, etc." A. "Basobera (V-m), arbolado que producen los montes incultos" Ib. Basaberak esaten jakee<br />
txikar igon baga datozanai. Zelanguak dirian otia, gisatsa, ginarria ta beste asko. Mg PAb 187s.<br />
basaberakatz (V). Ref.: A; Iz ArOñ. "Mala hierba parecida al ajo" A. v. basa<strong>bar</strong>atxuri.<br />
basabere (Dv A), basoabere, basoabera (V-gip ap. Etxba Eib), basabre (Urt I 442 (+ basaabre)), basa abre<br />
(Urt), basa abere. Animal salvaje. "Alce, basabéstia, basaábrea" Urt I 478. "Bête sauvage" Dv. v. basapiztia,<br />
basanimalia, larrabere. Xoriek ere dituzte / bere egoitzak airean, / arrañek urean eta / basa-abreek lurpean.<br />
EZ Noel 49. Athera zitzaion lehoin hari armarik gabe [...]: lothu zitzaion basa abere hari, eta eman zuen<br />
zathitan. Lg I 225. Lurreko bas-abereek eta aireko hegaztinek badituzte bere egoitzak. Lg II 107. Batzu<br />
gurutzefikatuak, bertzeak zerraz bizirik urratuak, bertzeak basa abrez xehakatuak. Dh 172. Baso-abereakiko<br />
indarleietan ere, gaiñ gañekoak dira Gipuzkoatarrak. Izt C 247. Nola oihan guziak basa abere baitziren. Hb<br />
Egia 57. Eta Jainkoak egin zituen lurreko basabereak zein bere motaren arabera, eta aziendak eta lurreko<br />
zierpe guziak beren motetan. Dv Gen 1, 25 (Urt bestiak, Ur abereak, Ol piztiak, Ker pisti, Bibl ihiziak). Lezetik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
163
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
igaiten den basabereak. Dv Apoc 11, 7 (Lç bestiák, TB abreak, Ip saia, Ur (V) pistijak, Ur (G) pistia, IBk e IBe<br />
piztiak). Basa-abre eta artalde guziek. Dih MarH 144 (ap. DRA). Otz andija zalako, basaberiak (basoko<br />
aberiak) ezekijen zer egin. Altuna 89. Edozein izakera, basabere ta egaztiena, narrazti ta arraiena. Ol Iac 3, 7<br />
(Dv, IBe basabere; TB basa animalia). Len basabereak (abere basotarrak) ziranak orain gizonaren naiez<br />
menperatuta abere etxetiarrak biurturik daude. Muj NekIr 69. Basabereak larratzen ari diran muñoak gogobetegarri<br />
bai-zazkio. Zait Sof 88. Beren gudari-buruen illotz-kaski orbanduak, zakur, basabere ta egaduntxoriek<br />
dakartzitela. Ib. 191. Segura zuten basa-abere gaixtoenen ezagutza egitea. Zerb IxtS 98. Basabere ta<br />
pizti asko bizi omen ziran Basaburuko leiza-zulo ta oianetan gordeta. Etxde JJ 93. Aitzinetik, Basa Jaunak / ogi<br />
eta bihien üztatzen / Zeikün guri ikhasazi, / eta basabere hezten. Casve SGrazi 52.<br />
(Fig.). Persona cruel, brutal. Mundu guzia bere mendean jotzen, eta anditasunean iñor alderatzen ere<br />
etzitzaiola uste zuen Nabukodonosor, bere arrokeria, antuste eta urgulleriak bas-abere biurtzen du. Lard 310.<br />
Basabere orrek orok irentsiko gaitu nai duna egiten uztekotan. Etxde JJ 128.<br />
"Satyri, nymphae agrestes, basaábreak, basajainkotásunak" Urt I 463. Cf. basajaun.<br />
basabereketa, basabreketa. "Agitare feras, basabreak ihiztátzea, basabrekétan ibiltzea" Urt I 442.<br />
basaberetegi. Zoológico. "Ménagerie, basabere-tegi" T-L.<br />
basabestia (Urt I 22). Animal salvaje, fiera. "Omnes abhorrent ut immanem bestiam, guziak higuintzen dute<br />
salbaia bat bezala vel basabestia gaxto bat bezala" Urt I 22. "Alce, basabéstia, basaábrea" Ib. 478. v.<br />
basabere, basapiztia. Zeinetan baitzen lurreko animal laur oindun guzietarik, eta basa bestietarik eta<br />
herrestez dabiltzanetarik, eta zeruko xoietarik. Lç Act 10, 12. Hiltzeko ezpataz, eta gosetez, eta heriotzez, eta<br />
lurreko basa bestiez. Lç Apoc 6, 8 (He bestiez, TB basa animalez, Dv basabereez, Ur (V) pistijakaz, Ol, Ker<br />
basapistiz, IBk basapiztien bitartez). Ez dela basa bestiarik, tigre ez tigresarik, gizon izpiritu gaizki itzuli eta<br />
bihotz galdu batzu baino krudelagorik. Elsb Fram 64.<br />
basabi. "(R-uzt), nabo" A. Cf. basarbi.<br />
basabide (S), basobide (V-gip). Ref.: Lh; Etxba Eib. Sendero. "(S-saug), mauvais chemin" Lh. "Senderos del<br />
monte. Baso-bidiak, geixenak aberak eregittakuak" Etxba Eib. v. BIDE-ZIDOR, BAZTER-BIDE. <br />
Elormenditxoko basarri ondotik beera ezkerrera dijoan baso-bidea arturik. 'Sendero'. Aran SIgn 77. Oraindik<br />
iru orduko bidajea genduan aur onen aitonen etxera, eta alde batetik gau otza ta illuna, eta bestetik berriz basabideak<br />
ikaratu gaitu. Zab Gabon 37. Basabide, bitxabal, eta burdinbide, / Poz-pozik daukoz beti onduan begire<br />
[se refiere al pueblo de Oca]. Enb 86. Baso-bidez, azkar ua / kolore ederdun Rui-Al<strong>bar</strong>. Laux AB 49. Eta<br />
basabide <strong>bar</strong>na iraitzi niñun, ene! nere zoriona irauli ta ostikatuta. Zait Sof 197. Baso-bide onak isteko etzagun<br />
gustieri erabagi mesedegarri bet arrazo eutsien. Akes Ipiñ 27. Geren gurdiak basa-bidetan / atera eziñik sarri, /<br />
karga geiegi artzen gendun da, / noizko etxera etorri? Uzt Sas 80.<br />
basabiper. v. basapiper.<br />
basabizitza, basabizitz. Vida salvaje, <strong>bar</strong><strong>bar</strong>ie. [Erri bat] basa-bizitzetik aterata bere buruuren bizitza<br />
erakutsi-gai deneen, orduuntxe dator guda-eresii. Or LEItz 39.<br />
basabortu. v. basamortu.<br />
basabotea (det.). Astuaz nentorren ta astua gelditu xatan geldi ta nere buruari egin notsain: Basabotie (=<br />
bosque talado) dago emen eta tantaien bat egongo zala aurrian. (V-gip). Gand Eusk 1956, 217.<br />
basaboz. "Basaboza, écho, eco, écho, voix du désert" Sb-Urq. Cf. 1 basa (4).<br />
basabrasila. Albahaca silvestre. Ondoko egunetan ikhusiko zinituen basa brasila adar bat eskuan hobiaren<br />
aldean, han zabiltzala, burutik zangoetara, brasila adar hartaz garbitu behar izan balute bezala. Prop 1902,<br />
280.<br />
basabre. v. basabere.<br />
basaburu (B, BN, S ap. A; VocBN, Gèze, Dv, H). Núcleo de población aislado, generalmente en zona<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
164
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
montañosa. "Nom qu'on donne aux hameaux les plus élevés des villages" VocBN. "Partie écartée d'un village"<br />
Gèze. "Hameau" H. "Nombre que se da a los caseríos más elevados de las poblaciones rurales" A. v. baserri.<br />
Zona alta, zona de montaña. Gero bialdu zuten Jamaikako Basaburura edo tokirik menditsuenera ta an ere<br />
asi zan bizkor lanean. Or SCruz 132s. Beroa aultzen zenean basaburuetan elur odeia zurrunbilloka astean. Or<br />
Mi 42. Basaburuan toki naro bat, / bertan urjaiotz gardena. EA OlBe 108.<br />
"Le nom devient nom propre de lieu, partout il y a un basaburu" Dv. Cf. O VocPo 68: "Soule Meridionale (qui<br />
est le quartier de la montagne, appellé vulgairement Basaburua)"; y Lrq: "Basabürü, Haute-Soule (Soule<br />
méridionale)". Se da tbn. este mismo nombre a dos valles navarros, y a la zona más alta del de Baztán.<br />
basaburues, basabues. Montañés, habitante de zona montañosa. Atharratzeik bazen gizon saldo bat<br />
bilkhura hortan, haiekilan ere Basabues andana bat. Herr 19-9-1957 (ap. DRA).<br />
basaburutar (B, S; Gèze). Ref.: A; A Apend. "Basabürütar, habitant d'un lieu écarté" Gèze. "Basabürütar (S),<br />
aldeano" A. "Montañeses (B)" A Apend. v. baserritar.<br />
(Lh), basaburuar. Habitante de la zona montañosa de Zuberoa. Azti-Begia, Agosti Xaho Basabürütarrak<br />
Ziberu herri maitiari Parisetik igorririk. Chaho AztiB tít. Zure manaspenako basabürütar aphez bat. Myst 6.<br />
Andre frantsesarekin doa gure Margaita Basaburuarra. MEIG I 232.<br />
basabuztiño. "Caementum, morthéroa, bása buztiñoa, basabuztiñoa" Urt IV 30.<br />
basadentista. Dentista no titulado. <strong>Bar</strong>neak eman bide dio basa dentista harek etzakiela hortzen<br />
antolatzen, guti edo aski atheratzen balin bazazkiken ere, hau ere ez baita neke. JE Bur 193.<br />
1 basadi (V), basodi (G-to), basodui (V-gip). Ref.: A (basadi, basodi); Iz ArOñ (basodui). "Lugar de muchas<br />
selvas" A. "Basódui, v.gr., Artia [monte de los alrededores de Oñate]" Iz ArOñ.<br />
2 basadi (Vc ap. A), basari (G-azp ap. A). "Lodazal" A. "Basari (G-azp), marisma" Ib. v. 2 basa. <br />
Basarietako (lodazal) ugaziuen klin-klon, klin-klon-a baiño beste zaratarik etzan entzuten. Ag AL 61. An dago<br />
Arranondo Santa Klarari bere <strong>bar</strong>renaldeko basaria, lasaitu ta asnasa artzeko, eskatzen. RIEV 1907, 169; cf.<br />
ib. nota: Ain zuzen ere, Agirre nere adiskide maitea aldamenean nuela, Zumaian ikasi nuen erderazko "marisma,<br />
marécage"-ri dagokion itz eder au. En DFrec hay 2 ejs. más.<br />
(basadiru). "Especie de impuesto que pagaban los pueblos de la comunidad de los montes de Izqui: 'sesenta y<br />
cinco mrs. pagados al merino de Apellániz por el basadiru' (Marquinez, 1767)" LzG.<br />
basadoinu. Melodía rústica. Orain ni, seska mengelez basa doiñu bat iotera saiatuko naiz. 'Agrestem tenui<br />
meditabor harundine musam'. Ibiñ Virgil 48.<br />
basadonetalia. "Hermite, basadonetalia " VocS.<br />
basa-hegazti, basegazti (A DBols). "Ave silvestre" A DBols. Gogua etorri zitzaion Santuari basa-egazti bat<br />
jatekua. Bv AsL 134.<br />
basaelorri, baselorri. "Calabrica, baselhórria, oihanelhórria" Urt IV 38.<br />
basaemagin. Comadrona no titulada. Ikusi ditut, aldi bat baino gehiagotan, basa dentistak lothu hortzak<br />
irauten [...], haur ederrak sortzen basa emaginen perekarekin. JE Bur 193.<br />
basaemazte, basemazte. "Mulier aggrestis, basandréa, larreandréa, basemaztéa" Urt I 463.<br />
basa-herensuge, basa-iransuge. Dragón. Tebe, Bakan-en ama-buruan, Ismenos errekatxo laisterraren<br />
ertzean, eta basa-iransugeren azi-gañean, bizi aizen, Bakeos! Zait Sof 193.<br />
basaerramu (G-to, AN-5vill, L-ain, S; Alth Bot, T-L), baserramu (S; Foix ap. Lh). Ref.: Lcq 78; A; Lrq. <br />
(Nombre aplicado a diversos arbustos). "(Prunus lusitanica), [...] basa-erramua en esta comarca [...] y quiere<br />
decir laurel silvestre" Lcq 78. "Fusain à fruits rouges, basa eramia" Alth Bot 8. "Basa-erramu (G-to, L-ain),<br />
basa-erramü (Sc), bonetero de frutos rojos" A. "Baserramü, fusain" Lrq s.v. basa. "Fusain, plante, basa-erramu,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
165
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
basezpel" T-L. Erran bat bada basa-erramua zela Jesu-Krixto itzatu zuten gurutzea; horra zertako dioten<br />
naski zuhaitz-madarikatua han-hemenka erraten. Udazkenean bihi gorrastaz kargatua delarik, zer landare<br />
pollita! Bainan bihi horiek zer pozoina duten! Zerb GH 1931, 325.<br />
basaerramutze. "Bonnet de prêtre, basa eramutzia" Alth Bot 4.<br />
basaerrege. Reyezuelo. Halako khorteziak basa errege batetan zen mesfida Souza. Egiat 159 (se refiere al<br />
rey de un territorio africano).<br />
basa-erreka. v. baserreka.<br />
basa-herri. v. baserri.<br />
basaerritar. v. baserritar.<br />
basaerro. "Carota, basaerróa, basaharbia" Urt IV 253.<br />
basaezti, basezti ((Hb ap. Lh), baso-ezti. Miel silvestre. Ioannes hunek bada zuen bere abillamendua<br />
kamellu biloz, eta larruzko gerrikoa bere gerrunzean inguru: eta haren biandá zen othiz eta basa eztiz. Lç Mt 3,<br />
4 (TB, HeH, Ur, Ip, Echn, Or, IBk basaezti, Ol, Leon, Arriand, IBe basezti, Ker baso-ezti; Dv oihanetako ezti,<br />
Hual mendiko ezti, Samper ezti mendiko, SalabBN ezti basa). Eta othi eta basezti iaten zuen. Lç Mc 1, 6.<br />
Larrapotez eta basa- / eztiz hazi pobreki. EZ Noel 165. Etzuen jan [...] zenbait bas ezti aphur baizik. CatLav 425<br />
(V 201). Xartalak, edo larrepetitak, eta oihanetan aurkhitzen zuen bas-eztia ziren haren yanaria. Lg II 126.<br />
Larrapote edo mendi-langostak eta bas-eztia janaritzat. Lard 371. Larrapotak eta basa-eztia ziran aren yanaria.<br />
Ir YKBiz 39.<br />
basa-hezur-zuzentzaile, basa hezur-xuxentzale. Componedor de huesos no titulado. Gogoeta berak<br />
bazerabilzken basa hezur-xuxentzalearen, emaginen eta aztiaren alderat. JE Bur 191.<br />
basafikotze. v. basapikutze.<br />
basa-forru. v. basaporru.<br />
basafruitu. Fruto silvestre. Basa fruitü txarrak jaten. Egiat 159.<br />
basagaitz (Foix ap. Lh, H, ). "Basagaitzak (basa gaitz) (S), animaux réputés immondes comme le crapaud" H.<br />
"Basagaitza, ihizi lohi edo gaixtoa" Alth in Lander RIEV 1911, 598. "(S). 1.º (Alth), fauve, bête nuisible et<br />
dangereuse; 2.º (Foix), crapaud" Lh. v. basagaizto.<br />
basagaizto (A), basagaixto (SP Dv). Sapo. "Basagaixtoa, crapaud, aphoa" SP. Azkue, que lo toma de SP,<br />
da la forma basagaizto. v. 1 apo.<br />
"Basagaizto (Sc), reptil" A.<br />
basaganadu (-ganau V-gip). "Ganado que pasta libremente por el monte. Urbixa aldian basaganau asko<br />
dabill" Elexp Berg.<br />
(Fig.). "Pertsona hezigabe, kirten eta gizartean konportatzen ez dakienari esan ohi zaio. Aarek lagunarterako<br />
ta etxok balio, basaganau utsa dok eta" Elexp Berg.<br />
basagaragar (V-m ap. A Apend (sin trad.)).<br />
basagari. "(V-ger), bromo, planta forrajera (Bot.)" A.<br />
basagaro (V-oroz ap. A). 1. "Gotas de rocío sobre las hojas" A.<br />
2. (V-oroz ap. A). "Persona afanosa" A.<br />
basa-garrasi, basa-garraxi. Grito salvaje. Badu euskerak halako hitz eder bat, basa-garraxia den hitz bat.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
166
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
MEIG IX 139 (en colab. con NEtx).<br />
basagatu. v. basakatu.<br />
basagaztaina (V, L; Lar Lcq 149), basagaztena (BN), baxagaztaina (L), baxagaztena (BN), baxagastaña<br />
(S). Ref.: A; Lh. Regoldana, castaña silvestre. "Basagaztaña, -gaztaina (L), -gaztena (BN), châtaigne<br />
sauvage" Lh. "Baxagaztaina (L), -gaztena (BN), -gastaña (S)" Ib.<br />
basagaztainatze. "Basagaztañatze (S-saug), châtaignier non greffé" Lh.<br />
basagerezi. Cerezo silvestre. "Latza da [erkalatza], lorea basa-gereziarena bezelakoa du, gorri-gorria (L)" A<br />
s.v. erkalatz.<br />
basagerezitze (S; Alth Bot A). Ref.: Lrq (basa). Cerezo silvestre. "Merisier, basa edo xeri gerezitzia" Alth<br />
Bot 13.<br />
basagerlari. Guerrillero. Mendi-lerroko basagerlari, langile ta matxino. Azurm HitzB 63.<br />
basagiristino. Pretendidamente cristiano. Cf. basakristau. Gisa berean, kapitulu bana [ipuin] basagiristinoetan<br />
hartze lukete Testamentu zaharrak, Testamentu berriak eta Sainduen bizitzak, euskal-ipuinek<br />
eratxiki deizten sineskerien eta mirakulukerien gatik. Lf ELit 64.<br />
basagiso. "Guisote, basagisoa, basajakia, lat. rusticum condimentum" Lar.<br />
basagizon ( Dv). 1. Salvaje, persona perteneciente a un pueblo incivilizado. "Basa gizon, homme sauvage<br />
(vivant à l'état sauvage)" Dv. Esperantzarik batere ta gaitz güzien beldürrian beillatü basa gizonen herrian<br />
direlakoz erori. Egiat 158. Basa gizonak hala bizi dira. Yakin behar duzu asko lekhutan soineko eskasez urdeak<br />
bezala lohian ihauskatzen direla. Dv Dial 41s (Ip basa gizunak; It gizon basatiak, Ur gizon basatijak). Ungi<br />
liteke Kristo Giristinoak adoratzea Erroman, Mahometanoek higuintzea Konstantinopolen, Yuduek arnegatzea<br />
Santu-Izpiritetan, Mandarinek ostrikatzea Sinan, basa gizonek ez ezagutzea Othaitin. Hb Egia 54s. Halere, hoik<br />
oro ez aski basa-gizonen izitzeko. EGAlm 1899, 25 (ap. DRA). Eta andik arat oatze gozo bat, eta basa gizonen<br />
ordez, etxe gizonak. FIr 152. Orra basa-gizonok Goizaldiko Artzai makoaren babesean, Ripeotiko Euruk<br />
zartatuta eta basa-piztien larruz gorputza estalita, daramaten bizimodua. Ibiñ Virgil 102.<br />
(Uso adj.). Insociable. "Abnormis, moldegaitza, desordenatua [...], basagizona" Urt I 33. "Agrestis, basa<br />
jauna, basagizona, larregizóna" Ib. 463. Duda gaberik bizio da, hain hersi, hain larre eta basa-gizon izaitea,<br />
non berak eztuen nahi beretzat zenbait alegera aldi hartu. "Si rigoureux, agreste et sauvage". SP Phil 366 (He<br />
369 larre-gizon).<br />
Ez gera gu ala Jesukristorekin, gizaki berdiñ izanik ere berezi gera alare: matsa ta basamatsa bezela gera.<br />
Oso basagizon gelditu giñan Adanen gaiztakeria ezkeroz gizagajo oek. Or JBDei 1919, 364s.<br />
(S). Ref.: Lh; JMB At. Ser mitológico que vive en el bosque. "(S-saug), faune, homme sauvage" Lh. Cf. A EY<br />
I 357: "Alemanian euskerazko izena langoxea dauko [basayaunak]: Waldmensch: basagizona". v. basajaun. <br />
Pauko kuntrolürrak eztik erran gezürrik / Basa gizuna zuñ den, harek badakik. / Iratin ta Arbotin hik badük<br />
lagünik, / Nuizpaiko paganuer plazak idokirik. Etch 278 (parece referirse a unos hombres en estado salvaje que<br />
se decía que habitaban esos bosques). Basa gizona, hek oro aditzearekin, ihesari eman zen. <strong>Bar</strong>b Leg 129 (unas<br />
líneas más arriba se le llama Basa-Jauna).<br />
2. (G-goi-nav; Aq 1115). Ref.: A; JMB At. Persona que trabaja en el monte. "Cerrero, basagizona (AN)" Aq<br />
1115. "Cerrero, montero" A. "Hombre que trabaja en el monte" JMB At. v. BASO-MUTIL (b). Senarra,<br />
basagizona bada, amoñazen dago udaberrie etortzeko. Martxoti asten da basoa beira (G-goi). J.<br />
Goicoecheandia EEs 1913, 343. Oiartzun ontan sortu dirade / lau basa-gizon berriyak, / berenak aski ez<br />
dituztela / ze kalte duen erriyak! Tx B I 183. Basagizonak ara ziraden / igande gauez ta neguz: / bizi giñanen<br />
belarri, biotz, / pozten ipuiez ta kantuz. "Leñadores y carboneros". Or Eus 192s. Basa-gizon, ikazkin, egurgille ta<br />
arotz, / zortzian bein Mezara kristau-egitekoz. Ib. 14.<br />
Jazkera-moldeak salatzen die garbi urrutiren batetik eldu dan basagizona. "Campesino de lejanas tierras".<br />
Mok 4. Ez zion [Orixek] bere nahiari ukorik egin behar, inoiz San Antonio abadeak bezala, mendian basagizonen<br />
artean bizitzeko. Horiengandik ikasiak zituen esaerak, ipuinak eta bertso humilak ez zituen gutxietsi<br />
gero, jesuiten artean poesia goitarraren berri ikasi zuenean. MIH 262.<br />
- BASAGIZON ON. Buen Salvaje. Egia da, bai, Basagizon Ona kristau mixiolariek aurkitu zutela, Rousseauk<br />
baino bi mendez lehenago. MIH 167. Mogelek ez zuen urrutiko Indietara joan beharrik bere Basagizon Ona<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
167
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
aurkitzeko. Ib. 168.<br />
basagordetxa. Trinitaria silvestre. v. gordetxa. Salbe lurra alde dute: [...] ardi-mihiak, mineta xeheak,<br />
basa gordetxak, kuku-loreak. Gatxitegi Laborantza 56.<br />
basagudari (T-L), basogudari. Guerrillero. "Franc-tireur" T-L. v. BASO-MUTIL. Ta ereziak berotzen dau<br />
/ <strong>Euskal</strong> baso-gudaria. Ag AL 32. En DFrec hay un ej. de basagudari.<br />
basagune. "Basagüne (S), endroit sauvage" Lh. v. basaleku.<br />
basagurdi. Carro rústico. Esne-marmitek, tinka / basagurdia, kirri-ka. Ldi UO 36.<br />
basaguren. (Vc), límite de la selva" A.<br />
basaiatze. v. basairatze.<br />
basa-idi. v. basidi.<br />
basa-idisko. v. basidisko.<br />
basaihen (S-saug ap. Lh), basa-aihen (Lh). "1.º vigne sauvage, vigne grimpante; 2.º vigne-vierge (?)" Lh.<br />
basaigali. Fruto silvestre. Ikas itzatzute landare-mota bakoitza lantzeko bideak; basa-igaliak landuaz<br />
gozatu itzatzute, ez lurrik utzi egonean antzu. Ibiñ Virgil 83.<br />
basaihizi. v. basehiza.<br />
basailar (Sal, R; Lar DVC; b.-ilhar T-L), basilar (AN-egüés; Urt II 163). Ref.: Bon-Ond 150; A (basaillar);<br />
"Aphaca, planta" Lar DVC 174. "Guisante silvestre" A. "Dolic" T-L. Cf. VocNav: "Basilar, nombre que dan a la<br />
negrilla de los cereales (Cuenca)". v. astailar.<br />
basailo, basallo, basoilo, baixal. Vasallo. Zergatik zu zaren ene kreatzaille goikoa, / Eta basoillo ni zure<br />
suiekzionekoa. EZ Man II 75. Ienkoa ezin date nehoren ere peko, nehoren muthil, ez baixal. Tt Onsa 119. Mundu<br />
guztiko Enperadore Cesar Augusto aundiak / Ala nariik, alista bitez aren basallo gustiak. Acto 75s. Castellonen<br />
fiesta txit andiakin beren jauna bezala, Luisek nai ezpazuen ere, basalloak artu zuten. Cb Just 50.<br />
basailora (G), basilora (V-gip), basiloi (G), basaroi (G-azp), pasailora (-ill- V-gip?, G-azp?), pasallore (Lar <br />
H), pasalore (H). Ref.: A (basaillora, basiloi, basaroi, pasaillora); Iz ArOñ (basíllo(r)a), UrrAnz (basilloría);<br />
Elexp Berg (basillora). "Pan bazo" Lar. "Comuña, pan de inferior calidad" A. "Un pan de baja calidad" Iz ArOñ.<br />
"El pan sin quitar del todo el salvado" Iz UrrAnz. "Al pan integral se le llama basalloria" (V-gip) AEF 1927, 79.<br />
"Pan hecho de harina a la que después de la molienda sólo se le ha quitado el salvado grande, no el menudo"<br />
Elexp Berg. v. basalo. Kontentuago dago alakoa / jaaten dabela basallorea, / eperki janik baño priorea.<br />
Lazarraga (B) 1182rb.<br />
"Basillora (V-gip), harina de clase muy inferior" A. "Basaillora (G-goi), salvado más fino" Ib. s.v. zai.<br />
basailun (basaillun Lar). "Boscaje" Lar. Cf. ejs. de baso ilun 'bosque oscuro' en JJMg BasEsc 281, Izt C 248,<br />
Lard 372, Akes Ipiñ 21, NEtx LBB 266, etc.<br />
basaintz. v. basahuntz.<br />
basaihotz. "(V-ple-arr-oroz, G), dalle" A.<br />
basaira (V-gip). "Helechos especiales con hojas desde la raíz que salen en árboles y lugares húmedos" Iz ArOñ.<br />
basairatze (Foix ap. Lh), basaiatze (Alth Bot A). "Osmonde, basa iatzia" Alt Bot 16. "Basayatze (S, Alth),<br />
osmunda, planta de la familia de los helechos" A. "Basa-iratze (S, Foix), fougère mâle" Lh.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
168
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
basahiri (Casve), basauri (V, G ap. A), basuri. Aldea. "Población del bosque" A. "Faubourg" Casve. v.<br />
baserri. Uri ta basauri askotan il da <strong>Euskal</strong>errian erriari bere izena ta euskaldunari bere mendu ta aiurri<br />
agiriena emoten dautsan euskera maitagarria. A LEItz 132s. Gizon bat, eskuan arran bat ebala, basauririk<br />
basauri San Antoniorentzat limosna-billa ibilten zan. "De aldea en aldea". A EY I 32. Bizkaiko basauri baten,<br />
Euban, aztruak kalterik egin eztagien ipinten da erpurua kurutze-taiuan. Ib. 374. Lengo urtietan basurira, bera<br />
(ama) ikertzen, juaten zan. BAizk Ipuin 72 (ap. DRA). Zagoze basaurian, / gure etxondoan ez ekin oin-oska! "En<br />
los arrabales". Onaind in Gazt MusIx 206 (Gazt ib. 187 auzoetan, Or ib. 199 aldamenean).<br />
basairik. Brutalmente. Zorigaitz beltzak ez ote zaitu bizi huntan jo basairik? Iratz 72.<br />
basahiritar (Casve), basauritar. Habitante de una población apartada. "Faubourien" Casve. v. baserritar. <br />
Eiz-bide au <strong>Euskal</strong>erriko basauritarrak oraindik otsotan eta basurdetan, aztu gabe, darabilkite. JMB ELG 41s.<br />
basahiritxo, basauritxo. Dim. de basahiri. Zuen lurra gozatzekoa, zuen <strong>bar</strong>reneko basauritxuak<br />
elikatzekoa. A EEs 1916, 108. Chico Gaintza bezelatsuko basauritxo bat da, Sacramento-River deritzaion ibaibazterrean<br />
egina. A Ardi 2. Zuberoko Ligi izendun basairitxoan beste uda bat igaro nuen, lankidetzat alde<br />
askotako euskaldunak nituela. "Aldehuela". A EY I 10. Urroz deritzaion basauritxoan. A EY IV 247.<br />
basaisats, basajats (T-L). "Hérissonne, plante" T-L.<br />
basaitzur (A), basatxur (Vc ap. A). "Azadón" A s.v. aitzur.<br />
basaixtorio. Leyenda. Troyes eta Tolosako Bibliothèque bleue hortarik jalgi basa-ixtorioak hazi dituzte<br />
berdin pastoralak eta ipuinak. Lf ELit 61. Basa-ixtorioak ere baluke zonbait kapituluren betetzekoa, dakigularik<br />
nola egiazko gertakariak jendeen oroitzapenetan ezinago aldatzen diren. Ib. 64.<br />
basajainko. Falso dios. Mai ark dakar latiñ itzez nola, mendiz-mendi zebillela, gudu aurrendari orrek<br />
altare bat eskeñi zion lepo artan zegoen edo arkaitz aietan zebillen basajainkoari. Lh EEs 1915, 234.<br />
basajainkotasun. "Satyri, nymphae agrestes, basaábreak, basajainkotásunak" Urt I 463.<br />
basajaki. "Guisote, basagisoa, basajakia, lat. rusticum condimentum" Lar. "(Hb), mets rustique" Lh.<br />
basajats. v. basaisats.<br />
basajaun (G-goi, L, AN, BN, S; Hb y Foix ap. Lh), basojaun, baxajaun. Ref.: A; JMB At. 1. Nombre de un<br />
personaje mitológico de la tradición popular vasca; tbn. se da este nombre, por aproximación, a personajes de<br />
otras tradiciones. "Ser fantástico, Señor de las selvas" A. "Señor del monte o bosque, genio" JMB At. "Baxajaun,<br />
señor de la selva, es el genio que habita en lo más profundo de los bosques o en cuevas situadas en lugares<br />
prominentes. Tiene cuerpo alto de forma humana, cubierto de pelo. Su larga cabellera le cae por delante hasta las<br />
rodillas, cubriendo el rostro, el pecho y el vientre [...]. Baxajaun es representado a veces como ser terrorífico, de<br />
carácter maligno, dotado de fuerzas colosales y agilidad extraordinaria. Otras veces se nos describe como el<br />
primer agricultor de quien aprendieron los hombres el cultivo de cereales y como el primer herrero y el primer<br />
molinero" JMB MitV 420s. Cf. Etxba Eib: "Basojauna, personaje fabuloso del que apenas se oye hablar en<br />
Ei<strong>bar</strong>". Cf. tbn. VocNav: "Bachabón, nombre que dan en Roncal al personaje mítico que en el país vasco llaman<br />
Basajaun".<br />
Olhan arakuntratzen dizü Basa Jaun bat, sü handi bat eginik, phastetx baten era earten ai grisilla hartan. EE<br />
1883b, 384 (cuento suletino recogido por Cerquand). Ezen izpiritu gaixto hura agertu zitzaion; alegia basajauna,<br />
burua eta lephoa gizonarenak bezalakoak zituen, eta hargatik gibel-aldetik eta bere lau zangoetarik iduri<br />
zuen zaldia. Jnn SBi 115 (parece una traducción bastante libre de "centauro"). Bada gutartean sorgin gaixto bat<br />
gai guziz hirur izpiritu botheretsuak, ihurtziriaren izpirituak, ereinsugearenak eta basa-jaunarenak, zerugainetik<br />
soka bat arthik eta, hari gora igan-araziz, beren ganat hartzen dutena. Prop 1892, 216 (ap. DRA; la ref.<br />
es incorrecta). Berreun ta geiago aldiz esan zizkioten Manuelek eta Josek Peru ta Mariaren ipuia [...],<br />
Basojaunarena [...] ta beste onelako gezur-ele zar koipatsuak. Ag G 139s. Bere aurretik, otso-antzeko Baso-jaun<br />
beltza / bide osoan alaka. Jaukol Biozk 69. Hor, oihanetik atheraturik, heldu zaio Basa-Jauna, neska hartu'ta<br />
eremaiten baitu berekin, lurpean egina zuen egoitzarat. <strong>Bar</strong>b Leg 129. Denboraren buruan, basa-jaunaren<br />
ziloan sortu zen beraz Haxko. Ib. 129. Toki batzuetan esaten dute Baxajaunak gizonen antzekoak izan arren,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 169<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beren oñetan erpiak zituztela. JMB LEItz 102. Naparroako Basoko Marie Baxajaunen antzekoa izan bear zuan.<br />
Ib. 102. Gorputza lerden, eskuak legun, / ez Basa-jaunên andrea. Or Eus 335. Ilhunatzeko potxetan Salbatoretik<br />
goiti Basayaun bat bizi zuzun (BN-ciz). A EY II 385. Basayaunak unkitü dien ardi edo aharia eztüzü ez otsoak ez<br />
hartzak jaten (S). A EY I 354. Legoaldai izena daben koba-ondoan Ipiñako gizon batek aizkora bategaz pagoa<br />
zatituten eragoion. Basayaun bat agertu ddakon (V-arr). Ib. 356. Bizkaian ta Gipuzkoan, alde banakaren batean<br />
izan ezik, aitatu bere ezta egiten gure egun onetan Basajaun-izenik. Ib. 354s. An-emenka ke-adar zenbait<br />
agertzen [...], Basajaunen pipa piztu-berria bailitzan. Or QA 63. Interesantena, basajaun, lamiña edo gizotso<br />
bat topatu lukeen norbait aurkitzea litzaidake. Mde Pr 303. Mari Munduko, basajaun-jainko / okher jakitun<br />
osoa, / jainkosa zaintzen zenituztenak / ibaia eta basoa. Mde Po 103. Iñoz entzun ixengo zenduen basayaunen<br />
ixen au. Akes Ipiñ 30. Faunuak --gure basa-jaunak--, jainko, gizon ta abere ziran iratxoak genitun. Ibiñ Virgil<br />
50. Gabaz mendiak oro beltz zeuden / aitzulo illun iduririk: / sasi ta iturri Basajaun beltzak / zeuzkan ziaro<br />
arturik. NEtx LBB 349. Folklorean izaite asko agertzen zaizkigu bitxi baino bitxiagoak: basa-jaun, bas-andere,<br />
lamina, maide, inguma, eta a<strong>bar</strong>. Lf CEEN 1973, 131. Aitzinetik, Basa Jaunak / ogi eta bihien üztatzen / Zeikün<br />
guri ikhasazi, / eta basabere hezten. Casve SGrazi 52. En DFrec hay 4 ejs.<br />
2. (L, Sc ap. A; Urt, H). "Abnormis" Urt I 33. "Agrestis, basa jauna, basagizona" Ib. 463. "Basa Iauna, qui n'a<br />
rien d'un Monsieur" H. "Hombre rústico, semi-salvaje, huraño" A.<br />
3. "Amo de los monteros (G-goi)" A Apend.<br />
basajende (L, BN ap. Lh; Lar, Dv), basajente (S ap. Lh). Salvaje, bár<strong>bar</strong>o. "Agreste, rústico, basatia,<br />
basotarra, basajendea" Lar. "Basajendeak dire oihanetan bizi direnak [...], les sauvages sont ceux qui vivent<br />
dans les bois" Dv. "Gent rustique" Lh. v. basagizon. Eta Jesu-Kristoren alderat krueltasun bat, basa jende<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>oenen artean ere halakorik kausitzen ezten bezalakoa. Dh 95. Basa jendetaraino, guziz urrunena, /<br />
Frantsesa da Fedea hedatzen duena. Zby RIEV 1908, 607. Basa jendez zelaiak gaindirik [se refiere a las<br />
invasiones bár<strong>bar</strong>as] / Jen ginen mendietara; / Gero berritz Mairuak ethorririk, / Nihork ez zetzazken <strong>bar</strong>a. Zby<br />
RIEV 1909, 399. Bere etzantza idorrean sukharrak erretzen zagoelarik, basa jendeak multzoka bazohazkon eta<br />
ez zitzaizkon ixiltzen bere gauza batbanazka galdetzerik. Prop 1911, 96 (ap. DRA). Indietarako asmoetan<br />
zebillen, basa-jende aiek Jainkoarengana bildu naiean. Or SCruz 15. An [Ameriketan] utzi zituten ainbeste<br />
gizagaxo siñesgabe, berriz basa-jende biurtzeko zorian. Ib. 110. Ez naiz gure hizkuntzan erdal kutsurik ikusi<br />
nahi ez luketenetakoa, basajendea besterik ez garela izan adieraziko bailuke garbitasun horrek. MEIG VII 132.<br />
basajulufrai. "Fleur de coucou" Zerb GH 1931, 322. Basa-julufraia baino lore pollitago guti atxemanen dute<br />
eskualdunek Bilbaotik Santagrazirat. Ez du haatik <strong>bar</strong>atzetako julufraiaren usain on hura! Zerb GH 1931, 322.<br />
1 basaka (G-to, Lc, B, BNc ap. A; Hb ap. Lh). I (Adj.). Silvestre. "Silvaticus, sauvage" Dv. "Silvestre, fruta<br />
de árbol no injertado. Sagar basaka, manzano silvestre. Udare basaka, peral silvestre" A. v. 1 basa, makatz. <br />
Zu alabainan ekharri zaituen olibondo basakatik ebakia izan bazare, eta olibondo onean zure ethorkiaren kontra<br />
xerthatua. "Ex naturali excisus es oleastro [= acebuche, olivo silvestre]". Dv Rom 11, 24 (Lç naturaz basa zen<br />
olibatik, Ol basoliondotik, IBk basa oliondotik).<br />
"(Fig.), sauvage de caractère" Dv.<br />
II (Sust.). 1. "Manzano silvestre (AN-burg)" Arzdi Plant1. Cf. VocNav: "Basaco, manzano silvestre (Salazar)".<br />
2. "(AN-gip), endrino" A. v. basakaran.<br />
3. Almez. Eta Maiatzak irri egitean basakaetan eratxikitzen diren erlekumeak. 'Aux grands micocouliers'.<br />
Or Mi 5. Gazte, ez aserretu, zuen piñuak gure basaketatik urrun daude. Ib. 51. Basakek nigar egin zuten; erle<br />
naibagetuek erlauntzeetan sartu ziren. Ib. 107. Atsal-askaria egin dezagun basakapean. Or Mi 40.<br />
4. "(L, S), ramas que nacen de un árbol injertado, pero bajo el injerto" A.<br />
III. (Como primer miembro de compuestos, con el sdo. de 'silvestre'). Basaka min txasparrak gera, okerrak<br />
gera: Jesukriston legundu ta zuzendu bear gaitue. Or JBDei 1919, 365. Larre-larrean bizi dezu erretore, eta<br />
aren ginballak (kapelak) ere badio alako basaka-uxai ta igazkotu-kutxu bat. Ldi IL 40. Geienak, berriz,<br />
olerkariaren paperetan, belardian garo naroaren azpian basaka loreak apalki ezkutatuta egoten diran eran<br />
gordeak zeudenak. Aitzol in Ldi UO 4.<br />
- BAXAKA. (Forma con palat. expresiva). a) (Adj.). "Sauvage" Dv. b) (Sust.). "(AN-5vill), cierta castaña muy<br />
redonda" A. Cf. paxaka.<br />
2 basaka (AN-5vill, B). "Lluvia y viento fuerte; tempestad. Au basaka! Ekaiztiek kalte aundiek in tu" Izeta<br />
BHizt2. "Euri basaka ari du (AN-5vill) [...] ze basakak bota dituen! (AN-5vill)" Gte Erd 110. "Basaka ari du<br />
(AN-5vill)" Ib. 148.<br />
basakadura.<br />
- BAXAKADURA. (Forma con palat. expresiva). "Abâtardissement des plantes" Dv. Cf. 1 basaka.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
170
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
basakaka. "Uria basakaka ari du (B)" Gte Erd 110.<br />
basakan. v. basakaran.<br />
basakana (S), basakane (S), basakanat (S), basakhan (Foix ap. Lh). Ref.: A; Lrq /bas!akanát/. Tabique.<br />
"Basakanata, hargamasazko pareta" Alth in Lander RIEV 1911, 598. "Basakana (S-saug) [...], basakhan (S,<br />
Foix), cloison en briques, pisé, ou cuir" Lh. "Cloison en briques" Lrq.<br />
basakapoi (V-m ap. A), basakapon (G-nav ap. A Apend). "Galfarro (ave de rapiña)" A. "Buitre menor" A<br />
Apend. Cf. <strong>Bar</strong>aib: "Basacapón (Salvatierra). Especie de milano, cuya carne, dura pero sabrosa, se aprovecha por<br />
los campesinos. En Montoria pasacapón".<br />
basakar. "Agreste, salvaje, bravío" BeraLzM. Ta basakarrena, ta basatiena ta betizuena. M.A. Iñarra Ezale<br />
1897, 301b.<br />
basakara (Lar Lcq 143; Hb ap. Lh). "Asarabacara, o ásaro, yerba olorosa, que llaman nardo silvestre, se<br />
tomó del Bascuence basakara, que significa nardo silvestre, de akara, nardo, y basa, o basakoa, silvestre" Lar.<br />
"Basara [sic, tal vez por basakara], nardo silvestre" Izt C 42. Eta zuri, aurra, lurrak, landu gabe, nun-nai<br />
untz-alderraia, basakara, kolokasi ta akantu irritsuz naasita, asikin bezela eskeiñiko dizkitzu. Ibiñ Virgil 43.<br />
Basakara (baccar) au, Plini Zarrak diñoskunez, usaitsua dugu ta aintziñakoak onekin egin oi zuten gantzuki<br />
berezia. Ib. 44.<br />
basakaran (Aq 652, 1191, Lcq 76), baxakaran (G, B, L, BN; Dv, H, Lh; -aisa- G), basakan (BN-baig),<br />
baxakan, batxakan (G-azp), basokaran (V-oroz-m-gip; msLond ap. A), baso-okaran. Ref.: A (baisakaran,<br />
baxakaran, aran); Garate 4.ªCont RIEV 1934, 57; Satr VocP (basakan). Endrino (planta y fruto). "Arañón,<br />
marañón o artos que en otras partes llaman endrinas (G, AN)" Aq 652. "Endrina" Ib. 1191. "Basarana, id.<br />
baxakarana, prunellier, ou fruit du prunellier" H. "Baxakaran (L). 1.º prunellier; 2.º baie de prunellier" Lh. v.<br />
basaran, matxakaran. Probinzia onetako lurrak ematen dituen garaurik ezagungarrienak dira gaztaña,<br />
sagarra [...], baixakarana. Izt C 137. Iak eta txillarrak, sasiak eta elorrak, masustak eta baxakanak elemenian<br />
ugaldu. Ag G 129. Bidetxigorreko sasietan dauden / basakaran eldu-ariñen antzeko / begi urdin oiez nire<br />
gurasoen / basetxe txurian al naun xuspertuko. Zait Gold 116. Ezkurra ere txikiagoa du baxakan antzera ta<br />
txurten-gabea, esate baterako. Munita 40. Otartxoa betez eta otartxoa irauliz aspertu bañan, inguruko<br />
baxakaranetara doaz zalapartari. Eston Iz 8. Gure amak zion, jateko sustantziatik ez zutela etxe hortan,<br />
"baxakana janez" bizi zirela. Larz GH 1959, 87. Etzunik, baso-okaranen gerizpean loak artu eban. Ker EMeza<br />
114 (ap. DRA). Basakarana bezelakoxea niñun; alperrikako gantz ta koipe-kutsurik gabea. Ataño TxanKan 115.<br />
basokan (V-gip). "Okaran basatia, txertatu gabea" Elexp Berg.<br />
basakardabera (Lar Lcq 110; -ber Hb ap. Lh), basakardebera. "Ajonjera" Lar. "Basakardebera, ajonjera,<br />
aljonjera [sic] silvestre" Izt C 42 (en una lista de plantas). "Chondrilla juncea [...]. Gipuzkoan deitzen dute hola"<br />
Zerb GH 1933, 115.<br />
1 basakatu (V, G, AN, Ae, Sal, R; Lar, Añ, A DBols, Zam Voc), basagatu (Sal; Ht VocGr 421; -th- L, BN, S;<br />
Foix ap. Lh, H). Ref.: Bon-Ond 143; VocPir 390; A (basakatu, basagatu); Iz ArOñ, Ulz; Etxba Eib; Elexp Berg.<br />
Gato montés, gato salvaje. "Gato montés" Lar y Añ. "Chat sauvage" Ht VocGr 421 y Lecl. Infernuko<br />
basakatuen figuran demonioak ikusten zituela, ta ito nai zutela. Cb Eg II 189. Nekez aldiz [mantsotzen da] basa<br />
gathia arimal hau bere nazaroaz delakoz hora beno basago ta ohilago. Egiat 165. Gipuzkoako mendietan<br />
ezagutu izan diran abere basati edo lar-abreak dira katamotza, otsoa, [...], basakatua. Izt C 191. Ta txakurren<br />
aurretik basakatua ibilten dan antzera, basorik baso ibiliko da euskerea. A Ezale 1897, 53. Eskubiko besoa jaso<br />
ta luzatuaz, azkazal lodi okerrak beltz agertuaz, zerbait arrapatzera dijoan basakatua dirudi. Ag G 352. Gabiroi<br />
antzekuak dira / azeri basakatuak, / lengoan ikusi nitun / elkarrena juntatuak. Noe 122. Aren marrixka zepuan<br />
dagon / basakatuak bezela. Tx B I 32. Belar aundiaren artetik basakatua bezala narraz etorri zen nexkaren<br />
oñetaraño. 'Tel qu'un chat sauvage'. Or Mi 55. Nasialdi artan, basakatua bezala yeikitzen da bat batean. Ib. 55.<br />
Gure Elederrek eseri eta / oiñetakoak askatu; / basakaturik ain arin ez da / a<strong>bar</strong>rez a<strong>bar</strong> goratu. Or Eus 75.<br />
Garoartean kuzkur eta belarri-erne gelditu zan zakurra basakatuaren gisan. TAg Uzt 83. Basakatuaren<br />
atzaparretan usakumea bezela, mutillaren eskuartera azaldu zanean. Ib. 187. Atzo goibel, eta gaur kazka<strong>bar</strong>ra...<br />
goiza txakur, eta arratsaldea basakatu. NEtx Antz 106. <strong>Euskal</strong>erriko mendi auetan / zenbat txori ta egazti, /<br />
basakatuak eta azaiak / eta zenbat klase pizti. Uzt Sas 332. Pizti batzuek ere baziran mendi aietan. Basurdeak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
171
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ere bai [...]; basakatuak ere bai. BasoM 82.<br />
(Referido a otros felinos salvajes). "Chaus, otso pinkardatua, [...] mendi gathua, basa gathua" Urt IV 467. <br />
Misionestentzat hobeak dire munduko basa-gathu eta elefant guziak... gizonak baino! Zerb Bahnar 16.<br />
2 basakatu. "Revenir à l'état sauvage, s'abâtardir, en parlant des plantes" Dv s.v. bachakatze.<br />
- BAXAKATU (Dv). Forma con palat. expresiva.<br />
basaker (V, R-uzt; Añ (V); -kh- L, BN, Sc ap. A; Hb ap. Lh), basoaker. Macho cabrío montaraz; aplicado<br />
tbn. a diversos rumiantes salvajes. Sg. Añ (seguido por Azkue) "castrón [= macho cabrío castrado]". Cf.<br />
basahuntz. Sokaz ondo lotu ta / sarturik makilla, / kontuz eraman zuten / basoaker illa. Izt Po 62. Basakerrik<br />
geiago / azalduko ez da. Ib. 62. Beti zebillen orbel, lasto edo garotan txilipurdika, beti sasi tartean masusta<br />
billa, beti txori kabitan inguruko zugaitzetara igonda. Ura mutil biurria, ura basakerra, ura katardea. Ag G 68.<br />
Edozein igandetan, nere etxetik urrun gabe, basakerra. JAIraz Bizia 25. Orra yan ditzakezun abereak: idi, ardi,<br />
auntz, orein, orkatz, basidi, basauntz, basaker, adarbakar, konkormando arrea. 'Pygargum'. Ol Deut 14, 4-5.<br />
Adarrik ere ez du [basauntzak]; burua lixo-lixoa ta polita. Adarrak, basakerrak izaten ditu. BasoM 83 (se refiere<br />
seguramente al corzo).<br />
basakeria (L-ain, S; Lar, Dv). Ref.: A; Lh. Acto salvaje, brutal. "Salvajería" Lar. "Action de sauvage" Dv.<br />
"Salvajada" A. "(S-saug), acte de sauvagerie" Lh. Eztute pentsatzen basakeria bat dela. Alm [?] 1880, 4 (ap.<br />
Dv). Corrida de toros hartan zezenak zaldieri adar hartan zezenak zaldieri adar ukaldika tripak lehertzen<br />
zazkotela [...]. Basakeria holakoak, bihotzgabekoentzat. Zub 111. Indarkeriz eta basakeritan asi ezkero, senaremazte<br />
arteko pakea bizi guziko urratu besterik etzula egingo. Etxde JJ 124. Bildur baitzan bere anaiak<br />
basakeriren [bat] egingo zula bere emaztearekin bakarka utzi ezkero. Ib. 125. Iragan egunetan ez zen aipu<br />
[Uztaritzen] herri auzo batean bi gaztek egin basakeria baizik. Herr 17-11-1955, 2.<br />
Brutalidad, salvajismo. Ardoak gizonari eman oi-dion basakeriak eraginda, lepoa amorruz biurritu zion.<br />
Etxde AlosT 82. Gorputz guztia lohi-kolore, mihia beltz eta begiak hits, uher eta ezin-erranezko basakeriaz<br />
distirant. Mde Pr 92.<br />
basaketozkia (det.). "Euphorbia peplis, berdolaga silvestre" Lcq 144.<br />
1 basaki. Rústicamente. Zenbat dira basaki haziak, eta egundaino deus ere ikhasi eztutenak? Zu<br />
bizkitartean korteski eta ohorez alxatu izan zara. "Rustiquement et en une extrême ignorance". SP Phil 40 (He<br />
40 harroki).<br />
(Dv A). Salvajemente, brutalmente. "D'une manière sauvage, en sauvage" Dv. v. 1 abereki. Andreak<br />
iruzur egin zion ezkero, arentzaz basaki apentzea zan burubide bakarra. Etxde JJ 124. Oldar egin zuen sasiondo<br />
<strong>bar</strong>nerat, begi hits uherrak basaki eta lorioski distirant, eta herresta ekarri zuen Bertha kanporat. Mde Pr<br />
93. Farregin zuen basaki, eta gau miñean, alde guzietatik aranotsak sortu zituen haren farreak. Ib. 151. Ez erran<br />
Bretaniako laborariak gaixtoak agertu direla, ez eta ere basaki jokatu direla! SoEg Herr 29-10-1959, 3.<br />
Bruscamente. Alde batetik (Orixerekin batez ere) basaki eten zuten mugimenduaren jarraitzaile izanik<br />
[Euzko-Gogoa], eta bestetik joera berrien aintzindari. In MEIG VI 40.<br />
2 basaki (Dv, A). "Chair ou partie de bête sauvage" Dv. "Carne de animal silvestre" A.<br />
basakipula. v. basatipula.<br />
basako. "Basakoa, silvestre" Lar s.v. asarabacara. "(Adj.), montaraz. Se dice de los que no han dejado el pelo<br />
de la dehesa. Alperrik kalera etorri eta kalian geldittu, basako aundi bat izan zan beti" Etxba Eib.<br />
basakobla. Canción inapropiada. Jaun aphez baten da hanitx itxusi / Basa kobla huntzia ürgüillia gati.<br />
'Des chansons profanes'. Etch 458.<br />
basakoi (S-saug ap. Lh). "Facile à effaroucher" Lh.<br />
basakoneju, baso-koneju. Conejo silvestre. Baso-konejuen zulo onduan ipiñi eben lagunetariko bat. SM<br />
Zirik 34.<br />
basakor (S-saug ap. Lh). "Facile à effaroucher" Lh.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
172
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
basakorte. v. basakurte.<br />
basakrabelin, basoklabelina (V-gip). "Clavelina" Elexp Berg. Nere ezpainetan daramadan basa-krabelina.<br />
Lasa Poem 100.<br />
basakristau (V-gip, G). Ref.: Iz To; Elexp Berg. "La persona incivil, que no sabe conducirse en sociedad" Iz To.<br />
"Dícese de las personas muy rudas y asociales. Ori ezta personia, ori basakristaua da" Elexp Berg. "Nik uste<br />
nian basakristaua zala, baño mutill fiña dek" (G-azp).<br />
basaku (Lar, Hb ap. Lh, H). "Lirón" y "musgaño" Lar. Gau danian basakuak legez lo egin genikan. AB Dic<br />
79 (ap. DRA).<br />
basakurte, basakurt (S ap. Lh), basakorte (L, BN ap. Lh). Patio; corral. "Basse-cour" Lh. S. Luisek<br />
Anbasadore hura eskutik harturik, eraman zian bere palazioko basakortera. Tt Ar 117. Diszipulu hau ezagutua<br />
zen Sakrifikatzaile buruzagiaz, eta sarthu zen Jesusekin Sakrifikatzaile buruzagiaren basakortean. 'In atrium'.<br />
TB Io 18, 15 (EvS basa kurtian; Lç salán, HeH, Dv ezkaratzean). Oillar zahar bat luzaro fama handiko izana, /<br />
Basakurteko kargua utzia ya zuena. Gy 136. Memento berean beren harmak deskargatu zituzten gizon hiltzaile<br />
heien gainerat, bai eta garbitu, memento batez, yauregia, haren <strong>bar</strong>atze eta basakurteak. Elsb Fram 101. Lehen<br />
Estazionearen lekhua Pilatusen palazio aitzineko plaza edo basakurtean da. Ducq Erroma 338 (ap. DRA).<br />
basala. "Rocío de la hierba" JMB At.<br />
basalahar, basalar (G-to ap. A). "Aljonjera silvestre (Bot.)" A.<br />
Arbusto, matorral. Ez zan oraindik lurgañean basalarrik. 'Virgulum'. Ol Gen 2, 5 (Urt, Dv, Ur landare, Ker<br />
basoko landararik, Bibl baserriko sasirik).<br />
basalan. v. BASO-LAN (s.v. 1 baso).<br />
basalandare, basalanthare (Hb ap. Lh), basolandare. Planta silvestre. "(L, BN; Hb), planta sauvage" Lh<br />
(aunque basalanthare difícilmente puede ser otra cosa que S). Ara aritz eta beste baso landare arazoetan<br />
asko dabillen mendi zai batek zer esaten ziran. Munita 41. Baso landare zenbait zai egon oi dira norbaitek<br />
adarrak lurrera noiz makurtuko, oiek ere ama bizi den lur beretik bizi ditezen. Ibiñ Virgil 83. Nahiago dituzte<br />
gehienek, edo hobeki esan agian nahiago zituzten, basa landareak, inoren eskuz landuak baino. MEIG VII 162<br />
(hablando de la unificación dialectal).<br />
basalapin. Conejo silvestre. Solas eta solas bagoazi holaxe bide-puska batean, baginoazken ere solas<br />
beretan luzaz , basa-lapin sasitik brixt athera batek ez balu bere xoxoan trebetsatzera egin. JE Ber 101.<br />
basalapur, basolapur. Salteador de caminos, bandolero. Oian andi orreitan ugari eskutatzen ziran<br />
basalapurrak, eta al eben aldi gustijetan bidera urten, bidaztijak gelditu, eurekaz eruan baso-<strong>bar</strong>rura biar<br />
bazan, eta, jakiña! aldian txanpon <strong>bar</strong>ik isten ebezan murri-murri. Kk Ab I 114.<br />
(Referido al zorro). Ardijakaz ezta asko ateraten: ostuten deuskubez batzuk erri-lapurrak, ta ez gitxi basalapurrak.<br />
Mg PAb 109. Baso-lapur, edo azerijak eztira azartuten auntzetara, ardijetara legez; baña bai bildots<br />
ta antxumeetara. Ib. 110.<br />
basalari. "Salteador, basalaria, bideetako lapurra, ohoina" Lar.<br />
basalarintza. "Salteamiento" Lar.<br />
basalaritu. "Saltear" Lar.<br />
basalarrosa. v. basarrosa.<br />
basalde (A Morf), baso-alde, basalte (-th- S-saug ap. Lh). Bosque, zona boscosa, agreste. "Basalthe (S-saug),<br />
régions sauvages" Lh. "Alde que en sus tres acepciones 'región, cerca y grupo' vive en calidad de sufijo en<br />
vocablos como basalde, goizalde y artalde" A Morf 12. Biotz <strong>bar</strong>reneraiño sar itzazu basalde paketsu ontako<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
173
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
irudiak. EEs 1923, 194. Leiora erten zan ixilka basoaldeko aize ozkirriaren billa. TAg Uzt 250. Arratsaldea<br />
erdiratu-zorian, erten zan Malentxo Eperzelaitako basoaldera. Ib. 263. Amestu genezaken ikusgarririk<br />
zoragarriena agertzen digu oraintxe basoaldeak. Ib. 278. Urren balitz, ez uste, nerau atarira etorri al izango<br />
nukenik: orain, ordea, basaldean dabil. Zait Sof 20. Basalde baitan galduta, ogirik gabe ta ortozik, euriak bleiblei<br />
eginda. Ib. 115. On dakiola basalde untan egona ta errepika dezala geurtz (AN). Herr 23-8-1956, 4.<br />
Bezperako laño gorrien arira, eguna aizetsu jaiki zan eta baso-aldean ba-zan orbel-dantza. NEtx LBB 59.<br />
Ostroz dago baso-aldea. Ib. 385.<br />
(En alativo). "Baso aldera, hacia el bosque" Iz ArOñ.<br />
basaleku (-kh- L, BN, S ap. Lh). Lugar desierto. "Lieu sauvage" Lh. v. basamortu. Esaten badizuete<br />
beraz: Ara, basalekuan da, ez yoan ara; Ara etxe <strong>bar</strong>renean da, ez siñetsi. "In deserto" (Mt 24, 26). Ir YKBiz<br />
411. Berrogei egun ta berrogei gauez basa-lekuan egon zan baseiziekin. Ib. 45. Bazter au basa-lekua da ta<br />
eguna aurreratua da onezkero. Ib. 209.<br />
basalizar (V-gip, G-to). "(G-to), fresno silvestre" A. "Basálizarra, el parecido al fresno, pero que da racimos de<br />
semillas muy rojas: el serbal de los cazadores, Sorbus aucuparia" Iz ArOñ s.v. lizar. Palazio bat eginen dugu<br />
sekalez / edo lastoz; balkona ere basalizarrez, / tellatua belar igarrez. (AN-larr). A EY IV 129.<br />
basalkate. "(V-arr), alcalde de <strong>bar</strong>rio" A.<br />
basallo. v. basailo.<br />
basalmendra. "Allozo, almendro silvestre, basalmendra" Lar Lcq 75. v. astalmendra.<br />
basalo (G-nav), basole (AN-erro; Aq 1033 A). Ref.: A (basalo); A Apend (basolea). "Pan bazo" Aq 1033.<br />
"Basolea, comuña, pan bazo" A. v. basailora. Obe da basalo ta gosea Jangoikoaren graziareki, ezi ez asea<br />
erregalos Jangoikoaren desgrazian (234). LE-Ir.<br />
"Basalo (AN-araq). Torta de harina de maíz y menudillo. Mestura en Valcarlos" Satr VocP.<br />
basalore, basolora (V-gip). Flor silvestre. "Baso-lora asko dira <strong>bar</strong>atzakuak baño ederraguak" Etxba Eib. <br />
Onelaxe zuen alabai basalore eder zindoak iritzi ta, beren inguruan ibiltzen dira arratsalde guzian gizonik<br />
zikiñenak, aragikorrenak, kiratsenak. A Ezale 1898, 91b. Asisko Prantzisko Santua bezala beraiakin jostari,<br />
loretxoak, basa-lore apalak esku artean kontu-kontari. Bordari Olerti 1961, 159. Kultura ez da, inoiz edo<br />
behingo mirakuiluz ez da, berez sortzen, basa-lorearen gisa. MEIG VIII 55.<br />
basaloretxo. Dim. de basalore. Egal malkarti tartea, / basaloretxoz betea / arrizko txabol maitea. Inzag Y<br />
1933, 419.<br />
basalte. v. basalde.<br />
basalur (G-to ap. A). 1. "Para lo común de las tierras arcillosas del País conocidas por los labradores por el<br />
nombre de "Basa lurrak" o tierras de montaña" Ensayo 38s. "Tierras de mala calidad" A.<br />
2. "(Sc), tierras en despoblado" A. v. basamortu. Basalurrez bidalari / kê urdiña ba-dut na<strong>bar</strong>i, / ai nire<br />
poza!, uraxe baita / gizalur-ezagungarri. Ldi UO 16. Yauregi baitan, basalurrean ala atzerrian il al zuten Lai?<br />
Zait Sof 60.<br />
3. "(Foix), terrain en friche" Lh.<br />
basamahasti (SP (-tst-), Hb ap. Lh), basamasti (Lar, A). Vid silvestre (Vitis labrusca). "Vigne sauvage" SP.<br />
"Algalaba" y "parriza" Lar.<br />
basamahats (L, BN, S; SP , Urt II 219, H), basamats (V, G, L-ain, BN, R; Lar, Lcq 62, Zam Voc),<br />
basomats (Añ A). Ref.: A; Alth Bot 24. Vid ( y uva) silvestre. "Raisin sauvage, lambruche" SP. "Apronia,<br />
basamahatsa" Urt II 219. "Labrusca" y "vid salvaje" Lar. "Basamatsa, vid salvaje" Izt C 42 (en una lista de<br />
plantas). "Lambrusque" H. "Vigne, aihena. Sübertiak edo melgak dira: iskiribeta [...], xoxo mahatsa, basa<br />
mahatsa" Alth Bot 24. "Labrusca, vid silvestre, parrucha, algalaba" A. v. astamahats. Egon zan mats gozoen<br />
ustean, baña oen lekuan eman zituan basa-matsak, edo gaziak (Is 5, 2). AA III 433s (Dv [mahats] basak, Ol<br />
otso-maatsak, Ker sasi-maatsa). Egon zan aren mats gozoen ustean; baña oen ordez eman ziozkan mats gaziak,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
174
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
basamatsen antzekoak. Ib. 192. Ez gera gu ala Jesukristorekin, gizaki berdiñ izanik ere berezi gera alare: matsa<br />
ta basamatsa bezela gera. Or JBDei 1919, 364. Ta zugatz-azaletan, naiz basamaats-orrietan idatzi bezazte<br />
maite-legeak. Or Mi 34. Beste egur baño sugillegorik duk au, basamaatsaren a<strong>bar</strong>rak dituk eta. Ib. 79.<br />
"(L-ain), nuera [sic, por 'nueza']" A.<br />
basamagasixko. "Basa-magasixko (S-saug), petit bazar de rien" Lh.<br />
basamakatz (V-gip). Pera silvestre. "Basamakatz (msLond), peruétano" A. "Makátza, la pera [...].<br />
Basamakatzak, las silvestres" Iz UrrAnz.<br />
basamalba. "Althaea, basamalba, malbadobléa, sendamalba" Urt I 544.<br />
basamarrubi. Fresa silvestre. Basa-marrubia ttiki-gorri: / zure ao politaren neurri. NEtx LBB 334.<br />
basamarta. "Garduño (G)" Añ.<br />
basamaurtu. v. basamortu.<br />
basamediku, basamiriku. Curandero. Aithortu behar da... basa-mirikuek aski begitarte egiten diotela<br />
[asto-azari]. Zerb GH 1933, 115. Huna gure basa-mirikuaren landare maitatuenak. Zerb Azk 88. Gure zaharrek<br />
izen hori emaiten zioten "jainko ttipi", "donatu" edo basa-medikueri; hots, diplomarik gabe... eri artatzen eta<br />
noiztenka sendatzen ari zirenei. Herr 16-5-1963, 1.<br />
basamenda. "(R), menta silvestre" A. v. astamenda.<br />
basamihilu, basamilo. Hinojo silvestre. Basamilloa surtara bota, / orain degu-ta garaia, / maitaro emen<br />
zabaldu bedi / sorgin-belarren usaia! EA Txindor 152.<br />
basamika (V-arrig ap. EI 380). Arrendajo. Cf. LzG: "Balsamica, gayo; arrendajo (Apellániz)".<br />
basamineta (S ap. A; Foix ap. Lh, Alth Bot). "Luzerne lupuline ou minette des prairies" Alth Bot 11. "Alfalfa<br />
lupulina" A.<br />
basamiriku. v. basamediku.<br />
basamirta. "Acaron, basamirta, larre mirta" Urt I 69.<br />
basamordo. "(V-gip), matorral" A.<br />
basamorra. "(V-arr), matorral" A.<br />
basamortu (V, G, AN-gip; Lar, Mg PAbVoc, Añ, Dv, Zam Voc), basomortu (H), basamorto, basamaurtu. Ref.:<br />
A (basamortu); Etxba Eib; Gte Erd 159. Lugar desierto, deshabitado; yermo, paraje desierto y sin vegetación.<br />
"Páramo" Lar. "Soledad espantosa" Mg PAbVoc. "Desierto", "páramo", "yermo" Añ. "Désert" Dv. "Desierto" A<br />
DBols. v. basabazter, basaleku, eremu, desertu, mortu. Tr. Aunque documentado por primera vez en<br />
Etcheberri de Ziburu (con el sdo. de 'monte'), hasta fechas muy recientes no se vuelve a encontrar más que en la<br />
tradición meridional. Hallamos ejs. seguros de 'yermo, paraje desierto y sin vegetación' en Moguel, Lardizabal,<br />
Uriarte, Iturzaeta, Altuna, Iraizoz, Arriandiaga, N. Etxaniz, Munita, Anabitarte, Villasante y Bibl.<br />
En cuanto a las variantes, aparte de la más extendida basamortu, encontramos basamorto en Moguel, basomortu<br />
en Lardizabal y Munita, y basamaurtu en Otxolua y Arriandiaga. En DFrec hay 14 ejs., meridionales, de<br />
basamortu.<br />
Zuen Gurasoak jan zuten basamortoan Mana. Mg CC 219. Ebillen basamortuan atseren ta bakerik artu<br />
ezinda. Mg CO 116. Berrogeta zazpi urte dira aurkituten nasala basamortu onetan, ta ikusi ez dodala zeu baño<br />
beste personarik. JJMg BasEsc 242. Zer balijo deutsee oraiñ Infernuban berrogeta amar urteko <strong>bar</strong>u gogor,<br />
azote, zilizijo, luurraren gañian lo egite, ta Mundutik alde egiñda basamortuban bizi izatiak? Ib. 76. Basamortu<br />
baten nago abererik uzubenen lagun eginik. Astar II 139. Alperrik juango da basamorturik itzalsubenera. Ib.<br />
163. Itxiten baditut arako lagun dongaak, usteko dabee iges egin biar dodala basamorturen batera. Ur MarIl<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
175
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
56s. Jesusek basamortura alde egin, eta an bizijagaz, erakusten deusku, izan gaitiala bakartade zaliak. Ib. 103.<br />
Baña alde batetik itsasoa eta bestetik basomortua zituztela arkitu ziranean, erausiari eman zitzaiozkan. Lard 73.<br />
Moisesek baso-mortuan edo eremuan Israeltarrakin batean bere bizitza egiten asi, eta laster Tabernakulo edo<br />
eliza txiki bat eragin zuen. Ib. 81. Bereala agindu erazo zioten Jenobe<strong>bar</strong>i juramentuaren bean, basa-mortu<br />
artatik sekula irtengo etzala. Arr GB 39. Arri-ta-makill bazijuazen / Basamortuen tartean, / Illera askotan, ixillixillik<br />
/ Mendigaiñ artu artean. Aran CancB III 296. Arratsalde aldera sartu omen zan basamortu batera, emen<br />
arkiten zan koba zulo batean gaua igarotzeko asmoan. Zab Gabon 78s. Zelai zabal ta jolas-lekuak / gaur dira<br />
basamortuak. AB AmaE 17. Nora biurtu jaku kaiola euskerazko au? / Zelan jarri da aiñ basamortu mututua? Ib.<br />
168. Jesukristo gure Jauna, ogetamar urteko zala, San Juan Bautisteagaitik Jordango errekan bateatua izan<br />
ezkero, joan zan basamortura. Itz Azald 34. Eremu eta basamortuko Aita bateri itandu eutsen baten, zer egiten<br />
eban beti pozik eta bake dontsu <strong>bar</strong>din baten egoteko. Ib. 76. Eta norbait basamortuan, edo iñor ezdagoen<br />
tokian ilko balitz. Etxeg RIEV 1908, 117. Jakin gurarik zer jazoko ete zan beragaz da bere ondasunakaz an<br />
basamortuan (desierto) guduak inddarrak artuten bebazan. Echta Jos 335. Gitxik juan gura ixaten dabelako<br />
basamortura ta geienak urijetan gelditzen diralako. Kk Ab I 52. Andere-luna (Esfinge) zarra, ludija baxen zarra<br />
dana, lekaruan (basamortuban) bixi da, ta gustiz jakittuna ei-da. Altuna 22. Lapurtzar bik gau illunian /<br />
Arrapau eben gaixoa; / Basamortu itzal bat orain / Da bere bizi lekua. Enb 65. Basamortuan zelan oi diran /<br />
Ibilten artzain zintzoak. Ib. 81. Apirkako basamortuetan eundaka leguetan iñor be (personaik aitu bieda) bixi<br />
eztanetan. Kk Ab II 152. Orra ba alako basamortu itxelian umore ederreko jentia aurkitu eben eiztariyak. Ib.<br />
160. Basa-maurtu aretan bixi zan, gal<strong>bar</strong>ra baño sollago egozan aitz batzuben ganetxuban eregiriko etxetxu<br />
aretan. Otx 106. Ea zertara yoan ziran orduan basa-mortura. Ir YKBiz 152n. Aldegin zuen andik basamortu<br />
ondoko alderdira, Efrem deritzan irira. Ib. 361. Basamaurtuan oiuka danaren oiuba. Arriand Mt 3, 3 (Ker, IBk,<br />
IBe basamortuan; Lç, Echn desertuan, Hual desiertuan, TB, Ur eremuan, HeH, Dv mortuan, Ip bortüan, Ol<br />
basoan, Leon bortuan). Ta, auts eta izerditan, an darrai aurrera / Oñati-erritik erromes-illera / basamortu-zear<br />
lugorri-<strong>bar</strong>rena. SMitx Aranz 54. Zuaiztiak, oianak, basoak, larrutu ezkero ezin-bizia, gosea, legorte galgarriak,<br />
toki aldatu bearra, lekaroa, baso mortua datoz. Munita 105. Gizonak, basoa larrututa, basamortuak sortu ditu.<br />
Ib. 147. Nun eta Arantzazun, gizona! Iñork aditu etzuan basamortu au, Zeruko Amaren agerleku! NEtx Antz 57.<br />
Arrazkero, nere ondar gorrizko basamortu onetan, ezta landare bat sortu. Ib. 82s. Aiek ez dakite basamortu<br />
ontan bidea irikiteko aizkora bañan matxetea obea dala. JAIraz Bizia 43. Ai, orduan, argiak itzali ta erria<br />
basamortu illun biurtu izan balitz nai eukean! Erkiag Arran 172. Bere amesetan, ointxe errietatik eta batez be<br />
tabernetatik urrin mendi sikuren batian edo naiz desiertuan bertan basamortuak ziar ebillen. SM Zirik 18. Harri<br />
zorrotzak daude hortik, minduko zaitzu oin-zola: / Basamortua, / arantz-ortua, / laga zazu berehala. Arti<br />
MaldanB 193. Sei ilabete oiek basamortuan igarotzea gaitzesten dut. Izeta DirG 106. Etxe utsak eta utsean<br />
artuak. Ala ere, basamortu gorrian ganbelu-larruzko txaboletan egoteko baño obeak. Anab Aprika 86. Ondarra<br />
zuria zan. Tarteka, palmera banaka batzuk, basamortuan galduak bezela. Ib. 36. Gauak basamortuan otzak<br />
izaten bai-dira. Ib. 69. Nun edo nun ur bizirik ezpalego, ez lirake basa-mortuan ur bizien gezurrezko iduri oiek<br />
na<strong>bar</strong>iko. Vill Jaink 151. Basamortuan eta mendi goienetan zintzilik ikusten ditugun gure basarri paketsuetan.<br />
NEtx LBB 12. Ai, ene maite, zu noiz ikusiko / emen nabil ametsetan, / zure izena adituaz / basamortuko aide<br />
onetan. Ib. 345. Aurtik-azue basamortuko urtegi hortara. Bibl Gen 7, 22 (Urt desertu, Ur eremu, Dv mortu).<br />
Basamortuetara joaten ei-ziran santuak kristiñauen lenengo denporetan demoniñuekin burrukan egiten. Alzola<br />
Atalak 35. Basamortu ta oianetan beren andereenganako gogaetan ziardutela. Berron Kijote 98. Maiteago dugu<br />
lagunartea basamortuko bakartasuna baino. MIH 136.<br />
basabortu (S). Monte. "Basabortü (S), -mortü (S archaïq.), haute solitude" Lh. Munduaren lau partetan,<br />
hetan asko lekhutan / Halako suak ageri dire basa mortutan. EZ Man I 92.<br />
basamortuzale, basabortuzale. "Basabortüzale (S-saug), qui fréquente la haute montagne" Lh.<br />
basa-musa. Zu, Titir, pagondo zabalaren itzalpean etzanda basa-musaren eresiak txirul segail batez ioten ari<br />
zera. 'Siluestrem tenui musam meditaris auena'. Ibiñ Virgil 31.<br />
basa-mutiko. Mozo rústico. Gipuzkoa-Nafarroetako mugan artzain-ikazkin eta nekazarien artean hazia<br />
eta bizia zen basa-mutikoa Xabierra eraman zuten, Jesusen Konpainiaren ikastetxera. MIH 259.<br />
basamutu. "(V-ger), desierto" A.<br />
basan. v. basaran.<br />
basana (det.). "Menda, basana, hierbabuena" Izt C 46 (en una lista de plantas).<br />
basana<strong>bar</strong>tar. v. baxena<strong>bar</strong>tar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
176
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
basanagusi, basa-nausi (Dv). "Basa nausia (He), faux docteur, pédant" Dv. Horren gatik deitzen ere dituzte<br />
pedantak edo basa-nausiak. "Pédants". He Phil 201 (SP 199 basherriko irakastunlariak).<br />
basanbulo, basanburu (A Apend). Gamón, asfódelo. v. basaporru.<br />
basandari. "(G), peruétano" A. v. basamakatz.<br />
basandere (BN-ciz), basa-andere, basandre. Ref.: A Apend; JMB At. 1. Nombre aplicado a diversos<br />
personajes mitológicos que viven en el bosque. "Lamia" A Apend. "La mujer de basajaun" JMB At. "Es un genio<br />
que hace su aparición en la entrada de determinadas cuevas. Así, se dejaba ver a la puerta de una caverna que,<br />
según vieja creencia, existía en la cumbre de la montaña de Mondarrain" JMB MitV 58. "Al lado de los<br />
Basajaunak salen, menos caracterizadas, las basanderiak, sus parejas femeninas: esto ocurre sobre todo en el<br />
país de Soule, la zona más selvática del país vasco" Caro Los Vascos 392. Harpe batean ikusten du Basa-<br />
Andere bat, orai Salbatoreko elizan den ganderailua garbiturik, urrezko orraze batekin orraztatzen ari zela.<br />
"Une Dame Sauvage". <strong>Bar</strong>b Leg 126. Basa-Anderea eta Basa-Jauna gelditu ziren kolpez orduan berean. Ib. 126.<br />
Lehenago, Laminak omen ziren Mundarraingo mendiaren gainean, eta Bas'Andrea joaiten omen zen [...] mendikaskoan<br />
bere buruaren orhaze urhezko batekin orhaztatzerat. Ib. 25. Folklorean izaite asko agertzen zaizkigu<br />
bitxi baino bitxiagoak: basa-jaun, bas-andere, lamina, maide, inguma, eta a<strong>bar</strong>. Lf CEEN 1973, 131.<br />
(Como personaje de Carnaval). Garizuma izan ez balitz eta Misionea, Ihauteriko Basa-Andere Zigantea<br />
erranen zinuten, zinez eta minez. <strong>Bar</strong>b Sup 7. Antzezkizunaren koroa egiñaz, laguntalde aundiak eldu ziran,<br />
bolantak, basanderiak eta jigantiak, batzuk oñez eta besteak zalgurditan. Etxde JJ 173.<br />
2. Mujer rústica. "Mulier aggrestis, basandréa, larreandréa, basemaztéa" Urt I 463. Piarresek doi doia<br />
behatzen zion emazteki merkatuari; ez batere gehiago, pinpirinak iduri, orotaz ikusiak nahi ziren bas-andere<br />
batzueri. <strong>Bar</strong>b Piar I 177.<br />
3. basandre (BN-baig ap. A), baxa-andre."Zona, enfermedad de la piel, especie de sarampión" A. "Baxaandria,<br />
zona o herpes zoster" Garate 12.ªCont Eusk 1972, 63.<br />
basandi, basaundi. Selva, gran bosque. Cf. ejs. no lexicalizados de baso a(u)ndi en Izt C 134, Ag G 11, Otx<br />
91, Munita 146, Anab Aprika 92. Sakostan gezur, ixtillu t'a<strong>bar</strong> / dabillen etsai-taldea / iñoiz ere ezin izan<br />
liteke / basaundi onen jabea. EA OlBe 53. Nik emen osabide, / gogo ta soin basaundi / onen izakide. Ib. 52.<br />
basandura. "(Sal), sauquillo" A.<br />
basanimalia, basa-animale, basa-alimale, basa-arimal. Animal salvaje. v. basabere. Job Santiak<br />
Behemot deitzen diana, erran nahi beita arimala, basa arimal güzien izenak dütiana. Egiat 199. Ta bere khorpitz<br />
txarrak basa arimaler üzten. Ib. 159. Errumanek zütin berenak basa arimalen eretzian jarten, lehoner ta<br />
elefanter hüillenteraziten hollizietan. Ib. 256. Basa animale, xori, suge eta itsasoko arrain suerte guziak. TB Iac<br />
3, 7 (Dv, Ol basabere). Basa alimalek, kujotiek edo hartzek eraman dituztela [ardiak]. Larz Iru 80.<br />
basanturruta (Ae), basantuta (Sal). "Palo de saúco, quitada la médula" A Aezk. "Basanturruta, saúco (Ae)" A<br />
Apend. "Basariluta, trabuquillo (Sal)" Ib. (seguramente error de lectura por basantuta). "Basantuta, nombre que<br />
dan a la planta llamada sabuquera o saúco (Urraul, Ochagavía)" VocNav.<br />
basantxume, basauntxume, basa-auntxuma (Lcc), basauntzkume, Cría de cabra montés, de ciervo, corzo,<br />
etc. "Cabrito de aquesta [cabra montesina], basa auntxuma" Lcc. Zure bi bularrak, bi basauntz kume bibiro<br />
bezalakoak, lirioen artean bazkatzen direnak. Echn Cant 4, 5 (Dv orkhatzaren bi ume biritxiak, Ol antzume<br />
bizki). Jenobebak azari bati ortzetatik kendu zion basauntzkume baten narru pintarratu batez jantzi zuen. Arr GB<br />
53. Bere soñean basauntzkumearen narrua beste arroparik etzeukan. Ib. 105. Ontan, basauntxume / bildurti bat<br />
dator / --lênbizi dardaraz-- / Jaunaren ondora. "Un tímido cervatillo". Or Poem 562. Zure bularrak, lirio-artean<br />
bedarra jaten diarduen basauntz-kume bikotxak dira. Ker Cant 4, 5.<br />
basantzara (L-ain; Lecl (-nz-), Dv, H), basa-antzara, basantzar (V, G), basantzera (Hb ap. Lh), basantsar<br />
(Lar). Ref.: A (basantzar); SM EiPáj (basantzarra). Ganso salvaje. "Mergansar, ansar bravo, basantsarra"<br />
Lar. "Oie sauvage" Lecl, Dv y H. "Ganso silvestre" A. "Basantzarra, ánsar campestre, ganso silvestre (Anser<br />
fabalis)" SM EiPáj. v. ANTZARA BASA. Basa ahate, basa antzara, heron moko luze, zango luzeago, eta<br />
bertze lumako [...] mesfidantzarik gabeak. Prop 1902, 133. Nor da hemen gaindi antzara edo "basa-antzara"<br />
ezagutzen ez duenik? Negu guziez gutartean dugu behinere huts egin gabe. Dass-Eliss GH 1925, 373.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
177
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
basaofiziale. Falso profesional, persona que ejerce una profesión si estar titulado. Hartakotz duzu<br />
hainbertze basa ofiziale Pariseren beraren erdian. JE Bur 195.<br />
basaolibatze. Olivo silvestre. Basa olibatzea. Lç MTaula e) 2v.<br />
basaolibo (Lar), basaoliba, basolibo (Lcq 117). Olivo silvestre. "Acebuche, olivo silvestre" Lar. Cf. VocNav:<br />
"Basoliva, terreno donde ha habido olivar (Zona Media). // Suelo de un olivar (Puente la Reina)". v. basoliondo.<br />
Baldin adarretarik batzu hautsi izan badirade, eta hi basa oliba inzelarik, xarthatu izan bahaiz haien orde. Lç<br />
Rom 11, 17 (Dv basaka zinelarik). Baldinetariak zu naturalki basa-oliba zenetik ebakia izan bazare. He Rom<br />
11, 24 (Lç basa zen olibatik, Dv olibondo basakatik, Ol, IBe basoliondotik, Ker basoriondotik, IBk basa<br />
oliondotik).<br />
basa-oliondo. v. basoliondo.<br />
basaolo. v. basolo.<br />
basahortzozar. "Agriodos [nombre de un perro de caza de Acteón], akteonozárra, basahortzozárra" Urt I 464.<br />
basa-osto. v. basosto.<br />
basapandderogile, basapanjerugile (Urt). "Aerarius fabor, panjerugillea, basapanjerugillea" Urt I 345. v.<br />
bazterpandderogile.<br />
(basaparte). "En el año 1528 los vecinos de Atáun determinaron que la tercera parte de los 50 ducados de oro<br />
que se aplicaría de multa a cada uno de los que no observasen la distribución de las 68 suertes en que se habían<br />
distribuido los basapartes, sería para la iglesia de San Martín" Arin AEF 1929, 52.<br />
basape. v. basope.<br />
basapera. "(S-saug), ombrageux" Lh.<br />
basaperretxiko. "Cierto hongo no comestible (msLond)" A.<br />
basaperrexil (Dv), basaperrezil (L, BN), basaperrejil (V-gip; Lar Lcq 95 (-sil)), basapheresil (Foix ap. Lh).<br />
Ref.: A (basaperrezil); Elexp Berg (basaperrejill). Perejil de monte; cicuta menor. "Oreoselino, apio montano,<br />
basaperrejil ezea" Lar. "Basaperejilezka [sic, por basaperejil ezea], orcoselino, ajomontano" Izt C 42 (en una<br />
lista de plantas). "Herbe vénéneuse, haute d'environ un mètre et que l'on trouve dans les canaux et tranchées des<br />
champs et sur les bords des ruisseaux. Sa feuille est découpée dans le genre de celle du persil" Dv. "Perejil<br />
silvestre" A. "En L se encuentra en las huertas y otros lugares una planta con aspecto de un perejil basto, que<br />
llaman basaperrexilla en L-côte, y basaperrexila en otros lugares (Lander)" DRA. "Bonaparte en el ms. col.<br />
Lacombe dice que basaperrexil es la cicuta" Ib. v. astaperrexil. Hire eta ene ardier behako bat behar zioteiat<br />
eman... Gain hartako basa perrexilarekin hain dituk erhotuak! Larz Iru 84s.<br />
basapetur. "[Aqua] palustris, basapetura" Urt I 336. v. basur.<br />
basapez, basa-apez. "Basa apheza, qui a toute autre apparence que celle d'un prêtre" H.<br />
basapikondo, basapiko-ondo. Sicomoro. Biharamunean, nola baita, merkhatua egiten den plazaren<br />
erdian, basa-phiko ondo eder-eder bat, harren azpian antolatu nuen meza emateko aldarea. Prop 1892, 163.<br />
Aurria artu leban, eta basapikondora, ikustiarren, igon zan. Arriand Lc 19, 4 (Lç basapikutze).<br />
basaphikotze. v. basapikutze.<br />
basapiku, basapiko (A DBols), basiko (V-ger), basafiko (Urt I 474). Ref.: A Apend (basiko); Arzdi Plant1<br />
(basikua). Sicomoro; higuera silvestre. "Albicerata ficus, basafíkoa" Urt I 474. "Sicomoro (V-ger)" A Apend.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
178
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"Sicomoro, higuera silvestre" A DBols. v. basafikotze. Jerusalenen urrea eta zillarra, arria bezala, eta<br />
zedrozko zur ederrak, basa-pikuak bezala ziran. Lard 211. Jesusekin zebillen jendearen aurretik joanda, basapiku<br />
batera igo zan, Jesus andik igarotzean ikusteko. (Lc 19, 4). Ib. 420 (IBk basa-piku; Lç basa fikotze, He<br />
sikomoro-ondo, Oteiza pikuar arbola, HeH phiko-zoro, Dv sikomora ondo, Leon phikondo-basa, Ol, Ker<br />
astigar). Basapiko landareak artatzen ere bazakien [Amosek]. Herr 18-2-1960, 4.<br />
"Sorbus torminalis, acerolillo (V-ger)" Arzdi Plant1.<br />
- BASAPIKU-ZALE. Que se alimenta de los frutos del sicomoro. Amotsek Ananiri yardetsi ta esan zion: "Ni<br />
ez naiz igarle; ez eta igarlegai ere; unai naiz ni, basapikozale". 'Vellicans sycomoros'. Ol Am 7, 14 (Dv<br />
sikomora-ximikatzailea, Ker basapiko-zaiña).<br />
- BASAPIKU-ZAIN. Ni ez naz profeta, ezta profeta-seme be; artzaiña naz, basapiko-zaiña. Ker Am 7, 14.<br />
basapikutze, basafikotze (A), basaphikotze (-ph- S). Ref.: Lh (basaphikotze); Lrq (basa). Sicomoro. v.<br />
basapiku. Eta aitzinera laster eginik igan zedin basa fikotze batetara, hura ikhus lezanzat: ezen handik<br />
iragan behar zuen. Lç Lc 19, 4 (He sikomoro-ondo, Oteiza pikuar arbola, HeH phiko-zoro, Dv sikomora ondo,<br />
Leon phikondo-basa, Ol, Ker astigar, Arriand basapikondora, IBk basa-piku).<br />
basapiper (S; -phi- Alht Bot), basabiper (L-ain, BN; Hb ap. Lh). Ref.: A (basabiper, basapiperra); Lrq (basa).<br />
"Basabiper (Hb), thym" Lh. "Basa-phiper [...] (Foix), persicaire" Ib. "Persicaire, basapipera" Alth Bot 16 A.<br />
"Bistorte, basa piperra" Ib. 4 A. "Basabiper (L-ain, BN), bistorta (Bot.)" A. Eztakizue, bada, zenbat basabiper,<br />
zenbat ahago, zenbat bertze belhartzar lilitu diren, zuen aberetegi aitzinean? Eskual 21-3-1913 (ap.<br />
DRA).<br />
basapiro. "Pato salvaje. Beitiko belaian basapiro aunitz" Izeta BHizt2. v. basahate.<br />
basapiztia, basapizti (G-to), basapisti (G-azp, AN-larr), basopizti (V-arr). Ref.: A (basapizti, basopizti); EAEL<br />
90; Gte Erd 167. Animal salvaje; fiera. "Alimaña, animal dañino" A. v. basabere. Basa piztien antsia eta<br />
orroa beldurgarriak. Arr GB 48. Basa-piztiak besterik egundaño iritxi etzan toki izugarri batera sartu. Ib. 39.<br />
Baso piztien bildurtzake. Ag G 133. Al izatea eman zioten lurreko laurden gañean gizakiak ezpataz, gosez,<br />
izurriz ta lurreko basapistiz iltzeko. Ol Apoc 6, 8 (Ker basapiztiz, IBk basapiztien bitartez; Lç basa bestiez, He<br />
bestiez, TB basa animalez, Dv basabereez, Ur (V) pistijakaz). Nori otu lekiyo <strong>Bar</strong>akaldoko Desiertuen bixi<br />
leitezela basapistiyek? Kk Ab II 152. Basa-piztijak baño bixi ezin lettekezala zirudijan mendi latz eta oiantsu<br />
batera eldu ziran. Otx 105. Gizasemeak basapiztien antzera, eten bako burrukan ibilliko dira. Eguzk GizAuz<br />
191. Arrano, bele, putre ta basa- / piztien bizilekua. SMitx Aranz 84. Ez bildur izan arkaitz-arteko / basapiztien<br />
erpea. Ib. 28. Izan ere, Etxahunian, eiztariak esiturik duten basapiztia bezala bizi zen. Etxde JJ 183. Gorroto ta<br />
txarkeriak esitu ezpaniñute basapizti gaizkin baten antzo. Ib. 245. Basa-piztia aukeran darabilen zaintzaileak<br />
bere esanetara dakarrenez, Atenaiko erria orrelaxe zerabilten sasi-iakitun aiek. Zait Plat 124. Onen iritziz, leengizonak<br />
basa-piztiak bezala bizi ziran bakartadean. Vill Jaink 186. Basa-piztiez ez izu. "Ni temeré las fieras".<br />
Gazt MusIx 181 (Or ib. 197 piztien bildur gabe, Onaind ib. 203 ez ni piztien bildur). Ari zor diote giberriek,<br />
abelgorriek, gizonek, basa-pizti mota guztiek bakoitzak sortzerakoan iasotzen dituen bizi-indar izkutuak. Ibiñ<br />
Virgil 112. En DFrec hay 3 ejs.<br />
Animal, bruto (ref. a personas). Nongua da, ostera, etxe<strong>bar</strong>ruko egin gura yakun basapizti au? Ut ortik,<br />
auntzak jagoten mendira! Otx 146. Baña ari basapiztiaren atzaparretan erortzen utzi baño len. TAg Uzt 168s.<br />
Nola utzi ainbeste maite zuen Malentxori basapizti gaizto arien atzaparretara joaten? Ib. 188. Ikastolarik gabe<br />
ba-genitu / gure erriak, gure erriak, / basapizti biurtuko lirake / gizon guziak, gizon guziak. NEtx LBB 311.<br />
basapoeta. Poetastro. Mundu guziak badaki zure [se dirige a Apolo] haurren erdian / Asko bastart badirela<br />
sartuak familian. / Bainan haur lesitimoak aberasteko xoilki / Bereziz basa-poetak askiko da deus guti. Monho<br />
68.<br />
basaporru (Vc, G, L, AN, R-uzt ap. A; Lcq 160, Zam Voc), basa-forru (L-côte ap. Lander (ap. DRA)). <br />
Gamón, asfódelo. v. anbulo.<br />
basaprofeta. "Basa-profeta, faux prophète" Gèze.<br />
basapulunbio. "[Aqua] palustris, basapulunbio ura" Urt I 226. v. basur.<br />
basapurgatze (S ap. Alth Bot y A; Foix ap. Lh). "Euphorbe des bois, basapurgatzia" Alth Bot 7. "Euforbio" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
179
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
basara (Lar, VocCB Dv, H). "Abono, de fiemo" y "estiércol" Lar. "Zimaur-ra (G), fiemo, estiércol, fumier.<br />
Sin.: Ongarri-a, basara, iñaurkin-a, gorotz-a" VocCB. "Fumier" H. Aparece tbn. en Izt C 234, en una lista de<br />
palabras relacionadas con la labranza. v. 2 basa (2).<br />
basaran (G; SP, H; basarhan S), basa-ahan (Alth Bot 18), basahan (S), basan, baxaran (A s.v. aran), baxaaran,<br />
baixaran (Sal), baisaran (G), patxaran (AN-ulz-larr), paxaran (AN-egües-ilzarb-olza, Ae, R-uzt; Aq 652<br />
(G, AN)). Ref.: Bon-Ond 146; VocPir 573; A (baisakaran, basaran, basahan, paxaran); A Apend (patxaran); Lh<br />
(basahan); Arzdi Plant1 (patxarana); Iz Ulz (patxaran). 1. Endrino (planta y fruto). "Prune sauvage" SP.<br />
"Épine noire (AN-egües-ilzarb) [...] le fruit (AN-olza)" Bon-Ond 146. "Prunellier, elhorri beltza, basa ahana"<br />
Alth Bot 18. "Prunellier, ou fruit du prunellier" H. "Ciruela silvestre" A. "Patxaran, arañón, endrino (AN-ulz)" A<br />
Apend. "Fruto del endrino (en Aralar navarro)" Arzdi Plant1. "La endrina" Iz Ulz. Cf. nav. pacharán "Arañón:<br />
fruto del endrino o ciruelo silvestre (Pamplona, Cuenca, Zona Media, Larraga, Artajona y Montaña)" VocNav. v.<br />
maxaran, basakaran. Neprun duzu berriz oihan belzetan kausitzen den elhorri belzaren frutua bezala, baxa<br />
arana iduri duena. Mong 594. Aitzondo ezadetsu oetan arkitu izan zituen ugari [...] garau eder gozoakin ondo<br />
janzitako gerixa, aran, [...] baixaran [...] eta beste anitz ezkur mueta gozo. Izt C 2. Aritzen artian, muzkerren ta<br />
txorien atzian, basan txurro ta zurbil biltzen. Garral EEs 1921, 108. Baxaran-begi, bular-serail, belarri<br />
zulabagea, Rodano maiteak zirtatzen duen kaparroi-lore antzekoa. Or Mi 84. Mendietako isla zeru-bazterrean /<br />
non gerezi ta non baxaran denean, / zerk atzi zakida, gaixo, bat-batean? Ldi UO 20. Arrats gorria il da... Zeru<br />
bazterrean / ez gerezi dugu, ez-ta are baxaran! Ib. 22. Urli igandetan baxaran-biltzen / neska ari izan zanekoa.<br />
Or Eus 82. Baxaran-urte, elur-urte (Sal). A EY III 154. Elur-urte, patxaran-urte (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1889.<br />
2. patxaran (G-azp, AN-gip-5vill, B). Anís de pacharán. "Baso bat patxaran edan zuen (AN-5vill)" Gte Erd<br />
43. "Kopa bat patxaran edan zuten (G-azp, AN-gip-5vill, B)" Ib. 204.<br />
basarantza. v. basarantze.<br />
basarantze (-rh- Foix ap. Lh), basarantza (G), basahantze (S Foix ap. Lh), baxaranatze (R-uzt), paxarantze<br />
(R-uzt). Ref.: A (basarantza, baxaranatze); ContR 533. 1. Endrino. "Ciruelo silvestre" A. "Basarantza (G),<br />
espino bravío" Ib. "Pruneller" Lh. v. basaran. Bas'arhantzia lilitzen arhantz'hunareki / Haren frütia huntzen<br />
da gaitz bethi. 'Le prunier sauvage fleurit en même temps que le prunier'. Etch 280.<br />
2. "Baxaranatze, hierba buena" MEst Ezka 243 (ap. DRA).<br />
basaratiste. v. basaratuste.<br />
1 basaratu (Lar, H). "Abonar" y "estercolar" Lar.<br />
2 basaratu. "Embalsar, entrar el ganado en balsa" Lar.<br />
basaratuste (V-ger-m ap. A), basaratiste (V ap. A). "Domingo anterior al del carnaval" A.<br />
basaratze. "Estercoladura" Lar.<br />
basarazi (Dv). 1. "Égarer, détourner de la bonne voie" Dv. v. 1 basatu. Ezen etsaiak darraizkit / Laster eta<br />
khexarik, / Zeharreko bidetara / Basarazi nahirik. EZ Eliç 301.<br />
2. (A), baserazi (S), baseazi (S). "Espantar" A (que dice tomarlo de Dv, pero no lo hallamos en éste con dicho<br />
sdo.). "Baseraz /bas!eás/, effaroucher" Lrq. Bena arrano debria, ene zinkhak baseazirik zagon, eta nik ezin<br />
balaka! GH 1925, 568. Bena arranua oihiak bas'eazirik zalhe odeitan gora igaran zen. D. Béhéty GH 1927,<br />
436.<br />
basarbi (V, G, L-ain, AN; Lar, Lcq 98, Zam Voc) basaarbi (V-gip; -harbi Urt), basaherbi (Urt). Ref.: A; Iz<br />
ArOñ (basaarbixa). 1. Bunio, cierto tipo de nabo; aplicado tbn. a diversas plantas de raíz carnosa. "Carota,<br />
basaerróa, basaharbia" Urt IV 253. "Armon, armoraraia, basahérbia" Urt II 337. "Bunio" Lar. "Basarbia, buno"<br />
Izt C 42 (en una lista de plantas).<br />
2. Mostaza. "Basa-harbi, mostaza silvestre (Darric)" DRA. v. ziape. Zeru-erria bas-arbi antzera da. "Grano<br />
sinapis". Or Mt 13, 31 (Lç mustarda bihi, Dv mustarda bihia, Ur mostaza alearen, Ol yeben-azia). Egoaldean<br />
basarbi edo arbi gaizto au gurean bañon askoz aundiago zan. Zeape, arbi agorra, arbi arra ta beste izen batzuk<br />
ere ba-ditu <strong>Euskal</strong>errian. Ib. nota.<br />
basarbola (Urt). 1. "Arbustus, basarbóla" Urt II 245.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
180
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
2. baso-arbola. Árbol silvestre. Len esan degu bi zuaitz-mota badirala: igali edo fruta-arbolak eta mendi<br />
edo baso-arbolak. Munita 35. Lurra bear du gizonak eta lurra arbolak egiten du, edozein mota dala, baño batez<br />
ere, mendi-zugatzak, baso-arbolak. Ib. 16.<br />
basardi (Lar), basa-ardi (Urt IV 104). (Término empleado para designar distintas especies animales).<br />
"Camelo pardalis [=jirafa], basa ardia, kamelu panter animália" Urt IV 104. "Taruga, animal, indietako basardi<br />
txiki bat" Lar. "Gamuza, basardi" JMB EJ 1957, 20.<br />
basare. v. <strong>bar</strong>esare.<br />
basarekatu. Rastrillar. Ogiak nahi du lurra ongi juntatua. Hortakotz arras on da, irauli aitzinean, lur<br />
haren basarhekatzea. GAlm 1946, 18.<br />
basari. v. 2 basadi.<br />
basaroi. v. basailora.<br />
basarotz. "(V-arr-oroz-m), carpintero de monte" A.<br />
basarraian (Lar Lcq 162). "Brusco, especie de arrayán salvaje" Lar. "Basarraiana, brusco" Izt C 42 (en una<br />
lista de plantas).<br />
basarregatze, basa-arragatze (Foix ap. Lh, Alth Bot 18 A). "Potentille, quintefeuille, bost osto, basa<br />
aragatzia" Alth Bot 18. "Basa-arragatze (S; Alth), cinco en rama, planta del género potentilla" A.<br />
basarretxe. v. BASERRI-ETXE.<br />
basarri. v. baserri.<br />
basarrosa (L-ain, B ap. A; Urt IV 144), basa-arrosa (L ap. Arch (ap. DRA)), basalarrosa (V ap. A). "Rosa<br />
canina, basarrósa, hesi arrósa, elhorri arrosa" Urt IV 144. "Escaramujo, rosa silvestre" A. v. astoarrosa.<br />
basarrosatze (S), basa-arrosatze (Foix ap. Lh, Alth Bot). Ref.: A (basa-arrosatze); Lrq (basa). "Églantier, basaarozatzia"<br />
Alth Bot 7. "Basa-arrosatze (S), escaramujo, rosal silvestre" A.<br />
basarrosondo. "Appendices, elhorriondo bihigorridúna, basarrosondóak" Urt II 183.<br />
basartadi, basartodi (Lar). "Alcandial" Lar.<br />
basarte (V-gip ap. Etxba Eib; BeraLzM), baso-arte, basa-arte. Bosque, zona boscosa; interior del bosque.<br />
"Bosque, selva" BeraLzM. "Monte. Bustingorriko basartian, sosuanak nekixazen" Etxba Eib. v. basaburu,<br />
basabazter, basamortu. Tr. Documentado, desde mediados del s. XVIII, en textos meridionales. Basa<br />
arteko Piztiaak / malso malso egiñik / ez dute ia alkar jaten, / ta ain gitxi gizonik. GavS 34. Agiri dozu,<br />
adiskidia, baserrijan azi zariala: eztozula inos Bizkai ta basoarteti urten. Mg PAb 47 (cf. ib. tít. "El Doctor Peru<br />
A<strong>bar</strong>ca, catedrático de la Lengua Bascongada en la Universidad de Basarte"). <strong>Bar</strong>riztau antxiñako Eremu, ta<br />
baso arteko gizoneen oitura zorijonekuak. JJMg BasEsc V. Berbakuntza oneetan giñoiazala eldu giñan baso arte<br />
baten eguan Hermita zaar, denporeen baten Parrokija izanikora. Ib. 279. Nai euskuzan ekarri / guzur<br />
Jaungoikoak, / ezarri buztarria / geure idunetan / euskera ta legeak / galdu basartêtan. Zav Fab RIEV 1907, 93.<br />
Basarte aietatik irten ez al ziran. Arr GB 116. Ni basartean, egurra baizik ez dan tokian otzak hill bear nau! Arr<br />
GB 68s. Kondea ere basartean ikusten zuen basauntz baten zelatan jarri zan. Ib. 101. Igar, leorrik aurkietan zan<br />
basartera, / Ango lexarren erre zarata eskergea zan. AB AmaE 447. Konpostelara, emen-goiko iparraldetik<br />
zijoazenak, eusko-lurraldetako basarteetan-<strong>bar</strong>rena zearkatzean, bide-lapurren bildur izaten omen ziran. SMitx<br />
Aranz 152n. Azkartzako basarte ta aitz-muturrak ondo miatuak dauzkat. NEtx Antz 20. Baso-arteko auzo-bideari<br />
lau metroko zabalerea itxiko eutsiela. Akes Ipiñ 27. Bide nagositik aldegin, eta bedar ta basarteko zidorrean<br />
beera, eldu da bertaraiño. Erkiag BatB 118. Basartean eizean edo bestelako iokoetan ibiliz. Ibiñ Virgil 62.<br />
Desierto; estepa; sabana. Eguerdi-aldetik aterata Españitik asita Rusiko basarteraño bere eskuz guzia<br />
ondatu zun gudari aundi arekin ibillia nauk. 'Aux steppes russes'. Or Mi 94. Gosek amorratzen dagon leoe batek<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
181
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begiz iresten ditun Abisiniko basarteak. 'Les déserts abyssins'. Ib. 119. Apirkako basarteetan basauntza sendu<br />
dun leioari ere, ua begiztatu arte, orroa dario berolaxe <strong>bar</strong>rualdetik zulagarri. TAg Uzt 229. Orra or Galilain<br />
millaka ta millaka gizonak, janaz azturik. Jesusen edertasunez lilluratuta, gau-ta-egun Irakaslearen jarrai<br />
basarte zear. I<strong>bar</strong>g Geroko 40 (ap. DRA).<br />
basarto (V-gip, G ap. A; Lar Lcq 171, Zam Voc), basa-arto (-th- Hb ap. Lh). "Alcandía, maíz bastardo,<br />
silvestre" Lar. "Sorgo, maíz silvestre" A. "Sorgo" Zam Voc. "Basa-artho (Hb), maïs bâtard" Lh.<br />
basartz (R-uzt ap. A). Salvaje, montaraz. v. basati.<br />
basasahasti, basasarasti. Salceda silvestre. Ur-seskak ibietan ebakitzen dira eta basa-sarastia arretaz<br />
lantzen du. 'Incultique exercet cura salicti'. Ibiñ Virgil 90.<br />
basasagar (V-gip, BN-baig; Urt I 463, T-L), basosagar. Ref.: A (sagar); Iz ArOñ. Manzana silvestre. "Poma<br />
agrestia, basa ságarrak" Urt I 463. "Doucin" T-L. Katu eremutarrak ez du nai belarrik, / ez aran, ez mispilla,<br />
ez baso-sagarrik. Mg in VMg 10 (Zav Fab RIEV 1907, 537 baso sagarrik). Guk --erantzun zion ikazkinak--,<br />
basasagarrak eta ezkurra jaten ditugu. A EY II 129. Len gurdian ekarritako baso-sagarrak saskika tolareatzen.<br />
Eston Iz 47s.<br />
Fruto del madroño. "Arbutum, basa sagárra, sagar khiratsdúna" Urt II 245.<br />
basasagarrondo, basasagarondo (Urt). Madroño. "Arbuteus, basa sagarondózkoa, basa sagarondoz egiña"<br />
Urt II 245.<br />
basasagu (Urt), baso-sagu. Ratón de campo. "Mustela alpina, larresagúa, basasagúa" Urt I 536. Berriketai<br />
sinitsea eman da, joan zan baso sagua errikoarekin. VMg 12.<br />
basasaldu. "Brocanter, basasaldü" Casve.<br />
basasarasti. v. basasahasti.<br />
basasi. v. basazi.<br />
basasineste. Superstición. Alde batetik presenta jakintsun xaharren teoriak eta ezar hek haxean (mise au<br />
point), ala ixtorio, ala ohidura, ala basa-siñeste. Herr 16-2-1961, 4.<br />
basasoro (G-nav). "Dermiotik kanpora landutako lurrak --Urdiainen basoa baino gorago, mendian zeuden--"<br />
Satr Eusk 1988, 656. Cf. BAZTER-SORO.<br />
Prado de montaña. Zuk maite duzun Likori, beste baten atzetik dabil elur eta basa-soroak zear. Ibiñ Virgil<br />
62 (en el orig. 'perque niues alium perque horrida castra secutast'; tal vez mala interpretación de fr. camps, del<br />
que probablemente traduce; v. I. Ruiz Arzalluz ASJU 1995, 691).<br />
basastakume. Pollino de onagro. Zentzun zana, seneko egingo da, eta, basastakume zana, gizon yaioko da.<br />
Ol Iob 11, 12 (Dv basastoaren umea).<br />
1 basasto (V, G, S; SP, Lar, Dv, H, A DBols), basoasto (V), basa-asto (H). Ref.: A (basasto, basoasto); Lrq<br />
(basa). Onagro, asno salvaje. "Âne sauvage, onagre" SP. "Basastoa, onagro, asno silvestre" Izt C 42 (en una<br />
lista de plantas, sin duda por error). "Onagre" Dv y H. Basa-asto amurusa bezala, begiak itsuturik, ihiztarien<br />
artetik iragaiten da. Ax 342 (V 227). Neskiaren edo andriaren aurrian saltoka, txiko ezi bagako edo baso asto<br />
batzuk dirurijeela. fB Olg 65. Mortuan lakhet den basastoa, bere <strong>bar</strong>neko zalekerian. "Onager". Dv Ier 2, 24 (Ol<br />
basasto). Basastoa bezela diarduke, bera guzien aurka ta guziak aren aurka. Ol Gen 16, 12. Orrela, basastoa<br />
etxekotu daitenean, zentzugabea zentzudun egingo da. Ker Iob 11, 12. Maiz iarriko dituzu laisterka bizian<br />
basasto izutiak ere. Ibiñ Virgil 102.<br />
Cebra. v. basazaldi. Baña berak deituten eutsen lez, basastuak (zebrak) ikusi ebazanian antxe gelditu zan<br />
eurei begira. Kk Ab II 149. Egun osoa emon eban astua pintetan basastuak lez. Ib. 150.<br />
(Fig.). Hombre brutal. Eta haña izanen dun [...] gizona basa astoa: horren eskua izanen dun batbederaren<br />
kontra, eta batbederaren eskuak horren kontra. 'Ferus homo'. Urt Gen 16, 12 (Bibl bas-asto; Dv muthiri, Ur<br />
ezigaitz).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
182
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BASASTO-EME. Hembra de onagro. Basamortuan azitako basasto-eme orrek: arr-eske dagoanean, aizea<br />
artzen dau. Ker Ier 2, 24.<br />
2 basasto (V, G-to, AN-gip-larr; H). Ref.: A; Asp Leiz. "Sorte d'éruption" H (que cita a Izt). "(V-oroz-ger-gip,<br />
G-to), granillos malignos de la piel" A. "(G-to, AN-gip), divieso" Ib. "Ampolla en los labios" Asp Leiz. <br />
Beraren ura ona da txit eritasun mueta asko sendatzeko, eta batez ere larmintz-azalean agertu oi diran zanbro<br />
pikortatsu eta basasto itxusi lotsagarriak kentzeko. Izt C 95.<br />
basasu (Sal, S). Ref.: A; A EY IV 227. "Basasu (Sal), herpes (erupción de granitos)" A. Azkue tbn. trae<br />
"basasui, manchas oscuras que salen en la cara de las mujeres en el período de su em<strong>bar</strong>azo", sin indicar<br />
procedencia; seguramente se trata de una deducción errónea a partir de la forma det. suletina basasüia. En un<br />
decreto del Tribunal de la Inquisición de Logroño, en 1725, se lee: "Para el remedio de la enfermedad de Erpes<br />
dicen estas palabras Bascongadas: vasasua [...] [el resto es de difícil interpr., por la transcripción defectuosa]" (v.<br />
AIr CEEN 1970, 92). Haurren basasüiaren sendotzeko hun düzü <strong>bar</strong>ürtüia. A EY IV 227.<br />
basasukar. Falsa devoción, celo supersticioso. Hastapenean behar bada zerbait on erakutsi zen hekien<br />
[Brahma, Vixnu eta Sivaren] izenean, bainan basa-sukharrak etzuen aurkhitu zedarririk, eta ahalkagarri liteke<br />
erratea zer itsuskeriak adoratu diren geroztik Trinitate horren izenean. Hb Egia 60.<br />
basatanasia. "Anserina, basathanasia, antzárhazbelhárra" Urt II 128.<br />
basa-tankera. Carácter silvestre. [Zuaitz] auek ere norbaitek txertatu ta sakonki aitzurtu zuloetara<br />
lurraldatuko balitu, laister utziko lukete basa-tankera. 'Siluestrem animum'. Ibiñ Virgil 83.<br />
basatar (V, AN-gip-5vill ap. A; Lar, Añ, VocCB), basotar (Lar, Añ, VocCB), basoar (Lar, Hb ap. Lh). <br />
Silvestre. "Montés", "nemoroso", "salvage" y "salvagina" Lar. "Montaraz", "silvestre" y "salvage" Lar y Añ.<br />
"(V), salvaje" A. "(AN-gip-5vill), bravío (árbol)" Ib. [Sagu] basotar gaixuak / Dino, ze gozuak / Emengo<br />
jaakijak / Eta edaarijak! Mg PAb 101. Eskerrak emanik Erri Saguak, jarraitu zion Basotarrari. VMg 11. Mendi<br />
batian / Basotar askoren artian / Egin zan batzar andija. Ur CancB III 92. An gizon, emakume, mutill, neskatx<br />
eta aurrak ikusten ziran, denak abere basatarren larruz estaliyak. Camp EE 1882a, 34. Ordurako bazetorren<br />
zakurra, bazetorren, atzeraka ta alboraka, makur baño makurrago, ulua ta marrua [...]; baño basatarrarekiñ<br />
[otsoarekin] borrokarik asi naiezta. Ag G 154.<br />
(Con reduplicación intensiva). Saia be ezta uriko egaztija, baso-basotarra baño. Alt Euzk 1930, 502.<br />
(Dv), basotar (Lar). (Referido a personas). Habitante del bosque; montañés. "(Habitador del) desierto" Lar.<br />
"Montagnard" Dv. Cf. VocNav: "Basatarros, mote que aplican a los de Goñi". Neurriak artu bearko zirala<br />
basotar lotsabageen kontra. Ag AL 133.<br />
(Lar, Añ), basoar (Lar). Grosero, rústico, maleducado. "Payo, paya" Lar y Añ. "Agreste, rústico, basatia,<br />
basoarra, basajendea" Lar.<br />
Salvaje, bár<strong>bar</strong>o. "Sauvage, <strong>bar</strong><strong>bar</strong>e au sens des anciens" Dv. Godoak, eta bertze jendaki <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o eta<br />
basotarrak Italiara eta bertze hainitz erresumetara Enperadorearekin ethorri zirenean benzutuek hartu baitzuten<br />
garaitiarren hitzkuntza. ES 95. Greziarren eta Basatarren, jakintsunen eta jakingabeen alderat zordun naiz. Dv<br />
Rom 1, 14 (Lç, He, Bibl <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o, TB <strong>bar</strong><strong>bar</strong>a, Ol, Ker arrotz, IBk atzerritar, IBe kulturagabe). Kadiz-tik oiu<br />
dagi / Konde beztuak mendeku billa, / eta ez aipuarren; / basatar erasoaz / zure kaltez leiatsu dabilla. "La<br />
bár<strong>bar</strong>a pujanza". Gazt MusIx 99. <br />
<br />
basatasun (Dv), basatarzun (Casve). Salvajismo, ferocidad. "Sauvagerie" Dv. Nula idiek begiratzen<br />
beitüte kasik bethi ere basatarzünetik khozü zerbait, behar dira kostümatü goizik bere nausiaren esküia sofri<br />
dezen berekatzen ditüenian. "Leur férocité naturelle". Arch Gram 144.<br />
basate (G-to, L-ain ap. A; SP, Dv, H). 1. Planta silvestre sobre la cual se injerta. "Sauvageon" SP. "Sauvageon,<br />
épine de sauvageon" Dv. "Plant franc sur lequel on greffe, ou ente" H. "(G-to, L-ain), manzano silvestre, el<br />
mejor pie para injertar, sobre el cual se injerta el manzano común" A. Basateak lothuak direnean zahartu<br />
behar diren lekhuan, xerthatzen dira negu ondarrean. Dv Lab 382. Basateari axala urratzen zaio kanibetaz<br />
gain-behera eta trebesean, iduri T bat, eta urradura hartan sartzen da ezpala. Ib. 388. Basate gazte mehean<br />
xerthoak aski ditu bi begi. Ib. 385. Basate xerto elgarri lotuz / egiten baita arbola, / gure mundu hau hasiz<br />
geroztik / publatu izan da hola. Mattin 78.<br />
2. "(B), los retoños bravíos que salen a un árbol por debajo del injerto" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
183
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
basaterebuza, basateebuza (Alth Bot A), basaterebusa (Foix ap. Lh). "Salsifis de prés" Alth Bot 21. "Salsifí<br />
de los prados" A.<br />
basatetxe. "Ranchería" Lar. "(Hb), chaumière perdue" Lh. v. basetxe.<br />
basatetxezain, basatetxezai (Lar). "Ranchero" Lar.<br />
basati (V, L-ain ap. A; Lar, Añ, Hb ap. Lh, VocCB), basoti (Lar, Añ). v. 1 basa, basatar. Tr. Documentado<br />
en textos meridionales desde Larramendi (que usa la var. basoti). En DFrec hay 21 ejs., meridionales, de basati.<br />
1. Silvestre, salvaje. "Salvage", "silvestre" y "campesino, campestre, silvestre" Lar y Añ. "Montaraz",<br />
"cimarrón, indómito, silvestre", "montés" Lar. "Bravíos árboles, plantas, basotiak" Ib. "Abere basatiak, animales<br />
bravos, salvajes" VocCB. Baldin esku ausartia / Ala garai bada erraz / Basotiaren indarraz. "Del ímpetu de<br />
una fiera". Lar Gram 393. Egon zan mats gozoen ustean zai edo itxedoten; baña alferrik; zeren eman etzuan<br />
mats garratz-basatiak baizik. AA III 356. Esan dizut len ere elea gu bezin kuperatia dala, non eta basatia ez<br />
dan. It Dial 68 (Ur basati; Dv basa, Ip basatürik). Gipuzkoako mendietan ezagutu izan diran abere basati edo<br />
lar-abreak. Izt C 191. Bi errukarri oiek basoetan edo lurpeetan, abere basatien gisan bizi ziran. Lard 388.<br />
Antxen izandu zan, jan bearrak eta bizinaiak ematen duan indar ta adorez abere basatiak egiñ zuten borroka<br />
errimea. Ag G 159. Orduban, danen artian oratuta, amorratuta egualako, pizti basati bat ixan balitz lez lotuta<br />
espetxera eruan biar ixan eben. Kk Ab I 39. Azi basati orrek itsasondoa maite baitu. Or Mi 45 (se refiere a la<br />
raza de caballos salvajes de la Camarga). Agokoa egozteko legorraldera eraman duten moxal basatia. TAg Uzt<br />
213. <strong>Bar</strong>eak ziostan: "Anai sugearekin, / pisti basati horrek, zer duk horrek egin?" Arti MaldanB 195. Abere<br />
itsu, adardun eta basatiak arratsaldeko argi bizira irten zuen. Arti Ipuin 57. Arkaitzez gora, elorri, /<br />
astrapalatsu, basati, / arkaitzez, garratz, eleiz arkaitza / azkar dator, <strong>bar</strong>ri. Gand Elorri 55.<br />
(Lar, Dv, H), basoti (H). Bár<strong>bar</strong>o, salvaje. "Bozal, inculto" Lar. "(V, G), sauvage. Gizon basatia" Dv.<br />
"Sauvage, appliqué aux hommes" H. v. basagizon, basajende. Ez da izan, zion Ciceronek, fede gabea bazan<br />
ere, jende añ basati eta ezigaberik, non eta ezagutu ez duan bai dala Jainkoa. AA II 20. Munduaren alde<br />
guzietan jenderik basatien, eta abereen anzekoen artean ere onratu dituela begiramentu andiarekin beren<br />
Apaizak. Ib. 225. Ez da mundu onetan / iñon naziorik, / Jaungoiko bat badala / aitor ez duenik; azkenean<br />
mendiko / gizon basatiak / egi au sinistatzen / oi dute guztiak. It Fab 159s. Gizon basatiak ala bizi dira. It Dial<br />
41 (Ur basati; Dv basa gizonak, Ip basa gizunak). Gure Españako sarjin loretsutik mairu basatia bota ondoren.<br />
Otag EE 1882c, 413. Auñemendiko gudari basatiak (salvaje) edo gu, zeintzuk garan andiagoak ondo ikusi <strong>bar</strong>ik.<br />
Ag AL 161. Gizon basatiai euren leize zuloetaraiño iarraitu, ta ill danak antxe basurdeak ilten diran gisara. Ib.<br />
165. Ludiaren jabeen nagusitza Ipar-etik etorritako basati-oldarguneak lurreratu zutela. Zink EEs 1919, 233.<br />
Euren ustez, euskerak dau errua, euskaldunak Elizkoi, basati, progreso ta zebilizaziñoaren arerioak izatea.<br />
Belaus LEItz 109. Ez zala gizon motarik, naiz basatietan, naiz grezitarretan, naiz ta beste edozein<br />
izanetakoetan... guzion Aitta ta Egilleari [...] eskerrak ematen ez zitzaionik. Inza Azalp 89. Eme-gogo ta ederra<br />
eman zien, landaen arima ikusgarri izan zitezen, eta lenengo gizon basatiak ema zitzaten. Or Mi 71. Ai Kirikiño,<br />
gu galduak gara, eztaukogulako bape jakintza-zalerik, erri basati bat gara. Kk Ab II 106. Oraindik zenbait<br />
basati-arteko aztiak erabili oi dituzten mozorro jantzien antza dutela. JMB ELG 50. Berba egiten be ezekiyan<br />
basati bat zala. Ib. 174. Basati aiek jendatu naiez / Legazpi ta Urdaneta, / nagusi ordez guraso ziran / goituz<br />
jauntxoen apeta. Or Eus 203. Ta zuk, Konpostelara / zoazen urlia, / ez uste euskal-jendea / dala ain basatia.<br />
SMitx Aranz 151. Gañera, basati bati bakarrik bururatu zitzaioken beste sorginkeri bat ere asmatu zuan. NEtx<br />
Antz 139. Uste izaiteko da Latin kultura ezagutu baino lehen Irlandarrak ez zeudela izpiritu eta entelegu<br />
laneginik batere gabe, ezen Keltak ez ziren basati batzu. Mde Pr 225. Goidel hauek baitzuten gainera kulturaren<br />
zaintzeko eta hedatzeko ardura beren gain hartu Europa, Afrika eta Asiako basatien aitzinean. Ib. 227.<br />
Espantuarekin zimutxo lotsatiak, / otsoaren larruz zebiltzan basatiak, / alde guztietatik eskapatu ziren. Arti<br />
MaldanB 196. Basati bat, landugabe bat jarri zazu bere burua landu dezakean tokian eta bizimoduan. Vill Jaink<br />
72. Aro ta erri basati aietan asaben adorazioraiño eldu ziran. Ib. 167. Juduekin eta Poloniarrekin egin direnak,<br />
basatiak eurak ere gorritzeko beste izan dira. Ib. 84. Mairu-mendiak oinperako dituzten basatiak. Berron Kijote<br />
199. Hizkuntzak dira halere eta ez dugu ahaztu behar herri basatienenak ere aski landuak direla. MEIG VI<br />
114s.<br />
(Referido a cosas). Gure izkera basatia dala zion Marianak eta ori utzi zigun idatzita bere Edestian. PMuj<br />
Y 1934, 163. Deadar bat bota, Ameriketako indioek botaten dituztenak baño basatiagoa. Osk Kurl 55.<br />
(Lar). Grosero, maleducado; insociable. "Agreste, rústico" y "alarbe, bár<strong>bar</strong>o, bestial" Lar. Lagunakiko<br />
tratabidea, lagunarte galgarriak eta komedi eta ikuskari periltsuak uzten baditut, basati bat egiñ naizela esango<br />
dute. Arr May 68. Eltze, lirdinga, ezjakiñ, ustel, urde, basati; arrapatzen bazaituztet, eskopeta baneuka,<br />
derrefent... Ag G 310. Beingo-beinguan ikusiko leukie baserritar tentel eta basati batzuk baño ezkareala. Otx<br />
122. Traketsa ta basatija lez zabiltzalako nire jauregijan. Ib. 54. Aberats, lantzale, bizkor, argi, andinai, gereka<br />
ta pizka bat uzu ta basati zan Lassalle. Eguzk GizAuz 66. Menditar txiro bat naizela ta / basati kaiku loloa? EA<br />
OlBe 23. Bai nekazarientzat bai artzaientzat kirtenkeri asko entzun det. Basatiak dirala; berena egin ezkero,<br />
ezergatik etzaiela ajolik. Munita 127. Mendian jaioak izanik, basatiak dira izan-ta. Bilbao IpuiB 118. Gauez<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 184<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ibiltzen dituzu berriz / basati batzun antzera / Legerik errespetatu gabe, / berak nai duten klasera. Basarri 170.<br />
Basati aiz Koridon. "Rusticus es". Ibiñ Virgil 35. Jende basati arentzat alperrik izaten ziran bai erri-zaiaren<br />
aginduak eta bai nagusiaren itzak. NEtx LBB 39. Basatiak, zaute ixillik; gorrienak ere etzuten emen biraorik<br />
botatzen. Or QA 83. Ni ez nazu egosgor gizatxar basati orietakoa, ez. Lab SuEm 167. Graziano ez da bakarti,<br />
erdi basati horietakoa. MEIG III 71.<br />
Salvaje, brutal, cruel; violento. Gizon-biotza, biotz-basati itzuli bedi. "Cor ferae" (Dan 4, 13). Lard 309 (Dv<br />
abere-bihotza, Ol abere biotz, Ker abere-biotz). Ez Santuaren negarrak, ta aiñ gutxi eskariak artzaiaren biotz<br />
basotia etzuten biguñdu. Bv AsL 365. Semeak, berriz, begi basatiz so-egin, arpegira tu-egin eta tautik erantzun<br />
gabe, sorbatz-biko ezpata ilki zun. Zait Sof 195. Geroztik, nai baduzu, al dukezun amorru basatienaz amorratu<br />
zaiteke. Ib. 66. Nork ditu bere bizi-lagun orrenbesteko dordo basati ta neke? 'Violentas penas'. Ib. 91. Irugarren<br />
gertaldia ere etzan aurreko gertaera basati oietatik oso urrutikoa. Munita 26. Neska baten gorputz betegina<br />
eskainiko zuela haren soari, maitari basati eta arronten atseginetarako baizik egoki ez lizatekeena. Mde HaurB<br />
37. Atsegin basatiak ba-zirakiten. Or Aitork 139. Baina gerta liteke (hain basatiak baitira soldadoak!), soldado<br />
batek ostikada bat emanen dizula atzetik ankartean. Arti Tobera 281. Beren gurarietan erabage, atsegin-bila<br />
beti, asperraldietan ezi-bageak, eta basati-xamar, etzuten egiaren, ederraren eta elkar-maitasunaren egarririk.<br />
Zait Plat 15.<br />
Agreste (referido a lugares). v. 1 basa (3). Ikusiko dozu zuk erri kaskar, basoti, otsotokitzat ontzat eukiko<br />
dozuna. Mg PAb 167. Biltokiak aurkeztatzen du iruditegian, burtina altxatzen danian, mendi basati eta<br />
zulepakia, arkaitzez betia. Sor AKaik 111. Camarga basatiko zezenak beltzak dire, beltz, izu, nonnai ospatuak.<br />
Or Mi 47.<br />
"Qui habite les lieux écartés" H. Gero noizbait artalderen baten artzai basatiya izango aizana. Bv AsL 49.<br />
Luberongo malkorretan bizi guzian artzai izandako gizon basati bat unan. 'Toute sa vie il l'avait passée,<br />
sauvage, dans l'âpre Lubéron'. Or Mi 36. Maite du Poliuk gure Muse naiz ta basatia izan. Ibiñ Virgil 39.<br />
(Referido a cosas). Aien eguneroko oturuntza basati xamarra izango zala. "De viandas rústicas". Berron<br />
Kijote 121.<br />
2. "Basati (AN), manzana bravía" A s.v. sagar. "Manzano silvestre" (AN-5vill) Caro CEEN 1969, 224. v. 1<br />
basaka.<br />
"Pyrus acerba (variedad de pera)" A Apend.<br />
basatiar (H), basotiar (H). "Sauvage, appliqué aux hommes" H. v. basagizon.<br />
"(Hb), habitant des régions perdues" Lh.<br />
Brutal, cruel. Francotarrek sortu zuten gerra basatiar ortan. Alt LB 115.<br />
basatikeria. <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>idad, salvajada. v. basakeria. Alan be, ez eban inddarkeririk edo basatikeririk egin<br />
gura ixan. Otx 107. Frankotarrek, Arrasturin bertan, berriz ere, egin-bear zituzten basatikeri berdin edo<br />
izugarriagoek, laister bear zizkioten begiak ideki. Alt LB 89. Etzuten errepetitu, geiago, Plazako basatikeri ori.<br />
Ib. 92. En DFrec hay un ej. más.<br />
basatikor. Brutal. Gizon basatikorrak ura eman bearrian / Arroki loieztua sartu du ospiñian / Eta ipiñi<br />
dizu bustita ezpañian. Elizdo EEs 1912, 97.<br />
basatipula (L ap. A; Lar DVC 178, Hb ap. Lh), basakipula (V ap. A; Lar Lcq 159), basatupla (R-uzt ap. A).<br />
"Al<strong>bar</strong>rana, cebolla silvestre, astatipula, basakipula" Lar. v. astatipula.<br />
basatitzar. Aum. de basati. Baserritarra ala basatitzarra? "Il villano è un mal animale". Otx 39.<br />
basatoki. "(BN), région sauvage" Lh.<br />
basatsu (Dv). Fangoso, lleno de <strong>bar</strong>ro. "Boueux" Dv. Cf. 2. basa. Berehala egorria da Xuhaizti deithu<br />
erreka basatsu eta sugeti baterat. Hb Egia 31. Aski dukezu, naiz ta larreak lur-etze biurturik ta ii-basatsuz<br />
idoiturik egon! Ibiñ Virgil 32. En DFrec hay un ej.<br />
1 basatu (B; SP, Dv, H). Ref.: A; Izeta BHizt2. Extraviarse, descarriarse, apartarse (usado a menudo el part.<br />
en función de adj.). "Égarer, s'égarer. Bide zabaletik basaturik" SP. "Descarriarse" A. "Descarriarse, hacerse<br />
montaraz. Zure lagun oi basatu zaiku" Izeta BHizt2. "Gazte oiek ere basatu" Ib. v. errebelatu. Iongoikoa<br />
hunat ere heda zazu eskua, / Xidorretik ez nabillan kanpora basatua. EZ Man I 108. Bere bekhatuak gatik<br />
araitzina Iuduak / Munduz mundu herri gabe dabilltza basatuak. Ib. 68. Basatu guztien zare / ethorri billatzeko, /<br />
eta prestuen onetik / hobera gidatzeko. EZ Noel 63. Hala lehen zinelarik / urean arrantzaille, / gizon basatuen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
185
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
egin / zintuen atzemaille. Ib. 147. Ezen Jainkoak prestuen / Ikhusten tu bideak, / Ikhusten nola basatzen / Diren<br />
bekhatoreak. EZ Eliç 176. Gizon gaixkin bat bezala, izi zen, beldur zen, ihizia bezala, basatua eta ihes egina<br />
zebillan. 'Errante'. Ax 287 (V 192). Nola konpaiñia prestuak utzirik, bere egitekoei gibela emanik, loa galdurik,<br />
bera bakharrik itzalgaizka, airatua, basatua eta idurikortua ibiltzen den. Ib. 357 (V 237). Itzul azu ene bihotza<br />
zure ganat, altxa zazu zerurat, eta eznazazula utz basatua eta errebelatua lurrean ibiltzerat. Ch IV 16, 2 (SP<br />
horra hara lurrean errebelatzera, Mst <strong>bar</strong>reiatürik horrat hunat ebiltera). Baldin baditu gizon batek ehun ardi,<br />
eta hetarik bat basatzen bazaio, eztoha othe, laur ogoi eta hemeretziak mendietan utzirik, basatu zaionaren<br />
bilha? HeH Mt 18, 12 (He, Lç, Echn, Dv errebelatu, Ip baztertu, Ur galdu). Aietako [ardi] bat basatu balitzaio.<br />
Ir YKBiz 256.<br />
(S). Ref.: Lh; Lrq. "Basat /bas!at/, s'effaroucher" Lrq. Basatu zen mandoa. "Se desbocó la mula". Bera EEs<br />
1914, 43.<br />
(S-saug ap. Lh; H, A). Hacerse salvaje. "Devenu sauvage. Ihizia bezala basatua (Ax)" H. "Hacerse montaraz"<br />
A. Aberia gü bezañ minbera dela, nun ezten basatürik. Ip Dial 68 (It basatia, Ur basatija, Dv basa).<br />
2 basatu. "(V), enlodarse" A. Cf. 2 basa. Baña naiago dituzte Ijituko zingura basatuetan arkitzen dituzten<br />
ur loi ta zatarrak. Mg CC 255. Zelai ta i<strong>bar</strong>retan basatu dala luurra Erromarren odolez. Mg PAb 209. Burutik<br />
oñetara ago, edo autsez josia, edo basatua. VMg 46.<br />
- BASA-BASA EGIN. Empaparse. v. BASI-BASI EGIN. Soñulari eder bat dozu ardaoz basa basa eginda<br />
bere. Mg PAb 61.<br />
basatu. v. baxatu.<br />
basatupla. v. basatipula.<br />
basatxadon. "Ermita" Bera. v. basatxauno.<br />
basatxakur (Ae, S), basotxakur (V-ple). Ref.: A; EAEL 91. Lobo. Piztirik amorratuenak ditugu, berriz<br />
arerio: sapelatsa ta basatxakurra. TAg Uzt 87. Artzuloetan agiñak zorrozten diardue basakatuak, azeriak eta<br />
basatxakurrak illunpearen zai. Ib. 239.<br />
+basaxakur. Zorro. Gaberako ere baditugu baso-txakurrak, aizeriak, ta oek dira eizaririk gaiztoenak.<br />
VMg 31. Samsonek behin hirur ehun basa-xakhur sutan igorririk heien uzta zohituen erdirat, Philistindarrek<br />
gizon hori galdetu zioten Israeliteri. Zerb IxtS 48.<br />
(Fig., referido a personas). Emakume tzar emegalduen besoetan burtzoraturik zebiltzan batzuk [...] arago,<br />
berriz, joko-txirringaren aurrean alkarri nola narrua kenduko. Eta, adiskide izenean, alkar agurkatzen ziran<br />
basatxakur ariek danak! TAg Uzt 183.<br />
basatxauno (BeraLzM), basatxono. Ermita. Neol. creado en 1897 por Arana Goiri, que propone basatxono a<br />
partir de basatxauno, aunque él emplea esta última forma. "Según la revista Euzk (1929, 65) [...] era de uso<br />
frecuente en esa fecha" NeolAG. "Basatxauno (de txauno, capilla), ermita" BeraLzM. v. baseliza. <br />
Basatxauno au Algorta'tar Kauldi Bizkaiko Lekeitio-semiak azpittik berriragi bere alegiñaz eragin dau.<br />
(Inscripción de 1898 atribuida a Arana Goiri). Euzk 1934, 314. Lekeitiotik Mendexara bide-ondoko<br />
basatxaunoan dago gomutarri ori. ZA RIEV 1928, 593n. Basatxono aurreko zelai zabalian. Enb 207. Naiz basatxaunoetan,<br />
/ Naiz ertxadonetan, / Kistar eredu ixan / Gadixan benetan. Ib. 59. Gabeko amabiak inguruan, "txintxan...<br />
txin-txan... txin-txan..." basatxonoko (ermitako) txilin-otsa entzuten da. Kk Ab II 42. Basatxonoko giltzak<br />
eukite-ebezan basetxian mutil gaztetxo eta azartue eta gaizto-zamarra bizi zan, bertako morroi. Ib. 43s. Mirenen<br />
basatxono mendijan jarrija. Laux BBa 24. <strong>Euskal</strong>erriko txadon eta basatxauno geienak Leen-elizan oi ziran<br />
deikun edo izenak dituzte. JMB ELG 104.<br />
basatxauntxo, basatxauntxu. Dim. de basatxauno. Orrela bialtzen ditu bere danda geltsuak / mendi<br />
zorrotzaren bizkarretik basatxauntxuak: / "Miren-i iragarri zion Jaunaren aingeruak..." / dio basatxauntxuko<br />
landetxeko joaliak. L. Etxezarreta EEs 1931, 7.<br />
basatxerri (Sal), basatxarri (V-och-ger-m), basotxarri. Ref.: A (aska, opildu); A Apend (basatxarri); EAEL 90.<br />
Jabalí. "Elurtzean aska bat ikusi nagu, baia eztiakinagu zerena den: ala basatxerriarena, ala artzarena (Sal)"<br />
A. "Balea opildu egin zan basatxarriaren buruko azurra jota, la pala se aplastó al dar con el cráneo del jabalí"<br />
Ib. v. basurde. --Baiña aita, nola Txominek jakin dezake zertzuk liraken "ibillikoien" alu oriek? --<br />
Basotxarrixak, seme, basotxarrixaaaak...!! EG 1956 (5-6), 24.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
186
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
basatxintxila (R). Ref.: A; Arzdi PlantR. "Basatxintxila, vecilla" Mdg 151 (en una lista de plantas).<br />
"Basatxintxila (R), lenteja silvestre" A. "Basatxintxilla, corregüela menor, llamada también campanilla<br />
(Convolvulus arvensis)" Arzdi PlantR.<br />
basatxipu (G-nav). "Álamo temblón?" Ond Bac.<br />
basatxirula, basatxirola (Lar), basaxirola (Hb ap. Lh). Flauta rústica. "Torloroto, instrumento pastoril,<br />
basatxirola" Lar. Ene idiak lasa bazka ditezke nunnai, eta neonek ere basa-txirulaz zernai io dezaket. Ibiñ<br />
Virgil 31.<br />
basatxo. "Balsilla" Lar.<br />
basatxono. v. basatxauno.<br />
basatxori (Lar, Hb ap. Lh), basaxori (L ap. Lh), basotxori (Añ). "Ave silvestre" Lar y Añ. "Basa-txoria, ave<br />
silvestre" Izt C 197 (en una lista de aves). Festa ederrik egin izan diñe gaixo orri alderdiotako basatxoriak,<br />
osto mardulez jantzirik altxatzen uanean burua. Mok 21.<br />
(Fig., aplicado a personas). Huraño, arisco. Emagun ala dela bat (recatada, retirada); orduan izain tu<br />
eskarnioak ta burlak andik eta emendik: dela sinpletxarra, beata, basatxoria, eskrupulosa, ta deustako estena<br />
(155). LE-Ir.<br />
basatxoritxo, basatxoritxu, baso-txoritxu. Dim. de basatxori. Basa-txoritxu mustur luzeak / Ez igan zerura<br />
billa, / Aingerutxurik bear ezkero / Orra or nire mutilla. A BeinB 47 (ib. 48 baso txoritxu).<br />
basatxur. v. basaitzur.<br />
basatza (V; Aq 1422, H, Zam Voc). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. Lodazal, <strong>bar</strong>rizal. "Revolcarse,<br />
iñauldurizka ibilli, iñauldurika ibilli, irabiatu, irabian, lokatzan, basatzan, etc." Aq 1422. "Lieu fangeux" H.<br />
"Mekauben, emen jak basatzia, oiñetako guztiak kakaztuko jittuau" Elexp Berg. v. lokatza. Cf. 2 basa. --Nai<br />
dau imini borzegerik? --Ez ezpada zapatak ta pantofleak basatzakaiti . "Por amor del lodo". Mic<br />
12v. Ganau beltzak bezela garbitu ondoan dijoazanai loitzera berriz zingura edo basatzan. Mg CC 8. Eztabil zu<br />
legez basatzarik basatza oñetako meiakaz, ta bai zaldi, berak beste urte ditubanian. Mg PAb 45. Bide baten, edo<br />
basatza baten, edo taberna baztar baten noren seme edo alaba dan ez dakijala, ordituta datzanak. fB Ic I 276.<br />
Basatzan sartu eta / ezta iñon agiri, / arrautza traturako / ona dago ori. Noe 129. Ai! ni pekatuaren / basatzan<br />
etzuna. Azc PB 36. Jesus basatzan belaunbikatzen da. Arti Ipuin 26.<br />
"Nieve húmeda pisada. Azkenengo edurtian egundoko basatzia ein zan Bergako kaletan" Elexp Berg.<br />
basatzaile, basazale (S). "Qui s'effarouche" Lrq.<br />
basaudare (Lar Lcq 83, Hb ap. Lh), basudare (Urt). "Achras, basudárea" Urt I 99. "Peruétano, pera silvestre,<br />
[...] basaudarea, astamadaria" Lar. "Poire, poirier sauvage" Lh.<br />
basaugaraxo, basougarazio (V-ger). "Rana de los campos, muy verde" A.<br />
basaul. "(S-saug), violent, sauvage (se dit surtout du vent)" Lh.<br />
basaundi. v. basandi.<br />
basauntxume. v. basantxume.<br />
basahuntz (V-gip, G, L-ain, AN, Ae, S; Mic, SP, Lar, Añ, Arch VocGr (-nz-), Dv, H, Foix ap. Lh, A DBols),<br />
basaintz (R), basa-ahuntz (Lcc). Ref.: Bon-Ond 143; VocPir 414; A (basauntz, basaintz); Lh; Lrq (basa); Etxba<br />
Eib; CEEN 1970, 326; Elexp Berg; EAEL 90. 1. Cabra montés; tbn. se aplica a diversos rumiantes salvajes.<br />
"Cabra montesina, basaaunza" Lcc. "Ciervo, basaunza" Mic. "Basahuntza, chamois, chèvre sauvage, gamuza,<br />
cabra montés, rebeco" SP s.v. ahuntza. "Cabra montés", "vicuña, cabra montés del Perú", "sarrio, especie de<br />
cabra montés", "corzo", "gamuza", "gazela" Lar. "Cabra montés", "corzo", "venado", "ciervo" Añ. "Basahunza,<br />
oreiña, le cerf, la biche" Arch VocGr. "Chevreuil" Bon-Ond 143. "Chamois" VocPir 414. "Chevreuil, chamois"<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
187
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
y "chèvre sauvage" Dv. "Cerf" H. "Al corzo no se le conoce otro nombre que si es macho basaintz, y si es<br />
hembra orkatz" Mdg 144. "Gacela" A (que cita a Dv). "Cabra silvestre", "gacela, litm. 'cabra montés'" A DBols.<br />
"Basahüntz, chamois, isard" Lrq. "Cabra montés" Etxba Eib. "Corzos" (Ae) CEEN 1970, 327. "Oreina [...].<br />
Aspaldian ez dago animalia hau gure basoetan, baina izena sarri entzuten da, nahiz eta 'cabra montesa' eta beste<br />
adardun batzuendako ere erabiltzen den" Elexp Berg. v. orkatz, orein. Tr. Algo más usado al Sur.<br />
Iturri batean edaten zegoala basauntza, ekusi zuen urean bere adarraren keriza. VMg 53. Egizue oi dabena<br />
basauntzak, zeñek ikusten danean eriotzturik ta zaoriturik, bertati arin egiten dau iturriko urera. Añ LoraS 115.<br />
Eiztariak basauntza / artuterakotz, / txakurrakaz atzean / arin darraikoz. Zav Fab RIEV 1909, 28. Gipuzkoako<br />
mendietan ezagutu izan diran abere basati edo lar-abreak dira Katamotza [...], Basauntza, Azeria. Izt C 191.<br />
Arrapatu zituzten bost basaurde eta ogeita amasei basa-aunz bertako nekazari jendeak makilla utsakin suarmarik<br />
bage. Ib. 195. Orena, eta orkhatza, basidia, oren-ahuntza, basahuntza, oriza, jirafa. "Cervum et<br />
capream, bubalum, tragelaphum, pygargum, orygem, camelopardalum". Dv Deut 14, 5. Otoizten zaiztet,<br />
Jerusalengo alabak, kanpoetako basauntzez eta orinez, eztezazuen yeiki, eztare iratzarri maitea. Echn Cant 2, 7<br />
(Dv orkhatzez eta oihanetako orenez). Kanpoetako basauntzak eta oreñak gatik. (G lit.). CantCS 2, 7 (V gral. y<br />
V-m basauntzak). Jaun on harek zaukunean baimen hura igorri, / Laster ginen abiatu bas'ahuntzak iduri. Dib<br />
Koblak 22. Leize hura basauntz onen bizilekua zan. Arr GB 44. Etumetako basauntza zakurren sanga aditzean<br />
bezela. Arr EE 1882c, 552. Erreka soñuen zale naz, / Basauntzak poztuten ditu, / Beltxargai atsegin emonta /<br />
Aratai bertara deitu. AB AmaE 150. Ikhusi zituzten zortzi edo bederatzi orkhatz edo basa-ahuntz. Jnn SBi (ap.<br />
DRA). Hetarik baten gana inprudentki edo uste gabez, hurbiltzen bada bestia ezti edo inozent bat, hala nola<br />
basa ahuntz bat, mustroak yauzi eginen du haren gainerat. Elsb Fram 177s. Euren mendietako arkaitzak baiño<br />
gogorragoak; mendi egaletik gora ta bera ibilteko basauntzak baizen ariñak. Ag AL 144.<br />
(s. XX) Ikusia bazuen antilopa edo basa ahuntz handi bat. Prop 1902, 135. Zoroko ta txit umeturik,<br />
arkumetxoakiñ jolasean, basauntz irudira lasterka, etorkizunari parrez begira. Ag G 148. Haritxabalet ihizlari<br />
handi zen: biga bost orkatz eta basahüntz eraitzi dütü bortütik. Const 36. Mendian ez baserrian ez dun erbi ez<br />
basauntz ain zailurik. 'Cerf'. Or Mi 14. Inguruan larre ugari loretsua zedukan, eta bi basauntz larrea yaten. Ib.<br />
44. Basauntzaren antzeko ihizi larri bat ugari dabila mendi eketan, oreiña edo gamo diotena. FIr 136. Maitasun<strong>bar</strong>atzan<br />
sartu da basauntza. "La cabra-montés". Laux BBa 134. Larreko zezena, oianeko basauntza, / odeietako<br />
txoriak... Oro gizonak eiza. "El ciervo de la selva". Ldi BB 102. Oietako aurrenenak zezen, basa-bei, bison,<br />
zaldi, rangifer, oreiñ, basauntz, auntz [...] eta leize-artza ziran. JMB ELG 38s. Santimamiñeko basauntz-adar<br />
mordoak . Ib. 41. Apirkako basarteetan basauntza sendu dun leoiari ere, ua begiztatu arte, orroa dario berolaxe<br />
<strong>bar</strong>rualdetik zulagarri. TAg Uzt 229. Basauntza iturrien irrika bezala, / ala daukat, Iauna, gogoa irrika Zugana.<br />
"Cervus". Or Ps 41, 2 (Dv orena, Ol oreña, Ker orein-emea). Orein, orkatz, basidi, basauntz, basaker,<br />
adarbakar, konkormando arrea. Ol Deut 14, 5 (Ker basauntza). Egazti ariñ eta / leoi, basauntz, orein jauzkale.<br />
"A las aves ligeras, / leones, ciervos, gamos saltadores". Gazt MusIx 189. (Onaind ib. 207 basauntz). Onatx<br />
zuretzat, Delie, basurde-buru au eta basauntz urtetsuaren adar-a<strong>bar</strong>tsuok Mikon txikiaketz. "Cornua cerui". Ibiñ<br />
Virgil 52. Ihiztari-andana zen hor ta basa-ahuntza bazela, ikusia zutela. Mattin 106. Badiagü basurde eta hartz,<br />
/ basahüntz eta orkhatz franko. 'Isards et chevreuils'. Casve SGrazi 59. Joan zan axkar-axkar, ta txakurrak,<br />
basauntz gazte bat ito ta zulatzen ari zirala arrapatu zituan. BasoM 83. Basauntza, berez, emengo auntzaren<br />
antzekoa da. Adarrik ere ez du [...]. Adarrak, basakerrak izaten ditu. Ib. 83 (se refiere seguramente a la hembra<br />
del corzo).<br />
v. tbn. Zab Gabon 85. A Ardi 63. Zub 82. EA OlBe 87.<br />
2. "Basaintz [...] (R), mogotes, cuernecillos que de los principales cuernos nacen al corzo anualmente" A.<br />
- BASAHUNTZ-BELAR. "Basahuntz-belhar (Hb), herbe aux cerfs, sorte d'amarante" Lh.<br />
basauntzkume. v. basantxume.<br />
basahunzki. "(S), chair de chamois" Lh.<br />
basa-ur. v. basur.<br />
basahur (S; Hb ap. Lh; basaur L, BN; Lar Lcq 152). "Nochizo, avellana silvestre, basaurra" Lar. "Basaur<br />
(L, BN), basahür (S; Hb), noisette sauvage" Lh.<br />
basaurde. v. basurde.<br />
basauri. v. basahiri.<br />
basahurtze. "Basahürtze (S-saug), noisetier sauvage" Lh.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
188
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
basa-uso. v. basuso.<br />
basaxakur. v. basatxakur.<br />
basaxarpot, basatxarpot (BN-baig). "Basatxarpota, tomillo silvestre" (BN-baig) Satr CEEN 1969, 173.<br />
basaxka. (Dim. de 1 baso). Bosquecillo. Zelaien ta basaxkaen muskerra, emen argi, an urdintxa, or arreantz.<br />
Ldi IL 47.<br />
basaxko. (Dim. de 1 basa). Algo salvaje; algo brutal. Jendea basaxkoa da, bainan zuzena eta ongia nahi<br />
duena. Prop 1891, 170. Basaxkoa iduritu zauku dela joko hori ["foot-ball"-a]. GH 1921, 583.<br />
basazafrai, basa-azafrai (Lar Lcq 112), basazafran (Alth Bot A). "Alazor, planta de azafrán salvaje,<br />
basa-azafraia" Lar. "Colchique" Alth Bot 7. "Cólquica" A. Cf. Izt C 42 (en una lista de plantas) "Basafraia,<br />
alazor" y Lh: "Basatrai (Hb), safran sauvage (?)", en ambos casos seguramente error por basazafrai. v. HATZ-<br />
BELAR, astazafrai.<br />
basazain. v. basozain.<br />
basazaldi. "Cebra, especie de caballo, de que se sirven los árabes" Lar. Gure aintzinetik doaz, batzu<br />
bertzeekin, lehoin, tigre, basa zaldi eta basa-ahuntzak nahasteka. Prop 1902, 132 (en África oriental). En DFrec<br />
hay un ej. más.<br />
basazalke (Sal), basazalga (V-ger). Ref.: A (zalke); A Apend (basazalga). "En Sal se distinguen dos especies<br />
[de zalke], gizazalke 'veza cultivada' y basazalke 'veza silvestre'" A (s.v. zalke). "Neguilla (?)" A Apend.<br />
basazerrama. Hembra de jabalí. Haatik memento batez ihiztari batek desarranjatu ditu basa-zerrama bat<br />
eta zonbait basurde-kume. Herr 8-12-1960, 2.<br />
basazezen (Lar). Toro salvaje. "Uro" Lar. Sama kimadun zaldi ta basa-zezen ezigabeak, lepoaren alde<br />
bietatik uztarria ezarrita, eskuratzen ditu. 'Toro montaraz'. Zait Sof 170s.<br />
Bisonte. Geienak abere irudiak izan oi dira, batik-bat mamut, rhinokeros, rangifer, oreiñ, auntz, basazezen<br />
(bison), artz, basurde, zaldi, antilope, phoka eta a<strong>bar</strong>. JMB ELG 49.<br />
basazi (G-goi-to ap. A). v. basati. Salvaje, silvestre. "Salvaje, montaraz" A.<br />
(Referido a personas). Ille kizkur dizditsua zerion bizkarretik, eta aren bular biribila mertxika-aralde<br />
eldugabea zen. Yostalari, ekurugaitz, basazi samarra. 'Sauvage quelque peu'. Or Mi 7. Alderoka asten da<br />
basazia. 'Le Camargais'. Ib. 59. Irakasleak orde, ta errege, apez, eta Elizatik Maisuak iraitzi zun saltzalle-talde<br />
basaziak zioten kuxu-muxuan. 'La horde entière des vendeurs'. Ib. 128. Larre-larreenean billa zazute<br />
baserritarrik basaziena. Ldi IL 66. Erri basazi aragikoiari mintzo zitzaion, ageri ziran gauzak bakarrak<br />
goraintziz. Or Aitork 357. "Zaute ixilik, basaziak", esan apaizak. Or QA 87.<br />
basasi. (Referido a cosas). Violento. Oidipu, zer dala-ta oldartu ote da etxeko-andrea samiñaldi basasiz?<br />
Zait Sof 87.<br />
basazorri. Cochinilla de la humedad. "Asellus, urdezórria, basazórria" Urt II 401.<br />
basaztu. Llenar(se) de <strong>bar</strong>ro. Cf. 2 basa. Bederatziterdiak aldean ikustekoa egoan gure indianoa, burutsik,<br />
alkondarean iduna urraturik, jantzia basazturik , zurretako odola bizarretatik bera eriola. Ag Kr 159.<br />
basazuhaitz, basazugaitz, basazugatz, baso-zuaitz, baso-zugatz. Árbol silvestre. Laguntasuna zer dan ba<br />
dakit / ikazkiñari ikasita: / baso-zugatzak alaxe dira / elkarren lagun azita. / Nekez jaiotzen dira bi ondo / elkar<br />
biurri itsatsita. Or Eus 193. Basa-zugatzetan sagarrondoa bezelakoa, mutilletan, nere maitea. Ol Cant 2, 3 (Ker<br />
basa-zugatz; Echn oianeko arbola, Dv oihaneko zuhaitz). Esan baitliteke baso-zuaitzaren bearra ez dala igalizuaitzarena<br />
baño txikiagoa. Munita 32. Baso-zugatzak bear ditugu. Ib. 35. Mastiek baiño neke gutxiago eman oi<br />
dute oliondoek, igaliondoek eta basa-zugaitz zenbaitek, onuragarriak ala ere gizonarentzat. Ibiñ Virgil 82.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
189
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
basazulo. Madriguera. Bego otso beltza bere basa-zuloan urruti! NEtx LBB 93.<br />
basazumatze. "(S-saug), plant d'osier sauvage" Lh.<br />
basazume. "(L-sar, Sal), mimbrera silvestre" A.<br />
basdaska. v. <strong>bar</strong>daska.<br />
baseazi. v. basarazi.<br />
baseder. Bosque hermoso. Ango gizatxar asaldariak / jakin bezate nerea / izango dala, beste iñoren ez, /<br />
baseder ixil maitea. EA OlBe 53.<br />
basegun. Día de campo. Mari, badakin eskribauak zer dirausten? Astelenean gurera datozala, basegun on<br />
bat igarotera. "Un buen día de campo" (V-m). A EY II 276.<br />
basehiza, basihizi (S), basehizi, basehize, basihize (S; Chaho ms. ap. A), basaihizi (-ii- BN-baig), basaihize,<br />
basaeize. Ref.: A; Lh; EAEL 89, 90. Animal salvaje; fiera, alimaña. "Basa-ihize, basihize (S-saug), fauve, bête<br />
sauvage" Lh. v. basabere. Ala bizitu ze Kain madarikaturik arat onat iges baseizia bekala sosegurik ta onik<br />
gabe munduan il arteo (158). LE-Ir. Tustelaik idiek adarrak, otsoek ortzak, artzek atzaparrak, baseiziek piko ta<br />
azazkal zorrotzak (159). Ib. Hartz arrunterak oihanetako lürpe zilo ezin hurbil ezienetan bakharrik egoten diren<br />
basa ihizi batzü dira. Arch Gram 18. Arthikarazi ziozkaten basa ihiziei bazkatzat bere semea [...] eta Julien. Jnn<br />
SBi 102. Basa ihiziek funditzen haute beren aztaparretan. Ib. 160. Hanitz dira basihizeak, hura estaltzen dienak.<br />
Ip Dante (ap. DRA). Eta gero lurreko ala aireko ihiziez, xehe ala larri, basaihizi nongo nahikoez. HU Aurp 97.<br />
Ihiztari abilenetarik da. Eztu nihon bere parekorik, zilhoak egin-eta, basa-ihizien zilho hetarat eror-arazteko.<br />
Prop 1904, 75. Ez baita basa ihizirik hain [irrintzina] ozen eta saminik egotz dezakenik. JE Bur 149s. Moro-beltz,<br />
ohoin, basa-ihizi mota guziak maiz ondotik zituzten. <strong>Bar</strong>b Sup 164. Bas ihizia bertzerik nehor ikhusi gabe,<br />
bortuan. Ox 68. Bikendi mugimentu gabe, eizezakurra baseizearen aurrean bezala, arerioari bidea itxiz zegoen.<br />
Or Mi 57. Berrogei egun ta berrogei gauez basa-lekuan egon zan baseiziekin. Ir YKBiz 45. Bortu gorak eskaiñi<br />
diote [Etxahun-i] / <strong>ostatu</strong>a beren magalean; / baseizien lagun zori-kide / antxe dabil onbear gorrian. Ir Y 1935,<br />
347. Basiize batek irentsi dik. Ol Gen 37, 20 (Urt bestia gaxto batek, Dv basabere gaixto batek, Ur pisti txit<br />
gaisto batek, Ker pizti ankerren batek, Bibl ihizi gaixto zenbaitek). Mendian yaio ta mendian bizi diran basaeizeak.<br />
Zait Sof 170. Basa-eizeen marru lodia. Or QA 58. Pettan guziek dute / ezagutzen ontsa: / basa-ihizientzat<br />
/ hori ez da lotsa. Mattin 109. Bas'ihiziak gerizatzeko badute lege bipilik; / heietan zonbait ihiztatzeko ez du<br />
gizonak pegilik. Xa Odol 173. Ez uste bethik diela / hebengaintik, basihiziak, / Bizitzen lüzaz, bakian, /<br />
gurekilan, ihizlariak. Casve SGrazi 58.<br />
basehizlari, basaihizlari (Lh), basahizlari (S-saug ap. Lh). Cazador furtivo. "Chasseur de contrebande,<br />
maraudeur" Lh.<br />
baseliza (A DBols), baseleiza, baseleixa, baselexa, basoeliza, basoeleixa. Ermita. v. basatxauno,<br />
basatxadon. Tr. Documentado a partir de finales del s. XIX en autores meridionales. En DFrec hay un ej. de<br />
baseleiza y 2 de baseliza. Zetarako eregi ete dauez[...] baso-elizarik maitagarri ta zaletsuenak? A Ezale<br />
1897, 20a. Gaur landa-ederrean dagoan bas-eliza txiki polit bat. M. Unamunzaga Ezale 1897, 392a. Baseliza<br />
polit bat dago Plentzia-ganean. A Ezale 1898, 29b. Ama Mariaren irudi eder bat, baseliza polit politean ondo<br />
gordeta. Ag Kr 46. Urkiolako baselizea. Ib. 206. Baseliz artara eraman genduzan Joanesek. Ag G 13. Baseliz<br />
edo ermita koxkor bateko iaieguna dala ta. JBDei 1919, 278. Baselizan meza ematen duten guztiai. Ib. 292.<br />
Antigua deritzaion baseliza txukunean. A Itzald II 74. Done Eukariko baselizako apezarengana yo zinan. Or Mi<br />
36. Ez Elizik, ez baselizik etzinan oiñez ukitu lenbizikoz Yauna artze ezkero. Ib. 36. Miren Neskutsaren baselexa.<br />
Laux BBa 20. Pozik sartuten dira baseleiz orretan. Ib. 24. Jondoniren zenbait baselizetara joan oi diran<br />
bidaztiak. JMB ELG 80. Zenbait aldiz etorririk naiz baseliz ontara deunari zuen alde eskatzeko. Etxde JJ 262.<br />
Otsoak utzi zuan astoa baselizean sartzen da astoak bere aldetik ermitako atea itzi. EgutTo 19-5-1958 (ap.<br />
DRA). Gure eliz-<strong>bar</strong>ruti onetan ermita edo baso-eleixa bi daukeguz. Akes Ipiñ 19. Baseleixa edo ermitak. Ib. 19.<br />
Baselizera igon. Osk Kurl 42.<br />
baselizatxo, basoelizatxo, basoeleixatxo. Dim. de baseliza. Nok eztaki Urkiola deritxon baso-elizatxoa nun<br />
dagoan? A Ezale 1897, 19a. Batari on bat egin da besteari obeak esan, or baselizatxo bat ipiñi ta emen lanerako<br />
lagun <strong>bar</strong>ri bat billatu. Ag AL 70. Antiguako Amaren baselizatxoa ikusten dan tokian. Ag Kr 84. Txabola aren<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
190
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
aldamenean baselizatxo bat eregitea. A Ardi 131. Baselizatxoaren inguruan lau etxek zuten kabia<br />
intxaurrondoen gerizpean. TAg Uzt 152. Baso-eleixatxo au nozik onakoa dan eztakigun-arren, eztabaide <strong>bar</strong>ik<br />
guztiz atxinekoa dala esan geinke. Akes Ipiñ 19. Beraz, aren zatia ta artegia, baselizatxo bat egiteko artuko<br />
zituan. NEtx LBB 99.<br />
baselorri. v. basaelorri.<br />
basemazte. v. basaemazte.<br />
baseper (AN-araq-ulz). Ref.: A Apend; Iz Ulz. Perdiz. v. eper.<br />
baserazi. v. basarazi.<br />
baserle. "(Sal), avispa" A.<br />
baserramu. v. basaerramu.<br />
baserre. "(V-ple), monte quemado" A.<br />
baserredila. "Armon, armoraria, basahérbia, baserredilla" Urt II 337. v. basarbi.<br />
baserreka (B), basa-erreka (AN-5vill). "(B), torrente" Eusk 1988, 654. "Basaerrekak kalte aundia egiten dute<br />
(AN-5vill)" Gte Erd 190. Zizpa eta soiñeko-gerriko zorroak erantzi, lurrean utzi eta bas-erreka beiti eman<br />
zen. FIr 146.<br />
baserretxe. v. BASERRI-ETXE.<br />
baserri (V, G, AN-5vill; Dv, H), basarri, basa-herri. Ref.: A; VocNav; Etxba Eib.<br />
Tr. Aunque se documenta por primera vez en Pouvreau y Etcheberri de Sara, es relativamente poco usado por<br />
autores septentrionales. Aparte de la var. más extendida baserri, encontramos basarri en CatBus, J. I. Arana,<br />
Pello Errota, Xenpelar, EusJok, Enbeita, Mokoroa, Munita, San Martin, Akesolo, M. Atxaga, N. Etxaniz y<br />
Uztapide, baseerri en fray <strong>Bar</strong>tolomé y J.J. Moguel, baso-erri en D. Agirre, Enbeita y Alzola, y basa-herri en<br />
Hiri<strong>bar</strong>ren, Lapeyre e Inchauspe. Basherri (Pouvreau) y bas-herri (Etcheberry de Sara, Inchauspe, <strong>Bar</strong>bier,<br />
Oxobi, J. B. Etcheberry, Arradoy) son sin duda grafías etimológicas. En DFrec hay 395 ejs. de baserri.<br />
1. Aldea; <strong>bar</strong>rio rural. "Basherria, basoan edo aldaratuta den herria" HeH Voc. "Hameau" Dv y H. "(Vc, G,<br />
Aq), pueblo silvestre, aldea" A (en Aq sólo hallamos baserritar). "Población montícola. (Antón.), Ibai'erri,<br />
población de la ribera" Etxba Eib. v. bailara (3).<br />
Aldea, población rural. Tr. Usado por autores septentrionales desde Pouvreau, tbn. lo hallamos en algunos<br />
vizcaínos del s. XX.<br />
Bertzeek, zeren zerbait dakiten, nahi dute munduak ohore eta agur egin diezen, guziek hekin gana eskolara<br />
ibilli behar balute, eta hek nausitzat iduki behar balituzte bezala: hargatik basherriko irakhastunlariak deitzen<br />
dire. "Pédants". SP Phil 199 (He 201 pedantak eta basa-nausiak). Iruiñea Eskualdunen hiri buruzagia,<br />
murraillak urraturik eta aurthikirik kontra altxa etzekioen amoreagatik, bas-herritzat egina utzi zuen. ES 113.<br />
Herritik urrun joan gabe exenpluak baitugu Angelun eta Mearritzen, bi bas-herri hauk bere ethorkiz<br />
Eskualdunak direlarik. Ib. 137. Nihor, herriz kanpoan dabillala, gauak azarkatuko du bas-herri abtean, zeiñetan<br />
ez baitu aurkhituko ez oherik, ez jatekorik, ez berze errekaiturik. "Bicoque". He Phil 277 (SP 276 zenbait herri<br />
xumetan). Basa-herri hainitzek ez nahi serorak, / Erranez dituztela egiten señorak. Hb Esk 175. Eta hiri<br />
handietan basa herrietan bezala, oihu hau adiarazten dute. Lap 324 (V 148). Egun guziez ikusten duelakotz,<br />
elhatzen, haztatzen, bat bederak ezagut dezake bere laguna basherrietan egin ez dezaken bezala. JE Bur 201.<br />
Ene irakurliak, azaldu gura dautsubet nire baserriko ekandutxu bat. Kk Ab I 60. Ibaitarteko zorrotza igaro, ta<br />
beste ibai-adarretik gora juan ziran danak baltzen baserrira. Ib. 83. Bas-herri batetako etxe garbiño batean.<br />
<strong>Bar</strong>b Sup 165. Mendekoste arratsez Ainhoko izkilak / Botzik airean dauzka baserri hurbilak. Ox 25. Lasterka<br />
bazabiltza bas-herri askotan, / Zure ustez eskuara mintzatuz nunbeit han. Ib. 176. Egurgiñaren semiak eta<br />
baserriko umiak destañez erabilten ebazan. "Of the village". Altuna 94. Sari nausija atarako dau neure erri<br />
koskor Mañari, atxen artian galduta lez dagon baserri txikiko musika-bandeak eta orfeoiak. Kk Ab II 125. Basherri<br />
batean, bertz'orduz, larunbat egun batez, etxek'andre bat ari zen laborearen egiten. "Dans un hameau".<br />
<strong>Bar</strong>b Leg 140. Mendirik-mendi ta baserririk-baserri ekiñalak egindda, ama-semiak idoro ta jauregira ekarteko.<br />
"Villaggi". Otx 104. Oiharzunari ehausika zakurra zaio ari. / Horra nun neskatxa boz bat airez aire doan... /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
191
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>Bar</strong>na sartzen zait baserriko gau eresi hori. Iratz 58. Oingoak eta gerokoak gure auzotegie zer ixen dan ikisteko<br />
argibidetxoen bat euki daien, basarri polit onen <strong>bar</strong>ri batzuk ementxe imintea etorri yat gogora. Akes Ipiñ 5.<br />
Kanpaña bas-herrietan. Etcheb MGaric 34. Gure eskualdun herri eta bas-herriak. "Villes et villages". Ardoy<br />
SFran 13. Kristiñauen erlejiñoa Bizkaiko basoerrietara zabaltzen asi zan denporetan. Alzola Atalak 36.<br />
v. tbn. Zby RIEV 1908, 770 (basherri). Mde Pr 235. A.E. Mararikua in Akes Ipiñ 4.<br />
(V-gip, G, AN; Lar, Añ, Hb ap. Lh, Dv, H), basarri (V-gip, G-azp), basa-herri (Urt), baso-erri, baseerri.<br />
Ref.: VocNav; AEF 1955, 74; Etxba Eib; Iz ArOñ, Als, Ulz; Gte Erd 43, 190; Elexp Berg (basarri); Zt<br />
(comunicación personal). Caserío, granja; explotación agrícola. "Redeo a villa, basaherritik vel basaherritikan<br />
nathor" Urt I 6. "Casería" y "granja" Lar y Añ. "Cortijo", "alquería", "quinta" Lar. "Las caserías de que está<br />
sembrada Guipúzcoa se llaman baserri, etxalde, etxondo, cuyos significados son diferentes [...]. Las que están<br />
más lejos del pueblo se llaman baserri, y significa lugar de monte. Pero ya en muchas partes de Guipúzcoa se<br />
usan promiscuamente estos nombres, llamando etxalde al baserri y llamando baserri al etxalde. Pero el que<br />
prevalece y debe prevalecer como propio es el de baserri" Lar Cor 81. "Bien rural; maison de campagne" Dv.<br />
"Bien, propriété dans la campagne" H. "Baserríe, el caserío" Iz Ulz. v. BASERRI-ETXE, basetxe, bazterretxe,<br />
etxaguntza, etxalde. Tr. Usado por autores meridionales desde mediados del s. XVIII; en el s. XX tbn.<br />
hallamos algún ej. septentrional (en Xalbador y Mattin).<br />
Ta zenbat Monica txiki onelako griña ta miñaz beteak, baserri orietan, ta ez gutxiago kaleetan ote dira? Cb<br />
Eg III 366. Baserri edo kinta bat bere soro ta lurrakin, bere kontura, urtean onenbestean artu zuen. Cb Senar<br />
23s. Zer egin biar dabe baserriko jente mezarik astegunian enzun ezin dabenak? CrIc 152. Nola merezituko ez<br />
du asko baserrietan ta erri <strong>bar</strong>ruetan serbitzen dauden mirabe ta morroe gaixoak? Mg CC 151. Maisuba,<br />
bedeinkatu daigun maija; nire etxian ta baserrikoen artian beti jan aurreti alan egin oi da. Mg PAb 56. Abere<br />
kontuak ondo ezagunak dira gure baserri ta mendietan. VMg 89. Erosi det baserri bat, eta uraxe ekustera joan<br />
bear det (Lc 14, 18). AA III 421 (Lç posesione, He borda, HeH landetxe, Dv bazterretxe, Leon etxalde).<br />
Onetariko bigiraak izaten dira baseerrijeetan, edo ezpatetiaren, edo gorubetiaren, artozuritutiaren, edo gazteen<br />
apari-merijenda baten ondorik. fB Olg 110. Ez zan iñun obato biarrik egiten baseerri onetan baño. JJMg<br />
BasEsc 95 (ib. 205 baserri). Jaijegunian baño eztatoz baserrikuak kalera. Astar II 74. Erri batean berreun<br />
baserri badira. It Dial 67 (UIr baserri; Dv etxalde, Ip etxalte). Gorrienea izendatzen dan baserrian bizi zanari.<br />
Izt C 191. Au da guztiz bearra basarrietan. CatBus 53. Baserri bat erosi det, eta au ekustera joan bearra. Lard<br />
416. Elormenditxoko basarri ondotik beera ezkerrera dijoan baso-bidea arturik. Aran SIgn 77. Bildu ziran<br />
Txomin-Urretaren baserrira iru senar-emazte aldi. Zab Gabon 57. Astiasu ta Alkiza / juntatu bi erri, / klase<br />
guzitakuak: / kale ta basarri. PE 110. Ez da asko bañan guretzat baserrirako aski. Sor <strong>Bar</strong> 97. Santuari<br />
gogoratu zitzaion Tiforen baserrian egaztiya janaz laster indar berritu zitekiala. Bv AsL 145. Baserri bat nik<br />
dakit kaletik urrean, / Abia bikoduna tellape batean. AB AmaE 243. Jaio zan Zoietako baserrian aur eder bat.<br />
Urruz Urz 29. Gauza erreza ezta baserrietan / musikurik egotea. Azc PB 116. Baiña aretarikorik etzan<br />
mendietaraiño eldu, ta zerbaiten susmo ta zurrumurrua baiño asko geiago etzan iakiñ orduan basoerri<br />
basterretan. Ag AL 70. Baserrietan abizarie iminten iako oiloari abien. A BGuzur 132. Tolosa inguruko baserri<br />
batean iruditzen da gertaera. Moc Damu 4.<br />
(s. XX). Oraiñ aldatz bera datorren solo gariz betea, gero sagastitxo bat, laster baserri eder bat, beingoan<br />
iratza zabal berdea. Ag Kr 138. Labatzetik bera zinzilika, zeziñaren itxuran, baserri artakoen azkiñiko busti ta<br />
basaz loituak. Ag G 16. Demiku eritxon etxebiko baserri bat. Echta Jos 39. Aita San Martin jaio zanean /<br />
Beasaingo partean, / Amona<strong>bar</strong>ro deitzen zioten / baserri eder batean. Tx B I 41. Urijetatik bidaldu eben /<br />
Euzkerea basarrira; / Uri ondoko baserritik be / Bultza-bultzaka mendira. Enb 144. Baso-erri ta txaidian. Ib. 36.<br />
Guziek gauza bera egiten zuten: zizpak artu, sailka bildu eta erriz-erri, baserriz-baserri ebasgoan ibili. FIr 136.<br />
Bañan agiri guztiok diote emen Irizar-en jaio zala "Etxegoiko" baserrian. Lab EEguna 86s. Uriko gau ori!<br />
Maltzurren laguna! / Baserri aldera / zetan eltzen zara, argi orrein kiñuz, / gaizkiñen antzera? "Hasta el<br />
caserío". Laux BBa 118. Zuen aitak baserrirako gogo gutxitxo zikan. Lek EunD 15. Leiotik, ogei baserri, /<br />
mendiaren apaingarri. Ldi UO 17. Irian diranak aldegin dezatela, baserrietan diranak ez ditezela errira sartu.<br />
Ir YKBiz 409s. Goldea kidarretik / --akullu antzera-- / zuzen artuta dio: / --Ara an baserria--. Or Eus 35. Gero,<br />
ipiñiriko baldintzak be zeatz bete eragingo leuskioez eta bete gura eztituanari baserria kendu. Eguzk GizAuz<br />
124. Txikitandik maite izan zun arek baserrietako biziera. Atsegarri zitzaion baserriko lanetan astia ematea.<br />
TAg Uzt 290. Bost milla metro inguru tubo zabaldu zituzten, kale-etxera bezela basarri bakartuetara. Munita<br />
115. Baserri atarira ertetzen ziran etxekoandre maratzak. Etxde AlosT 15. Inguruetako errietan sortu zan<br />
gosetea, baserri baketsu arexeraño be eldu zan. Bilbao IpuiB 211. Arrate balleko basarri bateko maiorazko bat<br />
ei zan, zeken txamarra. SM Zirik 51. Gau haretan baserri batetik nentorren ni, kristau bati olioak ematetik. Arti<br />
Tobera 279. Eta bean, baserri ttikiak agertzen ziran sakabanatuta. Osk Kurl 83. Txikitxu zanean arrankaritan<br />
eta, ezkaillutan eta, sarri ibillia dalako, baserrian bizi izan zanean. Erkiag BatB 119. An baserri batean jarri<br />
omen zan morroi. Salav 14. Eta Theseeren ondorengoek ere gizon argientzat sariketak antola zituzten erri,<br />
baserri eta bide-buruen inguruan belar gurian. Ibiñ Virgil 90. Pedro, auzoko basarri bateko semea orain<br />
Basaburuko nagusi gazte egiña. NEtx LBB 17. Apatamonasteriyoko baserri eder batean bizi ziran nere gazte<br />
denporan. Alzola Atalak 57. Ahetze deitzen zaitugun herri ttipia bainan garbia, / zure baserri pollit batean ikusi<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
192
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
nuen argia. Xa Odol 294. Idek errexak dira / baserri xaharrak, / ate leioak askotan / berritu beharrak. Mattin<br />
54. Orduan lasai biziko ziran / Artikutzko basarriak, / ezkurrarekin mantendutzen or / ardiak eta txerriak. Uzt<br />
Sas 285. Arkume otxan, baserri xuri, lore klabelin eta errekatxo marmartiez ari zara. MIH 138.<br />
v. tbn. Echag 148. Arr GB 14. Ud 157. A. Arzac EE 1884a, 37. Noe 114. Ill Pill 11. Muj PAm 6. Jaukol Biozk<br />
15. Inza ib. IX. JMB ELG 91. EA OlBe 24. SMitx Aranz 81. Munita 7. Txill Let 54. Anab Poli 115. BEnb NereA<br />
51. Basarri 62. A. Zavala in Goñi 9. Vill in Gand Elorri 12. And AUzta 115. Etxba Ibilt 466. Basarri: Xe 167.<br />
EusJok II 157. Mok 10. MAtx Gazt 7.<br />
2. (Dv), basa-herri (Urt). Campo, zona rural. "Pays champêtre" SP. "Agrariæ [...] larretako vel bazterretako<br />
vel basa herritako sentinelak" Urt I 462. "Pubes agrestis [...] basaherriko [...] gaztéria" Ib. 462s.<br />
"Chorepiscopus, iphizpigu lagúna, basiphizpikua, basa herriko iphizpikua" Urt V 4. "Pays de campagne" Dv. <br />
Non fiñean yaunak, eziñ yasanez ya / Duende haren erasia, / baitzuen egorri fite baserrira, / Bere burhasoetara.<br />
"À la campagne". Gy 204. Hiriko arratoiña eta baserrikoa. "Le rat des champs". Ib. 35. Esan zion arrebak<br />
baserriko igesleku hortara erbesteratzera zioalarik. "This rural retreat". Mde Pr 95. Ez zen oraino lurraren<br />
gainean baserriko sasirik, ez eta sorturik oraino baserriko belarrik. Bibl Gen 2, 5 (Ol basalarrik, Ker basoko<br />
landararik; en el voc. del final del libro "baserri: kanpaña").<br />
(SP (basherri), Urt, Lar DVC 178, Gèze). Lugar despoblado, agreste. "Pays [...] sauvage" SP. "Baserria,<br />
casería, sitio campestre, montuoso" Lar DVC 178. "Désert" Gèze. v. basabazter, basamortu. Bozik zoala<br />
gaizoa, / Ikhusten dautzu karroa / Kolpe-kolpez gelditua, / Zilho batean sarthua. / Baserria nola baitzen /<br />
Laguntzak urrun zaudezen. Gy 131. Nik ere dut othoizten Birjina Maria, / Baserrietan galdu haurren gidaria; /<br />
Neretzat, othoi, dezan ardiets grazia, / Bakean kausitzeko nik egun herria. Elzb Po 183. Eta phausa-erazi<br />
ondoan, lagüntü nahi ükhen zütian basa-herri hetarik kanpo, Ejiptako mügetarano. Ip Hil 128s. Hau ikhusi<br />
nianian bas-herri handi hartan oihütü neion: Hel zakitzat! Nor ere beitzira, itzal edo gizon egiazko! Ip Dante<br />
(ap. DRA).<br />
baso-erri. Zona montañosa. Cf. baxerrikoak, aplicado en Ollo a los de Etxarri-Aranatz (EI 382). Bizi bitez<br />
arrotzak ordu onean euren erri beietan nai daben erara; baiña itxi daiguela guri gure baso-errian. Ag AL 15.<br />
3. basaherri. País salvaje, incivilizado. Elizak biltzen ditu soska miliunak, basa herrietarat egortzeko<br />
egiaren predikariak. Hb Egia 103.<br />
- BASERRI-AUZO. <strong>Bar</strong>rio rural. Bizkaiko beste Baserri-auzoetan, Diputaziñoaren diru laguntza txiki bat<br />
arturik yarri diran beste ikastola batzuk. Belaus LEItz 120. Politena, baserri-auzo batekoa izan zan. Erkiag BatB<br />
102. Basarri-auzoetan bakarrik gorde dute antxiñako egun aien lurriña. NEtx LBB 119.<br />
- BASERRI-BIZITZA. "Vivienda rural, caserío. Berregun bat baserri-bizitza ziran Ei<strong>bar</strong>ko mugen <strong>bar</strong>ruan"<br />
Etxba Eib.<br />
- BASERRI-BORDA. Borda. Urruztoiko baserri-borda batean atxillotu zuten Piarres. Etxde JJ 162.<br />
- BASERRI-DANTZA. "Paisana, tañido, baserri dantza" Lar.<br />
- BASERRI ERRENTERO. "Caserío arrendado. Kiñarra ballian, baserri asko, baserri-errenteruak" Etxba Eib.<br />
- BASERRI-ESKOLA. Escuela rural. Uriben eta Asterrien be baserri-eskolak egin zireala-ta. Akes Ipiñ 10.<br />
- BASERRI-ETXE (V-gip ap. Etxba Eib; Dv, H). Caserío. Badakizu, Maisu Juan, zelangua oi dan baserri<br />
etxeko janlekuba. Mg PAb 103s. Baldin Bizkaiko baserri etxe guztiak balebitz ain zuzen, zelan zuria. Ib. 105.<br />
Piesta egun bakotxeko kastuba eun dukategaz egiten ez dabeen baseerri etxiak. fB Olg 96. Baserrietxerik<br />
geienak dituzte, nork bere iturri jakiñak atari inguruan. Izt C 81. Baserri etxeen jaubiak alkar aitu biar leuke eta<br />
kofradijan sartu erreko baldin balira bere. Ur Dial 65s (It baserri, Dv bazter etxe, Ip etxalte). Landetako<br />
basarretxe ondora. Aran SIgn 77. Baserretxe izen berarekin. Ib. 4. Gizaburuagako baserri-etxe baten. A BeinB<br />
74. Simona amaren baserrietxetik kaleruntz zijoan txuri txuri jantzirik. Urruz Zer 92. Baserri-etxe bateko atarteaurrian<br />
auzoko emakumiak batuta dagoz. Kk Ab I 68. Aian baserri etxe batian / egin dute banketia. EusJok 157.<br />
Biztoki biko baserri-etxe tellatu zabaldun baten. Enb 166. Gipuzkoan ba-dira amar milla baserri-etxe. Munita<br />
66. Oingoa aurrera yoatekotan, baserri-etze bat baiño geio geldituko da ateak itxirik. Akes Ipiñ 23. Bi bizitzako<br />
baserri etxe batean bizi ziran bi neska. And AUzta 59. Donosti aldera, kamiyoaren eskubitik dago beste baserrietxe<br />
bat, "Mantulene" izena duana. Salav 36s. Karez zuritu <strong>bar</strong>riak basarrietxeak. Alzola Atalak 85. Adrian<br />
Kerexetatarra, "Bizkarra" baserrietxearen etxejauna. Ib. 127.<br />
- BASERRI-ETXOLA. "Tecta agrestia, basaherrixolak vel kabanak" Urt I 463.<br />
- BASERRI-IKASTOLA. Escuela rural. Baserri-ikastolak. Akes Ipiñ 10.<br />
- BASERRI-JABE. a) "Caserío propio. Arrate ballian, baserri asko baserri-jabiak" Etxba Eib.<br />
b) Propietario de caserío. Gure aitak igarri zion bere buruari baserri-jabeak eriotz-bidean jarri zuala<br />
baserritik bilatzearekin. Salav 20.<br />
- BASERRI-JENDE. Aldeano, campesino. Geure Nekazale ta baserri jente onak [...] Pater noster bat<br />
deboziñoz esate baño oraziño oberik ezin egin leikee. Cb CatV 105.<br />
(Colectivo). Baserri-jentea, geienez baketsua, sarritan goganbeartsu ta errezeluz betea, sabaiko galtzu<br />
bedartzea eskeintzeko gertu agertu yaka. Erkiag BatB 113.<br />
- BASERRI-LAN. Trabajo de caserío. Gerra bukatuta gere baserri-lanakin ainbestean bizi giñan. Zab Gabon<br />
39. Bereolaxe zeramakin biozparrenak Balendin itxasondora, baserri-lanak bukatu bezain laster. TAg Uzt 213.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
193
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Baserri lanetan aritzen zan etxekoandre arek, iñorekin kunplitu bearrean arkitzen zanean, ba-zirudin Parisko<br />
gizarterik onenean ezia zela. Etxde JJ 84. Baita baserri-lanetan, edozein atzetik itxi be. Bilbao IpuiB 207. Buruz<br />
jokatuteko / baserri-lanetan. BEnb NereA 110. Ura baserri-lanetarako / zala etxe egokia. Uzt Sas 39. Halaz ere,<br />
badago orrialde horietan zer ikasia ugari ere, hegaztiak, baserri-lanak edo ohiturak direla. MEIG III 125.<br />
- BASERRI-MAIZTER. "Quintero, bordaria, baserri maisterra" Lar.<br />
- BASERRI-MUTIL. Joven, mozo de caserío. Begiratu baserri mutill ta gizon gaztiai, zein mardo ta<br />
mamintsubak daukeezan matralla alde ta zankuak. Mg PAb 59. Asko indartu an, baserri-mutil argi, bikain ta<br />
osasuntsua zegoan. Ag G 132. Orain baserri-mutil asko jaietan kaleko plazetara joaten dira. And AUzta 65.<br />
- BASERRI-TRESNA. Herramienta agrícola. Garai artako baserri-tresnak / ziran laiak eta atxurrak. And<br />
AUzta 129.<br />
- KALE-BASERRI. v. kale.<br />
baserrialde. Campo, zona rural. Sineskaitza ta arrigarria zan, benetan, ango nekazarientzat, Libe zan<br />
bezelako andereño ikasiak eta aberatsak baserrialdeari alaingo zaletasuna izatea. TAg Uzt 290.<br />
baserridun. Propietario de caserío(s). Animadunak, baserridunak, / zaldunak gaituk gu ere. / Zerutarako<br />
jaioak eta / ez egoteko ire mende. SMitx Aranz 71.<br />
baserrikoi. Bár<strong>bar</strong>o, incivilizado. v. basati, basatar. Erromatarrak laster aspertu ziran eta bere aserrean<br />
zioten gure izkuntza zala "rudis et <strong>bar</strong><strong>bar</strong>a", esan nai baitu: "latz eta baserrikoi". Eta ori zerasatela itzuri egin<br />
zuten bere irietara, utzitzen gintuela gure izkuntza latz ta aztura baserrikoieri gure menditarte oietan. Lh EEs<br />
1915, 236.<br />
baserritar (V, G, AN; Lar, Aq 407, Añ, Dv, H, Zam Voc), basarritar (V-gip), basaerritar, baseerrita(a)ar.<br />
Ref.: A; Iz ArOñ, Ulz; Etxba Eib; Elexp Berg (basarrittar). Aldeano, campesino; habitante de un caserío.<br />
"Rústico", "labriego", "(hombre del) campo" Lar. "Decimos baserritarra por el habitador de las caserías, y<br />
castellanizándolo baserritaños; y no nos valemos de los otros dos nombres [etxalde y etxondo]" Lar Cor 81.<br />
"Baserritarrak, caseros, los que viven en las caserías (G)" Aq 407. "Rústico", "labriego" Añ. "Campagnard (V,<br />
G)" Dv. "Fermier, métayer. Syn. etxatiarra, maisterra, bordaria" H. "Baserritarra, el que vive en casa alejada<br />
de la población. Erritarra, el que vive en la población" Iz Ulz. v. bazterretxetar, basetxetar. Tr.<br />
Documentado en textos meridionales desde mediados del s. XVIII; entre los septentrionales su empleo es escaso,<br />
y no aparece hasta mediado el s. XIX. En DFrec hay 121 ejs. de baserritar, meridionales.<br />
Atxurlarien, ta nekazarien hitzera dala hura, baserritarra dirudizula, ta milla onelako astakeria. Lar, carta a<br />
Mb 279. Emen guti zekien baserritar gaisoak zeruan sartu horduko badaki Elizako Doktore ta gizon jakinsu<br />
guziak ikasi zutena baño agitz eta agitz geiago. Mb IArg I 239. Baserritar motelak ziruditela ta hitz egiten ere<br />
etzekiten gizonak. Ib. 163. Nun esan leike [errosariua] baserritarrak gabaz astirik ezpadauke? CrIc 178.<br />
Baserritar a<strong>bar</strong>kadun bat, neuk baño anatomija geijago dakijana. Mg PAb 85. Ez da bizi bere borondatez, ta<br />
aukera osoz baserritar eginda bezela? VMg V. Oneen izenak ondo dakijeez baseerritarrak, nik esan bagarik<br />
bere. fB Olg 112. Ez diñot baseerritaarrak ez diranak ez dabeela izango emen zer ikasirik. JJMg BasEsc IV.<br />
Baserritar bateri basaurdeak / egiten eutsan bere soloetan / kalte askotxu gari-artoetan. Zav Fab RIEV 1909,<br />
29. Alantxe esan daroe, baita ondo baño obeto, gure Bizkaitar baserritarrak. Añ EL 2 8. Elkarren gain bultzaka /<br />
erri <strong>bar</strong>renian / baserritarrak ziran / soka-muturrian. Echag 269. Izen onek irauten du oraindik ere Donostiako<br />
Uriaren paperetan, eta beraren mugapeko baserritarren artean. Izt C 148. Baserritar batez Esopek derraiku, /<br />
Neguko egun batez baitzen atheratu / Etxeko ingurutara / Itzuli bat egitera. Gy 161. Ai Kondesa naizen bezela<br />
baserritar neskatxatxo bat banitz! Arr GB 19s. Baserritar batzuek, euren diru-errentak eta kapoi gizenak<br />
nagusiai pagatu ondorean, erri aldera dijoaz. Zab Gabon 25. Ezik basherritar zenbait, edo artzain, edo lurlanetako<br />
langile bat atzemana bazen ezin-bertzezko premia jasaiten zuen. "Rusticus". Dv Sap 17, 16 (Ol, Ker<br />
nekazari, BiblE laborari). Emendik aurrera naiko artua ta gaztaña duben baserritarra ez dago gaizki. Sor <strong>Bar</strong><br />
100. Eta gero, zer uste lukete hoberik, baserritarrak hiritar bilaka balite, mendiak ordoki, oro <strong>bar</strong>din, legunleguna?<br />
HU Aurp 200. Arriturik egozan / baserritar biak / eta euren inguruko / gizonak guztiak. Azc PB 54.<br />
Ikusten du baserritar bat eskopeta saiatzen ari dala. Alz STFer 133. Gizon basaerritar baten ganean. Itz Azald<br />
78.<br />
(s. XX) Baserritarrak patxada geiagokoak dira jaten, edaten da izketan. Ag Kr 49. Lan gogorra da, baño<br />
baserritar geienak billatzen dute bigungarri on bat, an nonbaiten gordeta idukitzen duten ardao zatoan. Ag G<br />
22. Izkuntzaz, Henry irugarrenaren mezularia Gipuzkoan, naiz Giputzena Londresen izateko egokia; baserritar<br />
gentlemandua: burutik beatzetara gizona. A Ardi 56. Peru, bere baserritar jantzi zar ipingitsu na<strong>bar</strong>raz, Jaunari<br />
erreguka alik ondoen atara egijala arazo artatik. Kk Ab I 24. Gauza asko dakizki goizetik arratsera lurrari<br />
aberastasuna atera naian dabillen baserritarrak. Etxeg in Muj PAm 29. Ezen, zorigaitz hiriari, lan-sari<br />
handiaren gose eta egarriz, bas-herritarrak oro, edo gehienak, hiri hartara jautsiko direlarik! <strong>Bar</strong>b Piar I 193.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
194
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Baserrittarrak itxi ez aletegi ta ukullubetan lorik egitten. Altuna 101. Crauko maats-morka da, orri ta guzi.<br />
Baserritar batek eskaintzen dizu; Mistral. Or Mi VI. Baserritar bi etorri zaizkit / asnaska erdi ituan. Tx B 145.<br />
Baño aren inguruetako erritar eta baserritarren artean bizi-bizia dago aren baitako ustekida gozo-gozoa. FIr<br />
163. Eta ene herriko baserritarren ondoan, mintzaiari doazkon trebetasunetan, anitz ikastekotan nizala. Zub 93.<br />
Eta baserritar euskeldunen antzera yantzita? Gauz ona bazunan! Kk Ab II 156. Etzitaken baserritarrentzat toki<br />
hoberik egun guzietako bizigailuen, euri eta iguzkitik beiran, hiritarrer eskaintzeko. JE Ber 44. Eta bakaulkija<br />
Verona urijan eukala, Bertolda eritxon baserritar bat gerta zan aren jauregijan. Otx 11. Ameriketara baserritar<br />
yoanak zaldun-usai etorri oi bezela. Ldi IL 81. Baziran Errusin be bazter onaren jabe ziran baserritar<br />
aberatsak: onei ango izkuntzan kulak deritxoe. Eguzk GizAuz 132. Iganderoko goiz-meza entzun ondoren, bolan<br />
aritzen ziran inguru arietako baserritarrak. TAg Uzt 153. Kaletarrari esan dut, baiñan, baita baserritarrari ere<br />
ene ustez. Etxde JJ 28. Azken urteotan hain ugari argitaratu ohi diren baserritar folklorekerien ordez. Mde Pr<br />
185. Sartaldeko baserritar irlandesak. Ib. 237. Ez ditue makalak esan baserritarrak, emengo mutiko kakanarru<br />
lotsabagakaitik. Erkiag Arran 57. Oteleko morroiak, Betiondoren basarritar tankeria ikusiaz, kuartu kaxkar<br />
batera eruan eban. SM Zirik 80. Emengo baserritarrak agor-aldietan, euren soloetarako urik bear eudenetan<br />
[...]. Akes Ipiñ 21. Gizon gaztea da, euskaldun baserritar aberats baten moduan jantzirik dago. Arti Tobera 274.<br />
Poztu zaitezte baserritarrak; / alaitu nekazariak. Basarri 59. Eun kaletarrak baiño baserritar batek Jaungoikoari<br />
bialeku geixao emoten xak. And AUzta 77. Mutillak oi-dituk, ba, ontan basarritarrak! NEtx LBB 19. Baserritar<br />
tontoak holako galdera! Xa Odol 150. Basarritarrak izaten dira / bertsolari geientsunak. Uzt Sas 304.<br />
Baserritar gizajoak erabakia artu zuan, arekin joan-ta ezkutaritzan serbituko ziola. "El pobre villano". Berron<br />
Kijote 87. Literaturan, olerki batzuk menditarren eta baserritarren bizia goraipatzen baitzuten, horiek ere<br />
pastoral deitu zituzten. Lf in Casve SGrazi 7. Egia ere da horratik inguruko baserritarrek [...] ez ziotela haren<br />
euskal-saioei halako harrera ona egiten. MIH 362.<br />
v. tbn. Echta Jos 193. Jaukol Biozk 23. Enb 174. Alz Burr 16. Lek EunD 12. JMB ELG 87. Anab Poli 81. Bilbao<br />
IpuiB 49. BEnb NereA 243. Osk Kurl 113. Vill Jaink 142. Alzola Atalak 122. Basarritar: EusJok 49.<br />
(Uso adj.). "Paleto, payo, rústico" Añ. "De modales o comportamiento rústico. Ez ari izan basarrittarra"<br />
Elexp Berg. Ni poeta arlote bat naiz, poeta baserritarra. Lasa Poem 64.<br />
(Aplicado a cosas). Cf. Elexp Berg: "Basarrittarraua dok goldia baño". Altxatzen da lasterka bere eserleku<br />
baserritarretik. Otag EE 1882c, 511. Nola txit nekatua dagoen neskatilla Gamizko Portunek ez du nai ark laja<br />
dezala eserleku basarritarra. "Su asiento rústico". Ib. 535.<br />
- BAXERRITAR. (Forma con palat. expresiva). Geijagoko baga neskatillatxu onek baxerritar ezer ez ekijan<br />
bat bazan bere. Ur MarIl 102.<br />
- KALE-BASERRITAR. v. kale.<br />
baserritarkeria (V-gip ap. Etxba Eib). "Aldeanería, rusticidad. Baserrittarkerixia zuk oiñ eiñ dozuna" Etxba<br />
Eib. Euskerea baserritarkeritzat dauke oindiño euskaldun askok, eta baserritar izate ori ezta gogozko gauzea<br />
erri andietako gizon arrotxuentzat. Ag Ezale 1899, 250a.<br />
baserritartasun. Rusticidad. Basetxetarrak, nere ustez, lenbiziko a<strong>bar</strong>keta jantzitzean galdu zuten apur bat<br />
beren baserritartasuna, ta larruzko oiñzorro argitsuak jaztean berriz, ia uritartzat artu daizkegu. Ag G 95.<br />
baserritartu. Hacer(se) aldeano, casero. Euskera baserritarren izkuntza dala-ta, euskeraz itzegin nai ez<br />
dutenak asko dira <strong>Euskal</strong>errian. Euskeraz itzeginda baserritartu egingo dirala uste dute. EEs 1922, 41. En<br />
DFrec hay un ej. más.<br />
baserritu. Hacer(se) caserío, convertir(se) en caserío. Erri andietako ospe, iskanbilla, ta kateatasunak<br />
baño naiago du Munibeko Jauregi baserrituan lauki egunak igarotzea, andi-usaiak alde batera largarik. VMg<br />
V.<br />
baserritxo, baserritxu. Dim. de baserri. Ama, biurtuten naz gure baserritxora, / Zuri lagunduagaz bizi<br />
izatera. AB AmaE 379. Goi urdiñean izarrik aña / Daude zeruan aingeru, / Zabaletako baserritxoan / Bat edo<br />
bat bear degu. Ag G 76. Lekeitio-ondoko baserritxo batean. A Ardi 123. Saroi oparotsuak / kerizpe geldia, /<br />
baserritxoak nunai / ta nunai pakia. EA OlBe 63. Menditan, baserritxoak. / Baserrin, seaskatxoa. / Seaskatxoan,<br />
amak zainduta, / irriparrez lo aurtxoa. SMitx Aranz 196. Bere baserritxuan bakar-bakarrik bizi ei zan Nikolasa.<br />
Bilbao IpuiB 189. Txantxangorria kantari, / eguzkia dizdizari, / nere baserritxuari / bake gozoan geznari. BEnb<br />
NereA 138. Ez eta da elduko Bilboko beargin batek baiño geiok ia nok leuken baserritxo bat Ipiñeko bazter<br />
baten esango dauden egune? Akes Ipiñ 23.<br />
baserrizale. Amigo del caserío. Izan zaite, bai, izan / Baserri zalea, / maitetuten dozula / Zeure txabolea.<br />
AB AmaE 356. Ta onera biurtu ziranian, neria gelditu zan Donostiyan, eta Pilemon jauna berriz, baserri zalia<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
195
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
izan bada, ta erosi zituben Errezillen, Erdoiztako aldamenian, Jainkuak daki zenbat zelai, mendi ta baso. Alz<br />
Bern 51.<br />
baserrizaletasun. Amor por el caserío, por la vida rural. Berrogei ta amabi urte apaiz egin zala, ta beti<br />
agertu izan du geroztik jaun maite onek baserri-zaletasuna. Nola ez, Leaburuko Mitxelena etxean jaioa izan eta<br />
bera ere baserritar jatorra ba da? F. Labayen in Munita 7.<br />
baseta. "Bazeta (V-arr-ple-ger-m), ramas de haya o roble o castaño que sirven de suelas a la narria" A. "Baseta,<br />
contrafuerte de narria (V-ger). No es bazeta como en el texto" A Apend.<br />
basetxalde. "(V-gip), casa de aldea" A. v. basetxe.<br />
basetxe (V, G-to, S), basetze, basatetxe (Lar, Hb ap. Lh), basoetxe. Ref.: A; Lh; Etxba Eib. Caserío, granja,<br />
casa de labranza. "Casa de aldea" A. Cf. Ag G 14n: "Basetxea legoke obeto, bada erririk ezta izaten basoan,<br />
auzotegiren bat geienez ere; baña etxe bategatik bas-erri esaten oitu gera ta ala esango det nik ere, noizean beiñ<br />
basetxe ipiñtzeari utzi gabe, itz egoki ori belarrietatik sartu daikigun". v. baserri, etxalde. Tr. Documentado<br />
en autores meridionales (sobre todo vizcaínos) desde Lardizabal. No hay ejs. en DFrec.<br />
Simon zeritzan Zireneko seme edo jatorri bat bere bas-etxetik zetorren, eta Uriko atean sartzean, artu zuten<br />
gurutzea eramaten Jesusi laguntzeko. Lard 458. Basetxeetan, mendebalak putz eiten dabeneko, ke andia eiten<br />
dabe sutako egurrak. A Ezale 1897, 294b. Garagorri deritzaion baso-etxean. A Ezale 1898, 93b. <strong>Euskal</strong>dunari<br />
bakean izten baiako bere basetxe ta txabolatxoetan, poz-pozik bizi da bere lur, soro, baso, bei, ardi, auntz da<br />
beorrai begira. Ag AL 48. Ondartzatik urre-samar egoan Lamiaran eritxon baso-etxe bat. Echta Jos 29. Toki<br />
aien <strong>bar</strong>ruan zer zegoan jakiñ bearrik bai al da? Basetxetakoak badakite, baño ez itxastarrak. Ag G 15. Azkue<br />
jaunak lana erruz egin du euzkel itzak biltzen erriz erri ta basetxez basetxe. Ayerb EEs 1914, 230. Izagirre,<br />
nunbait ere basetxe asmo berrikoren bat edo goratzen ari da-ta, Cataluñiatik oilo beltz batzuk --Gallinas Prat--<br />
ekartzeko ustean omen dabil. A Ardi 140s. Maizter edo errenteru jarri zan erriko basetxe baten. Kk Ab I 40.<br />
Esan biezate gure basetxetako sukaldetzaz bestez non entzun al litzakeen ama ta semetxoen arteko mintzaldi au<br />
bezelakoa. Lh Itzald II 113. Malentxu ederra alaiki / gurasoekin bizi zan / basetxean. Jaukol Biozk 40. Arek<br />
zugazti eder arteko / Basetxe zuri egoki. Enb 39. Basetxe aurreko larriñoan lanean ari dira. Zait RIEV 1933, 60.<br />
Erriko lantegiak, basetxetako soroak baño geiago ematen omen-ziteken. Lek EunD 15. Bidal itzatzu gizaldeak<br />
inguruko erri ta basetxe oietara yoan ta <strong>ostatu</strong>a billa dezaten. Ir YKBiz 209. Basetxetikan goralde / baldin<br />
badute iturria, / abizenez dezu Iturbe / an sortua dan sendia. Monzon Urrundik 133. Zezeaga basetxeko garisoro<br />
albotik igarotzean. Etxde AlosT 15. Zuberoako basetxeok ez dute <strong>Euskal</strong>erriko beste alderdikoen<br />
liraintasun eta apaingarririk. Etxde JJ 8. Iñon be galdu <strong>bar</strong>ik eldu zirean euren basetxe maiteraiño. Bilbao<br />
IpuiB 215. Eta kantu gozoak kantari ez ebazan eroan ba basoetxe polit-polit bateraiño? Ib. 213. Ezker-eskubiko<br />
errixka ta baso-etxeak aldatzen ziran. Anab Poli 51. Gardata auzuneko basetxe zuriak, alai ta baketsu, urira<br />
eldu aurretik agur-egitera txeratsu bidera etorkiguzan. Erkiag Arran 11. Eskuen eroian aterkie gora yaso ta<br />
kurutze bat egiñez, bere basetzeari betiko agur egin eutsela. Akes Ipiñ 9. Basetxe urrunetako gaindegiak kedario<br />
daude dagoneko. Ibiñ Virgil 33. Gizonaren nausitzak errenkuraz beterik dauzka basetxe bateko abereak.<br />
MEIG I 175.<br />
v. tbn. JBDei 1919, 234. Altuna 55. EA OlBe 15. Gand Elorri 109. Osk Kurl 91.<br />
basetxetar. Casero; rústico, aldeano. v. baserritar. Azoka ta dema zalea da euskaldun basetxetarra. Ag G<br />
79. Basetxetarrak, nere ustez, lenbiziko a<strong>bar</strong>keta jantzitzean galdu zuten apur bat beren baserritartasuna, ta<br />
larruzko oiñzorro argitsuak jaztean berriz, ia uritartzat artu daizkegu. Ib. 95. Itz berri berriak sumatzen baño,<br />
lengo zarrak, basetxetarrak esaten dituztenak biltzen eta erabiltzen lan eta ardura geigo artzen degu. Ayerb EEs<br />
1914, 230. Bañon neskatx basetxetar on oneri iñongo atzerritarrek begirik ere ezartzen dionik ez uste izan.<br />
JBDei 1919, 279. Udagoienean errezago da basetxetarrak etxean baño basoan aurkitzea. Larrak EEs 1927, 93.<br />
basetxetxo, basetxetxu. Dim. de basetxe. Basetxetxubak edur iduriz, / Tellatuetan uso zurijak. Enb 61.<br />
Negu bildurrez basetxetxuan / Lumak astindurik nago. Ib. 195.<br />
basetze. Desierto. v. basamortu, etze. Emazte zapuzti eta liskartiarrarekin baño, / basetzean bizitzea obe.<br />
'In terra deserta'. Ol Prov 21, 19 (Dv mortuan, Ker basamortuan).<br />
basetze. v. basetxe.<br />
basezpel. Bonetero (arbusto). "Bonnet de prêtre" Dass GH 1921, 731. v. basaerramu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
196
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
baseztatu. Neol. creado por AG hacia 1896: "Baseztau (enfangarse), de bas (fango)" (AG 556; v. NeolAG).<br />
basezti. v. basaezti.<br />
1 basi (V-ple-ger ap. A), bazi (V ap. A). 1. Salsa. "Salsa, unto" Zam Voc. "Bazi obeagaz yaten dok ik" esan<br />
neban ixilik. "Con mejor salsa". Or Tormes 81. Katalin onek, etxera eta, / garbitzen du zartagia, / deabrûk ere ez<br />
luke jakiñen / zertaz egin dun basia. Or Eus 334. Urbildu onara: yan ogia, ta otamena bazian busti ezazu. Ol<br />
Ruth 2, 14 (Dv minagrean, Echn ozpinean, Ker saltsan).<br />
2. Baño. Cf. basitu. Susana bi neskatxa bakarrekin sartzen zala, sagastian basi edo bañu bat artzen asi zan,<br />
bero ari baitzun. Or MB 246. Bein, basia artzen ari nintzala, aitak nigan giza-suma ta eziñegona auteman<br />
zularik, ikotika ioan zan amari adieraztera. Or Aitork 41.<br />
- BASI-BASI EGIN. v. basitu.<br />
2 basi (Lar, Hb ap. Lh, H). "Asqueroso" y "astroso" Lar. Harriet lo relaciona con basa: "Basia (V), id. basa,<br />
sale, malpropre".<br />
"(AN-gip), (mujer) abandonada" A. Gero utzi, lasai, basi, lastaira, banarrota, ballesta, zarabanda izatera<br />
bat etortzen dan bidea. M.A. Iñarra Ezale 1897, 340a.<br />
basi. v. 2. bazi.<br />
basialdi. Baño. Eman ere zidan gogoak basialdi bat artzea, aditu bainun basitu izena artatik zetorrela<br />
grekoan balaneion, <strong>bar</strong>neko kezka aizatzen dulako. Or Aitork 237.<br />
basi-angles. "(S; Foix), étoffe dont les deux côtés ont un dessin différent" Lh. Cf. basi-nabas.<br />
basidi (Dv, A), basa-idi, basoidi. Búfalo; bisonte. "Buffle, bœuf sauvage" Dv. "Basidi (?), búfalo" A. <br />
Zaldiek laster-egin othe dezakete hartsuetan, edo iraulden hari othe daiteke basidiekin? "Bubalis". Dv Am 6, 13<br />
(Ol idiek, Ker zezenakaz). Orena eta orkhatza, basidia, oren-ahuntza, basahuntza, oriza, jirafa. "Bubalum". Dv<br />
Deut 14, 5 (Ol basidi, Ker basoidi). Basa-idien ihizia da hango jostetarik ikhusgarriena. Prop 1884, 122. Zortzi<br />
urte ta erdi daroaz agintaritzan, da bitarte orretan 25.370 patari txiki ta andi il ei dauz; euren artean bale edo<br />
baloi bat (itxasaberea), baso-idi edo bisonte bi ta iru artz. Ezale 1897, 47b. Basa-idiaren adarrak lez da<br />
arentzat. Ker Num 23, 22.<br />
Ganado bovino salvaje. Cf. basabehi. Ayax aipatuuk yeikita adarretik eldu basa-idiari, ta gorotza ttukatuz<br />
ola esan zien Argeitarrai. Or LEItz 37. Amazazpigarren eguna onezkoa duzu matsondoak landatzeko, basa-idiak<br />
ezitzeko eta geiagarritzat oialak euntzeko. "Prensos domitare boues". Ibiñ Virgil 75. Eguraldi txar eta eguzki<br />
beroaz gaiñera, basidi ta auntz zitalek lardaxkatu oi dute. Ib. 90.<br />
basidisko, basa-idisko, basoidisko. Novillo salvaje. Badaukaguz oneez ostian zortzi basa-bei, ta basaidisko<br />
galant bat. Mg PAb 109. Probinzia onetako plazaetan jokatu oi diran bertako baso-idiskoak arrapatzen<br />
ere, guztiz portitzak eta txit azkarrak dira Gipuzkoako mendi mutillak. Izt C 250.<br />
basihize, -hizi. v. basehiza.<br />
basihizi. v. basehiza.<br />
basikeria (Lar, Aizk A (-keri)). "Bascosidad", "porquería" Lar. "Suciedad" A. Cf. 2 basi. Eta nola<br />
Komunio Santuaren gozotasun, eta atsegin garbiak artuko ditugu, biotza, ta gogoa emengo basikerietan eta ezer<br />
ezean dauzkagula? AA I 415.<br />
basiko. v. basapiku.<br />
basilar. v. basailar.<br />
basilika. Basílica. Ondorengoetan, gaztelua bota zanean erituba izan zan lekuan kapilla edo basilika<br />
dioten eleizatxo agiri bat egin zan. Aran SIgn 9. Basiliketako ezkilak Ama Birjiñaren ederrean Agur Mari<br />
otsegiten asi zirenetik. Or Mi 71. Erakusmeneko Basilika ori, ingelesak egiña dala da esatea, Baionako<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
197
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
katedralaren antzekoa baita, aek egiña. Erkiag Arran 195. Mertxe Zabalarekin egin zituen Begoñako gure<br />
Amaren basilikan esposarioak. Arti Ipuin 77.<br />
basilika. v. basilisko.<br />
basilisko (Lcc), basilika. Basilisco (sentidos prop. y fig.). v. herensuge. Pozoina dute begietan eta ahoko<br />
hatsean, basilikek bezala. SP Phil 262 (He 264 basilika sugen kontuan, Echve Dev 302 ersugiak edo<br />
basiliskoak). Zenbait basilikek aurthikitzen badio behatze lizunik, amoriozko begiztatzerik, haren bihotza errazki<br />
atzematen da eta pozoatzen. Ib. 372 (He 375 suge). Basilisko edo ersugeagatik esan oi da: baldin gizonari<br />
lenago begiratzen badio, ikusiarekin iltzen duela. Cb Eg III 239. Baña guenian sugiak legez jango deutsu zeure<br />
<strong>bar</strong>ruba, eta ersuge edo basiliskuak legez, beteko zaituz benenoz. Astar II 130.<br />
basiloi. v. basailora.<br />
basilora. v. basailora.<br />
basin. v. bazin.<br />
basi-nabas (S ap. Lh), basi-nahas (S ap. Lh). "Étoffe dont le revers n'est pas pareil à l'envers et où les raies ne<br />
sont pas saillantes" Lh. "Tissu mi-laine, mi-coton" Ib., que cita a Foix en las dos acepciones. v. basi-angles.<br />
basinusi. v. BASO INAUSI (s.v. 1 baso).<br />
basipizpiku. Vicario de obispo. "Chorepiscopus, iphizpigu laguna, basiphizpikua, basa herriko iphizpikua"<br />
Urt V 4.<br />
basiraunbelar. "Amaranthus luteus, basiraunbelhárra" Urt II 7.<br />
basisi (G-goi). Nombre de una planta. "Biotz-errea sendatzeko basisi-belarra auan txetu eta aren izardia<br />
tragatu, belarra kanpoa botaz" (G-goi) Arin AEF 1980, 65.<br />
basitu. 1. "Ensuciar" Lar. Cf. 1 basi. "(V), embadurnarse" A.<br />
2. (AN-larr; A Apend). Mojar(se), empapar(se); bañar(se). "Calarse" A Apend. "Basitu, pasarse por la<br />
humedad. Aurtengo eurite onek artoak eta gariak basitu ditu" Asp Leiz. Errege, eure eskuetan artu eikek<br />
neure odolaz bustiriko lur-zati bat eta beraz begia basitu-ezkero, osatuko iak. A Ezale 1897, 110b. Eman ere<br />
zidan gogoak basialdi bat artzea, aditu bainun basitu izena artatik zetorrela grekoan balaneion, <strong>bar</strong>neko kezka<br />
aizatzen dulako. Basiturik ere len bezala gelditu nintzala aitortzen diot Zure errukiari. Or Aitork 237. Aruntzago<br />
derama / ondasunen mendira, / egarria, basituz, / kentzen dun iturrira. "Del gozo fiel las baña". Or in Gazt<br />
MusIx 93.<br />
3. (V ap. A), bazitu (V-ger ap. A; A DBols), bazi (V-ple ap. A). "Untar, rebañar platos, etc." A.<br />
4. (Sust.). "Basitu bat artu, tomar un baño" (G-to) Or Eus 334n.<br />
- BASI-BASI EGIN. "Basi-basi egin, calarse. Danau basi-basi eginda nator" A Apend. "Basi-basi egin, mojarse.<br />
Basi-basi egiñik etorri giñen menditik" Asp ANaf. v. BASA-BASA EGIN (s.v. 2 basatu).<br />
1 baska (V-gip ap. A; H). Lodo, fango; lodazal. "Fange" H (que cita a Cb). "Cieno" A. Infernua karzela<br />
guziz illun izugarri bat da, loiez, atsez ta kiratsez betea [...]: baska artan [kondenatuak] demonio guziakin naste<br />
daude. Cb Eg I 219.<br />
2 baska (Lar, H (G)). "Junta, congreso de personas, batzarrea, biltzarra, bilguma, bilduma [...]. Item baska,<br />
baltsa" Lar.<br />
3 baska (V), baxka (G-nav). Ref.: A; Ond Bac (baxka). Chambra, especie de blusa femenina. "(Vc), chambra"<br />
A. "Una prenda femenina, que cuelga de los hombros a la cintura. La "basquiña" castellana cuelga de la cintura"<br />
Ond Bac 404.<br />
4 baska (Lar, Hb ap. Lh). "Bascas, viene del Bascuence aska, lo mismo que asnaska [...]. Baskak, goragaleak<br />
[...], narrioak" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
198
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
baska. v. bazka.<br />
baskaigu. v. bazkagia.<br />
baskaldu, baskari. v. bazkaldu, bazkari.<br />
baskalgai. v. bazkalgarai.<br />
baskalgrai. v. bazkalgarai.<br />
baskatu. v. 1 bazkatu.<br />
baskatze. v. bazkatze.<br />
baskilla (V-gip). Basquilla (enfermedad de las ovejas). "Bai, bai, ori baskillia dok, neuk ekarriko juat bakunia<br />
ta bakunau eingo jittuau" Elexp Berg.<br />
baskina (-iña Lar, Añ), bazkina. "Basquiña" Lar y Añ. Emaztiak oialezko ta merinozko baskiñekin,<br />
neskatuak korpux mangua aneria ta oraziorekin ta erraien <strong>bar</strong>na bilua ongi biurtrik, zinta moxkuekin. Garral<br />
EEs 1921, 106. Heldu naiz, heldu, haurra; bazkina hunen sartzeak emaiten baitazkit lanak! <strong>Bar</strong>b Sup 17.<br />
basko (A). "Vascongado [...] (E 3). En ningún otro documento de cierta antigüedad he visto la palabra basko o<br />
vasco, que parece ser extraña a la lengua" A. Es muy probable que en Dechepare --y seguro en el ej. de Moguel--<br />
basko aluda exclusivamente a los vascos del Norte; cf. el uso romance de vasco, usual, en siglos pasados, con<br />
este mismo valor. Zeren baskoak baitira abil, animos eta jentil eta hetan izan baita eta baita zienzia guzietan<br />
letratu handirik. E 5. Eta baskoek, berzek bezala, duten bere lengoajian skribuz zerbait doktrina. Ib. 7. Lehen<br />
inprimizalia heuskararen hura da; / basko oro obligatu iagoitikoz hargana. Ib. 261. Baskoak orok preziatzen, /<br />
heuskara ez iakin harren; / orok ikhasiren dute / orai zer den heuskara. Ib. 255 (cf. nota del editor: "ez iakin<br />
harren: ez, noski, baskoek, baizik baskoak preziatzen dituztenek; ohar, halere, XV, 6k ez dioela bascoac, baizik<br />
heuscaldunak. Biak bat dira"). Erosiko ditut, topau aldaidazan, basko ta kiputzeko liburubak bere, euskera guzti<br />
guztietakua aituteko. Mg PAb 187.<br />
basko. v. bazko.<br />
baskoi, baskon, baskoin. Vascón. Lau adreri oiek baskonak, <strong>bar</strong>duloak, karistioak eta autrigonak ziran.<br />
Eta atzenik, danak batera, euskaldunen izena artu zuten. JMB ELG 95. Baskonak oraingo Napar-lurretan, gutxi<br />
gora-bera, bizi ziran. Ib. 96. Kantauriarrak, baskoinak, <strong>bar</strong>duliarrak [...] euskaldun zirela dirudi. JMB LEG<br />
107.<br />
baskokeria. Cosa típica del País Vasco (en sdo. peyorativo). Elezahar horietan bait dago <strong>Euskal</strong> Endaren<br />
egiazko folklorea eta ez bakarrik Pernando Amezketarraren ipuinetan, edo pilota, fandango, mus eta beste<br />
baskokerietan. Mde Pr 265.<br />
baskondar. Vascón. v. baskoi. <strong>Euskal</strong>errian sartu ziran euskal sendiak auek dira: Baskondar<br />
deritzatenak... EgutAr 16-8-1963 (ap. DRA).<br />
baskotar. Vascón. v. baskondar. Hango jendeak noizbait deitzen ziren Kantabresak, Valzontarrak,<br />
Vaskotarrak, Baskotarrak eta Bizkaitarrak. "Cantabres, Valcons, Vasques, Basques et Biscains". ES 110.<br />
baskula (V-gip ap. Elexp Berg). Báscula. Alde batean, baskula aundi bat dago, erdi erdian. Ementxe<br />
egingo ditue pixau burdiñak, txatarrak, loroak. Erkiag BatB 121.<br />
Báscula de un arma. Eskupetiak baskulan daroian zenbaitx pieza txikiren artian boizetia deitzen jakon bat<br />
eruaten dau. SM EiTec1 s.v. boizeta.<br />
baskulagin. "Uno de los principales oficios de la manufactura de escopetas. Aranbeltz anaiak, baskulagiñ<br />
onenetarikuak" Etxba Eib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
199
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
basle. v. <strong>bar</strong>le.<br />
basme (BN-baig; H), basne (BN-baig). Ref.: A; Satr VocP (basne). "Basmea (BN), inflammation d'une blessure.<br />
Basmiak hartzea, s'enflammer, s'envenimer" H. "Basme (BN-baig), serosidad, líquido que sale de las ampollas"<br />
A. "Tumor; bulto" Satr VocP.<br />
basmia (det.). "Basmia, Ketell, (Kessel, caldera)" Deen I 332.<br />
basmubelar. v. PASMO-BELAR (s.v. 1 pasmo).<br />
basne. v. basme.<br />
basner (V-ple ap. A), basnero (V ap. A). "Escobón que sirve para limpiar el horno. Es de las pocas palabras<br />
cuya R final es suave" A.<br />
1 baso (V, G, AN, B; Lcc, Lar, Añ, Dv, H, A DBols, Zam Voc). Ref.: A; EI 198; Satr VocP; Iz ArOñ, To, Als<br />
(aita); Etxba Eib; Holmer ApuntV; Gte Erd 247; Elexp Berg.<br />
Tr. Documentado casi exclusivamente en textos meridionales; al Norte, sólo se encuentra un ej. de Etcheberri<br />
de Ziburu, y otro en el libro de cuentas del herrero de Valcarlos (cf. tbn. infra HeH Voc); tbn. en algunos autores<br />
modernos como Mirande o Xalbador. En DFrec hay 58 ejs., dos de ellos septentrionales. Bosque; monte,<br />
terreno salvaje, no cultivado. "Bosque de árboles, basoa" Lcc. "Monte, basoa" Ib. "Montaña, basoak, montañea"<br />
Ib. "Emboscarse, basoan <strong>bar</strong>ruan sartua" Ib. "Basoak, arboledas o robledales" IC II 240. "Bosque", "montazgo,<br />
los montes", "monte de árboles", "floresta", "selva" Lar. "Basoa, mortua, bortua, eremua" HeH Voc. "(V, G),<br />
forêt; montagne à Dorrau (Torrano)" Dv (la información sobre Torrano está tomada de Orreaga 41). "Bois, forêt<br />
(V); montagne (Lar, Ast)" Ib. "Désert" H. "Arbolado próximo a un pueblo, en contraposición a mendi, que es la<br />
sierra" Satr VocP. "Baso utsean bizi da (V-arr, G-azp, AN-gip, B), baso batean bizi da (G-azp) [...] baso itsu<br />
baten erdian jaioa da (G-nav)" Gte Erd 247. Cf. DRA: "Basabil, monte redondo. Crónica de I<strong>bar</strong>güen, Cuaderno<br />
115 (Lezama Legizamón, 4)". En muchos puntos correspondientes al tipo acentual I o central-occidental (v. FHV<br />
565 ss., y ASJU 1972, 110-120), baso 'bosque' posee una modalidad de acento normal o no marcada (basuá),<br />
distinta de la de baso 'vaso' [= 2 baso], anómala o marcada (basuà). v. oihan; basamortu.<br />
Sancio Basoraco (1072). Arzam 156. Furtunius Uassoco (1099). Ib. 156. Miquele Bassoquo (1258). Ib. 156.<br />
Poblo en Basoco echea (1475). Ib. 156. Basoan neurau bakarrik nago. Lazarraga 1172r. Ez geiago nik egin ez<br />
dot / zure basoan egurrik. Ib. 1195r. Basoa ta ibaia auzo / au ez daben etsea gaso. "Monte y río vecino, casa que<br />
esto no tiene perversa". RS 6. Andra eskondua basoan <strong>ostatu</strong>a. "En el monte". Ib. 110. Etxera orduan basora.<br />
RG A 1. Arrañak ere iauzi / ziren paguz urean: / abreak basoan eta / egaztiñak airean. EZ Noel 54. Errazago da<br />
kontatzea eguzkiaz dakusgun lausoa, zeruko izardia, ondarreko are xea, basoetako ostoak, ezen ez eskola<br />
oietako argi andi eta azken-gabekoa. Lar SAgust 9s. Beti bigar, beti bigar ezten onela bizi bear: gere zaiñak egin<br />
dira, basoan zotzak bezein igar. Aq pág. 48. Basoan arkitu zuen agaien batez baliatzen zela. Mb IArg I 535. Au<br />
esatearekin orra non sei lapur basotik irten, da zuena kendu, ta loturik basoan utzi zuten. Cb Just 69. I<strong>bar</strong> ta<br />
madura lau, baso ta txara / atozte, atozte ni gana zeranak. GavS 18. Urliaren basotik egurrak ostuteko. CrIc 66.<br />
Irten zuten alkarrekin basora. Mg CC 132. Otso gose danak urten darua basoti ardi billa. Mg CO 50. Orain<br />
esan biar deutsudaz, baso onetan dagozan abe, abetxu edo arbola ta arbolatxuben izenak. Mg PAb 187. Baagoz<br />
inguruban usa edo erri-basuak, baña aristijak batzuk, bestiak artaadijak, ta ezin leje oneetan kalterik. Ib. 110.<br />
Baso batean zeuden alkarren ondoan pagoa ta kañaberea. VMg 79. Joan zan basoan ardiak zaitzen zegoan<br />
mutill bategana. Ib. 52. Arkitu zuen gizon bat basoan egurra egiten. AA II 44. Erromedija batzuk egiten dira<br />
Errijetako Eleiseetara. Baina geijeenak basoko edo mendiren bateko Ermitara. fB Olg 106. Ta goisago<br />
amaituten zitubeen solo ta basuetako biarrak. JJMg BasEsc 95. Otsoa dabil basoetan / basterrak guztiak<br />
galduten. Zav Fab RIEV 1907, 533. Sarri ez geatzik bat bakarrika / basoan utziko zutik. It Fab 144. Baso aetan<br />
arkitu zituen zuaitz eldutakoakin bakarrik egin zitezkeala zortzi eun ontzi andienetakoak. Izt C 136. Bere seieun<br />
gizonekin baso batera irten zan. Lard 172. Basherria, basoan edo aldaratua den herria. HeH Voc. Denbora<br />
artan baso aietan ugari oi ziran basurde, basauntz, otso eta artzak hilltzera. Arr GB 101. Irrutira agiri dira<br />
sugar aundiyak, basotan (Torrano, G-nav). Orreaga 41 (hay mendi en todas las demas versiones, menos en Aria<br />
(Ae), donde se emplea oianenartean). Antxinako denboretan txit zan baso itxia mendi onetan. Zab Gabon 85.<br />
Baña norbera badago / Baso baten bakarrik, / Samurtzen da arimea, / Gaba dala jakiñik. AB AmaE 384. Irten<br />
zan Santua gabaz etxe inguruko basora. Bv AsL 153. Eta bigar egun sentirako Lakiola basoan daukaten<br />
txendorrean egon nai nikek. Apaol 102. Basoko eiarako bi partadera pare kloskeruaindako. HerVal 230. Baso<br />
guztiz itzal bat / begien aurrean / egoan, landuteko / guztion artean. Azc PB 316. Neure burua zan lengo urtean<br />
/ ule baltzezko basoa. Ib. 349.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 200<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(s. XX). Batzuk baso zugaztitsuen <strong>bar</strong>ruan, beste batzuk mendien egaletan. Ag Kr 6. Eguzkia, odeiak,<br />
basoetako txoriak, eta lurreko pixtiak meza entzuten. Goñi 113. Baso, mendi ta solo, etxetik legua laurengo<br />
ingurua, beria eban Darik. Echta Jos 308. Ta otsoari jarraika artzaiaren zakurra, zaunka ta zaunka, basoetako<br />
oiarzunari jaiki eraziaz. Ag G 155. Ta erosi zituben Errezillen, Erdoiztako aldamenian, Jainkuak daki zenbat<br />
zelai, mendi ta baso. Alz Bern 51. Canada ta <strong>Euskal</strong>erriko mendi-basoen antza. A Ardi 58. Oian edo baso<br />
sarratu zabal andijak egozan. Kk Ab I 114. Zorrak garbitzeagatik edo, moztu zetuztean nonbait basoak. Mok 14.<br />
Emetik urrun eztagon oian (baso) baten iru txinddi edo diru dagoz. Altuna 105. Otsoak baso baltzara... / azeri<br />
zarrak lexara... / Guk maite daigun Euzkera, / geure Asaben izkera. Enb 146. Laister, laister, maite, ez nauk<br />
beiñere atzemanen: baso ospelean aritz ni biurturen. Or Mi 39. Izpi-zurbillak dizdiz dagije baso erdijan, / Ilargi<br />
orrek eztau itxartu artzain-zolija. Laux BBa 38. Txikotez besubetatik lotuta baso andi batera eruan eben. Otx 91.<br />
Bazter beraietan baziran zenbait artzain, gauaz basoan beren artalden zai zeudenak. Ir YKBiz 21. Burni-Gurutze<br />
gora, Atako zelaia: / baso artan badago egur ta zurgaia. Or Eus 249. Argi-lanbro zerbelean bilduta agertzen<br />
ziran illargipean mendi ta basoak. TAg Uzt 250s. Corcegako nekazariak beren lurrak iñaurkiñez ondu-bearrik<br />
ez izateko, oso asmaketa jasoa dute. Basoari su eman, eta bapo! NEtx Antz 135. Alemaniko "Oian beltz"<br />
deritzan baso ikaragarrian debekatua dago zigarroa piztutzea. Munita 139. Geienak soillak dira Andesetan,<br />
larru gorrin azaltzen dira, bañan kapea duten mendik baso ederrez jantzita, zugaitzpean kapea madul azi dediñ.<br />
JAIraz Bizia 80. Ankapian artzen zittun erri ta lurrak, baso ta uztak errez ta kiskalduz. Etxde AlosT 38. Haien<br />
jaurerriak bere muga badu ordea; baso ahaltsu, oihan indartsu, beldurgarri ilunak egiten duen muga. Mde Pr<br />
117. Egiarako bidea argitzeko argizagi bat daukagu; eta baso itoa ta piztiduna da igaro bear dugun oiana. Txill<br />
Let 133. Julitxo ta Libetxo baso sakon-sakonean, bakartade bildurgarrian, dakusguz <strong>bar</strong>riz be. Bilbao IpuiB<br />
213. Auzotegiko ogetamazortzi etzagunek arkalen artean eukiezan basoai esaten yakien kofradi-basoak. Akes<br />
Ipiñ 25. Basoan gauean hartu dugun ihiza. Arti MaldanB 196. Baso galduen erdian. Gand Elorri 38. An<br />
palmera-baso arrigarria dago, milloi bat palmera baño geiago. Anab Aprika 43. Mendiko baso ainubean<br />
txirristaka darion iturburura io arte. Zait Plat 25. Arrizko basoa dirudian [uri] orren inguru batean, ibai naikoa<br />
urtsua doa. Erkiag BatB 119. Belaze eta sagasti kaxkarrak; txarik edo basorik ere ez. Salav 10. Arkaitz eta baso<br />
durunditsuak <strong>bar</strong>na nabillela dirudit dagoneko. Ibiñ Virgil 63. Lotan zegoen baso itzala / txori soiñuz esnatzean.<br />
NEtx LBB 338. Aspertu ezin ango / baso bikañetan, / exerita jarriak / paguan zañetan. Uzt Sas 356. Ahots hau<br />
galduko zen mendi basoetan. Xa Odol 317. Bere gorputzari basoan lur-emateko agindu omen du testamentuan.<br />
"En el campo". Berron Kijote 133. Ikus, su txiki batek nola sutan ipintzen duen baso haundi bat! IBk Iac 3, 5 (Lç<br />
egurtze, TB egur, Dv, IBe oihan, Ol oian, Ker basotzar). Peru jatorra, Basarteko Unibersitatean ikasia,<br />
mendiak hazi eta basoak hezia. MIH 168.<br />
v. tbn. Astar II 158. Añ EL 2 151. Urruz Urz 21. Itz Azald 105. Inza Azalp 32. Jaukol Biozk 69. Aitzol in Laux<br />
BBa X. Ldi BB 26. Eguzk GizAuz 122. EA OlBe 24. Erkiag Arran 10. SM Zirik 86. BEnb NereA 99. Basarri 75.<br />
And AUzta 74. Osk Kurl 147. Vill Jaink 35. MAtx Gazt 39. Gazt MusIx 181. Etxba Ibilt 461. Alzola Atalak 48.<br />
Azurm HitzB 39.<br />
Desierto árido, yermo. v. basamortu. Israeldar guziekin eremuz-eremu ta basoz-baso Jangoikoak berezi<br />
zien bazter on baterako bidean zebillela. Mb IArg I 389. Nor dela uste dezue [...], bere basotik etorri ta<br />
Jordango bazter orietan sermoi ta prediku hari den gizon hau? Ib. 69. --Non bizi oi zan [San Juan Bautista]? --<br />
Eremu ta basoetan, bere gorputza lazki nekatzen zuala. Ub 75. Jainkoaren amorez nekezko biziera bat egitera<br />
mendietara ta basoetara baztertzen ziranai. Ib. 46s. Aren soñekoa zan gameluaren illezko zamarra bat: janaria<br />
basoko langostoak, eta aitzetan arkitzen zuan eztia. AA III 535. Agar Ber-Sabee basoan alderrai ibilli zan. Ol<br />
Gen 21, 14 (Dv mortuan, Ker, Bibl basamortuan). Israel erriak ere basoan aragia irrikatu zulako ez-baiña<br />
Iainkoaz marmari egin zulako gaiztetsi zun Iainkoak. Or Aitork 282.<br />
- BASOA EGIN. a) "Basu/a eiñ, talar el bosque" Iz ArOñ.<br />
b) Plantar un bosque. Basoa egitera zoazenean, ondo egiteari begiratu lenengo; ez asko egiteari. Ondo<br />
basotu badezu [...]. Munita 136.<br />
- BASO-ALDE. v. basalde.<br />
- BASO-ASTO. v. 1 basasto.<br />
- BASO-AZTERLARI. Montero. Ori baño geijago ezpadakardazu, ni nas arotza, argiña, itzaña, atxurlarija,<br />
baso-azterlarija, ta errazago ikasten dira zure biarginzak niriak baño. Mg PAb 48.<br />
- BASO-BASOAN. En medio del bosque. "Baso basoan bizi da (V-gip)" Gte Erd 247. Baso-basuan jaioriko<br />
andratxu bat baño enozu ni, ta baso-basuan azirikua, eta eztakit, beraz, zer gauza berezirik aurkittu ixan dozun<br />
nigan bakaldun-leku onetan bixi ixaten ni ona ekarteko. Otx 130. Urretxindor kantaria, / baso-basoan gordia... /<br />
gau eta egun ospatzen da ari / maiteñoa ta kabia. SMitx Aranz 189.<br />
- BASO-BAZTER. v. basabazter.<br />
- BASO-BIZITZA. Vida silvestre. Alan umildu eban Manases [...] ta Nabukodonosor [...], bata katibu<br />
Babiloniara eroanik ta bestea abere baten anztera baso-bizitza egitera ekarririk. Añ NekeA 225.<br />
- BASO-EPAIKETA. "Desmonte, baso epaiketa" Lar. "(Hb), déboisement" Lh.<br />
- BASO-GUDARI. v. basagudari.<br />
- BASO INAUSI (V-ger-m-gip ap. A; basinusi Vc ap. A). "Bosque talado" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
201
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BASO-JABE. Propietario forestal. Baso jaube batzuk, ta monteru esaten jakuen baso-jaole batzuk, txito dira<br />
estubak. fB Ic II 156. Baso-jabeak diru-egarri dira; larrutu dituzte mendi ta basoak. Munita 22.<br />
- BASO-JAGOLE. Montero. v. basozain. Baso jaube batzuk, ta monteru esaten jakuen baso-jaole batzuk,<br />
txito dira estubak. fB Ic II 156. Alako baso-jaube, ta baso-jaolak bijotz gogorra ta kodizija sikuba aituten<br />
emoten dabeela. Ib. 157.<br />
- BASOKO. a) Silvestre. (Sólo incluimos aquí los ejs. más adjetivados). Sagu bi zelai baten / Egozan gauzak<br />
esaten; / Bata zan basokua, / Bestia etxekua. Mg PAb 96. Sagutxu basokua. Ib. 99. Irten zuenean Katuak, biurtu<br />
zan Etxekoa Basokoaren billa. VMg 12. Katu Eizari basokoa. Mg ib 107. Landarak izateko ereiten diran aziak,<br />
batzuetan basokoak izaten dira, makatzak, gizonak landu gabekoak. EEs 1916, 282. Nekazaritzako landareak<br />
lurra jan egiten dute ta ongarriak eskatzen dituzte. Zuaitzak batez ere basokoak, mendikoak, aberastu egiten<br />
dute. Munita 139.<br />
b) Falso, ilegítimo. v. basaerrege, basamediku, etc. Basoko erregea, / Karlos bizar gorri, / Majestade<br />
aundia, / gaur agur zerorri: / Isabelen tronuan / nai badezu jarri, / Madrilla joan oi zera / ametsetan sarri.<br />
Echag 161.<br />
- BASO-KOIPETSU. "Domingo de Febrero siguiente a Santa Agueda, en que en el Duranguesado se va al<br />
monte a comer tocino, chorizo, etc." Garate 5. a Cont RIEV 1935, 349. Baso-koipetsu Euzkadiko oitura zarra<br />
da. Aratoste-aurreko lenengo igandian baserrijetako neska-mutillak oittuten dabe mendi tontorretara juatia [...].<br />
Bertan suba egin eta azkarija gertuten dabe, danok alkarregaz azkaltzeko. Euzk 1931, 557.<br />
- BASO-KONEJU. v. basakoneju.<br />
- BASO-LAN (G-to, AN-larr; basalan V, G, AN), Ref.: A (basalan, basolan); Asp Leiz2 (zurra). Trabajo que se<br />
realiza en el monte. "Yten da en data 36 reales de vellón pagados por el jornal de 6 oficiales carpinteros que se<br />
ocuparon en el derribo y corte de pie de la referida partida de material de madero y basalan, esto es de poner en<br />
estado para su conducción" (Lasarte, 18-4-1770). Libro de Cuentas de Fábrica, fol. 136v. (Archivo Parroquial de<br />
Lasarte). "Basalan (Vc, G, AN, Añ), 1.º desbaste de árboles cortados en la selva. 2.º confeción de carbón" A<br />
(pero no lo encontramos en Añ). "Basolana bezelakorik ez da yendea zurratzeko" Asp Leiz2 s.v. zurra.<br />
Baso-lanean bezain nagusi, soroko jardunean ere; aizkoran bezain trebe, laiaketan eta goldea erabiltzen.<br />
TAg Uzt 158. Neurri auek baso-lanetan eta neurketan oituta daudenak eman dizkidate. Munita 81. Soloetan<br />
arazorik ez eukienetan, gizonezkoak baso-lanari egiten eutsien, batzuek artzaintzan, ikezginen besteak, beste<br />
batzuek <strong>bar</strong>riz iketza oletara ekarten. Akes Ipiñ 22. Soloko bearraz ganera baso-lan batzuk be ein bear zituzen<br />
Gergoriok. Ib. 33.<br />
(Fig.). Badira gizon batzuek añ landugabeak, edo zuek esan oi dezuen bezala, baso lana ere artu bageak.<br />
AA II 98 (parece querer decir 'sin desbastar'; v. supra).<br />
- BASO-LAPUR. v. basalapur.<br />
- BASO-LARRUTZE. Tala de bosque. Las Hurdes-etako jendeen erbesteratzea baso-larrutzeak ekarri zuan.<br />
Munita 138.<br />
- BASO-LORE. v. basalore.<br />
- BASO-MENDI. (Pl.). Bosques y montes. Orregaitiño bere / ez dago bildurrik / basamendi onêtan / ondo<br />
atondurik. Zav Fab 1907, 93 (tal vez 'montes despoblados'). Agaitik dabez Lekobidenak / Beti kantetan, /<br />
Garaitzak baso mendi tontor-ta / Atxen gañetan. AB AmaE 45. Zoragarriro, apain jantzirik / I<strong>bar</strong>-zelaiak, basomendijak.<br />
Enb 61. Itsasora dioazten ibaiek baso-mendietako lurrak eta arkoskoak eraman-ala eramaten dituzte.<br />
Zait Plat 37. Bizi berria lotatik esna zaiguk baso-mendietan. NEtx LBB 263. Hain zuzen ere, Urre-aro delako<br />
harekin zebiltzan ametsetan ordukoak, baso-mendi eta artzai txistulariekin. MEIG I 76.<br />
- BASO MOTZ. "Basomotz (G-to), bosque talado" A.<br />
- BASO-MUTIL. a) Guerrillero. Artu zuben [gizon gazte orrek] armia Bizkaian [...] realista guk basomutillak<br />
esaten giñozanakin. (1823). Ulib 16. Egon leitela bakean / baso-mutilen artean / Aita ibili zan / Lartaunen gisan<br />
/ beti guztien aurreti, / zauri <strong>bar</strong>ik baina ez beti. Azc PB 194.<br />
b) Persona que trabaja en el monte (leñador, carbonero, etc.). "Trabajador forestal, leñador. Baso-mutill napar<br />
batzuk ibilli die gure piñuixa botatzen" Elexp Berg. v. basagizon (2). Lasturretan dira lanean Berraondo,<br />
Zepadi ta Leunda baso-mutillak. TAg Uzt 293. Baso-mutil edo artzai ari nai dunari nekez paltatzen zaio lanik.<br />
Etxde JJ 225. Beti, basora joaten zanean, zatokada bat ardo eramango omen zuan baso-mutillentzat. Ib. 337.<br />
Baso-mutillen bizitza / eramaten oso gaitza, / trabies edo tabloi egiten / pagoa ta aritza. Uzt Sas 69. Makiña bat<br />
erri baziran, baso mutil oiek agertzen ziranean, beren izate paketsuari agur egin bearrean gertatzen ziranak.<br />
Garm EskL I 74. Lengo baso-mutillen lana erreza zala pentsatuko dute askok. Etzan oso erreza. Ikazkiñen<br />
gertaera argitaratuko det aurrena, ta gero zerrariena. BasoM 59.<br />
- BASO-NAGUSI. Propietario forestal. Bere bizian baso-nagusi / baten mendean egona. Or Eus 195.<br />
- BASO-NESKATXA. Ninfa de los bosques. Hamadiridak, ots, baso-neskatxak. Ibiñ Virgil 64.<br />
- BASO-NEURLE. Tasador de montes. Saltzen deutsa gizon batek bestiari, edo errijak olajaunari baso bat<br />
ikatza egiteko, dei egiten deutse gizon on, edo basoneurliari esan daijan zenbat ikatz egon leitekian gitxi bat<br />
gora bera. Astar II 162s.<br />
- BASO-OIHAN. v. basoihan.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
202
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BASO-PINU. Pino silvestre. Baso-piñu edo silbestrea baño lenago erabilliko nuke nik luma-piñu au; basopiñua<br />
ez da txarragoa goragokoetan. Munita 79. Altura aundikoa ta lur gosea bada, baso-piñua oso ona<br />
bertarako. Ib. 80.<br />
- BASO-SAGAR. v. basasagar.<br />
- BASO-SAGU. v. basasagu.<br />
- BASO-SAIL. "Porción de monte. Munikolako baserrixak, baso-sail aundixak zittuan" Etxba Eib. Toki<br />
askotan gertatua da: baso-sail aundiak atera, gorritu-ta garia ereiteko edo mastiak jartzeko, irabazi geiago<br />
duala-ta. Munita 16.<br />
- BASO-TUNTUN. Tamboril rústico. Gurdi bidetik bera zijoazen, baso-tuntuna aurretik zutela, neskamutill<br />
pilla batzuek. Ag G 42.<br />
- BASO-TXAKUR. v. basatxakur.<br />
- BASO-TXORI. v. basatxori.<br />
- BASO-USAINEKO. Salvaje, brutal. Bijotz gogorraren, baso usainekuaren ta galdu<strong>bar</strong>en señalia. fB Olg<br />
18.<br />
- BASO-ZAINTZAILE, BASO-ZAINLE. Guardabosques. Baso zainlak edo monteru norbaitek eginiko<br />
kaltiak ezkutuban gordeten ditubenak. CrIc 82.<br />
- BASO-ZUHAITZ. v. basazuhaitz.<br />
- BEHEKO BASO. "Beko basoa (G-nav), monte bajo" Eusk 1988, 652.<br />
2 baso (gral.; Lcc, Lar, Arch VocGr, VocBN, Dv, H, T-L, PMuj), basu (Añ), basa. Ref.: Etxba Eib; Iz ArOñ;<br />
Holmer ApuntV; Gte Erd 294. 1. Vaso. "Mellar vasos, basoak kroskatu" Lcc. "Le verre à boire" Arch VocGr.<br />
"Verre, coupe" Dv. "Vase" H. "Verre, [...] récipient, baso, godalet, gandola, gradal" T-L. "Con acento prosódico<br />
en la primera a, vaso" Etxba Eib. (Para cuestiones de acentuación, v. 1 baso). "Bi baso ur edan zituen (AN-gip-<br />
5vill) [...] bi baso ardo edan zituen (AN-gip), baso bat ur edan zuen (G-azp, AN-gip) [...] baso bat ur edan zizin<br />
(BN-ciz) [...] baso bat ur emoutzen (V-arr)" Gte Erd 294. En AxN se explica beira (402) por baso. v. edontzi,<br />
ontzi. Tr. Documentado en textos tanto septentrionales como meridionales, desde el s. XVII. Es de señalar que<br />
tbn. lo emplean algunos autores modernos de tendencia cultista, como J. Etchepare, Orixe y Etxaide. En DFrec<br />
hay 6 ejs.<br />
Han diren gauza saindiek, sakramendiek, unzi eta basa sakratiek. Tt Ar 12. Balthasar punitua, zeren<br />
profanatu zituen Jerusalemeko Tenpluko basoak. CatLav 202 (V 103). Ta uste edo sentitu gabe, Monikatxo oitu<br />
zan, ta gero ontzi, edo baso txiki bat betea edatera egin zan. Cb Eg III 365. Basa sakratiak oro / harek eraman<br />
ditizü. Xarlem 1391. Onzi edo baso santuetan ardoa edaten zuelako. Mg CC 253. Ai zubek Fariseo garbituten<br />
dituzubenak gañe utsez baso edo onzijak <strong>bar</strong>ruba garbitu baga. Mg CO 63. Korintioarrak euren Erregea<br />
izentatuten ebenean ta koroitu egiten eben zeremonietarik bat zan ekartea bere aurrera basu bat ur. Añ GGero<br />
274 (Ax 406 (V 264) beira). Zenbat dira edale ta lujuriosoak bear baño geiago edatera beartzen dituenak, ta<br />
ateetan eske daudenai baso bat ere ematea gogorako etzatenak! AA III 369. Ez egijozu begiratu ardauari<br />
basuan daguanian. Astar II 130. Baso bat ur hotz. TB Mt 10, 42 (Echn, Hual, Ur (V), Or, IBk baso; Lç,<br />
SalabBN beire, He beira, Ur edontzi, Ip khopor, Leon ophor). Baso bat ur pobre bati emaiten dioenari. Jaur 359.<br />
Eleazarrek bertan / diezte basoak / ateratzen urrezko / ta zillarrezkoak. It Fab 237s. Non ziren terrorean baso<br />
sakratuak, / Fededunen arthekin, lurpez gordetuak. Hb Esk 141. Torri zen aren gana mazteki bat alabastrozko<br />
baso bat ungendu onaikin. Echn Mt 26, 7 (Samper, Hual baso; Lç boeita, TB, HeH, Ip y Dv untzi, Ur, Ol, Or<br />
MB 318, IBk y Ker ontzi). Trenpatzen da emeki emeki bi baso ur et[a] baso bat arnorekin. ECocin 20. Emaiten<br />
duzu berehala basoan. Ib. 48. Garbitzen dezute basoaren eta plateraren kanpokoa. Brunet Lc 11, 39 (Oteiza<br />
baso). Bereala jarri zion aurrean kuartilluko botilla bat, kristalezko edan-ontzi edo baso batekin. Zab Gabon 35.<br />
Gaur ere nere andriarekin / egingo nuke apustu: / botilla aundi bat basorik gabe / baietz seguru ark ustu. Xe<br />
270. Zortzi zentimo baso kaxkar bat, ezpañetara eraman orduko ustuba! Sor <strong>Bar</strong> 94. Basoak eskuan eta / Hitz<br />
ederrak mihian. Elzb Po 212. Aguardintez baso ez ttipiak, bainan handiak, ongi bethe. Elsb Fram 148. Baso bat<br />
arno edan zezan. Ib. 98. Trapu-zar saltzalle bati erosi omen zion <strong>bar</strong>t, baso bat ardoren aldera. Urruz Urz 44.<br />
Antonek ausi zituan ere pitxerra, baso bat eta bi kristal. Ib. 50. Nork ere baso bat ur hotz emanen baitu<br />
beharretan direneri, ez du bere saria galduko. Lap 209 (V 94). Lau dotzena kollir furxeta eder; baso, azietak,<br />
orotarik hunenbertze. HU Zez 165. Edan gazteak txolindu-artean / ez itxi ardaorik basuan. Azc PB 92.<br />
(s. XX). Biño Lurdesko uretik baso bat edanta bat-batean sendatua gelditu zen. Goñi 71. Eran zagun, eran<br />
zagun beste baso bana! Iraola 36. Idekitzen zituztelarik untziak baso luxeetarat husteko. JE Bur 133. Eta baso<br />
kristalezko ezpainetaraino betheak, altxatzen direnean gora, Euskararen alde, eta, elgar jo dutelarik, behar den<br />
alderat uzkaltzen. Lander RIEV 1911, 594. Nagusiak baso bana sagardo eman zien eta ala aldegin zuten. Or<br />
SCruz 39. Baso bat sagardo ekatzu. Tx B II 152. Emazteki batek emaiten diote edatera baso zikin batean. <strong>Bar</strong>b<br />
Leg 61. Olako berba erderatik artuak diranen ordez beste batzuk asmau zituezan [...]. Sopak esateko "apurrak"<br />
esaten eben [...]; baso , "eskuontziya". Kk Ab II 171. Edazue baso bana odol, amets eta su. Iratz 112.<br />
Denborarik galdu gabe basoak ezartzen dituzte mahainean, botoilak ere, eta Largoren bixkotx ederrak. Lf<br />
Murtuts 30s. Ta galtzen zunak amaiketakoa, salda beroa ta baso bat ardo alegia, ordaindu bear izaten zion<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
203
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
irabazleari. Etxde JJ 32. Ik zer eingo euke baso ardaua bost durora jasoko balebe? SM Zirik 74. Bañan kontuz,<br />
Pizti, edariekin. Ik aski duk baso bat eta guk... gutti geiago. Izeta DirG 21. Atxaskol hauts aphur bat athara,<br />
uregaz baso baten ipiñi ta ezetz edan. Osk Kurl 106. Kamionan baziran platerak, basuak, sukalde-tresnak eta,<br />
batez ere, ura ausarki. Anab Aprika 80. Moro eta Indaianoak, laster eta ixil, wisky botoilatik, baso bana wisky<br />
ebasten dute. Larz Iru 70. Mendizabal onek beti ematen zigun eguerdian, amaika t'erdiak alde ortan, aragi-xerra<br />
bana ogiaren tartean, eta beste baso bana edo bina ardo. Salav 103s. Bista ederra daukate eta / ez dira begiz<br />
lausuak, / aiek juatian paltako dira / kopak ez bada basuak. Uzt Sas 232. Tabernan, basua jaurti zetsan<br />
arpegira. Etxba Eib. Basoa aurrean zeukanik ez zaio, horratik, zeharo ahaztu. MEIG I 113.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 180. Echag 95. JanEd I 123. Ox 28. Etcham 37. JEtchep 102. Lab SuEm 173.<br />
2. Vaso sanguíneo. Anatomijak daukaz lau genero: Osteolojija, edo azur ta kartilaguen ganian tratetan<br />
dabena; [...] Angeologija; ta au da erakusteko zer dirian basuak, zeinbat ta ze usutarako. Mg PAb 83 (en boca<br />
de Maisu Juan).<br />
- BASO BETE. Un vaso (lleno) de. Ta bere eskuetan basu bete ur garbi-otz ifinten deutsenean. Añ LoraS<br />
186. Desio santu bat, egitade zuzen bat, konseju on bat, limosna txiki bat, baso bete ur karidadez emotia. fB Ic I<br />
45. Baso-betena ardao eskiñi. Kk Ab I 117. Basobete ardao eskiñi. Kk Ab I 177. Berriz sakristira joan eta beste<br />
baso bethe edan zuan. Osk Kurl 178. Baso bete esne edango leukela, ba. Erkiag BatB 141.<br />
"Baso bat bete ur edan zuen (G-azp)" Gte Erd 294.<br />
3 baso (SP Dv). (Uso pred.). (Ser, etc.) digno, merecedor; capaz. "Basoa, propre, capable, suffisant" SP. <br />
Zeren eta nintzela ere perla bezain xahua, / Baso ez bainaiz, ni baithan dagizun <strong>ostatu</strong>a. EZ Man II 77. Iesus<br />
Kristo, ez naiz batre / Baso zeure lohia / Errezibitzeko ostian / Zein baita estalia. EZ Eliç 68. Zuk egin nazazu<br />
baso, / Glorian parte izateko. Ib. 420. Hunelako batek Sakramendu saindua hartzen duenean gai eta baso egiten<br />
da grazia berezi batez bat izaiteko Jainkoarekin. SP Imit IV 15, 4. Hura xoil izanen da gai eta baso graziaren<br />
eta debozioneko dohainaren ardietsteko. Ib. 15, 3 (Ch gai izanen da, Mst merexitüren dü, Ip haizü date, Ol gai<br />
izango lirake, Pi lain izango da, Leon gai ditake). Ezen denbora mende hunetako penak eztira baso eta ez aski<br />
etorkizuneko loriaren merezitzeko. SP Imit II 12, 10. Zeren erran ditekeien baino gutiago edireiten da ofizio<br />
hartako gai eta baso denik. SP Phil 19 (He 18 gai denik). Gaia eta baso baita sekulakotz bizitzeko, eta<br />
Iainkoaren maiestatearekin osoki bat izaiteko. Ib. 33.<br />
4 baso. "(R), burbujas en la superficie del agua" A.<br />
basoabere. v. basabere.<br />
basoaker. v. basaker.<br />
basoar. v. basatar.<br />
baso-arbola. v. basarbola.<br />
baso-arte. v. basarte.<br />
baso-bedar. v. basabelar.<br />
basobera. v. basabera.<br />
basobide. v. basabide.<br />
basodi. v. 1 basadi.<br />
basodui. v. 1 basadi.<br />
basodun. Propietario forestal. v. BASO-JABE, BASO-NAGUSI. Baso-dunak eskuan / gura dau txindia.<br />
BEnb NereA 124.<br />
basoeleixa, -eliza. v. baseliza.<br />
basoeliza. v. baseliza.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
204
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
basoerdi. Medio vaso, vaso lleno hasta la mitad. "Kartzu baso erdi bat ur (AN-gip-5vill. B)" Gte Erd 294. <br />
Asmatu zuan erostea baso erdi aguardiente. Mg CC 182. Baso erdi bat arno gorri. ECocin 14. Janan tartian<br />
ardo on pixkat / oso gaizki ez dijua, / bañan iñundik al badezute / utzi baso erdikua. JanEd II 108.<br />
- BAXOERDI. (Forma con palat. expresiva). Chiquito, medio vaso (gralmente. de vino). Ekatzak beste baxo<br />
erdi. Ag G 311. Tramena baten sartu die, baxo erdi bat artzea. Alz Bern 59. Orduan baxo-erdiyari eltzeko<br />
gaizki ibilliko itukan. Alz Burr 40. Baxo erdi bat Jesus batean ziplatu ta gero. Muj PAm 59. Txarragoak dira<br />
baxo-erdi ta zurrutaren ondoren izaten diran tiroak. Munita 49. Baxoerdi mordo ugaria edan dugu alkarrekin.<br />
Txill Let 55. Edan dezagun baxo erdi bana. Salav 88. Eta orduan aztuko dituk Pamplonako baxo-erdiak eta<br />
emen elkarrekin pasatzen ditugun ordu atsegin abek. Ib. 66.<br />
basoerdika. A medios vasos. Goian dagonai ondo igortzi / eta zapaldu makala, / erri xeakin baso-erdika, /<br />
baiña beretzat upela. BEnb NereA 262.<br />
baso-erri. v. baserri.<br />
basoetxe. v. basetxe.<br />
baso-ezti. v. basaezti.<br />
basogetu. "Desemboscarse" Lar.<br />
basogi (Dv). Nombre de cierta planta parecida al trigo. v. astogi.<br />
basogin. "Montero, cultivador de la selva (V-ger)" A Apend.<br />
basogudari. v. basagudari.<br />
basoi. Amigo del bosque. Andrea soloi, hurdea basoi . "La mujer heredadiega, el puerco<br />
montañero". RS 522.<br />
basoihan (Urt), baso-oihan. Bosque natural. "<strong>Bar</strong><strong>bar</strong>ica sylva, ordenarik vel erregelarik gabe zer nahi vel zer<br />
nahi den arbola dakharken oihána, basoihána" Urt III 263. Garai artan Españi guztian omen zan basooianetan<br />
aberastasun aundia. Munita 6. Piñurik gabe, baso-oianez naiko aberats eta eder izan dira<br />
oraindañokoan. Ib. 55.<br />
basoidi. v. basidi.<br />
basoidisko. v. basidisko.<br />
basoilanda. "Basoillanda, petite faisane" SP.<br />
basoilar (gral.; SP, Urt I 481, Dv, basollar Lar, Foix ap. Lh), basaoilar (H (s.v. oilarra), Lh), baso-oilar<br />
(VocCB). Ref.: Bon-Ond 144; A; Lrq /bas!ol'ár/; VocNav; Arzdi Aves 162; SM EiPáj. (Nombre aplicado a<br />
varias aves, como el urogallo, la abubilla o el faisán). "Basoillarra, faisan" SP. "Cristatus ales, oillárra,<br />
basoillárra" Urt I 481. "Abubilla" y "abucasta, especie de ánade" Lar. "Basollarra, abucasta" Izt C 197 (en una<br />
lista de aves). "Coq de bruyère, huppe" Dv. "Abubilla" VocCB, A, Arzdi Aves 162. "Huppe" Bon-Ond, Lrq.<br />
"Coq de bruyère" Ib. s.v. basa. "Bas-oilarrak badu bertze izenik ere: deitzen da <strong>bar</strong>din kukurutxa, argi-oilarra,<br />
martxoilarra" Dass-Eliss GH 1923, 596. "Urogallo. Es voz vasca" VocNav. "Bizkaitar batzuk basollarra, beste<br />
batzuk kirijollarra, ta bestiak erbi-ollarra eristen dautsoe txori polit bati [...] Erdeldunak abubilla ixena ezarri<br />
dautsoe" Alt Euzk 1930, 470. "Tetrao urogallus, urogallo" MItziar Txoriak 31. v. basoilo, ARGI-OILAR.<br />
Basoillarrak khantatzen dizü / Iratiko sorhuan. NafEKZ 72. Izatu ziren ganbiatuak, Proiñe enadara, Filomela<br />
roxiñoletera eta Thereo bas-oillarrera [=abubilla]. Gy 231n. Amiamokoa, karadriona eta beren motakoak,<br />
basoilarra ere eta gau-ainhara. 'Upupam'. Dv Lev 11, 19 (Ol basollar, Ker basoillar, Bibl basoilar; Ur<br />
argiollar, BiblE martioilar). Bas-oilarrak orduan du kantatzen oihanetik. Dib Koblak 20. Ez da udan baizik<br />
hemen gaindi agertzen bas-oilarra bere kukuruxta xabal pollitarekin. Dass-Eliss GH 1923, 597. Bas'oilarra<br />
kantuz... / Iratiko sorhoan.... <strong>Bar</strong>b Sup 129. An ikusi nexka masustondo gañean baso-oilarra bezala ta arengana<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
205
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
yo zuen pozkarioz. 'Coquillade'. Or Mi 17. Basoillar, kurloi ta egaberak; kuku ta amillotx lotsabagak. Erkiag<br />
BatB 38. Jainkoek ordun Tereu basoillar biurtu zuten, Itis kardintxa ta Pandionen alabak urretxindor ta elai.<br />
Ibiñ Virgil 50n. Badiagü basurde eta hartz, / basahüntz eta orkhatz franko, / Basollar, ürzo eta trida, / erbiak<br />
ororentako. Casve SGrazi 58.<br />
(Referido a personas). Eskribau baso-oilarra / Fede gangarduna, / gaur ezta neure emaztean / etxeko<br />
laguna. Azc PB 255.<br />
basoilartto. Dim. de basoilar. Eske mando batekin ez nuk ez ikusi; / Bas-oilarttoa zagok etxean nagusi! Ox<br />
188.<br />
basoilasko, basoilazko (SP). "Basoillazkoa, faisandeau" SP.<br />
basoilo (gral.; SP, Dv, H (s.v. oiloa), Lh), baso-oilo (V-gip), basaoilo (H (s.v. oiloa); basaollo Lh). Ref.: Bon-<br />
Ond 144; A; Arzdi Aves 165; Iz ArOñ (basóllo); SM EiPáj. Gallina silvestre; nombre que se da a otras aves<br />
como el faisán, el sisón, el urogallo o la abubilla. "Basoilloa, faisane" SP. "Phasidis ales, basoillóa" Urt I 481.<br />
"Huppe" Bon-Ond 144. "Poule sauvage" Dv. "Otis tetrax, sisón (Larrinúa)" Arzdi Aves 165. "Basollua eristen<br />
dautsogu euskaldun gustijak basoko olluari" Alt Euzk 1930, 471. "Basóllo, urogallo (Tetrao urogallus) (F.<br />
Chinchurreta). Baso-oillua, sisón (?); se le ve en los prados; es muy vivo (Araoz)" Iz ArOñ. "Otis tetras, sisón"<br />
MItziar Txoriak 41. "Sisón" SM EiPáj. Etxoilloak basoilloa zedokan. "La poule domestique chasse la<br />
sauvage" O Pr 172. Udazkenean, argia baiño / ordu betez lên zun Meza, / esku-ikusitzat basoillo, oillagor, /<br />
usorik atxi baleza. "Avutardas". Or Eus 422. Irekin naikoa bait diñat, nere basollu ederra...! Eston Iz 111.<br />
basoilo. v. basailo.<br />
basoka. A vasos, por vasos. Etzituan alperrik, kopaka basoka, ainbeste bonbilla ta zaragi ustu. Ag G 326.<br />
Etxerako etzerala / izaten presarik, / orri ez gustatzen nunbait / ardo gozorik, / nik basoka bezela / litroak osorik,<br />
/ gero ezin emanikan / aurrera pausorik. Imaz Auspoa 24, 147.<br />
basokada (V-m-gip, G-azp), basokaia (det. V-gip). Ref.: Iz ArOñ; Gte Erd 294. Cantidad contenida en un<br />
vaso. "Basokaia, un vaso" Iz ArOñ. "Basokada bi ur edan ditxugu (V-m-gip), basokada bat esne (G-azp)" Gte<br />
Erd 294. Ardaurik ez dau nunbait edaten beretik, / Basokadea oi dau klink iñoz niretik. AB AmaE 217.<br />
basokan. v. basakaran.<br />
basokaran. v. basakaran.<br />
basokari. "Basokaari, animal que tira a la selva" Iz ArOñ.<br />
basoki. v. basorki.<br />
basoklabelina. v. basakrabelin.<br />
basokoarrain. "Cabracho (V-ple)" A Apend.<br />
basolandare. v. basalandare.<br />
basolapatx, basolapatz (V-gip). "Endrino" A s.v. okaran. Cf. 2 lapatx.<br />
basole. v. basalo.<br />
basolibo. v. basaolibo.<br />
basoliondo, basa-oliondo, basoriondo. Acebuche, olivo silvestre. v. basa-olibo. Alabaña, basoliondotik<br />
erne ziñan ori, andik erauzi ta zurebiziko ez dan oliondo mardulean txertatua izan bazera, zeñen arego adar<br />
yator aiek beren biziko oliondoan txertatuak izango dira! Ol Rom 11, 24 (IBk basa oliondotik, IBe<br />
basoliondotik; Lç basa zen olibatik, He basa-oliba zenetik, Dv olibondo basakatik). Basoriondotik etorri izan<br />
zintzazan ori. Ker ib. Izan ere basa-oliondoa lur orietan sortu oi da ugari. Ibiñ Virgil 86. Zorigaiztoko basa-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 206<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
oliondoa bakarrik ieikiko da bere osto garratzekin. Ib. 88.<br />
basolo (Aizk A, Dv), basaolo (V, L-ain ap. A; Lar, Hb ap. Lh). Bromo (usado tbn. referido a otras plantas).<br />
"Ægilops" Urt I 299. "Bromo, yerba" Lar. "Basaoloa, bromo" Izt C 42 (en una lista de plantas). "Bromo, planta<br />
forrajera" A. Erein genitun ildoetan iraka antzu eta basolo elkorra baizik ez dira sortzen. 'Steriles nascuntur<br />
auenæ'. Ibiñ Virgil 46. Ereintza argien artean ere bas-olo eta zorigaiztoko loloa ieikitzen dira buru-zut. Ib. 72.<br />
Salbe lurra alde dute [...] zakhur-buztanak, bas-oloak, larre-oloak, algak, lotierrak, trefla xuriak... Gatxitegi<br />
Laborantza 56s.<br />
basomartxo (V-ger). "Fiesta campestre el domingo anterior a Carnaval, en Echano" Garate 6.ºCont BAP 1962,<br />
258.<br />
basomats. v. basamahats.<br />
basomortu. v. basamortu.<br />
basontz (V-gip). "Cárabo común (Strix aluco)" SM EiPáj.<br />
basontzi. Vaso. Basontzi bete ur emoteko be ordu erdi luzean arren eta arren egon bear ei yakon-da.<br />
Bilbao IpuiB 190.<br />
basoño. Dim. de 2 baso. Egia erran, zonbeit basoñoz kartak bustitzen dira. Herr 23-9-1965, 1.<br />
baso-oilar. v. basoilar.<br />
baso-okaran. v. basakaran.<br />
basope. 1. Interior del bosque. Cf. A. Irigoyen Eusk 1988, 652: "Durango inguruetako dokumentu zahar baten<br />
"sobre el aprovechamiento de los basapes" hitz egiten da [...]. Izan ere toponimia zaharrean -be amaiera, eta<br />
aipaturiko kasuan -pe aldagarria, erdarazko 'suelo' zentzuan agertzen da [...]. Horretara formazioan baso+ -pe<br />
dugu, 'suelo de zona no cultivada'". Ilundu zan ordurako zearo basopea. TAg Uzt 269. Ordutik iñular-arte<br />
astia irakurtzen emateko aitzakiakin, basopeko itzalera joan zan. Ib. 263. Sargori-egunetako illuna<strong>bar</strong>retan<br />
basopetik pirurika irtetzen diran eltxoen ziztada zorrotzak astindu dioe nagialdia. Ib. 238. Etzegoan, ordea,<br />
basopeetan astia buru-gabe ematen ibiltzerik. Ib. 84.<br />
2. basape. "Basape bota (V-m), echar al desprecio" A.<br />
basopizti. v. basapiztia.<br />
basorakari. "Basorakaari, animal que tira a la selva" Iz ArOñ.<br />
basoratu (Lar), basora. Internar(se) en el bosque; llevar al monte. "Ensotarse, tiene raíz Bascongada,<br />
meterse en el soto, basoratu, basora sartu" Lar. Antxumeak du gogoan / Bere Amaren esana / Asko maitez<br />
emana / Basora zan ondoan. Mg in VMg 94. Basoratu artaldea, / Egunaroko goizetan, / Artzain bat legez, / Eu<br />
abil eurez, / Baserrittarren lanetan. Echta Jos 194. Bein, sarri legez, senarra basora zan. Alt EEs 1912, 127.<br />
Basora naiz. An-or, / goldiozko ogean, / yoan-elurte gaitzaren / ondarrak na<strong>bar</strong>i. Ldi BB 108. Erditu-bear estua<br />
zetorkidala antz-emanik, ozta-ozta basoratu, ta "goldiozko ogean" etzin nuan nere burua. Ldi IL 30. Zerbait egin<br />
edo jaso bear dezula: etxea, lantegia, borda, atxur-kirtena, nai dezuna... basora bear dezu. Munita 22.<br />
basoriondo. v. basoliondo.<br />
basorki (Lar; -oki Hb ap. Lh). Pinche de cocina. "Sollastre, pícaro de cocina" Lar.<br />
basorkintza. "Sollastría" Lar.<br />
basorro. Ruido salvaje. Uhainek bereturik beren harrapoan / Hitz hori itsasperat dute eramaki / Sekulako<br />
bas-orroan. Iratz 62.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
207
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
baso-sagu. v. basasagu.<br />
basosto (G, AN ap. A), basa-osto. Hojarasca. "Basosto (G, AN), acopio de hoja para el invierno" A. Nik<br />
[Sort-Herri] harentzat pekoz gora ditut oro ezarriko. / Oi, ondikotz! zertako dut basa-ostoz estaliko? Iratz 36.<br />
basotar. v. basatar.<br />
basotara. "Contenu d'un verre" T-L (s.v. verre).<br />
basote (SP (-th-) Dv; H). "Basothea (O), genièvre, juniperus, orria, enebro, mata espinosa" SP. v. orre.<br />
basotegi. "(Hb), endroit où on met les verres" Lh.<br />
basoti. v. basati.<br />
basotu (BeraLzM). "Repoblar de árboles" BeraLzM. Au guzia ikusi, ta mendiak geiago basotu, oiandu,<br />
zuaiztu bear danik ezin buruan sartu. Munita 13. Zer arrane egiten dute toki oietan mendiak eta sakonak bear<br />
dan añean oiandu ta basotu gabe, zuaiztiak jarri gabe? Ib. 25. Mehemet erregeak ugartea basotu zuan ezkero,<br />
urtean ogei ta amasei egunetan [euria] egiten omen du. Ib. 142.<br />
basotxarri. v. basatxerri.<br />
basotxo (Lar), basotxu. Dim. de 1 baso. "Bosquecillo" y "sotillo" Lar. Noizean beñ basotxo bakar batera<br />
joaten zan. Arr May 200. Ganera etxaguntza onek eukazan sei solo lurlantzarako, ta basotxo bat. Echta Jos 10. -<br />
-Lan ugari agian? --Basotxura bidean erosi dodan etxe zaar orrek, emongo daust. Erkiag Arran 69. Isasiko<br />
etzaldeak bere basotxoak atxineko moduen gaur baleukoz, irurogeta ama mille peseta urtero artuko leukezela.<br />
Akes Ipiñ 24.<br />
basotza. Lugar boscoso. Ainbeste ta ainbeste lur-arlotan, basotz illun-kerispetsue, milleka urteetakoa,<br />
besterik etzan ikusten. Akes Ipiñ 23.<br />
basotzar. Aumen. de baso. Su apur bat naikoa dala basotzar guztia erreteko. 'Magnam silvam'. Ker Iac 3,<br />
5 (IBk baso).<br />
basougarazio. v. basaugaraxo.<br />
baso-uso. v. basuso.<br />
basozain (Hb ap. Lh), basozai (Lar), basazain (V). Ref.: A (basazain); Iz ArOñ (basásaiña). Montero, guarda<br />
forestal. "Florestero" Lar. "Tiene cada auzotegi o cofradía su alcalde o magistrado, que se nombra siempre en<br />
ayuntamiento general de la república de Dima, con el nombre de Basazain, juez de montes, para que cuide de su<br />
conservación" Zamac III 99s (ap. DRA). v. BASO-AZTERLARI, BASO-JAGOLE. Guarda baso-zaia oartu<br />
baño len aurrea artu, eta Oiartzun-aldera jiratu ditut [ardiak]. Lek EunD 23. Yon Aiderailea, Suabiako dukea.<br />
Stussi, basozaña. Uri, turuta yotzalea. Goen Y 1934, 92. Nor, ta, Matxin Erreka, landaren irurai (irurazai,<br />
basozai) / Oraindik or du sarna aurpegian etsai. Or Eus 285.<br />
basozale. 1. Propietario forestal. Muntegietan ez dago salgai zuaitz onen landarerik, baso-zaleak eskatzen<br />
ez dutelako nunbait. Munita 83.<br />
2. Amante del bosque. Argia Sokrateren begietatik ikusten zuen Platon-ek, eta, orobat, mendi-zale ta basozale<br />
genuen zorionez. Zait Plat 20.<br />
basozaletu. Convertir en amante, partidario del bosque. Gizona basozaletu bear dala lenengo; lenengo,<br />
gizonak zuaitza maite bear duala; gizonari zuaitza maite erazi bear zaiola. Munita 25.<br />
basozehar, basoziar (G-nav). "La ladera del monte" Iz Als.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
208
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
basoziar. v. basozehar.<br />
basozigarro (V-gip), basoziarro (V-gip). "Clematis vitalba [...]. Arbola eta sastraketan gora egiten duen<br />
landarea. Zahartu eta ihartutakoan zatitu eta erre egiten zituzten lehengo mutikoek" Elexp Berg.<br />
baspi. v. bazpi.<br />
1 basta (V, AN, B, L-ain, BN, R-uzt; Lcc, SP, Urt II 508, Lar, Añ, VocBN, Dv, H, A DBols, Zam Voc; -ea det.<br />
Añ), basto (S; Gèze), pasta (G; Dv). Ref.: A (basta, basto, pasta); Iz ArOñ (asto-bastia); Elexp Berg; Izeta<br />
BHizt2. Al<strong>bar</strong>da; montura, silla de montar. "Al<strong>bar</strong>da de bestia, bastea" Lcc. "Bât" SP, Gèze, Dv y H.<br />
"Astraba" Urt II 508. "Al<strong>bar</strong>dón" y "baste, al<strong>bar</strong>da" Lar. "Al<strong>bar</strong>da" Lar y Añ. "Montura de caballos", "al<strong>bar</strong>dón"<br />
y "basta, montura de acémilas" A. "Asto-bastia, almohadilla para sentarse sobre la cabalgadura" Iz ArOñ. v.<br />
arbalda, txalma; zela. Zelarik nahi eztuianari eman bekio basto. Saug 132 (cf. O Pr 428: zela nahi eztuenari<br />
eman bekio arbalda). Eztut nik preziorik mudatuko nai badu [astoa] artu eta nai badu utzi, borz zorziko basta<br />
gabe, eta amalau erriel basta. ConTAV 5.2.9, 142. Franziaren fagoretan izanen da arrasta, / Espaiñol bizkar<br />
zabalak jasan dezala basta. (c. 1689). BertsZB 138. Bañan Rakelek hartu zituen niniak eta ezarri zituen kamelu<br />
baten bastan, gero iarri izan zen hekien gañean. 'Subter stramenta cameli'. Urt Gen 31, 34 (Ol gamelu-bastan;<br />
Ur gameluaren tresnen azpian, Ker ganbelu-arbaldan, Bibl kameluaren pildetan). Guzia argaldua, aginte ta<br />
indar gabea, bizkarrean zituela zorro andi bi, buruz bera, basta zatar, ta ugal erdi etenekin. VMg 47. Eztitin<br />
sober'ebil primer khort'egiten, / Gibeletik manduer bastaren ezarten. Etch 282. Eta etzen ageri, orai bezala, /<br />
Hainbeste basto, hainbeste zela, / Ez gerlako hainbeste trastu. "Tant de selles et tant de bâts". Arch Fab 153.<br />
Noiz ere astokhümeak yasan nahi baitü potroaren itxura, beharrietarik atzamaiten beitüte, eta basto ekharle<br />
delakoz, bizkarrian bastoa ezarten beitiote. Arch Gram 59. [Zaldi] hunek bizkarrean basta hutsa zuen; / Asto<br />
gaizoa aldiz haiñ kargatua zen, / non aboro ez baitzirauken. Gy 126. Urhezko kapa duk hire basta. Ox 114<br />
(dirigiéndose a un asno). Perrak baditu soñian bañan / mantxua degu birian, / basta polit bat jarri bear zaio /<br />
gaur orixen bizkarrian. Tx B 158. Lan txukunetan etzen ari izaten; geienez zamarientzat bastak egiten eta landalanetan.<br />
Or Mi 6. Basta ederragatik asto duk astoa. Zerb Prov 127. Borreroak bere lanean poxelu lukean<br />
igimendurik ez dezan egin, asto basta bizkar gainean ezartzen zaio, hartan jartzen baita laguntzailetarik bat.<br />
Mde Pr 78. Asto aundiak, basta aundia bear (AN-larr). 'Arroarentzat, guzia gutxi egiten'. Inza EsZarr 153.<br />
- BASTA-BURDINA. Cf. VocNav: "Bastaburrín, hierro de cocina. Asador (Añorbe). // Una clase de lezna para<br />
coser bastes"; "bastagurrín, lezna larga para coser bastes (Obanos). En Añorbe y otras localidades, bastaburrín,<br />
que en vascuence significa 'hierro de (o para) bastes'"; "basteburín, punzón para meter lana en los bastes". <br />
Basta burdina bat. HerVal 167.<br />
- BASTA-ESTALI (bastestali BN-baig ap. A). Cubierta de basta.<br />
- BASTA-ESTALKI (Sal, R ap. A; bastestalki Sal, R ap. A; Lar, Hb ap. Lh; basto-estalgi S ap. A). "Caparazón<br />
[='cubrebaste']" Lar. "Cubrebaste, aparejo que se pone sobre la al<strong>bar</strong>da para evitar su mojadura" A.<br />
- BASTA-ITZE (R). "Bastaitze se dice al clavo que usan los basteros y también los carpinteros, tiene 4 ó 5<br />
pulgaradas de largura y se llama de cabeza" Mdg 144. "Bastaitze (R), el más grande de los clavos" A.<br />
- BASTA-JO. "Pastayoa, herida producida por el baste" Asp Leiz.<br />
- BASTA-JOSTORRATZ. "Pastajostorratz (G-to, AN-gip), aguja salmera, cierta aguja para hacer colchones" A.<br />
- BASTA-KAKO. "Basto-khako (S-saug), cacolets" Lh.<br />
- BASTAKO. (Animal) que lleva basta. Pastakorik (astorik) nai ez, eta sillekorik (zaldirik) allaatu ez.<br />
"Aberats nai, baña ezin". (AN-ulz). Inza NaEsZarr 968.<br />
- BASTAKO GIZON. "Bastako gizona (Hb), homme grossier" Lh.<br />
- BASTAKO ZALDI. "Bastako zaldi, un cheval de bât: stupide, qu'on écrase de travail" Hb GH 1929, 84.<br />
- BASTA-ORRATZ (G-to, L-ain; bastorratz AN-5vill, B, L-ain, S; Dv; pastorratz AN-5vill; pastarrotz G-nav).<br />
Ref.: A (bastaorratz, bastorratz, pastorratz); Lrq /bas!toRác/; VocNav (bastorraz); Iz Als (pastarrotz); Izeta<br />
BHizt2 (bastorratz). a) "Carrelet de bourrelier" Dv. "Aguja salmera o para hacer colchones" A. "Aiguille à<br />
matelas" Lrq. "Aguja de coser sacos" Iz Alsd.<br />
b) "Bastorratz [...] (BN-baig, R), aleta de pez" A.<br />
c) "Bastorratz [...] (R), aguijón de la culebra" A.<br />
- BASTA-UZTAI (bastuztai Lar, Hb ap. Lh). "Taja de al<strong>bar</strong>das, bastuztaia" Lar.<br />
Etim. v. DCECH s.v. baste y 1 basto.<br />
2 basta (V, AN, BN-baig, S, R; VocBN, Dv, H, T-L), pasta (G-to). Ref.: A (basta, pasta); Lrq /bas!ta/; Satr<br />
VocP. Hilván. "Point de couture large, pour tenir liées diverses pièces" VocBN. "Faufilage" Dv. "Couture<br />
fausse à longs points" H. "Faufilure" Lrq, T-L.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
209
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BASTA-HARI. "Basti [sic] haria, faufilure" SP (s.v. haria).<br />
Etim. v. DCECH s.v. basta.<br />
3 basta (V-gip). (Interj.). "Basta. Ik tiratu sokatik nik basta esan arte" Elexp Berg. "Bueno, basta, emendau<br />
telebisiñua ta oera" Ib.<br />
- BASTA IZAN. Bastar, ser suficiente. Egoki asko atera zuten / guretzat on zan planua, / etzala basta<br />
pensatutzia / "konfesatzera banua". PE 21. Kinzianoren iritzirako / ark esatia basta zan, / bañan agindu<br />
etzionian / bene-benetan triste zan. Ud 114. Ori basta izan zan / bazterrak nasteko. Arrantz 31. Ez al da ezer<br />
alkatia? Justiziya zure eskutik egin, eta jotzia basta etzala buruban jo? Sor AKaik 130. Ameriketan aberasteko /<br />
eztira basta bi ordu, / an ere zerbait izango bada / berak saiatu biar du. Tx B II 40.<br />
4 basta. Mano (en el habla de los gitanos vascos). "Main, basta" Michel LPB 145. "Eskua, basta" J.M.<br />
Oyarbide EEs 1921, 131; tbn. R. Berraondo ib. 196, que añade su equivalente en caló castellano basté.<br />
bastadura. "Faufilage" Dv. "Faufilure, basta, bastadura" T-L. v. 2 basta.<br />
bastagile, pastagile (G-to ap. A). Fabricante de al<strong>bar</strong>das. Sancho Bastaguilea (1360). Arzam 157.<br />
bastagin (Lar, Añ, Hb ap. Lh, A). "Al<strong>bar</strong>dero" Lar y Añ. "Bastero" Lar.<br />
bastagintza (Lar, Añ A). "Al<strong>bar</strong>dería, oficio, bastagintza, txalmagintza" Lar.<br />
bastaki. "(Hb), espèce de bât" Lh.<br />
bastakoi. "(Hb), qui porte le bât, bête de somme (?)" Lh.<br />
bastanaga. "(S), carotte" Lh. v. pastenagre.<br />
bastanga (AN-gip), baztanga (G-azp, AN-gip). Ref.: A (bastanga, baztanga); Arzdi Peces (bastanga); FauMar<br />
31 (bastanga); AEF 1960, 45. "Bastanga [...]. (AN-gip), pez parecido al erizo de mar" A. "Pastenaga. Arrai, izur<br />
zorrotz bat, zerra bezela, buztanean duana; sekulako oiñazeak ematen ditu" Ib. "Bastanga es Trigon vulgaris o<br />
sea la raya vaca" Arzdi Peces. "Pastenaca, raya vaca, cucho, sarreta, bastenada, pombo (Dasyatis pastinaca)"<br />
FauMar 31.<br />
bastanga. v. baztanga.<br />
bastante. 1. (Adj.). Suficiente. Fundamentu labur eta bastantea bage. OA 168. Fundamentu bastanterik ez<br />
danean. Ib. 170.<br />
2. (Adv.). "Bastante. bastante politta zan pelikulia" Elexp Berg. "Bastante pozik etorri da Hodei" Ib. "Adjetibo<br />
eta adberbioen graduatzailea, normalidade osoz erabilia. Nahiko-k belarriko mina eman izan digu, baina ohituz<br />
goaz entzunaren puruz" Elexp Berg. Esku-aldaba zuen / txerriyak izena, / bost arrua ta erdi, / bastante<br />
gizena. Xe 257. Bide zakarra dago, / bastante aparte. Ib. 207. Bastante ondo Jaungoikoari graziak Urruz Zer<br />
112 (en boca de un personaje dado a mezclar castellano y vasco). Zarra bastante aurrera eta / gaztia al zuana<br />
atzera. EusJok 108. Kulpik etzuben baño / bastante larri zan. Arrantz 132. Frantzes koxkor au azaldu zaigu /<br />
bastante gizon litxarra. Tx B 142. Amar t'erdiyak dira / bastante berandu. Ib. 122. Neskatxa orri jarri zitzaion /<br />
bastante gorputz torpia. Tx B I 259. Bastante zarra nitzala. Tx B II 36.<br />
3. "Bastante(s). Bastante neska dabill aintxintxika" Elexp Berg. "Bastante ardi zan atzo ferixan" Elexp Berg.<br />
"Ondoko izena mugagabean eta aditza singularrean. Izenaren ondoren ez da bastante esan ohi, 'jente bastante',<br />
dezente baizik: jente dezente" Ib. Asi zan egunetik / eta orain arte, / serbitzua egin du / errian bastante. Bil<br />
43. Guretzako izan da / bastante suerte, / guri etzaigu aztuko / bizi geran arte. PE 113. Guri egin digue /<br />
bastante noblezi. Ib. 114. Ekartzalliak ere bastante / tatxa badauka berekiñ. EusJok 94.<br />
4. (Con vb.). Bastante, bastante cantidad. Orain bastante egin diyote / ametitzia erriyan, / sentimentuak<br />
paratzen dizkat / eskarmentatu dediyan. Xe 189. Gorputzetik libratzen / asi naiz bastante. JanEd I 112.<br />
- BASTANTE IZAN. Ser suficiente. Ez da bastante medio eki [?] eta arzen eztabenak. ZBulda 45. Aita<br />
izaterako ez da asko edo bastante edozein moduz gauza bat egitea. OA 29. Au da bastante konfesio ona egiteko.<br />
Ib. 144. Berak badaki eta / bastante da ori. Bil 135. Txerzai batentzat ere / bastante da ori. EusJok 80.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
210
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bastape. Hauxe da ikhazketako mandoaren traza: / Lephoa mehe du eta ilia latza, / Itxura gaitza; / Bastape<br />
guzitikan zauriak balsa, / Hauxe da salsa! 'Sous tout le bât'. ChantP 86.<br />
bastar. v. bazter.<br />
bastarde. v. bastarta.<br />
bastart (SP, Urt II 270, Ht VocGr, H), bastard, baxtarta (BN-baig, Ae). Ref.: Inza RIEV 1928, 151, EsZarr 176.<br />
Bastardo. "Bâtard" SP, Ht VocGr y H. "Adulterinus, bastarta, puta semea, puta alaba" Urt II 270. Cf. Lar:<br />
"Bastardo, hijo de padres no libres, vienen del Bascuence bastardu, síncope de bastarrik du, hijo habido a<br />
escondidas y en los rincones". Cf.: Ertzo horiek, ez horien basartak ez die izenik üskaran. Eskual 21-2-1913 (ap.<br />
DRA, que traduce "<strong>bar</strong><strong>bar</strong>idad"; tal vez se trate de errata por bastartak). v. sasiko, bort. Tr. Documentado en<br />
la tradición septentrional. Eta gizonén beldurragatik Iainkoaren beldurra utzi ukhan dukeitenak, Aita<br />
egiazkoaren desobedient eta bastard anzo, izanen dirate ezkerreko aldean eta iraitziren dirate maledikzionetara.<br />
Lç Adv ** 7v. Bada baldin gaztigamendurik gabe bazarete [...] bastard zarete eta ez seme. Lç He 12, 8 (He, TB<br />
bastart; Dv bazterreko, Ol, IBe sasiko, Ker sasi-seme). Erregek Amiansko gobernadore bere seme bastarta egin<br />
duela. (c. 1597). FLV 1993, 458. Ingalaterrako erregeak ere, bere emazte prestua utzirik, bere alaba bastarta,<br />
bertzeren emazteaganik egina, hartu zuen emazte. Ax 351 (V 233). Zeren nola ezpaita lejitimo, nola baita<br />
bastart, bort, ezkontzaz kanpoan egina, ezin mintza diteke libreki iend'artean. Ib. 360 (V 238). Seme bastartak<br />
berak eztu hobenik, baiña bere aitarenagatik, ekharri behar du burua behera. Ib. 360s (V 238). Bena zonbat<br />
bastart mündian aita hanitz ükhenik güzien desohore gerthü direnetarik. Egiat 277. Aitoren semiaren bastartak<br />
ahatz eztialarik sekülan nor zian aita. Ib. 276. Mundu guziak badaki zure haurren erdian / Asko bastart badirela<br />
sartuak familian. Monho 68. Apairietan ere hobe haien phezak; / üdüri ni haurretan, nündiala bastart. Etch 174.<br />
Kunplitü nütianin hogita hamekak, / emaztik egin zeitan jaunareki bastart. 'Ma femme me fit un bâtard avec son<br />
amant'. Ib. 182. Bastarten iduriko, aitarik ez kaustu. Hb Esk 9. Haren haurren artean bastartik ez dela. Ib. 39.<br />
Bastart bat sortu zioten; eta Beltranen hobeki enganatzeko sinets-arazi nahi izan zion haurra Usuarena zela. Lf<br />
ELit 98.<br />
(Fig., referido a cosas). Eskara bastartaren kontra (S. Juan de Luz, 1763). RIEV 1923, 153. Xirola bastart<br />
eta trunpeta airosak. Hb Esk 223. Hura da eskuara bastarta, oro erdararat itzulia, gure hizkuntza ederraren<br />
iduripen zerbait beizik ez duena. Arb Igand 22. Zoin-gehiagoka horrek badu halako bastart-aire bat. Herr 9-5-<br />
1963, 3.<br />
baxtarta (B). "Hermanastro" Izeta BHizt2.<br />
bastarta (G-nav ap. A Apend), bastarde (A), baztarda (Lar H; T-L), pastarda (G-nav ap. Satr VocP).<br />
"Entresuelo" Lar s.v. bastardo. "(V-ms), entresuelo" A. "Desván (G-nav)" A Apend. "Soupente" T-L. "Pastarda<br />
(G-nav), desván" Satr VocP.<br />
- BASTARTA-ILTZE. "Dent-de-loup, baztarda-itze" T-L.<br />
bastartu. Degenerar. "(S), abâtardir" Lh.<br />
bastategi. "Al<strong>bar</strong>dería" Lar.<br />
1 bastatu (c. ap. A; SP, Lar, VocBN, Gèze, H). "Bâter" SP. "Al<strong>bar</strong>dar" Lar. "Mettre le bât sur l'animal, bâte,<br />
bâté" VocBN. "Arbalda, basta, bâter" Gèze. "Mettre le bât" H. "Enal<strong>bar</strong>dar, aparejar el macho" A. Cf. 1 basta. <br />
Bastatutako bi astotan berreun ogi, eun maatsumel-mordo, eun piko-opil, ta zaragi bat ardo zekartzila. Ol 2<br />
Sam 16, 1 (Ker atondutako). Eta nekeak neke, bastatu zuan bere astoa. Berron Kijote 171.<br />
2 bastatu (BN, S; Lecl, Arch VocGr, Gèze, Hb ap. Lh, Dv, H, T-L), bastiatu (R-uzt), baztiatu (R-uzt). Ref.: A<br />
(bastatu, bastiatu, baztiatu); Lrq /bas!tat/, /bas!tace/; Satr VocP (basta). Hilvanar. "Faufiler" Lecl, Arch VocGr,<br />
Gèze, H y T-L. "Bastatzeko aria, hilo de hilvanar" Satr VocP. Cf. 2. basta. Hor sista-sista ari gabe oihal<br />
bastatzen bezala. Larz GH 1955, 29.<br />
3 bastatu. Bastarse, ser capaz. Urten eben [Sirenak] ain laster Silvero egoan lekurean, eze ez zan bastadu<br />
inor bere biurketan [='de hacerle volver']. Lazarraga 1143r.<br />
bastatxo. "Al<strong>bar</strong>dilla" Lar.<br />
baster. v. bazter.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
211
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bastero. "Al<strong>bar</strong>dero, basteroa" Lcc. v. bastagin.<br />
bastestalki. v. BASTA-ESTALKI (s.v. 1 basta).<br />
bastezitu. "Bastecer, bastezidu" Lcc.<br />
bastiatu. v. 2 bastatu.<br />
bastida. "Bastida, máquina militar antigua" Lar.<br />
bastidore. Bastidor (de teatro). Bastidore artean. Lab SuEm 208.<br />
bastigatu. "Acorde, bien templado [...] bastigatua" Lar.<br />
bastiki. "(Adj.), se dice de los malhablados. Dotoria baña bastiki aundi bat berbetan" Etxba Eib.<br />
bastila. "Bastilla (R-uzt), hebra (de hilo)" A.<br />
bastilaka. "Bastillaka [R-uzt], por hebras" A.<br />
bastimendu. 1. Construcción. Cf. bastitu. Eta zen haren murraillako bastimendua iaspez: baina Zibitatea<br />
bera zen urrhe purez, beira pura irudi. 'Structura muri eius'. Lç Apoc 21, 18 (TB murruaren ekidantza, Echn<br />
muralla unen materiala; He bastitua jaspe harriz).<br />
2. bastimentu (Lcc), bastimento (V-ger). Sustento, alimento. "Bastimiento, bastimentua" Lcc. "Provisión de<br />
boca" Ort Voc. Zure abereak nondik baitue otea bastimentua. LasBer 574. Andoaingo Elizan / oliyo ugari /<br />
arin iriki diye / karlistak beltzari; / dan guztiyak utzita / joan ziran itzuri / bastimentua eman / diyote ontzari.<br />
CartAnd 408. Ia bastimentuaitxik zemat pagazun bia. Ort Oroig 119.<br />
bastina. Dedo (en el habla de los gitanos vascos). "Beatza, bastiña" R. Berraondo EEs 1921, 196. Cf. 4 basta.<br />
bastitu (L, BN, S; VocBN). Ref.: Lh; EAEL 60. "Bâtir, construire, bâti. Erditsua falta dut orano etxe egin behar<br />
dutanaren bastitzeko behar ditutan gauzetarik" VocBN. v. eraiki. Bi tenpla hurak manera eta gisa hartan<br />
ziren fondatiak eta bastitiak. Tt Onsa 11. Murrailla zen bastituta jaspe harriz. He Apoc 21, 18 (Lç eta zen haren<br />
murraillako bastimendua iaspez). Ikhusirik Jaunak bastitü diala Sioneko hiria. UskLi 116. Zori gaitz zientzat,<br />
eskribau eta farisien hipokritak, zoinek bastitzen baidituzie hil hobiak profetentzat, eta edertzen yustuen<br />
ohoretan egin izan diren obrak. SalabBN Mt 23, 29 (Lç edifikatu, Dv altxatu, Ip, Leon eraiki). Aiziak handiturik<br />
eman dienian etxe horren kontra, hau ez da erori, zeren bastitia baitzen harriaren gainian. Ib. 7, 25.<br />
bastitzaile. Constructor. Bastitzailleek arbuiatu izan duten harria da kantoiñeko horma bethetzat egin<br />
dena. He Lc 20, 17 (Lç edifikazalék).<br />
bastiza (Hb ap. Lh). Edificio. <strong>Bar</strong>koxeko eliza / Da eder den bastiza! Etch 474. Ahoa zabalik, batean<br />
hospitaleko bastizari so edo urruneko mendien zilar txingolari begira. Mde Pr 46.<br />
1 basto (V, G, R; Deen II 174, Lar, Añ, Hb ap. Lh), bastu (Añ). Ref.: A; Elexp Berg. 1. Basto, ordinario.<br />
"Bastua, liott, [hässlich, feo]" Deen II 174. "Basto, grosero" Lar y Añ. "Villorín, un paño basto, oial basto bat"<br />
Lar. "Ordinario, de inferior calidad" A. "Piñu egurra oso bastua da mueblegintzarako" Elexp Berg. v. arrunt. <br />
Tr. Documentado desde comienzos del s. XIX en Goyhetche y autores meridionales, sobre todo populares. En<br />
DFrec hay un ej. Urrezkua, ez metal basto urre estalkiz legez egiña. Mg CO 62. Ez dabee erabilli biar erropa<br />
laburregirik, ta koloria, bastuago izango bada bere soñekua, izan dedilla honestua. JJMg BasEsc 195. Mielka ta<br />
putanua / eta kolaiua, / oiek ematen dute / ernegaziyua; / klase bastua eta / merke preziyua. Arrantz 25.<br />
Etzenduen Bulda oraiñ zuk esan gaituzun gauza on eta pozgarriy-ori ez bada letraz eta gurutzez estalitako paper<br />
basto zar bat. AJauregi EE 1885b, 268. Badakik toilla zer dan, itxasoko arraiñik bastuena? A BGuzur 146. Izeia<br />
da andiago; baia dago txiki, lerren alte: materiala da bastoago. Mdg 130. Kantabriya da ibai eder bat / guziya<br />
arraiz betia, / eta geiena jenero fiñak, / bastuak banakak tia. Tx B II 52. Gariak esan zion artuari: A, a, artua,<br />
artua, i bai janari bastua! And AUzta 105. Guk [arrai] klaserik piñenak / aitatu arren maiz, / bastuaguetatik /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
212
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
geiago jana naiz. Uzt Sas 311.<br />
(Ref. a personas). "Bastokerixak esaten dittuana, gizon bastua" Elexp Berg. Zer yende iñorant, bastoak, /<br />
Konpaiñes sinple, tontoak! Gy 199. Onetarikoxe emakuma bat bizi zan beren senar mandazain, buru-gogor,<br />
basto bategaz. Ezale 1897, 143b. Zer uste zenduben bada, goiarriarrak bezelako bastuak dirala emengo<br />
neskatxa gaztiak? Alz STFer 118. [Arrain basto] axe aiño be bastuago az i. A BGuzur 146. Geronan ezkondua<br />
zeguela mula batekin; da esatia, emakume basto kriantzik gabeko batekin. Iraola 56. Zu're kaballerua al zera?<br />
ondo bastua dirurizu bada! Ib. 22. Mutill, len baño're bastuago ago. Alz Bern 61.<br />
2. Flojo. "Gizon bastoa (Hb), homme mou au travail" Lh. Piña zeukala ark uste arren / ateria du bastua, /<br />
Arimaloko bire-gutzian / erori zaio astua. PE 42. Bei pariaren kontra / bost ziran astuak, / kargetan ez<br />
pizkorrak, / jeniyoz bastuak. Ud 120.<br />
- BASTOXEAGO. Algo más ordinario. Egunoro bear ziran eunda berrogeita amar anega ogi-irin<br />
obenekotik, eta irureun anega bastoxeagotik. Lard 210.<br />
2 basto (V-arr-gip, AN-gip-5vill). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 192. Basto (en los naipes). "Bastuak<br />
(naipes), bastos. Bastuak urten dau" Etxba Eib. "Bateko basto (V-arr) [...] xota basto (AN-5vill) [...] erregeko<br />
basto (AN-gip)" Gte Erd 192. v. bastoi (2). Bai kartetako "bateko bastua", "bateko kopia", ta orren antzera,<br />
ezta? Kk Ab II 155. Bastook irteten bado, lapurre etxean dezu; ezpatak irteten bado, kanpokoa da. Lek EunD<br />
37. Kartak bere ordenamentu naturalean geratzen ziren, bateko urrearekin hasirik eta errege bastoarekin buka.<br />
Arti Ipuin 67.<br />
basto. v. 1 basta.<br />
bastoi (V-gip; Lcc, Lar, Añ, H), bastoin (SP, H), bastoe (V-gip; Lar), baston (AN-egües-ilzarb-olza). Ref.: Bon-<br />
Ond 148; Iz ArOñ; Elexp Berg. 1. Bastón. "Bâton" SP y H. v. makila. Erregen Majestaden biotz osoagaz /<br />
Maese de Kanpo zara bastoe onegaz. EgiaK 88s. Eta zenbat ere gaistoagoak Jangoikoak orrela zeatzen dituen<br />
animak, anbat gogor-agoa aren horduko zigor-garrote-bastoia. Mb IArg I 232. Eskuetan auts puska bat<br />
arrezazu: bearbada len ori Koroa bat zan: non da aren edertasuna? Bearbada bastoi bat zan: non da aren<br />
balentia? Cb Eg II 142 (Dv LEd 253 makhila). Ipintzen dioe Erregeren zetro edo bastoitzat kañabera bat, eta<br />
asitzen zaizka isekaz Erregeri bezala agurrak egiten. AA I 520. Alde batetik dagoz ebilla, ereztun eta arrakada<br />
diamantezkuak, bestetik espadin, bastoe eta botoe arri balijosoz betiak. Astar II 135s. Artzaiñ gisa da beztitzen, /<br />
Kapusaill batez estaltzen: / Bastoi bat ere egiten du / Xirola ere ahantzten eztu. Gy 114. Pluma eta tintero, /<br />
bastoi ta makilla, / pobriak altxatzeko, / a ze kuadrilla! Ud 26. Aiñ gitxi Jeneralen borladun bastoia. AB AmaE<br />
260. Beti erabilen bastoia dantzan / bira biraka nai artez. Azc PB 241. Zelaore sartu al aiz, eta orain bastoia<br />
artu ta pasiatzera? Alz STFer 141. Gure bian zeuden iru edo lau kaballero, ez bat eta ez bi, non jarri diran neri<br />
begira, bastoien kirtena erakutsiyaz. Iraola 49. Donostiara etorria naiz / erren aundia egiñez, / bi bastoirekin txit<br />
larri nabil / pausorik eman eziñez. Tx B 215. Emen geienak bazenekiten / ni nola neguen eri, / orregatikan<br />
bastoi eder au / eman dirazute neri. Tx B III 140.<br />
En gral., palo, palanca. Lema bastoiña ere fite zuan moldatu / eta balienki bere tokian sartu. BertsZB 104.<br />
2. (G-azp; Lar, H, A DBols), bastoin (H), bastoe (Lar, H), bastune (H ). Basto (carta perteneciente a<br />
ese palo de la <strong>bar</strong>aja). "Basto en los naipes" Lar. "Couleur de jeu des cartes espagnoles, correspondant dans les<br />
cartes françaises au trèfle" H. "Biko bastoia (G-azp) [...] errege bastoia (G-azp)" Gte Erd 192. Amarra zak<br />
orduan xoteko bastoiakin. Iraola 102.<br />
- BASTOI-KOLPE. Bastonazo. Ez biltzeko bertze deusik bastoi kolperik baizik. Gy 60.<br />
- BASTOI-UKALDI. Bastonazo. Zure antzetik kanpo egiten tutzunak, / Oker daude nola, ezkerraz egiñak; /<br />
Ez badakharte ere bastoi ukhadia / Badakharte yenden burla eta hirria. Gy 121.<br />
- BASTOI-UKALDIKA. A bastonazos. Eta bastoi ukhaldika / darama abrean laurenka. Gy 23.<br />
bastoidun. Portador de bastón. Kasatzeko atheritik / yende bastoi dun harroak / Eta eskaille zarpill-dunak.<br />
"Donner la chasse aux portants bâtons". Gy 33.<br />
bastoigile, bastoingile (SP). "Bastoingillea, faiseur de bâtons" SP.<br />
bastoikada. "Bastonada" Lar.<br />
bastokeria (V-gip; -i A). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. "Grosería" A. "Ordinariez, grosería, obscenidad.<br />
Bastokerixa batzuk esan <strong>bar</strong>ik etzare zu trankill" Elexp Berg.<br />
"Salvajismo. Iri-probian aldian bastokerixa aundixagua da korridia esaten jakon jolasa" Etxba Eib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
213
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bastoki. "Groseramente, de una manera ordinaria. Bastoki eiñda dago orma ori" Etxba Eib.<br />
bastoko. "(Adj.). Aumentativo de bastiki. Se dice de la persona ordinaria, soez. Ixildu zaitez, bastoko, olako<br />
gauzarik esan <strong>bar</strong>ik!" Etxba Eib.<br />
bastokote. "Basto samarra. Txapardua (gaztaina mota bat) Bizkeixa ta baiño bastotxuaua zala uste juat, enajak<br />
gogor itteko baiña. Bastokotia, ipurdi aundixakin da" Elexp Berg.<br />
baston. v. bastoi.<br />
bastorratz. v. BASTA-ORRATZ (s.v. 1 basta).<br />
bastotu (V-gip). "Vulgarizarse, volverse ordinario. Len zan garbixakin, bastotu eiñ jaku txakurra" Etxba Eib.<br />
"Volverse [...] grosero. Ziero bastotuta etorri da soldauxkatik" Elexp Berg.<br />
"Volverse ordinario, de mala calidad. Zelai ori bastotu ein dda aspaldixan, eztou abonatzen eta" Elexp Berg.<br />
"Gaztaiña zarrei tta be eitte jakuek kipulia, eta piñuai be bai. Flojiau, materiala ondatu, bastotu, eskaxtu, ziero"<br />
Ib.<br />
bastu. v. 1 basto.<br />
bastuztai. v. BASTA-UZTAI (s.v. 1 basta).<br />
basu. v. 2 baso.<br />
basudare. v. basaudare.<br />
basuil (Casve; -üll S-saug ap. Lh). 1. "Bruyant, tapageur" Lh. "Bruyant" Casve.<br />
"Vent violent" Lh.<br />
2. (-üll S-saug ap. Lh). "Extravagant" Lh.<br />
basur (BN, S ap. A; Urt II 226, Dv), basa-ur, basura (-e AN-ulz ap. Iz Ulz). "[Aqua] palustris, ur lizuna vel<br />
likhitsa, basura" Urt II 226. "Eau pluviale qui déborde sur les chemins ou dans les champs" Dv. "Agua torrencial<br />
que baja de los montes" A. "Basúre, el agua de la lluvia torrencial. Basure gúziek" Iz Ulz. Menditik,<br />
oihanetarik eta othardietarik heldu diren urak, ur aberatsak dira. Basurek gizentzen dute phentzea. Dv Lab 106.<br />
Ikhusten baduzu belharra iragaiten hari dela, edo basurek jotzeko heinean dela [...]: ebaki zazu laster belharra<br />
eta khen zazu uraren menetik. Ib. 124. Errekako lurra altxatzen da kanpo aldera basa-urari traba egitekotzat,<br />
eta ahal bezain guti sar dadien errekan. Ib. 150s. Eginxea zutela basurek aldia: / Urtso batek mokoan aldaxka<br />
guria; / Noeri dirdiratu zitzaion begia, / Horra, horra nun zuen Ararat mendia. Ox 19. Bainan zer erreka<br />
ikaragarria gure ezkerretarik, bere basura zolan! JE Ber 13. Zola-zolan basur zonbait, orai agortuxea ditakena.<br />
Ib. 50. Badu iturrixka hunek gero ere zonbait basur botarik, ur garbi ixurtzen hasi artean. Xa Odol 37.<br />
"(V, G-goi-to, L, R), cieno, fango de bosques" A.<br />
2. (G), basura (G-to; -e G-to), bazur (G-goi-to-bet). Ref.: A (basur, bazur); Iz To (basura). "Rocío" A. "Bazur<br />
(G-goi-to-bet; O), rocío" Ib. (pero no se encuentra en Oihenart). "Basura, el rocío. Basura gutxi (Tolosan ta<br />
I<strong>bar</strong>ren); basure, idem; basure gutxi (Orejan)" Iz To.<br />
basura (Lar, H; -ur Hb ap. Lh). "Basura, es voz puramente Bascongada, de basiera, basiura, porquería; y<br />
también de basi, puerca, y ura, agua [...]. Basura, likiskeria" Lar.<br />
basuratu. Regar. v. ihinztatu. Ark atera zindun Paradisuko iturritik, eta lau ibaietan lur osoa basuratzeko<br />
agindu zizun. "Rigare". Or MB 413.<br />
basurdai. Carne de jabalí. "Caro aprugna, aprina, basurdaia, basaurdakia, [...] basurde haragia" Urt II 219.<br />
basurde (gral.; Lcc, Mic, SP, Urt II 160, Ht VocGr, Lecl, Arch VocGr, Dv, H, A DBols, Zam Voc), basurda (Vgip,<br />
G-nav), basaurde (V, G; Urt II 324, Ht VocGr 421, Lar, Añ, H), basaurda. Ref.: Bon-Ond 142; VocPir 401;<br />
A (basurde, basaurde); Lrq; EAEL 90 y 91; Iz ArOñ (basaurde), Als (basurda), Ulz; Etxba Eib (basurdia);<br />
CEEN 1970, 326; Elexp Berg (basurda). Jabalí. "Jabalí puerco" y "puerco jabalí" Lcc. "Jabalí " Mic.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
214
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"Porc sanglier" SP. "Aper" Urt II 160. v. basatxerri. Tr. Documentado tanto al Norte como al Sur. La forma<br />
basaurde es más usada por los meridionales, y domina hasta mediados del s. XIX; a partir de dicha época su uso<br />
disminuye. Nola basurdeek hortzak hortzez igurtzen baitituzte eta garbitzen. SP Phil 180 (He 182 bas-urdek).<br />
Ale galduak dijoaz ganadu belzen ortzetara ta anima gaistoak infernuko basurde gogorretara. Mb IArg I 205.<br />
Artu bear dira ta ill azeri txikitxo animako maasti ederra gutxika galtzen duteenak, ez da asko basaurde zatarrak<br />
iltzea. Mg CC 234. Eizari edo kazadore batek jarraituten deutsa basaurdiari. Mg CO 45. Basaurde, eper, edo<br />
ollagorren eizara. Mg PAb 105. Basaurdia, basoko urde edo txarrija, ta izurdia, itxasokua. Ib. 175. Bere<br />
mastian kalteok egiten baditu infernuko basaurde onek. Añ MisE 105. Adiñ andiak dakar / indarren galtzea, /<br />
basurde ori berriz / da guztiz gaztea. It Fab 155. Basaurdeak ugari dira txit Gipuzkoako baso ta mendietan. Izt<br />
C 194. Lehoiñaren ihizia / Ezta ez hegastin ttikia; / Baiñan edo basurdea / edo orkatz har edo emea. Gy 108.<br />
Beren tronpetak basoan jo, zakurrak bota, eta zenbait basurde edo basauntz eraiki zituzten. Arr GB 101. Kara<br />
iguala du aurrian ta atzian, / basurdia dirudi zutik jartzian. Xe 297. Nik diot diborza lege bat balin bada, ez dela<br />
ona giristinoentzat, bainan izaitekotz dela basa urde eta urdesentzat. Elsb Fram 159. Onek basaurdak legez /<br />
erri guztietan / arto-gariak daukaz / inon soloetan. Azc PB 112. Koba-zuluetatik urteniko basaurdeak. Itz Azald<br />
6. Basurdeentzat etzan lekua makala. Ag AL 23.<br />
(s. XX) Bazkari hartan baginuen basa-urdekia, ez bezperan edo bezperagoan hila izatu zen basa-urde batetik.<br />
Prop 1903, 152. Hotarik [otsoetarik] ikusten diuk zenbeit bakar, hor ziek basurdiak bezala, edo gehixago. JE Bur<br />
121s. Bai, goialdeko basurdeak baño geiagotan agertzen dira baserrietara urietako zakur amorratuak. Ag G 65.<br />
Hartz, azeri, basurde, otso, basa behor, / Gorde dira guziak, haundi eta kozkor. Ox 130. Garai artako aien<br />
a<strong>bar</strong>kak / ziran basurde-larruak. Tx B II 113. Arbolaren azpian / basurde bat gaitza. Etcham 146. Basaurdearekin<br />
/ eginik gudua. Ib. 148. Sasitik aizatzen den basurdea alaxe dabil muñoz muño Olimpo beltzean. Or<br />
Mi 53. Basurdearen antzera zittuzan agiñak. Otx 11. Eiztariak basurde-zantzua du joa, / erritik etor daiten<br />
laguntza aundigoa. Or Eus 131. Baña Gatzaga aldian eta Aizkorriko basuetan otsuak, basurdak eta bestelango<br />
priztiok urritu ziranian, nora-ezian gelditu ziran. SM Zirik 86. Gorbean euken txarria artuta, / basurdia ei zan<br />
beraren aita. BEnb NereA 46. Basurde anker eta okerrenak ere iges egin bear izaten din eiztari on baten<br />
ondotik. Eston Iz 50. Igo ñuan aritz baten gaiñera eta ikusi nittuan bi basurde nere aldera etozela. And AUzta<br />
93. Eta zaurittutako basurda asarre bat bezela, aindu zan Saloi nausira bene-benetako kulpadunaren billa.<br />
Etxba Ibilt 489. Basurde bat hiltzea ote da hoin gaitza? Xa Odol 256. Basa-urdiak gozatze'ituzte / ederki beren<br />
ezpaiñak. Uzt Sas 287. Badiagü basurde eta hartz, / basahüntz eta orkhatz franko. Casve SGrazi 58. Txakur<br />
laster eta basurde sendoaren arteko borrokari begira. MEIG I 177.<br />
v. tbn. Zab Gabon 85. Noe 115. Arzdi LEItz 85. Zub 82. JMB ELG 49. Arti MaldanB 196. BasoM 82.<br />
Basaurde: VMg 17. Zav Fab RIEV 1909, 29. NEtx LBB 92.<br />
basaurde (A). (Aplicado a personas). "(V, Añ), montaraz" A (pero no lo encontramos en el dic. de Añi<strong>bar</strong>ro).<br />
Cf. Etxba Eib: "Gure mendixetan gastau ziran basurdak, baña ez kalian". Zozolistuak euren basurdekin<br />
naste, / noz eingo ete yuek beste onenbeste? Enb 147. Are, fuera hemendik, basurdeak ez bertzeak! Lf Murtuts 8.<br />
- BASURDE-AZPI. "(S), cuissot de sanglier" Lh.<br />
- BASURDE EME. "Jabalina, basaurde emea" Lar.<br />
- BASURDEKAN. "(S-saug), à la chasse du sanglier" Lh. v. infra BASURDETAN.<br />
- BASURDE-LEKU. Lugar lleno de jabalíes. Ezker aldean, goitian, leenago basurdeleku izaniko Otaio<br />
mendia, Izpazter elizateazko mugarri izugarria. Erkiag Arran 11.<br />
- BASURDE-SALDO. "(S-saug), troupe de sangliers" Lh.<br />
- BASURDETAN. A la caza del jabalí. Eta, zu basurdetan / zabiltzan artean, / bakarrik banaukazu / sareen<br />
aldean. It Fab 194. <strong>Euskal</strong>erriko basauritarrak oraindik otsotan eta basurdetan, aztu gabe, darabilkite. JMB<br />
ELG 41s. Joan giñan lenengo beste mendi batera, nere semea-ta basa-urdetan an izaten zirala-ta. Uzt Sas 347.<br />
Oiek basurdetan eta basauntzetan ibiltzen ziran. BasoM 82.<br />
basurdekan. "(S-saug), à la chasse du sanglier" Lh. v. BASURDETAN.<br />
basurdeki, basurdaki (S-saug ap. Lh), basaurdeki, basaurdaki (Urt II 219). Carne de jabalí. "Caro aprugna,<br />
aprina, basurdaia, basaurdakia, [...] basurde haragia" Urt II 219. Noizean behin helarazten diote elefantki<br />
edo basurdeki zathi batzuetarik. Prop 1896, 108. Bazkari hartan baginuen basa-urdekia, ez bezperan edo<br />
bezperagoan hila izatu zen basa-urde batetik. Prop 1903, 152.<br />
basurdekume (-khüme S-saug), basaurdekuma (V-gip), basurdehime (S). Ref.: Lh; Iz ArOñ. Jabato.<br />
"Basaurdekumaak, los jabatos" Iz ArOñ. Naiz-ta basorde-kumia izan. BEnb NereA 46 (seguramente errata por<br />
basurde-kumia; cf. unas líneas más arriba basurdia). Haatik memento batez ihiztari batek desarranjatu ditu<br />
basa-zerrama bat eta zonbait basurde-kume. Herr 8-12-1960, 2.<br />
basurdesa, basaurdesa. Hembra de jabalí. Nik diot diborza lege bat balin bada, ez dela ona giristinoentzat,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
215
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bainan izaitekotz dela basa urde eta urdesentzat. Elsb Fram 159.<br />
basurdetegi. "(S-saug), bauge de sanglier" Lh.<br />
basurdetzar (A Morf 275), basaurdetzar. Aum. de basurde. Nola muñak iduki / Basaurdetzarrak? belarri<br />
bi, / Galdu ezkero, badia sorora, / Ekarri gabe leena gogora. Mg in VMg 101. Azeri au ta amabitxo bat erbi<br />
izan da eguneko arloa. Basurdetzar arrek zauritu ondoren iges egin ezpalit! Etxde AlosT 15.<br />
basuri. v. basahiri.<br />
basusa. "(G-bet), espumarajo" A. v. 1 <strong>bar</strong>auts.<br />
basuso (V, G, B, AN-mer; Urt V 384), basa-uso (AN-egüés; Arzdi Aves), baso-uso (V-gip), basurtzo (Darric<br />
ap. DRA). Ref.: Bon-Ond 143; A; Iz ArOñ (baso-uso). Paloma torcaz. "Columba, usóa, uso koluma, fagúsoa,<br />
basusoa" Urt V 384. "Erdikuari (ez andija ez txikijari) [esaten dautsogu] pagausua, ta txikijari, basusua" Alt<br />
Euzk 1930, 470. "Lexaka" eskutik zintzilika iru basauso zitubela, eizetik zetorren goiz batian. EgutTo 14-12-<br />
1921 (ap. DRA). Basa-usoaren egaldiak bezala, aren otoitzak odeia urratzen du. Or Mi 130s. Nik emendik iru<br />
leguan dabilen basusoa begi-<strong>bar</strong>ruan artu badagit, zist!, yaurti gezi txiki zorrotz bat eta laster lur yo eragingo<br />
ddautsat (V-m). A EY II 323s. Basa-usoek nun kabiak egiten dituten ikusi baitut. Ibiñ Virgil 39.<br />
basustulenka. "(G-azp), payo, grosero, selvático" A.<br />
bat (gral.; Mic, SP, Ht VocGr 438, Lar, Añ, VocBN, Gèze, Dv, H). Ref.: Bon-Ond 153; A; Lrq; ContR 515;<br />
Etxba Eib; EAEL 155; Elexp Berg.<br />
Tr. General en todas las épocas y dialectos, y usado indistintamente como numeral y artículo indeterminado,<br />
no existiendo ninguna marca formal para distinguir estas funciones (v. Wilbur apuntes policopiados c. 1970).<br />
Diversos gramáticos contemporáneos (v. por ej. EGLU 177ss, Gte Erd 44s) han expresado repetidamente la idea<br />
de que modernamente se da una tendencia a emplear bat allí donde anteriormente se utilizaba el determinante -a.<br />
De todas formas, encontramos ejs. que contradicen esto ya desde los primeros textos; así p. ej. ni baitan dukezu<br />
adiskide bat; / balia dikezit senhar gaixto bat (E 211), ardi bat bezala heriotzera eraman izan da (Lç Act 8, 32;<br />
IBk arkumea bezala), zure baithan esperanza handi bat dadukat (Harb 92), hanbat ezen baitzirudien bere<br />
hitzetan saindu bat zela, eta saindu bat bezala mintzo zela (Ax 206 (V 139)), --Zer da irea? --Borondate<br />
ordenabako bat benganzea egiteko (Cap74; cf. unas líneas más arriba deseo errazoabakoa).<br />
Bat art. indet. puede recibir los sufijos casuales tanto determinados singulares como indeterminados, pero ambas<br />
series no son libres, sino determinadas por el contexto: la aparición de formas determinadas (bata, batak,<br />
batari...), tanto en función adjetiva como pronominal, viene inducida por la presencia en el contexto de una<br />
forma determinada de beste (bestea, besteak, besteari...); en caso contrario bat aparecerá en formas<br />
indeterminadas (bat, batek, bati...). Esta regla se cumple sin excepción en textos antiguos de todos los dialectos.<br />
En la tradición septentrional, los primeros ejs. en los que dicha regla no se cumple --es decir, en los que incluso<br />
en presencia de beste det. se utilizan formas indet. de bat--, aparecen a mediados del s. XVII en Pouvreau en el<br />
caso de bat en función de adjetivo, y a principios del s. XIX para bat pronominal. Las formas det. de bat<br />
adjetival prácticamente desaparecen en la tradición septentrional ya en el s. XVIII, mientras que las de bat<br />
pronominal se mantienen, con excepciones cada vez más numerosas, casi hasta nuestros días. En la tradición<br />
meridional --incluida la roncalesa, pero no, al parecer, en la baztanesa, al menos en Echenique-- la regla se sigue<br />
cumpliendo hasta nuestros días por lo que respecta a bat pronominal, aunque no sin excepciones. Sin em<strong>bar</strong>go<br />
para bat en función de adjetivo, las primeras excepciones son de principios del s. XIX, incrementándose<br />
progresivamente su número, de forma que apenas pueden verse ejs. de bat adjetival det. en la segunda mitad del<br />
presente siglo salvo en algunos textos vizcaínos. Sobre esta correlación con beste det., cf. batzu.<br />
Las apariciones de bat determinado sin presencia de beste det. son muy escasas. Hemos encontrado tres en<br />
Leiçarraga, con el rasgo común de tratarse de contextos en los que aparece bi --contextos en los que todos los<br />
demás autores, salvo el ej. que citamos de ChantP, emplean formas indet.--, otros tres en Lazarraga, uno en<br />
Axular, en el que parece variante estilística de lehendabizikoa, al igual que en otro de de J. B. Aguirre, y algunos<br />
más en J. A. Moguel y otros autores vizcaínos, en especial Kirikiño, en los que parece estar por -tako bat.<br />
En los casos locativo-temporales, el comportamiento de bat adjetivo en contextos no regidos por beste det.<br />
difiere notablemente de lo señalado hasta el momento. Para el caso inesivo, en la tradición vizcaína la forma<br />
general en textos antiguos y clásicos es la "arcaica" baten, aunque no faltan ejs. de batean, en especial en textos<br />
antiguos (Lazarraga emplea ambas). A partir de finales del s. XIX alternan ambas variantes, aunque baten es<br />
abrumadoramente mayoritaria en Azkue y escritores aranistas. En los textos de postguerra baten predomina en<br />
textos marcadamente dialectales y en F. Bilbao, mientras que batean es claramente mayoritario en las obras<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 216<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
vizcaínas de autores como Erkiaga, Gandiaga o Alzola. En los textos guipuzcoanos --salvo excepciones de<br />
autores de los valles del Deva y del Urola, que alternan batean con baten--, al igual que en los alto-navarros,<br />
baztaneses, salacencos y roncaleses, únicamente se encuentra batean desde los primeros textos hasta hoy.<br />
Respecto a los casos alativo y ablativo, toda la tradición meridional emplea las formas determinadas, es decir<br />
batera --bateala en textos salacencos y batra en roncaleses-- y bateti(k). En la tradición septentrional, Dechepare<br />
y Leiçarraga emplean exclusivamente batetan, pero ya en el siglo XVIII, mientras que en Silvain Pouvreau<br />
batetan es la forma mayoritaria, en Etcheberri de Ziburu, Gasteluçar y Argaignarats se encuentra casi<br />
exclusivamente batean. Axular emplea ambas por igual. En el siglo XVIII apenas se documenta la variante<br />
batetan, que prácticamente desaparece en el s. XIX (465 ejs. de batean y 3 de batetan). En textos suletinos, sin<br />
em<strong>bar</strong>go, batetan se ha mantenido hasta nuestros días como forma casi única. Hay que señalar que en los casos<br />
alativo y ablativo las formas indet. se mantienen durante más tiempo, y que incluso, tras un período de regresión,<br />
experimentan un auge relativo a finales del siglo pasado y comienzos del presente. De todas formas, se puede<br />
afirmar que hacia 1970 las únicas formas empleadas en la literatura tanto septentrional como meridional son, casi<br />
sin excepción, batean, batera(t) y batetik.<br />
Tras sintagma nominal con -(r)ekin o -gaz, como señala A. Irigoien (Eusk 1978, 752 ss.), sólo se documenta,<br />
salvo en Lazarraga y Belapeyre, batean (v. infra BATEAN).<br />
En la serie indeterminada, las formas más generales son batek, bati, baten, batekin, batentzat, batez. Los ejs. de<br />
bateri, relativamente escasos, son sobre todo vizcaínos y la mayoría de ellos del presente siglo --aunque aparece<br />
ya en Lazarraga (1171v), alternando con bati (1190r, (B) 1154rb)--. Los de batetaz son prácticamente<br />
inexistentes. En la serie determinada se documentan casi exclusivamente bata, batak, batari, bataren, batarekin,<br />
batarentzat, bataz. Hay, con todo, un batori en Dechepare, otro en fray <strong>Bar</strong>tolomé (Ic III 372, en correlación con<br />
besteori) y dos en Agirre (Kr 100 y 170); un batau en JJMg (BasEsc 214, con bestiori), otro en Azkue (BGuzur<br />
119, con bestiori) y otro en Arrese Beitia (AmaE 236, con bestea); batorrek en un texto salacenco del s. XVIII,<br />
en Mg (PAb 209, con bestiok), en Agirre (Kr 145), en Echeita (Jos 61) y en un villancico aezcoano (CEEN 1970,<br />
327); y finalmente un batorri en Arrese Beitia (AmaE 244). Además, cf. infra seguido de demostrativo.<br />
Evidentemente, bat sustantivo --es decir nombre del numeral-- aparece en formas determinadas (cf. MarIl 6:<br />
martxoaren hogoi eta batean). Igualmente indicando la hora (v. EGLU 193; cf. Ax 160 (V 107): Oren batean<br />
garenean, bigarrenean bagina desiratzen dugu. 'Cuando es la una.'). De todas formas se encuentra un ej. en el<br />
que bata no lleva delante el preceptivo ordu: Arratsaldeko bata zan / eta berandua, / andreak ur billa joan / oi<br />
ziran ordua. It Fab 235. Por otra parte no se constata en ningún autor la distinción ordu batean "a la una" / ordu<br />
batetan "en una hora"; para la segunda se emplea igualmente ordu (o oren) batean o ordu batez, aparte, claro<br />
está, de la construcción con bete: cf. Azkue s. v. bete "[bete] sustituye a bat 'uno' con las palabras aste, atz, ill,<br />
oiñ, ordu, urte". v. ordu (2), oren (2).<br />
Aunque la forma plural de bat es en gral. batzu (q. v.), se encuentran ejs. de batak "unos, algunos" desde<br />
Leiçarraga (v. infra BATAK).<br />
I (Numeral y art. indet.). 1. Uno, un. "Bat, ein" (voc. de von Harff, finales del s. XV). TAV 2.2.18. "Bat, uno"<br />
(Tabla de numerales del s. XVI). FLV 2008, 296. "Uno solo, bat" Mic. Tr. De uso gral. Sei florin eta terzio<br />
bat. (Pamplona, 1415). ConTAV 4.2.1. Amore bat nahi nuke liadutanik egia. E 89. Eta ilkhirik Iesusek ikhus<br />
zezan jendetze handi bat. Lç Mt 24, 14 (He, TB, Dv, Ur, Echn, SalabBN (h)a(u)ndi bat; Samper, Ol, Ker, IBk,<br />
IBe (h)a(u)ndia). Eskatu zidin arpa bat. Lazarraga 1142v. Italiako ziudade batera. Ib. 1145r. Egun batean. Ib.<br />
1171v. Silla baten jarririk. Ib. 1154v. Eguerdirean aurrera, edo gitxi bat leenago. Cap 58. Trinitate dibinoa, /<br />
esenzian bat zarena. Gç 25. Utz bitez [ezkonduak] geldirik, dio On da oraiño, hirurgarren aldi batez,<br />
mobimendu hek kolpekara ekhar-araztea. He Gudu 82. Jesus maitagarriak, bietatik baten eriotzak berez ditzan<br />
arte guzian. Mb IArg I 176. Bati baño geijagori enzun deutsat. Mg PAb 81. O seinduen egoitza loriosa, Jainko<br />
guziz botheretsu baten lan nausia! Dh 171. Oetako batek esan zidan neroni erri batean. AA I 431. Ziberuan<br />
bada mithil eijerrik, / Ene semia düzü bat heietarik. Etch 396. Erho bat zare, zoazkit aitzinetik. Laph 81. Mendi<br />
baten gañean egiten dan erri bat ez diteke estali. (Mt 5, 14). Ur BOEg 1714 (He, TB, SalabBN hiri bat, Echn,<br />
Hual, Samper ziudade bat; Ur, IBk (h)erria, Dv, Ip, Ol, Leon (h)iria, Ker uria; IBe hiririk). Eta alperkeriz ez du<br />
arrautz bat besterik egiten? Sor <strong>Bar</strong> 17. Ordu bat igaro eben / alkarregaz berbaz. Azc PB 141. Urthe bakhar bat<br />
laboraria / geldi baledi lanetik. Ox 139. Ondar izpi bat bakarra eramango balu. ArgiDL 32. Nik eztaukot diru<br />
bat baño. Altuna 107. Baso bat ardo egosi edaten dudala zirudidan. Or Mi 19. Pintau ebazan laukoak eztira<br />
gitxi, eta bat baiño geiago oso ezagunak. Bilbao IpuiB 138. Ixtaño baten buruan papo gorria itzultzen da.<br />
JEtchep 26. Daigun jira bat, jira bi... bat, bi, hiru. Lasa Poem 83.<br />
(Formas de bat pronominal en contexto dominado por beste det.). "Bata mingarri, bertzea sorgarri (O Pr),<br />
l'un sert à nous faire le mal et l'autre à nous y endurcir" SP. "En lugar de uno viene el otro, bataren lekuan,<br />
bestea dator" Lar. "Batak dio bai, eta besteak ez, l'un dit oui et l'autre non" H. "Batak egixa esan zeban da<br />
bestiak gizurra" Elexp Berg. "Bat egin edo bestea egin gauza bera da (AN-gip), bata la bestea egin berdin da<br />
(BN-arb) [...] bat nai bestea egin <strong>bar</strong>din dautso (V-arr), bata egin edo bestea egin berdin da (G-azp), bata in nai<br />
bestea in <strong>bar</strong>din da (V-arr)" Gte Erd 155. Ni gathibu nadukana kaptiba da berzeren / ene ditxak hala egin du<br />
ni gathibu bigaren / Gogo honez izanen niz bizi baniz bataren / Bana bortxaz baiezila ez iagoitik berziaren. E<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
217
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
133. Alhor hartan hel badakit ereitera hazia / Eta ene bada ere lastoa eta bihia / Ez batori ahal duket<br />
ezetare berzia. Ib. 135s. Bi punktu hautarik bataren eta berzearen konplimendua Iesus Krist gure Iaunean da. Lç<br />
Ins A 8v. Gure gorputzak eta arimák Spiritu sainduaren tenple diradenaz geroz, bata eta berzea xahu eta pur<br />
begira ditzagun. Ib. D 7r. Gogo batez bata berzeagana afekzionatuak zaretelarik. Lç Rom 12, 16. Nehork bi<br />
nabusi ezin zerbitza ditzake: ezen edo batari gaitz eritziren drauka, eta berzeari on: edo batarekin edukiren du<br />
eta berzea menospreziaturen. Lç Mt 6, 24 (He bata... bertzea..., bata... bertzea..., TB bat... bertzea..., bati...<br />
bertzea..., HeH bata... bertzea..., batai... bertzea..., SalabBN bat... bertzia..., bati... bertzia..., Ip bata... bestia...,<br />
batari... bestia..., Echn bat... bertzea..., bati... bertzea..., Ur bat... bestea..., bata..., bestea..., Dv bat... bertzea...,<br />
bat..., bertzea... Hual batari... berziari..., leinari... bigarnari..., Samper batari... berzeari..., lenbizikoari...<br />
bigarnari, Ol bata... bestea..., batari... besteari..., Leon batto... bestea..., battori... bertzeari..., Arriand bata...<br />
bestia..., batarentzako... bestia..., Ker batari... bestia..., batari... bestia, IBk bata... bestea..., bati... bestea..., IBe<br />
bata... bestea, batari... bestea...). Eroan ditu ango jauna eta andrea, / Bata leen, gero bestea. (Endechas de Milia<br />
de Lastur). TAV 3.1.5. Emen dago gerturik / Erioa eta bizia: / Elizak erraten digu / Bata nola bertzea<br />
(Pamplona, 1609). Ib. 3.1.20. Atra ziradela iai egun bates bi lagun ziudade batetik kanpora [...] ohetatik batak<br />
idukizuen kuidado Meza enzuteas, eta berzeak ez. Ber Trat 112r. Bi Linbo dire aiphatu: bata Patriarkena, /<br />
Remedio hartu gabe berzea haur hillena. EZ Man I 128. Persona iru oneetarik zaarrago da bata besteak bano?<br />
VJ 5. Eta haur hain ongi aditzen da zor iakinaz eta aithortuaz, nola gauza ebatsiaz eta ixilik eramanaz. Hain<br />
ongi pagatu behar da bata nola bertzea. Ax 243 (V 163). Eta batean bezala bertzean ere, elkhar eduki dezaten<br />
Ib. 592 (V 380). Bada diferentzia, batak baiño bertzeak bekhatu gehiago du. Ib. 581 (V 373; cf. infra BATA<br />
BAINO BESTEA ... -AGO). Batak besteari biortuten ezteutsan matrimonioko zorra. Cap 113. Ene ditxa gaitz'<br />
egieki, / Ardura dut borogatzen / Zure hontarzunareki / Nitan gainen gudukatzen: / Batak etzitukedala, / Baietz<br />
berzeak diostala. O Po 21s. Bi obedienzia suerte dira, bata da obligazinozkoa, bertzea borondatezkoa. SP Phil<br />
247. Nik irakhasten dut hitz azanzik gabe batari eta bertzeari zer iduri zaion behatu gabe. SP Imit III 43, 3 (Ch<br />
opinione diferenten nahasmendurik gabe, Mst ustekerien nahaspillarik gabe, Ol iritzi-naspillik gabe, Pi eritxinaste<br />
<strong>bar</strong>ik, Leon ezbai-ik gabe). Bide zabala kita zazu, / Hertsia baita segura. / Ifernura darama batak, / Eta<br />
bertzeak zerura. Gç 168. Batak emaiten zian lotseria, eta bestiak ematzen gütü Jinkoa ere maita eraziten. Bp II<br />
74.<br />
(s. XVIII) Baldin norbaitek lituelarik bi ezpata, bata baino bertzea hobea [...], mendreago hura erabiltzen<br />
balu egun guztiaz. ES 102. Bata hiltzen da iatean, bertzea iokoan; bata konsumitzen du suak, bertzea akhabatzen<br />
du burdiñak. Ch I 23, 7. Zerren badakite guziak, Santuak egin zituela liburu bi, bata bere pekatuak aitortzeko,<br />
bestea bere utsegiñak eta oker-esanak zuzentzeko Lar SAgust 7. Nik ogen düna eta ogen gabia jüjatüren dütüt,<br />
bena aitzinetik nahi ükhen dütüt borogatü bata eta bestia. Mst III 46, 3. Ta lenbiziko pil-nasi andiarekin egiten<br />
ditu irur: gari garbizkoa bata, lasto-agotzezkoa bestea ta irugarrena zakarrezkoa. Mb IArg I 203. Fin oien<br />
artean orrenbeste dijoa: ta bata edo bestea izan bear da. Cb Eg II 22. Alan Semeak Izaite edo Naturaleza bi<br />
ditu: Jainkoena bata ta bestea Gizonena. Cb CatV 70s. Bata eskuineko aldean eta bertzea ezkerrekoan. Lg II<br />
212. Ezagutzen baduzu arrozoin horietarik edo batak eta bertzeak Jesus zu ganik hastandu dutela. Mih 121.<br />
Emazte manzaba eta desonesta kori kondenatu bearduzie batorrek eta berzeorrek (Sal, 1780). ETZ 165. Bi<br />
seindimendutan, bata ispiritian, bestia borondatian. AR 74. Biak dira onak; baña bata bestea baño obeagoa. Ub<br />
208.<br />
(s. XIX) Garat eta Ithurbide bozak errepikatuz / Eskaldun leial guziek kopletan izendatuz / Merezi duten<br />
bezala beti lauda zatzue / Bati eta bertzeari eskerrak emotzue. Monho 56. Geitu dituzu bekatu andi bi, bata<br />
gaizki konfesatu ta bestea gaizki komulgatu zeralako. Mg CC 211. Zelan bata ta bestia kondenadu zirian<br />
pekatuba bildurrez ez agertutia gaiti. Mg CO 265. Bataren eta bestearen falta edo utsegite jakiñak erraz<br />
darauztenak. Gco II 17. Batari ta besteari begiratuaz. AA II 48. Gizonak ditu iru bizitza-mota, gorputzarena<br />
bata, animarena bestea eta irugarrena da onra eta izen onarekin ezagutzen duen lekuetan bizitzea. Ib. 103.<br />
Batean eta bestean zorrak dauzkatzula. Ib. 176. Niholere ez haiteke izan biena; hautazak bata edo bertzea. Dh<br />
185. Batari emoten deutsa ordikerijak aserrera, bestiari lujurijara, bestiari jokora, tratura, alperrerijara. JJMg<br />
BasEsc 206. Bijak zor deutsaz semiak gurasuari, eta batagaz kunplidu arren eztau bestia jaoten. Astar II 86.<br />
Apaiz ernegatua / jeneral Cabrera, / zegoan irtentzeko / Karlosen bidera: / bata eta bestea / itzuli joan dira.<br />
Echag 163. Ala bata nola bestea arboletan arkitzen dira. It Dial 20 (Ur alan bata zein bestia, Dv ala bata ala<br />
bertzea, Ip bata ala bestia). Gabak ordu asko emonda, juan zan bata bere etxera ta bestia geratu zan bertan. Ur<br />
MarIl 46. Bi fable multzo, bata Suberotar Yaun batek, bertzea Gipuzkoako Yaun Aphez batek bertsutan<br />
publikatuak. Gy V. Eta illuna<strong>bar</strong>rean bildu ziranean kontuan jauzi ziran Semea ez batarekin ez bestearekin zala.<br />
Lard 370. Enganatzaile askok badituzte orobat bi gaitzeru, bata erospenetako eta bertzea salpenetako. Dv Lab<br />
64. Hauts zaitzu arroltziak bat bertzearen ondotik. ECocin 38. Ene ontasunetan hartuko dituzu bi etxalde; bata<br />
egin darozudan kaltearentzat, bertzea eman darotzudan ahalgearentzat. Laph 152. Gañera onek berak eman<br />
zizten asko izkiribitu batarentzat eta bestiarentzat. Bv AsL 200. Jardun baga iraunak alkarri emoten / Batak<br />
aiña besteak ez ebala eiten. AB AmaE 417. Batean beharri batetik, bertzean bertzetik. Elzb PAd 50. Batek edo<br />
bertzeak kuante balin badu. Zby RIEV 1908, 88. Bi anaietatik bata salbatu eta bestea kondenatu zan. Arr May<br />
54. --Edo txantxetan abil, edo erotu egin aiz.... --Ez bata eta ez bestea. Apaol 83 (v. infra BATA ETA EZ<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
218
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
BESTEA). Horik ziren bi turrusta bethi handitzez zoatzanak, bata Jinkoaganik Mariaganat jaisten, bestia<br />
Mariaganik Jinkoa ganat igaiten. Ip Hil 35. Erran dezatela "Monsieur" eta ez "Murde". Izpirik ez da berdin hau<br />
hura baino eskuarago; eta puska itsusiago da murde. Bata ez bertzea ez erraitea hobe. HU Zez 177. Bata zan<br />
Maria, ta / bestea Pepita. Azc PB 153.<br />
(s. XX) Batak zion iror ogeita zortzi urte; eta berziak ogeita borz. Mdg 125. Bata, portuko jausten egoan etxe<br />
zar baten jaio zan; bestea labaondoko, artoz beterik egoten zan gela zikin baten. Echta Jos 191. Batean ango ta<br />
bestean emeko Doneari egitten eutsezan eskintzariak. Ib. 286. Erdietan janean truk lana, bataren edo bertzearen<br />
etxian. JE Bur 121. Etxe nagusiari lotuta, bestetxo bi agiri ziran: bata ogi edo artoa erretzeko labea, bestea<br />
abere janariak gordetzeko lekua. Ag G 14. Ana Josepa, bata ta bestearekiñ mintzatzen, azkenetakoa gelditu da.<br />
Ib. 337. Bestela ibilli biar / zenduna eskian, / bata ta bestian, / jai eta astian, / estadu tristian. Imaz Auspoa 24,<br />
145. Bi mai luze, zamauz estaliak: bata, andizki ta beren ingurukoentzat; bestea, naiz zarrez naiz eriz astunduak<br />
ziranentzat jarriak ziran. A Ardi 61. Naikua zan batak eguna zala esatia, bestiak gaba zala esateko. Kk Ab I 30.<br />
Bi auzitaldi izango dira: bata bakoitzarentzat il ondoren, eta guztientzat munduaren bukaeran bestea. KIkG 21s.<br />
Gizonak ez zion zaunkik egin; zakurrak ere ezer esan ez. Au da, ez batak eta ez besteak ez zioten egun onik<br />
eman. Muj PAm 33. --Bizia edo mursa! --Ez bata ez bestia. Const 26. Alde batetik Ondarrabi ta / Beste aldetik<br />
Endaia; / Bata langille azkar trebia, / Bestia zintzo alaia. Enb 99. Arotzak lan-dagije, zar eta gastiak: / Oia<br />
batak badagi, ilkutxa bestiak. Laux BBa 12. Mari onek bi seme izan zituan: ona bata, gaiztoa bestea. JMB ELG<br />
85. Bata, andereñoa. Bestea, zalduna. Ldi IL 156. Arekin batean yosi zituzten bi lapur, bata eskui aldean, bestea<br />
ezker aldean. Ir YKBiz 500. Bata irarle, bestea zuritzalle, urrengoa ogigin edo olako zerbait. Eguzk GizAuz 108.<br />
Bata azeria bada, bestea da zakur. Or Eus 29. Bein batak eta bein besteak izaten dogu (V). "Lo tenemos<br />
alternativamente". A EY III 243, que cita el msOch. Alertzeak bi motakoak dira: Europakoa bata, Japongoa<br />
bestea. Munita 72. Bati eta bertzeari Jainkoak eman dezotela, bi anaieri hein berean [...] apez on eta saindu<br />
izaiteko grazia. Zerb Azk 84. Irasorrak bi zio ditu, bata gorputzarekikoa: lillura; bestea gogoarekikoa:<br />
gogoraztea. Mde Pr 313. Bi egi, bi alderdi, bi aro izan ditu orientzat bizialdiak: txikizitutik orain artekoa bata,<br />
ta gaurdanikoa bestea. Txill Let 28. Baso-eleixa bi daukeguz: Santa Agedarena bata, ta San Adrianena bestea.<br />
Akes Ipiñ 19. Ontan denak datoz bat. Baiña gero ongi ori era askotara ikusten eta asmatzen dute batak eta<br />
besteak. Vill Jaink 25. Gotzai-ordeko etorri zan abadeak bere paperak atera zituan eta asi ziran bata ta besteari<br />
galderaka. NEtx LBB 60. Bata dela eskuina, bertzea ezkerra, / euskaldunen artean hazi dugu herra. Xa Odol<br />
207. Hizkuntza hori berez baitzetorren ahora batarekin eta bestearekin mintzatzeko. MIH 370. Gramatika<br />
alorrean, ordea, berezko dirudi bata ala bestea, ez bata nahiz bestea, hartu behar genukeela, bata ala bestea<br />
utzi bertan behera. MEIG VIII 95.<br />
v. tbn. (con bat det.). Mat 26. Arg DevB 154. CatLan 60. Brtc 253. Añ EL 1 36. fB Olg 27. Jaur 190. Izt C 483.<br />
Arch Fab 221. Hb Esk 107. Xe 386. Arb Igand 101. Moc Damu 28. Xikito 12. Urruz Zer 91. Inza Azalp 52. Otx<br />
156. Etxde JJ 217. Erkiag Arran 43. BEnb NereA 52. Ibiñ Virgil 87. (Con bat indet.) Elzb PAd 47. Goñi 58. Inza<br />
Azalp 71.<br />
(Formas de bat adjetival en contexto dominado por beste det.). Artuko dot esku batean gezia, / bestean zuzi<br />
iraxegia. TAV 3.1.9. Eta lekhu batetik berzera errebelatuak gabiltza. Lç 1 Cor 4, 10. Batak estimatzen du egun<br />
bata berzea bainoago, eta berzeak [...]. Lç Rom 14, 5. Ala eztu lur-tupinagileak orhe ber batetarik egiteko<br />
bothere, unzi bataren ohoretako, eta berzearen desohoretako? Ib. 9, 21. Eta gaizkigile urkhatuetarik batak<br />
blasfematzen zuen hura, zioela, Baldin hi bahaiz Krist, enpara ezak eure burua eta gu. Baina ihardesten zuela<br />
berzeak reprotxa zezan hura, zioela [...] Lç Lc 23, 39s (He ohoinetarik bat... bertzeak..., TB gaistaginetarik<br />
batek... bertzeak..., HeH, Dv ohoinetarik bat... bertzeak..., Brunet gaizkille aietako batek... besteak..., Ol<br />
gaizkiñetako batek... besteak..., Arriand gaizkille eskegittariko batek... besteak..., Ker lapurretariko batek...<br />
besteak..., IBk, IBe gaizkileetako batek... besteak...). Birjina bazter batean / eta Iosef berzean: / biak belhauriko<br />
iarri / ziren haren aldean. EZ Noel 57. Zeren bethiere gauza bat edo bertzea higoinduko baitzaio. SP Imit I 25,<br />
7. Batzu amorioaren beroz eramaitenago dire saindu bat gana bertzea gana baino. SP Imit III 58, 3. Batean<br />
berboak aditzera emaiten du mintzo dela gizonkiarekin eta bertzean emakumearekin, berbo batak darontsa<br />
akusatibo singularrekora, bertzeak pluralekora. ES 91. Non haukien bidez hitzkuntza bat bertzeaganik diferent,<br />
edo bata bertzearen iduritako egiten baitira. Ib. 127. Gizon bata ta bestea komulgatu ta ill ziran. Cb Eg III 236.<br />
Behin alde batetara, gero berzialat. Egiat 157. Esku batean dozula Kristo krutzean josirik eta bestean kandela<br />
erexegin bat. Añ EL 1 30. Egon ere ezin diteke Trinidadeko Persona bata besteak gabe. Mg CC 202. Begira iñoiz<br />
enzun ote dezun Meza bataren erdia eta bestearena beste erdia. AA II 59. Begira tranparik egin dezun, saltzen<br />
dezula gauza bat bestearen lekuan, katua erbitzat esan oi dan eran. Ib. 183. Neska batak egiten dau garraasi<br />
bat. Bestiak silijo bat. Bestia asarratuta, asten da lotsagalduko diadarka. Bestiak [...]. fB Olg 72. Baita bere<br />
adiskide batek bestiari, gizon batek bestiari, au egin leikijo. Astar II 29. Bada gauza guzti oneek, epia emoten<br />
dabe, eta egin leitekez egun baterik besterako. Ib. 71. Zer banakatze desberdiña aizpa bata eta bestearentzat!<br />
Lard 159. Gerorat utzi gabe estakuru baten edo bertzearen azpian. Dv Lab 24. Bada, gertatzen da erostun batek<br />
edo besteak galdetzia: [...]. Sor <strong>Bar</strong> 104. Bein eta beste bein, egun baten eta bestean, iñoz nekatu eta gogait egin<br />
baga. Itz Azald 62. Leku batarik berziara. Mdg 142 y 143. Soldado gan baino lehen neskatxa batekin eta<br />
bertzearekin ibiltzen ginen. [...]. Ta egun batean bi neskatxeri bertso berak igorri niozkaten [...]. Mattin 15s. Ez<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
219
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
du hitz honek besterik esan nahi, hizkuntzaren alde batek bestearekin, hizkuntza batek beste batzuekin, halako<br />
antz eta egitea baduela baizik. MIH 195. Kasu baten eta bestearen [-ko eta -ren] izena ia beti, edozein<br />
hizkuntzatan, berbera da. MEIG VI 174. v. tbn. infra. BAT BESTE-, BATA BESTE-, BATAK BESTE-,<br />
BATEK BESTE-, BATEAN... BESTEAN.<br />
(Formas de bat det. fuera de contexto dominado por beste det.). Eta baldin eure begiak trebuka eraziten<br />
bahau, idokak hura eta iraitzak eureganik: hobe duk hire, begi batarekin bizitzean sar adin, ezen ez bi begiak<br />
dituala suko gehenara iraitz adin. Lç Mt 18, 9 (TB, Dv begi bakhar batekin, Ip begi bakhoitx izanik, Ur begi<br />
batekin, Hual begi bakotx batekin; cf. Lç Mc 9, 47 hobe duk hire, begi bakhoitzdun Iainkoaren resumán sar<br />
adin). Zen Andriu Simon Pierrisen anaiea, Ioannes minzatzen enzun zuten bietarik eta hari iarreiki zaizkonetarik<br />
bata. Lç Io 1, 40 (TB bi hetarik bat, HeH Jesusi iarraiki zitzaizkonetarik bat, Dv bietarik bat; cf. Lç Io 12, 2 Eta<br />
Lazaro zen harekin mahainean iarririk zeudenetarik bat). Eta ihardesten zuela batak Kleopas deitzen zenak,<br />
erran ziezón [...]. Lç Lc 24, 18 (donde el contexto es (24, 13) hetarik biga ioaiten ziraden [...] burgu batetara<br />
[...] Emaus deitzen zenera; cf. sin em<strong>bar</strong>go con "cuatro" Lç Apoc 15, 7: eta laur animaletarik batek eman zietzén<br />
zazpi Aingeruei zazpi anpola urrhezkorik). Esan eben arzai batak. Lazarraga 1147v (v. tbn. arzai batak ib.<br />
1147v). Amore linda galant bata, / ene amore berria. Ib. (B) 1204v. Gureko bata / il badagian. (Cantar de Lelo).<br />
IC II 90. Eta bere azken finean, [aztore] hetarik bata utzi zuela, zor bat baitzuen haren pagatzeko; bigarrena<br />
seme bat baitzuen, harendako; eta hirurgarrena, arima-kari, mezatan enplegatzeko. Ax 247s (V 167). Nire<br />
alaba batak, bera da gazteena, daukaz euntegijak. Mg PAb 137. Iru mallatakoa da beldurra. Batari deitzen zaio<br />
zerbitzariena; oetatik askok alabaña egiten ditue lanak [...] kastiguaren beldurrez [...]. Bigarren beldurra da<br />
seme ongi aziak izan oi duena. Oek [...]. Irugarren beldurra da [...]. AA I 612s (pero v. supra AA II 103). Agot<br />
denak xipiago badü beharri bata, / Aitari erranen diot biak <strong>bar</strong>din tüzüla. ChantP 174. Bota dauz [galdara]<br />
<strong>bar</strong>rura autsok, eta beriala anka bata <strong>bar</strong>rura sartzen dau. Kk Ab II 32.<br />
(Bat adjetival con suf. locativos, fuera de contexto dominado por beste det.). Berzerenaz izan nuzu amoros<br />
lekhu batetan. E 139. Bi parra-xori eztirade dirutxo batetan saltzen? Lç Mt 10, 29. Eta gorputza harturik<br />
Iosephek mihise xuri batetan <strong>bar</strong>na ezar zezan. Ib. 27, 59 (He ezarri zuen mihise xuri batean <strong>bar</strong>na, TB inguratu<br />
zuen mihise xuri batean, Ip eta mihise xuri batetan üngüratü, Echn inguratu zuen maindire xuri batean, Ur bildu<br />
zuen maindire garbi batean, Dv mihise xuri batean inguratu zuen, Hual ungurukatu zion mantre sain batian,<br />
Samper inguratu zizun mandre xau batean). Eta ioanik sar zitezen Samaritanoén burgu batetan. Lç Lc 9, 52.<br />
Gau hartan biga izanen dirade ohe batetan: bata harturen da, eta bertzea utziren. Ib. 17, 34. En<strong>bar</strong>ka gentezen<br />
Alexandriako unzi islán negua iragan zuen batetan, zeinek [...]. Lç Act 28, 11. Guziak ziraden gogo batez lekhu<br />
batetan berean. Ib. 2, 1. Laster baten igaro zan / Uraz alde bestea[n]. (Cantar de la quema de Mondragón). TAV<br />
3.1.7. Aditzera ematen draugu nola Kristo gure Iauna lotu zuten kuerdes pilare batean non azotatu baizuten. Ber<br />
Trat 11r. Ekusiko dozu laster batean / nola zorretarik urten dokean. EgiaK 89. Orduan bide on batean iartzera<br />
eta finkatzera deliberatuko dut. Ax 51 (V 33). Eta gero bizitzen zen bake handi batetan. Ib. 31 (V 18). Ezta<br />
aitzinatzen, eta ez gibelatzen, bethi dago egoitza batean. Krozka batean. Ib. 602 (V 387). Zeren oraiño, pena hek<br />
[...] egonen baitira bethiere estatu batetan, egoitza batetan. Ib. 600 (V 386). Egun batez, konpaiñia on batean,<br />
euskaldunik baizen etzen lekhuan nengoela. Ib. 15 (V 6). Ediren baitzen egun batez hartzaz gaizki mintzo ziren<br />
konpaiñia batetan. Ib. 313 (V 208). Begiratu negion eta egun batean / Errenkore andiak erne zitean. (Canción<br />
de amor vizcaína). TAV 3.1.22. Edo ikusi daigunean geure buruau nezesidaderen baten. Cap 23. Leelengoa<br />
sinistu Iaungoiko baten, guztiz poderosoagan. Ib. 10. Bear dogu persinedu edo santiguedu peligruren batean<br />
gagozanean [...] ta tentaziñoe deungereen batek aflijietan gatuzenean. VJ 3. Betleemeko hirian <strong>bar</strong>rüki batetan,<br />
lekhürik bestetan ezin ükhenez. Bp I 32.<br />
(s. XVIII) Eziñ kausituko dut konsolazionerik gizon iakiñsunen liburutan [...], ez segurantzarik lekhu batetan<br />
ere zeroni ezpazare adiskidea. Ch III 59, 3. Ez nago denbora luzez estatu batean, zeren ganbiatzen bainaiz<br />
denboraren arabera. Ib. 40, 2. Zurekiñ ibill nadintzat bihotzeko libertate handi batean. Ib. 4, 2. Igo eziñ ditekean<br />
argi-leku batean. Lar SAgust 12. Zure boronthatia enia den, eta enia bethi zuriari jarraiki dadin, eta bake<br />
ezinago hun batetan, hareki izan dadin. Mst Imit III 15, 3. Presta zaitez hordurik galdu bage eriotz on batera.<br />
Mb IArg I 281. Sinisetan dot Jangoiko egiazko bakar batean, eta iru Persona distinto edo bana Jangoiko batean<br />
direanak. Cb CatV 95. Jangoikoen Legeen kontra gauza astun edo andiren batean. Ib. 51. Il zen bake ezti<br />
batean, ehun eta hamar urthetan. Lg I 200. Manatu zizun eser zezaiela kalabozo batean obligaerazizeko bere<br />
konsentimentraren ematra (Sal, 1780). ETZ 162.<br />
(s. XIX) Sinistuten dot Jangoiko bakar baten. Añ EL 1 232. Dino alango baten, biurtuko nas urten neban<br />
etxera. Mg CO 116. Atzenean illerazo zuen gurutze batean, lapur biren erdian. AA I 420. Batzuk sinpleza<br />
bategaz olgeetan dira, komedija baten edo zezenetan baisen ondo. fB Olg 27. Igaroten nintzala beiñ fiestia<br />
ebillen plaza batetik, ikusi nituan mutill bi joiazala neskatillaak egozan lekura. JJMg BasEsc 137. Jaijegun<br />
baten bi edo irutan biarra egin dot. Astar II 71. Ao batean esan lei eze, ez dabela kristiñauen antzik bere. Añ<br />
EL 2 228. Siñestea Yaungoiko guziz poderoso batean. CatB 16. Bekhatu mortala, arima batean, abominazione bat<br />
da izigarria. Jaur 132. Jausi zan pekatu guztiz andi baten. Ur MarIl 58. Berrogei bat taupada / Miñutu batian.<br />
Azc in Ur PoBasc 309. Herodesek egindako etxe galant batean. Lard 525. Eta ni begiratu nauzu eta ez<br />
bakharrik jasan egun bat, bainan hanbat urthe; eta ez bekhatu batean, bainan hainbertze miletan. Dv LEd 136s.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
220
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Noizbait heltzen dire hesiz egin etxola baterat. Hb Egia 22. Leina xinestia Jangeiko guziuen poderoso solo<br />
batian. CatR 11. Noizpeit aurkhitu zuen, mendi kasko batean, gaztelu zahar bat leihorik gabekoa. Jnn SBi 124.<br />
Lürrezko untzi hauskor batetan ekharten dügü. Ip Hil 48. Sartu ei zan bada etxe batean. Ag AL 64. Da an, azken<br />
agurrak esaten ezin asperturik, egun batean, da bian, da iruan [...] ordu luzeak igaro ebazan. Ib. 167.<br />
(s. XX) Jorraill ederreko asteazken baten, goizeko amaikak aldean. Ag G 42. [Jaun Errientak] xoria aldaxka<br />
batetik bertzera bezala, elhe batetik bertzera, gogoeta batetik bertze gogoeta batetara. <strong>Bar</strong>b Sup 3. Ikusi nian<br />
eliza eskaratzeko xoko batetan Behigorküko etxekandere xaharra ari zela nigar eta nigar. Const 28. Toledoko<br />
Sagrako erri baten, bi edo iru egunez egon zan. Or Tormes 107. Bazter batean, eskuin, huna nun zaikun agertzen<br />
Azpeitiako herri tarro polita. JE Ber 52. Yainkoak bidali zuen Gabriel Aingerua Galileako iri Nazaret zeritzan<br />
batera. Ir YKBiz 5. Iduri zaio hitz horiek entzuten dituela bihotz xoko batean, bertze munduko boz idor batek<br />
erranik. Lf Murtuts 10. Alako baten, baiña, zirkin bat egin eban Peruk zerraldo <strong>bar</strong>ruan. Bilbao IpuiB 180.<br />
Gizajoak antxe egon bear izan eban aste batean, aste bitan ta illabete luzietan. Ib. 67. --Nor da? --entzun eban<br />
alako batean, <strong>bar</strong>ru aldean. Erkiag BatB 45. Elorri beti lorez jantzi bat, / bakarte lakar batean. Gand Elorri 185.<br />
Tajo ibaiaren uretza zabalai begira egon giñan orduerdi batean. Alzola Atalak 72. Ayaldek liburu batean batu<br />
dauz egunkari ta aldizkarietan or-emenka argitaratuta daukozan irakurgai batzuk. Ib. 91. Hizkera argi, zehatz<br />
eta, nere ustez garbi batean adierazten. MIH 88. Oraindik orain zenbaitek hain gogoko izan dituen hitzak, xoko<br />
galduren batean baizik, diotenez, erabiltzen ez direnak. Ib. 106. Inguruko erdara batetik euskarara itzultzea. Ib.<br />
262.<br />
(Tras nombre propio de persona). (Se da sólo una pequeña muestra). Eta haur da azkenekotz ongi<br />
erdizkatzea, gaixtoa utzirik, onaren hartzea, Iondone Paulo batek bezala egitea. Ax 165 (V 111). Arako tronpeta<br />
San Jeronimo bati biotzeko ikara ematen ziona. Cb Eg II 142. Dalila batek Sanson bat periaraz dezake. Mih 8.<br />
Ta damu artu Manases batek bezela. Mg CC 169. Au esango balu S. Anbrosio batek, sinistu liteke. AA III 410.<br />
Oh, ze gitxi jakinak zirian San Anton bat, San Jeronimo bat, San Agustin bat, Arsenio bat, Paulo bat, Benito bat,<br />
Madalena bat, Pelajia bat, Tais bat ta beste milla onako! fB Olg 180. Izan zadien San Tomas bat bezen lodia<br />
edo aita Eusebe bezen mehea. Zerb Azk 53. Olako ta olako Ormaetxea bat bazala, liburu idazlea. Or QA 82.<br />
Etxepare bat, Etxeberri Sarako bat eta horien gisako beste hainbeste eta hainbeste gure artean agertzen baldin<br />
badira. MIH 280. Campion batek [...] gorengo izarretaraino goretsi zuen [Arrese Beitia]. MEIG IV 132.<br />
(Seguido de demostrativo). Amore linda galant bata, / ene amore berria, / [ba]t hura dakustan orotan /<br />
orzean ur der irria. Ib. (B) 1204v. Zeren ezta bide bat baizen, eta bat hura ere, guztia da mehar. Ax 475 (V<br />
307). Gauza guziak heldu dira hitz batetarik, eta bat hura aiphatzen dute guziek. SP Imit I 3, 2. Biak bat dituk,<br />
eta bat hark / Zidurik bia direla. Gç 175. Nahasi zerauela guziei bere hitzkuntza, eta lehen bat baizik<br />
etzelarikan, bat hura egin zela hanbat, non [...]. ES 390. Euskera bat da. Euskara bat onetan, egia da, dialekto<br />
edo izkera asko dirala. Cb EBO 11. Asi nintzan konfesatzen; esan nituan bat ez ta beste guziak, ta bat ura<br />
esateko sarri abiatu nintzan, baña sartzen zitzaitan ikara txit andi bat. Mg CC 129. Nik debekatua / utzi nizun<br />
arbola / bat orren frutua. It Fab 220. Bat onen eta beste orren biotza minduta ere, argiro esan bear dizut [...]. A<br />
Ardi 87. Txakurra lasai dabil, / gurdia negarti; / lotu ezazu bat au, / beste ori igurtzi. "Ata al uno". Or BM 100.<br />
Biotz bat onen ordez milla banituzke, / denak, maite, zuretzat izango lirake. / Baiña millaren ordez bat bakarra<br />
baitet, / arren, artu ezazu bat au milla bider. 'Un corazón... este único'. Canc pop. in Or Eus 22. Mutil bi larri<br />
dira / neska batengatik; / bat ark jakin nai luke / ua norengatik. 'El uno de los dos'. Id. ib. 38. Bat ori zan Alkate<br />
jauna, / bestea Errejidorea zan. Id. ib. 162. Ez ordea emen zauri bat ta an bestea, zauri bat bakarrik baizik,<br />
bañan bat orrek goitik bera dana artzen ziona. A. Zavala In Goñi 15. Arrezkero, amaikatxo alegin eta lerren<br />
egin ditu giza-adimenak, dana bat eta bakar gertarazten. [...] bat orren bila diardu Kistoren Antz-bideak: [...].<br />
Zait Plat 45.<br />
(Tras pronombre). Ala hura ere badudalarik norbeit-bat penitentaren eta nere artean? Prop 1906, 40.<br />
2. Un mismo. Tr. De uso gral. al Sur; al Norte es relativamente escaso, sobre todo a partir del s. XIX. Eta<br />
ziraden guziak gogo batetako Salomonen galerián. Lç Act 5, 12 (TB boz batetako, Ol, Ker, IBe gogo batez; He<br />
Izpiritu beraz). Eun sabel bateko, ta bakotxa bere gogoko. "Ciento de un vientre, y cada uno de su mente". RS<br />
381. Zeren gorputz bat, eta gorputz batetako mienbroak eta parteak baikara. Ax 315 (V 210). Fiel kristiñau<br />
batzuk daukeela parte besteen ondasuneetan gorputz baten mienbroak daukeena legez. "Como miembros de un<br />
mismo cuerpo". Cap 34. [Iru personaak] daukee podere bat, sabidurie bat, da gustien dire igoalak. VJ 5. Nola<br />
hiri edo herri batetakoen artean altxatzen diren guduek [...] hura osoki galtzen baitute. "Les seditions et troubles<br />
intérieurs d'une république". SP Phil 461. Orduan guziek elkhar aditzen zuten, guziak hitzkuntza batez, eta hitz<br />
batzuez berez mintzatzen ziren. ES 384. Lurreko soldadu guziak ez dira bide batekoak. Mb IArg I 346. Au ikusi,<br />
ta beti era batera biziko naz? Cb Eg II 121. Orregatik ez dira toki guzietan era edo modu batean ganzutu eriak.<br />
AA I 536. Infernuko penak, beste nekeen artean, eukiko dabe pena au bere geiago: egotea beti estadu batean,<br />
egoera batean, modu batean, beti berde, eze, zartu bageak. Añ GGero 377. Ez da izaten mantenimentu <strong>bar</strong>diña<br />
erri guztietan, ez da erri bateko etxeetan bere. JJMg BasEsc 205. Pernando ta Zabala / erri batekoak. In Muj<br />
PAm 54. Jauna, andre au eta ni etxe batean bizi giñan, eta nik bion gelan seme bat egin nuen. Lard 209. Erraz<br />
da orduban ezagututen zelan itxasua ta eguzkija dagozan beti egoera baten. "En el mismo estado". Ur Dial 110<br />
(It estadu batean; Dv hein berean, Ip ber heñian). Etxe eder baten bizi zirean / dama galanta gordinak /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
221
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
umezurtz bakar egozan eta / biak zirean <strong>bar</strong>dinak: / <strong>bar</strong>dinak iantziak, eta gorputz biak / molde baten lez<br />
eginak. Azc PB 151. Gitxi gora-bera, biak izango dira adin batekoak. Echta Jos 331. Ondarrik sorthuak<br />
zirelakotz eta sabeltara batetakoak, nahiz muttikoa gotorxago, itsutuki maite zituzten aitamek. JE Bur 77. Denak<br />
daude iritzi batean: Zabaletako alabak artu duan asmoa baño gauza oberik eztago. Ag G 340. Bi izenekin erri<br />
bat dana / Urrustil da Azpeitiya. EusJok 139. Elkarren etsaigoan dirautenentzat: ez dira beregatz-pean oatzen;<br />
tellatu baten pean ez direla etzaten errateko. FIr 159. Zertan gizon guziok era batez ez itz-egin bear? Ldi IL 137.<br />
Onelan obeto alkar artuaz, guztiak gizarte osoaren onera, aburu batez, jo dagien. Eguzk GizAuz 171. Ta zer<br />
anaitasuna beren artean? Etxe batean nola bizi ote litezke salaketan ibilli diran oiek? Or QA 86. Agur, Miretxu,<br />
biotz erdiko / ene arreba kutuna [...]. / Zuzter bateko larrosak giñan / lurrian sortu giñandi, / <strong>bar</strong>atza baten<br />
jantzi zirian / gure lorak eta orri. BEnb NereA 79. Etxe bateko lau anai prestu / aldare santu batean. Basarri 21.<br />
Argi eta garbi dago nolanahi ere ez ginela Aita Villasante eta ni iritzi batekoak. MIH 207.<br />
v. tbn. (para autores septentrionales) Brtc 25. MarIl 53. Mde Pr 212.<br />
3. (G-azp, AN-gip; Lar, Añ, Dv (G)). (Tras gen.). Algún. "Algún, alguna [...]. Gizonen bat dator [..], algún<br />
hombre viene" Lar. "Izurderen bat izango zen (G-azp, AN-gip)" Gte Erd 46. Cf. BATEN BAT.<br />
Tr. Propio de la tradición meridional (aunque algo menos usado por los navarros). La construcción más usual<br />
es con gen. indet., aunque hallamos ejs. seguros de gen. pl. en Añi<strong>bar</strong>ro (LoraS 112), fray <strong>Bar</strong>tolomé (Ic I 63),<br />
Astarloa (II 46), Iturzaeta, Echeita (Jos 81), Kirikiño (Ab I 11), Enbeita (200), <strong>Bar</strong>andiaran (ELG 83), Orixe,<br />
Bilbao y Akesolo (Ipiñ 11), alternando en casi todos ellos con indet.<br />
Ea sekretoan egoan gauza graberen bat iragarri dabeenz. Cap 111. Pekatu mortaleen bat etxi badidi<br />
konfesadu baga. VJ 10. Ausaz Galiziarren bat da gure zimaur zale au? Lar DT CCXVIII. Nai dakizula bada beste<br />
edozein gauzetan agure oni zertxoren bat aginduzea. Lar, carta a Gandara 162. <strong>Bar</strong>uz edo beste bideren batez<br />
geren gorputzak nekatuz. Mb IArg I 227. Limosnaren bat eta penitenziaren bat [...] egitea. Cb Just 132. Obraren<br />
bat asten dogun guzian. Cb CatV 16. Eleizakizunen bat agerrian egiteko podorea. Ub 219. Txikitako loikerijak<br />
egin oi dira malizija moduren bategaz. Mg CO 265. Abaderen bat dirudi. Mg PAb 173. Gera zaitezke beste<br />
Misterioak baño obeto biotza ukitzen dizunen batean. AA I 497. Badua seme ala<strong>bar</strong>en bat atia edegitera. JJMg<br />
BasEsc 116. Dirautsa batak bestiari ber<strong>bar</strong>en bat. Astar II 31. Markesen bat al aiz i. It Fab 255. Bazuela ezer<br />
isillen bat, alako indarrak ematen ziozkana. Lard 144. Baldin gertatzen bada / orrelakoren bat. Bil 65. A baño<br />
oberen bat / Kartzeletan bada, / Illgo zan onezkero / arratoiak janda. AB AmaE 235. Olaturen baten azpian.<br />
Apaol 56. Jazoeren bat, mirarien bat. Itz Azald 74 (cf. ib. 137 aldiren bat). Deitu zezaiola kontzientzi garbiko<br />
esamiñatzalle jakintxuren bati. Goñi 67. Galarren gogorren batek arrapau ezkaizan itxasoan. Echta Jos 250.<br />
Ostaturen batera juan bearko degu ba. Urruz Zer 113. Irakasle, ezagupideren bat ikusi nai dugu, Zuk egindak.<br />
Ol Mt 12, 38 (Lç zenbeit, He, TB, BOEanm 1301 zenbait, Dv zerbait, SalabBN zonbait, Hual, Samper zomait, Ip,<br />
Or, Ker, IBk, IBe bat). Zalaparten baten bilddur zalako. Otx 50. Egia da, ta ez degu aaztuteko, "Saski-Naski"<br />
eztala bazkun euskozaleren batena, naiz euskozale izan leen-asmatzalleak. Ldi IL 65. Zakur goseen bat. Or Eus<br />
160. Legeren batek alaxe dio. Ib. 161. Orain ere ba-zitekean alako zokondoen batean egotea. TAg Uzt 113.<br />
Etzaitut beste gazteren bategatik lagatzen. NEtx Nola 33. Nik ori bera egin nezake legegizonen batekin. JAIraz<br />
Bizia 46. Hurrengo gizaldietako bertsolariren batek [egina]. Mde Pr 186. Ez ete dok aurkituko gixajo orrek<br />
iturritxoen bat. Bilbao IpuiB 110 (cf. ib. 134 erbiren bat). Badakarrazue berrin bat? Izeta DirG 61. Eguerdiko<br />
bazkari legea erriko jatetxeren batean egin bage. Erkiag BatB 57. An egongo da etxean, kamarako baztarren<br />
batean. Alzola Atalak 48. Arroputzen batek egindako iraiñen bat bengatuaz. Berron Kijote 190. Ohar<br />
desegokiren bat edo badut beretzat. MIH 216.<br />
v. tbn. (para textos anteriores a 1900) VMg 65. Gco II 5. fB Olg 121. CatLlo 71. Zav Fab RIEV 1907, 530. Izt C<br />
226. CatBus 10. Ur MarIl 6. Arr GB 9. Legaz 9. Sor <strong>Bar</strong> 109. JanEd I 39. EusJok II 85. Bv AsL 105. Alz STFer<br />
123. Azc PB 138. Ag AL 58. Moc Damu 15.<br />
(-ren bat edo beste). Astoren batek edo bestek esanagatik. Lar, carta a Mb 280. Arzen dute bideren bat edo<br />
beste zerbait billatzeko. Mb IArg I 221. Ezta munduan persona larririk pekaturen bat edo beste [...] eztuenik.<br />
Gco I 432. Itz banakaren bat edo besterekin baizik eranzuten etzien. Aran SIgn 42. Beok jango luteke gustora<br />
arraiaen bat edo beste. Sor AuOst 78. Izango al dek zozoren bat edo beste. Ag G 262. Laburpenen bat edo beste<br />
ematen diela itzei. Inza in Jaukol Biozk XIV. Emango dizute bear bada arrazoiren bat edo beste. Vill Jaink 140.<br />
Motorrari ziri edo ikuturen bat edo beste egiñik. Erkiag BatB 44. Ez dugu, des- eta horren antzekoren bat edo<br />
beste kenduz geroz, aurrizkirik. MIH 110.<br />
v. tbn. JAIraz Bizia 35. Munita 60. NEtx Antz 23. Ugalde Iltz 21. Ibiñ Virgil 23. Berron Kijote 50.<br />
4. (V, G-azp-goi, AN-gip-5vill, B, BN-lab-arb; VocBN, Dv). Ref.: A EY III 345; Gte Erd 43s, 144, 165. (Tras<br />
numeral). Aproximadamente (...). "Hamarbat (adj.) une dizaine" VocBN. "Zortzi batez edo hamar bat egunez,<br />
pendant une huitaine ou dizaine de jours" Dv. "Iru bat urte (V) [...] unos tres años" A EY III 345. "Sei bat liburu<br />
erosi zituen (V-arr-gip, G-azp-goi, AN-gip) [...] bost sei bat (AN-5vill)" Gte Erd 165. Tr. Documentado desde<br />
el s. XVII, lo hallamos tanto al Norte como al Sur. Precedido de gen., sin em<strong>bar</strong>go, sólo aparece en textos<br />
meridionales.<br />
Zeren ezpaitira hamar bat hitz edo bazien, hunela diferentki eta bi aldetara eskiribatzen direnak. Ax 18 (V 9).<br />
Egon ziren [...] othoitzean izpiritu saindua hekin gainerat yauts arteraino; erran nahi da, hamar bat egunez. Lg<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
222
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
II 298. Zaldia hogei bat urthe, hora ta gathia hen erdia dirade bizi. Egiat 190. Amar bat errial. CrIc 98. Prestau<br />
dagijozala lau bat anega gari. Mg CO 90. Erregeren aurrean / amar bat kana luzean / saltutu. Zav Fab RIEV<br />
1907, 535. Hamar bat urthe huntan. Etch 108. Duela bi milla eta hirur ehun bat urthe bizi zena. Gy 104. Andik<br />
berrogei bat egunera Jaendik biurtu ziradenean. Aran SIgn 56. Bear ei ditu ondo zortzitxo bat ordu. AB AmaE<br />
313. Amabiren bat urte zituenean. Arr May 196. Han, mila bat bergetan bezala, etxe multxo bat. Elzb PAd 57.<br />
Ehun eta berrogoita hamar etxe aurdikiak; hogoi bat mila bederen aurdiki beharko direnak. HU Zez 16. Bi bei,<br />
ogei bat ardi. Ag G 37. Amabost-ogei bat ogerleko alan baturik. Kk Ab I 111. Diala hamabost bat urte. Const<br />
13. Artzai Txikiyak eman biaizkit / lau bat arrazoi fuertiak. Tx B 125. Hamar bat metra luze. JE Ber 23.<br />
Urteroko berrogei bat milla laurleko galdu bear lituke. Ldi IL 78. Larogei bat buru. Or Eus 35. Bertze otoitzik ez<br />
dugu hemen ezarri, bainan bertze hiru-hogoi bat irakur ditezke. Iratz 110. Piñudia berreun bat area da. Munita<br />
65. Hamar bat egun etxean. JEtchep 99. Erria oso aundia ez, amairu bat milla lagun. Anab Aprika 85. Aren<br />
ondoan ba egozan amasei bat etxe. Erkiag BatB 10. Kañoi bakoitzak sei bat artillero izaten zituan. Salav 81.<br />
Lau-bost bat etxetan galdetu ondoren. NEtx LBB 34. Ehun bat urte bederen edo gehixago. Ardoy SFran 34.<br />
Amasei bat orduko / eguna lanian. Uzt Sas 29.<br />
v. tbn. Hb Esk 73. Dv Lab 20. Bil 82. Laph 134. Elsb Fram 136. Jnn SBi 58. Apaol 39. Ip Hil 5. AzpPr 31. Goñi<br />
76. A Ardi 134. <strong>Bar</strong>b Sup 176. Ox 165. Jaukol Biozk 24. FIr 145. Zub 85. Lab EEguna 63. Alz Ram 64. SMitx<br />
Aranz 121. Etxde JJ 187. Zerb Azk 80. Mde Pr 61. Txill Let 145. SM Zirik 101. Bilbao IpuiB 107. BNeb NereA<br />
144. Zait Plat 116. And AUzta 92. Larz Iru 74. MAtx Gazt 37. Alzola Atalak 142. Mattin 36.<br />
(G-azp-goi). Ref.: Gte Erd 44, 144. (Tras gen.). "Amabosten bat etorri ziran (G-azp) [...], amarren bat (Ggoi)"<br />
Gte Erd 144. Eskañiko bazenidake millaren bat urte, or nonbait, ez litzake erokeri añ andia izango.<br />
Echve OngiB 40. Lareunen bat gizon batu zitzaiozkan. Lard 170. Zituan irurogeiren bat urte. Apaol 31. Amarren<br />
bat bidar atara eban leiotik burua. Ag Kr 50. Ni baño seien bat urte zarragua. Kk Ab I 107. Urte aunitz igaro<br />
baitziran, amabiren bat. Or Aitork 198. Ogeitamarren bat bertsolari eszenarioan. Lek SClar 141. Berrogeiren<br />
bat urteetako ama familiako bat. Mde Pr 154. Ogeiren bat ba ziran, eta danak illagi beltzezko zamarrak<br />
soiñean. Berron Kijote 149. Hura poza harako a<strong>bar</strong>ka-ren jatorriaz kezkatan dauden hamar-hogeiren bat<br />
linguistena. MIH 204.<br />
v. tbn. Sor <strong>Bar</strong> 35. Zab Gabon 88. Urruz Zer 54. Ir YKBiz 413. Munita 45. Osk Kurl 115.<br />
5. (Dv (que cita Dial)). (Con valor impersonal; a veces referido en especial a la propia persona que habla). <br />
Tr. Sólo lo hallamos al Sur. Egin bear zadan karguaz oroitza, bat arritzeko asko da. Cb Eg II 112. Eta esango<br />
didazu ez dirala oiek bat txoratzeko gauzak? "Para volver loco a uno". It Dial 17 (Ur bati zoratu eragitekuak).<br />
Bazkaitan katillu bat / salda, ta sei baba, / amalau jango eta / bi sardin afaldu, / batek ez luke obe / sartzia<br />
soldadu? Bil 150. Bere ots eskergak, trumoien antzera, / Bildur ta ikaraz bat eben jarten. AB AmaE 364. Nola<br />
basuan beti egonda gauden, batek ez daki zer egiñ. Sor AKaik 121. Onelako gizonakiñ erromerira juatia bañan<br />
obe luke batek ez dakit zer ere egiñ! Moc Damu 15. Ikusten danez, bat ezin jarri liteke miñez mundu guziyak<br />
jakin gabe. Iraola 127. Uste gabean, bati gogoratzen etzaion bide batetik argitu daiteke. FIr 189. Batek mundura<br />
etorritzian / izaten du aurtzaroa, / aur geralarik bearrezko da / bere amaren beroa. Uzt Sas 184.<br />
II (Posposición, tras sociativo o instrumental). v. BATEAN, BATERA.<br />
1. (H). Según. Bakoitzak bere [...] enpleoko obligazioakin kunplitu, ta duen moduaz bat, obra onetan<br />
enpleatzea. Echve OngiB 8s. Zerua ta infernua irekiak daude zu errezibitzeko zure aukeraz bat. Echve (ap. H).<br />
Ez da pagatzen zerbitzaria enpleoaren anditasunaz bat. Id. (ap. H).<br />
2. Junto con. Egizu, arekin bat, emendatzeko proposito firmia. Echve (ap. H). Ta, Amarekin bat, euskal-<br />
Fedeak magnificat jarraitzen du. SMitx Aranz 247. Ustelkorragaz bat bizi bear dogu. Gand Elorri 94. An nere<br />
biziaz bat, / argi-leinuru betean bil-billa, / ikus dezaket bein-banan / ba-dana eta izana. "A mi vida junto". Gazt<br />
MusIx 123. Eskatu zetsan alkarregaz bat eitteko bidia. Etxba Ibilt 463.<br />
3. (Con part. o sust. vbal.). Al momento de, nada más. "Ikusixaz batera edo bat, agertuaz batera edo bat...<br />
adinekoen ahotan oso arruntak dira. Gazteagoetan -tziaz batera edo -tziaz bat dira erabiliagoak eta nagusitzen ari<br />
direnak" Elexp Berg. "Esatiaz bat akordau nitzan" Ib. "Ikusixaz bat ezautu dot" Ib. Zalduna ikustiakin bat<br />
geratzen da donzella ikaraz mututurik. Bil 165. Au esanarekin bat belaunikatu ziran geienak. Zab Gabon 47.<br />
Juan zitzaion besuak zabalik, eta, alderatziarekin bat, espirituko amoriozko asnasarekin, bota zuan airian oñ<br />
askuan. Bv AsL 169. Ikutuaz bat goixean goixetik / Eguzkiaren errañutxuak, / Zelan direan alegeretuten / Oian<br />
dagozan mindun gaixuak. AB AmaE 386. Eta gizona sortuagaz bat abietan da, / Nai eta nai ez, bere azken ta<br />
amairantza. AB Olerk 172. Mandua, praillea ikusteaz bat, asi zan ostikoka. Urruz Zer 48. Ark, egia ikusiaz bat,<br />
bere ondasuna ta osasuna, zun eta zan guzia eskeñi izan ez balio. Ldi Il 155. Sartutziaz bat onen kerizian zaiñ<br />
gelan andrakume zorua, aindu zan au frailliangana besarkatu gurarik. Etxba Ibilt 464.<br />
(Con sintagma nominal). Maldaz bera zeramaten arrastaka Ines, eta bat batetan, orazio Klarak egin<br />
zuanarekin bat, gelditu zitzaien Ines ain pisu eze [...] ezin mugitu izan zuten. Bv AsL 95. Argiz bat dira asiko<br />
txori kanta otsak. AB AmaE 28. Txoria leioruntz doa, / mozkorki, --alatsu udazken-ostoa-- / egun nekez yaioaz<br />
bat. "A una con el tardío día". Ldi BB 39.<br />
4. "Egun biz bat aldatzen da, se muda una vez cada dos días (G-azp)" Iz UrrAnz. Aspaldi onetan ez da iñor<br />
gurekin oroitzen, baña ala ere nere anaia joaten da Bergarara egun biz bat. Apaol 78.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
223
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
III (Sust.). "Bata, as en los naipes. Ubedak eban bata, eta Golli<strong>bar</strong>-ek irua" Etxba Eib. "Batta ezpata (AN-<br />
5vill) [...], bata urrea (AN-5vill)" Gte Erd 192. v. bateko.<br />
IV (Como adj. pleno). Uno, único. Cf. BAT IZAN. Frantziako Republika bata, ezin partitua. "Une &<br />
indivisible". Revol 149 (cf. ib. 143 Errepublika bakarra eta ezin separatuzkoa).<br />
- BATA BAINO BESTEA ...-AGO. A cual más. Cf. supra ejs. del tipo batak baino besteak bekatu gehiago du,<br />
'el uno tiene más pecados que el otro'. v. BAT BESTEA BAINO ...-AGO. Poztutekua da, zelan, bata baño<br />
bestiak aurrerago diriala, daruaken [eskaliari] arto zatija. Mg PAb 105. Diabrubak ez dau lorik egiten, putz<br />
emoten deutsee, bata baño bestia arruago jarteko. JJMg BasEsc 189. Guztijak aurkituten ditut bata baño bestia<br />
gozatsubaguak. Ur Dial 101. Eta denak Santuari begira aditzen bazuten bezela esaten ziena, batak baño bestiak<br />
poz aundiagua agertu nairik egondu ziran. Bv AsL 100. Esaten eutseezan Jesusi batak baño bestiak berba<br />
deungauak. Canala Jesucristo 27 (ap DRA). Bata baino bestea arinago uretara sartu zirean. A BGuzur 137.<br />
Danak, bata baño bestea arroago ta lerdenago ebiltzan. Echta Jos 32. Danok gabiz etxien bata baño bestie<br />
artezago. Kk Ab II 56. Milla ta milla daukoguz andrak bata baño bestia obiaguak. Otx 22. Zein baiño zein<br />
txairoago, bata baiño bestea dotoreago. Erkiag Arran 41. Eskupeta-txispagin bi ziran Plaentxian, bata baño<br />
bestia arruaguak. SM Zirik 36. Or dituzue zaku oiek, bata baiño bestea astunagoak. NEtx LBB 166.<br />
(Bata bestea baino ...-ago). Guziak aurkhitzen ditut bata bertzea baino atsegingarriagoak. "Je les trouve<br />
toutes les unes plus agréables que les autres". Dv Dial 101. Amar urte inguruko mutikoak, bata bestea baiño<br />
okerragoak. Erkiag Arran 53.<br />
- BATA-BESTE. "(Sc), uno con otro, por término medio" A s.v. batez. v. BATEZ BESTE.<br />
- BATA BESTE- (AN-ilzarb ap. Bon-Ond 154; H; bata bertze- Urt). (Con beste det., con referente pl.).<br />
"Abludere, bata bertzearen vel elkharren egite ez izatea vel batabertzea eziduritzea vel batabertzearen iduri ez<br />
izatea" Urt I 31. "Dextera dexterae comissa, [...] esku eskuiñ elkhargainka vel bata bertzeagainka ezarriak" Urt<br />
V 446. "Bata bestearen ondoan, l'un après l'autre" H. "Bata bestian atzetik datoz" Elexp Berg. v. BATAK<br />
BESTE-, BAT BESTE-, elkar. Tr. Más o menos de uso general, se encuentra desde Leiçarraga. Para las<br />
construcciones del tipo bata bestea ikusi, bata besteari eman, etc. (v. ejs. en Moguel, Astarloa, Beovide, D.<br />
Agirre, Txirrita, Enbeita, Mirande, Gaztelu y Berrondo), cf. BATAK BESTE-.<br />
Gauza hauk bata berzearen ondoan, eta luzakiago deklara ahal ditezenzat. Lç Ins B 8v. Orduan bada<br />
penatzen dire ahal guztiaz, / Spiritu biak bata berzearen lehiaz. EZ Man I 50. Gero bata berzearen dire gaizki<br />
erraille. Ib. 101. Gorputz bat gara Iesu Kristo baithan, eta bata bertzearen mienbro eta parte. Ax 314s (V 209,<br />
que da bat). Zeren bata bertzearen heredero, ondoko, eta elkharren onen primu eta iabe izan baitziren. Ib. 246<br />
(V 166). Pairu eta pazientzia izaiteko, bata bertzearekin ez haserretzeko. Ib. 314 (V 209). Eta ezagutzeko zein<br />
urrun diren bata bertzetik egia eta gezurra. SP Imit III 55, 2. Afekzione, atsegin, bata bertzea ganako begitarte<br />
xehe hek. SP Phil 476. Bata berziaganik separatzen bada. Tt Arima 44. Eta bi arbola hek hagitz dute bata<br />
bertzearen iduria. INav 57s. Üdüri delakoz, misterio hontan haren korpitz eta odol edireiten direnak Ostian, eta<br />
Kalitzan bata bestiaganik berhezi direla. Bp I 76. Bertze hitzkuntza eta lenguaia guztiak bata bertzearekin<br />
nahastakatuak direla. ES 103. Iru persona distinta, bata besteagandik diferentea dana. Iraz 20. Tentazioneak eta<br />
tribulazioneak bata bertzeari darraizko. Ch I 13, 3. Arzainak eta populuak bata bertzearen lehia saindu batez<br />
hari direla [...] distiarazi nahiz salbamenduko szienzia. CatLav A 1v (V 2). Zinzilika bezala gaude bata<br />
besteagandik. Lar Fueros 227. Gizonaren baitan badirela borondate bat baiño gehiago, bata-bertzearekiñ<br />
gerlan hari direnak. He Gudu 76. Biak bata bestearen ondoren lurrean jaioak. Cb Just 6. Elkhar maiteki<br />
besarkatu izan zuten hastantzean bata bertzea ganik. Lg I 282s. Zeren hirur persona hok, nahibada bata<br />
berzianik berexiak diren, ezpaitüte natüra dibino bat bera bezik. CatLan 25. O Konfesore ta Penitente bata<br />
bestea galdutzen dezuenak! Mg CC 145. Zeñian espliketan zirian euren propiedade, edo bata bestiagandi<br />
des<strong>bar</strong>dintuten zitubana. Mg PAb 184. Ez dozuela bata bestearen jarraian joan bearra. Añ LoraS 63. Bigarren<br />
doaia: bata bestearentzat leiala izatea. AA I 597. Bata bestiaren arteko artu emonetan. fB Ic I 22. Alkarregaz<br />
beti izateko, ta bata bestiaren gorputzen eskubidia alkarri emoteko. fB Ic III 322. Bata bestiaren pozian<br />
jarraituten deutsee ekandu geistuei. JJMg BasEsc 169. Egiten dabe pekatu bata bestia ikusi ezin badabe. Astar II<br />
25. Zegaitik bata bestiari ber<strong>bar</strong>ik egiten ezteutsen. Ib. 28. Orduan elkar despediturik / biurtu ziran etxera, /<br />
bata bestearen beldurrik gabe / soseguz asnas artzera. It Fab 140. Bereala bata bestearen leian abiatu ziran. Izt<br />
C 180. Harrixkorik baldin topatzen badute, / Bata bertzeari yoka hari dire. Gy 92. Sabelean zekarzkien aur aiek,<br />
bi erri edo jende, bata bestearen kontra beti ibilliko ziranen buru izango zirala. Lard 29. Aziendek behar dute<br />
tokia nasai, ez dezaten elkharri minik egin, eta ez ditezen ithoka jaten hari, bata bertzearen bekhaiztiz. Dv Lab<br />
217s. Han, bata bertzeari kofesatu ondoan, Iñaziok eman zuen meza. Laph 188. Kristau fededunak parte dutela<br />
bata bertzearen animako ontasunetan, gorputz baten zatiak direlakotz. Legaz 18. Ongi erakusten zaigu emen<br />
bata bestia nola maitatu biar degun. Bv AsL 125. Koñatu izan arren bata besteakin / Biotzez bizi ziran<br />
alkargandik urrin. AB AmaE 264. Hala-nola ehaile trebearen eskuetan irazkia eta bilba elkharrekin<br />
trebeskatzen baitire, bata bertzeari lotzen, josten, eta tinki-tinkian oihal hazkar atheratzen. Arb Igand 15.<br />
Munduan biziteko / bata besteagaz / gizon guztiak dabilz / mozorro banagaz. Azc PB 344. Eta beraugaitik<br />
nastetan dituezala, Liberalismoaren ganean berba egiten danean, alkarregaz eta bata besteagaz zerikusirik ez<br />
dauken gauzak. Itz Azald 56. Asi ziran murmur bata besteari zerbait esaten. Ag AL 103.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
224
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(s. XX) Ondo ezagututeuen biak alkar, ume umetatik ziran maite, ta bata besteagaitik edozer egingo eukien.<br />
Ag Kr 26. Baño, batez ere, Joanes ta Malentxo ziran alkar artuak eta bata bestearen maitale andiak. Ag G 136.<br />
Len legez sarri batuten zirean bata-besteagaz. Echta Jos 62. Edozelan be, ondo zan bata bestiagandik urrin<br />
eukitia. Kk Ab I 40. Laugarren agindu onetan sartzen dira, baita, gurasoak beren seme-alabekin, senaremazteak<br />
elkarrekin, agintariak mendekoekin, nagusi-langilleak bata-bestearekin eta erritarrak erriarekin<br />
dituzten eginkizunak ere. KIkG 53. Aittagurearen lenengo iru eskabideak, bata besteakin ezin egokiago josiak<br />
daude. Inza Azalp 139. Apartatutzen asi ziran da / arren lagunak uzteko, / bata bestia probatu arte / ez iñork<br />
galerazteko. Tx B I 241. Una emen, batabertzeari darraizkonak. FIr 173. Beren gomutan, euzko-anaiak, / Bata<br />
bestia zaintzeko. Enb 122. Biotz pilpirak entzuten dire, eganagi baten egaketa bezala. Tinki ta ixilik, bata<br />
bestearen babesean. Or Mi 59. Bata bestiaren leian. Otx 137. Bata bestearen ondoz yaikitzen dira olako ta<br />
alako. Ldi IL 21. Bata besteakin Eneolitos-aldi ezkeroztik artu-eman asko izan arren. JMB ELG 64s. Ta bata<br />
bestearen ondotik asi zitzaizkion galdegiten. Ir YKBiz 441. Alderdi bi oneik [...]aspaldian be bata-bestearen<br />
aurka dabiltz. Eguzk GizAuz 42. Ez ginagoken so bata bertzeari, / Irri egin gabe kuxean elgarri. Iratz 14.<br />
Astebete bazan bata bestearekiko mutu zirautela. Etxde JJ 28. Arratsalderantz geituten dira egitadak, bata<br />
bestearen urrengo. Erkiag Arran 35. Biek bata besteari oro salatu ondoren. Mde HaurB 73. Eta bata besteagaz<br />
olgetan asi zirean. Bilbao IpuiB 263. Ikasi daigun bata-bestien laguntza. EgutAr 1-16[sic]-1959 (ap. DRA).<br />
Baina bion artean amiltegi sakon bat egon zen, modu gaitzean bata besteagandik separatu zuena. Arti Ipuin 76.<br />
Eskuak bata bestearekin igurtziz. Anab Aprika 72. Bi gauza oiek, ongia eta eginbidea, elkarri eusten diote, bata<br />
bestearen abea ta euskarria delarik. Vill Jaink 93. Bakarka aspertu egiten dira. Bata bestearen laguntza billa<br />
dabiltz. MAtx Gazt 28. Baña bi jokabideok, bata besteari buru eman edo eragotzi bearrean, alkarren lagun eta<br />
osagarri ditezke. Gazt MusIx 7. Eta beti, gutxienez, bata besteagandik pare bat metrora alderaturik ibiltzen<br />
ziran bidean. NEtx LBB 123. Hizkuntza ta herria berex ez doatzi [...] / bata bertzea gabe ez daizkela bizi. Xa<br />
Odol 180. Agurtu zuten elkar, itz onak emanaz bata-besteari. Berron Kijote 149. Hor ditugu, bata bestearen<br />
hurren, Heraklito, Parmenides eta Eleatarrak. MEIG III 76.<br />
- BATA BESTEAREKIN (bata bertzearekin Sal, R ap. A). "Uno con otro, por término medio" A s.v. batez. v.<br />
BATEZ BESTE.<br />
- BATA BESTE(A) IZAN. (En frase negativa). Diferente. Hiru persona diferenteak (esan naidu bata beste ez<br />
diranak) eta Jaungoiko egiazko bakar bat. CatOiq 50. Iru personak direala distintoak, zer esan gura dau? Esan<br />
gura dau, ze bata bestea eztireala; bana direala. Oe 25. Bada pekatuko gurarijak bere ez dira ez bat, ta ez<br />
<strong>bar</strong>dinak, ez bada bakartubak, ta bata bestiak ez dirianak. fB Ic II 244. Dirialako personak bata bestia<br />
eztirianak. CatLlo 18. Iru Persona bana edo bata bestea ez direanak. CatBus 13.<br />
- BATA-BESTETU. Confundir uno con otro. Izki alkarren antzekoak edo idekoak bata-bestetzea izkuntza<br />
biziduneen mizkakeri kaltebakoa da. Alt EEs 1914, 142.<br />
- BATA-BIOK. Uno y otro. Idorra naiz leorra --Pedrok erantzun-- or nonbait bata-biok. Berron Kijote 134.<br />
- BATA ETA BESTEA. (Gralmente con esan). "Esto y lo otro. Bata ta bestia esan dau baña, egixa ez da<br />
besterik auxe baño: ez detsala goguak emon" Etxba Eib. "Mucho hablar pero... Zuk bata ta bestia, baiña majo<br />
bizi za" Elexp Berg. "Sozialistok, bata eta bestia, baiña azkenian bestien antzerakuak" Ib. Nosian bein juakoz<br />
Konfesoriari esatera bata ta bestia aspertu ezinik esatez. Mg CO 234 (CC 157 betiko lelo edo soñuarekin). Asi<br />
ziran ienteak ortik eta emetik bata ta bestea esaten. Ag AL 76.<br />
- BATA ETA EZ BESTEA. "Bata t'ez bestia (loc.), ni lo uno ni lo otro; ni el uno ni el otro" Etxba Eib. "Gosia<br />
eta egurra, bata t'ez bestia onerakuak" Ib. "Bata t'ez bestia lagun egokixak gure arterako" Ib. v. supra (I, 1) ejs.<br />
de ez bata eta ez bestea.<br />
- BATAGO. v. ejs. de batago izan s.v. BAT IZAN.<br />
- BATAK (Dv). (Pl.). Unos, algunos (opuesto siempre a besteak). "On dit quelquefois au pluriel, comme en<br />
français, les uns et les autres, batak eta bertzeak (régulièrement batzuek eta bertzeak)" Dv. Ezen bere ethortez<br />
batak eztirade berzeak baino hobe. Lç Ins G 3r. Ezpaitirade meneatzen beren lekuetatik, eta ez minzatzen batak<br />
berzeki. Ber Trat 30v. Zeren batak han izanen dira bere gorputz loriosekin [...], eta bertzeak bere gorputz<br />
itsusiekin nondik nahi harritzen dutela. SP Phil 52 (He 53 batzuek ... eta bertzeek). Agerzen ziran gerrako<br />
gizonen ainzurako zaldizko zenbait eta batak batetik eta besteak bestetik atera ta agertu horduko, elkarganatzen<br />
ziran lasterka. Mb IArg I 253. Batak eta besteak asi ziran edaten. Mb IArg II 279. Batak indarrik gabe, bestiak<br />
zentzü gabe, bethi praube agitzen. Etch 234. Batak ari dia hola, besteak hala. Arch Gram 31. Batak bizi, besteak<br />
hil. "Les uns vivent, les autres meurent". Ib. 32. Bada iñhürri mota hanitx: batak bestiak beno txipiago. Ip Dial<br />
29 (It, Dv batzuek, Ur batzuk). --Zuin dira untsa komüniatzeko behar diren disposizioniak? --Bi gisatako dira:<br />
batak Arimari, bestiak Khorpitzari daudenak. CatS 76. Abade ta praille, batak txiroari ostuten deutse, ta besteak<br />
etxetik atsotxuentzat ataraten dabe. Or Tormes 11. Batak ez daude besteen ondoan jartzeko neurrian, ezta<br />
alderatzeko ere. MIH 122.<br />
(Batek ergativo pl.). Batek eman, bestek har. "Les uns donnent, les autres prennent". Arch Gram 32.<br />
Haregatik üdüri die batek bestiak ez bezalako direla. Ip Dial 119 (Dv batzuek). Batek haren bihotza eraikiten eta<br />
bozten beitzien, eta bestek egoisten eta bihozterritzen. Ip Hil 98.<br />
- BATAK BESTE-. (Con beste det.; se incluyen aquí las construcciones del tipo batak bestea ikusi, batak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
225
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
besteari eman... (equivalentes a elkar, elkarri, etc.), con un sujeto en plural, no, obviamente, las del tipo batak<br />
bestea ikusi du, batak besteari eman dio...). "Batak bestia maitte izatia aintzen desku Ebenjelixuak" Etxba Eib.<br />
"Ezin dabe batak bestia ikusi" Elexp Berg. Cf. Lf Gram 214: "La réciprocité est plus lourdement traduite par<br />
bata... bertzea, [...]. Ex.: Batak bertzea laguntzen dute, ils s'aident mutuellement". v. BATA BESTE-, BATEK<br />
BESTE-; elkar. Tr. Aunque documentado ya desde Dechepare, se emplea relativamente poco en todos los<br />
dialectos.<br />
Mundu honetan badirogu batak berzia engana. E 33. Manatzen gaituela elkhar onhets dezagun, afekzione<br />
onez eta hipokrisia gabe, batak berzearen ona prokura dezagun. Lç Ins D 7r. Aditzen dut Giristino fidel guztiek<br />
badutela parte batak bertzearen orazinoetan. Mat 71. Hala ere idukitzen tu guztiak erraxki / Batak berzeari<br />
traba egin gabe aphurki. EZ Man I 96. Eta handik, eta halatan, batak bertzeagana utziz, eta guztiek utziz, utzten<br />
dira deskarguak egin gabe. Ax 247 (V 166). Ikas dezaguntzat batak bertzearen kargaren iasaiten. SP Imit I 16,<br />
4. Erresekek nola baitute / Batak bertzea pusatzen, / Urtheek ere hala die / Elkhar ondotik segitzen. Gç 174. Eta<br />
nola hon baita mündü hontako jente perestiek batak bestia Jinkoari gomenda dezen bere othoitzez. Bp I 88.<br />
Zeren hainitz hitzkuntza baitira batak bertzea eztiruditenak. ES 392. Eta ikhastea mundu huntan elkhar onetsten<br />
bertzean batak bertzea eternitate guzian onetsiko dugun bezala. He Phil 295. Izpirituak eta gorphutzak, batak<br />
bertzearekin duten aria hertsia dela kausa. He Gudu 127. Batak bestea beti onest-maitatzea. Mb IArg I 350.<br />
Latin ta Griegoak batak bestea apañtzeko elkarri eskua eman ta lagundu diotela. Cb EBO 8. Ordean batak<br />
bertzeari ematen ziñotzoten adiskidetasunaren señalek intres bera zuten. Mih 67s. Eta batak bertzearentzat<br />
othoitz egitea manatu darokuzunaz geroz. Brtc 26.<br />
(s. XIX) Batak bertzea bilhatuz, batak bertzeari amor eginez. Dh 162. Ezkondubak esku emotian aginduten<br />
deutsee batak bestiari bijak, alkar senar emaztetzat betiko artutia. fB Ic III 344. Ez eikezube batak bestiagaitik<br />
dongaro juzgadu. Astar II 178. Munduan enbidia / batak besteari / izaten oi diogu / txit maiz edo beti. It Fab 72.<br />
Elkarri gaitzik ez egiteko itz ziñeztua batak besteari eman zioten. Lard 41. Badira landarak alkar ondo artuten<br />
dabenak; eta badira batak bestiari kalte egiten deutsenak. Ur Dial 49 (It elkarri, Dv elkharri, Ip alkharri).<br />
Drainak dira baxerazko tutu batzuek, muthurra batak bertzearen <strong>bar</strong>nean sartzen dutenak. Dv Lab 112. Lau<br />
etxek batak bestearen urrena Santuari <strong>ostatu</strong> emateko ditxa izan zuten. Aran SIgn 30. Entzun dot direala<br />
ezkondu goisean, / Batak bestea maite dabenen antzean. AB AmaE 325. Eta batak bertzearentzat othoitz egitea<br />
manatu deraukuzunaz geroz. Arb Igand 200. Batak bestea ilten diarduen besoak soloetako lanetara eroan. Ag<br />
AL 157.<br />
(s. XX) Batak besteari oratu eutsienean. Ag Kr 69. Zapuzturik eta mingañean zeuzkaten zitalkeriak nekez<br />
irentsiaz, batak besteari bizkarra eman zioten. Ag G 266s. Ekatxa ibittu zanean ezeben ikusten batak-bestea<br />
masta-ganetik be. Echta Jos 266. Jan lezakeie batak bertzea / jendek gosearen gatik. Ox 139. Eta batak<br />
bestearen atzetik edontzia aurreratzen zioten Yaun Erraimuni. Or Mi 89. Maiz gogora dute / batak bestea. Ldi<br />
UO 39. Batak besteari egiten dizkieten txakurkeriak. NEtx Antz 105. Arratsez, lanetik ateratzean, batak bestea<br />
igurikitzen zuten. Mde Pr 146. Funtsean ezkont aintzinean zuten amodio bera eta suhar hura bera zaukaten<br />
bihotzean batak bertzearentzat. JEtchep 58. Batak besteari esaten zioten erderaz. Salav 57. Galdua ote dugu -aritu<br />
ginen luzaroan galdezka, batak besteari eta nork geure buruari--poema jaioberria? MIH 291.<br />
- BAT ALA BESTE. Algún que otro. Cf. BAT EDO BESTE. Gu baino goragokoek ikus, erran daizkutenak<br />
egiak diren ala ez. Garbitasunik jakiten ahal badugu, emanen ditugu, jakin arau, eskualde bat ala bertze. HU<br />
Aurp 187. Hots, badela zerbait gelditzen denik ere, gisa bat ala bertze. Lf in Zait Plat XX.<br />
- BAT HANDI IZAN (Dv s.v. handi). Estar muy unido. Cf. BAT IZAN. Uste ginduen berehala ikhusiko ahal<br />
ginduela [erregeak]; ezen ordu artean, gurekin bathandi zen. Prop 1881, 21. Geroztik, ez dakit nola ez eta<br />
zertako, gure alderat hozturik izan da. Bainan, denboraren buruan, berriz gutaratu zen, eta aspaldi huntan bat<br />
handi ginen. Prop 1889, 108.<br />
- BAT HARTU. Ponerse de acuerdo, convenir. v. ELKAR HARTU. Oñaz ta Ganboarrak, danok, bat artuta, /<br />
menderatzen dizugu aoz-bera ezpata. SMitx Aranz 33.<br />
- BATAZ... BESTEAZ (bertzeaz H), BATAZ... BESTEA. Por una parte..., por otra... "Bataz eta berriz bertzeaz,<br />
d'un côté, d'une part et puis de l'autre (Ax)" H. Cf. A: "Bataz, pues. Non da bataz? ¿dónde está pues? (Ax 153)";<br />
en realidad lo que aparece en Ax 153 (V 101) es non da bataz [...] aitzinamendua? [...] Eta berriz bertzea, non<br />
da [...] galtzen duzun denbora?, ej. similar a los que citamos de dicho autor. Jauna: zure señoriak <strong>bar</strong>ka<br />
biezat zeren ezpaitut zure señoriaren kartak merexi duen bezala eranzuten, bataz zeren ez naizen kortesanoa,<br />
baizik montañesa; bestiaz naiz enpaxatu nere bi anaia eta kusin bat ekustera etorririk. (c. 1597). FLV 1993, 459.<br />
Zeren hura baita gure aita egiazkoa, bataz zeren hark kreatu eta munduan ezarri baikaitu; eta berriz bertzea,<br />
zeren [...] gu Giristinoak bere seme eta bere etxeko baikadutza. Mat 77s. Baia geiago erdesten dute Meza ongi<br />
enzuten dutenean, batas zeren berak Mezan ofrezitzen baitu sakrifizioa, berzeas Meza erraten duenak ofrezitzen<br />
baitu aren gatik. Ber Trat 106v. Zeren bataz, nola herrietarik urrun baitzegoen, gehiago baitzekarkeien<br />
garraioaren gastuak, obraren balioak baiño: eta berriz bertzea, zeren trabaillu hura guztia [...]. Ax 23 (V 13).<br />
Baiña zeren bataz gutitan <strong>bar</strong>khatzen baitu: eta bertzeaz zeren gaitza baita Ib. 100 (V 68). Haztura gaixtoa da<br />
bizio bat hagitz higuingarria; bataz zeren den hain gaitza erremediatzeko, eta bertzeaz, zeren berekin baitakarke<br />
alferkeria, bizio guztien aitzindaria. ES 182.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
226
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(Bataz... bertze alde). Bataz gure etsaiak badira baten biga, eta bertze alde, iakinsiago, maleziosago, eta<br />
gu baino azkharrago dira. Tt Onsa 147.<br />
En primer lugar (?). Bataz esango neuke doloreak / bakotxik nenbilela illunetan, / dulzero nituala<br />
bidalketan / zugana kexaak eta klamoreak. Lazarraga (B) 1193rb.<br />
- BATAZ BESTE. v. BATEZ BESTE.<br />
- BAT-BAKA, BAPAKA. "Bapaka (V-m-gip) [...], jugar uno a uno" A. v. BAT-BANAKA.<br />
- BAT-BANA, BAPANA (S, R ap. A). a) Cada uno. "Bapanak daki bere etxean zer gora-bera dion (R)" A.<br />
"Bapanari norberea" Ib. v. batbedera. --Zer da examina? --Da bere bat banak oroitzea edo bat bederak bere<br />
aldetik eginala egitea bere bekatuez oroitzeko. CatEliz 470. --Bada zuk batzu ainguru guardazkua? --Bai, eta<br />
bapanak badu beria. CatR 41 (CatSal bakotxak). Errezibitu zein kuek gisa berian bapanak bere deuria. Hual Mt<br />
20, 10 (Lç rezebi zezaten hek-ere dinero baná). Biar ekuntubaizein ezkapatu bapana alzion lekutik. Mdg 164.<br />
Iriko bezino guziuen izenak isartan dra bapana bere zeduletan. Ib. 135.<br />
Cada. Ardi bapanari gentandabei iror edo laur libra ganzta. Mdg 136.<br />
b) Uno por uno. Leio-kaiolak zabaldu ditu, bat-bana... "Una por una". Ldi BB 32.<br />
- BAT-BANAKA (SP, Lar, Añ, Dv, H (s.v. bana); bapanaka V-ger ap. A Morf 591). Uno a uno. "Un à un" SP.<br />
"Uno a uno" Lar. "(De) uno en uno" Añ. "Un à un, les uns aprés les autres" Dv. v. banaka. Deklara ezazu bat<br />
banaka zer den berthute hauken ofizioa. Mat 142. Gaztiguak bat banaka behar ditu pairatu. EZ Man I 109.<br />
Berze gañerako saindu partikularen arrosarioak, hekin bizia aditu edo irakurri eta misterioak handik formatzen<br />
tutzula bat banaka. EZ Man II 177. Othoizten ditut halaber [saindu] guziak betan eta bat banaka ene ararteko<br />
enplega daiteala. Harb 410. Hain xehero, bat banaka, beregainki eta bereziki daki Iainkoak gauza guztien berri.<br />
Ax 111 (V 74). Maite zaitut neure bihotz guztiaz, berze guztiak bat banaka edo guztiak elkarrekin baino areago.<br />
Hm 213. Konsideratzatzu guziak bat banaka eta xehero. SP Imit III 9, 1. Orietan guzietan bat banaka<br />
konsiderazio andiarekin pensatuaz. OA 70. Bost sendimentü horien bat banaka gütan ediren erazitzeko. Mst I 3,<br />
1n. Guazen bat banaka. Lenbiziko errezeta iges egitea sukai eta peligroetatik. LE Urt 304. Galdetu zidan ea<br />
nekazaritzako erremientak Euskarazko izen garbiak zituzten; erantzun nion baietz, eta esan ere niozkan bat<br />
banaka, gogoratu zitzaizkidanak. Izt C 232. Moisesen doai andiak bat-banaka esateko, denbora luzea bearko<br />
litzake. Lard 107. Baldiñ laburkida batean eziñ sartu leizkean egite ta gertakizunak bat banaka lumaz itzkribatu<br />
bear baginduzke. Aran SIgn 110. Eta ziran guziak bat banaka zearo esan ziozkan. Arr May 78. Berriz ta berriz<br />
igortzi betazalak, berriz ta berriz aztertu inguru-aldeak bat-banaka. Mok 14. Bat-banaka kotxe guziak arakatu<br />
ta... utsa topatu zuten. Or SCruz 52. Ta illak bat-banaka il-yantzietan bildurik yeiki ta belaunikatzen direla. Or<br />
Mi 77. Baña guzi oiek bat-banaka idatzi nai balira, nik uste dut mundu guzian ez lirakela kokatuko artarako<br />
idatzi bearko liraken liburuak. Ir YKBiz 544. Bat banaka artzen ziozten izenak eta beatzen señaleak. Izeta DirG<br />
48.<br />
"Pilotan [...] batpanaka [jokatu] (AN-5vill)" Gte Erd 218.<br />
- BAT-BANAKAKO (SP, Urt, Dv). Individual, de uno en (contra, etc.) uno. "Bat banakako gudua "SP.<br />
"Appelator [...], bat banakako vel bat banazkáko gudura deitzáillea" Urt II 180.<br />
- BAT-BANAKATU (Hb ap. Lh). "Mettre un par un" Lh. "Mettre, se mettre, se disperser un à un" Dv. v.<br />
banakatu.<br />
Contar, enumerar. "Nork bat-banakatu Zure goreskizunak" (Ps 105, 2) beragan bakarragan sumatuak ere?<br />
"Quis laudes tuas enumerat". Or Aitork 80.<br />
- BAT-BANAN. Uno por uno. Bere semeak, jaiyo orduko, bere besoetan bat banan artu eta Jaungoikoari<br />
eskiniteko oitura on eta santua. Itz Azald 99. Alper da bat-banan izar bakoitzan geldi begiratu. Or Poem 526.<br />
- BAT-BANATU (H), BAPANATU. a) "Mettre un par un" H.<br />
Contar; enumerar. Gure buruko illeak oro bat-banatuak baitituzu (Lc 12, 7). Or Aitork 25 (Ol, Ker<br />
zenbatuta, IBk kontaturik). Irakurri, idatzi, bat-banatu esaten zaien aiek, alegia, greko guziek bezain astun eta<br />
nekagarri zitzaizkidan. "Numerare". Ib. 25s. Larunbat biaramonetik, zazpi aste bete batbanatuko dituzute. (Lev<br />
23, 15). Or MB 497. Aren buru-illeak aisago bapana litezke aren biotz-eragiñak baiño. Or Aitork 94. Izkiak ere<br />
bapanatuz, aztatuz, neurtuz, ongi antolatuz, esaten dutena garbi adierazteko ez-ezen, mintzo ta eztiro esateko. Or<br />
in Gazt MusIx 28.<br />
b) Esparcirse, diseminarse. v. banatu. Baiña argi-urratzean odei-moltso artetik erraiñuak bapanatzen baldin<br />
baditu, edota Eguantza zurbil eta margul Titonen urrezko oatzetik iaikitzen baldin bada, ai ene! 'Sese diuersi<br />
rumpent radii'. Ibiñ Virgil 78.<br />
- BAT-BANAZKA (SP (sin trad.), Urt II 370, Hb ap. Lh, Dv, H), BAPANAZKA (L, BN ap. A). Uno por uno.<br />
"Un à un, les uns après les autres" Dv. "Un par un, un à un" H. "Jugar uno a uno" A. v. banazka. Halatan<br />
orai hetarik zenbait bat banazka nahi nituzke izendatu. ES 116. Aitzineko lekzione hautan esplikatu diren Jesu-<br />
Kristo gure Jaunaren misterioen Istorioa kausitu behar da Ebanjelioan bat banazka. CatLav 53 (V 34). Eta gure<br />
bekhatuak xehero konsideratzen ohi ditugun bezala, konsidera detzagun halaber haren graziak ere batbanazka.<br />
He Phil 206. Gizonaren ahalez gorago da hemen bat-banazka aiphatzea Jesu-Kristoren manu salbagarri guziak.<br />
Lg II 150. Guziak beraz bat-banazka kofesatu behar dire bere zirkunstantzia guziekin. Brtc 162. Bat banazka<br />
agerrarazi ditugu lurrean izan diren gizon handien guziak. Hb Egia 86. Zuk badakitzatzu gauza guziak eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
227
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
guziak bat-banazka. Dv Imit III 50, 6 (SP xeheroki, Ch partikularrean, Mst bederakarka, Ip bederazka). Han<br />
hasi ziren agertzen [...] babanazka ther-ther bide xidorretarik guziak. Prop 1909, 280. Basa jendeak multzoka<br />
bazohazkon eta ez zitzaizkon ixiltzen bere gauza batbanazka galdetzetik. Prop 1911, 96 (ap. DRA). Ez ditugu<br />
gehiago aiphatzen airetarik erortzen diren xori gizonak, aldian bizpalau baizik. Sobera leteke bapanazka<br />
kondatzeko. Eskual 14-3-1913 (ap. DRA).<br />
- BAT-BANAZKAKO. "Appelator [...], bat banakako vel bat banazkáko gudura deitzáillea" Urt II 180.<br />
- BAT-BANAZKATU (Hb ap. Lh, H). "Bat-banazkatzea, mettre un par un" H. v. banazkatu. Ez detzaket<br />
batbanazkatuz aipha, toki beroetan khonda ahala baino gehiago non nahi dabiltzan izate xehegokoak. Prop<br />
1908, 28.<br />
- BAT-BANAZKO. "Particulier. Aiphu batbanazkoa, mention spéciale (Guil. d'Ar.)" H.<br />
- BAT-BAT. a) Mismo. Jesus, eta ni gara Ama bat baten semiak. Ur MarIl 68. Eta izate bi oneek Persona bat<br />
baten batuagaz, ez ziran nastau. Itz Azald 29. Fededunak aldea daukela besten arimako onetan, Eleizea dan<br />
gorputz bat baten zatiyak legez. Ib. 43. Gure arimea izanik bat bakarra, denpora bat baten dago guzti guztia<br />
gorputzeko alde edo zati guztietan. Ib. 164.<br />
b) "Bapat (Vc, BNc), iguales (de bat+ bat)" A.<br />
c) "Bapat (V-m), un juego de nueces" A Morf 399. v. bapako.<br />
d) De repente. v. BAT-BATEAN. Eultzi-jendea txunditua da / bat bat argitu duala. Or Eus 346.<br />
e) Alguno. v. BAT EDO BAT. Bildurra aizatu naiez, bapatek / ozenago dik mintzoa. "Alguno levanta más su<br />
voz". Or Eus 304. Kopla bat, ez baitaki andik aurrerago; / tabernan asmatzen da bat-bat okerrago. Ib. 369.<br />
- BAT-BATEAN (L, S; Añ A, VocBN, Gèze, Dv, H; bat batin G-nav), BAPATEAN (V-gip, B, S), BAT-<br />
BATETAN (V-ger-gip, S; Lar, Añ, H), BAPATETAN (S), BAT-BATEN. Ref.: A Apend (bat-batetan); Lh (Batbatean,<br />
bapatian, bapatetan); Lrq (bat-batetan /bapatetán/); Iz ArOñ (bapatian), Als (bat batin); Izeta BHizt2<br />
(bapatean).<br />
Tr. La var. bat-batetan, menos utilizada que -tean, se encuentra en autores suletinos (aunque cf. batbatian en<br />
Inchauspe) y guipuzcoanos, alternando frecuentemente en estos últimos con -tean. Usan bat-baten vizcaínos<br />
como Altuna, Kirikiño (Ab II 86), Enbeita (88) y Gandiaga (Elorri 62); tbn. lo emplea en alguna ocasión, tal vez<br />
metri causa, el guipuzcoano J. I. Arana. Bapatean sólo se encuentra en algunos textos meridionales a partir de<br />
1930; así en Orixe, Lekuona (EunD 49), Eguzkitza, Erkiaga o Txillardegi (Let 87); cf. además bapatetan y<br />
batpatean en Tomas Agirre y Erkiaga.<br />
a) De repente, súbitamente; improvisadamente. "Repente, de repente, repentinamente" Lar. "Improvisamente"<br />
Lar y Añ. "Batbatian, tout à coup" Gèze. "Soudainement, subitement, tout d'un coup" Dv. "De repente" A<br />
Apend. v. BAT-BATERA, BAT-BATEZ.<br />
Tr. Documentado al Sur a partir de mediados del s. XVIII. Al Norte, antes de mediados del s. XIX sólo se<br />
documenta en los suletinos Tartas, Belapeyre y Maister; a partir de esta época va haciéndose más frecuente entre<br />
los septentrionales y en el s. XX es prácticamente general.<br />
Zeren herioak halakoak bat batian, ezustian bere gauza maitetarik separatzen baititu. Tt Onsa 148. Herots<br />
handi Zelütik jiten zen bat enzün zien bat batetan. Bp II 71. Noiz-da bat-batean agertzen dan munduan San<br />
Agustiñen argia. Lar SAgust 9. Zure ezpiritia zunbait aldiz bat batetan zelialat igaiten balin bada. Mst III 6, 3<br />
(SP ustegabez, Ch betan). Baña al-ere Santuak nai ta, bat batean gelditu zen lo. Mb IArg II 332. Ta mirari andia<br />
da, uste gabeko, edo bat batean eriotza geiago munduan egunoro ez ikustea. Cb Eg III 220. Eriotza au<br />
askorentzat supitoan, bat batetan, edo beñgoan izan oi da. Ib. 319. Horduan idiki ziran bat-batetan gañeko<br />
Zeruak, ta jetsi zan Espiritu Santua. Ub 74. Bai ta, ustekabez, bat batean, piska bat aserraturik edo samindurik<br />
ezarten dana. Añ MisE 209. Zeren bat batean zure gañean izango dan beraren aserrea (Eccli 5, 9). "Subito".<br />
AA III 451 (Dv terrepentean). Eta bere denbora guzian etsaiaren kontra peleatzen ikasi ez duanak [...], nola bat<br />
batetan ikasiko du etsaia garaitzen? Ib. 573. Gabiroi bat gañera / dator bat-batean. It Fab 89. Orra non batbatetan<br />
/ tximu-irrintziak / igarotzen diozkan / bere belarriak. Ib. 75. Guda gudaren gañean sortzen zalako, utzi<br />
izan zioten guztiari bat batean. Izt C 70. Kastigau leike pekatu mortalian daguana, uste baga, bat batian bizitzia<br />
kenduagaz. Ur MarIl 29. Eta turmoi eta tronpeta-soñua bat-batean isildu zan. Lard 77. Tximista biziak zeriozkan<br />
odei batek zerua bat batetan estali zuen. Ib. 20. Bat-batean aziendak janhariz aldatzen badira, ethortzen zaiote<br />
hantura edo bertze gaitz zenbait. Dv Lab 258. Baña bat-baten menpetu nintzan / Lo gozo baten eztira. Aran SIgn<br />
212 (cf. bat batean ib. 68, 33). Illinti igarrak euki arren surtan, / bat batean zeatz deuskuz amatau. AB AmaE<br />
364. Bat batean ematen diote denak algara aundiaz parrari. Bv AsL 137. Hor aditzen dire, bat batean, lehenik<br />
irhintzinak, gero hixtuak. Elsb Fram 137. Batbatian gai-erditan, argi handi batekin jaisten zaie zelütik Jinkoaren<br />
mezülera. Ip Hil 96. Eta orra nun uste baga eta batbatean agertuten dan bere begien aurrera ume eder eta<br />
zoragarri bat. Itz Azald 26.<br />
(s. XX) Biño Lurdesko uretik baso bat edanta bat-batean sendatua gelditu zen. Goñi 71. Eta zas bat batetan<br />
sartuko zaizkizu salan bi arpegi gaiztoko. Iraola 39. Bidean dabilan zure ezagunetarik bat lasterka bat-batean<br />
abiatzen, atherbe keta. JE Bur 75. Izkuntza bat besterik iñoiz ikasi gabeko gizon aiek bat batean izkuntza guztiak<br />
itzegitten zittuzten. Inza Azalp 85. Ameriketara aldegin-ezkeroko bi gerrateak gogora zaizka bat-batetan. Mok<br />
14. Itz-neurtu ederrak eta zorrotzak bat-batean, iturritik ura ateratzen dan erara sortuaz. Etxeg in Muj PAm 23.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
228
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Bat batean, bihurgune batetara heltzearekin, han, eskuineko aldean, su handi handi bati ohartzen da. <strong>Bar</strong>b Sup<br />
173. Bat-baten <strong>bar</strong>atzera eldu zan neguba ostera be. Altuna 48. Aurrean jarri ta bat-batean geldierazi zuten<br />
makiñista. Or SCruz 52. Bapatean atertu ziren sega ta golde. Or Mi 111. Noiz nai eta bat batean nabal ukaldi<br />
bat bezalako oñaze andi batekin asten da. FIr 170. Horra ba, gure gizona bat batian, arratsetik goizera<br />
aberastia. Zub 65. Belaunikatzera dijoala, bat batetan zutitu ta atzeratzen da. Alz Ram 129. Bat batean,<br />
bihurgune batean, jalitzen zaio Basa-Jauna. <strong>Bar</strong>b Leg 126. Makillaka emonalak emoten asi yakazan bat-batian.<br />
Otx 86. Oroipen-txoriez zeuden / beterik: ni ikus ta, bat-batean, / egoei eragin ziten. Ldi BB 146. Bat-batean,<br />
abertzale bat ateratzen da esanaz, lurpean edo eztakit nun larru-paper zaar batzuk bilatu ditula, antzinantziñeko<br />
bertsoz beteak. Ldi IL 163. Toki izkutu batera yoango zala ta gero bat-batean, iñork uste etzuelarik,<br />
agertuko zala yendearen aurrera. Ir YKBiz 315n. Eskuz okotza estu dularik / gogora du bat batetan. Or Eus 93.<br />
Prantziako matxiñada andia geiagoko <strong>bar</strong>ik, otoz-otoan eta bapatean etorri zanik egundo iñok eztau esan.<br />
Eguzk GizAuz 16s. Malentxoren irudia bururatu zitzaion batbatean Balendini. TAg Uzt 285. Eserita zeuden<br />
koskatik batpatean jeiki zan Malentxo. Ib. 101. Makhur handia, makhur beltza Itsasuarrentzat. Bat-batean<br />
mariñelgoa galdua zuten, eta arraintza bera erdikalatua. Lf Murtuts 2. Jendearen ustez illotzik zetzan Beltranen<br />
gorputza zutitu zan bat-batean. Etxde AlosT 102. Eta bat-batean, laiño latz xehearen artetik jaiki zen ilargia.<br />
Mde Pr 118. Bat-batean, isilik egoan i<strong>bar</strong> zulo artatik eiagora, oiu, didar batek igon eban. Erkiag Arran 186.<br />
Bapatean, uste ezik, itzetik ortzera. Ib. 90. Eta itzetik ortzera, bapatetan [...], aitaganako penaz ta atsekabez bete<br />
yakon gogoa. Ib. 82. Bein, berekautan euala, bat juan ei jakon, ta bat-batian soltau ei zetsan. SM Zirik 111.<br />
Pake zena batbatean ekaitz izugarri egiñez. Txill Let 36s. Klinikan isiltasun haundi bat zen nagusi, baina batbatean<br />
[...] telefonoak deitu zuen. Arti Ipuin 75. Erreka koxkor bati behera untzixka batean gindoalarik, batbatean<br />
euria hasten zitzaukun. JEtchep 86. Iakintza etzan bat-batean sortu Elade ederrean ere. Zait Plat 25.<br />
Baño bat-batean esnatuta, kolpe batean exeri, poxpolua piztu ta zapatari eldu, "amen" esan baño len egin<br />
nituan. Anab Aprika 49. Batpatean, Olarratz datorkio gogora Nikanor-eri. Erkiag BatB 128. Ixtant bat,<br />
gogoetatua dago... Bat batean sepan nigarrez lotzen da. Larz Iru 118. Askotan, bat-batean, usterik gutxienean<br />
[...], asmo lizunak datozkitzu. MAtx Gazt 52. Bere <strong>bar</strong>ruan zerbait sortu zitzaion bat-batean. NEtx LBB 180. Ta<br />
bat-batetan, akerra sartu zaio sotana artean. Ib. 175. Noiz eta ere uste gabean urerat uzten baitu bat batean<br />
erortzerat. Ardoy SFran 195s. Batbatetan dügü arren / karraska gaitza entzüten. Casve SGrazi 116. Lagun bat<br />
agertu zitzaidan bat-batean. Berron Kijote 18. Maite-minak bat-batean jotzen dituen gazte lirain dirudunak dira<br />
batzuentzat ihespide. MIH 363. Maiz irakur daitezke hauzi hori bat-batean eta behin-betiko [...] erabaki uste<br />
dutenen iritziak. Ib. 378.<br />
v. tbn. (para textos anteriores a 1900) CartAnd 377. Bat-Batetan: Bv AsL 41. Arr May 167.<br />
b) (V, G, BN, S ap. A; Añ). A la vez. "(A un) tiempo" y "(de una) vez" Añ. "Al mismo tiempo" A. v. BATEAN.<br />
Librugáu dá bere / jakindé argía [...] / an oja batéan / leiztenda guzía, / ta guzía batbatéan. LE Kop 132.<br />
Goazen guziok bat batean soroetara. VMg 25. Nere begiak atsegin kontentuagatik etziren lokartuko, nere<br />
belarriyek eta sendido guziak denak bat batean gozatzen. (Larrainzar, 1906). FLV 1988, 284. Turuta baten<br />
otsean / batzen dira bapatean / oro Jaunaren aurrean. Akes in Onaind MEOE 774. Gizonaren arreta edo<br />
begirada, mugatua izanik, ezin diteke bat batean puntu denetara edatu. Vill Jaink 141.<br />
c) (Tras -tzeaz). Nada más, al momento de. Ilteagaz bat-batean agertuko da ene arimea Yaungoikoaren<br />
aurrera bere bizi guztiko kontu zeatza emoten. Añ EL 2 33.<br />
- BAT-BAT EGIN. Intens. de bat egin. Zeren besteak dutenaz berena baliz bezain ongi poztuko diran ta<br />
biziko beti Jangoiko maitagarriarekin bat-bat egiñak. Mb IArg I 237. Zeru ederra ta itsaso zabala, maiteak bai<br />
lirean, bat-bat egiten ziralako. Erkiag Arran 8. Irakaslearekin bat-bat egiten du. Zait Plat 110.<br />
- BAT-BATEK BADAKI. Gerogo ta beroago bikoen asmaki; / nor norengana dagoan bat batek ba daki.<br />
"Quién será capaz de saber". Or Eus 46. v. BATEK BADAKI.<br />
- BAT-BATEKO (Añ, Dv, H), BAT-BATETAKO (Lar, Hb ap. Lh), BAPATEKO. a) Repentino, súbito;<br />
improvisado. "Repentino" y "subitáneo" Lar y Añ. "Improviso" Añ. "Soudain, subit. batbateko heriotzea<br />
(Echev), mort subite" Dv. "Subit. Bat bateko ekaitza, orage subit (Echev)" H. Il bear degu, ta gutxiena uste<br />
degunean aleere, ta bear bada beste asko bezala bat bateko eriotza dala medio. Echve OngiB 18. Bat-batetako<br />
sendatze au zabaldu zan uri eta Saronako ballera guzian. Lard 496. Eriotza bat-batetakoarekin kastigatu<br />
zituenean. Ib. 88. Meazatu zuan Santuak bat bateko eriotzarekin. Bv AsL 183. Eriotza ustebagakoa eta<br />
batbatekoa. Itz Azald 67. Patar zaleak urte gutxian bizi izaten dira, eta eriotz bat batetakoa eta gorria izan oi<br />
dute geienak. Ayerb EEs 1916, 14. Mendixka guzia ta illobi edo sepultura lur ikara bat-batekoak dardaratu<br />
erazi zituan. Inza Azalp 75. Bertsolarien bat-bateko bertsoak. Inza in Jaukol Biozk VII. Bat-bateko sabel-miña<br />
eta miñandi denean. FIr 170. Batbateko ikaraldiak jo zun neskatxaren soiña maindirape epelean. TAg Uzt 249.<br />
Ori da bat-bateko sua! Jo ta txinpartak atera dizkiozu biotzari. NEtx Nola 29. Bat-bateko kemen ura nondikakoa<br />
zun jakiteke. Etxde JJ 261. Zuretzat zer ez-usteko? Zer bat-bateko? "Quid repentinum?". Or Aitork 47. Ekaitz<br />
zorrotz, bapatekoa; labur eta ankerra. Erkiag Arran 162. Uste bako edo bapateko galarrena diñotsen ekaitz<br />
bildurgarriak. Ib. 78. Gizadiak, beintzat, bere senaz, susmoaz eta bat-bateko ezagueraz nunai ta noiznai<br />
atxeman izan du Jainkoa. Vill Jaink 24. Lugin arretatsuek mintegiak egin oi ditute landarak aldatu bearko diren<br />
lurren antzeko tokietan, bat-bateko aldaketak lur berria zapuiztu-arazi eztezaien. Ibiñ Virgil 87. Bapateko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
229
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
eroaldiak maitari gaixoa io zuenean. Ib. 117. Txirrita. (Bizitza ta bat-bateko bertsoak). A Zavala in Tx B (tít.).<br />
Bat-bateko bere maitasun-galtze arek, zentzua nastu bear zion. NEtx LBB 52. Bat-bateko bertsoak piska bat<br />
moldatu arren, papelean bertsoak jartzeak bere lanak baditu. Uzt Sas 20.<br />
Ni ez naiz bertso-jartzallea, bat-bateko bertsolaria baizik. Uzt Sas 20.<br />
b) (Uso sust.). Sorpresa. Gabeko bat-batekorik egin etzezaten mikeleteak (sorpresas nocturnas). Apalategi 69.<br />
- BAT-BATERA (V), BAPATERA (bapatea V-gip). Ref.: A; Etxba Eib; Iz ArOñ (bapatian). a) De repente,<br />
súbitamente. v. BAT-BATEAN, BATERA. Nok daki, Jauna, uste baga bat batera ezetarako asti baga illgo<br />
ete nazan? Ur MarIl 89. Illundu zan zerua, eta trumoi orruaz bat batera asi ziran orruntz onuntz. Apaol 56. Bat<br />
batera gogoratu iatazan gutarrak euskaldunai egindako lur-ostute ta beste dongakeriak. Ag AL 44. Bat batera<br />
itzertu nintzen da iretzartu neuzan lagunek. A BGuzur 131. Bat batera, zakurrak, itxumustuan jaiki ta ekiñ zion<br />
zelaian zear estu estu zaunkaka. Ag G 153. Baina, gutxien uste zuela, lau ilebeteko poz-atsegin guztiak batbatera<br />
atsekabetu zitzaizkion. A Ardi 89. Baña eltzen dira Bizkaiko euzkel-errira ta beriala bapatera aztuten<br />
yake ezpañera ta euzkeraz bakarrik dakije. Kk Ab II 36. Illuna bat-batera jetxi zan errira. Ugalde Iltz 62.<br />
Oraintxe gaia etorri baitzait hemen neri bat batera, / hala beharrez, nere semea, hi juan haiz Parisera. Mattin in<br />
Xa Odol 165. An ziran milla gizonak, bat-batera orruaz asi ziran. Etxba Eib.<br />
"Yaio ta bat batera il zan, murió en cuanto nació (V-m)" A EY III 305.<br />
b) "Bat batera (V, G), al mismo tiempo" A. Jaun guziz aundia, / Aldarean zera / Egin bat-batera / Bildots ta<br />
artzaia. Urruz Ezale 1897, 188a. Biok, ba, ixilik / poz-naigabeak / esan ditzagun / bat-batera. Jaukol Biozk 7.<br />
Astiro "bat, bi, iru, lau" entzun ta / keiñu ber-berak artuaz, / Bat baterago ezin atera / neurri berean sartuaz.<br />
"No pueden salir más iguales". Or Eus 393. Erantzun eutsen laurak bat-batera. Bilbao IpuiB 40. Bat batera, edo<br />
beintzat ingurutik, urretik, joango zirala idazlea eta pintorea, uste dot. Alzola Atalak 85.<br />
Ara... Euzkiakin bat-batera / bi artzaintxoen txabolera / bi aingerutxo zuri-gorri / eguna<strong>bar</strong>ran gaur etorri.<br />
JAukol Biozk 38.<br />
- BAT-BATERAKO. a) Súbito, repentino. v. BAT-BATEKO. Moxolok, bat-baterako zalaparta bizian, iñork<br />
uste baño len, maipera jaurtigi zuan ezkonberria. Ag G 313.<br />
b) Inmediato. Irten kalera, eta lengo alprojarekin tabernara sartu, bat-baterako gauza zan. Ill Testim 8.<br />
- BAT-BAT ETORRI. (Intens. de bat etorri). Ongi iruditu zitzaien entzun zuteneri Girisostomorern kanta;<br />
alabaiña, irakurri zuanak zera zion, berak ez zuala uste alegia, Marzelaren on xotillagatik iñoiz entzundakoakin<br />
bat-bat zetorrenik. "No le parecía que conformaba". Berron Kijote 158.<br />
- BAT-BATEZ (H), BAPATEZ. De repente, súbitamente. v. BAT-BATEAN. Leentxeago lo betean zetzana<br />
bat-batez ernaitu dala esan liteke, Erraondoko plaza. Mok 16. Orduban zugatza, bat-batez, loraz apaindu zan.<br />
Altuna 48. Bestetan, berriz, / poz-naigabeak / bertsotan <strong>bar</strong>rendik bota, / ala bat-batez / ardi motelak / esnatu<br />
txistua jota. Jaukol Biozk 25. Yeiki da langillezaia bai litz, eta bapatez esaten die segariei: "geldi yaunak! berri<br />
gaizto diagu!". Or Mi 108. Nondiko gezi zorrotza / bat-batez eldu zaik egan, biotza / yosteko guztiz zuzena? Ldi<br />
BB 38. Baña esturasunok lasatasun bigurtu ziran bat-batez. Otx 129. Bizkorraldia!... Bat-batez orain / urrats<br />
arin, gogo txosper, / ain txingar sortu zaidan kemenak / zut-zutik narabil, gallen. EA OlBe 108. Bat-batez, itxuitxuan,<br />
/ andik atera t'etxera-bidez / ipiñi zituan. SMitx Aranz 224. Ta bat-batez negarrari emanda, itzuli ta ioan<br />
egin zan. Zait Plat 107.<br />
- BAT-BAT IZAN. (Intens. de bat izan). Ser totalmente uno, estar totalmente unido. Jauna, beragaz bat-bat<br />
nintzan ta batera illik / Zelan ez dogu <strong>bar</strong>din guk igo Zuganuntza? AB AmaE 171. Buru ta biotza alde banatara<br />
/ doazkit egunez, bi liran iduri; / gauaren mendean bat biurtzen dira / ezin bakanduaz: orduun naiz bat-bat ni.<br />
"Entonces soy yo uno". Or Poem 556.<br />
- BAT-BATU. "Incorporarse" Añ.<br />
- BAT-BATZUK. Algunos. Zenbat sarriyagotan goguan erabilten diran gure fedeko egiya batbatzuk, ainbat<br />
indar geiyago dauke, gure biyotzak igitu eta bigunduteko. Ur MarBi 165.<br />
- BAT BEARTA. "Bat bearta [behar eta?] (L-ain, Sc), en igualdad de circunstancias" A.<br />
- BAT-BEDERA. v. batbedera.<br />
- BAT-BERA (Lar, Añ). a) Un único; un(o) mismo, lo mismo. "Uno mismo" Lar y Añ. v. BAT-BERBERA. <br />
Tr. En Leiçarraga, Axular, Etcheberri de Sara, J. I. Arana, Inza, Olabide y Onaindia sólo bera recibide los suf. de<br />
decl.; por el contrario, en CatLan, Goyhetche, Hiri<strong>bar</strong>ren, Bilintx, CatS (70), Zaitegi y Larzabal, aparecen<br />
declinados ambos miembros.<br />
Ni nauk hetan eta hi nitan, perfekto diradenzát bat berean. "Consommés en un". Lç Io 17, 23 (TB bat eginak<br />
izan daiteztenzat, IBe bat izan daitezen). Guk dugu sinhestén eta ezagutzen Iainko bat bera dela, eta hura<br />
esenzia bakhoitz bat bera [...]. Eta Iainko bat ber haur, gizonei zaie hunelako manifestatzen. Lç Ins G 1r. Baiña<br />
amoriorik eztutenei, manamendu bat bera iduritzen zaiela anhitz manamendu. Ax 486 (V 314). Autor batzuek<br />
eta bertzek gauza bat beraren izendatzeko baliatzen direla letra hauk biez. ES 161. Kristo Jaungoiko, eta Gizon<br />
egiazko bakar bat bera arkitzen da, eta dago Hostia konsagratu guzietan igualmente, edo berdin. OA 48. Non ez<br />
baitzare harekiñ ispiritu bat bera baizen izanen. He Gudu 29. Orregatik bat bera ta berdiña da irurei ematen<br />
zaien honr, adoranz eta gloria: qui cum Patre, et Filio simul adoratur, et conglorificatur. Mb IArg I 357. Fidelak<br />
direlakotz gorphütz baten beraren menbruak, zoin baita Eliza. CatLan 55. --Leku guzietara luzatzen ta zabaltzen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
230
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
da? --Bai: Eleiza bat bera da munduko toki ta bazter guzietan. Ub 147. Ez du nahi izan dadin arthalde bat bera<br />
eta Artzain bat bera baitzik. Jaur 170. Artean Nafarroak, / Gipuzkoak gañera, / egiñ izandu zuten / erreiño bat<br />
bera. It Fab 206. Alimale batek berak / Ez ditik dohaiñ guziak. Gy 227. Bi amets oriek, Jauna, gauza bat bera<br />
esan nai dute. Lard 53. Batek berak beharko zituen arregin liburu zahar eta berri [...], Dabiden psalmoak eta<br />
iztorioko liburu guziak. Hb Egia 5. Bat bera düzü hun dena Jinkua. Ip Mt 19, 17 (Dv Ona, bat da bakharra,<br />
Jainkoa, Hual solo). Aur batek berak izan gaitzala / ni aita eta zu ama. Bil 106. Bat bera aitortzen dute bere<br />
bizitzaren itzkribulariak. 'Contestes están'. Aran SIgn 45. Bada Euskara osoa bat bera izan arren, gorputz aundi<br />
eder bat bezela, iru edo lau izketa-modu edo dialekto daduzka. Ib. 200. Danak biotz ta megope edo espiritu batberarekin<br />
preskañi edo botoa egin zuten. Ib. 74. Hirur Persuna horik eztira Jinko bat bera baizik. CatS 3. --Irur<br />
Jangoiko draia? --Ez, baizik Jangoiko bat bera egiazkorik. CatSal 25 (CatR 25 jangeiko bat bera egiazko;<br />
CatAe 24 Jangoiko bat bakarrik egiaskoa). Eta bein baño sarriyago ikusten dan gauzea da, gobernuaren era bat<br />
bera leku baten katolikoa izaten eta beste leku baten liberala izatea. Itz Azald 53. Luisi etzitzaion egundaño<br />
begia ongi gelditu; Luisentzat, begi ona itxita, arbolak eta personak bat bera ziran. Goñi 49. Bi aldiz ots bat<br />
bera entzun zan Jesusen gañean itz berberak esanez. Inza Azalp 48. Baturik daude [...] sakramentuen artze<br />
berdin-berdiñaz, Aitta Santua, Buru ikusgarri, bat beraren mendean. Ib. 92. Yudu guziak izkuntza bat bera<br />
zuten; baña ala ere leku batetik bestera bazegon zerbait berextasun itzegiteko eran. Ir YKBiz 479n. Aren aragia<br />
gau bat-berean yan bearra da. Ol Ex 12, 8 (Ur arrats artan). Agintzen du animak animak nai dezan, eta bat bera<br />
izanik, ez du egiten. "Nec alter est". Or Aitork 201. Animaren ezagueran gauza bat bera askotara eratu ta esan<br />
dedin. Ib. 400. Platonek dakarren Sokrate bera ezta beti bat bera, ordea: besterik da "Apologian"n eta<br />
"Faidon"en ageri dana. Zait Plat 83. Gauza bati berari buruz bi iritzi izan oi dira. Ib. 122. Ahapaldi bat beraren<br />
<strong>bar</strong>ruan ere gerta oi da iñoiz giro-aldatzea. Onaind in Gazt MusIx 153. Gauza bat bera dute bi pusketan zarri.<br />
Xa Odol 180. Etorki bat-bereko direlako dira elkarren irudiko. MEIG IV 98.<br />
v. tbn. Gco I 408. JesBih 404. MarIl X. CatS 70.<br />
Uno solo, solamente uno. Aitzitik nola asko baita bekhatu mortal bat infernura ioaiteko, benturaz bada<br />
zenbait, bekhatu bat beragatik ifernuan dagoenik, bekhatu batez neurria bethe duenik. Ax 116 (V 77). Bena<br />
errazü hitz bat bera, eta ene arima sendo dükezü. CatS 77. Hura zen bezalako puska onaren hitz bat bera, edo ez<br />
mintzaturik ere, han haren itzala, onez onean, askiko zen. HU Aurp 180. Aste bat bera bakarrik eman balezote<br />
eskuararen irakasteari. JE Bur 180. Txori bat bera ikusi nenunan Buenos Aires utzirik, eta arrano bat. Gero ezer<br />
ez Titikaka aintzirako antxitak ikusi arte. Or QA 51. Eskuada osua etsaiek / die ükhen lehertürik, / Bat bera gure<br />
aldetik / azkarkixko zauritürik. Casve SGrazi 112.<br />
(En oraciones negativas). Ningún; ninguno. v. BAT BERA ERE. Eta zuk erriertatxo bat bera ematen<br />
eztidazu? Arr GB 105. Beregandik irtena bezela geratu, eta itz bat bera eziñ eranzun al izan zion. Arr May 168.<br />
Ez det oraindik bat bera ezagutzen oietakorik. Urruz Urz 55. Gazte-jendeak ba du parraldi, / esanaraziz ipui bi. /<br />
Azpikoaz gain esan oi ditu, / bat bera zuzen ez daki. Or Eus 92. Ba, ba, gaixo gizona. Uli bati berari ez baitzion<br />
minik eginen. Larz Senper 128. Bat bera ezin mantendu leike / onen moduko jatunak. Uzt LEG II 144.<br />
(En oraciones condicionales o interrogativas). Alguno. Nola utz deus eman gabe, urrikalmenduz ez bada,<br />
bederen bakearengatik, gaixtakeria zerbeiten edo ele tzar baten beraren beldurrez? HU Zez 34. Ez deia izanen<br />
bat edo beste sinetsiren dianik Haritchabalet-ek hori kantatü diala Larrañeko elizan? Balin bada bat bera,<br />
harek erranen dü. Const 25. Nork behinere entzun dio ele bat bera, han eta hemen irabaziak zituen dirutze, zinta<br />
eta makila ferratuez? Zerb Azk 78.<br />
b) (Ae ap. A). Cada uno. v. batbedera. Bada S. Paulen konseilluaren eta exhortazionearen araura, batberak<br />
phoroga eta examina beza bere konszienziá. Lç Ins B 3v (sólo encontramos este ej.; tal vez errata por<br />
batbedera). --Bada zuk bauzu aingiru goardiaskoa? --Bai, eta batberak du berea. CatAe 40 (CatSal 41 bakotxak,<br />
CatR 41 bapanak).<br />
Sara onek zazpi senar, bat-beraren urrena, izan zituen. Lard 280.<br />
c) Hasta un, incluso un. Mutiko piltzar bat bera mintzatzeko ahalge litaken bezen itsuski. HU Zez 180.<br />
Tximiñoi bat bera baiño be motzagoa ei zan-da. Bilbao IpuiB 84. Urdailla baloi bat bera baiño be putzituago<br />
ekarteko asmotan urten eban [azeria]. Ib. 127. Aza-porru ta bei batek emoten eutsan esneagaz, erregiña bat bera<br />
baiño be zoriontsuago bizi zan. Ib. 189. Badakik, edo yakin eik beintzat, ni kittano bat bera baño be pobreagoa<br />
nokena. Ib. 251. Baserritar tontoak holako galdera! / Durduzatuko zuen abokat bat bera. Xa Odol 150.<br />
- BAT-BERA ERE. (En oraciones negativas). Ningún; ninguno. v. BAT ERE. Jauna, nizaz nai dezuna egin<br />
dezazun: [...] eta zuk nai ez dezula, illetxo bat bera ere aterako ez didate. Arr GB 21. Bereala gertakari aren<br />
gañean itz bat bera ere iñori, ez etxekori eta ez konpokori, esan etzegiola, lagunari erregutu zion. Arr May 152.<br />
Gaiztokian ezta gaur txerren bat bera be, / Gizadi-ondatzallok andik urte dabe. Enb 209. Esaten da Ipar-<br />
Amerikan gizon asmati itxelak dagozala, baña egingo neuke zeu baño asmatiyagorik ezetz aurkitu bat bera be.<br />
Kk Ab II 141. Zalgi ganera igon garean ezkero eztogu mendijotan ur tanta bat bera be edan. Otx 111. Baiña<br />
alako baten, diruak amaitu, ta txakur txiki bat bera be <strong>bar</strong>ik geratu zan. Bilbao IpuiB 172. Olloak illietan be ez<br />
eutson ipinten bigarrengo arrautza ori, eta askenez ezta bat bera be. Ib. 258. Botikarixuan emaztiak, bere<br />
ezkutu-lekutik autu onen itz-bat bera be galdu ez ebanetik, pentsau eban berak be aurkittu ebala bere zori<br />
txarran erremedixua. Etxba Ibilt 472. Sakela ez ustutzeagatik-edo, or zeudek legortea baiño elkorrago porru-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
231
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
landare bat bera ere beren bizitzan emateke. NEtx LBB 120.<br />
(Con partitivo). Familia izango ebela ugaria? Ez, irakurle. Ez euken semerik bat bera be. Bilbao IpuiB<br />
145.<br />
- BAT-BERBERA. Un mismo; un único. Esperanza bat ber bera degu. Gco II 72. Iruak dute izate bat berbera.<br />
Inza Azalp 39.<br />
- BAT-BEREX. Uno a uno. Bat berhez zakiztadeia / Ene kontra bataillara. Normadie 92 (ap. DRA).<br />
- BAT-BESTE. Alguno que otro. v. BAT EDO BESTE. Oraindik elur-bildu bat beste / ageri da Basakaitzen.<br />
Or Eus 220. Lan geiegiz bat beste bazegon esturik. Ib. 274.<br />
- BAT BESTE-. (Con beste det., y referente pl.). v. BATA BESTE-; cf. BATEK BESTE-. Constantinoplako<br />
inperi zatiak izandu zituen bat bestearen ondotik ogei ta amabost nagusi edo enperadore. Mb IArg I 342. Ozta<br />
ber<strong>bar</strong>ik / egin gura ei eutsen / bat besteari. Zav Fab RIEV 1907, 98. Dirautse bada bat besteari: / Ze katanarru<br />
oberik? Zav Fab 1909, 35. Hunela eratxikiz egun guztiez zenbeit lore izpiritual, bat bertzearen gainera, oste on<br />
bat aurkhituko duzu ilhabethearen akhabantzan. MarIl 24. Lege justoak manatzen gaitu / Bat bestearen ondoko.<br />
Bordel 83. Elkhar ganat hurbildu beharrak, bazioazken bat bertzea ganik urrunago. Hb Egia 11. Egundaino bat<br />
bertzeari lotzerat ez ziren oraino atrebitu. <strong>Bar</strong>b Sup 183. Bainan bazituen hiruzpalau mail bederen, bat bertzea<br />
baino zokorat sartuago. JE Ber 80. Jakin orduko, iru Ordena, / bat bestearen segiran, / iñoiz aserrez ekiteraño /<br />
artaz jauntzen saia ziran. SMitx Aranz 88. Bat bestearen sendimenduez segur gintian ordukotz. JEtchep 65. Bat<br />
bestearen ganik berexi ta. Ib. 68. Gauzak ala badira, orduan eztugu alkartasunik, yustaposizio bat baizik: bat<br />
bestearen ondoan egote bat besterik ez, batasunik gabe. Vill Jaink 163. Bat bestearen ondotik botu egin zuten.<br />
Ardoy SFran 115. Ez da beti errex, ez etare beti haizu, bat bestearen ganik [zeruko eta lurreko erresumak]<br />
berextea. Ib. 325. Egia da ez direla bat bestearentzat hartu behar bi erresumak, zerukoa eta lurrekoa, eta bat<br />
bestearentzat hartze hortarik heldu direla ainitz nahasmendu deitoragarri. Ib. 324s. Ba ta girixtino gisa dugu<br />
guk / bat bertzea beti jasan! Xa EzinB 122.<br />
(Con bezain, etc.). Ausart eta maltzur ziren bat bertzea bezanbat. Gy 119. Biak alabainan zein khartsuago<br />
ziren, eta biak bat bertzea bezein berandetsiak zagozin, noiz izanen zuten beren Jainko maitearen ikusteko<br />
zoriona. Jnn SBi 117. Handik ditzazkezu ikus hiru herri elgarri josiak, bat bertzea bezain xoragarri beren aldapa<br />
eta ordokiekin. JE Ber 12. Heia handi batean etzanak ikusi zituen zazpi behor, bat bertzea bezen ederrak. <strong>Bar</strong>b<br />
Leg 139. Duda-muda guzien khentzeko, Jainkoak bi mirakuilu, bat bertzea bezein ohartgarriak, egin zituen<br />
Gedeonen bixtan. Zerb IxtS 46. Bat bertzia bezen trixte / orai girare gu. Mattin 52.<br />
- BAT BESTEA BAINO ...-AGO. A cual más. v. BATA BAINO BESTEA ...-AGO. Goizeko iguzkiari bat<br />
bertzea baino goxokiago badaude [bospasei laborari-etxe] guziak. JE Ber 9.<br />
- BAT-BESTEAN, BAPESTEAN. "Bapestean, confidencialmente (V-ger)" A Apend. "Bat bestean, bapestean,<br />
sin testigo (V-ple)" Ib. "Bapestean, confidencialmente, sin testigos (V-ger)" A EY III 264.<br />
- BAT BESTEAREKIN (bat bertzearekin H). Por término medio. v. BATEZ BESTE.<br />
- BAT-BESTEKO, BAPESTEKO. a) "Bapesteko <strong>bar</strong>ririk ezta zabaldu bear, no se deben esparcir noticias<br />
confidenciales (V-ger)" A EY III 264.<br />
b) (Uso sust.). "Bapesteko bagarik ezta zabaldu bear, no se debe abrir sin testigos (V-ger)" A EY III 341.<br />
- BAT-BESTERATU. "Bat bertzeratu, trasladar (Atheka)" A Apend. Laster bide handiak alde guzietarat<br />
egiñez, errexki yendia bat bertzeratuko da norat nahi. Atheka 4.<br />
- BAT-BETAN, BAPETAN. De repente. v. BET-BETAN, BAT-BATEAN. Bapetan Yosue ta arekin<br />
gudaloste osoa, aien aurka etorri ta gañera yausi zitzazkien. 'Subito'. Ol Ios 11, 7 (Dv terrepentean, Ker batbatean).<br />
- BAT-BIAK. Tximista, batbatetan "dza" sortzen da; ez du gizonak ezagutzen ori bezin itsumustu agertzen<br />
danik; Josu esateko asti gabe egin ditu "batbiak". Euzk V 322 (ap. DRA, que traduce "uno dos, los dos<br />
tiempos").<br />
- BATEAN (V, G-to, AN-5vill-araq, B, L-ain, BN-arb, R-uzt, S; Lar, Añ, Dv, H), BATETAN (S; Lar, H),<br />
BATEN. Ref. A; Lrq; Gte Erd 227. a) A la vez, al mismo tiempo. "A un tiempo, beingoan, batetan" Lar. "(A la)<br />
par" Ib. "Juntamente" Ib. "(De una) vez" y "A una" Lar y Añ. "Goazen batean, allons ensemble. Ez dire batean<br />
ontzen sagar guziak, toutes les pommes ne mûrissent pas en même temps" Dv. "Al mismo tiempo" A. "Batetan,<br />
en même temps" Lrq (que da batin con el sdo. de "parfois"). "Irriek eta nigerrak biak batean iten tuzte (B)" Gte<br />
Erd 227. v. BATERA. Tr. La forma batetan se documenta en los autores clásicos septentrionales; tbn. la usan<br />
(tal vez por influencia de Larramendi) autores guipuzcoanos del s. XVIII y principios del XIX, junto a batean.<br />
Hallamos algún ej. de baten en Arrese Beitia.<br />
Bada frogatu duten guztiek batetan, eta boz batez, aithortzen, erraiten eta kofesatzen dute, plazer hura, plazer<br />
aphurra eta laburra dela. 'A una'. Ax 382s (V 251). Hain zinez eta batetan lotu zeizkidan, non ezetz erraiteko<br />
bide guztiak hertsi baitzerauskidaten. Ib. 15 (V 6). Baina desiratuko ditutzun guziak batetan izanen tutzu begien<br />
aitzinean eta eskuetan. "Simul". SP Imit III 49, 6. Bena gaiza desiratiak oro batetan, zure goguaren araur<br />
dütükezü. Mst III 49, 6. Aingeruen ofizio au artzen dutenak badakite ondo, guziak batean, ta ez deadarka, ta ez<br />
presaka edo itotzen bezala, esan edo eragin bear ez dirala. Cb Eg III 288. Ezin artu ditezke guziak batetan,<br />
ezpada banaka, ta bata bestearen ondoren. Ub 218. Antxe bizizire / bake ezin obéan, / sandúak baizire, / irúrak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
232
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
batéan. LE Kop 39.<br />
(s. XIX) Gogozko orazioak probetxu geiago dakar, aozkoak baño, au egiten ezpada batetan hitzakin eta<br />
<strong>bar</strong>ruko deseo egiazkoarekin. Gco I 384. Beti, beti ta batetan ekusten ditu, dio Eskriturak, eternidadetik<br />
eternidaderañoko gauza guztiak. AA III 314. Artzen du eskuan batek bere garrotea, / besteak makilla ta besteak<br />
katea; / erasotzen diote guztiak batetan. It Fab 261. Len Joseri bakarrik bezala, guziai batean agindu zien. Lard<br />
62. Atseginez eta damuz batean desegin nahi nuke. Dv LEd 135. Esperanza eta beldurra biak batean biotzetan<br />
sortu, eta esaten zitzaiena eziñ sinistuz zeuden. Arr GB 130s. Zerren dana batean artu nai dutenak esku-utsean<br />
gelditu oi diran. Aran SIgn 64. Tormentu pasione / Guziak batian, / Oiuz eta marraskaz / Gaistuen artian.<br />
Bordel 198. Zertako Elizak uhura erazten deizkü ber egünian Saintiak oro batetan? CatS 110. Aberats, eder,<br />
ona, iru gauzak baten, / Kantetan da errezak ez dira billatzen. AB 420. Gero sartu ginen, lauak batean, lerrolerro,<br />
Olhetako plazan. Elzb PAd 53. Denek batean gazeta zikinetan erran dutena. HU Zez 156.<br />
(s. XX) Denak batian altxa ta ala diyote. Iraola 123. Tormentu guziek batian arkitzen diren paraje bat. CatUlz<br />
48. Jaungoikoaren gogo guztia ta guk nai izan dezakegun guzia iritxiko bai genduke batean. Inza Azalp 136.<br />
Salmu-kanta eman zuten eta guk batean erantzuten giñien: Goresten zaitugu, Yainkoa! Or Mi 129. Aldezten<br />
banozue gustiok batian, / Bakez bixiko zare Aberri maitian. Enb 53. Ikusi zituen sei lapur eta seiek batean<br />
aurdiki zioten tiroa gure gizonari. FIr 145. Iru andre batean, mediku jauna. Lab EEguna 69. Erreka gaitza,<br />
diogu berritz orok batean. JE Ber 14. Aiek uste zuten bi gertakari oiek batean agituko zirala. Ir YKBiz 406.<br />
Arraun egiñaz batean, / donostiarrak agertu dira. Or Eus 391. Girixtino maiteak, eman ditzagun mundu<br />
zabaleko itsaso, ibai, ur-handi, latsa, uri eta ithurri guziak batean, zer putzua! Lf Murtuts 22. Iainkoak egiñak<br />
bakoizka eder dira; oro batean oso eder. Or Aitork 414. Eta bigarren aurreskua asi eben gero, azkenengo<br />
dantza-jotaldiak guztiak batean egiteko. Erkiag Arran 43. Guztiok batean apaldu ondoren. Anab Poli 74. Ara<br />
iritxi arteraño ez nuan ainbeste bizar zuri ikusi batean. Anab Aprika 54s. Ez gininan ez gauza handirik<br />
esperantza. Bixkotxak, oñoñak edo bedera liranja. Bainan ez denak batian, aldian bat. JEtchep 43. Ongiaren<br />
lore eta ume den beste zorionik ez nuke nai. Eta orra or egia, birtutea eta zoriona, dena batean. Vill Jaink 89.<br />
Guziak batean. NEtx LBB 311. Azkenean denek batean otoizten zuten Jesus eta Maria Birjina, galdeginez<br />
"Credo"-aren sinesteko eta manamenduen begiratzeko grazia. Ardoy SFran 167s. Jaunari diot biak batean har<br />
gaitzan noizbait Berekin. Xa Odol 304.<br />
b) (AN-gip-5vill, B, BN-arb, S; Dv, H). Ref.: Gte Erd 46, 259. (Tras sociativo o instrumental). Junto con.<br />
"Zurekin batean nahi nuke goan haren ikhustera" Dv. "En compagnie de, en même temps que, de concert avec,<br />
avec, à la fois avec. Lagunekin batean ethorri zen, il arriva avec, en compagnie de, en même temps que ses<br />
compagnons" H. "Amaikin batean (e)torri zen (AN-5vill, B, BN-arb)" Gte Erd 46. Tr. De uso general, aunque<br />
menos frecuente en textos vizcaínos; -z batean se documenta en algunos autores meridionales. Sólo hallamos<br />
sendos ejs. de de batetan en Lazarraga y Belapeyre (cf. supra).<br />
Hirakaren biltzean ogia-ere idoki eztezazuen harekin batean. Lç Mt 13, 29 (Ur, Ip, Echn, Samper, Leon, IBk -<br />
kin batean; Ur (V) batera -kaz; Hual -kin xunto; Dv hekiekin, Ol arekin). Trinitateko hirur personék elkharrekin<br />
batean obratzen zutelarik. Lç Ins G 2r. Ark emun deust ezpata oek zuendako, espiluonegaz batetan. Lazarraga<br />
1153v. Zuekin batean sekulako fin-gabekotzat Iainkoaren laudatzeko. Mat 306. Meza enzuten duenak bear du<br />
bere partetik Sazerdoteareki batean ofrezitu sakrifizioa. Ber Trat 70r. Gurutzean ehortzi zen / xoilki<br />
iainkotasuna; / baiñan harekin batean / hemen gizatasuna. EZ Noel 125. Bozkario hauk othoitz hunekin batean<br />
erraiten dituenak fabore handiak izanen ditu. Harb 79. Iautsiko baitira, gaixtoekin batean, munduko hatskeria<br />
guztiak ifernura. Ax 588 (V 378). Zeren harekin batean hiltzen bazare horrekin ere biziko zare. SP Imit II 12, 2.<br />
Aiñgeruekin batean / Balsatua ni ere. Arg DevB 205. Othoitzten zaitugu Jesus-Kristo gure Jaunaren<br />
merezimenduez, zeiña bizi eta Jaun baita zurekien batean, mendeen mende gustietan. Gç 218. Jesüs Jaunaren<br />
sakrifizioareki batetan errezebi ditzagün. Bp I 120.<br />
(s. XVIII) Nor izanen da [...], hunen ikhusteaz eta entzuteaz beraz, Ovidiorekin batean bihotza erdiraturik<br />
erranen eztuenik. ES 149. Orhoit nadiñ neroni ere [munduko gauza] hekiekiñ batean lauster iraganen naizela.<br />
Ch III 27, 4. Esaiok, begira ditzala hirekin batean. Lar DT CCIV. Zurekin batean hekien kontra gudukatuko da.<br />
He Gudu 98. Gizonik bada zuen artean, betor onara nerekin pelean sarzera; ark garaitzen banau ni, garaituak<br />
nerekin batean filistar guziak. Mb IArg I 349. Bere traza eder egoki, ta modestia birjinalaz batean aingeruaren<br />
kastidadea, onen da beste birtuteen zeruko usai txit suabea zekarrena. Cb Just 85. Sazerdoteak orduan esaten<br />
du: Domine, non sum dignus, etc., ta eriak arekin batean iru bider modu onetan. Cb Eg III 246. Semeen<br />
Personeagaz batean, Ostian dago Kristoen Odola, Arimea, Jangoikotasuna ta Trinidadeko iru Personak batera.<br />
Cb CatV 73. Izan zen gonbidatua bere ama eta bere dizipuluekin batean. Lg II 133. Harekin batean lorifika<br />
dezagun gure Yauna. Mih 54. Berak agintzen balaroku bere adiskidetasuna, eta harekin batean bere<br />
erresumaren erdia? Brtc 170s. Badüke lehen soeiña Jaun Direktorrareki eta Priorareki batian, jente hunek<br />
Konfrariari eginen dütien amuinez eta presenzez. Mercy 40. Judas Makabeoak, bere anaiakin batean, eraso zien<br />
Greziatarrai. Ub 72.<br />
(s. XIX) Presta nadin eroatera Zeure antzera lurreko neke-penak, gozetako Zeugaz batean Zeruko bear-sari<br />
ugari gozoak. Añ EL 1 186. Betiko su ta garren artean egon bearra da onelakoa besteren gizon edo emaztearekin<br />
bekatura ziranakin batean. AA III 367. Errozu maiz Jainkoari San Filipe Nerikoarekin batean: Jauna, beira<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
233
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zaite niganik. Dh 214. Eta graziako estaduan iltzen direnak bizi daitezen arekin batean eternidade guzian. CatB<br />
74. Adora zagun biotz guztitik / aingeruakin batean. Echag 240. Elizan publikoki populuarekin batean<br />
[exerzizioak] egiteko moldea. MarIl 14. Nondik asi izan ziraden, bertako jaiotarrakin batean, Mairu itsusiai<br />
erasotzen portitzkiro. Izt C 4s. Zegoan guzia, uriarekin batean, bertan erre eta kiskaldu zan. Lard 112. Eta nik<br />
ere zuekin batean, bihotza goraturik, deihadar egin dezadan. Dv LEd 44s. Orduan Obispoak ateak zabaldu, eta<br />
Dukearen serbitzariakin batean, biotza saltoka zebilkiola sal-aurrean zegoan Wolfiori deitu. Arr GB 131. Irten<br />
bearra izan zuen, beste bidejarraileakin batean. Aran SIgn 40. Batu zituan negar malko aek guztiak eta eraman<br />
zion Ama Birjiñari aita-pontekoaren arimarekin batean. Zab Gabon 82. Jesus zerutik Josefetara / aingeruakin<br />
batian, / pekatariyen artzai umilla / badator oroi tartian. Xe 384. Egunagaz batian juan dok lotsia. AB AmaE<br />
345. Hauzoko Mattinek hitz-emanik nere behiak zainduko zituela bere behiekin batean. Elzb PAd 38. Eta, bere<br />
othoitzarekin batean egin zionean Jainkoari bere biziaren sakrifizioa, jarri zen soldaduen artean. Jnn SBi 173.<br />
Haiekin batian [...] khanta dezagün eternitateko kantika. Ip Hil 232. Badira oraino gizonak [...] Eskualherriaren<br />
Erlisionearekin batean Eskuara ere gure artean begiratuko dutenak. In Arb Igand 30. Ikasten zuten<br />
[...], frantsesarekin batean, beren sor-mintzaia ere. HU Zez 122s. Iru zemendiko astetan / eguzkiagaz batean /<br />
Eskorpio dabil. Azc PB 289s. Nola dijuan denbora! Eta gu ez bagijuazke denborarekin batean, gaitzerdi. Moc<br />
Damu 10. Ozinbeltzeko batzarrean egongo iatzu, beste etxe-iauntzetako gizon askogaz batean. Ag AL 20.<br />
(s. XX) Aphezpikuak Aita Sainduarekin batean. CatJauf 65. Eta bere etxean bizitu zen bere gurasoekin batean<br />
oraindik urte batzuetan. Goñi 110s. Entzuten zuan [...], eltxoen zunburrunarekiñ batean, semien lo-zurrunga<br />
lodia. Ag G 25. Heien argi goxo eta usain onak, isensuarenarekin batean, arraitzen daut <strong>bar</strong>nea. JE Bur 74. Sar<br />
zitaken nerekin batean, zangoen artean kokaturik. StPierre 17. Apaizarekin batean eskatu dezagun. ArgiDL 58.<br />
Bilhariarekin batean berehala atheratua zen etxetik. <strong>Bar</strong>b Sup 67. Lizarragakin batean an ziran Najera ta<br />
Iñeste. Or SCruz 62. Denak jostatzen an ibiltzeko / aingeruakin batian. Tx B I 94. Gurtu daigun, ba, Josu-Bijotza<br />
/ Deun Iñakigaz batian. Enb 127. Alde guztijetara beragaz batian juan oi dira-ta. Otx 109. Gure burua ibaira<br />
botatzeko ba-gaude, ikus dezagun aurrena ongi inguruko beste guziek ere geurekin batean botako al duten. Ldi<br />
IL 138s. Ontzi betia ustu / matte danarekin batean. Laux AB 24. Beste bi gaizkigille bazeramazkiten arekin<br />
batean, illarazteko. Ir YKBiz 497. Onkaillu usai-ondunak odolaz batean; / alako odolkirik ez egiten bestetan. Or<br />
Eus 138. Arekin batean atsegin-tokian lotsarik gabe ibiltzeko laingoa ba-zala. TAg Uzt 53. Herriko gizonek jaun<br />
erretorarekin batean bilhatu omen zuten kalandier eta liburuetan "araberako patroin saindu" hura. Lf Murtuts<br />
2. Erregeak [Daniel] bere jauregirat hartu zuen Ananias, Misael eta Azarias hirur herritar gazteekin batean.<br />
Zerb IxtS 68. Gurekin batean nasi, / bi illabeteko zatozi. SMitx Aranz 221. Gauak illak zitun, argiaz batean,<br />
margo bizi oro. Or Poem 521. Honekin batean, beraz, Aur besoetakoa badoakizu. Mde Pr 193. Aitortzea erabaki<br />
zun, baiñan aitorrarekin batean <strong>bar</strong>ruan zirakion beazun guztia ustuaz. Etxde JJ 126. Eta Kerman erromeriara<br />
yoian beste neskatilla gazteekin batean. Erkiag Arran 124. Arrautza-talo edo tortilla guri-guriak izango zituen<br />
jaki, basetxeko ogi zuriaz batean. Ib. 120. Harekilan batean jautsi zirenek lekuak hustu zituzten. JEtchep 78.<br />
Damaso harentzat, bere ilo<strong>bar</strong>ekin batean, Jainkoa jaio zen Otxarkoagan. Arti Ipuin 84. Kantu bakan bat dabil<br />
errondan / txirtxil batzukin batean. Gand Elorri 186. Azken atsakin batean, "Beltza" erran zuen. Izeta DirG 46.<br />
Aiekin batean, andregaia. Anab Aprika 45. Ongiarekin batean dator, gaiñera, eginbidea edo obligazioa. Vill<br />
Jaink 93. Lenengo saria iritxi nuan, beste iru olerkarirekin batean. NEtx LBB 211. Jatsutik baitzuen aitaren<br />
ganik zuen odola. Eta odolarekin batean, izena. Ardoy SFran 43. Jaun ertorak, herriko buruzagiekin batean,<br />
zerbait antolatu eta tinda arazi zuen gure eliza maitea. Xa Odol 88. Potiko-ta neskatila / Adinekuekin batian.<br />
Casve SGrazi 76. Poesiarekin batean, beraz, musika ere aztertu behar litzateke. MEIG IV 93.<br />
v. tbn. Tt Onsa 115. Mong 592. CatBurg 34. Egiat 206. Monho 48. JesBih 400. CatLuz 21. Bil 171. CatSal 53.<br />
CatR 53. Legaz 37. Bv AsL 147. CatUlz 24. Urruz Zer 54. Ill Testim 19. EusJok II 147. KIkG 68. ArgiDL 47. Alz<br />
Ram 130. JAIraz Bizia 39. Uzt Sas 356.<br />
(Con sust. vbal.). Al tiempo que, en el momento de; nada más... "Othoitz hek erratearekin batean, en même<br />
temps qu'on dit ces prières (He Phil)" H. Nik erraitearekin batean: "Iaunari neure kontra konfesatuko diot<br />
neure hobena", zuk pontuan <strong>bar</strong>khatu deratazu neure bekhatua. Harb 323. Han laxatu eta largatu zituen<br />
[txakurrak], eta largatzearekin batean, egotzi zerauzten bere aitzinera erbi bat eta haragi puska bat. Ax 87 (V<br />
59). Denbora da lehen, orai eta gero, gauzeen ibiltzea, iragaitea eta iragaitearekin batean higatzea eta<br />
akhabatzea. Ib. 155 (V 102). Ordea irabazten zituzten herriei ere hargatik irabaztearekin batean, har-arazten<br />
zioten bere hitzkuntza. ES 402. Bekhatuaz galtzearekiñ batean inozenzia, galdu dugu halaber dohatsutasuna. Ch<br />
I 22, 5. Beldurrez iraka biltzearekien batean athera dezazuen bihi ona ere. He Mt 13, 29. Hunen irakurtiareki<br />
batian agertüren zaitzü, lehen gorderik egoiten zeitzün eskaskeriak eta makülak. Mst XIX. Eta au esatearekin<br />
batean ispillua erori. Cb Eg II 192. Berri hauk entzutearekin batean, Heli erori zen alkhitik. Lg I 256. Argia<br />
urratzearekin batean, yustiziaren iguzkia ilkhi izan zen. Lg II 285. Olluak karkaraxaz astiaz batian, jagiten nas<br />
beluben dala. Mg PAb 116. Bainan herioa hurbiltzearekin batean, nausi arrotz horiek desagertzen dire. Dh 125.<br />
Eta kolpea emateko burua makurtzearekin batean, oratu omen zion adar bietatik irmeki. Izt C 249. Eta itz oiek<br />
esatearekin batean [...] arri andi batek [...] zapaldu zuen. Lard 538. Eta solhas hori entzutearekin batean, guziak<br />
erori ziren. Jnn SBi 28. Peregrinazioak beren asiera Ama Birjiñaren agertzeakin batean izandu zuten, bada<br />
berealaxe asi zen jendea biltzen batetik eta bestetik. Goñi 115. Leon agertzeaz batean asiko dira zure masailak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
234
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
[...] gorritzen. A Ardi 94. Ango oju-arrantzak eta iskanbilla, danboliña isiltzearekin batean! Mok 17. Eta<br />
madarizione hoi erraitearekin batean, itsusi itsusia, farrandaka, Lamin handi bat joan zitzaioten su-phizkiari<br />
goiti. <strong>Bar</strong>b Leg 24. Soñaren itxuraldatzeaz batean, aldartea ta gogoa eraberritzen zaizkonean. TAg Uzt 52. Eta<br />
egoki ari ote zan ikusteko gogoa zabaltzearekin batean, emeki, emeki, egiaz ari zala sartzen zitzaidan. Or Aitork<br />
122.<br />
(Con participio). Apaizak Mezerdiko itzak esanaz batean, biurtzen dira ogia eta ardoa Jesukristoren<br />
gorputz eta odol. KIkG 70 (KIkV 90 esanaz batera). Leiora urten nintzan entzunaz batian. Enb 32. Orixe ikusi<br />
eban Jonek, etorkizuna geroago ta argiago ikusiaz batean. Erkiag Arran 160. Berbok esanaz batean Pauloneko<br />
kortan kurriñ-kurriñ batzuk entzun niyoazan. Bilbao IpuiB 252.<br />
c) (Aq 1377). (Tras sociativo o instr.). Por medio de, gracias a, con la ayuda de. "Dios mediante,<br />
Jaungoikoarekin, Jainkoarekin batean" Aq 1377. Bihar goizean Iainkoarekin batean. "Dieu aidant". Volt<br />
169. Eta halaber Sagaramendu sainduak, zeren hekin batean hazten eta mantenatzen da arima Iainkoaren<br />
garazian. Mat 82. Zure garaziarekin batean aitzinara emendatuko da. Harb 233. Zeren argi lanbo harekin<br />
batean, ikhusiko dute hanbat likitskeria, hanbat spiritu gaixto eta itsusi. Ax 587 (V 377). Baldin ongi<br />
bazarraizte, zure bihotzetik (Iainkoaren graziarekin batean) bekhatua atherako dute errotik. SP Phil 31 (He 30<br />
Jainkoaren graziaren lagunzarekiñ). Boronthate oso batekin haren graziareki batian, ez gehiago erortera. FPrS<br />
7. Ga<strong>bar</strong>en laguntzarekin batean [...], banatu ziren bata horrat, eta bertzea hunat. "Noctis beneficio". ES 114.<br />
Kheinuekin batean emaiten baitarozkigute aditzera asko gauza. Ib. 131. Horietaz edarki eta laburzki, Jaiñkoaren<br />
graziarekiñ batean, mintzatuko gare, heldu diren kapituluetan. He Gudu 39. Borondate ona, ta egiazko gogoa<br />
badezu: Jaunaren graziaz batean, orrekin egin, ta ekin, ta guztia egiña dago. Cb Eg III 391. Zure graziaren<br />
laguntzarekin batean azken hatserañokoan zerbitzatuko zaitut. Mih 15. Uste-izan badozu [...] eztagoala Zeure<br />
eskuan salbetea Jangoikoaren graziaz batean. Añ EL 1 127. Au ezagutu ondoan Jaunaren laguntzarekin batean<br />
benaz asitzen ezpazerate Zeruko bideari jarraitzen. AA III 308. Beldurtzen da kofesio ta komunione hek<br />
hainbertze sakrilejo izan diren, zeren ezten hekiekin batean arras bizitzez aldatu. Dh 129. Eta aginzen dauzut<br />
fermuki gehiago ez ofensatzeaz zure graziarekin batean. CatLuz 41. Hitzemaiten deizüt, zure grazia saintiareki<br />
batian, hebetik harat ezteizüdala gehiago ogenik eginen. UskLiB 21. Zure laguntzarekin batean, bizi berri bati<br />
buruz abia nadientzat. Dv LEd 163. Franziako ministroaren laguntzarekin batean, behar nuen jakin, zoin ziren<br />
Xinako gobernamenduaren xedeak. Prop 1876-77, 202. Hartzen dut xede zin bat, zure graziarekin batean, zu<br />
gehiago ez ofentsatzeko eta penitentzia egiteko. CatJauf 8. Gore Jeinaren graziareki batian. Mdg 142.<br />
v. tbn. Tt Arima VIII. Ch I 13, 4. Brtc 203. MarIl 66. CatS 110. Jnn SBi 171.<br />
d) (Tras instr.). Según, de acuerdo con. Latinez itzegitea, ta Arte, edo Gramatikaz, edo onen erreglaz batean<br />
itzegitea, ezta guzia bat. Cb EBO 14. Ezkondu ziran, eta Trentoko Konzilio sagraduaz batean Españan lenengo<br />
egin zan ezkontza, au izandu omen zan. Cb Just 19. Ona emen Jaunaren Serbitzaria: Zure itzaz batean, nigan<br />
egin bedi. Añ CatAN 76. Noe, Eskritura Santak esaten digunaz batean, zan Jaunaren adiskide andia. AA III<br />
376.<br />
e) BATETAN (S ap. A; Lar, Añ). "(De) golpe" Lar y Añ. "(De) repente" Lar. "Batetan, tout-à-coup" Arch Gram<br />
157. Batetan galdu eragin ziozkan [Jobi] txit ugari zituan bere ondasun guziak. Gco I 453. Neke da ongi<br />
bizitzen eta ongi iltzeko prestatzen beiñ-ere ikasi ez duanak batetan ikastea. AA III 573. Kakaraza egiñaz / orra<br />
non batetan / igotzen dan ollarra / arbolera egan. It Fab 69. Praile-etxera zijuala, batetan altxatu zan ekaitz<br />
izugarri bat. Bv AsL 84. Batetan sumindurik. Alz Ram 78. Len sasitegi ziran <strong>bar</strong>renak / orra batetan loratu.<br />
Basarri 16. Bizia eman ondoren, / il nazu batean. NEtx LBB 355.<br />
f) "Una vez, cierta vez. Pamplonan izan naiz, baten" Etxba Eib. "Baten egon naiz [Parisen] (V-arr)" Gte Erd 51.<br />
Neguta zirzill katek asi arren egiñ, / Bertsorikan ez daki bukatutzen, Txomiñ; / Baten kantatu zidan, bakar<br />
bakarrik txuiñ. AB AmaE 404. Batian, oiera nuala, arkitu nintzan jaun batekin gau artan etorriya. Iraola 16.<br />
Batian, gure bertsolari famatua jarri zanian miñez, an zuen beti bere gelan beste bi edo irurekin. Ib. 45. Baten<br />
baiño sarriago emon eutsen gogoak bestala biziko zireala bakoitxa bere bidetik. Bilbao IpuiB 145 (v. tbn. baten<br />
baino -ago Akes Ipiñ 33, Alzola Atalak 144).<br />
(Tras relativo). "Andik etorri nintzan baten, una vez que vine yo de allí (Vc)" A EY III 347. Tristuraz<br />
zegoan batean, agertu zitzaion Aingeru bat. AA III 584. Eta bijak bakarrik egon ziran baten, egin zituzan iños<br />
baño alegin andijaguak beriagaz urteteko. Ur MarIl 28. Gertatu zan bada, ala zeguan batian, zeruak bere eskari<br />
ta negarrak ontzat ematia. Bv AsL 37. Juantxo jende gitxigaz urten ei zan baten, / Matxiñek au jakinik asko ditu<br />
artzen. AB AmaE 268. Uste ezeban baten, arrapau eban gorazko erresaka aserre batek. Echta Jos 59. Astitsu<br />
zeran batean zatoz berok ikustera. A Ardi 78. Goiztiro illuna zegoan nik lau orduko bidea egin bearra neukan<br />
batean. Inza Azalp 23. Mugazaia albora egira dan batean, apaizak esku dardartia atexkari egotzi. Ldi IL 43.<br />
Etxera bidean alkar ikusi zuten batean, berriro ere beren naikeritan murgildu ziran. Etxde JJ 164. Bertatik<br />
pasau zan baten, neskatotxoak ikusi eban ate-zirriztutik. SM Zirik 118. Korro zeuden batean zaldi gazte batek<br />
korrotik urten zuan. And AUzta 66. Esan eustan berari gertatu jakola bere aitaren jaiote-errira joan zan batean.<br />
Alzola Atalak 149. Erregiña mezetara zoian baten [...] bizardun gizon santu batek jarri zetsan eskuetan bere<br />
eskabidia. Etxba Ibilt 460. Ala esan zidan Berrokalgo Teresak ni zu alabatzen asi nintzan batean. Berron Kijote<br />
130.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
235
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BATEAN... BESTEAN. Unas veces... otras... "Batean irriz, bertzean kantuz, tantôt riant et tantôt pleurant<br />
[sic]" Dv. "Batin, parfois" Lrq. "Batean batera ta bestean bestera, tan pronto a un lado como a otro (V, G)" A<br />
EY III 304. "Batian katarruakin, bestian ama gaixoik, ezta sekula lanera etortzen" Elexp Berg. Gu, batean<br />
herioz, berzean akotamenduz, berzean berze moldez iarreikiak eta persekutatuak izanez. Lç Ins F 7v. Batean<br />
behar da ihes eginez eta apartatuz garaitu, eta bertzean defendatuz, kontra eginez eta borrokatuz. Ax 401 (V<br />
261). Batean ama, bertzean amaizun gertatu zait. "Elle m'a servi de mère à une occasion, et de marâtre en une<br />
autre". O Pr 71. Batean esperanzaz goititurik, bertzean beldurtasunaz beheititurik. SP Phil 470 (He 476 batean...<br />
berzean). Hala batean alegera izanen zare eta bertzean triste, batean bakean eta bertzean altaramenduan, egun<br />
Jainkotiar eta debozionean bero, bihar ephel eta debozione gabe. Ch III 33, 1. Batean ausaz ere Goierriko<br />
hizketa dezula, bestean noaskiro Beterrikoa. Lar, carta a Mb 279. Batean seaskan trosatu ta etziñik, bestean bere<br />
Ama Birjiña maitearen besoetan. Cb Eg III 323. Batean emetasuna, bertzean modestia; orai humiltasuna, sarri<br />
karitatea. Lg II 244. Aldizka frogatu dituzte batean bozkarioa, bertzean tristezia: orai debozionea, gero<br />
desgustuak. Mih 125.<br />
(s. XIX) Orain konfesatzen dute gauza bat, gero ukatu; batean amar dirala, bestean ogei. Mg CC 215.<br />
Belarrondokoak alde bietan emoten eutsazan; batean bizarretik, bestean belarriti tiratuten eutsan. Añ GGero<br />
250. Nor nahik ere ikhusten duke sentimendu hek, batean batzu, bertzean bertze batzu izan behar direla,<br />
meditazioneko geiak dakharkenaren arabera. Dh 102. Eskuaran G bethi gogorra dela, eta ez Frantsesean eta<br />
Latinean bezala batean gogorra eta bertzean eztia. MarIl XIII. Batean loseintxan, bestean negarrez alegiñak<br />
egitera. Lard 141. Setiatua zagokan [Iñaziok Franzizko] batean behatze ezti batez, bertzean hitz sarkhor batez,<br />
ardura hitz hautaz. Laph 127. Gañerako eguna pasatzen zuen, batean gaixoai egitekorik bajuen eta<br />
naigabetsuenetan ere serbitzen da morroitzen, bestean berriz eskean atez-ate. Aran SIgn 22. Batean beharri<br />
batetik, bertzean bertzetik. Elzb PAd 50. Eta handik aintzina han zagon, izan zadiela uri ala atheri, uda ala<br />
negu, gau eta egun; batean iruzkiak errea, bertzean hotzez ikharetan. Jnn SBi 86. Bainan hamar egunez, guti<br />
edo aski iraun du lur-ikarak, batean hemen, bertzean han. HU Zez 15s. Sei edo zazpi umekondo egozan<br />
artapedian: batean txilioka, bestean soiñuren bat ioten, bestean orra edo ona... A BGuzur 108.<br />
(s. XX) Batean enparantzan, bestean kalerik-kale, urrengoan portuan. Echta Jos 278. Batean sasiak, oteak<br />
edo elorrantzak eldu ziotela, bestean zugaitz adarrean katigatu zirala. Ag G 67. Batean galtz'erdi orratzak,<br />
bertzean arrosarioak eskuan. <strong>Bar</strong>b Leg 149. Noiz nola mintzatzearen bortxaz, batean onez-on, bertzean alegia,<br />
gogoa nahasten zaio [gezurtiari]. Lf Murtuts 9. An ebiltzan, batean gora bestean beera, ointxe agertu, gero<br />
ostendu. Erkiag Arran 163. Batean euri eske, bestean egualdi onen eske: orreik sekula etxaozak konforme. And<br />
AUzta 77. Batetan ziri, bestetan irri. Zait Plat 117. Or ibiltzen ziran batean gerrara joan eta bestean etxera<br />
etorri, eta abei galdetzen nien nik. Salav 54. Eta nork ez daki ez dela haizea bezain aldakorrik, batean ba,<br />
bestean ez, batean alde batera, bestean besterat! Ardoy SFran 152. Gina gaxoa saiatzen da, ba; batean muturjoka,<br />
edo zimatik tiraka, bestean ezpata dantzatzen, hurrengoan Tosca kantari. MEIG I 157.<br />
v. tbn. Zab Gabon 39. Zait Sof 171. JAIraz Bizia 20. Mde Pr 140. Bilbao IpuiB 149. Osk Kurl 129. Anab Aprika<br />
35. Batean... bertzean: Iratz 194.<br />
(V-gip). "Una vez sí y otra... Batian bai eta bestian ez, juaten jakon medikua bere etxera" Etxba Eib. "Batian<br />
bai eta bestian be bai, egunero orditzen zan azkenera" Ib.<br />
- BATEAN-BESTEAN (V-ger-gip). Aquí y allá. "Batean bestean daukez euron ondasunak, en casas esparcidas<br />
tienen sus bienes (V-ger)" A EY III 286. "Batian bestian, nonahi, sakabanaturik, edozein lekutan. Acá y allá, en<br />
cualquier parte. Lagatzeittuzu batian bestian zeure gauzak eta gero ezin topau" Elexp Berg. Asta emeak pisu<br />
geiegi / eroian bizkar ganean / ta albaintinkaka yoian bideti / arnasa ezin betean, / emen gelditu / gero igitu, /<br />
txarto batean bestean. Zav Fab RIEV 1907, 541. Aratustetan dabiltz neskatxak / eta mutilak suturik, / goiz da<br />
arratsalde beste antz bategaz / euren lotsea galdurik, / batean, bestean, zortziretartean. Azc PB 63. Argitasunik<br />
bear izan ezkero orretan baserritarrai gogo onez lagunduko leuskioen gizon argiak badagoz batean-bestean.<br />
Eguzk GizAuz 127. Merkatuak be ipiñi ziran batean-bestean. Ib. 131.<br />
- BATEAN EZ BATEAN, BATEN EZ BATEN. (En oraciones negativas). Nunca, ninguna vez. Ezaz i, Txili,<br />
bein ez bein da baten ez baten bildur izan? A BeinB 80.<br />
- BATEANTSU, BATENTSU. a) "Urtean batentsu etortzen gara ona, al año solemos venir acá una vez poco<br />
más" (V-arrig) A Morf 272.<br />
b) Más o menos a la vez. "Bateantsu (BN-arb), bateratsu bukatu dute aizkolariak (G-azp)" Gte Erd 144. <br />
Eskolan eta katiximan bateantsu abiatu nintzan. Xa Odol 25.<br />
- BAT EDO BATZUK. "Bateronbatzuk, plural de bateronbat" Etxba Eib. "Bateronbatzuk agertuko dira gure<br />
alde" Ib. Etorri aurretik batedon-batzuek kontau biar izan zetsen Ei<strong>bar</strong>-en "gorri" asko zeuala ta kontuz<br />
ibiltzeko. SM Zirik 104.<br />
- BAT EDO BAT (gral.; Añ, Dv, H; bateronbat V-gip; bateonbat V-gip, G-nav). Ref.: A; Lrq; Etxba Eib<br />
(bateronbat); Iz Als (bateonbatek); Elexp Berg (bateonbat). Alguno, alguno que otro. "(Tal o) qual, alguno que<br />
otro" y "alguno" Añ. "Bat edo bat galdurik ere, lors même qu'on en perdrait un ou autre. Bat edo bat ez othe da<br />
agertuko?, personne ne paraîtra-t-il donc pas?" Dv. "Ikhus bazaitza batek-edo-batek" Dv. "Bateonbatek baso bat<br />
ardo eman, bestatzuk, berriz, eskarrik askó" Iz Als. v. BATEN BAT. Tr. Documentado desde principios del s.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
236
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
XIX; lo emplean sobre todo autores meridionales (sólo encontramos dos ejs. septentrionales). Por lo gral. recibe<br />
los suf. de decl. el segundo miembro, aunque lo hallamos con ambos miembros sufijados en Añi<strong>bar</strong>ro, Astarloa e<br />
Inza.<br />
Ez da aditzen erreza esan dan aldatze au konparazio edo berdintza gabe. Ala bada ekarri beza bat edo bat,<br />
obeto aditu dezadan lengo esana. Mg CC 218. Esanik doazan gogarteen arteko bateri edo bateri kontu egiozu.<br />
Añ EL 2 80. Galduten bada familijako bat edo baten arimia. JJMg BasEsc 4. Nundik edo andik, etzako faltako<br />
bati edo bati berba arinen bat esateko moduba. Astar II 151. Zer! bethi faltatuko zait / Oste ergel huntarik<br />
zenbait! / Eta otsoak bat edo bat / Eramanen daut triparat! Gy 253. Eta asi orduko, bat edo bat sartzen da. Lard<br />
392. Bizkitartean noizetik noizera heldu zauku bat edo bat, gizon edo emazte, bai eta ere familia osoa<br />
batheioaren galdez. Prop 1883, 282. Au gaitik Aramaion bat edo bat alper / Izan arren ez deutsa orregaitik ezer.<br />
AB AmaE 416. Zergatik bat edo batek galdetuko luke: Nondik ateratzen dirade meza oiek? Apaol 99. Jendeak<br />
zionez, bat edo batek gauza falsoak sortu zituen eta mutil airi erakutsi. Goñi 79. Baña arratsalde erdirako bat<br />
edo bati, izerdia kentzen zebillela, ertetzen zion onelako esakera batek. Ag G 26. Izango al da, bat edon bat<br />
fabore ori egingo duena. Ill Testim 10. Bat-edo-batek izparra bidaldu eutson, mandazañen bitartez, Galtzadako<br />
<strong>ostatu</strong>dunari. Kk Ab I 76. Ondo egin zuten; bestela bateronbat ilko zuan arrats artan. EEs 1919, 18. Bateon<br />
batek atzeko zera ortan ostiko bat emango balizuke. EgutTo 8-1-1920 (ap. DRA). Bati edo bati bakarrik agertu<br />
balitzaio. Inza Azalp 77. Orain janzki politta josten diñardu [...] urrengo egunen baten egongo dan dantzara<br />
batobatek eruateko. Altuna 14. Oraindik bizi da bat edo bat Lekunberrin, orren berri dakina, ta ori ondo gogoan<br />
daukana. Or SCruz 82. Bat edo batek pensatzen badu / oien ordañak jartzia, / kostako zaio pasaizua / bear<br />
bezela neurtzia. Tx B I 269. Luzaruan kabiyan / egon gabe gaizki / bateonbatek tiroz / ilko zuen noski. Tx B II<br />
125. Bat edo bati lepua biyurritzeko zoratzen nago. Alz Burr 22. Oskijen oñatzak arantz juan joian norbattenak<br />
<strong>bar</strong>ik, onantz etorri etorren bat-edo-batenak irudittu egijen. Otx 84. Bat edo bati asia zaio / diru-poltsaren<br />
azkura. Or Eus 389. Ondasun orreitatik bat-edo-bat irabaztearren izan ezik, iñongo gizasemek ez ei-dau egundo<br />
ezer egin. Eguzk GizAuz 48. Zuretarrik bat edo bat bai al duzu emen? Ol Gen 19, 12 (Ur badezu emen<br />
zureetakorikan, Dv baduzu hemen ahaide zenbait). Bat edo batek eragozpen ura austen badu, erri erdi-erdian<br />
arrika ilko omen din. Zait Sof 162. Engrazirekin asealdi bat ona egin gabe etzun etsituko naiz-ta aurretik<br />
bateonbat garbitu bear. Etxde JJ 116. Bat edo baten idurimen egalaria, aldietan egan egiñez. Or Aitork 316.<br />
Noizpeinka itxura gaiztoko bat-edo-bat ate-ondoren batean egon zegoan. Anab Poli 55. Soiñeko <strong>bar</strong>riak? Bat<br />
edo batek laster egin bearko ditu, bai. Erkiag Arran 20. --Ipuin bat? Baiña nok gogoratzen dau ba orain ipuiñik!<br />
--Bai, mutil! Ik gogoratuko dok bat edo bat. Bilbao IpuiB 70s. Ta Sokrate etzegoenean, bat-edo-batek zeukan<br />
egualdi gorria! Zait Plat 104. Zer egingo diagu ba, motel! Berriz ere bateonbat etorriko al dek noski! Salav 36.<br />
Bateron-baten gaizki esanagaittik aldendu baeban bere laguntzatik, jasotzeko erabagi ariñegi au berari entzun<br />
arte. Etxba Ibilt 479. Bateronbatek topauko eban zuk galdu dozun eraztuna. Etxba Eib. Bat edo bati saldu egin<br />
bear / egiten ziran apurrak, / zenbaiti saldu ezkero beintzat / kobratutzeko bildurrak. Uzt Sas 201. Aiñ geldiro<br />
zijoan eta eguzkia aiñ zorrotz ta bero bere gaiñera, garunak urtuko zitzaizkion bat-edo-ren bat izan balu. Berron<br />
Kijote 42.<br />
Algún. Iñoz bitxabaletik erri-bidera urten daun emakume bat-edo-bati otsaria edo sakutua arakatzeko. Kk<br />
Ab II 90. Bizi nai dauan edonok, nai ta ez, alkargo bat-edo baten sartu bearko dau. Eguzk GizAuz 87.<br />
- BAT EDO BESTE (V, G-to, S, R-uzt; bat edo bertze L-ain, B; H). Ref.: A; Etxba Eib. Alguno que otro; algún<br />
que otro. "Alguno que otro" A. Tr. Documentado desde mediados del s. XVIII, en textos tanto meridionales<br />
como septentrionales. La construcción más antigua y extendida parece ser aquella en la que los dos miembros<br />
reciben los sufijos de decl. (así en Larramendi, Mendiburu, Larreguy, Soroa, Mirande, Villasante o Erkiaga); con<br />
sólo el segundo de ellos sufijado lo hallamos en Arana, Echeita, Labayen, S. Mitxelena, Erkiaga y Uztapide.<br />
Zer degu, astoren batek edo bestek esanagatik, eztala onelako itza emengoa edo eztuela aditzen? Lar, carta a<br />
Mb 280. Hau ikasi zuten aldian, argana ziran aren aide zenbait, bai ta mediku bat edo beste ere. Mb IArg I 131.<br />
Era bereko beste zenbait ekusgai eder agertu ziezten deabruak begira zeudenetatik bati edo besteri. Ib. 376.<br />
Eskuratu nahi zuten gizon ikharagarri hura, molde batez edo bertzez. Lg I 230. Nola beldurrez egon diran urte<br />
osoetan bekaturen bat edo beste agertu gabe. Mg CC 160. Meza bat edo beste enzun debozino baga. Mg CO 82.<br />
Ez da, edo ozta bat edo beste izango da, gaixoren bat ezpada, konfesau ezin leitianik illian bein. Ib. 288. Jazoten<br />
da nos bait etortia andikiren bat edo beste mendi albokuetara. Mg PAb 105. Eta iñoiz argalak bezela utsegiteren<br />
bat edo beste egiñ arren errazago humillatuko zerate. Gco II 81. Jende prestuek hartzen dute bere<br />
meditazionean gehienik ukitu dituzken sentimenduetarik bat edo bertze. Dh 103. Zelaiz zelai nabill, / ale bat edo<br />
beste / ote dezadan bill. It Fab 34. Bedere hark zuenean bertze aldera behatzen, / Aza-osto bat edo bertze, nik<br />
arrapatzen nuen. Gy 60. Bizian bat edo bertze llulluraturik ere, ez da nihor aski zoro errateko hil ondoan<br />
ethorriko dela gauza handiagoen egiterat. Hb Egia 87s. Ohartzen bazare badela [azienda] bat edo bertze jana<br />
histua duenik. Dv Lab 227. Andre haren kontra hitz bat edo bertze nabaditzen zuenean gaizki-errailea ezpatarat<br />
deitzen zuen <strong>bar</strong>khurik gabe. Laph 4. Bakarrik eguraldi ona zanean irten bat edo beste zelaitxora egiten zuten.<br />
Arr GB 66s. Egiten ziozkaten galderai itz banakaren bat edo besterekin baizik eranzuten etzien. Aran SIgn 42.<br />
Batek edo bestek usai egiñ geniolarik. Sor <strong>Bar</strong> 90. Han hemenka eraiten ohi dute artho aphur bat edo bertze.<br />
Prop 1881, 81. Euretatik begi oneei pozgarritzat nozian bein / Izartxo bat edo beste eutsen erakutsiten. AB<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
237
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
AmaE 365. Ai etxe guti duzue zuen eremuetan haur bat edo bertze hemen galdu ez duenik. Arb Igand 158. Gure<br />
haurretarik bat edo bertze Jainkoak bere zerbitzurat deitzen duenean. HU Zez 31. Artetan guk galde bat edo<br />
bertze egiten daizkotegularik. HU Aurp 183. Onen arteti bat edo beste / ioan badira zerura. Azc PB 243.<br />
Zigarrotxu bat edo beste erreteko astia. A BGuzur 135. Siniste santuko egia guztiak edo euretatik bat edo beste<br />
ukatuten dabenak. Itz Azald 83.<br />
(s. XX) Ezta mirarituteko gauzea edozeñek eta <strong>Euskal</strong>erriko lurralde guztietan leundu bearreko esakera bat<br />
edo beste idorotea. Ag Kr 8. Edonun dago bat edo beste. Ib. 171. Eta noizik-noizera eskiñi oi eben Meza bat<br />
Jaungoikoari, Done bat edo besteren bittartez. Echta Jos 14. Ez oren bat iragan peludo bat edo bertze nere<br />
eskuz hilen nuela uste ukan gabe. JE Bur 12. Ardura ekartzen zaungun bat edo bertze gure etxetik. Ib. 14.<br />
Lapurren bat edo beste il edo arrapau, ta enparauak uxatuten ebezan urriñetara. Kk Ab I 115. Garrasia bat edo<br />
bertze goiti beheiti, begiak hesteko artean, beren zango besoak xuxentzen ziozkaten. <strong>Bar</strong>b Sup 172. Napoleon<br />
handiaren soldadoetarik bat edo bertze. Ib. 176. Pernando gizon izan ez zala uste duan bat edo beste izan liteke.<br />
Muj PAm 5. Ez deia izanen bat edo beste sinetsiren dianik Haritxabaletek hori kantatü diala Larrañeko elizan?<br />
Const 25. Egia da, bakanetan ba-da ere, laburpenen bat edo beste ematen diela itzei. Inza in Jaukol Biozk XIV.<br />
An emenka ikusten zuten langiletarik bat edo bertze. FIr 144. Ez zaio jaramonik egin bear bat edo besteren<br />
esamesai. Lab EEguna 74. Eztabai onek ere arnari zimel bat edo beste ekar lezakela. Ldi IL 59. Alako bat edo<br />
besteri buruak eman die gizon ari gorazarre --omenaje-- eder bat egin bear liotekela. Ib. 102. Axuantaren astoa<br />
hil-hobien artean belhar ondo bat edo bertze marruskatuz han-hemenka dabila. Lf Murtuts 16. Ezin lasaitu<br />
biotz-pilpira / itz-eten bat edo bestez... SMitx Aranz 61. Ate-ondoan armalla bat edo beste jarri diteke. NEtx<br />
Antz 82. Praile batek edo bestek au edo ori egin dula? Or QA 198. Uztaritzeko oihanean bat edo bertze ikus<br />
omen ditake noizean behinka. Zerb Azk 37. Bestalde, galdegiten dit Schiller-en poema bat edo beste euskarara<br />
itzuli nahi dudanetz. Mde Pr 191. Baliteke batek edo bestek bere gogoan iragaitea ez daudela Europaren<br />
Sartaldeko hizkuntza minoritari gaizo horiek nik diodan bezain gaizki eri. Ib. 206s. Ez ete leikio gero parkatu<br />
tranpatxo bat edo beste? Bilbao IpuiB 27. Esnezaleren bat edo beste ausartu zan bere astoarekin kalera jextera.<br />
Ugalde Iltz 21. Guk ikusi genituan batek edo bestek, zaartxoak, begi bakarrarekin ikusteko zuloa ageri zuten.<br />
Anab Aprika 55. Azur bat edo besteren jabe egiteko eretia. Erkiag BatB 50. Aren lagunetariko batek edo bestek<br />
narda ta enpagua izan ezkero. Ib. 37. Onekin eztugu esan nai gertaera batek edo bestek, orain ere, Jainkoaren<br />
gogoan, sari edo zigor-kutsua izan eztezakenik. Vill Jaink 107. Bat edo bestek esan lezake / gaizki mintzatzen<br />
naizela. Uzt Sas 121. Saio bat edo beste egiten du. MEIG I 143. Badaiteke batek edo bestek liburu hau<br />
harrimenez irakurtzea. MEIG III 53.<br />
v. tbn. Zav Fab RIEV 1907, 91. Izt C 35. Urruz Urz 54. Iraola 34. EusJok 92. ArgiDL 105. Altuna 64. JMB ELG<br />
80. Munita 83. Ibiñ Virgil 23. Berron Kijote 50. Bat edo bertze: Elsb Fram 152. Jnn SBi 55. StPierre 28. Larz Iru<br />
20.<br />
- BAT EGIN (Añ, Hb ap. Lh, Dv, H). v. batu. Tr. Documentado por primera vez en Leiçarraga, se usa tanto al<br />
Norte como al Sur. Hasta finales del s. XIX, con aux. trans. significa 'unir', y con intrans. 'unirse'; a partir de<br />
dicha época (encontramos el primer ej. en Inchauspe) se va haciendo más frecuente, hasta hacerse mayoritario, el<br />
uso de aux. trans. para los dos significados.<br />
a) Unirse a (son sociativo). "Incorporarse", "mancomunarse" Añ. "S'unir [...] (JesBih 247)" Dv. "1. "S'unir, se<br />
joindre" H. Hasirik Ioanesen Baptismotik, gureganik goiti rezebitu izan den egunerano, bat egin dadin haren<br />
resurrekzionearen testimonio gurekin. Lç Act 1, 22 (He gurekien izan, Dv gurekin jarri, Ol gurekin izan, Ker<br />
geugaz batera izan, IBe gurekin batera izan). Burua bere menbroekin iunktatua den koniunkzionez eta<br />
iunktaduráz iunktatua eta gurekin bat egina dela [Iesus Krist]. Lç Ins F 4rs. Iainkoarekin bat egiteko desirapen<br />
debota. Harb 382. Arimeagaz bat eginik eta unidurik egoala dibinidadeagaz. Cap 32. Nahi duzu bada har<br />
zaitzadan, eta zurekin bat egin nadin amorioz. SP Imit IV 4, 2. Sekulakotz iuntatua eta bat egina bazine gure<br />
Iaunarekin. SP Phil 139. Egia da, o ene arima, Jesus-Kristoren arimarekin bat egiñ aizela? Gç 118.<br />
Maitetarzünez bat egiten girela algarreki, Aita, semia eta Espiritü saintia izatez bat diren bezala. Bp II 83.<br />
(s. XVIII) Handik iragaiten da Senperera, gero Azkaina, eta azkenean Doni-Joane Ziburuetara, eta han<br />
itsasoarekin bat egiten da. ES 161. Irugarren personea batu edo bat egin zan gorputz da arima onegaz. Arz 33.<br />
Ezpada [ene bihotza] kreatura guziak baiño eta dohaiñ guziak baiño gorago altxatzen zurekiñ bat egiteko. Ch III<br />
21, 2. Orobat eziñ izan daiteke saindu eta Jaiñkoarekin bat-egiña. He Gudu 91. Damuz beterik eta biziro Jesus<br />
billatzea ta berarekin bat egiñak gelditzea. Mb IArg I 169. Badirudi, onra ta estimazio ero ori nerekin bat egin,<br />
ezurretaraño ta biotzaren erdiraño sarturik dagoela. Cb Eg II 84. Amasa etzen bethi leial agertu bere osa<strong>bar</strong>en<br />
alderat: bat egin izan zen denboraz Absalonekin, altxatu izan zenean bere aitaren kontra. Lg I 318s. Bere<br />
Inkarnazionean nerekin hain <strong>bar</strong>na eta hertsiki bat egin nahi izatu duen Jinko berak, gutizia du, ene haurra,<br />
Komunionearen medioz zurekin bat egiteko. Mih 41.<br />
Hortakotz bat egiten naiz Aphezarekin. Brtc 24. Aekin bat egin ziran, ta aen Idolo ta gezurrezko Jainkoai egin<br />
ziozten Jainko egiazkoari bakarrik zor zaizkan agurrak. Ub 32.<br />
(s. XIX) Bazter guzietan baziren / Robespierren lagunak / Azkenaz goiti Donibanen (de Luz) / Herritarrak,<br />
Eskaldunak / Harekin bat egin ziren. Monho 64. Personarik begiratubenak bere arrapetan ditubala batzubetan<br />
Diabrubak, ganadu edo aberiakaz bere bat egiten diriala. Mg CO 252s. Zuk <strong>bar</strong>riz dinozu astaki bat izango dala<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
238
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
dongaro jasten dalako, nekezaliakaz bat egiten dalako. Mg PAb 46. Gizona eta emakumea gorputz ustelkor eta<br />
gura gaiztoz beteakin bat egiñak arkitzen dira. AA II 135. Maithagune bizienak dauzka guziak Jainkoa baithan<br />
bat eginak. Dh 180. Ez zaitez bat egin gaizki esaliagaz. fB Ic II 203. Debozinoez beterik bat eginik an dagozan<br />
Aingerubakaz bedeinkatuko dogu Jauna luurrian. Astar II 217. Biotz guztiarekin deseatu bear duela anima<br />
debotak Jesusekin Sakramentuan bat egitea. Echve Imit IV 13, tít. Iduri du zure haurrak bat egiten direla zure<br />
etsaiekin. JesBih 247. Bethi harekin bat egina bere gogoz, bihotzez, okupazioneez. Jaur 348. Jaunliera zeritan<br />
jabeki bat egin. Etch 182. Ur oek [...] emen bertara biribillatzen direanakin bat egiñik [...] sartzen dira<br />
Azpeitian Urolako ibai andira. Izt C 106. Bere iritzi au Israelko Andizki eta agintariai agertu zien, eta guziak<br />
Dabidekin bat egin ziran. Lard 187. Ongarria lurrarekin bat egiten da, lurrak hartzen ditu haren indar guziak.<br />
Dv Lab 27. Biyotz onez nerekin / bat egin zaitia, / eta biziko zera / kontentuz betia. Bil 75. Zurekin bat egiñik /<br />
Jesus ta Maria. Xe 162. Franziskoren semiak Jaungoikuaren goguarekin bat eginik arkitzen ziran. Bv AsL 68.<br />
Azurrok bere denporaz igar jarriko dozak, / Gero austuta lurragaz danak bat egiñik. AB AmaE 174. Len<br />
infernuko etsaiarekiñ bat egiña zegoena, Jaungoikoarekiñ estuago batutzeko. Arr May 62. Bere Jainkoarekin /<br />
hain zen bat egina, / Nun izen goitikoa / baikhar Serafina. Zby RIEV 1908, 414. Nun ikhusiren beitzütügü,<br />
maithatüren, gozatüren, bat eginen zurekin bethikoz. Ip Hil 238. Ezin komunia, ezin bat egin Jesus maite<br />
harekin! Arb Igand 116. Biek elgarrekin bat eginez, asko makur xuxendu dutela, ongi asko egin. HU Aurp 88.<br />
Erbesteko gizon guztiakaz bat egin al balitz bere, naiago izango neuke ene senarra. A BeinB 63. Sinismen orrek<br />
ipinten dau nire biotzean ezti piska bat, gero neure semeakaz bat egingo nazala erakutsirik. Ag AL 49.<br />
(s. XX) Hangoekin bat egin eskuz, bihotzez eta buruz. JE Bur 212. Azkarragakoakin bat eginda, lagundu egin<br />
bearko. Ag G 369. Coblentz-eko hirian, Rhin delako ibaiarekin bat egiten dute bertze bi ur laster ederrek.<br />
StPierre 39. Au entzutean zerua lurragaz bat egin yatan. Or Tormes 87. Provenza Prantziarekin bat egiten da.<br />
Or Mi 135. Fidelki bat eginez orok elgarrekin. Etcham 168. Geu be zeuekaz bat-eingo gara. Enb 37. Etzuen<br />
bertze biderik, lurrari lotu, lurrarekin bat eginik egotea baizik. FIr 146. [Aitzindari errebelak] su lama batzuetan<br />
suntsitu ziren. Orobat, heien ondotik heiekin bat egin zuten berrehun eta berrogoita hamar gizon. Zerb IxtS 41.<br />
Auntz-jabeak bat egin dute mendizaiarekin. Munita 26. Harritxabaleta apaizaren bizia eleberri ontako notiñakin<br />
bat egiñik dator. Etxde JJ 16. Gure artean ezer bada erriarekin bat egiña dagoanik, bertsolaria da. Basarri XIX.<br />
Ba-zirudian erlijioak bat egiten zuela orain lurrera zetozten ustekizun zaar aiekin. Vill Jaink 43. Beste<br />
txatarreru bategaz bategingo dau. Erkiag BatB 158. Amarekin oso bat egiña bizi zan. NEtx LBB 48. Bere<br />
aberriarekin oso maitemindua ta bategiña dagoana. Alzola Atalak 96. Airearekin edo doñuarekin bat egin behar<br />
dute zure hitzek. Xa Odol 60. Azkenerako, izkutuko egoera horrekin bat egiteraino iritxiko da. MEIG IX 119 (en<br />
colab. con NEtx).<br />
v. tbn. MarIl 58. Inza Azalp 74. ArgiDL 44. SMitx Aranz 149.<br />
(Sin compl. en sociativo). "Ez ziran ondo konpontzen alkarrekin, baña bat eiñ eben gure kontra" Etxba Eib. <br />
Hauk guziak bategin ziren Siddingo zelhaiean, zeña baita Itsaso gazia. Urt Gen 14, 3 (Dv, Ol, Bibl bildu, Ur<br />
elkartu). Ezen guziak karitateaz iuntatuak eta bat egiñak dire. Ch III 58, 4. Hortakotz permetitu duela, berak<br />
kreatu dituen gizon eskergabeak yunta eta bat-egiñ zaitezen Kreatzaille beraren kontra. He Gudu 134. Izan<br />
daitezentzat perfetki bat egiñak. He Io 17, 23. Orra senar-emazte biak bat eginik bizitzeko ta Jangoikoari atsegin<br />
egiteko egin behar dutena. Mb IArg I 184. Bat eginik guziak / elkarren artean / bizi dira etsai gabe / kontentuz<br />
bakean. GavS 34s. [Munduko altsu] guztijak bat eginda bere, ezin konjurau legije endemoniadu bat. fB Ic III<br />
294. Bat egin iguzkia eta mendebala, / Egu-erdiko eta neguko odola. Hb Esk 24. Orok bat egiten die karitatiaren<br />
oropiloaz. Ip Imit III 58, 4 (Mst oro [...] bat dira). Zazpi Eskualherriek bat egin dezagun. Zby RIEV 1909, 396.<br />
Handi eta ttipi oro, han bilduak, orok bat egiten zutelarik. HU Zez 127. Jai egun baten Zabaletako etxekoandrea<br />
ta Azkarragako Mari Batista jaztetxean bat eginda, onela izketatu ziran andre biak. Ag G 35. Alemanek bat<br />
egiten dute, joan zaharrak jin berrier bidearen zilatzeko han dagozilarik erne. JE Bur 210. Xuri-gorriek, hots! /<br />
Bat egin dezagun. Ox 173. Bata lagungea zan, / Bestia be bakar... / Bijak bat egin yuek / Laguntzeko alkar. Enb<br />
199. Ez gutiago izituak, artzainak hurbildu ziren bizkitartean, eskuak elgarri emanik, orok bat egiteko. <strong>Bar</strong>b Leg<br />
124. Lan geiegiz bat beste bazegon esturik, / arengana jo oizuten orok bat egiñik. Or Eus 274. Inguruetako<br />
errege guziek bat egin zuten Josueren kontra. Zerb IxtS 44. Biak bateginik uhin marrumakarien aitzinean. Mde<br />
HaurB 99. An urrunean itsasoak eta zeruak bat egiten daben ertza. Erkiag Arran 192. Orra, ba', iritxi ziran<br />
Dordoña ta Garona ibaiak bat egiten duteneko artara. Anab Poli 52. Erri guzia bat egiñik azaldu da<br />
jaialdietara. Basarri 29. Lapur zar biek bat-egin eben euren artean. Alzola Atalak 44. Espos maiteak aitortzen<br />
zauztet / hor dudarik ez dagola, / egun batez bat eginen dela / biek duzuen odola. Mattin 78. Eskualdunek dugun<br />
ezin bat egina. Ardoy SFran 47.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 68. Apaol 111. Etxeg in Muj PAm 22. Etcham 170. Iratz 180.<br />
(Trans.). Unir, unificar, hacer uno. "Accorporare, juntatu [...] batégin" Urt I 84. "Unificar, bategin, batatu"<br />
Lar. "Unir, haciendo un compuesto, (c.) batu, bat egin, bateratu" Añ. "(Hb), unifier" Lh. "Unir ensemble" H. <br />
Ezen hura da gure bakea, biak bat egin dituena. Lç Eph 2, 14 (He, Ol, Ker, IBk, IBe, Bibl bat egin; TB, Dv bi<br />
populuetarik bat egin). Zeinek lekhuz separatuak diraden gauzák bat egiten baititu. Lç Ins F 5r. Elkhar ezagutu<br />
gabe / Iaunak bat egin gaitu, / ezen hamabiak gare / hitz batean aurkhitu. EZ Noel 33. Bein Jainkoak bat egin<br />
zituenak, gizonak ezin banatu ditzake. Lard 421. Jainkoa dela zuekin, berak bat egin eta benedika zaitzatela!<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
239
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Zerb IxtS 62. Urte askotako gaitza degu ori euskaldunok: guzion alegiñak bat egin eziña, alegia. NEtx Antz 55.<br />
Gorputz guztiko indarrak bat eginda bere, etzan gauza izan lenengo idoro eban aulkian jesarri zan tokitik jagi<br />
aal izateko. Erkiag Arran 169. Gu zahartzeak ez gaitu aldiz geiago baizik bat egin. Xa Odol 304.<br />
(Con sociativo). Unir a, juntar con. Signoekin guk dugu iunktatzen eta bat egiten [...] gaudimendu<br />
egiazkoa. Lç Ins G 7v. Zeurekin bat egin nazazun. Harb 140 bis. Iragana eta ethorkizuna presentekoarekin<br />
lothurik eta bat eginik, etzaiku presentekoa hain labur iduritzen. Ax 155 (V 102). [Iesu Kristo heldu da] zu<br />
berekin bat egiteko eta zeruko primezan zuri parte emaiteko. Hm 206. Bere buruaren bat egiteko Iainkoaren<br />
maiestate sainduarekin. SP Phil e) 2r. O ene Jainkoa, egia eternala eta soberanoa, zurekiñ bat egiñ nazazu bethi<br />
iraunen duen amudioaz. Ch I 3, 2 (Mst egin nazazü bat zureki, Ip egin nezazü bat zureki). Egon nahi da gurekin<br />
sekulako; berekin bat egin nahi gaitu. Brtc 230. Zerutik jetsiriko ogiak alkartzen gaitu berekin, ta moduren baten<br />
berekin bat egiten gaitu. Mg CC 217. Ez jakolako etxagun begiratu bati ondo egiten buruba bat egitia gizon<br />
ospetsu, burrukari [...] ta baldanakaz. Mg PAb 43. Jaungoikoarekin bat egiten edo laztantzen gaituana. Gco II<br />
89. Jaungoikoaren borondatearekin berea bat egiten edo konformatzen du. Ib. 90. Meza entzuteko molderik<br />
hoberena da, bere xedeak bat egitea aphezarenekin. Dh 223. Alde egizu andik, tontuakaz buruba bat egin baga.<br />
JJMg BasEsc 174. Jesüs-Kristeki bat egiten gitizü. UskLiB 93. Asmoa artu zan ibai au Oriarekin bat egiñik<br />
Donostiatik Tolosara urezko ibilbidea ifinteko. Izt C 118. Ikhusi izan ditut aphezak bere ezpaiñak bat egiten<br />
gaxo haukien ezpaiñekin hobeki deskantzarazteko, hekien aithorren biltzeko eta azken nahien aditzeko. Atheka<br />
25s. Ezin leike nai nogaz bat egin burua. AB AmaE 223. Eztot nai nik burua / bat egin zuekaz. Azc PB 48. Bere<br />
borondatea Jaungoikoarenaz bat egiten dabenak. Itz Azald 199. Jesu-Kristorekin bat egiten gaitu. CatJauf 114.<br />
Bere burua bilbotar edo Bilbon bizi diran gazte nagi, txakill batzukaz bat egin da. Ag Kr 223. Harritxabaleta<br />
apaizaren bizia eleberri ontako notiñakin bat egiñik dator. Etxde JJ 16. Dagoneko eztu inork Lukreti olerkari<br />
izan zanik ukatzen: onekin bat egin zezakean bere burua Enpedokelek. Zait Plat 78.<br />
(Part. en función de adj.). Unificado. Testuak oro publikatzen hasi dira, Morton-Nance delakoaren<br />
gidaritzapean, grafia eta hizkuntza bategin batean. Mde Pr 258. Populu bategin bat moldatzen zutela hizkuntzaz<br />
den bezenbatean. Ib. 224.<br />
b) Comparar. "Comparer ensemble. Besteak onegaz bat egin ezkero, gauza gutxija dira (fB)" H. Aditzera guri<br />
emateko eman ginduan itz oen indarra, illakin bat egiten gaitu S Paulok. AA III 265. Beste gauza guztiak ezer<br />
bere ez dira, utsa dira, Jaungoikuaren anditasunagaz bat egin ezkero. fB Ic I 55. Ezkonduben bizitzia bat egiten<br />
dabee burdiniagaz, laino arteko illunagaz, krijada baten bizi-era bajubagaz, kate lotuzko bakuagaz, ta ezeuki<br />
tristiagaz. fB Ic III 326.<br />
Asimilar. "Burua bat egin, igualarse, ponerse a la altura de otro (V, G)" A EY III 302, que cita Mg PAb 43<br />
(pero v. supra). --Orrela Semea baizen aita Eternoa nagusiago da? --Ez xauna, eztira munduko gauzekin bat<br />
egiteko Jaun goikoarenak. CatAnz 3. Etserik etse dandarrez erabilia; <strong>Bar</strong>rabas okerragaz bat egina; bost milla<br />
azotez ebagia. Añ EL 2 189. Alan, ez dira bat eginak azkeneko bi agindu bi oneek bestiakin. fB Ic II 242. Bat egin<br />
eta nastau leiteke, Jaungoikoari emoten deutsagun gurte edo kultua, Maria guztiz Santeari eta santuai emoten<br />
deutsegunagaz? Itz Azald 73.<br />
c) Ser compatible; hacer compatible. Bat egin albadaiz Kristo ta diabruba, grazija ta pekatuba [...]; Santo<br />
Tomasen esana bere bat egingo dau, esan dirian dantzeekin. fB Olg 157. Orregaiti lege batzubai esaten jakue,<br />
diriala naturaleziarenak; beste batzubai errazoiarenak, naturaleziagaz, ta errazoiagaz bat eginda dagozalako. fB<br />
Ic I 22. Geure sinisteagaz bat egiten doguzala geure egikera eta bizierak. Itz Azald 9.<br />
- BAT EGINTXE. (Aprox. de bat egin). Unirse, unificarse bastante. Erdi-mendeetako "myrakyl"-etan<br />
bategintxerik ageri zaigun grafiak ez du gehiago den gutxien batasunik. Mde Pr 255.<br />
- BAT-EGITE. Unión, alianza. Hek dira extasak edo eramaitzak, sentitu eta pairagabetasunak, bat egite<br />
Iainkogarriak. SP Phil 186 (He 187 batetaratzeak). Pekatu bagarik seme alabak eukiteko, ta senar emaztiak<br />
alkarregaz bizi izateko tratuba edo bategitia. fB Ic III 322. Jesukristok bere Eleixiagaz daukan Bat egitiaren<br />
irudija. Ib. 344. Arima ta Kristoren arteko ezkontza, bi maitaleen arteko gurari, uisi ta naiezko bategite<br />
zoragarria. Onaind in Gazt MusIx 150.<br />
- BAT EGON. (Tras sociativo). Estar unido a. Bere Pasioneaz saindutzen ditu zure penak, harekin bat egon<br />
nahi bazare. Lap 50 (V 27). Aphezpiku maitea / bazohaz zu ere, / Erroman egiterat / Aitari ohore. / Fedez eta<br />
bihotzez / zurekin bat gaude. Zby RIEV 1907, 607.<br />
Estar de acuerdo con. v. BAT ETORRI. Argi dago elkarrekin bat ez geundela. Ldi IL 56.<br />
- BATEK BADAKI. "Batek badaki [...], quién lo sabe!, cualquiera lo sabe! Batek badaki etorkizunak zer<br />
dakarkigun!" Etxba Eib. --Ondarroari erri beruu (erri beroa) esaten ei-dautse. Zegaitik? --Batek badaki! A<br />
Ezale 1897, 3a. Irugarren bonbil andia erdi beterik utzi nien ta aien bigirak noizarte iraun ote zuen batek<br />
badaki. A Ardi 41. Mutil txikitxuak zirala erne zan euren artian gorrotua. Zetatik? Batek-baki! Kk Ab I 31.<br />
Antxiña, batek baki noz, Bilbaoko zeian edo merkatuan guztiak euzkeraz itz-egiten eben aldian. Kk Ab II 117.<br />
Batek badaki nondik nora yoan zan (V-ple). A EY III 334. Eta batek badaki nondik norako ibiltaldiak egin<br />
ebezan gure tunanteok. Bilbao IpuiB 240. Ezin dezake iñork ukatu / zenbat aurreratu duten. / Batek ba-daki<br />
azkenerako / zer asmatuko diguten... Basarri 189. Aintxiña-aintxiña batean, batek badaki zenbat urte izango<br />
diran ordutik onaño, jaso ei zan gertaera au. Alzola Atalak 40.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
240
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BATEK BESTE-. (Con beste det.). v. BATAK BESTE-. Jasanatzue batek bertzearen kargak, dio Jaundone<br />
Paulok, eta hala betheko duzue Jesu-Kristoren legea. Dh 249. Phestek gitizie lehertzen / Batek bester ogen dizie<br />
egiten. Arch Fab 227. Aitziñ hortan behiñ, arrastoa segi, / Banindarraioten asto bi ederrei, / Zoiñak, zoiñ<br />
gehiagoka / Hari baitziren xaiñdezka / Batek bertzea intsentsatzen, / Nola bethi baita usatzen. Gy 293. Nausiak<br />
ethortzen dire azote bedera eskuan, hobenduna batek bertzearen ondotik joiten dute. Laph 113. Iñazioren<br />
lagunek ez zakiten oraino batek bertziaren berri. Ib. 137. Ikhusten duk, Pello, holako egitate itsusiak elkharri<br />
eginez, Sarak eta Zugarramurdik amodio guti behar zutela izan batek bertzearentzat. Elzb PAd 73. Aspaldi du<br />
elgarrekin dabiltzala [eskuara eta erlisionea], batek bertzeari beretik ema-eta har, mendearen mende. HU Aurp<br />
212s. Ezpalin-badaukate behin ikusirik Eskual-herriko eskoletan eskuara frantsesarekin ikasten zoin gehiagoka,<br />
batek bertzea poxolatze orde lagunduz, izanen dire berak, apezak, elgarren ikusgarri. Ib. 220. Tanboliña<br />
aurretik ebiela, etorri ziran estropadako mutillak, batek besteari eskuak emon da aurrezkorako sokaturik. Ag Kr<br />
55. Emazteari biltzen dakote haurrek gizonarekilakoa; biak ordutik haurretarat ixurtzen baitira, [...] batek<br />
bertzea arrunt ahanzten ez dutenean. JE Bur 98. Gauzak, bederazka hartuz edo batek bertzeari datxikitela,<br />
dituela berrogoi ta hamar mende bezala diraute. Ib. 176. Bainan, gero, elgarrekin baketurik edo ez dakit nola,<br />
erbiek ez zuten gehiago batek bestea k<strong>ostatu</strong>. <strong>Bar</strong>b Sup 31. Harri hek batek bertzeari, bixi bixia emaiten zituzten,<br />
ahapetik elgarri erranez. <strong>Bar</strong>b Leg 25. Bizi eder bat eramanen diaguk, batek bertzeari behin ere esker txarrik<br />
erakutsi gabe. JEtchep 68. Batek bestea lagundu beharko dugu. Ib. 76. Batek bestearen amodioaz orhoituz<br />
<strong>bar</strong>katuko ditugu biziaren nahigabe guziak. Ib. 76. Bethi elgar lagundu diagu, batek bertzearen arthaldea<br />
zainduz. Larz Iru 82. Ta bihotzetik batek bestia / ondo badezute maite. Mattin 152. Zure lekuko agertuz beti, bizi<br />
gaitezen bakean, / batek bertzea errespetatuz, batasun sendo batean. Xa Odol 218. Arraia dala eta / orrenbeste<br />
auzi, / batek bestea ezin / baidute ikusi. Uzt Sas 221.<br />
- BATEKO... BESTEKO. a) Por un lado... por otro... "Bateko gogorik eztaukala; besteko, otzeg dagoala;<br />
ezteusku sekula bear danik jaten (V), por un lado [...], por otro lado [...]" A s.v. besteko. "Bateko alper ta besteko<br />
lapur, por una parte holgazán y por otra ladrón" PMuj s.v. bateko. Bateko <strong>bar</strong>ritsua, besteko zorgiña. Enb<br />
178. Euretan iñun diran ikuskizunak dagozala; bateko buru bi daukozan txala, besteko amasei arruako andra<br />
lodia, arako txerpolari ta praka nasai <strong>bar</strong>regarriak, eta a<strong>bar</strong> eta a<strong>bar</strong>. Kk Ab II 32. Jan eta edan, bateko; /<br />
kantu ta santzo, besteko. SMitx Aranz 222. Laster entzungo deutsazue erostea: bateko gosea igaro ebala,<br />
besteko lo-gurea izan ebala, au ta bestea zala, atxakia beintzat ugari. Bilbao IpuiB 105. Bateko gau galduak eta<br />
besteko jan edan geiegiak eta oiek danak, gorputzaren kaltean izan oi dira. Uzt Sas 22. Bateko legatz eta /<br />
besteko bisigu, / oiek itxasotikan / etortzen zaizkigu. Ib. 309.<br />
b) "Unas veces... otras... Bateko soioko berrixa bia dabela, besteko zapatillak... orren eskabidiak eztauka<br />
akaburik" Elexp Berg. Eta bateko leioen baten ikusiriko katu miaularien bat zala, besteko Joxeparen madari<br />
gozo aretariko batzuk zireala, beti erabillan beintzat zeozer zorroan. Bilbao IpuiB 88. Ikusi duzuenez, bateko<br />
badakiela, besteko eztakiela, laguna darda gainean erabili du Sokratek. Zait Plat 98.<br />
- BATEKOAZ BESTE (V-gip ap. Elexp Berg). Por término medio. v. BATEZ BESTE.<br />
- BATEKOZ BESTE. "Ori ere bada ba, gauza batekoz beste esan bear!, una cosa por otra" (G-azp). v.<br />
BATEKOZ BESTERA. Esazu "zarkurea" --Don Kijotek berriz, auntzaiak batekoz-beste itzak aldatzen zituala<br />
ezin-eramanaz. Berron Kijote 137. Ara, beldurraren ondoretatik bat ori duk, zentzumenak naastu egiten dituala<br />
eta gauzak batekoz-beste agerrarazten dituala. Ib. 200.<br />
Batekoz-beste egon naiz orain arte. "Engañado he vivido hasta aquí". Berron Kijote 190.<br />
Batekoz-beste aldatze ori, ori bezelatsu egin lezake nere etsai jakintsu lapurrak. "Puede desparecer y<br />
contrahacer". Berron Kijote 201.<br />
Alabaiña, batekoz-beste gertatu zitzaion bere nagusiari. "Lo contrario le avino a su amo". Berron Kijote 209.<br />
- BATEKOZ BESTERA. "Gauza guziak aldrebes egiten ditu, [...] batekoz bestera (G-azp, AN-gip)" Gte Erd 11.<br />
"Orrek batekoz bestera itz egiten du (G-azp)" Ib. 220. v. BATEKOZ BESTE.<br />
- BATEN. v. BATEAN.<br />
- BATENAZ BESTE (V-gip; batanaz beste G-azp). Ref.: Elexp Berg. Por término medio. v. BATEZ BESTE.<br />
- BATEN BAT (V). Ref.: A; Elexp Berg. Alguno, alguno que otro. v. BAT EDO BAT. Batenbatek eramango<br />
dik berriua! Ud 50. Ta otu yakon, baten-bat urten litxakela bere atzian. Kk Ab I 8. Dudarikan ez det egiten /<br />
baten bateri eltzia. EusJok 42. Len be emen entzun dauskue, ta batenbat egon biar leuke (V-oroz). JMB Mund I<br />
91. Berriz ere izango aal den oraindio baten-bat, kimu eze orren deira etorrita adaska soill orien artetik leen<br />
bezela goxatuko auana kantari. Mok 21s. Biarba, Asun deritxon baten-bateri esan-alako lotsabakokerijak esan<br />
biar eutsazala. Otx 147. Baten batek etxean / bildur-bage lezake edan. Or Eus 170. Burugabekeri ori ere entzun<br />
bear al gendun? esan lezake baten batek. Munita 95. Beharbada baten batek pentsatuko du goiko ipuin horrek<br />
ere antiklerikalismuaren kutsua daukala. Mde Pr 75s. Baten-baten bearra banuan eta etzitzaidan oker etorri<br />
apaiz jator ura. Sorarrain Lili 12. Ainbesten artean baten bat buru gogorra izatea, ez da orren miragarria.<br />
Bilbao IpuiB 73. Ipiñen baten bat ilten zanean, baterik bestera garrasike asten ei-zirean. Akes Ipiñ 29. Batenbat<br />
bada geure ongi-naiaz / dauskuna zirikatuten. BEnb NereA 77. Baten-batek esan zuan. Ugalde Iltz 47. Asi<br />
ziren orduentxe iri guzietako komisarietara galdezka "Beltza" izengoitiko baten bat agertzen zen. Izeta DirG 58.<br />
Azitzen doazela, / zapuztuko da baten bat. Gand Elorri 214. Txantxetan ari gerala-edo pentsa dezake baten<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
241
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
batek. Vill Jaink 139. Baten bateri buruak emon eutson sagarraren ura gordetea ta, begitu, or sagardua. EgutAr<br />
16-3-1964 (ap. DRA). Itzulpenik aski egin dirala euskeraz esango dit baten batek. Ibiñ Virgil 22. Baten batek<br />
itzala egiten al dizue? NEtx LBB 146. Gaur ez da baserrian lanian / ari dan maiorazkorik, / batenbat izan liteke<br />
baña / ez da izango askorik. Uzt Sas 244. Inguru-otan dudan artaldearen artzantzan ari zait; aiñ da izan<br />
ajolakabea, egunoro baten bat galtzen da. Berron Kijote 58. Gure adineko eta gazteagoen artean baten bati<br />
suertatu zaionez sarri aski. MEIG IV 124.<br />
- BATEN BATEN. "Alguna vez; alguna contada ocasión. Baten baten asarretu aiz?" Elexp Berg.<br />
- BATEN BATZUK. Algunos que otros. Baten batzuek egingo dabe / nik baño obeto lan ori. BEnb NereA<br />
192. Irugarrenean, [pekatu] baten batzuk. EgutAr 12-2-1960 (ap. DRA). Itz baten batzuk aldatu ta azken-kopla<br />
erantsi besterik etzun egin Donibanek. Gazt MusIx 161.<br />
- BATERA (gral.; Lcc, Lar, Añ, Dv, A DBols, Zam Voc). Ref.: A; Etxba Eib; Gte Erd 227, 250; Elexp Berg. v.<br />
BATEAN.<br />
a) A la vez; conjuntamente. "Juntamente" Lcc. "(Ir a) una, batera joan" Lar y Añ (cf. BATERA JOAN).<br />
"Gemelos, bikiak, batera jaioak" Añ. "Simultáneamente" A DBols. "Juntamente, a un mismo tiempo" Zam Voc.<br />
v. BATEAN. Tr. Documentado en autores meridionales.<br />
Goazen guztiok batera. Lazarraga 1147v. Lauok batera nor bere ardiakin joazela. Ib. 1152r. Esan gure dau<br />
dagoala Elexa Santa Katolike bat, zein den Kristiñeu fiel gustiek batera, da Aite Santue dalako gustien burue,<br />
gagoz obligedurik obedezietan. VJ 8. Xauna, nik bostak konta ninzean baia goxa ta herloxua eztabilzaz batera.<br />
Mic 12r. <strong>Bar</strong>u egiteko duin jateko batera eztaukenak. CrIc 104. Egun baten, deiturik gustioi batera, esan euskun.<br />
JJMg BasEsc 283. Bigarren moduban sinistuten doguz artikulu gustijak batera, bat bere izentadu baga. Astar II<br />
6. Jaso biotzak batera, / begiak umildu bera, / eta belaunak lurrera, / guazen Jaunaren aurrera. Echag 124.<br />
Anziñako gauzen gañean itzkidatu izan duten Ipinle guztiak batera esaten dute. Izt C 11. Apostoluak ikasle<br />
guziak batera bildu zituzten, eta esan zieteen, autu zitzatela beren arteko zazpi gizon birtutetsuenak. Lard 488.<br />
Atsegin eta pozez beterik / Zerutar danak batera, / kantetan dabe: izketa artian / Garbiena da Euskera. AB<br />
AmaE 11. Eta guziak batera Mariari alabanzak ematera onek beartu zituen. Arr May 184. Bide zior bateti /<br />
sartu zan aurrera, / ta bilatu zituzan / Ninfa asko batera. Azc PB 297. Batera iaioak. A BGuzur 123. Zelan<br />
burdina gorituak, dino San Franzisko Salesek, daukan burdinearen eta suaren izatea, eta deitu leitekeon<br />
burdinea eta sua batera. Itz Azald 30. Gorbea, Anboto, Aitzgorri, Aralar da Auñemendik batera euken baiño<br />
astuntasun andiagoaz iausten ziran. Ag AL 85.<br />
(s. XX) Bi [txalopa] elduten badira batera, biak alkar artu oi dabie geienetan da irabazia bientzat izaten da.<br />
Ag Kr 38. Ana Joseparen esanak eztira siñistu bear gai orretan, bada mingaña ta biotza etzebilzkon batera. Ag<br />
G 135. Irurak batera, lerden da zoli Aritxari begira ta biotz-biotzetik, kanta ebezan urrengo dagozan Txomiñen<br />
koplak. Echta Jos 261. Gustijak batera <strong>bar</strong>riketan, une bakartxu baten be ixiltzen eztirala. Kk Ab I 60. Eta ez<br />
kutsatzeko arta dutenak oro batera emanik, amar bat ote dira? FIr 155. Onelan, biok batera amaitu gendun. Or<br />
Tormes 69. Aien mataillak maite larrosaz gorritu ziren, eta biek batera, su izkutu baten zirrara beroa senti<br />
zuten. Or Mi 21. Yakintzazale ta euskeltzaletasun-eragille, biak batera, naiz kristau naiz bazkun, notin berbera<br />
izan zitekela uste gendun. Ldi IL 60. Zumai ta Zarautz lêntxago doaz, / batera, besteak utziz. Or Eus 394. Baña<br />
benetako sozialista ta katoliku batera iñor be ezin izan daitekela. Eguzk GizAuz 127. Ederrik esaten ez badizut,<br />
ordea, zerau zaite garaille; guziok, batera, garraizkiokezu. Zait Sof 18. Aida txuri! Aida gorri! / Ama-semeak<br />
batera! SMitx Aranz 83. Gutxiena palta egiten dutenean, bi aur batera. NEtx Antz 78. Bereala joan dira<br />
"Cannes"tik. Biak batera! Txill Let 44. Erantzun eutsen biak batera, arpegian mosu bana emoten eutsela. Bilbao<br />
IpuiB 263. Erran zuten denak batera: --Mainkerra! Izeta DirG 45. Orra geroko bizitza eta Jainkoa, bi-biak<br />
batera atzemanak. Vill Jaink 107. Ordun amak bere besoetan laztanki artu, maiteki estutu, musu eman, parnegar<br />
biak batera egin. MAtx Gazt 19. Gal-bedarra batzean, garia be batera atara ez dagizuen. Ker Mt 13, 29<br />
(Lç harekin batean). Sei ardazburu oiek sei gizontzar biurtu itzazu eta bota izkidatzu aurrez-aurre, naiz bananbanan<br />
naiz danak batera. Berron Kijote 227.<br />
v. tbn. Altuna 75. Ir YKBiz 491. BEnb NereA 106. Osk Kurl 152.<br />
b) (Tras sociativo o instrumental). Junto con; a la vez que. "Guregaz batera etorri ziran onutz, era askotako<br />
famelixak" Etxba Eib. "Amarekin batera fan nitzen (G-azp-nav), amarekin batera fuen zan (V-gip), amagaz<br />
batera joan zan (V-arr)" Gte Erd 46.<br />
Tr. Documentado en autores meridionales (algo más en los vizcaínos). Con instrumental lo hallamos a partir<br />
de finales del s. XIX. Hemos encontrado algún ej. con batera precediendo al complemento en sociativo en<br />
Uriarte.<br />
Ze birtute, graziagaz batera, Sakramentuak emaiten dabe? Cb CatV 48. Ta aekin batera / gure borondate ona<br />
/ erakustera. GavS 15. O nola egongo ziñan gaur Zeruan Jangoikoaren miserikordiak kantatzen beste bekatari<br />
penitente askorekin batera! Mg CC 118. <strong>Bar</strong>riro badua / Billetan jaakija, / Eta zelatarija / Beragaz batera. Mg<br />
PAb 100. Eta onegaz batera, jo ukabillaz bularra edo jaso begiak Zerura. Añ EL 1 74. Libru onegaz batera<br />
salduten da beste euskerazko Esku-Libru bat. Añ LoraS 196. Eta bera Zeruan, bere Semearekin batera, beti<br />
bedeinkatzeko eta alabatzeko zoriona arren iritsi degigula. Gco I 462. Eskritura Santako ta Eleixako jazoeraak,<br />
beste Historija askogaz batera, daukazu ugari zeren ganian berba egiñ. JJMg BasEsc 108. Ariman dagualako<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
242
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
pekatubagaz batera. Astar II 5. Zeintzuk osterontzeko ikusi dabeen guztiakin batera arritu dira beraren<br />
anditasun oi-ezbezalakoaz. Izt C 453. Ontzat artu egizu, bijotz bijotzetik egiten deutsudan opaari au, santu<br />
guztijak egiten deutsuenagaz batera. Ur MarIl 120. Batuten dozubela olua, atera ez dagizuben batera eurakaz<br />
garija bere. Ur Mt (V) 13, 29 (Ur -kin batean). Neguan bearko zituen janariak bere semetxoarekin batera<br />
billtzen guziz arazotua zebillen. Arr GB 62. Predikua egin zuan apaiz erejea arrapatu zuten Ondarrabitarrak<br />
beste soldadu batzuekin batera. Zab Gabon 96. Erori zan, beste askorekin batera, gure Santua, etsaiaren<br />
eskuetan. Bv AsL 28. Ikusiten dot, nik eguzkitan nabillanean, / Neugaz batera, doiala neure kerizea. AB AmaE<br />
172. Iolas guztietara / ordurik aurrera / ibilten zan mutila / Kontzegaz batera. Azc PB 133. Eure soiñekoak bere,<br />
eugaz batera asi ta nasaiturik iagozak. A BeinB 74. Goizean goietik eguzkiez batera ioan nintzen. A BGuzur<br />
141. Aurkitu eban [...] Jesusen kurutzea, lapurren kurutze biyakaz batera. Itz Azald 12.<br />
(s. XX) Lagunagaz batera aoa betean keia boteaz. Ag Kr 225. Emakume saltzalleakin batera jarrita ikusi<br />
nuan Zabaletako Ana Josepa. Ag G 85. Eladigaz batera zuzenduten ebazan ardi-arazoak goiz da illuntze. Echta<br />
Jos 298. Ingeles-izketaz batera sal-erospena ikasi dezan. A Ardi 7. Ama-Birjiñaren jaiera gure erlijioarekin<br />
batera sortu ta azi zan. Inza Azalp 154. Eta aritz-pagoakin batera an joan dituk erabat nere belardiak, eta<br />
errekak, eta txori gaixoak ere! Mok 14. Bai al du [zorionik] emaztegaiaren bekokiak, senargaiaz batera elizara<br />
geldiro dioalarik? Or Mi 124. Zikinkeri guztijak erdereaz batera / Igarri <strong>bar</strong>ik sartu yakuz geure artera. Enb 41.<br />
Orduantxe bai ekarriko ditu etxera osasuna ta bake ederra, ondasunaz batera. Kk Ab II 145. Oi!, bijozkada<br />
leuna darijost eure irrintzijak. / Eure samiñaz batera dabesk neure samiña. Laux BBa 38. Eta txitta zurijaz<br />
batera an daruaz batta ari lotuta erreskadan beste txitta gustijak. Otx 171s. Argatikan azala dun / erreaz batera<br />
legun. Ldi UO 52. Ugazabakin batera langilleak be garatzean domuzkide izatea, gizartekeria ete da? Eguzk<br />
GizAuz 33. Grazia pranko bai jetxiko re / errekatxoaz batera! SMitx Aranz 74. Eta ildakoari bidez gorrotogarri<br />
aizela, berakin batera etzango aiz. Zait Sof 164. Burmuinarekin batera [gizanortasuna] hiltzen dela dioten<br />
ukigaizaleen ustekizuna. Mde Pr 350. Ik eztok ba esaten Jaungoikoak gaizki egiten dabela gaiztoakin batera<br />
onak zigorketea? And AUzta 101. Abetako bat oso maltzurra zan, eta etzan besteakin batera sartu. Salav 50.<br />
Emakumeak bere biotz-ondoan umetxo bat dakarrenean, gizonarekin batera sortua izan du. MAtx Gazt 21. Zure<br />
solas ederrak zurekin batera galtzeko zorian izan gera, Menalk! Ibiñ Virgil 59. Amandre Joakiñari joan zitzaion<br />
bizi-poz guzia ta arekin batera osasuna. NEtx LBB 64. Gero, iru urte giltzapean, Aita Onaindiakin batera.<br />
Alzola Atalak 102. Baeza-uritik nator, beste amaika apaizekin batera, zuziekin iges-egin duten oiekin alegia.<br />
Berron Kijote 210s. Agindua etorri zen azkenik eta eramaileak ere bai, aginduarekin batera. MEIG IX 99.<br />
v. tbn. ArgiDL 72. Lab EEguna 116. Akes Ipiñ 15. Osk Kurl 216.<br />
(Con participio). A la vez que, en el momento de, mientras; inmediatamente después de. "Etzean sartuegaz<br />
batera jaten hasi zen (V-arr)" Gte Erd 245. "Ikusixaz batera [...], agertuaz batera [...] adinekoen ahotan oso<br />
arruntak dira. Gazteagoetan -tziaz batera edo -tziaz bat dira erabiliagoak eta nagusizten ari direnak" Elexp Berg.<br />
"Pelikulia astiaz batera aillegau naiz" Ib. Erbixa agertuaz batera bota zotsan tirua" Ib. Tr. Empleado casi<br />
exclusivamente por autores vizcaínos.<br />
Oneek iruteko biar dira goruburuban apaindu, ta ardatzian batu arija eginaz batera. Mg PAb 139. Au<br />
esanagaz, ta eginagaz batera, aaztuten da Jaungoikua pekatarijak egin deutsan injurijagaz. fB Ic I 67. Eta eurok<br />
esanagaz batera, geratu zan illik. Ur MarIl 33. Eta Ite missa est entzunaz batera, / Anton arrapataka doa<br />
eleixpera. AB AmaE 219. Eta esanaz batera brinko bian sartu zan etxean. Apaol 25. Etxean sartuaz batera agur<br />
nire <strong>bar</strong>ruko bakea. A BeinB 42. Bakartegian <strong>bar</strong>ri au iakinaz batera [...] guztiak gela andian batu zirean. A<br />
Ezale 1897, 4b. Parkatuten dira pekatu jatorrizkoa eta norberak eginik daukazan pekatu guztiak, eurokgaitik zor<br />
dan kastigu guzti guztia parkatuagaz batera. Itz Azald 189. Da au esanagaz batera, txilioka ta uluaka iges egin<br />
eieban lamiña orrek. Ag AL 65. Artoberok ziñoan alderantz begiratuaz batera ikusi ta ezagutu neban Mañasi.<br />
Ag Kr 220. Au esanaz batera asi zan jantzan, Ankokerren tanbolin soñuan. Echta Jos 89. Au esanaz batera,<br />
Erregek zizkukada (poltsakada) urria emon eutson. Kk Ab I 29. Abadeak Mezerdiko itzak esanaz batera,<br />
biurtzen dira ogi ta ardaoa Jesukristoren gorputz eta odol. KIkV 90 (KIkG 70 esanaz batean). Larrosa gorrijak,<br />
azkenengo abesti au entzunaz batera, atsegiñezko ikaraz, orrijak zabaldu ebazan. Altuna 39. Jaunaren agindua /<br />
Ausijaz batera, / Jausi zan gizatasun / Dana illunpera. Enb 82. Ta etxera sartuaz batera, ezer esan <strong>bar</strong>ik, "pake<br />
ta amorio santuan" yo mutilloi gogor. Kk Ab II 157. Eta bakandereak au esanaz batera, lau morrosko eskubetan<br />
makilla eder banagaz ekarri eragin. Otx 86. Kazuelak garbituz batera Poli erri berriak ikusten asi zitzaizun.<br />
Anab Poli 44. Berba bi esan nai deuazat neure azken-agurra emonaz batera. Bilbao IpuiB 209. Joan zan suetera<br />
ta an sartuaz batera, atea ertsiteko adirazo eutsan bere amak. Erkiag Arran 105.<br />
(Con vb. conjugado). "Jaten hasi zenarekin batera, nagusia etorri zen (G-azp)" Gte Erd 245. Eskuaz<br />
kokota igortzi ebanaz batera, <strong>bar</strong>re-algara izugarri bat egin eutsan. A BeinB 90. Kurutzea, ikusten dodan baino<br />
geiago (ikusten dodanaz batera), guztiau ikara gorrian asten naz. A Ezale 1897, 93a.<br />
"Bazkaldu ta batera, inmediatamente después de comer (V, G). Saldu ta batera" A EY III 305. "Txala salduta<br />
batera yoan dira" A Morf 375.<br />
c) (Tras sociativo o instrumental). Por medio de, con la ayuda de. Propositu firmez zure graziegaz batera ez<br />
geiego ofendietako. VJ 15s. Zeure pekatuen parkaziñoa, eta Zeruko ondasun andi asko zuk erraz irabazteko,<br />
Jaunen graziaz batera, gau ta egun, al egin guztiaz askotan egizu onan. Cb CatV 110. Pekatu bide guztietatik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
243
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zure graziaz batera aldegiteko. CrIc 140. Berau irabaztarren ifini bear dogu alegin ardurazkoena, Jesusen<br />
graziaz batera. Añ LoraS 52. Zeruko laguntzarekin batera, iru Ordena, Jesukristoren Elizan, zeñ-baño-zeñ<br />
miragarriguak jartzeko. Bv AsL 18.<br />
d) (Tras sociativo o instrumental). Según, conforme a. --Eta oneek nok dauko obligaziño iakiteko? --Bakotxak<br />
bere ofizioagaz batera. Cap 54. Ona Jaunen esklabea, zeure berbeaz batera nigan egin bedi. Cb CatV 102.<br />
Jaunaren aginte salbagarriakin erakutsirik, eta eman zagun Jaungoikozko dotriñaz batera, atrebitzen, edo<br />
ausartzen gera esatera: Pater-noster, edo Aita gurea. Gco I 406.<br />
e) (Etxba Eib). De repente, súbitamente. v. BAT-BATEAN. Onduen zala pentsatzen ebanian, batera etorri<br />
zan lurrera. Etxba Eib.<br />
- BATERA... BESTERA... a) De un modo... de otro. "Por ce o por be, batera edo bestera" Lar y Añ. Nola<br />
zure borondatea batera edo bertzera zilhegi baita, plazerki hartuko zituen [gogoramendu hek]. SP Phil 440.<br />
Batzuek batera, besteak bestera, guziok nekez bizi bear degula. Cb Eg III 341. Nai dala batera, nai dala bestera,<br />
goguan jausten ez jakon laguna badauka etxian. fB Ic III 371. Zien abisa nai nüke, bena ezta denbora<br />
galzekorik, batiala edo bestiala gitian prepara bertarik. Abrahan II 179 (ap. DRA). Gizonak asmau arren gauzea<br />
batera, / Goikoak erabagi oi badau bestera. AB AmaE 297. Ezin aurkitu eta jakin al izan daitela euren jaubea,<br />
ez batera ez bestera eginiko alegin guztiakas bere. Itz Azald 118. Baña naiz batera naiz bestera izan, gizon<br />
bakotxak jauntzarik eleuke eukiko. Eguzk GizAuz 45. Naiz batera, naiz bestera, eztute lanerako gogorik<br />
ekarriko. Etxde JJ 29. Bion erkide dana, ba-danaren eta ez-danaren erkide dana, alegia, ez batera ta ez bestera<br />
ezin izenda ditekeana. Zait Plat 47. Batera nai bestera izan, neskamea estura gorrian jarri da. Erkiag BatB 157.<br />
Ez ote da gertatzen enzule batek batera eta besteak bestera aditzea? MIH 156.<br />
b) A un lado... a otro. "Batean batera ta bestean bestera, tan pronto a un lado como a otro (V, G)" A EY III 304.<br />
Cf. BATERA-BESTERA, BATERA ETA BESTERA. Beso bata batera, bestea bestera, ta burua bere aldera<br />
erorten zat. Cb Eg II 101. Jira batera, jira bestera, ta alde guzitan larria, ta ikara. Ib. 191. Zabaldu zirian<br />
munduti batzuk batera, bestiak bestera bakotxa bere berbeeta iraatsi jakeenaz. Mg PAb 185. Gizon aldakor,<br />
kañabera bezala edozeñ aizerekin beñ batera, gero bestera dabillenen bat. AA III 481. Ez naiz, ez esker, ez<br />
eskuin ibiliren; ez batera, ez bertzera; zuzen joko dut zure bideari. Dv LEd 239. Zoratu bearrik ebillen Masima<br />
etxe <strong>bar</strong>ruan, bein batera ta bein bestera. Echta Jos 71. Bat baño geiau ibiltzen dira / Gure Txominen antzera, /<br />
Aberats eder onaren billa / Jo batera, jo bestera. Enb 182. Batera jo ta bestera jo, ezin ba iñon susmo txarreko<br />
begiraturik gabe ibilli. Anab Poli 32. Begira batera, begitu bestera, utzi dauan tokian ez ingurumarian ez da<br />
agiri zoroburdia. Erkiag BatB 112.<br />
c) Por una parte... por otra... v. BATEKO... BESTEKO... Gorritxo kezkati dago --begi biak baztar--, / batera<br />
jakin nai, ta bestera luza adar. "Por una perte desea saber, y por otra, dar largas al asunto". Or Eus 57. Il naiago<br />
dut, batera, / bizi gelditu, bestera. Or Poem 555. Batera galdegiten dugu sorkarien egiteaz zer dan egi; bestera,<br />
berriz, Zure siñesmenaren otsein garai Moisek itz oriekin irakurle ta entzuleek zer ulertzea nai zun. Or Aitork<br />
364.<br />
- BATERA-BATERA. Súbitamente. "Batera batera etorri jakon ondoeza" Etxba Eib. Batera batera, jausi<br />
zan leza-zulo edo inpernuren baten. SM Zirik 18. Sartu zan onetan berriz senarra, eta batera batera baketu zan<br />
berriz gaixuori. Etxba Ibilt 465. Festan ziran Zaldun eta Dama guztiak arrittuta pentsau eben Dukia baterabatera<br />
zoratu zala. Ib. 490.<br />
- BATERA-BESTERA. A un lado y a otro. "Mendian batera bestera ibili da (V-arr)" Gte Erd 306. v. BATERA<br />
ETA BESTERA. Eztabe meza enzuten batera bestera begira dabilzanak. Astar II 199. Obe dok arrain txiki<br />
bat eskuan / balea baño, au askatuan / baiabile batera bestera. Zav Fab RIEV 1909, 35. Beragandik iges egiñda<br />
jente gaistoakiñ galduta zebillen batera bestera. Aran SIgn 33. Nola areiste artan kaleetan batera-bestera<br />
begira zebillen. Arr Orac 94 (ap. DRA). Baña orri begiratu <strong>bar</strong>ik, begi orijak eta zabalak batera-bestera erabilli<br />
ta alkarri dei-egitten eutsoen. Altuna 90. Eliza-<strong>bar</strong>rena / batera bestera / gurutza-lorrean / Jesusen antzera.<br />
SMitx Aranz 146. Mutillaren asmoak [...] batera bestera egan lez ibiliak ziran. Erkiag Arran 66. Neu ez al<br />
nintzoan ibilli eure billa gabaz, batera bestera, alper alperrik? Erkiag BatB 30.<br />
- BATERA ETA BESTERA. Aquí y allá; de un lado a otro. "Batera eta bertzera ibiltzea" Dv. "De ceca en meca,<br />
[...] batera ta bestera (V, G)" A EY III 260. "Batera ta besterakoak, los errantes" Ib. 284. "Batera ta bestera<br />
(mod. adv.), de un lado para otro" Etxba Eib. "Mendian ibilli da batera ta bestera (G-azp)" Gte Erd 306. v.<br />
BATETIK BESTERA, BATERA-BESTERA, HARA-HONA. Tr. Documentado en autores meridionales,<br />
desde mediados del s. XVIII.<br />
Bere Eleiza Santaren Doktoreak ibilli zitezen lasai eta zabal, gora ta bera, batera eta bestera, alkar ikutu<br />
gabe eta kalterik artu gabe. Lar SAgust 10s. Oatzea utzi ta atera zen leiora ta batera ta bestera begiratu ta ekusi<br />
zuen zena. Mb IArg II 312. Goititzen zuen burua ta jiratzen batera ta bestera. Ib. 353. Beste Izkunde edo<br />
Lengoajeak, nork daki nastu ta batera ta bestera nola ibilli diran. Cb EBO 6. Batera ta bestera begiratuten dabe<br />
ta burua goratuten dabe. Añ GGero 250. Beste batzuek begiak darabiltzkie batera, eta bestera, eta gaizki<br />
dirudian gauza da au. AA I 458. Dabiltz alkarregaz batera ta bestera. JJMg BasEsc 255. San Pedrok Elizaren<br />
asieran leku jakinik artu gabe, batera eta bestera, premiarik estuenak deitzen zion lekura, ibilli bazan ere. Lard<br />
505. Pensatu zuten bitarte hura pasatzeko, eta aurrenengo meza ematera obeto prestatzeko, batera ta bestera<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
244
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
alkar berezitzea. Aran SIgn 92. Etxeko lanari utzita gurdiyarekin batera ta bestera astia, izandu da famili<br />
guztiyaren ondamena. Sor <strong>Bar</strong> 54. Eta asko aldiz eramaten zuan batera ta bestera bide-lagun arturik. Bv AsL<br />
141. Beren adiskideak kai ganean batera ta bestera ebilzan. A BeinB 51. Igo eban mandiotara ta an asi zan<br />
batera ta bestera bere gogamenakaz guda bizian. Ag AL 81.<br />
(s. XX) Bilboko albistari saltzalleak bebiltzan batera ta bestera ariñiketan. Ag Kr 196. Gazte biak ate aurreko<br />
larrañean zebiltzan, batera ta bestera, astiro astiro, ezetz ta baietz, lelo arduratsuagorik etzeukaten ta. Ag G<br />
173. Joan zen batera eta bestera zaldi baten billa arkaitzeko gauzak ekartzeko. Goñi 66. Alkarregaz izketa<br />
ixiltxuan, atarijan batera ta bestera ibilli ebiltzala eperdi-ganian eskuak alkartuta. Kk Ab I 120. Umia, beruaren<br />
beroz, arterik artu-eziñik, batera ta bestera, oian ebillan. Altuna 16. Orrela zebiltzen batera ta bestera; ezer<br />
aundirik atera gabe. Or SCruz 114. Eta taiu onetan, nora jo ezekijala, batera ta bestera ibilli zan kalerik-kale<br />
zati baten. Otx 84. Eta batera ta bestera, itsaspiztien irudira, ixurkia usainduz ibilli ondoren. TAg Uzt 40.<br />
Batera eta bestera bost milla metro inguru tubo zabaldu zituzten. Munita 115. Gauzak nola izaten diran: batera<br />
ta bestera ibilli, ta atzenean ezmugitu-tokira erori. Anab Poli 8s. Ixillik or, aizean, batera ta bestera dabil<br />
kulunka nere belar izpi mea. Txill Let 54. Izakirik ttikienak [...], batera ta bestera ibili ezpadabiltza, bein ere<br />
eztira ordea geldirik egoten. Zait Plat 37. Gure gizonak or <strong>bar</strong>na zabiltzan batera eta bertzera lapurren billa.<br />
Izeta DirG 36. Tranbiak urduri doaz batera ta bestera. Erkiag BatB 175. Anima galdua bezela dabil transittuan<br />
batera ta bestera. NEtx LBB 107. Negu-giroko iluntze goiztiarrean batera eta bestera genbiltzalarik. MEIG IV<br />
111.<br />
v. tbn. Alz STFer 133. Echta Jos 65. A<strong>Bar</strong> Goi 69. BEnb NereA 102. Ugalde Iltz 26. Salav 102.<br />
- BATERA ETA BESTERAKO. "Batera ta betserakoak, los errantes" A EY III 284.<br />
- BATERA ETORRI. Significar lo mismo. Agertzen diozka erregek bere ametsak eta oriek aditu ta bertan<br />
esaten dio Josephek: "Jauna, batera datoz zure bi ametsak". Mb IArg I 392s. Eurontzat egiñak dira batera<br />
datozan esakune onek: "Kanpo ederra, etxean gerra". "Kanpo ederra, etxean bela". "Kanpoan eder, etxe-kalte".<br />
"Kanpoan uso, etxean otso". A BGuzur 153.<br />
(A DBols). Convenir, estar de acuerdo. "Convenir [...]. Estar conforme, batera etorri, bat izan. Los dos<br />
convienen en ello, batera datoz biak, biak dira orretan bat" A DBols. v. BAT ETORRI. Danean batera datoz,<br />
alkarren gurariak asmatzen dabiltz. Ag G 373. Ortan, beraz, batera etorriak gaude. Ldi IL 93. Aurrenetik esan<br />
ditudan bi bide nai ta nai ez-ko oietan, biak batera datozela ere, banaka mintzatuko naiz. Or Jaink 54.<br />
Ezta inor etorten batera nirekin. Arti OC I 272 (ap. ELok 208). Patrixi Xegundorena ote-zan orretan, ez datoz<br />
denak batera. Xegundo Patrixirena zan ala ez, ontan bai, idazle denak batera datoz. NEtx LBB 122. Bederatzi<br />
seme ortan batera etortzen ain zalla dek. Ataño TxanKan 206. Bere izena Kijada edo Kisada omen zala diote,<br />
ontan ez bait-datoz batera alegia, gai ontaz idatzi dutenak. Berron Kijote 31.<br />
(Con suf. -ago). Maiz aski baterago gatoz hitzetan Giputz-Bizkaitarrak Giputz-Lapurtarrak baino. MIH<br />
109.<br />
(Con sociativo). Murgiondoren esanarekin batera dator Batista Ormaetxeak aitortzen duna. Or SCruz 85.<br />
- BATERA JO. a) Sumar. "Batera yota (V-m), en total" A EY III 343. Urrengo alabantzea esaten dan<br />
bakotxean irabazten dira ogei milla egun ta geiagoko parkamenak, batera yota amalaugarren Clemente Aita<br />
Santu zanak, eta Obispo yaun askok emon izan dituezanak. Añ EL 2 117. Guztiak batera jorik, igotzen dira<br />
berreun, ogeita zortzi milla errealetaraño. Izt C 171. Isasiko pagaduietan bost metro pago urtero atara<br />
leitekezan; ba, gaurko prezioan amar mille peseta dire; eta biek batera yo ezkero, pagoen urteko emoiek ogei<br />
mille lauerleko urtetan dau. Akes Ipiñ 24.<br />
b) "Batera jotzen due, se reducen a uno (G-to)" A EY III 331. Despeida edo konklusinoe oneek guztiok batera<br />
joten dabee, edozeinek dakusen legez. fB Olg 46.<br />
c) Estar de acuerdo. "Batera joten dugu horretan (V-arr)" Gte Erd 201. v. BATERA ETORRI.<br />
- BATERA JOAN (H), BATETARA JOAN (Dv, H), BATETARAT JOAN. (Usado sólo en 3. a persona). Venir a<br />
ser lo mismo, ser indiferente. "Batetara doha, batetara heldu da hori, cela revient au même" Dv. "Biak batera<br />
dohaz, les deux reviennent au même" H. Gaizkia balin bazen, edo, batera dohana, bekhatua, manatzen<br />
ziotena. Jnn SBi 135. Gure herrian boz biltzeko munduan den gazetarik hoberena ala deus ez, batetara doa. HU<br />
Zez 50. Erlisionearen etsaiari boza... edo batetara doana, etsaiaren adiskideari. Ib. 198. Hauk oro batetara<br />
doazi. HU Aurp 218. --Kalixtro, ez da haizu hemen pipatzea. --Batetarat doa, anderea; khea iresten dut. Zerb<br />
Egutegi 1933 (ap. DRA). Nihun ez dugu holakorik irakurtu. Emazue beraz amets egina ginuela. Batetarat doa<br />
guzien buruan. Zerb Azk 53.<br />
- BATERAKO. a) "Simultáneo" Añ.<br />
(Con sociativo). "Neugaz baterakoa da, es mi condiscípulo" A Apend.<br />
b) "Repentino. Baterakua izan dau Urki-ra eruan daben gaitza" Etxba Eib. Cf. BATERA (c). Onetan<br />
egozala, izugarrizko oñastu ta trugoi baterakoak, beia jo eragin eutsen guztiari. Echta Jos 140.<br />
- BATERATSU (V, G-azp; bateraso AN-5vill). Ref.: A, A Morf 271; Gte Erd 144. a) Más o menos a la vez,<br />
casi al mismo tiempo. "Con poca diferencia" A. "Bateantsu (BN-arb), bateratsu bukatu dute aizkolariak (Gazp)"<br />
Gte Erd 144. En DFrec hay 8 ejs. Burdi guztietatik surrik andienen jaube zireanak bateratsu txistadaka<br />
asi zirean. A Txirrist 206. Atzo, ori ta ni bateratsu eldu giñean. Zam Man 16. Ordu ta erdi, or-or, igarota, gizeli<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
245
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
osoa bateratsu sakristeiara begira jarri zan. A Ardi 125. Bai, bai, gogoraziko dizugu, --erantzun zioten<br />
bateratsu Maianak eta Ixtebek. Etxde JJ 94. Ez dabe begiak oro bateratsu negar-aldi, negar-iturri izateko soillik<br />
egiñak ez diralako. Erkiag Arran 175. Irungo "El Bidasoa" astekari zarrean emon genduzan gure lenengo<br />
euskal-lantxoak, biok bateratsu. Alzola Atalak 91. Haur eta gazteei euskaraz irakasten baldin bazaie, [...]<br />
premiazkoa da guztiei batera edo bateratsu irakastea. MIH 95.<br />
(Tras sociativo). Arindu zuan bere pausajea, ta antxe zan illunakin bateratsu. Berron Kijote 45. Berari zor<br />
zaio, Gerhard Bähr eta Caro <strong>Bar</strong>ojarekin bateratsu, zeltiberikoaren nortasuna eta hedadura ezagutzean eta<br />
ezaguteraztea. MEIG VIII 85. Mende honekin bateratsu jaio zen Deustukoa. MEIG IX 26.<br />
b) Más o menos lo mismo. --Zein ixaten dok luziago, uriko eguna ala baserriko eguna? --Bijak bateratsu, alai<br />
etorri ezkero. Otx 132.<br />
- BATERATSU ETORRI. Estar más o menos de acuerdo. Ez letorke kalte handirik oraingoz, beste puntuetan<br />
bateratsu bagentoz, aditz laguntzaile molde bat baino gehiago usatzetik. MIH 113. Eta gure oroitzapenetan<br />
bateratsu gatozela ikusteak bakarrik sendotu dit nuen irudi eta ustea. Ib. 373.<br />
- BATERATSU JOAN. Ser más o menos lo mismo. Joan nintzen mandarinaren edo bateratsu dohana,<br />
meraren etxera. Prop 1891, 243.<br />
- BAT ERE (S ap. Lrq; Lar, Gèze). Cf. batere. Tr. Documentado desde el s. XVI en textos tanto<br />
septentrionales como meridionales. En Leiçarraga, Maister y Mercy aparece con suf. de decl. tanto el sintagma<br />
nominal como bat.<br />
(En oraciones negativas, y precedido de un sintagma nominal). Ningún; ni siquiera un. "Ninguno, na, cuando<br />
viene con otro nombre, batere, batek ere, bapere, batekpere" Lar. "Ningún hombre parece, gizon batere agiri<br />
ezta" Ib. "Batere, aucun" Lrq s.v. bat. Halako maneraz non ezpaita bilobat-ere gure burutik eroriren haren<br />
borondatea gabe. Lç Ins G 2v. Hala ezin ekhar dezake ithurri batek-ere ur gazi eta geza. Lç Iac 3, 12.<br />
Ezterautate morkoxta bat ere eta ez bikhor bat, ahoan eman ahal ditekeienik utzi. Ax 173 (V 116). Hala non hitz<br />
bat ere sobera erran eztezadan. SP Phil 359. Iauna haiñitz grazien beharra dut oraiño, ardietsiko badut estatu<br />
hura zeiñetan kreatura batek ere ezpainau trabatuko. Ch III 31, 1. Ala beraz dohatsuak baitire, kreatura batekiñ<br />
ere estekatuak ez direnak. He Gudu 61. Etzuen oin bat ere atera Jangoikoaren Legeko bidetik. Mb IArg I 195.<br />
Pits batean ere uts egin gabe. Ib. 153. Zuri negar eragin, ta odola emanerazo, ta niri negar malko bat ere ez?<br />
Cb Eg II 56. Athera zitzaion lehoin hari armarik gabe, zigor bat ere gabe. Lg I 225. Ez dezazula beraz egun<br />
bakhar bat ere iragaterat utz. Mih 86. Ez dezazula permeti nihoiz tentamendu batek ere garai nazan. Brtc 31.<br />
(s. XIX) Deusik ez zen han / Ikusteko: / Izan zen ere / Ez zen seinale batere. Monho 140. Larga bear diezu<br />
olgantza edo pesta kaltegarri oriei; galdu dizue len anima, santa batek ere iraungo ezdu birtutean onelako<br />
lekuetan dabillela. Mg CC 144. Ezteuskube agur bat bere egiten. Mg PAb 124. Eurenetan arto gitxi bat bere<br />
eztago aldi askotan. Añ LoraS 160. Ateetan eske daudenai baso bat-ere ematea gogorako etzatenak. AA III 369.<br />
Etzuen uzten mement bat ere lanetik aldaratzerat. Dh 47. Buru eretxi bagakua, andiari bagakua, persona bat<br />
bere desprezietan ez dabena. fB Ic I 50. Ez jako pekatu bat bere parkatuten. JJMg BasEsc 51. Ezteutsagu<br />
oraindio alkarri ukututxu bat bere egin, ezteutsagu alkarri berba arinagotxu bat bere esan. Astar II 138. Ez<br />
dezaket eta izan pentsamendu on bat ere, ez eta ere susta araz ene ariman sendimendu bakhar bat onik. MarIl<br />
62. Eztiren gai bekhatu bakhar baten ere borratzeko. Jaur 147. Ez da unetxu bakar baten bere. Ur MarIl 38. Hitz<br />
bat ere eziñ egiñez, etsitua dagola. Gy 71. Aaron eta Mariak etzuten geroztik itz bat ere anaia Moisesen kontra<br />
esan. Lard 89. Bide orretan ez det emango / pauso bat ere balantzez. Bil 54. Zuri nigarrak eragin eta odola<br />
jauzarazi, eta niri nigar mulko bat-ere ez heldu! Dv LEd 107s. Ur hartarik ez da xorta bat ere galtzera utzi<br />
behar. Dv Lab 34. Etzuen Parisen egun bat ere pasa sekula mezarik enzun gabe. Aran SIgn 66. Errazoia<br />
daukazu, zergaitik ez deutsudan / Karta bat bere egiñ; baña, ama, parkatu, / Aberastu gura ta ez egiteak ezer /<br />
Beti eskribitzeko ni nau atzeratu. AB AmaE 378s. Bainan hitz-erdi bat ere erran gabe, ixil-ixila, eta ikusi ere<br />
gabe zer heinetan zen. Jnn SBi 125. Zer othe da mintzaia hau? ederra zait eta eztia, bainan ez dezaket hitz bat<br />
ere konpreni! Arb Igand 10. Nork behar du ihardoki asko aldiz, gizon bat ere ez den etxetan, halakoeri? HU Zez<br />
34. Aitarik ez, amarik ez, da ames bigun bat bere ez! Ag AL 110. Bere alabeak ez ebala bakarrean berba egingo<br />
iñoz gizon bategaz bere. Itz Azald 173.<br />
(s. XX) Uskaraz eskribitu nionetarik, eztud letra bat ere. Mdg 139. Axe da eztarria, eztul bat be eztau egin.<br />
Ag Kr 47. Etzuten ez Bernardatxok eta ez bere gurasoak egundaño limosna bat ere artu. Goñi 58. Nun egon<br />
zara gizona, niri berba bat-be esan <strong>bar</strong>ik, Txomin-txikigaz izan dozun auziaren ganean? Echta Jos 74. Astotxo<br />
bat ere eztegu izango mozteko. Urruz Zer 25. Une bakartxu baten be ixiltzen eztirala. Kk Ab I 60. Lohilakat<br />
gazteak behako bat ere ez zioten emaiten bere beso zainharteri. <strong>Bar</strong>b Sup 146. Nahiz etzuen jasan min bat ere<br />
behin, / Jaunaren orenean, heriotzea jin. Ox 93. Aiterrian goldea sartzeko lur-mutur bat ere izan ez ta. Or Mi<br />
94. Niun orai ez delarik ageri zuhaitz bat ere. Zub 83. Badakizu naizela / biyotz noblekua, / beste batzuek baño /<br />
konduta obekua, / zirri bat ere iñork / egin gabekua. Tx B II 100. Gure gizonak tiro-ukaldi bat ere etzuen<br />
aurdiki. FIr 141. Itzain-lagunak giñan ni ta auzoko Jonpe, / Iñoz ezkendun ixan asarretxu bat be. Enb 177.<br />
Egungoez hitz bat ere gabe! JE Ber 96. Zure gorputz osoak argia badu, alderdi bat ere illun ezpadu, guzia<br />
argitan egongo da. Ir YKBiz 272. Profeta batek ere eztu arrera onik bere sorterrian. Ib. 80. Bein baño sarriago<br />
datorkiozan buru-austeak, txanpon zar bat be ez ete dabe balio? Eguzk GizAuz 60. Une batean ere ez da nere<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
246
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
biotzean bere kalterako asmo txar bat sartu. A<strong>Bar</strong> Goi 51. Ez baitzioten ardit bat ere <strong>bar</strong>katuko. Lf Murtuts 22.<br />
Baietz diotzut eta lipits bat ere ez dut ukatzen. Zait Sof 173. Yainkoen erabaki batek ere uts ez dula egiten aitor<br />
bearra baitut. Ib. 147. Aiher zarete ez nuela orratio mehatxu bat ere atera. Mde Pr 105. Sakramentu bat ere artu<br />
gabe, artan zegola, egi billa sutuki zebillan. Or Aitork 215. Odei garau batek ere orbanik txikiena egiteke.<br />
Erkiag Arran 155. Eztago pizti batere, / inungo lurraldean. Arti MaldanB 207. Illargi izpi bat ere ez zan agiri.<br />
Ugalde Iltz 64. Etzuten ezta nabal ttipi bat ere sakelean. Izeta DirG 75. Ahalge tanta bat ere erakutsi gabe. Osk<br />
Kurl 178. Teillatutik ezta txori bat bakarra erortzen, eta zuen buruetatik ille bat ere ez, Aita Zerukoaren<br />
baimenik gabe. Vill Jaink 44. Frantsesek erraiten diolarik ezti eztia, espainetan trufa bat ere gabe, nexkato<br />
hetarik bat berekin nahi duela gan<strong>bar</strong>an. Ardoy SFran 187. Ioberen aurretik, lugin batek ere etzuen lurrik<br />
landu. Ibiñ Virgil 72. Ezta itzerditxo bat ere! Lab SuEm 185. Linja, ohe, ohako, / ez zait iduritu / gauza bat ere<br />
baden / ez denik mugitu. Mattin 51. Behar adina odol isuri da; ez da aurrera tanta bat ere isuriko. MIH 315.<br />
Zakur batek ere ez luke irentsiko. Gazia dago. MEIG IX 108.<br />
v. tbn. Laph 24. Muj PAm 34. MAtx Gazt 52. Salav 36. Bat be: Bilbao IpuiB 84.<br />
(En oraciones interrogativas o condicionales). Algún. Ala Gobernadoretarik edo Fariseuetarik batek-ere<br />
sinhetsi du hura baithan? Lç Io 7, 48. Baldin abre batek-ere mendia hunki badeza, lapidaturen da edo geziaz<br />
iraganen da. Lç He 12, 20. Urhats bat ere doidoia nihork egiñ nahi du bizitze eternala gatik? Ch III 3, 3. Oin<br />
bat ere aitziñat igitzen badezue. Mb IArg II 300. Eta ekusi dezu onelako oetatik batek ere osotoro utzi duala bere<br />
oitura zarra? AA III 500.<br />
(Gèze, Dv; batbe V-gip). (No precedido de sintagma nominal). Ninguno. "Batek ere etzuen ihardetsi,<br />
personne ne répondit" Dv. "Gaurko batzarrera batbez, iñorbez" Etxba Eib. Zeren baskoak baitira abil,<br />
animos eta jentil [...], miraz nago, iauna, nola batere ezten asaiatu bere lengoaje propriaren faboretan<br />
heuskaraz zerbait obra egitera. 'Je suis étonné, Monsieur, que pas un n'ait essayé'. E 5. Ezen zuetarik baten-ere<br />
burutik bilobat ezta galduren. Lc Act 27, 34. Baina mahainean ziradenetarik batek-ere etzuen aditzen zertara<br />
hura erran zeraukan. Lç Io 13, 28 (He, TB, EvS, Ol batek ere, Ker batek be; LE, Dv ni(h)ork, Leon nehork, Or,<br />
IBe inork). Baina hetarik batetara-ere etzén igorri izan Elias, Sarepta Sidoniako hirira baizen, emazte alhargun<br />
batgana. Lç Lc 4, 26. Badarik-ere nik gauza hautarik batez-ere eztut usatu ukhan. Lç 1 Cor 9, 15. Eliz-Amak<br />
izatu du eta izanen dolore, / Harekien erkhatzeko ez, ordean, batere. EZ Man I 69. Asko gauza nukelarik / zuei<br />
deklaratzeko, / hargatik eztarotzuet / batere aiphatuko. EZ Noel 116. Eta hala bere erresumako guztiak, bat ere<br />
utzi gabe, pika arazi zituen. Ax 408 (V 266). Ezen San Gregorioren arauera, hark emazte du, bat ere ezpalu<br />
bezala. SP Phil 412. Eliozokete bere afekzione gaixtoetarik bati ere ukho egin. Ib. 474. Munduko disgraziak<br />
desplazent dira, hastiogarri, eta gizonari hanitz dolore eta tormenta emaiten, baina batek ere ez hanbat nola<br />
herioak. Tt Onsa 147. Konfesionean klarki erran behar dire bekhatu gustiak, bat ere estali gabe. Gç 101. --<br />
Lehen tenpora haiez geroz etziana deüsek jakin erazi Jesüs Kristen jitia? --Ez batek ere, hamabi urthe zütükiano.<br />
Bp II 33.<br />
(s. XVIII) Zeren asko orduz hainitz aitzindari, eta buruzagiren izatea baino, hobe bailizate osoki bathere ez<br />
izatea. ES 141. Eta hekin guduztaturik eta gathazkaturik, guztiak hil zituzten, batere utzi gabe. Ib. 114. Abretarik<br />
eto animalietarik batek ere eztu mintzorik baizik gizonak. Ib. 381. --Aita eta Ispiritu Saindua eztire egin gizon<br />
Semea bezala? --Ez, ezta Semea baizik batere gizon egin. CatLav 47 (V 31). Kutx onen ondotik ibiliko da beste<br />
jende guzia. Baña inguru guzian ez du batek ere hitzik aterako. Mb IArg 389. Begira, ez esan bati ere emen<br />
ekusi dezuten gauzarik. Ib. 236. Orietarik batek ere ez dizu lagun egiñen beste bizitzana. Ib. 65. Funditu zuen<br />
Baasakeren familia guzia, bati ere utzi gabe bizia. Lg I 346. Zorthü gaitzaz ziradian portügesak haiñ mendestü<br />
non batek ere bihürtzera ezpeitzian bihotza enjogi. Egiat 160. [Bekatuak] diran bezala, bat ere utzi gabe<br />
[esatea]. Ub 208.<br />
(s. XIX) Ikusirik, ainbeste promes eder eginik, bapere betetan eztodala. Añ LoraS 65s. Jauna, oraindaño<br />
nerekin eratzo ditut aurrak, baña etzat ito orregatik batere. AA II 81. Bizitzeko erregela bat hartu denean,<br />
leialki atxiki behar da phondu guzietan, batere utzi gabe. Dh 47. Ez zara bategaz bere lotsatuten. fB Ic I 50.<br />
Isten bada gaixo orduban konpesetia, komulgetia [...], goixian arrats aldeko, ta arrats aldijan bijamoneko,<br />
geijenian jazoko da, bat bere ondo egin bagarik illtia. fB Ic III 268. Erregelamenduko phonduetarik batek ere ez<br />
du obligatzen bekhatuaren penan. JesBih 408. Argatik esaten da bat duenak batere ez duela. It Dial 53 (Dv e Ip<br />
batere, Ur batbere). Zer eragozpen arkitzen da, bada, matsdiak lenago bezala ez ifinteko? Batere ez nere ustez.<br />
Izt C 149. Baiña haren gaztelura, / Ikhusten dut asko sartzen, / Eta bat ere ez illkitzen. Gy 123. Aldiz bistatik<br />
nihor gibelat yin othe den, / Batek ere eztu markatzen. "Pas un ne marque de retour". Ib. 123. Agindutako<br />
eskuerakutsi eta sari andiak ere etziozkan eman nai izan, eta Balaan batere gabe utsik gelditu zan. Lard 102.<br />
Lenago deitutako gizonetatik batek ere nere afaria ez duela ukituko. Ib. 416. Etzuen batek ere yautsi nahikatu<br />
lurraren iraultzerat. Hb Egia 57. --Hun deia Boto egitia? --Bai: bena batere ezta egin behar Kofesor zühür<br />
baten abisa gabe. CatS 45. Andi abiatu ta / zan deskarrillatu / batek ere ez degu / guk miñikan artu. PE 120. Ara<br />
nola diraden / gizon oien pamak, / batere aztu gabe / jarri ditut danak. Ib. 91. Gugaitik eztau batek bere<br />
arpegirik aterako? Ag AL 129. Zergaitik irakasten dituzan, Jesukristok agerturiko egia guztiak, batbere itxi<br />
bagarik. Itz Azald 46.<br />
(s. XX) Da mutil bioetarik batek-be eztau maitte zure alaba Donata? Echta Jos 41. Medel Urkieta-mugan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
247
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ikusiarte eztezute [suziri] bat ere jaurtiki bear, bestela arratsalderako bat ere gabe geldituko gaituk. A Ardi 62s.<br />
Amaikari erakutsi diet irakurgaitxo au! batek ere eztio utsunerik ediro. Ib. 57. Orañ andriak bi toxa eta / bat ere<br />
gabe gizona. Tx B II 131. Beti ago Kepari zortzikoen eske, / Ta euk ordez eztustak bota bier bape? Enb 124.<br />
Batek be ezebala utsik egiten eleizara domeka ta yaietan. Kk Ab II 173. Baña batek ere ezin izan zuen gaitz ura<br />
sendatu. Ir YKBiz 96. Deiturik zeuden gizon aietako batek ere eztu nere afaria murtxatuko. Ib. 297. Erresuma<br />
guziko gizon jakintsun eta zuhurretan batek ere etzion Faraoni erran ahal ukhan zer ziren amets horiek. Zerb<br />
IxtS 26. Bi ama eta bat ere ez. Or QA 44. Bizi zen hiriko beste haurretarik batek ere ez zuen hirur medailarik.<br />
Mde Pr 88. --Da; zenbat? --Jangoikuak aña. --Bat orduan? --Ez, ba-pez! SM Zirik 123s. Emen, ganadurik<br />
aberatsena ardia da. Ta urrengo beia. Beorra, berriz, kaltegarria. Bape ezpalego obe. And AUzta 85. Ez<br />
daukute haatik hortaz batek ere deus salatu. Ardoy SFran 127. Eta gogaldiek esperantza oi badute eusgarri, nik<br />
ez diot bat-ere Grisostomori eman. Berron Kijote 160.<br />
v. tbn. CatLuz 33. ChantP 90. Bapere: Astar II 225.<br />
(En oraciones interrogativas o condicionales). Alguno. Amoretan othe date leial denik batere, / hitz ederrez<br />
ezpa ioiaz mutha eztadin hura ere? 'Aucune personne'. E 87. Khentzen daroku bekhatu orijinala, baita aktuala<br />
ere, baldiñ baginduen batere. Gç 215. Erlixionean sarthua denak [...] behar du entseiatu bekhaturik gabe<br />
izaitera, handiagoak direnaz geroz, baldin batere egiten badu, mundupean bizi direnen bekhatuak baino. Jaur<br />
141.<br />
(Con sintagma nominal que recibe tbn. el suf. de decl.). Hau da harri zuezaz edifikazaleoz arbuiatu izan<br />
den hura, zein egin izan baita kantoin buru. Eta ezta berzetan batetan-ere salbamendurik. Lç Act 4, 11s. Zein<br />
ezpaitu gizonek batek-ere ikhusi, ez ezin ikhus baitezake. Lç 1 Tim 6, 16. Eta badakizue gizerhailek batek-ere<br />
eztuela bizitze eternal bere baithan dagoena. Lç 1 Io 3, 15. Eztü nahi mündü huntako gaiza aphalek batek ere<br />
han <strong>bar</strong>na erazi dezen. Mst III 5, 3. Ikhusten dit seküla kreatürak batek ere ezteitadala ogenik egin. Ib. 41, 1.<br />
Obra hunen baten ere egiteko indarrik eztiela. Ib. IV. Pratika horiek batek ere eztüie obligatzen bekhatü<br />
mortalen ez benialaren phenaren pian. Mercy 33.<br />
(Tras partitivo). v. batere. Añako nortasunik beste izkuntzarik batek ere eztulako. Ldi IL 57.<br />
- BATEREAN BESTERA. De parte a parte. Eguzkiaren argitasunak kristala baterian bestera irago oi daben<br />
modura. msOñ 31r.<br />
- BATERIKO. (Opuesto a beste-). De un tipo, de una clase. Eta zenbat esan ditudan gauza, baterikuak, edo<br />
besterikuak, egiten ez dira bigira, ta alako funzinoietan? JJMg BasEsc 112.<br />
De un bando. Leengoan bateriko ziranak, urrengo berez-aldietan, gitxi ala asko, bestera joten eban. Erkiag<br />
BatB 94.<br />
- BATERREN BESTE (A (que cita RS); batarren beste V, G ap. A Morf 719). "Batarren beste (V, G), uno por<br />
otro (RS 109)" A Morf 719. Baterren beste da anaje. "Uno por otro, es hermano". RS 105.<br />
- BAT ESANDA BERA ERE EZ. "Bat esanda bera bez, (locución enfática) ni uno solo. Jende asko izan da<br />
batzarrian? Bat esanda bera bez!" Etxba Eib.<br />
- BAT ETA BERA. Inmutable. Zeren horrela eginez bethi egonen ahal da bat eta bera, eta inharrosi gabea.<br />
"Unus & idem". SP Imit III 33, 1 (Ch bethi bat, Mst bethi ohikua, Ol beti bat gotorrik). Iakite zeatza, ordea,<br />
lanaren lanez egiari dagokion iakitea, alegia: bat eta bera edonon, oro ta oso, edozeri buruz, edozer zear,<br />
edozeinen gain bat erabat. Zait Plat 99.<br />
- BATETAKO. "Simultáneo" Lar y Añ.<br />
- BATETAN. v. BATEAN.<br />
- BATETANGO. Repentino. Batetango kolpe, eta itz-ots bildurgarri aiekiñ onbear tristea kordegabe erori<br />
zan. Arr May 27. Batetango aldarte hura zergatik zan galdetuta. Arr Bearg 270.<br />
- BATETARA HELDU (Dv). (Usado sólo en 3. a persona). "Batetara doha, batetara heldu da hori, cela revient<br />
au même" Dv.<br />
- BATETARA JOAN, BATETARAT JOAN. v. BATERA JOAN.<br />
- BATETAZ ERE. v. BATEZ ERE.<br />
- BATETIK BAT. "Primeramente (V-ger)" A Apend.<br />
- BATETIK-BESTE. De parte a parte. Nere seme kutuna zauritu izan banu, bigarren gezi onekin, batetik<br />
beste zeu zulatuko zindudan. Goen Y 1934, 90.<br />
- BATETIK BESTERA (V-gip; Lar), BATERIK BESTERA (Añ). De un lado a otro; por aquí y por allá.<br />
"Discurrir, correr de aquí para allí, batetik bestera ibilli" Lar. "Vagar, baterik bestera ibilli" Añ. "Batetik bestea,<br />
de una a otra (casa)" Iz ArOñ. v. BATERA ETA BESTERA, HARA HONA. Ezen gauza ber batetarako<br />
afekzioneak eztute iraupe luzerik, aitzitik bihotza darabillate batetik bertzera. SP Imit III 39, 2 (Ch, Leon batetik<br />
bertzerat). Zeren bihotzeko desirak, gaiza beraurtan gañen, ezpeitira iraipus; bena lehenago batetik bestiala<br />
juan erazitzen beitie. Mst III 39, 2. Zazpi urtez ibilli zen errege gaizto hau batetik bestera bere gisa ta nai zuen<br />
guzia egiten zuela. Mb IArg I 302. Zeren batetik bestera igeska dabiltzan. Cb EBO 56. Euren etxeai begiratuten<br />
ezteutsenak ta alperreriari ondo eretxita baterik bestera dabiltzazanak. CrIc 52. Argal ta indar bagiak, edo<br />
bateti bestera dabillen borondateti urtenak, ez diriala penitente egijazkuarenak. Mg CO 98. Eta albora begira,<br />
ta baterik bestera, adi egon arren, goruetan ta kaltzerdia egiten dozue. Añ LoraS 89. Demagun, zuk izan dezula,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
248
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
etxean ezin egona eta ergelkerian batetik bestera ibiltzeko griña. AA I 450. Eurak dabilz batetik bestera biarrik<br />
egin baga. Astar II 127. Onela dabillela, / batetik bestera, / oroitu gabetanik / joateaz etxera. It Fab 62. Arabako<br />
Probinzian batetik bestera jirabira ibillirik. Izt C 93. Eztuela urreak nihoiz baliorik / Batetik bertzera dabillala<br />
baizik. Gy 242. Batetik bertzerat berheala <strong>bar</strong>reatu zen, hiriaren itzulia berheala egin zuen. Laph 90s. Dabill<br />
erririk erri, baterik bestera, / Joten daben guztia aberastutera. AB AmaE 227. Eta, [untzia] han zabilatelarik<br />
batetik bertzera, izatu zen fraide gaizo bat erortzerat utzi zuena. Jnn SBi 57. Abade Iauna ebilen / baterik<br />
bestera, / legoak asi ebana / ondo amaitutera. Azc PB 281. Baña zauriturik egoan batek, bere alde egin<br />
enebalako, jarraittu eustan batetik bestera ontzi guztian. Echta Jos 272. Han sartu ta batetik bertzera<br />
nindabilaten, etzakitela zer egin nitaz. StPierre 39. Orduko aldiyan salgairik geienak mandoz erabilten ziran<br />
batetik bestera. Kk Ab II 167. Eriotzeak bildur andie emoten ei eutsien [sorgiñei], da Ipiñen baten bat ilten<br />
zanean, baterik bestera garrasike asten ei zirean. Akes Ipiñ 29. Gero photographi baten egitera joan zan, ta goiz<br />
guztian ibili zan amagaz batetik bestera. Osk Kurl 59. Kalean ibilli zan, baterik bestera, aizetan, alako gogoetak<br />
berotasun larregi egin bai leutsen. Erkiag BatB 90. Ez du [Chaplin-ek], besteen antzera, kamera batetik bestera<br />
gelditzeke mugi-beharrik, ikuspide berrien bila. MIH 317.<br />
(V, G ap. A; Lar, H; baterik bestera Añ; batetik bertzera H). De parte a parte. "(De) parte a parte" Lar y Añ.<br />
"Cruzar, atravesando de una parte a otra, [...] batetik bestera joan" Lar. "Atravesar, pasar de parte a parte con<br />
espada, etc., (c.) baterik bestera igaro, trebesatu" Añ. "Batetik bertzera iragana, transpercé de part en part" H.<br />
"(V, G), de parte a parte" A. Balak daraman indarrarekin, berunezkoa izanagatik, batzen badu bidean gizon<br />
bat, urratzen diozka aragi-ezurrak eta igarotzen du batetik bestera. Mb IArg I 255. Misala igarotea baterik<br />
bestera. Añ EL 1 120. Igaro nai izan zuen Ibaia batetik bestera. VMg 5. Mendi onetan atera zuten arri leiarrezko<br />
zuri bat, argia batetik bestera igarotzen zitzaiona. Izt C 74. Iru ezpata guziz zorrotzek, besteen artian, igaroten<br />
ebeen baterik bestera Marija penaz betiaren bijotz samurra. Ur MarIl 110. Azkazala batetik bestera zulatu ziyon<br />
ta. Sor <strong>Bar</strong> 70. Ai eta biotza batetik bestera igaro didate. Arr May 42. Batetik bertzera dohalarik, haur guziek,<br />
ogi puska hartzearekin, emaiten deraukote egun hartan irabazi diru poxia. Arb Igand 85. Emakumen otsarak eta<br />
sakutuak batetik-bestera igaroten dauzala esan lei bere begi zorrotzakaz. Kk Ab II 90.<br />
- BATETIK... BESTETIK. a) Por una parte... por otra... "Alde batetik... bertzetik..., ou même (avec ellipse de<br />
alde) batetik... bertzetik... Ex.: osasun ona batetik, ontasun aski bertzetik" Lf Gram 397. Gaiari banagoka<br />
batetik, eta bestetik hizkuntzari, baderitzat, gezurtatzen dituzula Erdaldunen ta <strong>Euskal</strong>dunen usteketa txarrak.<br />
Lar, carta a Mb 277. Bada, batetik erosi nazu, ta zure odolaren kostuan: ta bestetik, nik nere burua agindu, ta<br />
borondate osoaz eman dizut. Cb Eg II 50. Bada batetik gurea da, ta bestetik guk gure ongiñai erak egiten<br />
dizkuen ongiteak gatik eman nai diegun Sari bat da. GavS 4. Eta ze erruki andia biztuko etzan zuen biotzetan,<br />
ikusirik, batetik bere erru-bagetasuna, ta bestetik bere nekaldi gogor latzak? Añ LoraS 92. Bateti, Jaungoikuari<br />
esker onak emoteko. Ta besteti, Sazerdote guztiai lotsa ona ekarteko. fB Ic III 292. Bada ikusiko leukee batetik<br />
eztabeela ezer aurreratuten, eta bestetik euren burubai gatx eta kalterik andijena egiten deutseela. Astar II 119.<br />
Batetik okuntza-lurrak begiko ninia bezin maite dauzkatelako [...], eta bestetik doarikako mendi lurretan [...] olo<br />
zartaratxo onak biltzen dituztelako. Izt C 30. Batetik apetituak, / Eta bertzetik lanyerak / Bazemoten maistroari /<br />
Griña et enbrazo ez guti. Gy 281. Baña liburu onek ere, batetik Labort-euskaran ipiñia, bestetik zuen artean txit<br />
urria eta bakana dalako, dezuten utsunea ez du, nai bezala, betetzen. Lard III. Orobat zuk-ere, Jauna, nitaz nahi<br />
duzun guzia egiten-ahal duzu: batetik, zeren erosi nauzun, eta zure odolaren gostuz; bertzetik, zeren nik nere<br />
burua agindu eta olde osoz eman darotzudan. Dv LEd 98. Aita Sainduaren bihotza, zaurthua batetik bere populu<br />
maitearen jasaitekoez, bozkariatzen zen bertzetik holako gizonen ukhaiteaz. Laph 181. Gogo txarretik [eman diot<br />
eskaleari], ez bañan, zer nai du? Batetik ostirala ez izan, eta bestetik aiñ itxura gaiztua zuben. Sor <strong>Bar</strong> 61.<br />
Osasun ona batetik, / Ontasun aski bertzetik... / Zer geiago behar dut nik. Elzb Po 196. Batetik joan jakoz gaur<br />
ogi bildurrak, / Bestetik Simon illaz, ill betiko zurrak. AB AmaE 323. Batetik urruti arkitzen ziran, eta bestetik,<br />
ta batez ere, lan aundiak zebiltzkiten eskuen artian. Bv AsL 163. Gu, goseak batetik, eta bestetik burutik<br />
beatzetara maillatuta gengozan. Ag AL 38s. Batetik nire irakurle guztiak ondo dakielako, ta bestetik nik egingo<br />
neukean baño milla bidar obeto besteren batek zeaztu ditualako. Ag Kr 54. Batetik bakartasuna ta bestetik illak<br />
ikusiak, geituten eben nire urduritasuna. Echta Jos 272. Bai-baitirudi Lauaxetari auxe adirazi nai diozula: I,<br />
batetik berrizale, bestetik bizkaitar. Ldi IL 112. Hizkera aunitzetan batetik gogoa, arima, eta bestetik hats edo<br />
arnasa adierazteko hitzak, jatorri beretik datozela. Mde Pr 333. Batetik, bere adiskide ziñezkoa bezala agertu<br />
nai baitzun, baiñan, bestetik, Mattinek etzun nai Piarres espetxean sar zezatenik. Etxde JJ 128. Gogotan artu<br />
oan, bateti, auzotegi eder ta kristiñautasunean ain zintzo au Andra Mariko parrokiti ain urrin dala, ta besteti<br />
ainbeste gizaldietan Santiago eleixea parroki ixen zala. Akes Ipiñ 14. Batetik arthaldea akulatzea, bertzetik<br />
haren zaintzea otsotarik. Larz Senper 22. Batetik giro kaskar eta / bestetikan berriz illun, / illargirikan eta<br />
izarrik / etzan ikusitzen iñun. Uzt Sas 179. Egiteko aspergarri xamarra, batetik, eta ezin-baztertuzkoa, bestetik.<br />
MEIG I 178.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 85. Arr May 119. Or Tormes 115. Bateti [...] besteti: Añ EL 2 4.<br />
b) Por un lado... por otro (en sdo. espacial). Batak batetik eta besteak bestetik atera ta agertu horduko,<br />
elkarganatzen ziran lasterka etsai amurratu zenbaiten eran. Mb IArg I 253. Negarrez andrea batetik, umeak<br />
bestetik. Cb Eg III 230. Geratuten da bateti kirru garbija, besteti amuluba. Mg PAb 139. Bada berealaxe asi zen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
249
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
jendea biltzen batetik eta bestetik. Goñi 115. Arkaitza batetik, oiana bestetik. Ag G 323.<br />
- BATETIK-BESTETIK. De un lado a otro, por aquí y por allá. "Egun guztian gabilz batetik-bestetik, todo el día<br />
andamos por aquí y por allí" Zam Man 16. Nire billa ibilliko da oianian, batetik bestetik, eta noz-edo-noz<br />
ikusiko dot. Kk Ab II 30.<br />
- BATETIK ETA BESTERA. De un lado a otro, por aquí y por allá. Nabil batetik ta bestera ardi ta auntzak<br />
erosten. Mg PAb 164. Neskatxa ebilli zan batetik ta bestera gauzeen billa. VMg 13.<br />
- BATETIK ETA BESTETIK (batetik eta bertzetik Dv). "D'une parte et de l'autre" Dv. Bai-bai, eztago<br />
burrukarik, batetik eta bestetik, gitxi edo asko, zapartadak ainbanatuten eztireanik. Echta Jos 124.<br />
De aquí y de allá; por aquí y por allá. Berealaxe asi zen jendea biltzen batetik eta bestetik. Goñi 115.<br />
Paktolo-ibai urre-emaillea batetik eta bestetik xurgatu oi dutenak. Berron Kijote 199.<br />
- BAT ETORRI. Coincidir; estar de acuerdo. "Ori gurekin bat dator (V-gip, G-azp-goi, AN-gip), hortan biok bat<br />
gatoz (G-azp)" Gte Erd 201. v. BATERA ETORRI; ados (2). Bere iritzia asko ez ezen, Errege Agripari ere<br />
erakutsi ziola, eta biak bat zetozela. Lard 530. Zein diote, bada, Ni naizala? Bat ez datoz, Apostoluak erantzun<br />
zioten. Batzuek Juan Bauptista, besteak Elias, besteak Jeremias [...] zerala diote. Ib. 405. Eta tzintzilaren<br />
erantzunak egoki zetozenean, bat zetozenean, radiestesilarien berjakintza-petikoan dagoeneko zeuden ezagutzak<br />
agerreraztea baizik ez zuen egiten. Mde Pr 312. Eztabaida latzan, bi lege-gizonak etziran bat etorri. Etxde JJ<br />
177. Aitor ontara ere bat etorri zan azkenik. Zait Plat 134. Ori dala-ta auxe uste dugu, ots, Sokrate ilda gero<br />
idatzi zituela bere elkar-izketak Platonek. Ontan bat datoz geienak. Ib. 11. Ordurarte ain bat zetozen semeak,<br />
politika zikin orrek banatuko zitun bildur. Ataño TxanKan 206. Orobat zion andreak, alakoxe tirria zeukaten<br />
biek [liburu] errugabe aien eriotza ikusteko; baiña apaiza ez zan ortaraiño bat etorri. Berron Kijote 75. Ez da<br />
erraz, laurehun urteren buruan, liburu honen pasarte bakoitzaren zentzuari buruz bat etortzea. MIH 283.<br />
Zeharo bat gatoz kontu honetan. MEIG VII 131.<br />
(Con sociativo). Jiskala [....], Eleazar-ekin bat-etzetorrelako, bere jendearekin bat-batetan sartuta,<br />
Eleazar-en jende geiena ondatu zuen. Lard 541. Piarresekin ezkontzen etzula zuzen jokatu, ezpaitzen bere<br />
senarrarekin ezertan ere bat etortzen. Etxde JJ 139. Ezin bat etorri arekin. Txill Let 86. Mendez mende eldu<br />
zaizkigun agindu moralak, arrazoiaren esanekin bat datozela. Vill Jaink 82. Alaz ere, olerkaria bat dator<br />
mistikuarekin. Gazt MusIx 165. Azkeneko aapaldiak (16gna), Oratiren azkenarekin bat datorrela, alabearrezko<br />
biotz-ikara sartzen digu. Ib. 67. Zu onegia zaitugu, Plazido, ta ni ez nator bat zurekin. Lab SuEm 177. Bat datoz<br />
horretan, hain bat ere, zenbait zaharragorekin. MIH 374. [Puntuazio ezaugarri hauek] esaldi azkenean erabiliko<br />
nituzke, horretan frantsesa hobetsiz, gainerako Europako hizkuntzekin bat datorrenez gero. Ib. 102.<br />
(Con dat.). --Bakoitzari zor zaiona itzul-egitea zuzenbidea dala urliak esan baleza [...], elizake iakintsu<br />
izango, egiarik ezpaitzuen, gaitz egiten ezpaitzaigu agertzen zuzena, inola ere. --Bat natorkizu. Zait Plat 98.<br />
Gazteak kritika-zaleak agertu zaizkigu eta ni ere bat natorkie horretan. MIH 68. Gauza batean bakarrik, gorago<br />
aipatu dudanaz kanpo, natorkio bat. Ib. 395.<br />
- BATEZ. a) (Tras relativo). Soldadu guti zituen S. Franzisko Xabier an arkitzen zen batez. Mb IArg II 288.<br />
Egin dituen milagroen artean ekustekoak dira [...] inditar andre zar baten eskuan gelditu zen batez egiñak. Ib.<br />
309. Eta gerthatu zen, bakharrik othoitzean zen batez, dizipuluak ere harekin zirela. "Cum solus esset orans". Dv<br />
Lc 9, 18 (Leon -n batez; IBe -n batean; Lç, He, Oteiza, Ol, Or, Ker, IBk -la, Brunet -larik). Jesus bazkariz<br />
Bethaniako Simunen baithan zen batez, / Emazteki bat, jakin gabean aitzinatzen ahal zenez, / Sartu zen eta<br />
zirudiela jina sendagailu galdez. Ox 73. Joanes bere senhar berria lanean zuen batez, gizon bat jin zitzaion<br />
[emazteari] etxe-bazterrerat. Lf Murtuts 40. Handik laster, Josep heien alderat heldu zen batez, hitzartu zuten<br />
hiltzeko. Zerb IxtS 25. [Larronde-k] langileak eliza zaharrean obran ari ziren batez, harritu zituen, nihork higi ez<br />
zezaken harri bat berak bizkarrerat altxatuz. Zerb Azk 78. Eri zen batez Venezian, oheko lagun batek etzuena<br />
biziki kexu gau batez senditu. Ardoy SFran 140. Biak gure etxe buruan ginabiltzan batez, gure elizari beha jarri<br />
gintzaizkion. Xa Odol 87.<br />
b) (Tras sociativo). Junto con. v. BATEAN (b), BATERA (b). [Karta] onekiñ batez arkituko dezu papertxo<br />
bat. Moc Damu 35. Enada polit oiekin batez / Saratxo-mendi-gañean / urte-giro au guztiz eder zait / basoko<br />
nere pakean. EA OlBe 16. Nerekin batez pozik ibili / t'amaika bider yolastu itzana. Ib. 105.<br />
- BAT EZ. Ningún. Tr. Documentado desde Dechepare, se encuentra tanto al Norte como al Sur. v. BAT ERE.<br />
Esker hon bat ukhen eztut zuieganik bizian. E 65. Iota bat edo punkutu huts bat ezta Legetik iraganen. Lç Mt<br />
5, 18 (Dv, Ur (V y G), Echn, Or, IBk bat ez; Ol, Leon bat ere ez). Amen bat ez gaituztela uzten errepasuan. EZ<br />
Man I 114. Bada bertze amorio bat ezpaita hain noble ez hain eder nola lehena. Tt Onsa 129. Nere gorputz<br />
guzian neke bageko zati bat ez nuela. Mb IArg I 153. Non da [...] mundu guzia salbatzeagatik ere kulpa benial<br />
bat ezin egin ditekean. Cb Eg II 171. Ehün urthetako gizonen izanetzaz papel plama bat ezin bethe ziala. Egiat<br />
190. Egun gozo bat ez darue. Mg PAb 102. Desohore guti bat ezin jasan. Dh 108. Persona honesta bat ezin<br />
egongo da begira. JJMg BasEsc 129. Damnatu batek ez du sekulan kausituko kontsolazionerik. Jaur 123. Lurra<br />
zeruan nausi bat gabe izan ditekelako. Hb Egia 10. Ditxa bat ez dit opa / fortuna zekenak. Bil 76. Jaun<br />
Sakramentatua ekar degikedan apaiz bat ez daukat! Arr GB 78. Halere oihu bat ez zuen egin Iñaziok. Laph 18.<br />
Zeruan izartxo bat ez da agertuten. AB AmaE 362. Eztago emen adiskide on bat. Ag G 192. Ixtantean botoin bat<br />
ez zaio geldituko ene soinekoari. <strong>Bar</strong>b Sup 25. Ongirik baizik ez egin eta, / hitz bat ez erranik gaizki. Ox 74.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
250
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Kastillan mats-arbol bat / ez det uste danik, / aurten orri aña ardo / kendu diyotenik. Tx B III 131. Letra bat<br />
eztot ezagututen, / Nago bazterren lotsagarri. Enb 165. Egun ontan deus eman bage / etxe bat ez da gelditzen. Or<br />
Eus 175. Ba, alakorik, juezak, andra bati ezin jako deitu. SM Zirik 50. Paper bat ez zigutek arrapatu. Ugalde Iltz<br />
48. Uli bat etzen ageri. JEtchep 103. Sos bat ez diat oraino bazterrera emanik. Larz Iru 80. Edo au baño<br />
politagorik / joku bat ez dagolako. Uzt Sas 325. Hizkuntza batu batek ezin izan dezake eguneroko, kaleko,<br />
baserriko, mendiko ta non-nahiko hizkerak duen bizitasun eta jatortasuna. MEIG IX 49.<br />
v. tbn. Gco I 443. VMg 30. Jaur 158. Zab Gabon 102. Bv AsL 201. HU Zez 33. Etxeg in Muj PAm 20. JE Ber 99.<br />
Ir YKBiz 120. Iratz 23. Zerb Azk 73. Baserri 48.<br />
Ninguno. "Behar orduan batek ez darot laguntza ekharri, dans le besoin, personne ne m'a porté secours" Dv.<br />
Hek gizoner beha balite, elizate bat honik. E 125. Bi parra-xori eztirade dirutxo batetan saltzen? eta hetarik<br />
bat ezta lurrera eroriren, zuen Aita gabe. Lç Mt 10, 29 (Dv, Ip, Ur (V y G), Echn, SalaBN, Or bat ez; He, TB,<br />
Samper, Ol, IBk bat ere ez, Ker bat be ez; Hual bakotxa). Xehe xehe daramatza [hutsak], bat etzaio ahantzten.<br />
EZ Man I 55. Bat ezta zure esku sainduetarik lehenik iragaiten ezten garaziarik hemen behere lurrean emaiten.<br />
Harb 73. Batek etzuen sinhetsi nahi piztu zela. Hb Egia 87. Agiñik bat ez eukan. AB AmaE 233. Bat ez baita<br />
izanen Bretaniako apez guzietan, debeku zoro hoi onhartuko duenik. HU Zez 124. Bizi izan den ondar bortzpasei<br />
urtetarik bat ez du huts egin. JE Bur 156. Bat ez zaio urrikaltzen. <strong>Bar</strong>b Sup 27. Urriskidez urteoro / <strong>bar</strong>ka oi dute<br />
maitaro; / <strong>bar</strong>ka bagerik bat ez daitela / ba du orduko itxaro. Or Eus 184. Zer-nahi gaztain bazen gure haur<br />
denboran: orai bat ez da nihun gehiago ageri. Zerb Azk 33. Jakin amar agindu / eman zituela... / Bat ez degu<br />
betetzen / bear dan bezela. Basarri 153. Bat ez nezake berex, oro ditut maite. Xa Odol 318.<br />
v. tbn. Tt Onsa 68. Xarlem 789. Arch Fab 203. Gy 248. Dv Lab 129. Elsb Fram 86. Ox 72. JAIraz Bizia 123.<br />
- BAT EZARRI. Poner de acuerdo. --Zer da Khiristiaren perfeit izatia? --Gaiza orotan gure boronthatiaren<br />
Jinkuarenareki bat ezartia. CatS 61.<br />
- BATEZ AURREKO. "Bates-éurreko, (fig.) enrevesado. Bateséurrekoa sara su txikitetik" Totor Arr.<br />
- BATEZAZ ERE. v. BATEZ ERE.<br />
- BAT EZ BAT (V, S ap. A; Foix ap. Lh). a) (En oraciones negativas). Ningún; ninguno. "(Vc, Sc), ninguno" A.<br />
Gelditu eztedintzat bekaturen bat ez bat ezkutuan ikutzagarik. Añ EL 2 131. Baina nere aitaren egunetan<br />
pianoa ta ingeles-izkera zer ziran ere ez al zekien bat ez batek nere errian. A Ardi 30. Onelako gauza bat ezbaten<br />
jaun eta jabe gizon bakotxa ezingo ei da izan. Eguzk GizAuz 91. Baltzuko lankide ta arazodunai izan ezik,<br />
langille bat-ez-batek bere lan-garazkiok beste iñori ezpegioz saldu. Ib. 154.<br />
b) "(Hb), au pis aller" Lh.<br />
- BAT-EZ-BATEKO. Neutral. Errekan egozan guztiak talde bi egin zituen, geienbat, targo bitan banandu<br />
ziran, batezbateko edo neutralak guztiz gitxi izanik. Erkiag Arran 140.<br />
- BATEZ BESTE (V, G, AN, S, R-uzt; Foix ap. Lh; batez bertze L-ain, B), BATAZ BESTE (V-gip; bataz bertze<br />
H). Ref.: A (batez); Lrq (bat); Etxba Eib (bataz beste); Elexp Berg (bataz beste). Por término medio,<br />
generalmente. "Por término medio" A DBols. "Bataz bertze, id. bat bertzearekin, syn. bana bertze, on gaizkatuz,<br />
l'un avec dans l'autre, mêlant bon avec mauvais, ensemble" H. "Uno con otro, en término medio" Etxba Eib. v.<br />
BANA BESTE. Bataz beste urtean zenbat Konfesio eta Komunio egin ditudan bitarte orretan. AA I 149. Ardi<br />
bakotxak batez beste ematen daben illeak pisatzen dau iru libra. Izt C 175. Ez da berriz, bataz beste, egunik<br />
igarotzen, mezarik eman gabe. Zab Gabon 109. Orain astean batez beste iru egun ainbestekoak izaten ditut. Sor<br />
<strong>Bar</strong> 56. Egunaro salduten ebezan, batez-beste, eun da berrogei asunbre ezne. Echta Jos 309. Prantzian urtero<br />
bataz-beste eun da ogei milla persona erortzen dira Justiziaren zigorpean. Ayerb EEs 1916, 31. 500'ek batezbeste<br />
urteko 5'na. Ldi IL 118. Laneko orduak bederatzi-amar, batez beste. Eguzk GizAuz 158. Bataz-beste<br />
billatu diteke etxe bakoitzean ektarea bat lur alper. Munita 66. Batez beste urtean lau metro gastaiñe-ol saltzen<br />
eudiela esatea goregiti ibiltea elitzake. Akes Ipiñ 24. Bataz-beste, ogei errialian saldu da gaur bildotsa. Etxba<br />
Eib. Galestarrak, batez beste, harro mintzatzen dira ingelesez, beren hizkuntzaz maiz lotsatzen direlako edo.<br />
MIH 184. <strong>Bar</strong>kakizunago dira batez beste, bekatari badira ere, gazteagoak zaharragook baino. MEIG VII 85.<br />
- BATEZ ERE (G; Lar, Añ, Dv (G), H, A DBols; batez bere V; Añ, Dv (V), H; batez be V-gip), BATETAZ<br />
ERE (A Apend), BATEZAZ ERE. Ref.: A (batez); Elexp Berg (batez be). Sobre todo, en especial. (Se coloca<br />
normalmente delante de la expresión con la que va). "Mayormente", "principalmente", &c. Lar. "Surtout,<br />
principalement, en particulier" H. v. BATIK-BAT, bereziki. Tr. Documentado en textos meridionales desde<br />
mediados del s. XVIII, a partir del s. XIX es de uso gral.; al Norte (además de en algún autor moderno como<br />
Xalbador) sólo lo hemos encontrado en Duhalde. Hallamos un ej. guipuzcoano del s. XX de batezaz ere.<br />
--Zein dira ark eta zuk sinisten dituzutenak? --Fedearen artekoak, batezere Kredoari, Sinisdetari ditxeskanak.<br />
CatBurg 14s. Ta bearbada noiz edo berriz obeko da, onelakoak usatzea, Euskerakoak baño: batezere Elizgauzetan.<br />
Lar, carta a Mb 279. Ango Gizonik andienak, Obispoak ta kardenalak, batezere Belarminok eta<br />
<strong>Bar</strong>oniok Luis Santutzat predikatzen zuten. Cb Just 60. Batez bere onango pekatu geien geien arrastaetan<br />
nabenean. Cb CatV 100. Bai-ta nola-naizko gezur guziak ere, batez ere lagun urkoaren kalteko diranak. Ub 180.<br />
Peleatu bear du garaitzeko tentazio asko, batez ere len bekatari andia izan bada. Mg CC 186. Beraz birritan<br />
errena da, ta igarten jako ibilleran, batez bere aldats-beeran. Mg PAb 177. Gaur ganik artu deboziño bizi<br />
erexegin bat Angeru guztiai, batezbere Angeru Gordetzalleari. Añ EL 1 46. --Non dago gure Jangoikoa? --Leku<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
251
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
guzietan, batez ere Zeruan ta Aldareko Sakramentu Sanduan. Añ CatAN 29. Zer gauza dira batezere deseatu eta<br />
eskatu bear ditugunak? Gco I 413. Eta nola zor zaizkan gauza guzien lenbiziko frutuak, batez ere zor zaizka<br />
amorioarenak. AA III 393. Jesu-Kristok bere misterioetan, batez ere bere pairamenean, aldareko sakramendu<br />
seinduan ta komunione seinduan erakhusten daukun maithagune neurri gabearen gainean. Dh 52. Ainbeste<br />
pena, ta mingarri irago bazituben euren bizi guztian, ta batez bere Jesusen Pasinoian ta erijotzan. fB Ic III 267.<br />
Batezere bear du eleak garbitasun andia, naiz jaten gutxiago eman dakiola. It Dial 46 (Ur batezbere, Dv guzien<br />
gainetik, Ip zernahiden). Zabalduten dira bazter guztijetatik, batez bere Andaluzija ta Estremaduratik. Ur MarIl<br />
21. Batezbere bularreko miñarentzat ta katarruarentzat. Ur Dial 76 (Ir batezere, Dv bereziki, Ip berheziki). Udaberria<br />
zan, eta oraindik otz-egiten zuen, batezere gauetan. Lard 445. Ontzat artzia erozeñek / ez da gauza<br />
segurua, / batez ere baldin bada / baliyo aundiko moneda. Bil 91. Edozeiñ ikasilarik, baña batez ere bere<br />
Lagundikoak, ez dute erraz zeñegan begiak egotzi obeagorik billatuko. Aran SIgn 108. Leku guzietan, batez ere<br />
Zeruan eta Aldareko Sakramentu txit sainduan. Legaz 20. Urtean asko erromerigille etortzen direla auzoerrietatik,<br />
baña batez ere Azenzio egunean. Zab Gabon 109. Beti gerrari katoliko on fedetsuen bat, / Ta batez<br />
bere kantetan noian burruketan. AB AmaE 184. Zeren gogozko nekia ariña izan oi da, gauzak batez ere nai<br />
bezela gertatzen diranian. Bv AsL 156. Panparroi zebillen, batez ere erdaraz mintzatzen zanean. Urruz Urz 32.<br />
Sentiduak, batez ere begiena arret andiaz gordetzea. Arr May 11. Pekatu ilgarria edo mortala egiten dabeenak,<br />
batezbere bada Jaungoikoaren onore eta zorionaren kontra. Itz Azald 84. Iatordurako anka baten gaiñean<br />
ipinten zan ixilura andi bat, gauza ona, batez bere negurako. Ag AL 60.<br />
(s. XX) Baña beragaitik batez be etorri gara gu Bilboraño, bada bestelan ezkiñan gu Durangotik onuntz<br />
igaroko. Ag Kr 192. Etzegoan Iñazio Mari bezelako mutillik, batez ere txanponen batzuk etxera eramaten<br />
bazituan. Ag G 99. Biño nola nexkak egia zela baitzion, eta batez ere nola gauzak beti era berean kontatzen<br />
baitzituen, azkenean zerbait gertatu zela sinistu zuten. Goñi 31s. Urrutiegi degula Elgoientarrok, batez ere<br />
Gazteluko mugan bizi geranok. A Ardi 38. Sasi-landare guztiyak dute / beren moduko arantza, / batezaz ere<br />
udazkenian / gogorra eta zorrotza. Auspoa 95-96, 148. Eskatzen degu lurreko guziaz ta batez ere gutaz<br />
Jaungoikoa ezagutua, maittatua ta serbittua izatea. Inza Azalp 133. Gosea gora yoian, batez bere bi edo iru<br />
egun areetan. Or Tormes 47. Erregerik nitaz maitemindu baledi, batez ere gazte txairoa ba litz. Or Mi 32. Agur<br />
eder bat egiten diet / ementxen dauden danari, / ta batez ere gu juzgatzera / etorri diran jaunari. Tx B 220.<br />
Entzun, ba, entzun, euzkotar orok, / Batez bere gurasoak. Enb 43. Etxakon atsegin izaten gure anaiak belu<br />
etxeratzia, domeketan batez-be. Kk Ab II 53. Lendik be ba-dakigu bakalduna ixakeraz bijotz-berea dana, batez<br />
be andrazkuakaz. Otx 50. Alemanak eta beren gauzak, batez ere izkuntza, yarri ziran "modan". Ldi IL 162.<br />
Gaizkiñak, batez ere sorgiñak, ostiraletan beren batzarrak izan oi dituztela. JMB ELG 79. Leku batetik bestera<br />
bazegon zerbait berextasun itzegiteko eran. Batez ere Galilearrak bazuten alako bere-gisako kutsu bat. Ir YKBiz<br />
479n. Gizartearen eta batez be langilleen eretxiak aldatu daitezan. Eguzk GizAuz 88. Ongi aolkatzen digunari<br />
entzutea, agitz atsegingarri zaigu, batez ere onuragarriak yalgitzen ba-dizkigu. Zait Sof 190. Edozein lur artzen<br />
du; batez ere sendo ta gizen xamarra bada. Munita 72. Gizona sarritan oi da aldakor, batez ere bere asmoak<br />
beroaldi baten ondoren artzen dittunean. Etxde AlosT 66. Jende ttipiak baizik ez ziren Irlandaraz mintzatzen,<br />
batez ere lurginak. Mde Pr 236. Zure arnas saindua biziro tirriatzen asi nintzan, batez ere Paul<br />
apostoluarenean. Or Aitork 180. Ez lizaiokela gaizki beste lagun bat izatea ta batez ere arek zirudian bezelako<br />
mutil gazte ta ariña. Anab Poli 83. Nazka ematen zidan, batez ere, gizartearen zioak, egia utsa zalako. Txill Let<br />
84. Susmoa artu eban, nortzuk izango ete ziran, batez be, lau mutiko izan zirala entzutean. Erkiag Arran 57.<br />
Errietatik eta batez be tabernetatik urrin. SM Zirik 18. Baiña batez be ibiltariekaz zan biotz-bakoa. Bilbao IpuiB<br />
123. Etxean ez dago lasai, / Ta batez ere artzen badio / diru pixkabati usai. Basarri 136. Gora-galea ematen /<br />
didate beti gizonek, / ta batez ere arratsaldean / sakon lo egin ondoren. Arti MaldanB 220. Edozein iakintzasailetan,<br />
eta batez ere, iakintza garaienean, bere burua iakitez iantzirik eta okiturik erakusten zuen gizakumea.<br />
Zait Plat 113. An ziren yendeak beltzen kontra asi zirelakotz zernai erranka, batez ere Kongotarrendako. Izeta<br />
DirG 57. Eiztari fiña zanez, eskopeta eder bat eta batez bere, makilla zoragarri baten jabe zan. Erkiag BatB 22.<br />
Guztia aztertuaz, eta batez ere ongiaren ideia argi osotan jarriaz. Vill Jaink 76. Latindar ta greziar aitorrak,<br />
batez ere Birgili ta Teokrito. Gazt MusIx 164. Esiak ere egin bear dituzu eta abereei eutsi batez ere mastiak<br />
erne-berri daudenean. Ibiñ Virgil 90. "Bai" auek, batez ere Patrixirena, oso ixillik emanak izan omen ziran.<br />
NEtx LBB 122. Idazle aipatua zan jakintza gaietan, batez be Naparroako Kondaira eta Bibliografia ondo<br />
ezagutzen ebazan. Alzola Atalak 105. Etxahunekin ere kantatu izan dugu, batez ere Xuberoan ginabiltzalarik.<br />
Xa Odol 51. Batez ere Urola erreka orretan egin zituan okerrak, ez dira nolanai aztutzekoak. Uzt Sas 159. Oroit<br />
gaitezen beti euskalkiak gero eta gehiago bereizten ari zaigun mugaz, batez ere hiztegi aldetik. MIH 109.<br />
Detxeparek batez ere, baina Oihenartek ere bai, utzi digutena XVI eta XVIIgn mendeetako euskaldunen "Ars<br />
amandi" bezala da. Ib. 245.<br />
v. tbn. (para textos anteriores a 1850) JJMg BasEsc 212. Izt C 210. CatBus 13.<br />
- BATIK BAI. Sin duda. Tontorreko arri txuriak milla xulo ta sorgiñezko biurgune dituzte agerian, ura<br />
biurriakin jolasian egindako lanak baitikbai. Eston Iz 26.<br />
- BATIK-BAT, BATIPAT, BATIK-BAIT (G-goi ap. JMB At), BAITIK-BAT, BAITIPAT. a) "Sobre todo,<br />
especialmente" JMB At. v. BATEZ ERE. Batik bat, azkena aitatu degun oni begiratu nion. Etxeg in Muj PAm<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
252
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
22. Aetxengana dijoaz batik-bat bidaztien begiak. Mok 4. Erromatar gogolantzearen oroigarriak agertu izan<br />
dira, batik-bat Araban, Naparroan eta iparraldeko Euskadin. JMB ELG 100s. Burdin-aldikoak, batik-bait<br />
Hallstatt-aro ezkerozkoak. Ib. 72. Seitatik lautan nai dik Irurtek, / lênengo biak utzirik. / Ezetz Manexek: aietan<br />
baitu, / baitipat, ustebiderik. Or Eus 303. Zelaiez zelai, istillez istil, / denek zuten ezagutzen; / <strong>Bar</strong>neko atakan,<br />
batipat, etzun / eguntto bat utsegiten. Ib. 237. Or daukazute batik bat nere Ama, izadi guziaren Erregiña. Or QA<br />
207. Igoera guruzpidea zan bezala, egoera Kristoren Nekaldi-berritzea izaten zan. Ori, gau-bijilian, baitipat.<br />
SMitx Aranz 137. Rhine irakaslea arduratu zen batipat gertari hortaz. Mde Pr 340. Oso bakan zirelako<br />
gertariok [...]; baita, esparik gabe eta batik bat, beren teoria guzien aurka zirelako. Ib. 314. Atzo, batipat,<br />
"Chaillot"ko Jauregia ezagutzera joan nintzanean, zearo unkituta ibilli nintzan andik. Txill Let 115. Zenbaki,<br />
musika ta neurriarekiko iakinkizunok ipuin-odeietan bilduta agertu zitzaizkigun, Porpiri ta Iamblikuren eragitez,<br />
baitik-bat. Zait Plat 59. Azken tankera au Protagorak landu zuen batik-bat. Ib. 123. Olerki epikoan Homero<br />
miresten dut baitipat. Ditiramboan, Menalipides. Vill Jaink 41. Berez genun asmotsu ta antzelari, baitik-bat<br />
olerki-<strong>bar</strong>rutian. Onaind in Gazt MusIx 146. Homer, Bergili eta Dante, aurreneko biak batik bat. Ibiñ Virgil 22.<br />
Eramaitzazu deabruzko kandela-makil oriek! Eta batik bat, Ana, ez gauzak txukun jarri! Lab SuEm 201.<br />
Bearrezkoenak ikusi-ta beraietaz ornitu zedin; bide-zorroak artzeko agindu zion batik-bat. Berron Kijote 88.<br />
Neroni ere erraza ez delakoan nago [Orixeren <strong>Euskal</strong>dunak], baina ez da erraza, batipat, herri kutsua duen<br />
aldetik. MIH 263. Gero ikusi dut, gerrate ondoan batipat, ez zela hain asmo burugabea. Ib. 366. Merezi luke<br />
ikerlana puntu horietan ere zabaltzea eta batipat sakontzea. MEIG V 107.<br />
b) "Ciertamente, por lo menos (G-azp)" A Apend.<br />
- BATIK-BATEAN (L-ain ap. A; Dv). "Somme toute" Dv. "En igualdad de circunstancias" A. v. HAINBATIK<br />
HAINBATEAN. Hagitzez batik-batean, hobe dela ukhaitea / Sos bakhar bat eskuetan, / Ezen ez hamar<br />
menturan. Gy 83.<br />
- BAT IZAN (Dv, A DBols). a) Estar unidos; estar de acuerdo. "Bethi bat dire gaizkiaren egiteko, ils sont<br />
toujours unis pour le mal" Dv. "Convenir [...]. Los dos convienen en ello, batera datoz biak, biak dira orretan<br />
bat" A DBols. Guziak bat diradenzát, nola hi Aita baitaiz nitan eta ni hitan, hek-ere gutan bat diraden. Lç Io<br />
17, 21 (He, LE, TB, Dv, EvS, Ol, Leon, Or, Ker, IBk, IBe bat izan). --Zer da Elexea? --Kristiñau gustiak bat<br />
izaitea, Kristok eta aren Bikarioak Aita santu Erromakoak goberneetan dabeena. "La congregación". Cap 55s.<br />
Oro karitatiaren oropiluaz bat dira: sendimentü bat die, gaiza bera nahi die, eta gaiza bakhoitz batetan, alkhar<br />
maite die. Mst III 58, 4 (Ip orok bat egiten die). Irla batean sartzen badire leher egin duen untzi bateko gizonak,<br />
haurride oro herrian bat dire hekien erromesiatik atherarazteko. Hb Egia 44. Mende guzietako Aitak bat dire,<br />
errateko Eliza ez ditekela engana. Ib. 113. Ni haietan niz, eta zü nitan; amoregatik oro bat izan ditian, eta<br />
mündiak ezagüt dezan zük igorri naizüla. "Ut sint consummati in unum". EvS Io 17, 23 (Dv batasunean izan<br />
ditezen urthuak). Neure anaiak, bat izan beti / Euskeldun siniskeretan, / Bat izan geure uste, eretxi, / Gogo eta<br />
asmuetan. AB AmaE 14. Katoliku gustijok / Uzkurtzan bat gara; / Erroma... Uzkurtzaren / Aberri bakarra. Enb<br />
206. Geurok bat geran bezela, aiek ere bat ditezan. Ol Io 17, 22. Ongi baizakien angotarrak, meatzeko<br />
langileak eta gudu artan zabiltzanak guziak bat zirela. FIr 137. Zuk neri eman didazun ospea eman diet nik oiei,<br />
bat izan ditezen, gu bat geran bezela. Ir YKBiz 465. Ez Ganboarrik, ez Oñaztarrik, / Zugan danok bat gaituzu!<br />
SMitx Aranz 78. Orain bat gara biok: / adarra ta txortena. Arti MaldanB 232. Guztiok Jaungoikoaren Semearen<br />
sinestez eta ezagueraz bat izatera iritsi arte. IBk Eph 4, 13.<br />
(Con sociativo). Arima debotak bihotz guziaz desiratu behar duela Iesus maitearekin bat izaitea<br />
sakramendu sainduan. "Unionem in Sacramento affectare debet". SP Imit IV 13, tít (Ch bat egiteko). Iainkoaren<br />
maiestatearekin osoki bat izaiteko. SP Phil 33. Maitetarzünez bat egiten girela algarreki, Aita, semia, eta<br />
Espiritü saintia izatez bat diren bezala. Bp II 83. Lehenago Guienako erresumarekin bat zen, baina orai gehiena<br />
Espainiako khoroaren azpiko da. ES 110. Han zure borondatea enearekiñ bat izanen da, eta eztu berzerik<br />
deusere nitaz lekhora desiratuko. Ch III 49, 6. Jangoiko maitagarriarekin bat diranak izan dezaten azken artan<br />
hordu artako komunioz Jesusek onei eman oi dien atseginz hau. Mb IArg I 189. Ene baitan senti dezadan<br />
zurekin bat izateko lehia saindu bat. Brtc 19. Guziok Jesu-Kristo bera aldareko mai santuan errezibitzen degu:<br />
guziok berarekin bat izateko. Gco II 72. Ene baithan sendi dezadan zurekin bat izaiteko lehia saindu bat. MarIl<br />
47. Bertzalde Loiolako eta Zabiereko familiak bethidanik elgarrekin bat ziren. Laph 127. Ederki duk hori,<br />
Mattin: / Hortan bat gaituk hirekin. Ox 48. Eta nerekin bat izan zaite, zure jaun ta jabe naizen onekin. "Que seas<br />
una mesma cosa conmigo". Berron Kijote 123.<br />
(Con el suf. -ago). Elgarrekin ziren oro toki berean, bainan oraino batago ziren izpirituz eta bihotzez<br />
egoitzaz beino. Jaur 197. Bainan harritzeko da zer batasuna den hein batean Elizaren kontra: etziren batago<br />
Fransesak Napoleon enperadore egitean! Hb Egia 148. Nola guziak alkarrekin batago diran, gorputz baten<br />
bizikai edo partiak alkarrekin baño. Arr Orac 111 (ap. DRA). Aizpa banaren mugarik ere ez, / izkuntza batago<br />
dala. "Hay más unidad de lengua". Or Eus 197. Burdiña goria suaz dan baño batago izango da, ba, Jaungoikoa<br />
zoriontsuekaz. I<strong>bar</strong>g Geroko 23 (ap. DRA).<br />
b) (V; Lar, Añ, H). Ser el (lo) mismo. "(Todo es) uno, guzia da bat, oro bat da, ainbat da" Lar. "(Son)<br />
diferentes, eztira bat" Añ. "Se usa muchísimo en locuciones como eztia ta... bat dira, la miel y (esto que hablo)<br />
son iguales, una misma cosa (V)" A EY III 302. Zeren hala zahartzean nola gaztean, arront baitira bat, bethi<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
253
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ere baitira maliziaz eta gaixtakeriaz orobat. Ax 166 (V 112). Ametsa eta gezurra biak bat dira, eta gizona bada<br />
amets bat Profetak erraiten dian bezala, errazu ametsa, gezurra eta gizona hirurak bat direla. Tt Onsa 106.<br />
Orazio au egunoroko ejerzizioan beti bat da. Cb Eg I 32. Beraz bat dira Mezako Sakrifizioa eta Jesu-<br />
Kristok gurutzean eskeñi zuana? Bai, Jauna, bat dira eskeintzen dan gauzaren aldetik, baña ez eskeintzeko eran.<br />
AA I 493. Baina Bizkaiko ta Probinziako piesteetan au ta utsa bat dira. fB Olg 62. Euskararen <strong>bar</strong>ri etzekiten<br />
gizon andi usteko askok, beren obra gogoangarrietan ezarri izan dute Bria, Uria-ren ordean, biak bat dirala<br />
iduriturik. Izt C 18s. Orai urthe bethe alhargundu zena / Eta atzotik hala dena, / Hagitz dire diferentak; / Ez<br />
laite erran haiña bat direla biak. "La différence est grande; on ne croirait jamais / Que ce fût la même personne".<br />
Gy 264. Beraz abereen ogi-burua edo ile-izarra biak bat dira. Dv Lab 245. --Nula Mezako Sakrifiziua eta<br />
Khürütxen gañekua bat dira? --Zeren batian eta bestian ber Biktima ohoreskatia beita, eta ber Apheza<br />
ohorezkazalia. CatS 74. Alabañan gizona eta azpiko zaldia biak bat ziralakoan zegoan. Arr GB 114. Jainkoak<br />
ere ez du eskuaraz bertze izenik Jinko eta Jaun-goiko (gaineko Jaun), bat direnaz geroz. HU Zez 175. Ez da<br />
ajolarik Urtzia eta Ortzia (= iñusteria edo ostotsa), zenbaiten ustez, bat izan arren. JMB ELG 76. Ikusi orduko<br />
igarri dizut norena zeran. Zure arpegia ta Xalbatena bat dira. Etxde JJ 242. Neurri ori ta zenbakia, ordea, bat<br />
dira. Zait Plat 56. Baiña izakiak, zuzenduak daude, bide jakin batean <strong>bar</strong>na abiatuak. Beren jokabidea, ezaguna<br />
da, beti bat izan oi da ta. Vill Jaink 45. Etxetako karidadea ta atariko aizea bat dirala. Lab SuEm 181. Gure<br />
hizkuntzaren egoera ez da bat Gipuzkoan eta Nafarroan. MEIG I 116.<br />
(SP (que cita a Ax)). (Aux. trans.). Tener los mismos. Eztituzte euskaldun guztiek legeak eta azturak bat,<br />
eta ez euskarazko minzatzea ere, zeren erresumak baitituzte diferent. Ax 17 (V 8).<br />
c) "Bat, único, sin par. San Inazio ortan bat da" Gketx Loiola.<br />
- BAT JO. a) "Juntarse, bat yo (AN-larr)" A EY III 307. Izadiak eta Laztanak bat-jo dute edertasunez. Gazt<br />
MusIx 170.<br />
b) "Reducirse a lo mismo, resolverse en lo mismo (Vc, Gc, Lc)" Zait Sof II 149. v. BATERA JO (b).<br />
- BAT-MIÑOT. "(S; Eskual 11-4-1924), continuellement. Eztira joaiten ahal esküz-esküz, bat miñot, frères<br />
Siamois delakoak bezala, [...] continuellement unis comme les frères Siamois" Lh. Harek eztitzen ditu / penak<br />
senarrari, / amodioz daudela / bat-miñot elgarri. Etcham 103. Denak ez badira ere "su-rrealismoari" bat-miñot<br />
lotuak, aspaldiko modatik arras urrun daude. Lf ELit 29s.<br />
- BAT NAHI BAT. "Alguno [...] bat nai bat (V, msOch 109)" A EY III 243. v. BAT EDO BAT.<br />
- BAT ZEIN BAT. "(Vc), cualquiera" A. Arazo au gerorako izten dauanari, bearrezkoak diran iru gauza<br />
orreitatik bat-edo-batek errez uts-emon leio ta bat-zein-batek uts-emotia, gogoaren osasun galtzeko naiko da.<br />
Eguzk LoreIl 43s (ap. DRA).<br />
- BEHIN HASTEKO ETA BAT. v. behin.<br />
- BERE BATEAN, BERE BAT EGIN, BERE BATERA, BERE BATEZ AITZINAGO. v, 1 bere.<br />
- BIZ BATEAN. v. bi.<br />
- EZ BAT ETA EZ BESTE. Ni lo uno ni lo otro. v. supra (1) ejs. de ez bata eta ez bestea, etc. Zer egin bear<br />
degu beraz? Gai oiek erabiltzeari utzi ala gure euskera erdalkeriz eta mordollokeriz bete erriak uler dezan? Ez<br />
bat eta ez beste. Etxde AlosT 11. Orain, berriz, beste aldera goaz: kausa urbillei ajola guztia eman eta Jainkoa<br />
baztertu. Baiña ez bat eta ez beste. Vill Jaink 32.<br />
- EZ BAT ETA EZ BI (G-to, AN-larr). Sin más ni más; sin más preámbulo. "Ez bat eta ez bi agertu zitzaigun, se<br />
nos apareció inopinadamente, sin decir uno ni dos (G-to)" A EY III 305. "Inopinadamente; de buenas a primeras"<br />
Asp Gehi. Arkitu nintzan jaun batekin gau artan etorriya, eta gure etxandriak, ez bat eta ez bi, sartu zuen<br />
nere gelan. Iraola 16. Lengo egunian, ez bat eta ez bi, sartu zait nere lan tokiko gelan emakume bat. Ib. 28. Ez<br />
bat eta ez bi, Allandek galdegiten dio Durundako nagusiari. Etxde JJ 46. Allanderi abagune guzitan menderatu<br />
zitzaion gizona, ez bat eta ez bi bulartu egin zitzaion. Ib. 83. Oso gutxi-etsitzea da ez bat eta ez bi burruka-joko<br />
ontako garaipena zaldun aundiki oien eskuetan uztea. "Sin más ni más". Berron Kijote 85. Eta gero, ez bat eta ez<br />
bi, elkarrengana abiatzen dirala eriosuan. Ib. 147.<br />
Etim. La comparación de bat con bedera 'mismo', 'cada uno', y bederatzi 'nueve', hace pensar que su forma<br />
antigua pudo muy bien ser *bade, reducida a bat en el uso enclítico normal del numeral como artículo<br />
indeterminado.<br />
1 bata. Bata. Oi gañeko batekin bata luze luze bat, txino berdez betia. Iraola 24. Erdi erantzia ta oerako<br />
bata luzea gaiñetik jantzia. NEtx LBB 108. Biedermann-en gela argia piztu ta Babette batan agertzen da. Lab<br />
SuEm 175.<br />
2 bata (V-arr). "Neuk esan diot <strong>bar</strong>ren! pero si yo mismo le he dicho (V-gip, G-azp) [...], etzaitu ikus bata! (Varr),<br />
Neuk esa neuntsen, bata! (V-arr)" Gte Erd 34.<br />
bataera. "Continuidad, unión de las partes del contiuo, plegitxekaren bataera" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
254
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
batagarri. "Unitivo" Lar. Bizitze izpiritualaz mintzo diren liburuetan irakurtu dudanaz, badakusat laster<br />
izanen naizela bizitze argigarriaren bukan, batagarrirat iragatzekotzat. "À l'unitive". Birjin 96.<br />
batagetu. "Desunir" Lar.<br />
batago (Lar, H). "Unidad" Lar.<br />
batagokun. "Tópico, lo que pertenece a determinado lugar" Lar.<br />
bataiagabe. v. BATAIATU GABE.<br />
bataiagia, bateiagia (Lh, Casve). "Baptistère" Casve.<br />
bataiagile, bateatugile. Bautista, persona que bautiza. Ozta abade bateatugilleak, botarik ura geure buruen<br />
gañera, esan eban. Izt Berb II 23.<br />
bataialari. v. bataiari.<br />
bataialeku (Urt), bataioleku (V-gip). "Baptisterium, bathaialekhua" Urt III 256. "Pila bautismal. Elizara<br />
jundakuan, mutikuak eta kuriosidadia betik egoten da olako gazuak ikusteko ta, ze dago ta, ori bataiolekua da"<br />
Elexp Berg. v. bataiategi.<br />
bataiarazi (Lh), bataierazi, batearazi (Lh), bateiaerazi, bateiarazi (Lh), bataiatu erazo. Hacer bautizar. <br />
Haur sorthü berri bere manü pekoak, zortzi egünetan <strong>bar</strong>nen batheia eraziten eztütienak. FPrS 26s. Jentil guziak<br />
batai-erazi zituen Apostol berak. Mb IArg I 364. Bere büria bathearazi üken zien Jordaneko uhaitzian Jandone<br />
Joanne Baptistaz. CatLan 40. Bertatik batai-arazi zituan San Pedrok. Ub 102. Lén baño lén bataiarazi bear da<br />
[aurra] utzigábe sóbra denbóra. LE Matr5 299. Eta gogoz eta menaz jartzen zitzaiozkala igerritzen zienak, bere<br />
ikasleai bataiatu erazotzen ziezten. Lard 375. Jadanik bi haur bathaiaraziak zarozkigun. Prop 1896 (ap. DRA).<br />
Anhitz hobendun dire beraz burhasoak lazo balinbadire haurren bathai-arazteko? CatJauf 105. Siñetsi ta bere<br />
burua bataiarazten duena gaizkatuko da. Ir YKBiz 541. Eta badakigu handik laster beste bi seme gazteenak ere<br />
batearazi zituela. Ardoy SFran 225.<br />
bataiari, bataialari (Urt), batailari. Bautista. "Baptista, bathaiatzaillea, bathaialária" Urt III 256. v.<br />
bataiatzaile. Juan Batailariaren eskutik bataioa artu ondoan. Inza Azalp 123. San Joan bataiariaren jaiotza.<br />
Or MB 980. Iondoni Ioanes Bataiaria bezala lepo egingo ote nauten ere gogoak ematen dit. Or QA 121. San<br />
Yoseperen, Yuan Bataiariaren eta Simeon Xarraren bidez. Ib. 66.<br />
bataiarri (G, AN, L-ain; Aq 568, A DBols), bateiarri (-th- S), batearri (BN, S), bataio-harri (bathaio-a. Dv),<br />
bateo-arri, batai-harri, bataiaharri (SP). Ref.: A; Lh (batearri, batheiarri); Lrq (batheiarri). Pila bautismal.<br />
v. bataiontzi, ponte. Elizara izanian so egik bateiarrira, / Pensa ezak han duiala rezebitu fedia. E 17. Ildézan<br />
galdugábe bataiarriko grázia. LE Matr5 299. Jardiets izadazü, o ene Patrua, batheiarrian hartü nütin eginbiden<br />
ororen arranplitzeko grazia. UskLi (ed. 1804), 217 (ap. DRA). Bathaiharri hartara bil beitetz ospeak, / Berritz<br />
indar har dezan han gure Fedeak. Zby RIEV 1908, 607. --Zer egiten dute bathaioan? --Haurra bathaio-harrian<br />
atxikitzen, eta haren orde debruari ukho egiten. Dih GirLeg (ed. 1897), 82. Bateo arrian (pila bautismal)<br />
abadeak ipiñiriko izena. Ag Kr 28. 1760an sortü zen etxe hartan haur bat, bateiarrian Dominika deitürik izan<br />
zena. Const 15. Bataio-harrirat zeramatelarik, norbeitek ez ote zuen bidean erran. Zerb Azk 72. Frantsesen<br />
Bataio-Harria... Munduak ezagutu duen Bataiatzale handiena hor da "sortu"! Ardoy SFran 97. Batai harrian<br />
hartu urak eta gatzak / ditugu zerurako lenengo urratsak. Xa Odol 346.<br />
bataiategi (Urt (-th-), Hb ap. Lh), bateotegi (Lar), bataiotegi. Baptisterio. "Baptisterium" Urt III 256. <br />
Badirau ere oraindik Azpeitiko Eliza nausiaren bataiotegian bera [San Ignazio] bataiatua izandu zan ponteak.<br />
Aran SIgn 3.<br />
bataiatoki. "Baptisterium, bathaiatókia" Urt III 256. v. bataiategi.<br />
bataiatu (G, L, B; SP, Lar, Añ, VocB, Zam Voc; -th- Urt III 256, Ht VocGr, Lecl, Dv, H), bateatu (Lar, Añ, H,<br />
Zam Voc), batiatu, bateiatu (batheiatü S; Ht VocGr 332, Gèze), bateietu, bataitu, batixatu, bateotu. Ref.: A<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
255
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(bataiatu, batheiatü); Lrq /batheia/, /batheiace/. Tr. La forma bat(h)aiatu es la más extendida; batheiatu se<br />
documenta en Leiçarraga, en los autores suletinos y algunos bajo-navarros (cf. además bateietu en CatUt);<br />
bateatu (o batiatu) es propia de la tradición vizcaína; tbn. la emplean algunos guipuzcoanos como Cardaberaz y<br />
Guerrico, y los salacencos Samper, CatSal y (batiatu) CatSal2; hay además algunos ejs. aislados en textos bajonavarros.<br />
Bataitu, var. usada por Mendiburu, aparece tbn. en AzpPr. Hallamos además batixatu en textos<br />
roncaleses, y bateotu en alguna ocasión en Iturzaeta. En DFrec hay 21 ejs. de bataiatu y 2 de bateatu.<br />
Bautizar; (intrans.) ser bautizado. Eta batheia ahal zaitezkete ni batheiaturen naizen baptismoaz? "Pouvezvous<br />
[..] être baptisés". Lç Mt 20, 22. Baptismoan gauza horiak nezesario diradenaz geroz, nolaz batheiatzen<br />
ditugu haur xipiak? Lç Ins F 3r. Han behin batheiatu izan diradenak eztiradela berriz batheiatu behar. Ib. G 6r.<br />
Batasun bat, zeinetan sartzen baitira bathaiatu izan direnak. Mat 65. Iesu Kristo bataiatu eta transfiguratu<br />
zenean. Ber Trat 17v. Ezkara minzatzen arris eta zures eginik daudenes, baizik Kristio fieles bataiatues. Ber Doc<br />
114r. Baldin bathaiatzen bahaiz, iadanik gurendua / Erromako Elizetan busti zakek burua. EZ Man I 19. Ezen<br />
Iordango ibaian zuk / zinduen bathaiatu. EZ Noel 166. Linboan dauden haurrek, bathaiatu gabe hiltzen direnek,<br />
eztute Iainkoaren begitartea ikhusten. Ax 578 (V 371; cf. infra BATAIATU GABE). Medezina espiritual bat,<br />
bateatu ezkero egiten direan pekatuena. Cap 62. Lehenagoko giristinoak horrela egiten ohi zuten gure<br />
Salbatzaillea bataiatu izan zen urthaburuko egunean. SP Phil 503. Iesus bateiatu zenian. Tt Arima 48. Bateatu<br />
azkero eginiko pekatuak. CatAnz 6. Nork batheia diro? Bp I 60. Haurra bizi edo onsa batheiatü denez düda<br />
denian. Ib. 61.<br />
(s. XVIII) Bathaiatzen zirenek, Espiritu Saindua errezibitu, eta harekin batean izaiten zuten hitzkuntza guztien<br />
aditzeko eta hetaz mintzatzeko dohaina. ES 396. Bathaiatua baizik ez denari behatu behar zaio haur flako bati<br />
bezala. CatLav 227 (V 115). Zeren hark izan baitzuen ohore Jesu-Kristoren bathaiatzeko Jordanean. Ib. 424 (V<br />
201). --Zeña profesatu zeban bataiatzean. Iraz 9. Zertako da ifinia bateoko Sakramentua, edo ezkutapea? --<br />
Kentzeko pekatu jatorrizkoa eta beste edozein, bateatzen dan argan arkitzen dana. CatBurg 34s. Ordukoak dira<br />
San Agustiñen odeiak, gereizeak, utsegiñez arkitu zan ezkerozkoak; ez bataiatu zanetik egiñak eta ikusiak. Lar<br />
SAgust 7. Bataitu zen hau. Mb IArg I 73. Guk dakiguna da S. Franzisko Xabier-ek bere eskuz bataiatu<br />
[corregido sobre bataitu] zituela milletan milla ta berreun mil jentil. Mb IArg II 269. [Jesu Kristo] San Juan<br />
Baptistaren eskutik bateatzen bere fede argiaz ikusi. Cb Eg III 326. Bekatu jatorrizkoa edo Orijinala, eta<br />
bataiatzen danagan arkitzen dan beste edozein <strong>bar</strong>katzeko eta kentzeko. Cb CatG 55. Bateatu ezkero eginiko<br />
pekatuak parketako. Cb CatV 50. Bathaia zaitzadan nahi duzu bada! Zu, ni bathaiatu behar nindukezuna! Lg II<br />
127s. Baldinetariak Jainkoaren semea bazare, bathaiatu zinenean, zerutikako boza batek, Jurdaingo hegian,<br />
adi-arazi zuen bezala. Ib. 130. Batheatia izan delarik. CatLan 5. Berze edozein [bekatu] arkitzen dena bateietzen<br />
den artan. CatUt 66. Artzain beraz gobernatuak, ur beraz bathaiatuak, mahain berean haziak, janhari beraz<br />
bazkatuak. Brtc 206s. Eskatu zion, bataia zezala hura ere. Ub 74. Eta iñor ezin bataiatu diteke, bein baño<br />
geiagotan. Ib. 194.<br />
(s. XIX) Apaiz batek bateatzen badu aurtxoa ardo zuriarekin. Mg CC 176. Asko da batiatuba izatia Zeruban<br />
sartuteko? Mg CO 1. Pekatarien artean, aetatik bat baliz bezela, San Juan Bautistaren eskuz bateatua izateraño.<br />
Gco II 28. Sinestenduéna ta bataiatu déna, izanénda salbo. LE Ong 98v. Nik bataiatzen-dút úres. LE Io 1, 26.<br />
Nik bataiatzen zaitut zu Aitaren, eta Semearen, eta Espiritu Santuaren izenean. AA II 118. Urtean egun bat<br />
bataiatu nintzanean egin zenidan ontarte andiaz oroitzeko. AA III 279. Hori da bada ta holakoa da bathaiatuak<br />
garen guzien modela. Dh 259. Bautismua da batiatuten danaren mesederako. fB Ic III 300. Baña ezin salbau<br />
leite, batiatuten ezpada. JJMg BasEsc 19. Bateatuten dabe umetxu bat. Astar II 5. Parkazeko bekatuen egin<br />
tugunen batiatuz geroz. CatSal2 29. Miliunka baizik ez dire khondatzen harrek batheiatu dituen infidelak. Jaur<br />
388. Nik egiaz bataiatzen zaituztet urarekin. Oteiza Lc 3, 16 (Brunet bataiatzen). Bera bataiatu zan Pontea ondo<br />
gordea arkitzen da. Izt C 458. Eta bereala bataiatu ziran, eta bizitza on eta Jainkoaren txit bildur andikoari ekin<br />
zioten. Lard 482. Biak urera jatsi ziran, eta Felipek bataiatu zuen. Ib. 493. Atzo bathaiatu haurra eta benedikatu<br />
andre gaztea, biharko hilak dire. Hb Egia 154. Zuazte beraz, eta erakats ezazie populu guzier, batheiatzen<br />
dituzielarik aitaren eta semiaren eta Izpiritu Saindiaren izenian. SalabBN Mt 28, 19 (Lç, Ip batheiatu, He, TB,<br />
Dv, Ur, Echn, Leon, Or, IBk, IBe bat(h)aiatu, Samper, Ker bateatu, Ur (V) batiatu, Hual batixatu; Ol ukuzi,<br />
Arriand ugutzau). Ilhabete bakhar batez, hamar mila pagano bathaiatu zituen. Laph 202. Badirau ere oraindik<br />
Azpeitiko Eliza nausiaren bataiotegian bera [San Ignazio] bataiatua izandu zan ponteak. Aran SIgn 3. Eta<br />
gañean dago tallazko iduritxo bat, beatzarekin beerontz siñalatzen duena, diola Euskeraz: "Ementxen batiatuba<br />
naiz". Ib. 3. Debaldekua dala / aur bataiatzia. Xe 401. Amabostgarren egunian izandu zan bataiatua. Bv AsL<br />
24. Gero ikusi det non batiatu nitzan. AB AmaE 283. Zu batiatu ziñuzten pondak izango zuan jarion bat. Apaol<br />
118. Haur bat bathaiatua izan behar zenean. Elsb Fram VI. Saindu bat apostolu harrek berak bathaiatu zukena,<br />
eta bederen harrek ordenatua. Jnn SBi 154. Jordaneko ühaitzian zointan izan beitzen Jondane Johanek<br />
batheiatürik. Ip Hil 186. Giristino bezala bateiatuak badira ere, pagano bilakatuak dira. HU Zez 13. Bathaia<br />
nazak beraz. Prop 1896, 91. Bere jaiotzaz ori / Astiasukua, / San Pedroren elizan / bataitutakua. AzpPr 74. O<br />
zori latza! / bear zan gatza / batiatuteko umea, / ta an izan zan esturea! Azc PB 247. Eliza onetantxe<br />
bateaturikoa. A BeinB 64. Bateatu egizuez Aitearen eta Semearen eta Espiritu Santuaren izenean. Itz Azald 169.<br />
Bateotuak izan ez diranak. Ib. 45 (v. tbn. bateoturiko en la misma pág.).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
256
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(s. XX) Behar-orduan nor nahik bathaia dezake eta behar du bathaiatu. CatJauf 106. Bataietu ondorian iñ<br />
diren bekatuek <strong>bar</strong>katzeko. CatUlz 39. Nere illobak berorrek bataiatu zituan, nere semeak ostera Gerriko zanak.<br />
Ag G 317. Bataiatu ditzazute Aittaren eta Semearen eta Espiritu Santuaren izenean. Inza Azalp 37. Bazabiltzan<br />
gaiaz haur bateiatzen, ezkuntze benedikatzen eta Elizako heltüren erier emaiten. Const 25s. Sortu nintzen<br />
bakotxean, / eta bietan batixatu, / enamoratu iroretan / eta lauretan bordaltu (R). ADonostia GH 1926, 72.<br />
Billabonako pontian bertan / bataiatu zan gizona. Tx B I 29. Jesus Jaunak berak bathaiatu zituen Erreginaren bi<br />
haurrak. <strong>Bar</strong>b Leg 69. Zuk bear ninduzuke ni bataiatu, ta nigana zatoz zu? Ir YKBiz 43. Horra, jaun erretora,<br />
bathaia zaguzu nexka hau: "Goiz-ethorri" emanen diozu izena! Lf Murtuts 54. Bainan berehala erori zen<br />
Jesusen erranerat eta bathaiatu zuen Jordaneko urean. Zerb IxtS 84. Bego; egin beza nai duna, oraiño ez baita<br />
bataiatu. Or Aitork 24. Ipiñen 1881garren urterarte bateaturikoen artean atzenengoa Jeronima Goyoaga ixen<br />
zan. Akes Ipiñ 13. Eta... Nola bataiatuko dugu haurra? Arti Ipuin 60. San Antoneko elizan bataiatu zuten<br />
Bilbon. Osk Kurl 38. Bañan nola lur artan sortu nintzan, eta berara eraman bear bataiatzera. Salav 9. Ez al<br />
zerate kristauak, eta beste guziok bezela bataiatuak? NEtx LBB 57. Aitor dugu harrapatu haur sortu berri<br />
guziak bataiatu nahiko zituela Frantsesek. Ardoy SFran 318s. Galdegin zuten berehala giristino bilakatzea, eta<br />
handik laster bateatu zituen gure Misionestak. Ib. 247s.<br />
v. tbn. El 39. CatB 56. CatLuz 22. CatEliz 469. Arr GB 24. Legaz 38. Lap 317 (V 144). Urruz Zer 60. KIkG 69.<br />
Etxde JJ 135. Bilbao IpuiB 76. MAtx Gazt 102. Xa Odol 346.<br />
Bateatu: Añ EL 2 214. CatSal 53. CatBus 52. KIkV 42.<br />
Bat(h)eiatu: CatLan 40. Xarlem 149. EvS Io 1, 25. CatAe 52. CatS 69.<br />
Batixatu: CatR 53.<br />
Dar nombre. Eskerrak eta laudorioak zuen izenaz bathaiatuak diren elizetan emanen derauzkitzuegu. Harb<br />
402. Khendurik karrika batzueri beren aspaldiko izenak, berriz bathaiatu zituzten deithuz karrika Gambetta.<br />
Elsb Fram 145. Gizartekeriaren izenaz bateatu dogun sozialismua zer dan adierazo baño len. Eguzk GizAuz 30.<br />
Ipuin-<strong>Bar</strong>reka izenagaz bataiatu dot neure liburutxu au. Bilbao IpuiB 9. Hurrengo liburu batean azalduko dizut,<br />
zer dan euskara osotua bataiatu dutan systema berria. Osk Kurl 16. Oraingoan asmatu digute beste tresna bat.<br />
Eta bai bataiatu ere: Evoluzioa, orra. Vill Jaink 51. Ondo deritzat Con fondo de chistu bataiatzea literaturara<br />
ekarri dauan lenengo semea. Alzola Atalak 91. Norma hori, egia esan, Schuchardt-ek erabilia da <strong>Bar</strong>toli-k<br />
baino lehenago, bateiatu gabe, ordea. MIH 390.<br />
Aguar las bebidas. Bigarrena, ardo andiari sagardo gozoa. Irugarrena, bataiatzen dala ardoa urarekin.<br />
AA II 184. Ekartzak pitxar bat, baña urbagetik, oraindik zintzo gaudek, eta gañera, gaur ez dek ardorik<br />
bataiatzeko eguna. Zab Gabon 28. Bataiatzean aurrari izena ematen zaio, ardoari kendu egiten zaio. EEs 1911,<br />
114. Apaiza ez aiz baña alare / bataiatzea gogozko, / Nik edan dedan ur zikin orrek / etzetxeukan ardo asko.<br />
Basarri 125. Kalera eramaten ditugula / arrautza erdi lokatuak, / nolabaiteko jangaiak, eta / esneak bataiatuak.<br />
And AUzta 138.<br />
- BATAIATU BERRI. Nuevo bautizado. Bataiatu berri aiei eman naiez, batez ere Konfirmazioko<br />
Sakramentua. Lard 491. Bataiatu berriek etzioten denborarik uzten ez jateko ez lo egiteko. Ardoy SFran 245.<br />
- BATAIATU GABE. No bautizado. v. bataiatzaka. Bataiatu gabeen errenkurak. EZ Man I 130. Ill dezu<br />
zeure etsaia edo aur bateatugabea bekatua esatltzerren? Mg CC 129. Sein batiatu bagia. Mg CO 188. Zeren<br />
bataiatu gabea ez da Sakramentu au artzeko gai. AA I 538. Bataiatu gabea zaude? Ag G 317. Beraz, guk ere<br />
anai bataia gabea ezagutuko yuagu. Or QA 99. Aurren linboa, bataiagabeen aurtegia. Ib. 53.<br />
- BATAIATU GABEKO. No bautizado. Bataiatu gabekoen gorputzak lurperatzen. JMB ELG 90. Bataia<br />
gabeko aurren egongua. Or QA 94.<br />
bataiatzaile (-th- Urt III 256, Dv; H), bateiazale (-th- S ap. Lrq), bateatzaile (H), bataiatzale, bataiazale,<br />
bataitzalle. Bautista, (el) que bautiza. "Baptista, bathaiatzaillea, bathaialária" Urt III 256. "Celui qui baptise"<br />
Dv. "Bataia-batea-tzaillea, celui-celle qui baptise" H. "Batheiazale, qui baptise" Lrq. v. bataiari; bataialari,<br />
bautista. --Egiten deia askazkünterik batheyian, eta Konfirmazionian? --Bai espiritüalki: haur batheiatiaren<br />
eta batheiazaliaren, egüz aita amen eta egüz aita amen artian. Bp I 63. Bataioan isurtzen du bataiatzalleak ura<br />
aurraren buru-gañera, eta esaten ditu Sakramentuari dagozkan itzak. AA I 21. Misionest bathaiatzaile batzu ere<br />
ethortzen zaizku ikhustera artetarik. Prop 1903, 41. Batzuk diote Juan Bataiatzalea zerala, beste batzuek Elias<br />
zerala. Inza Azalp 49. Juan Bataitzalle Deunari. ArgiD 416. Joan Bataiatzalearen sortzea. Ir YKBiz 1. Egiazko<br />
argia zein dan adieraztera etorria zan Yoan Bataiazalea. Ib. 49. Egun aietan agertu zan Joan Bataiatzaillea<br />
Judeako baso-baztarrean oiuka. Or Mt 3, 1. Yon Bateatzaillea da ori; biztu egin da illen artetik. Ker Mt 14, 2<br />
(Lç Baptistá, TB, HeH, Dv, Ip Baptista, Ur, Echn, Hual Bautista, Leon Batista, Ol Ukuzlea). Juan Bataiatzalle.<br />
EgutAr 1957 (ap. DRA). Frantsesen Bataio-Harria... Munduak ezagutu duen Bataiatzale handiena hor da<br />
"sortu"! Ardoy SFran 97. Ekar iezadazu berehala aspil batetan, Joan Bataiatzailearen burua. IBk Mt 14, 8 (IBe<br />
Bataiatzaile). En DFrec hay 2 ejs. de bataiatzaile y 5 de bataiatzaille.<br />
bataiatzaka, bateatzaka, batiatzako. No bautizado. v. BATAIATU GABE. --Norzuek eoden linboan? --<br />
Sein bateatzakaak. CatAnz 5. --Zein sakramentuk parkatzen ditu bekatuak? --Bautismoak sein Bateatzakei<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 257<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bekatu orijinala, eta andi eginda bateatzen diranai artean egin zituen bekatuak. Ib. 6. Batiatzakuen arteko<br />
matrimonioa. msOñ 236v.<br />
bataiatze. Bautizo. Bathaiatze hori gu garen toki huntan berean egina izan zuan. Prop 1896, 91.<br />
bataiazgarri (B ap. A), bataiasgarri (VocB). Pila bautismal. v. bataiarri.<br />
bataila (Urt II 320; -alla Lar, Añ, VocBN, Gèze; -allea det. Lcc, Lar, Añ), batalia. Batalla, combate. "Arma,<br />
gerla, gudua, batailla, gonbata" Urt II 320. "Bataille" VocBN. La forma det. -ea en Larramendi parece ser<br />
añadida para justificar su etim. (de batzallea). En AxN se explica konbat (201) por batalla. v. gudu. Tr.<br />
Apenas se encuentra en textos del s. XX. En DFrec hay 7 ejs. de bataila y uno de batailla. Eta egin zedin<br />
batailla bat zeruan: Mixele eta haren Aingeruak bataillatzen ziraden dragoinaren kontra. Lç Apoc 12, 7 (Echn<br />
batalla; He, Dv, IBe gudu, TB gonbat, Ur (V y G), Ol guda, Ip güdüka, Ker gudaketa, IBk gudukatze). Batailla<br />
spiritual hunetan persebera ahal dezagun. Lç Ins A 4r. Ni bidaldu nabela batalla eta gerratako jaikoak, zeñari<br />
deretxan Marte. Lazarraga 1153v. Mutil gazte bat, batalla batean zauritu, eta artu zutela preso. Ber Trat 114r.<br />
Hunek plazer duenean, / Hiltzen dire bataillak. Hm 55. Gerla hura pundu hartan izigarri izanen da gizon<br />
bekhatoriari, ezta izanen bat non eztadin ikhara gudu eta batailla hartara jin dadinian. Tt Onsa 141. Arrimatu<br />
zuten bere batailla bere armada Siddimngo zelhaiean hekien kontra. Urt Gen 14, 8. Irabazi zituen berrogei<br />
batall ta ezin kont-al-diña erri murratu ta gaztelu. Mb IArg I 196. Illa gelditu zen lenbiziko batallan beraren<br />
seme etsaia. Ib. 196. Filistienen kontra batailla handi baten mezperan. Egiat 171. Bestela ezteragü hiri /<br />
omajerik eginen / ezpagütük moruak / batailla huntan faboritzen. Xarlem 1152. Josue Israeltarren Ejerzituaren<br />
Buru zala, galdu zuten oek guda edo batalla bat askoren eriotzarekin. Mg CC 122. Galdu eben oneek batalla bat<br />
askoren triskantza ta erijotziaz. Mg CO 175. Batorrek banderak artubaz, ta bestiok bere lagun izan ezkero<br />
ainbeste esetsaldi edo batallatan. Mg PAb 209. Prestatu ziran beste batalla edo auzka gogorragorako. VMg 49.<br />
Baña zer jazo oi da geijeenez? Plaza taberna ta bazterretan arrokerijaak botaten ditubeenak, leleengo<br />
espaldaak erakustia batalla ta okasinoe andijetan. JJMg BasEsc 175. Ain izan zan galgarrija Erromatarrentzat<br />
Canasko guda edo batallia. Astar II XII. Zamariak lasterkatzen direnean bataillarat. TB Apoc 9, 9 (Lç<br />
konbatera, Dv gerlara, Ip güdükara, Ur (G, V), Ol, Ker gudara, IBk e IBe gudura). Arauez ezpeininzan<br />
sofritürik aski, / jin ninzan bataliara, ene etsaieki. Etch 186. Gure asaba maitagarriak irabazi izan zituzten<br />
batalla andi anitzen oroitpengarri. Izt C 50. Asko itzuliren hark berri bazakien: / Are batailletan buztana utzi<br />
zuen. Gy 250. Eta goiz berean jendea berak zuzendu eta prestatu zuen batallarako. Lard 181. Albrageko batalla.<br />
Bil 165. Entzunen tzei gisa berian batallen notiziak eta gerrazko rumoriak. Hual Mt 24, 6 (Samper atakeen<br />
notiziak). Jaungoikoaren babesean añ seguru gaude eraso edo batalla baten erdian nola gure etxean. Arr GB<br />
13. Neskatuen bataila zen / Koleraturikan, / biluak eta pildak / Porroskaturikan. Bordel 173. Jaunak ordea utzi<br />
ta utzi gogorki bere eramakizun ta batalletan. Aran SIgn 26. Aurrera, aurrera, suan jarraitu, ill ala bizi, /<br />
Jaungoikoaren gloria-gaitik batalletan. AB AmaE 187. Pharte hartu baitzuten hamazazpi gudu edo bataila<br />
handitan, eta zazpi ehun ttipiagoetan. Elsb Fram 120. Len bi batalla galdu zituen / ta oraiñ berriz bestia. Tx B I<br />
169 (se refiere a combates de boxeo). Guduari batalla erraiten zaio [pastoraletan]. Lf in Casve SGrazi 13.<br />
- BATAILA EMAN. Dar batalla, combatir. Zein da regea berze rege baten kontra batailla emaitera abiatzen<br />
dena. Lç Lc 14, 31 (He, TB, Dv gerla ema(i)tera(t), Brunet gerra egitera, IBk gudu egitera, IBe gerrara).<br />
Errege Franziakuak eman duiela batailla duke de Umenaren eta espainolen kuntre. (1595). FLV 1993, 449.<br />
Zeruetako nabean / batailla eman zenean, / zuek aurkhitu zineten / Iaunaren faborean. EZ Noel 157.<br />
(Con determinantes). Batailla bat ematera dohan, kanpo handi batean baziñe bezala zure etsaia aiñtziñean.<br />
He Gudu 99. Zer nahi erraiten ahal düzü, / enüzü restatüren, / nun ezterodan Ferragusi / batailla bat emaiten.<br />
Xarlem 493.<br />
- BATAILA ETEN. "Romper batalla, batallea eten" Lcc.<br />
batailari (-alla- Lar). "Batallador" Lar. Iñigo Konde Bizkaiakoa jarri zan On Alonso Batallariaren [=<br />
Alfonso el Batallador] alde. Izt C 282s.<br />
batailari. v. bataiari.<br />
batailatu (Urt III 277; -alla- Lcc, Lar, VocBN, Gèze). Combatir. "Batallar, batalladu" Lcc. "Batuere,<br />
gudukatu, bataillatu, gerla egin" Urt III 277. "Batallar" Lar. "Batalla, batallatu, batailler, se débattre, débattu"<br />
VocBN. "Livrer bataille" Gèze. v. borrokatu, gudukatu. Eztugu deus gaitzik eriden gizon hunetan, baina<br />
baldin spiritu bat edo aingeru bat minzatu bazaió ez gaitezela Iainkoaren kontra batailla. Lç Act 23, 9 (TB<br />
gerla egin, Ker gogor egin). Deabruaren, bekhatuaren eta gure haragiaren guthizién kontra biktoria dukegun<br />
bezala batailla ahal gaitezenzát. Lç Ins B 1r. --Baina hik Elizari atribuitzen draukoan saindutasun hori perfekto<br />
da oraino? --Ez, mundu hunetan bataillatzen deno. Ib. C 7v. Batalla zite azkarki enegatik, eta bortxa itzazü<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
258
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
abere gaixtuak. Mst III 23, 4 (Ch egizu gudu, Echev pelea zazu, Ip güdüka zite, Ol liskartu, Pi burrukatu, Leon<br />
altxa zazu nere alde zure besoa). Eztizü deus egiten. / Khiristiak maite zitizü; / bestalde Sarrasien kuntre / bethi<br />
bataillatzen düzü. Xarlem 1258.<br />
batailatze. Combate. Manamendu haur gomendatzen drauat, Timotheo ene semé, aitzinetik hizaz izan<br />
diraden profezién araura, hezaz bataillatze onez batailla adinzát. Lç 1 Tim 1, 18 (TB gerla, Ol guda, Ker<br />
burruka, IBe borroka, Bibl gudu).<br />
bataile. Bautista, (el) que bautiza. v. bataiatzaile. Eliz batailleak eranzun zuen emanen zizula eskatzen<br />
zenuen bataioa. Mb IArg I 70. Ongi zuk hau ta zure bataileak aldi artan galdegin zizun beste guzia gogoan artu<br />
ezkero. Ib. 70.<br />
batailoi, bataillun (Urt I 424), bataillon, batalloe, bataillu. Batallón. "Agema, batáilluna, [...] kabaleria<br />
bataillúna, infanteria bataillúna" Urt I 424s. Cf. Lar: "Batallón, gerraridia, gerrarien bilguma". Eta haien<br />
büriak / eraman batailluala. Xarlem 1143. Utsetik asita egiñeratu zituen iru batalloi. Izt C 505. Batere kastigu<br />
gabe beste batalloi batean gure serbizioa prestatzea. Zab Gabon 55. Azaltzen da Martzelino mutill koxkorra,<br />
txistuka egun ontan etorri dan batalloien martxa. Sor Gabon 48. Mutikoteri gustija batalloiari bidera urten<br />
yako. Kk Ab I 96. Gipuzkoako bigarren batalloeko konpañian batzuek geunden Lesakan. Urruz Zer 51.<br />
Naparruako amaikagarren batalloian. Ib. 54. Ta batalloi bat bialdu zun Ernialdera mikelete askorekin. Or<br />
SCruz 25. Batalloi lagun batek, ain zuzen, su ta gar / ekin du Donostitik eriosuar. SMitx Aranz 213. Beste<br />
batalloi bat izan zan Albertia gallurrera igo zana. Salav 82. Ez dakit hola beharturikan ala inozentkerian, / beti<br />
bagira bataillon on bat gaudenak presondegian. In Xa Odol 33.<br />
bataio (V-gip, G, L, AN, BN; SP, Urt III 256, Lar, Añ, VocB, Zam Voc; -th- Ht VocGr, Arch VocGr, Lecl, Dv,<br />
H), bateo (V, G; Lar, Añ, H, Zam Voc), batheiu (S; Gèze, Foix ap. Lh), bateu (BN, S), bateio, batio (V-gip),<br />
batixua (det.). Ref.: A (bataio, bateo, batheiü); Lh (bateu); Lrq /batheiü/; Etxba Eib (batiua); Elexp Berg. <br />
Bautismo. "Bataio, bataiua, bautizo" Elexp Berg. "Gutxi erabilia. Bautizo da arrunta" Elexp Berg. La forma<br />
batixe que Azkue da como R-uzt podría ser interpretación errónea de un det. batixia, correspondiente a un tema<br />
nudo batixu. v. bautismo, bautisterio.<br />
Tr. Bat(h)aio es la forma más extendida. Bateo aparece en autores vizcaínos (aunque cf. bataio en Azkue) y<br />
algunos guipuzcoanos como Cardaberaz y Guerrico. En los textos suletinos se encuentra batheiü; batheü en<br />
CatLan y batheio en Salaberry de I<strong>bar</strong>rola, Jauretche, JesBih y MarIl. La forma det. batixua que aparece en<br />
Hualde podría corresponder tanto a un tema batixo como a batixu; en el segundo caso vendría de *batixiua (cf.<br />
ib. 21, 18 goxan, ines. de gox). En DFrec hay 21 ejs. de bataio.<br />
Erran baita lehenbiziko partean ezen Bathaioa dela lehen Sagaramendua. Mat 126s. Edo graziaz bethean<br />
urezko bathaioa. EZ Man I 127. Konsideraturik oraino ene Bataio Sakratuaren egunean hain zori onez eta hain<br />
sainduki eman eta konsekratu izan nintzaiola ene Iainkoari. SP Phil 74. Zure Bathaio eta zure <strong>Bar</strong>ur Sainduaz,<br />
delibra gaitzatzu, Jauna. Gç 52. Bathaioko sakramenduak / Gure gatheak haustean. Ib. 216. Eta Espiritü Saintia<br />
urzo baten moldian hala Jesüs Jaunaren batheyian agertü zelakoz. Bp I 85. Haren orhit eraziteko batheiü<br />
saintian batbederak errezebitü dian graziaz. Ib. 118. Zeren orduko fedea, eta orduko bathaio bera ditu orai ere<br />
gure Eliza Ama sainduak. ES 396. Zer lagun ematen digu bataioak kristioaren biziarendako? El 66. Bathaioak<br />
emaiten dituen obligazioneak. CatLav 16 (V 15). Lenbizikoa, bateoa, bataioa. CatBurg 33. Bitarte artan Espiritu<br />
Santua zebillen uren gañean, santutzen zituela bere ukitzeaz eta birtutez, gero izango genduen bataio santurako.<br />
Lar SAgust 8. Elizak gure Salbatzaillearen Bathaioaren Besta egiten zuen egunean. He Phil 511. Etzigun alfer<br />
egoteko Jangoikoak eman bataioko grazia. Mb IArg I 229. Espiritu Santuaren doai ori bateoko ur garbian<br />
artzen ezpazuen. Cb Just 7s. Zertako da Bataioa? Cb CatG 55. Bateoko Sakramentua zetako egin zan? Cb CatV<br />
49. Jerusalemeko populua osteka zohan entzuterat gizon saindu hura, eta bathaioa errezibitzerat. Lg II 127.<br />
Dugúnak Kristorén fedea batáio sánduan profesátua. LE Ong 98r. Zeren Jinkuari konsekratiak baitira batheiaz.<br />
CatLan 55. Batheüko eta Penitenziako Sakramendien medioz. Ib. 57. Bathaioan egin darokun grazia handia<br />
galtzerat heldu garenean gure faltaz. Brtc 157. Bataio, edo garbiketa onetatik zetorkion San Juani Bautista<br />
izena. Ub 73.<br />
(s. XIX) Guziz saindua, Jesus dibinoa / Heldu da, Joanes, zure oinetarat / Hobendun gisa zure bataioa /<br />
Galdegiterat. Monho 158. Aurtxo txiki bekatua estaldutzeagatik bateo gabe ta amaren sabelean galduak. Mg CC<br />
141. Zerren biar dan ur egijazkua, ta ez begitanduba, batiua ona izango bada. Mg CO 261. Zeure izen<br />
miragarria ifini eusten bateoan. Añ EL 1 10. Bateo Santuan <strong>bar</strong>katzen zakuna. Gco II 3. Etziñan alabaña gai, ta<br />
etzenduan ezaguerarik ere obra onak egiteko bataioa artu zenduanean. AA III 263. Bederatzigarren<br />
zeremonian, bataioa emateko aurrean, galdetu zizun Eliz Ama Santak zere izenez. Ib. 273. Ez naiteke munduaren<br />
alde itzul, nere bathaioko hitzak eta obligazioneak hautsi gabe. Dh 116. Lehenik ene batheian, gero ene<br />
konfesione orotan. UskLi 97. Batheiüko botuen arraberritzia. Ib. 94. Horra batheiüzko Sakramentiaz proküratü<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
259
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
deiztadazün khalitate ezinago gloriusak. UskLiB 102. Erreberri zaitzu zure bathaioko agintzak. MarIl 115.<br />
Batheioaz Jainkoaren haur egin, garbitu gure hutsetarik penitentziako sakramenduaren bidez. Jaur 171s. Sortzez<br />
eta bataioz / Ni naiz luzaidarra. Bordel 101. Zer? Zuk ni bataiatu bear, eta Zu bataio-eske niri zatozkit? Lard<br />
372. Titoren etxera guziak joan zitzaiozkan, eta bataioa artu zuten. Ib. 515. Bainan, bathaioa nahi zuela erran<br />
zionean, urik ez! Hb Egia 22. Aithor ematen diot bathaio bakhar bati, bekhatuen <strong>bar</strong>khamenduentzat denari. Dv<br />
LEd 9. Ikusirik alabaña Fariseoetatik eta Saduzeoetatik asko, zetoztela bere bataiora. Ur Mt 3, 7 (He, TB, Leon<br />
bathaiorat, Dv bathaiora, Echn, Or bataiora, Ip batheyiala, SalabBN batheiorat, Hual batixuara, Ker bateoa<br />
artzera, IBk bataioa hartzera; Ur (V) bautismura, Samper bautismoala, Ol ukuzketara). Guziak Franzizkoren<br />
oinetarat erortzen dire eta bathaioa galdatzen diote. Laph 207. Nik dakidan guzia da Iñazio duela bataioko<br />
izena. Ib. 86 (v. infra BATAIO-IZEN). Bataiotikan artu genduen / Jaungoikoaren graziya. Xe 346. Bataioko<br />
aidagoa. Zab Gabon 78. Gure beharrak khonda ditzagun lehenago bathaioko seinalea bederen berekin<br />
ekhartzen duten gizoneri. Elsb Fram 181. Hura baitan sinhesten eta haren bathaioa hartzen duena, salbatua<br />
izanen da. Lap 324 (V 148). Bena elas! zer egin dira gütan, eta batheiüko grazia eta geroztik ükhen dütügünak?<br />
Ip Hil 35. Bateoko iturrian / bear da fedea, / ta zuk imini zenduan / nigaiti zeurea. Azc PB 99. Eleizara bertara<br />
<strong>bar</strong>riz bataiotik [sartuten gara]. A BGuzur 125. Eta koprian gordeta idukiko du nere bataioko papera. Moc<br />
Damu 9. Bateo edo Garbikera donearen bidez Iaungoikoaren da Eliz-amaren seme egin zan. Ezale 1897, 229a.<br />
(s. XX) Bataiokoak eleizatik irten zutenean. Ag G 71. Zorioneko egun onetan Bataio santuan egindako<br />
agintzak berriztu nai ditut. ArgiDL 134. Juan Batailariaren eskutik bataioa artu ondoan. Inza Azalp 123. Haur<br />
horren bathaioko ageririk ezin ikusi dugu. Ox 189. [Izeba] artxek emanda artua naiz ni / bataiuaren graziya. Tx<br />
B II 21. Egun artantxe eskatu zun bataioa Arlesko uriak. Or Mi 135. Farisauak eta lege-irakasleak berriz<br />
Yainkoaren buruzpidea gutxietsi zuten ta etzuten artu Yoanen bataioa. Ir YKBiz 153. Pierresenean, ain zuzen<br />
ere, / bataio-ondoko oturuntza. Or Eus 207. Zuk ninduzun bataioan besotan atxiki. Iratz 171. Hasian-hasi,<br />
zertako ez egin bathaioko bazkaria? Lf Murtuts 53. Bere aurraren bataio egunerako prestaerak egiten. Etxde<br />
AlosT 18. Landalde erretor zenaren bataiotako liburutik hartua dugu Xabieraren izena. Zerb Azk 32. Jauna bat<br />
bakarra da, bat sinismena, bat bateoa. Ker Eph 4, 5 (Ol ukuzpen bat). Bertan egiten zirean bateo, illeta ta beste<br />
eleizkixun guztiek. Akes Ipiñ 13. Bien umea, ordea, bataioan Martiñen seme agertzen zan. NEtx LBB 35. Emazte<br />
bat ari zen bataio galdez Frantsesi. Ardoy SFran 175. Hori ezeztatzen du bataio indarrak, / hor bilakatzen gare<br />
Jainkoaren haurrak. Xa Odol 347. Gure Jainkuak nai zuelako / ni naiz Arruan sortua, / ta bataioko sakramentua<br />
/ parroki artan artua. Uzt Sas 44.<br />
v. tbn. Harb 24. Mih 6. Añ CatAN 46. CatB 74. CatLuz 7. CatEliz 469. PE 25. Bv AsL 24. Zby RIEV 1908, 206.<br />
Jnn SBi 22. Prop 1896, 91. CatJauf 42. CatUlz 10. KIkG 67. Mattin 43. Bateo: CatOiq 40. CatBus 29. Itz Azald<br />
142.KIkV 84. Batheiu: Xarlem 142. CatS 70. Batheio: JesBih 455. MarIl 117.<br />
(Fig.). --Zer da odolezko bateoa? --Da Jesukristogaitik edo siniste santuagaitik iragoriko martiriyoa. Itz<br />
Azald 129. [Poeta] biek hartu zuten tintazko bataioa Egan gure errebista maiten honetan. MEIG V 134.<br />
(V-arr), bateo (V-m), batego (V-m). "Batego (V-m), visita a la recién parida" A. Onako batzarrak euren<br />
izen egokia dauke: Markiña-aldean batiua, Arratian bataiua, Txorierrin Andra-ikustea, Gipuzkoako erri<br />
batzuetan martopilla. A Ezale 1897, 163b.<br />
- AZERI-BATAIO. v. azeri.<br />
- BATAIOAK EGIN. Celebrar un bautismo con un banquete. "Batiuak eiñ, el banquete que se hacían todos los<br />
"senides" al domingo siguiente de un bautizo; a veces se juntaban hasta los primos segundos inclusive. Ahora va<br />
decayendo" Iz ArOñ.<br />
- BATAIO-HARRI. v. bataiarri.<br />
- BATAIO-AZAL. Apariencia de bautismo. Gizon batai-azala baizik etzuena. Mb IArg I 73.<br />
- BATAIO-ETSAI. "Anabaptista, [...] bathaio etsaia" Urt II 72.<br />
- BATAIO IZEN. Nombre de pila. Miren Izar jarri zioten bataio-izen. NEtx Antz 151.<br />
- BATAIOKO HARRI. Pila bautismal. v. bataiarri. Harizkiri Jaun andere gaztek ukan dute ontsa, andrei<br />
bat, Marie-Madeleine, aitatxi etxekoak eta amatxi Mehainekoak ekarri dutena bathaioko-harrirat. Herr 7-4-<br />
1960, 3.<br />
- BATAIO HOTZ. "Bataio otz (AN-larr), batio otz (V-ple). Llámase así el bautismo cuyo padrino no echa dinero<br />
al volver del templo" A EY III 252.<br />
- BATAIO-UKATZE. Apostasía. Batio-ukatutia, sakrilejijua, luxurija, pornikazinoia ta beste pekatu ezainak<br />
gaiti esan ebeen baixen deungaro. fB Olg 85.<br />
- BIGARREN BATAIO. "Anabaptisma, bigarren bathaioa" Urt II 72.<br />
- BIGARREN BATAIOZALE. "Anabaptista, [...] bigarren bathaiozálea" Urt II 72.<br />
- JAINKO-BATAIOAK. "Jinko-batheiüak (S, Foix), le réveillon de Nöel" Lh.<br />
- UME BATAIOKO. "Ahijado, hijo de pila [...], hume bataiokoa" Lar. v. ALABA PONTEKO, SEME<br />
PONTEKO.<br />
bataio-harri. v. bataiarri.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
260
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bataioleku. v. bataialeku.<br />
bataiontzi, bateontzi. Pila bautismal. Eliza onelakoxe bateontzian kristiñautua izan zen Edelberto. Ezale<br />
1898, 277a.<br />
bataiotegi. v. bataiategi.<br />
bataitu. v. bataiatu.<br />
bataldi, batualdi (Añ). 1. "Sesión, junta en concilio" Añ.<br />
2. "Servicio del carnero a las ovejas" Iz Ulz.<br />
bataldu. Unir(se). Neol. creado por AG en 1897, probablemente de bat y -aldu (v. NeolAG). Buru batan<br />
batzaldu ziran (bataldu ta batu ezarren) Españako koroe edo burestuna ta Bizkaiko Jaunaren poder edo almena.<br />
AG 1497.<br />
batalia. v. bataila.<br />
1 batan (V, G; Mic, Lar Lcq 129, Añ, Hb ap. Lh, Zam Voc), patan (V-arr). Ref.: A (batan, patan); Etxba Eib.<br />
Menta. "Hierba buena" Lar y Añ. "Menta" Añ. "Menta, hierba buena. Hay cuatro clases: a) aizpatan, menta de<br />
peñascales, b) asto-batan, menta de burros, c) batan-urdin, menta azul, d) sapo-batan, menta de sapos (trad.<br />
lit.)" A. "Planta silvestre olorosa, variedad de la menta. Batana, ardi edo arkakotxuen kontrakua dala esaten<br />
dabe" Etxba Eib. Cf. tbn. LzG. Batana, menda ta bedarrak pagetako. Añ MisE 147. Batan-usañez kutxan<br />
dauka, / kutxan dauka gona gorrija. Laux AB 70. Batan-belarraren, ezamilloaren eta kumin-belarraren<br />
amarrenak pagatzen dituzute. Or Mt 23, 23 (He, Dv, Ur, Samper, IBk, IBe menda, Lç, TB, SalabBN, Leon<br />
ment(h)a, Hual, Echn belar on, Ip ahamenta, Ol iñuntzi, Ker aizpatan).<br />
2 batan. "Batán" Lar (que lo hace derivar de vasc. bat o batu).<br />
batanari. "Batanero" Lar.<br />
batandu. "Batanar" Lar.<br />
batanitz (Lar Aizk Lcq 133). "Estaqui, hierba" Lar. v. tbn. Izt C 42 (en una lista de plantas).<br />
bataola. "Tabaola, es del Bacuence bataola, que significa lo mismo, y se compone de ola, oficina, y bata,<br />
batatu, batir, unir" Lar.<br />
bataparrabi (V-m). "Palabra usada en el juego de la pelota. Al perder un tanto entre dos, cuando se juega en<br />
eliminatorias en cuadrillas, sin poder definir claramente a quién le toca perder, siguen jugando los dos con la<br />
condición de retorarse ambos si el sacador les hace tanto" Zubk Ond 223.<br />
batar. 1. "Privativo, propio, singular" Lar. Erregek eziñ iñori emango dio pribilejio edo gallaldi batarrik.<br />
ECons 59.<br />
2. Íntimo. "Privado, privada" Lar.<br />
3. "Solitario, solo, sin compañero" Añ.<br />
(Sust.). "Ermitaño, anacoreta" Añ. Egia au adierazo eutsan angeru batek ermuko batar, bakar edo padar<br />
santu bati. Añ GGero 68. San Gil edo San Egidio batarrari, ermuan bizitzan denporan, basauntza bat zetorkan<br />
jateko orduetan. Añ MisE 74.<br />
4. "Singular" Añ.<br />
batarazi (BN ap. Arch (sg. DRA)), batuerazo, baturazi. 1. Reunir. v. bilerazi. Joko due aingeruak<br />
tronpetaren soñua, alde guzietatik baturaziko ditue illak. Ub 137. Bereala igaro zan Franziara, eta batuerazo<br />
zituen Erresuma andi artan arki-al zitezkean soldaturik oberenak. Izt C 302.<br />
2. batazi (AN-ulz ap. Iz Ulz; A Apend). "Tzerríe batázi, cruzar la cerda" Iz Ulz (s.v. txerri). "Hacer cubrir (de<br />
animales)" A Apend.<br />
3. "(R), hacer que las crías mamen (se dice hablando de ternero). Hablando de corderos y cabritos se dice<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
261
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
erauski. Batarazi ditugu aretxeak (BNc), hemos hecho que los terneros mamen" A. "Batharazi (BN, Lander)"<br />
DRA.<br />
batarazi. v. baterazi.<br />
batari. 1. "Recogedor" Lar.<br />
2. Unión, comunidad. "Universidades, pueblos y <strong>bar</strong>rios unidos, bataria, txalkarra" Lar.<br />
batarkiro. "Privativamente" Lar.<br />
bataro. "Juntamente" Lar.<br />
batarotar. "Periecos, batarotarrak" Lar.<br />
batasake. "Batasakea, juego de tabas (G-goi) (EF 1924-9-10)" DRA.<br />
batasun (V, L-ain, B, BN; SP, Urt I 73, Ht VocGr 438, Lar, Añ, Lecl, VocBN, Gèze, Dv (bat-tasun), H),<br />
batarzun (Arch VocGr, VocBN, Gèze, H), batdasun. Ref.: A; Etxba Eib. Unidad; unión. "Unité, union" SP.<br />
"Accentus [...] boz akordua [....], boz batásuna" Urt I 73. "Union" Ht VocGr 438. "Reconciliation" Ib. 415.<br />
"Batasun, union; on dit aussi batarzun, expression plus juste que le mot batasun" VocBN. "Unidad" Lar y Añ.<br />
"Unión" Añ. "Unité" Lecl, Gèze, H. "Union, alliance, paix" H. "Unidad" A. "Unidad, concordia" Etxba Eib. Cf.<br />
Lrq s.v. bat: "Batarzün, union (néologisme, qui n'a d'existence que dans la littérature pseudo-basque)". v.<br />
bakoiztasun; elkartasun; batze, batuera, batutasun; elkarte, batzar. Tr. Documentado desde Leiçarraga,<br />
es más frecuente al Norte. Las grafías batt- y bat-t- (que hemos regularizado) se encuentran en Materre,<br />
Etcheberri de Ziburu, Belapeyre y fray <strong>Bar</strong>tolomé la primera, y en Duvoisin y Uriarte la segunda. Se encuentra<br />
tbn. un ej. de batdasun en el catecismo de Lavieuxville (frente a batasun mayoritario en este texto). En DFrec<br />
hay 453 ejs. de batasun.<br />
Hala nola koniunkzione eta batasun hunetan, natura dibinoa bere proprietate bera edukiten duelarik. Lç Ins<br />
G 3v. Baina solament azeptatzen eta rezebitzen dugu konkordiaren eta batasunaren entretenitzeko. Ib. 7r. --Nola<br />
aditzen duzu Elizaren batasuna? --Aditzen dut Giristino fidel guztiek fede bat, doktrina bat, eta Sagaramenduen<br />
partaletasun bat baizen eztutela bere artean edukitzen. Mat 67. Aita eternalaren loriatan eta ohoretan, Espiritu<br />
sainduaren batasunean. Harb 64. Eliza sainduari eta Giristino poblu guztiari bakea eta batasuna ardiats<br />
diozozun. EZ Eliç 395. Iakiteko batasuna / Hirurtasunean, / Eta orobat hirurtasun / Hura batasunean. Ib. 130.<br />
Moien harzaz bizi gitezen bake hunian eta egiazko Fede Katolikaren batarzunian. FPrBN 11. Ofrenda ezta<br />
bethea izanen, eta gure artean ezta batasun osorik eginen. SP Imit IV 8, 2. Zurekin espiritu bat egin nadintzat<br />
<strong>bar</strong>reneko batasunaren graziaz. Ib. 16, 3. Elizako batasuna zathitzen dutenen osteak. SP Phil 360. Othoitzten<br />
zaitugu, ardiatsteaz Eliza sainduari, eta giristi-populu gustiei bakea eta batasuna. Gç 148. Adora dezagun<br />
humilki / Esentzia handiena: / Hunek dik hirur Presunetan / Begiratzen batasuna. Ib. 192. --Zertatik da<br />
Sakramentü Ezkonzia? --Jesüs-Kristen eta Elizaren batarzünaren zeñharia delakoz. Bp I 81. Horiek orok zer<br />
egiten die Kristien batarzünian? Bp II 12.<br />
(s. XVIII) Hau duk batasuneko señalea nik ematen dudana ene eta zuen artean. 'Signum foederis'. Urt Gen 9,<br />
12 (Bibl elkargoaren ezaugarria). Haukien artean [entre las lenguas románicas] kausitzen da batasun handiago,<br />
ezen ez Hebreoaren, Grekoaren, Latinaren eta Eskuararen artean. ES 139. Mugakidekin batasunaren<br />
konserbatzeko. Ib. 166. Ezen eziñ daiteke enekiñ gozamenezko amudiorik, eta batasun mistikorik presuna ezpada<br />
lehenago ene ganat osoki uzten. Ch III 37, 4. Giristinoek elkharren artean duten batasun haren figura bat.<br />
CatLav 93 (V 54). Jesus dibinoa ofritzen darotzugu biharko gure iratzartzea, zure atzartasunen eta phizte<br />
Sainduaren ohoretan eta batdasunean. Ib. 14s (V 14). Zeñean bizi zeran ta erregiñatzen dezun Aita<br />
Jainkoarekin, Espiritu Santuaren batasunean. CatBurg 47. Heretikoak, Elizaren Batasuna hausten dutenei<br />
darraizkotenak. He Phil 363. Ez duzunaz geroz begiratu enekin egin duzun batasuna eta ene legea. Lg I 337.<br />
Senar-emazteen arteko batasuna da Jesu-Kristoren ta Eleizaren arteko batasunaren anz-iduri, ta imajiña. Ub<br />
222. Lanaren aitzinean zure lana Jainkoari ofri diozozu Jesusek zure salbatzeko iasan duen nekhearen<br />
batasunean. Brtc 11. Ezi Jinkoa da bakearen Jinkoa ta batarzün güziena. Egiat 224.<br />
(s. XIX) Batasun hortaz geroztik / Espos giristinoentzat / Egin da sakramendu bat. Monho 130. Errege<br />
khalitatian gobernatzen beitüzü Aitareki Ezpiritu-Saintiaren batarzünian. UskLi (ed. 1804), 21 (ap. DRA).<br />
Lotura onek aditzera ematen du, Jesu-Kristok bere Elizarekin duan batasuna. AA I 561s. Maria Santismiaz<br />
dago Jangoikoa, ez bakarrik beste kriaturetan legez, ezpada egote estuagoaz, batasun alkartuagoaz. Añ MisE<br />
126. Eta erreginatzen baituzu Jainko aitarekin Izpiritu seinduaren batasunean mendetako mende guzietan. Dh<br />
80. Ta urratuten dau errijetako bakiaren ta batasunaren lotugarrija, zeindan karidadia. fB Ic II 189. Zeinetan<br />
itxi eban Jesukristok senar emazten batasuna, maitetasuna, askatu ezina ta leijaltasuna. fB Ic III 344.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 262<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
BEmendatu zuen hainbertzetaraino batasun hura dizipuluen artean, non ez baitzuten bihotz bat eta arima bat<br />
baizen. Jaur 197. Bi mula zoazen soiñez-soiñ bidean, / Konpai konpañero batasun onean. Gy 8. Ni hekietan, eta<br />
zu nitan; diren horrela guzizko bathasunean [sic]. HeH Io 17, 23 (He izan daitezentzat perfetki bat egiñak). Zer<br />
bake edo batasun eman diozaket nik?, galdetu zion Napoleonek. Hb Egia 117. Begi, beharri, usna, bephuru,<br />
hortz, mihi, sabel eta hortzak. Batasun handiena dute elkharrekin. Ib. 12. Anziñago arekin egindako batasun edo<br />
elkar-artzea eta egin ziozkan promesak, berriztu nai zituela. Lard 17. Zato, arima saindua, laster egiozu zure<br />
gorphutzari, batasun hestu batean iratxik zakizko. Dv LEd 259. Huna bethiko mendeetan zuekin dudan<br />
batasuneko seinale ematen dudana ene eta zuen artean. Dv Gen 9, 12 (Ur elkartasuna, Bibl elkargo). Fedia<br />
daukien kristiñauen egia eta batasunaren <strong>bar</strong>ru eta erdiya danari. Ur BulaAl 7. Eta erakusten dio egia heiek<br />
elgarrekin duten ahaidegoa eta batasuna. Laph 46. Lege miragarriak, buruzagia eta pekoa batasunik<br />
hertsienean atxikitzen dituztenak. Ib. 182. Fedetik dator batasun ona, / Batasunetik indarra, / Indarrak <strong>bar</strong>riz<br />
beragan dauka / Etsaientzako itzala. AB AmaE 71. Izpiritu Saindua, / zu ere Jainkoa, / Aita Semen batasun /<br />
amodiozkoa, / Bieri zarraizkoten / argi-ta-gozoa. Zby RIEV 1908, 205. Eta Eliza katolikoan xoilki aurkitzen da<br />
bakartasunaren eta batasunaren seinale hau. Lap 343 (V 157). Zure beldür salbagarria hartan azkar ezazü,<br />
bakiarekin eta khiristi honen amoriozko batarzünarekin. Ip Hil 266. Nausi-langilen arteko batasuna. HU Aurp<br />
134. Fedearen lenengo adierazotzalla oneek, bata besteagandik alderatu baño lenago, batasun oso bat imini<br />
gura izanik berbetan bere, egin eben irakatsi labur au. Itz Azald 19.<br />
(s. XX) Ezkontza da Sakramendu bat, senhar-emazte giristinoen arteko batasun zuzena egiten duena. CatJauf<br />
43. Holakoa dut deitzen, nik, gizon eta emaztearen arteko batasun osoa. JE Bur 106. Ez dut ezagutu nehun<br />
halako batasunik nola gizon gazte heien artekoa. StPierre 40. Eliza zaitu zazu, gorde zazu, bere batasunean<br />
iraun dezala. ArgiDL 64. Aurkalariak Elizaren batasunera itzultzea. Inza Azalp 134. Xuri-gorri: badu loreak<br />
batasun / [...] / Xuri-gorriek, hots! bat egin dezagun! Ox 173. Batasun baten alkartzen ziran / Azkatasuna<br />
zaintzeko. Enb 48. O ta a beti oa egiten du, Batasunera bidean gabilzanok legetzat artua dugun arauz. Or Eusk<br />
1930, 314. Ta iraun beza ludian, gizonaren izaerak bai ertierak bear-batasuna autsi-gabetanik, ludia ikusgarri,<br />
ludia ezin-aspergarri dagian ezberdintasun yoriak. Ldi IL 127. Ugazaba ta langilleen arteko eretxi-batasuna<br />
iñoz baño bearragoa izango da. Eguzk GizAuz 142. Ni heietan eta zu nitan, batasun hortan daudela urthurik.<br />
Leon Io 17, 23 (Dv batasunean). Mende benedikatua! Elizan berritz batasuna eta bakea ikusi zuen mendea!<br />
Zerb IxtS 107. Jaunaren manuaren kontrako batasunak egin zituzten inguruetako paganoekin. Ib. 44. Bi sendien<br />
arteko batasun lokarria urra-bidean jarri zen. Etxde JJ 226. Bein aragikerizko batasunean berarekin asi ezkero.<br />
Ib. 116. Euskara idatziaren batasuna. Mde Pr 43. Hizkuntza, lege ohitura eta gizarte ohitura, arraza batasuna,<br />
eta<strong>bar</strong>. Ib. 44. Gure bien batasuna zulo beltz batean ondatuko baita. Mde HaurB 93. Legor, itsaso ta zeruak<br />
egiten eben batasun-batzarraren sorgiña! Erkiag Arran 8. <strong>Euskal</strong>dunon arteko batasun eta laguntasun beroa.<br />
Bilbao IpuiB 209. Arabe-leinukoek Tuniziarekin edo Egiptokin nahi zuten batasuna. Arti Ipuin 46. Idazleak,<br />
Sokraten ahotik, ezagutzen dio amodioari batasun gora baten egiteko dohain edo indar berezia. Lf in Zait Plat<br />
XIX. Eladeko erriaren batasuna, endaz, izkeraz, iaurespidez ta iolasetaz tinkatu zan [...]. Erabateko batasuna,<br />
ordea, Alexander aundiak iritxi zuen. Zait Plat 37. Gaur ba-dakigu bai munduaren kondairak eta bai erri<br />
bakoitzarenak ere batasun bat osatzen dutela. Vill Jaink 172. Agintari liberalak ikusi bearko dabe, azpikoen<br />
indarra ta batasuna. Erkiag BatB 147. Espos hauetan beira sendo maitasuna. Xa Odol 325. Arimen batasuna.<br />
MIH 248. Batasunik baldin bada gure artean gai honetan. Ib. 105. Euskararen batasunaz edo batasunik ezaz<br />
mintzatu beharko dut azkenik. Ib. 376. Aukeratu diren zatiek batasun gutxi ageri dute. MEIG III 47. Norbaitek<br />
galdatu zidan ea zergatik esaten nuen, horren ['unificación'-en] ordez, batasuna. Erantzuna hauxe izan zen:<br />
"'Zer' horri batasuna deitu zaio beti, ongi edo gaizki euskaraz, eta ohiturari nagokio". MEIG VII 44.<br />
v. tbn. Mih 3. JesBih 443. MarIl 32. Legaz 65. Jnn SBi 60. Etcham 120. BEnb NereA 156. Basarri 2. Gand Elorri<br />
211. Osk Kurl 10. Onaind in Gazt MusIx 147.<br />
Unidad, unicidad. "Aitearen" egiteko itzen bitartez, Jaungoikoaren Batasun eta Irutasuna adiarazten<br />
doguz. KIkV 7s (KIkG 4 Batasun eta Irutasuna). Irutasun bakar eta Batasun irukoitz. "Una Trinitas et trina<br />
Unitas". Or Aitork 344.<br />
"Solitude" H.<br />
Asociación, grupo, unión, sociedad. "Clan, kide, batasun" T-L. Eliza bat, erran nahi da, Giristino fidelen<br />
biltzarre bat, konpainia bat, eta batasun bat. Mat 65. Zeren ez baita Saindurik Eliza Ama Sainduaren bilkuian<br />
edo batasunean baizik. CatLav 92 (V 53). Eleiza da Fededun edo Sinisle guzien batzarrea ta batasuna. Ub 143.<br />
Eskolieren artean ziren perestuenekin adixkidetzea, eta heiekin egitea batasun eta bilkhua saindu bat. MarIl 112.<br />
--Nor da Eliza? --Da giristino fiel guzien batasuna, unionea eta iunta. CatEliz 463. Eliza da Fededunen<br />
batasuna, Jesu-Kristok ezarria. CatJauf 64. Yin zen Madridetik eta Ateneo Navarro delako batasunian mintzaldi<br />
eder bat egin zuen aren ohoretan. Zub 34. Han-hemenka arraintzale-batasun batzu badire eginak, uren<br />
zaintzeko eta haziak han eraiteko. Zerb Azk 51. Bozak joan dira. U.R.N. batasun berriak irabazi du partida<br />
Frantzia guzian. Herr 4-12-1958, 1. Eta beste ainhitzen artean, nola ahantz bereziki "Société des Missions<br />
Etrangères" Pariseko batasun haundia? Ardoy SFran 273. Ez ote dugu ikusten zer gertatzen den hiri arteko<br />
elkarte edo batasun berriren bat izendatu behar den bakoitzean? MIH 377.<br />
- BATASUN HARTU. Unirse, mezclarse. Itxikitzen diote bere sortzeari, / Hartzerat utzi gabe batasun nihori.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
263
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Hb Esk 96.<br />
- BATASUNEZKO. De unidad. Egin zuen gabaonitarrekin, yuramentuaren azpian, batasunezko allientzia<br />
bat. Lg I 196. Batasunezko siñismen onaz / Alkarrengana batute. Enb 63. Gogo leialez alkar gartsuki maite izan,<br />
ez dute beste zeregiñik, batasunezko mailla gorengora iritxi diranetik. Onaind in Gazt MusIx 156.<br />
- BATASUNIK EZ. Fala de unidad. Euskararen batasunaz edo batasunik ezaz minzatu beharko dut azkenik,<br />
gogo gaiztoz bada ere. MIH 376. Batasunik ez horrek, hain ederra izanik, geure bizkarren inolaz ezin eraman<br />
dezaketen karga ezartzen digu gainean. Ib. 222.<br />
batasundun. "Bat-tasunduna, socius, allié" Dv.<br />
batasunzale. Partidario de la unidad, de la unificación. E ta a, Batasun-zaleok dakuskunez, eztira idazki<br />
orretan ea. A Eusk 1930, 314. Ona emen zertan bear zukean Elade osoaren beargairik andienak, Platon<br />
batasun-zalearen iritziz. Zait Plat 117. Bereztaileen artean izan dira halere zenbait batasun-zale. Oihenart,<br />
adibidez, eta Peñaflorida. Eta buruen buruenik Larramendi. MEIG IX152.<br />
batata. v. patata.<br />
batatu (Lar). 1. Unir(se). "Unificar", "unir", "juntar" Lar. v. batu. --Nola jatxi zan [Linbora]? --Animaz<br />
Jainkotasunari bataturik. --Eta bere gorputza nola geratu zan? --Jainkotasun berarekin batatua. CatBurg 18s.<br />
Nola jatxi zan [Linbora]? --Kristoren anima Jainkotasunari berari bataturik [escrito sobre berari uniturik edo<br />
bat egiñik, tachado]. Mb IArg I 22. Urak zeramazkien apartatzen gugandik, bi gizon aien gorputz batatuak! Ill<br />
Testim 4.<br />
2. Coger, recoger. "Arrebatar, viene del Bascuence arrez-batu, arrakin batu, batatu, coger, recoger con las<br />
garras, arrapatu" Lar.<br />
bataurke. "Cartapel, escrito y en una plana, como los edictos que se fijan" Lar.<br />
batazi. v. batarazi.<br />
batbe. v. batere.<br />
batbedera (BN, S, R-uzt; SP, Urt I 267, Lecl, VocBN, Gèze, Dv, H), bapedera. Ref.: A; Lh. Tr.<br />
Documentado, desde el s. XVI, en textos septentrionales, baztaneses y alto-navarros (en estos últimos, en la<br />
forma bapedra; bapedera en la elegía de Joan de Amendux, y tbn. en Chourio). A partir de mediados del s. XIX<br />
su uso va disminuyendo, y es poco usado en el XX. Lo emplean tbn. algunos autores occidentales modernos,<br />
como Zaitegi, Villasante o Ibiñagabeitia; tbn. Azurmendi, con un sdo. que se aparta del tradicional.<br />
1. Cada uno. "Chacun" SP, Lecl, VocBN y Gèze. "(Syn. de bakhotxa, mais applicable seulement aux<br />
personnes), chacun, chaque" Dv. "Bat bedera, chacun (chacun pris à part). Bat bederak badaki, chacun sait. Syn.<br />
edozein" H. v. bakoitz (2), norbera.<br />
Batbederak pensa beza arimaren gainian / nola salbaturen duen hura bere finian. E 39. Nigar begi bapederak<br />
bere aldias oroiturik (Pamplona, 1564). TAV 3.1.18. Ezen Iaunak bere Elizari egiten drautzan ungi guziak<br />
diradela fideletarik batbederaren probetxutan eta salbamendutan, zeren guziék baitute komunione elkharrekin.<br />
Lç Ins C 7v. Iakobek hiltzean Iosephen semetarik batbedera benedika zezan. Lç He 11, 21 (TB bi semeak, Dv<br />
aldizka benedikatu zituen Josepen semeak, Ol Yoseren semeak banaka onetsi zitun, IBk Joseren seme bakoitza).<br />
Eta hamabi borthák ziraden hamabi perla, batbederatan bat. Lç Apoc 21, 21 (He bakhotxaren bat, Ip<br />
bakhoitzkal). Bapedrak duela Aingeru bat begiratzen duena. Ber Trat 31r. Bizi deño bortxa bedi halakotz bat<br />
bedera / Konfesioan manatu penaren konplitzera. EZ Man I 121. Bat bederak emozue / zor zaion ohorea. EZ<br />
Noel 114. Eta hetan trabailla arazitzen zituen Faraonek bere azpiko iende hek, seiñalaturik bat bederari, bere<br />
eguneko lana eta sailla. Ax 26 (V 15). Badakizu zer behar zaion batbederari eman, eta zergatik hunek gutiago<br />
horrek geiago duen. SP Imit III 22, 3. Ukhen diala borondate, eta intenzione, ezkillaren soiñuez gure bat<br />
bederaren obligatzeko. Tt Onsa 48. Izanen da liburua, / Non baitaite markhatua / Bat-bederaren kontua. Gç<br />
159. Eta hala bat bederak behar lituke artha handirekin hastetik eritarzun horri erremedioak eman. Mong 593.<br />
Zoñek Jinkoaren miragarriak ohoratzen baitzütien, eta bat bederak bere anzo minzo zirela enzüten zütian. Bp II<br />
72.<br />
(s. XVIII) Eta biek egiñ izan zuten amets bat, batbederak bere ametsa gau batean. Urt Gen 40, 5 (Bibl<br />
bakotxak). Erran nahi du bat-bederak eztuela zer loriatu xoilki bere aitzinekoen eginbide, eta merezimenduetan.<br />
ES 106. Eta horiek guziak gertatzen dire Jainkoaren zuhurtziaren eta iustiziaren ordeñuen arabera, zeiñak<br />
pisatzen baititu batbederaren disposizioneak eta merezimenduak. Ch I 13, 6. Batbedrak uste behar duela<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
264
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
gastiguak hobeki dituela merezi konsolazioneak baiño. Ch III 52, tít. Eta nik bapederari partitzen baitiotzat<br />
argiak merezi duela iuiatzen dudan bezala. Ib. 43, 4. Predikuak beartuzie artu deseo andi bateki izan daitezen<br />
zuen probetxutan, ainola bapedraren bailerduka [='como si hablara para cada uno'] predikazaleak. SermAN 1v.<br />
Orhoit gaitezin bat bedera Jainkoak egin darokun graziaz. CatLav 2 (V 10). Irakurtü dütien gaizen ororen<br />
entzüteko, erran nahi beita batbederaren kontzentziaren ikhertzeko. Mst III 43, 2. Jainkoak etzuen entzun printze<br />
ondikozko haren othoitza, zeren etzen bihotzetik heldu. Orobat da gutarik bat-bederaz. Lg I 273. Jinkoa gu<br />
batbederatarik eztela urrun. AR 75. Manifestatzen diola bapedrak bere k(on)zienzieko sekretu guziak<br />
(Muruzabal, s. XVIII). ETZ 72.<br />
(s. XIX) Gauza horren frogatzeko / Ez dut urrun joan beharko, / Badaki bat bederak. Monho 66. Bat bederak<br />
bere estaduko eginbide edo obligazioetatik [konzienziako billakuntza egiten du]. Añ CatAN 48. Bat-bederak<br />
hautatuko du hobekienik dagokon meditazioneko geia edo sujeta. Dh 52. Haren aintzinean erraiteko Arrosarioa<br />
eta Ama Birjinaren Lithaniak edo bertze zerbeit othoitz, bat bederak bere debozionearen arabera. MarIl 12.<br />
Bekhatüren phenaren pian, batbedera obligatürik da kofesoraren ordren eta penitenzia ükhenen konplitzera.<br />
UskLiB 86. Aborritua naiz, diotza, eta nortaz? / Oroz eta batbederaz. Gy 239. --Zer da examina? --Da bere bat<br />
banak oroitzea edo bat bederak bere aldetik eginala egitea bere bekatuez oroitzeko. CatEliz 470. Bat-bederak<br />
jasanen duen juiamendu berezaz. Dv LEd 189. Nihor ez diteke deskansu. Aitzitik hirrisku handienean liteke bat<br />
bedera. Hb Egia 55. Kondiak eman behar / Ditu bat bederak. Bordel 144. Bat bederak ükheiten dütian graziak,<br />
eta bat bederak egiten dütian obra hunak, baliatzen direla Khorpitz güziari eta Elizaren menbrü orori. CatS 34.<br />
Heldu naiz hiru gauzen / zuei ematera. / Galda zatzue hirur, / berex bat bedera. Zby RIEV 1908, 772. Gutarik<br />
bat-bederak behar duela bizi eta hil, sortzeak eman darozkigun jaidura gaixtoekin. Jnn SBi 171. Huntan orotako<br />
ona ororentzat denaz geroz, bat bederarentzat ere baita. HU Zez 139.<br />
(s. XX) Egun guziez ikusten duelakotz, elhatzen, haztatzen, bat bederak ezagut dezake bere laguna<br />
basherrietan egin ez dezaken bezala. JE Bur 201. Ordu berean, aire fresko gaziño bat hautemaiten dauku batbederari<br />
sudurrak. JE Ber 77. Bakotxak zenbaterañokoa du negurri ori? Bat bederak ezagutu dezake? FIr 174.<br />
Zuzena izaki, errubage ta kutsubage baita, bat-bedera zeatz eta oso dedino. Zait Plat 134. Etekin ori bat bederak<br />
bere gisa entenitzen du, eta emen eztago geiago itzegin bearrik. Vill Jaink 85. Ona emen, alorren bereizkuntzak<br />
aipatzeko tokia: bakoitzaren indarra, kolorea eta bat-bederak berez ekarri dezaken uzta. Ibiñ Virgil 86. Baziren<br />
<strong>Euskal</strong> Herrian ezin konta ahala ipuin [...]. Bat bederak ba omen zuen, gainera, bere forma berezi. MEIG IV 96.<br />
v. tbn. Mat 144. Volt 166. Harb 438. Arg DevB 210. CatLan 24. CatB 64. JesBih 445. CatLuz 32. Lap 397 (V<br />
181).<br />
Cada. Iainkoa[k] nahi duenean, aisia [sic] bat bederatik uria egiten du. "Quand Dieu veut de chaque vent il<br />
pleut". Volt 167. Eliza bat bederak zergatik dü Patron bat? Bp II 133. Bere presenzia real eta korporalaz<br />
Aldareko Sakramendü güziz Seindian, eta bere graziaz eta protekzioniaz bere Elizan eta Giristino batbedera<br />
baitan. CatLan 48.<br />
2. Mismo. Haiek eta gu / ez gaitu / sekula lotuko zorte bat bederaren loturak. Azurm HitzB 64.<br />
batbederazka. Uno a uno. v. bakoizka. Bizkitartean giristinoak batbederazka atheratu ziren. Prop 1880b,<br />
91. Afaldu eta zangoak garbitu ziozkaten, bat bederazka, apostolu guzieri. Zerb IxtS 87.<br />
batdasun. v. batasun.<br />
bateatu. v. bataiatu.<br />
bateatugile. v. bataiagile.<br />
batege. "Desunión" Lar.<br />
bategitu. "Unir, identifier" Lecl. v. BAT EGIN, batu.<br />
batego. v. bataio.<br />
bateio. v. bataio.<br />
batheiu. v. bataio.<br />
batekarorga. "Arcuma, karrosatxóa, orgatxóa, [...] batjasanorga, batekharorga" Urt II 267.<br />
bateko (gral.; SP, Lar, Dv, H, A DBols), batteko. Ref.: A; Iz ArOñ; Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 192. 1.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
265
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"L'as au jeu de cartes" SP. "As, en dados y naipes, bata, batekoa" Lar. "Batekuak balio dittu amaika" Etxba Eib.<br />
"Bateko bastoia (G-azp) [...] bateko ezpata (V-gip, G-azp-goi, AN-gip) [...] bateko urrea (V-arr, G-azp-goi, ANgip,<br />
BN-arb)" Gte Erd 192. Itsasuarrak eman ditu kartak, eta... heldu zaizkote: Errege, zaldun, batteko,<br />
batteko, Piarresi, Errege, xango, batteko, batteko kart'emaileari. <strong>Bar</strong>b Piar I 44. Erregiak eta battekoak, erdiak<br />
eta dobliak badabiltza han oiuka. Zub 22. I aiz, i; bateko ezpata ez, baña, bateko burruntziya. Alz Burr 43. Bai<br />
kartetako "bateko bastua", "bateko kopia" ta orren antzera, ezta? Kk Ab II 155. Mus joaitearen bortxaz,<br />
azkenean gertha ditake, lehen musean aurdiki batteko edo xango baten berriz atxemaitea. Lf Murtuts 16. Kartak<br />
bere ordenamendu naturalean geratzen ziren, bateko urrearekin hasirik eta errege bastoarekin buka. Arti Ipuin<br />
67.<br />
Cf. A EY III 288: "Munduan batekoa, excelente, insuperable; liter.: único en el mundo (V...)". Onelako<br />
gizonak maitiago izaten dodaz, kirol-arazoetan "as" edo bateko izatera eltzen diranak baño, kirola baño lana<br />
lenago dalako ta gorago dagolako. Kk Ab II 189.<br />
2. Singular. --Izenen numeroak edo kontuak zenbat dira? --Bia, singulara edo batekoa, hala-nola rex,<br />
dominus; plurala edo hainitzetakoa, hala-nola reges, domini. ES 361.<br />
3. "(V-ger), mentira gorda. Bateko galantak dakiz bai jaurtiten urliak, fulano sabe endilgar mentiras gordas.<br />
Bateko ederra jaurti deuskuzu, gizona, hombre, nos ha endilgado V. hermosa mentira" A. Bateko ori bota<br />
dozu ba, gizona, ta biribilla bota be! Kk Ab II 10. Ikaratzen dira; batebatek diño ori batekuori amari sartu<br />
daiola. Ib. 33.<br />
"Enormidad (Lander). Zer batekoa! (Id.)" DRA.<br />
4. "(Par dérision) borgne" Dv.<br />
5. "El céntimo, batekoa" (S. Sebastián, 1879)" JFlor.<br />
6. "Meza sartu baino ordu laurden lehenago, Uberan behintzat, jo ohi zen kanpai-hots bakarra. Batekua jo dau<br />
ta guazen bixkor" Elexp Berg.<br />
7. "(V-m), entierro de tercera" A (que no aclara si se usa como adnominal).<br />
batel (V, G; Lcc, IC, Mic, SP, Urt I 70, Lar, Hb ap. Lh), batela. Ref.: A; AEF 1960, 46; Etxba Eib; Holmer<br />
ApuntV. Lancha, bote. "Batel de nave, batela" Lcc. "Esquife, batel andia" IC 442v. "<strong>Bar</strong>co, batela" Mic.<br />
"Acatium, fragata, <strong>bar</strong>kuariña [...] batéla, bateltxúmea, batelttipia, bateltxoa" Urt I 70. "Batel, es voz<br />
bascongada, batela, que significa lo mismo; y viene de bat uno, y dela o dala que es o que haya; porque cada<br />
navío lleva a lo menos uno de esos bateles" Lar. "1.º (V, G), lancha pequeña. 2.º esquife, lancha" A.<br />
"Em<strong>bar</strong>cación" Etxba Eib. "Bote" Holmer ApuntV. v. txalupa, potin. Tr. Documentado desde Leiçarraga; es<br />
más frecuente en textos meridionales. Los únicos ejs. seguros de batela, con -a constitutiva, aparecen en<br />
Lardizabal (cf. tbn. batela zale en Beovide).<br />
Eta marinerak unzitik ihes egin nahiz zabiltzala, batela itsasora erautsirik, alegia hek angurák unzi aitzinetik<br />
hedaturen. Lç Act 27, 30 (TB <strong>bar</strong>khua, Dv xalupa, Ol potiña, Arriand ontziskea, IBk txanela). Ura batelez<br />
iragatean. EZ Man II 123. O saindu obedienta, / Jesus onak deitzean, / batheletik ilkhi ziñen / laster haren<br />
hitzean. EZ Noel 147. Eta abiatu zen berehala oiñez, untzirik eta xaluparik edo batelik gabe, leihorrean izan<br />
bailliz bezala. Ax 132 (V 87). Aldi batez igan zen Jesus, egungo Ebanjelio Santuak dionaz, arranzaleen itsasonzi-batel<br />
edo <strong>bar</strong>ka batera. Mb IArg I 193. Milagro, milagro, ara non datorren gure batela. Mb IArg II 281.<br />
Hango batel guziak / Eragintza saindu hortaz / Egun hautan gaindiz doaz. Monho 52. Biktorius ilustre hura /<br />
Xerkatzez badua, / Ediren dirunez batel edo onzirik / Eruan nahi lukianik / Hurrun bere patriatik.<br />
UskLi 220. Batela itsasora botarik Galeoneko jendearen erdiarekin bera an sartu. Izt C 429. Juan ziran [...] Po<br />
deritxon ibai batera, ta sartu ziran batel baten. Ur MarIl 24. Ur-ertzean bi batela iñor gabe ikusi zituen. Lard<br />
387. Jesus guziakin batela batean sartuta. Ib. 399. Batel txarragaz, baina / betiko modura / aurreti eldu zirean /<br />
bear zan lekura. Azc PB 226.<br />
(s. XX) Zumaiako ondartzan egon bear izan det luzarotxo ibaia pasatzeko (igarotzeko) batelaren zai. Ag Kr<br />
33. "Ama Karmengoak" jaurti eban batel bat uretara. Etcha Jos 263s. Iñoiz-iñoiz itxulipurdiren bat egingo du<br />
batelak, ez da ala? EEs 1920, 124. Arrantzurako oi ziran ontziyak eta gaurko egunez oi direnak oek dira:<br />
treñeroa, txalop aundiya, potiña, batela, plata edo ala, bapore txikia. Elizdo EEs 1925, 213. Kose Mielen batela,<br />
/ txitxarrue ta berdela. Ort Oroig 110. Kai ontako txalupa-jabeak bere batelean ez beza artu. Eguzk RIEV 1927,<br />
430. En<strong>bar</strong>kaziyoz aukera dauka / bapore eta batela. Tx B I 193. Ara or arrai-ontziak, batel txuriak. TAg Y<br />
1933, 22. Ibai-erdijan batela. Laux AB 58. Gau berde aundi aratza. / Illargia. Odei-litsa / aren batel bailitza.<br />
Gand Elorri 100. [Ejitoarrak] uste dute beste munduan ibai bat pasa bear dala, ta orrengatik zegoan batela<br />
jarria. Anab Aprika 91. Kardal artean ondatzen / urliak batela, aren zai aoa / zabalik orra osiña. Gazt MusIx<br />
119. Eta bein batian gertau zan, Niort-ko fraille bi, andrakume batelarixagaz, irurak bakarrik batelian izatia.<br />
Etxba Ibilt 455. Baldin besoak lasatzen baditu, laister eramango du batelak urak <strong>bar</strong>rena amildegira. Ibiñ Virgil<br />
73. Gogoaren batel txikerrak / ur egin zidan. Azurm HitzB 50.<br />
- BATEL-SARI. "(Hb), prix de passage" Lh.<br />
- BATTEL. (Forma con palatalización expresiva). "(AN-gip), chalana, bote muy pequeño y achatado" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
266
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
batelari. Batelero. v. bateltzain. Pentsau eben indarrez biurtzia euren asmora, bildurturik batelarixa<br />
uretara jaurtiko ebela ta. Etxba Ibilt 455.<br />
batelero (Mic). Batelero. "<strong>Bar</strong>quero, batelerua" Mic. v. bateltzain. Esan zion batelero bere adiskidiari<br />
etzeiola esan iñori nun zanik eta biurtu zedilla asteazken santuz. Bv AsL 84.<br />
bateliku, batteliku. Bote, lancha. v. batel. Kontxako erdi parian batelikubak geldi geldi, belardi eder<br />
zabal batian bildotx beltxak bezela. EE 1885, 223. Bateliku batetik, ziyon arrantzale alproja batek. Iraola EEs<br />
1917, 1920 [sic] (ap. DRA). Gixontzean lagunekin zenbat aldiz gan naizen, / Batteliku bat harturik, arrauetan,<br />
dena su. Iratz 111.<br />
bateltxo (Urt I 70), bateltxu. Dim. de batel. "Acatium, batela, bateltxúmea, batelttipia, bateltxóa" Urt I 70. <br />
Aideokaz egon zan, bateltxu baten, estropadea ikusten. Ag Kr 56. Englandarrak gero, joan zirean bateltxo<br />
bateaz "Ama Dontzo"-ra. Echta Jos 146. Nere bateltxuan triste xamar ari nitzan maiz itxas zabalera begiratuaz.<br />
Ill Testim 26.<br />
bateltzain (-lz- Urt Gram 37, Hb ap. Lh). Batelero, conductor de lancha. "Batelier, bateltzaña" Urt Gram 37.<br />
v. batelari, batelero. Neure ordain utzi nien San Piarres nausi, / Batelzain arrantzale zein bainuen ikhusi. EZ<br />
Man I 33.<br />
bateltzale, batelazale. Batelero. v. bateltzain. Laster zabaldu zuan batela zaliak Santuaren miragarrizko<br />
<strong>bar</strong>au<strong>bar</strong>en otsa. Bv AsL 84.<br />
batende. "Cuerpo de ciudad, &c., guziera, batendea" Lar.<br />
batengo. "(Hermanos) carnales, anai batengoak" Lar.<br />
bateo (AN; Dv (AN-mer)), batio (AN-ulz-erro). Ref.: A; A Apend (batio); Iz Ulz (anaye). (Con sociativo). A<br />
la vez, conjuntamente. "Argi-ezkilarekin batio, al toque del alba (AN-erro)" A Apend. "Anaiéki batio, juntamente<br />
con el herm." Iz Ulz. v. BATEAN, BATERA. Tr. Documentado sólo en textos navarros peninsulares. Zer<br />
birtute matendute Sakramentuek graziereki batio? CatUt 220. Zerén sufritus óngi ematendiógun Kristoréki báteo<br />
satisfákzio Jangoikoai zordiogúnas. LE Ong 52r. Eta zortzi egúnen buruán, berriz zeude diszipuloak etxe<strong>bar</strong>nean:<br />
eta aieki báteo Tomas. LE Io 20, 26. Zer birtute emataute sakramentuek grazieiki bateo? CatAe 52<br />
(CatSal 53, CatEliz 469 graziarekin batean, CatR 53 graziareki batian). Badaiteke orduan nerekin batio ari ere<br />
piztu zitzaiola biotzean, euskeraren alderako maitetasuna. FIr 177. Bonaparte zenarekin batio eta gero bera<br />
bakarrik. Ib. 178.<br />
(Sin compl. en sociativo). Biz aski errátea obe dela tellátuan itaxúra, ezi ez emastéki bána etxéan. Ta báteo<br />
subérba deláik, nor bizi arréki? LE Prog 122. Nere gaixto geiegías / nago ni emén penatzén, / baña orrén ón<br />
onegías / náiz batéo gozatzén. LE Kop 157. Goza-daitzen bateo eraikitzen-duéna, ta igitatzen-duéna. LE Io 4,<br />
36. Lasterka zoézi biak báteo. Ib. 20, 4 (Lç elkharrekin, Dv batean, Ol batera).<br />
bateo. v. bataio.<br />
bateotegi. v. bataiategi.<br />
bateraso. v. BATERATSU (s.v. bat).<br />
bateratu (Lar, Añ, Hb ap. Lh, Dv), bataratu (Arch ap. DRA). Unir(se), juntar(se); unificar. "Avenirse" Lar y<br />
Añ. "Unir" Añ. "Réunir, se réunir" Dv. "Horien bateratzeko indar handia behar da, il faut une grande force pour<br />
les réunir" Dv. v. batetaratu, batu. Arima Jangoikoa baitan ondaturik bateratzen da berareki (335). LE-Ir.<br />
Bateratu direnean, lehoiñak patarekiñ, / Kondatzen ditu laur parte xuxen berearekin. Gy 62. Asi zan bideko<br />
despitak banakatu zituen jendeak bateratzeko prestamenak artzen. Lard 202. Irriak, solas gozoak, non dirade<br />
han baizen, / Gaualdera familia denean bateratzen? In Arb Igand 145. Nahiago ote lituzkete gure etsaiarekin<br />
bateratuak ikusi, berak bezala? HU Zez 199. Zelan bateratu zituzan Jesukristok azken orreek? Itz Azald 33.<br />
Elgar ezagutu gabe, maithatu gabe, adinez des<strong>bar</strong>din, neskatxari berak zer zioen nihork galdetu ere gabe,<br />
bateratu ziren. Prop 1911, 39 (ap. DRA). Berezko enantzua (habilidad) eta ikastea bateratu egin bear dira.<br />
Ayerb EEs 1915, 261s. Lendik ona, euskerea bateratuteko lanak leunduaz doiaz. Ormetxe EEs 1917, 37. Bera<br />
baño aurreagokoen esanak bateratuz. Inza Azalp 143. Lizarragaren mutillak eta nereak bateratu ziran. Or<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 267<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
SCruz 117. Senar-emazte biok irizpide bateratu orduko Ameriketara abian ziren. FIr 132. Guziok bateratuko algera<br />
erruki egintza ontarako! Ldi IL 106. Zure naia ala balitz, ari pin gorriaz / batera zazu zeure izena nereaz.<br />
Or Eus 105. Oi Anaiak, gauden kantuz Belokeko gainean / <strong>Euskal</strong>dunak zeruetan bateratuz betiko. Iratz 124.<br />
Nola bateratzen dituzu bi gertarazte oriek? Or QA 156. Elikuak, arean, biltzen eta bateratzen gaitu, askotara<br />
<strong>bar</strong>ratu baikiñan. Or Aitork 278. Aren inguruko neska-mutillak ere lengoekin bateratu ziran. Anab Poli 121. Iru<br />
baso-mueta oneik euko leukien etorrie bateraturik, ikusiko geunkena da. Akes Ipiñ 24. Biotz sendoa duke ta<br />
Jainkoagan nare dirauke gauza guztiak bat zaizkionak, bateratzen dituenak eta batengan ikusten dituenak. Zait<br />
Plat 45. Denek gauza hau bera ginuen mihian: / berriz bateratuko ginela agian. Xa Odol 232. Horra bi bihotz<br />
bateratuak, sakramendua lotgarri. Ib. 289. Inoiz batera bagaitez, bada, huskeriak baino zerbait gehiago galduko<br />
du gure hizkuntzak. MEIG VII 135. Iritziak, noski, ez datoz bat, baina iritzi desberdin horiek ez ditu inongo eta<br />
inolako argitasun berrik bateratuko. MEIG VIII 98. <strong>Euskal</strong> herriaren irudi orokor eta bateratua lortu eta hedatu<br />
behar baitugu. Ib. 107. En DFrec hay 61 ejs.; hay además 14 de bateragile, 14 de baterakoi, 4 de bateratasun,<br />
etc.<br />
- EZIN BATERATUZKO. "Qu'on ne peut réunir à d'autres; fig., inconciliable" Dv.<br />
bateratzaile, baterazaile. (El) que une. Gure bideen baterazaile / lehenik izan da apeza. Mattin 95. En<br />
DFrec hay 6 ejs. de bateratzaile y 3 de bateratzaille.<br />
bateratze. Unión, unificación. Egia da [...] delako unificación goitar hori azaldu daitekeela euskaraz. Aski<br />
genuke, adibidez, batze edota nik neronek usatu izan dudan bateratze. MEIG VII 44s.<br />
batere (G, AN, L, BN, S; Urt, Ht VocGr, VocBN, Dv, H), batre (Sal, R-uzt; H), baterere (H), batrere (R),<br />
bapere (H), bape, batbere (Dv (V)), batbe, batpere. Ref.: A (batere, batre, batrere); Bon-Ond 170. Cf. BAT<br />
ERE.<br />
Tr. Batere es la forma más empleada; batre se encuentra en Leiçarraga, y alternando con batere en Etcheberri<br />
de Ziburu, Haramburu y <strong>Bar</strong>bier. Los vizcaínos (salvo el ms. de Oñate, que emplea batere) utilizan generalmente<br />
bapere, o, desde finales del s. XIX, tbn. su contracción bape; bat bere es poco frecuente, y sólo hallamos algún<br />
ej. de batpere en Iturzaeta (Berb I 226). Hemos encontrado algún ej. de baterere en Lazarraga (frente a 15 de<br />
bapere), en Etcheberri de Ziburu, en Beriain y en la ed. de Iturriaga de LE Urt; Mendigacha emplea<br />
exclusivamente batrere. En cuanto a la grafía, la mayoría escribe batere; escriben sistemáticamente bat ere<br />
Axular, Pouvreau y Mendiburu, y, esporádicamente, otros autores.<br />
1. (Junto a un sintagma nominal con suf. -(r)ik, delante o detrás, en frases negativas). Nada de; ningún. "Eztute<br />
egiten kontzientziarik batere" Urt I 340. "Aucun" Ht VocGr 331. "Nul" Ib. 391. "Pas un, aucun" VocBN. "Batere<br />
ez, id. baterere ez, bapere ez (V), batre (BN, S), aucun, ni un. Batre, bapere, batere, baterere biderik ezta, il n'y<br />
a aucun moyen, aucune voie" H. "Ni uno" A. "Eztaukat bape diruik" Elexp Berg. Tr. Documentado desde<br />
Dechepare; es de uso general (aunque algo más empleado al Norte, y relativamente poco frecuente en textos<br />
vizcaínos).<br />
Badakizu, dolorian partaide niz ni ere, / Eta zure muthatzeko ez ogenik batere. E 157. Batre minik heben<br />
eztuk, lekot ialgi nahia. Ib. 243. Ioanesek eztu signorik batre egin ukhan. Lç Io 10, 41. Deus bere hitzazko<br />
legerik ez gaztigurik ez korrekzionerik ez gidamendurik batre gabe. Lç Adv * 8v. Eztagigula dudarik batre. Lç<br />
Ins B 4r. Pagaetako ezin neike / bapere serbiziorik. Lazarraga 1175v. Zuegaz, <strong>bar</strong>riz, ez eukaen / oi ta bapere<br />
konturik. Ib. 1177r. Eurak biak oi ebilzen / bapere baga lagunik. Ib. 1179r. Piedaderik batere gabe<br />
atormentatzen eta afrentatzen eta injuriatzen zutela ofrezitu zuen bere gorputza. Ber Trat 9r. Ezin agrada<br />
dakioke gauzarik baterere baizik sakrifizioen medios. Ib. 17v. Bañan halako zoririk eztukegu batere, / Ezen<br />
behar dugu egon kharpean bethiere. EZ Man I 114. Nigar xortez eztukete batere probetxurik. Ib. 63. Handik<br />
hara gehiago ezta batre biderik. Ib. 57. Baina ordena hunetakoek bere botua ez konplitua gatik eztute bekhaturik<br />
batere. Harb 448. Usainik hoberena, bat ere usainik ez izaitea da. Ax 414 (V 269). Ezta Iainkoa baithan<br />
ezinezko hitzik batere. Hm 81. Hargatik maiz enganatzen dira eta probetxurik bat ere edo guti baizen<br />
eztakarkete. SP Imit I 3, 4. Zure gisa egin nazazu / Pazient, humil, amulsu, / Bekhaturik batere gabe, / Munduan<br />
bildots dohatsu. Gç 117. Eztute sufrituko lazeriarik batere. Ib. 44. Ezteia sori ordian lanik batere egitia<br />
behinere? Bp I 91. Armarik batere gabe. Ib. 73.<br />
(s. XVIII) Eskuararen mintzaira behar da izan [...] naturalki eta lanoki batere aphaindurarik eta<br />
bernizadurarik gabe. ES 135. Baiñan han damnatuentzat ez da pausurik batere, ez konsolazionerik, ez<br />
deskansurik. Ch I 24, 4. Eta dohakabetasun eta miseria halakorik batere gabe izanen ziren. CatLav 42 (V 29).<br />
Lurperatzen zituela andikan sortu ziraden hereje zital eta herejiya itxusi guziak; batere aien aztarnarik geratu<br />
gabe lur-gañean. Lar SAgust 9. Eta agertzen dugula aire serios bat, famillertasunik eta ergelkeriarik batere,<br />
urhundik ere, ez duena. He Gudu 109. Enian ükhen beste deseñik batere, haren gloria handiaren txerkhatzia, eta<br />
zure salbamentiari bide segür baten erakustia baizik. Mst XVI. Eta al-ere sarzen ziran bat ere beldurrik bage<br />
munduko jakinsu andien erdian. Mb IArg I 344. Baña konfesa zedilla esan, ta gortu, sortu, mututu, ta itzik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
268
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
batere etzuen. Cb Eg II 189. Ez da onezkero esango / gezurrik batere. GavS 34. Beraz lotsaz Konfesiñoak<br />
pekatuak isteko bat bere atxakiarik iñok eztauko? Cb CatV 84. Eta etzuen kharrik batere erakutsi Jainkoaren<br />
loriarentzat. Lg I 253. Mündü huntako huntarzünendako estekürik bathere ez ükeitia. CatLan 162. Ez dezu<br />
egingo Idolorik batere. Ub 26. Kuidatubeardéla txoil guzis bekaturik bateréz egitetík. LE Prog 114.<br />
Geurengánik eztugúla ta ezdezakegúla gauza oník bátere. LE Ong 40v.<br />
(s. XIX) Ez zutela utzi behar / Frantziako lurretan xutik / Zela gazte edo zahar / batere aristokratik. Monho<br />
64. Aita, behar dizügü / aphür bat retiratü, / etsai haien danjerik / bathere eztizügü. Xarlem 299. Beste askok ez<br />
dauko / batbere modurik / jente guztijen aurrian / artzeko ardirik. DurPl 85. Bada txoroa, etzenuen batere batere<br />
bekaturik egin. Mg CC 108. Bapere konturik ez daukeenak, ezpada emon ta emon, artu ta artu, daukeez kontu loi<br />
ta garbituten gatxak. Mg CO 35. Nekerik bapere, ez lauziritxo bere kostako ez jatzue osasuna. Añ LoraS 76.<br />
Jaio ez dedilla igandik sekulan frutarik batere. AA III 357. Zeren ezpaita bekhaturik batere, zeinarentzat<br />
ezpaitiogu Jainkoaren zuzentasunari satisfakzione egin behar. Dh 90. Zer erakutsi deutseezu? Gauza onik bat<br />
bere ez. fB Ic I app. 15. Kastau daben guztiak ez deutsa bapere minik emoten. Ib. 42. Ez diogute bada / batere<br />
bildurrik. Echag 236. Ez genduke nere ustez izango kalterik batere. Izt C 75. Segurak dire [exenplu hek], eta<br />
segi daitezke batere beldurrik gabe. Jaur 373. Batere ez dio egiten Sultanek kasorik. It Fab 254. Gauza oiek, egia<br />
oiek, baterere dudarik gabe gertatuko diran oiek. LE Urt 184 (en el ms. 65r no aparece esta frase). Eztut batere<br />
anaiarik; / Amattok eztu ni baizik. Gy 10. Batere atsekaberik artu gabe. Lard 396. Ekharria ninteke ohorerik<br />
batere ez bihurtzerat. Hb Egia 76. Arbolarik gabe ez du ez gozo, ez mozkin, ez laguntzarik batere. Dv Lab 313.<br />
Diferentzirik batere gabe. Bil 67. Ohe baten erdia eskaintzen diote, eta Iñaziok mainarik batere gabe hartzen du.<br />
Laph 107. Eginbide guzietan lazo, sakramenduetarat lehiarik baterez. Ib. 49. Berthütialatko egin dütügün<br />
khümitiak eta biziuaren kuntreko mehatxiak batere indarrik gabe direla. CatS VIII. Ixiltxorik eta batere<br />
ixkanbillarik gabe esnatu ginduzten sarjentoak. Zab Gabon 54. Ez dot tintarik edo ur baltzik bapere bear. AB<br />
AmaE 166. Lanik baperez, lo eta jolas, / Zukoa naikoa janda. Ib. 207. Ez nuan batere asmorik zueri esateko ikusi<br />
detana. Bv AsL 65. Nola ez baitzuen batere dudarik egiten Zugarramurdiko hauz'apheza ethorriko zela. Elzb<br />
PAd 78. Entzun izan baneutse au Erbestetaar euskera ez-ekijenai, ez eustan batbere penaik emongo. Canala<br />
Jesucristo 6 (ap. DRA). Oihü egin zian Maria Birjinari eta ez zian batere minik hartü. Ip Hil 173. Hobe litake,<br />
miletan hobe ororentzat, batere ez balitz kazetarik. HU Zez 82. Bada au ez da beste gauzarik ezpada denporea<br />
galdu eta arimako onik batbere ez artutea. Itz Azald 144.<br />
(s. XX) Zeuk eztaukazu dirurik bape? Ag Kr 148. Ezeukan enparantzan bapere zeregiñik eta zer ikusirik. Ib.<br />
57. Baia korrengatik eztud axolik batrere. Mdg 129. Badoa lañoki, batere gupidarik gabe. JE Bur 144. Urkirik<br />
bat ere ezta, zugatz guztiak dira pagoak. A Ardi 61. Limburg zelako hiri hortaz ez nuen garbitasunik batere.<br />
StPierre 38. Erromano eta bertze, batere heien kutsurik hartu gabe, oro iragaiterat utzi ditugun bezala<br />
lehenagoko mendeetan. <strong>Bar</strong>b Sup VI. Bere hetarik bat, batre dudarik gabe. Ib. 6. Ari niz egun guziez solasian<br />
xuberotar batekin, biak buruz-buru, batere nekerik gabe. Zub 103. Ez diat batere miñik artu. Or Mi 24. Pulliki<br />
pulliki, harrabotsik batere gabe, sartzen da orduan gan<strong>bar</strong>an. <strong>Bar</strong>b Leg 136. Egiya da ori gero? Izparringi asko<br />
irakurten ditut, eta eztot gomuta olakorik bape. Kk Ab II 133. Gauzak ederki ta mamiz adirazten euskerak<br />
eztiola erderari batere zorrik. Ldi IL 34. Ta bat ere yaukitzekorik ez dut. Zait Sof 49. Iltzera dijoa, ta eztu batere<br />
bildurrik. NEtx Antz 106. Zuaitzik batere ez dagon lur soill eta leorrean. Munita 106. Hauzo herri handietakoeri<br />
batere ez dute zorrik. Zerb Azk 16. Nor ote zen? Bere ohaide edo amorantea, batere ezbairik gabe. Mde Pr 178.<br />
Ez ezan kezkarik ukan batere, beti elkarrekin izanen gaitun bai biok, beti! Mde HaurB 94. Nahas-mahas bat<br />
eiterik batere gabe. Or Aitork 341. Orduak aurrera ta, a zan beroaren larria, bapere aizeputzik bage! Erkiag<br />
Arran 23. Nik beñipein eztut batere arrankurik. Izeta DirG 104. Mandamentu danetan berak pekaturik bape<br />
etzeukala. And AUzta 82. Ango entzuleak, erriko semeak, jende apala dira geienbat [...]. Aundikirik bat bere ez,<br />
egin egiñean. Erkiag BatB 145. Baña ez uste izan, gaztetxo, Jaungoikoak batere arrazoirik gabe eman digula<br />
agindu au. MAtx Gazt 42. Otoitzaldian egiñ oriek oro "bestek eragiñak" balira, kristau zintzoak ez leuke batere<br />
meriturik. Or in Gazt MusIx 46. Behinere bide hortarik baztertu gabe... eta oraiko egunean oraino (batere<br />
espanturik gabe) hatsa ez galdua. Ardoy SFran 12. Baiña batere errietarik egin gabe amaika seme-alaba<br />
azitzen, ez da errez. Uzt Sas 336. Batere etzuen molderik, bainan beti ari zen. Xa Odol 41. Ezin atera bere gaiak<br />
gaurkoek bezain huts, garbi eta aratz, batere, ustez behintzat, erdal kutsurik eta gandurik ere gabe. MIH 251.<br />
v. tbn. Tt Arima 127. Brtc 207. Gco II 75. UskLiB 110. Arch Fab 205. Aran SIgn 36. Elsb Fram 81. Jnn SBi 123.<br />
Ag G 21. CatJauf 113. Ox 128. Ir YKBiz 41. Etxde AlosT 87. Txill Let 115. Arti MaldanB 221. Vill Jaink 16.<br />
Bape: Bilbao IpuiB 75.<br />
(Con tema nominal nudo). Ezteust agaiti anse bapere. Lazarraga (B) 1187rb.<br />
(En oraciones interrogativas y condicionales). Algún. "Bape lotsaik baleuka eleuke ori eingo" Elexp Berg. <br />
Baldin han bakezko semerik batre bada. Lç Lc 10, 6. Horretarik probetxurik batre ethorten zaik? Lç Ins C 2v.<br />
Bat ere gozorik edo zaphorerik edireiten badiozu. Ax 20 (V 11). Othe da munduan bat ere halakorik? Ib. 142 (V<br />
93). Baldin ezpaliz sekulako ifernurik, eta ifernuren beldurtasunik, eztakit lizatekeienz bat ere munduan onik eta<br />
presturik. Ib. 614 (V 395). Orhoit gaitezin hea othe dugun etsairik batere, <strong>bar</strong>kha dezogun hari bihotz onez.<br />
CatLav 333 (V 163). Batere bada haien artian onsa hil denik. Tt Onsa 41. Senhar hunek beraz galdetzen diote /<br />
Ea ikhusi duten / Haren andrearen / Nihon trazarik batere. Gy 191s. Bainan beldur naiz othe den ere Yainkorik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
269
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
batere. Hb Egia 20. Saria beti osorik eman bearra da lanik batere aurkeztu izan ba-da. Ldi IL 97. Mamirik<br />
batere baldin badu film batek. MEIG I 179.<br />
Cualquier. Kantari zen ta dantzari hiriko bertze neskatxa batere baino gehiago. Birjin 250.<br />
(Con tema nominal nudo, acompañado de gabe, gaberik, etc.). Sinhetsteaz segur gare batre gabe aieru, /<br />
Tronuaren aitzinean dagoela Aingeru. EZ Man II 100. Ainbeste infernuan padezitzen daudela, ta ainbeste urte<br />
igaro, ta batere atseden edo alibio gabe. Cb Eg II 130. Eguzkiaren argitasunak kristala baterian bestera irago<br />
oi daben modura, kristala bera len duiñ osorik eta batere kalte bagarik geldiketan dala. msOñ 31r. Onei<br />
erantzuten jakue bapere pena bagarik. fB Olg 186. Eta bere eskua ta laguntasuna eskatutea egun a guztia<br />
bapere bekatu bagarik emoteko. Añ EL 2 90. Bere eginbide hertsier batere bidegabe egin gabe. Gy X. Nola zen<br />
menditarik agertu harmetan, / Beldur batere gabe Araben ostetan. Hb Esk 50. Ostentazio batere gabe / izketan<br />
dute graziya. Xe 168. Bapere lotsa baga eta arro arro, / Erantzun eustanagaz bildurturik nago. AB AmaE 274.<br />
Batbere bildur baga. Itz Azald 98. Egun alaia zan. Zerua, batere odei gabe, osoro urdin zegoan. Ag G 43. Eta<br />
gero, bape bildur <strong>bar</strong>ik, bior baten bizkar-ganian zaragi galanta sartu eben etxera. Kk Ab II 92. Emakume ta<br />
mutikoai, gizonik sendoenak legiken besteko lana egiñazo arren, bape kezka <strong>bar</strong>ik aloger txikiagoa emongo<br />
dautse. Eguzk GizAuz 177. Eta ugaza<strong>bar</strong>i erantzunik erregarrienak bota oi zizkion batere kupida gabe. Etxde JJ<br />
268.<br />
2. (Ht VocGr (-th-), Lecl, Dv). (En función de adverbio, acompañando a verbos, adjetivos, adverbios o<br />
expresiones adverbiales, en frases negativas). Nada. "Bathere, point" Ht VocGr. "Point du tout" Lecl.<br />
"Nullement" Dv. Tr. Menos usado que en la acepción anterior, se encuentra desde Leiçarraga. Baina nik<br />
diotsuet eztezazuen iura batre, ez zeruaz, ezen Iainkoaren tronoa da. "Ne jurez aucunement". Lç Mt 5, 34. Baina<br />
federekin eska dadin, batre dudatzen eztuela. Lç ABC A 1v. Batre konsenti ezpadeza-ere. Lç Ins D 8r. Ene<br />
laztana, eriotzea / sentitzen ez dot bapere. Lazarraga 1144v. Zegaiti nik ezteretxut on zuri bapere baño geiago.<br />
Ib. 1152r. Aoan laztan zaitudaz, baña / gogoan baterere ez. Ib. 1165r. O halaber aire mehe batre ez korrunpitua.<br />
EZ Man I 135. Baterere eztezala azala mesprezia, / Zeren baita fruituaren leial begiraria. Ib. 30. Bañan<br />
hargatik etziren / batere gibelatu, / aitzitik eskua zuten / haurretara hedatu. EZ Noel 76. Dotrina hau [...] athera<br />
dut nihoren erranetara [...] batre behatu gabe. Harb e) 2rs. Etzen bat ere haserretu eta ez arrenkuratu ohoiñen<br />
kontra. Ax 304 (V 203). Biz hala, hal' ezpad' ere, / Etziren-ber zu batere / Larde, gaurgoitik, oinaren / Puntan<br />
bihotza duenaren. 'Pourvu que vous n'ayez désormais aucune crainte de celui qui a son cœur au bout de son<br />
pied'. O Po 44. Eta berriz bihurtuko naizela Iainkoaren miserikordia gana, bat ere berandu eta luzatu gabe. SP<br />
Phil 76 (He 78 berehala eta trikatu ere gabe). Herioa maite dute eta eztira batere haren beldur. Tt Onsa 164.<br />
Eternitate luze hura / Bat ere eztuk laburtzen; / Eternitate oso hura / Garabik eztuk gutitzen. Gç 176. Bere<br />
moduan Bizkaia / bigunago ezta bapere. BBizk 20. Hartakoz Ostia hausten denian, ezta batere hausten Iesüs-<br />
Kristen korpitza, bena bai ogiaren üdüriak. Bp I 71.<br />
(s. XVIII) Ezta bada zer erran, Eskuararen kontra garaitia batere botheretsuago izatu dela. ES 108. Bere<br />
partetik bathere entseiatu eta premiatu gabe. Ib. 106. Bere salbamenduko bidean ez dire batere aintziñatzen. He<br />
Gudu 80. Hanitx gaiza dira, zuñen jakitia arimaren aphür, edo batere ezpeita profeitable. Mst I 2, 2 (Ip arimak<br />
aphür edo batere ezpeitu profeitürik). Eta Judasen geldiera? Ez bat ere obea. Mb IArg I 199. Bada nere konfesio<br />
guziak ez naute ondu bat ere. Ib. 280. Onetan lau ta bost ordu egoten zan, ordu bat bederik batere diberti gabe,<br />
bete artean. Cb Just 37. Hasi ziren tronpeta yotzen eta hautsten bere eltzeak, batzuk bertzeak yorik, batere<br />
aldaratu gabe bere lekhutarik. Lg I 214. Oraingo huntan Akitoselen abisua ez da batere zuhurra. Ib. 314.<br />
Jinkoak etzuen nahi bere egoitza egin behar zuen tenpluba izan zedin batere lizundua. Mih 4. Baña Kristauak<br />
etziran batere bildurtzen. Ub 115.<br />
(s. XX) Konfesaturik ere / Ez dituzte batere / Arimak garbitzen, / Bainan bai tronpatzen. Monho 30. Ezpeiniz<br />
nahi prinzer / bathere fidatü. Xarlem 1013. Ezta batere hun / hari fidatzia. Ib. 1330. Aora edo gogora lenen<br />
etortzen zaiena, batere esaminatu gabe konzienzia. Mg CC 215. Alkarrekin jaten pakean, / Ta ez ziran batere<br />
tximistu. Mg in VMg 104. Batere damutu bage, eta ari largatzeko asmo bage. Gco I 435. Ibilliko dirala batere<br />
aunatu gabe. AA III 583. Eztire batere animatzen haren khartsukiago maithatzerat ta leialkiago zerbitzatzerat.<br />
Dh 225. Ta orregaiti bapere obaak ez dira. fB Olg 155. Jakin ditugunean / zuben naigabeak, / ikaratu ez gaitu /<br />
batere bideak. Echag 43. Saindu batzu munduari batere estekatuak etzirenak. Jaur 202. Or salto, emen salto /<br />
joateko airean, / oñak zikindu gabe / batere bidean. It Fab 169. Batere zapuztu bage ematen du bere garau<br />
baliosoa gogoz. Izt C 151. Bere kortea ere batere ez hobetzen. Gy 188. Ibiltzeko oin hutsik, ez batere huzkur. Hb<br />
Esk 185. Ez ditu argi sobrak batere izitzen. Ib. 201. Josue batere bildurtu gabe ondoratu zitzaion. Lard 111.<br />
Hori etzait batere gaizki. Dv Lab 226. Ez naiz batere burlaz mintzo. Laph 32. Batere durduzatu gabe. Ib. 206.<br />
Batere maneatu gabeko janariak. Arr GB 109s. Ez da batere txarragoa, ez. Sor <strong>Bar</strong> 66. Etzuala batere ondo<br />
aditu Jesukristoren ebanjelioko itz Franzisko bere Aita-lenak esan ziozkanak. Bv AsL 131. Zelan bizkortzen<br />
etzan bapere Antoni. AB AmaE 296. Oso zan berekorra, temoso pestea, / Ez bapere obea bere emaztea. Ib. 236.<br />
Hargatik bazen Anselaren bihotzean bertze sendimendu bat batere ttikiagoa etzena. Jnn SBi 76. Eta hobia ere<br />
xutik, batere <strong>bar</strong>raiatua izatu ezpalitz bezala. Ib. 124. Ez baitzen batere bere buruaz hartua. HU Aurp 167.<br />
Itandu eutsan Riktrudisek bapere ikaratu <strong>bar</strong>ik. Ag AL 167.<br />
(s. XX) Ezren irietra batrere arrimatu. Mdg 138. Kopeta beltza batere argitu gabe. Ag G 327. Ainbeste<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
270
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
gizonen artean bakarrik arkitu bazen ere, etzen batere izutu Bernardatxo. Goñi 92. Eta nik berriz, batere<br />
erreparatu gabe, igual jazten nuen. Iraola 15. Hortakotz taularen gainian etzan nuk zenbeit egunez, ez baita<br />
batere goxo. JE Bur 115. Euzkeraz irakurten bape zalia eztanak onakoxiak atsegiñez artu leiz. Kk Ab I 4.<br />
Arrotzez batere behartu gabe, gurez gure, gizonik aski badugu Eskual-Herrian. <strong>Bar</strong>b Sup VI. Ez nuk gero batre<br />
elhe gose! Ib. 169. Jaun Apezküpiak berak etzian batere gaizki ediren. Const 34. Astiz jauna ezta batere Santa<br />
Cruztarra. Or SCruz 82. Etziran, baña, gitxitu bape / Gure goirako joranak. Enb 133. Zoin arrigarri den ikustea<br />
nola lau eun urtez ez den batere aldatu gure mintzaira miresgarria. Zub 19. Anitzek uste dute eskuaraz untsa<br />
idazteko aski dutela hiztegietako hitz guziak yakin gogoz eta apuñatik. Eta ez da batere hala. Ib. 93. Bai, askozaz<br />
obeto daukat. Ez zait batere aunditzen. Lab EEguna 116. Batere ez nakielarik urtheko jaien bezpera zutela<br />
Irundarrek. JE Ber 93. Bere aldetik, gure gizona ere ez zen batere deskantsuan, baitzakien zer zuen egina. <strong>Bar</strong>b<br />
Leg 133. Ba, egunero zabiltze onelakoxe gauzak ikusten eta bape etzarie ikaratzen. Kk Ab II 15. Gaelera ori,<br />
gure euskeraren antzez, zaar-zaarra dala, ta antziñetik batere landugabea. Ldi IL 168. Batere ez naiz arritzen<br />
zuri onela entzunda. A<strong>Bar</strong> Goi 49. Estaduaren jopu izatea, langillearentzat zori txarra da: alkargoaren jopu<br />
izatea, bape obea danik eztogu uste. Eguzk GizAuz 89. Zuen soldadoak guduan irakasiak ziren; eneak batere ez.<br />
Lf Murtuts 51. Bai orixe, egingo dut; batere ez zaite ikaratu. Zait Sof 39. Iri etzaik batere aztu euskera errikoi<br />
ori. NEtx Nola 24. Gisa batez batere ez da harritzeko mendi punta hori hauzoetako girixtinoek hautaturik ere<br />
eliza baten egiteko. Zerb Azk 43. Etzitzaizkidan batere biotzera ietxi. Or Aitork 41. Eta ez litzake batere bidezko<br />
Zuri berdin izatea. Ib. 344. Eguardia zanik ez zuan batere ezagun. Anab Poli 61. Egia esan, ipuiñotan<br />
darabildan euskerea ez da bape ikasia: errikoa da, errez-erreza. Bilbao IpuiB 10. Bapere nekatu danik ere ez<br />
dirudi berorrek. Erkiag Arran 41. Herabe zen gauza horietaz mintzatzeko, nahiz, bestenaz, etzen batere motela.<br />
JEtchep 106. Bañan sei ilabete oiek mendian igarotzea etzait bat ere goxo. Izeta DirG 107. Lan egitea, egia<br />
esan, ez da bapere atsegingarri alperrarentzat. Erkiag BatB 185. Trufa-adi nitaz, nahi baduk, bainan ez gituk<br />
batere biak kasu berean. Larz Senper 32. Kursaal-ean ederrak kantatu ziran, bañan an kantatu ziranak etziran<br />
batere txarragoak. Salav 47. Bera jaun handi, jaunxkila erdi kasoil hori etzitzaion batere gustatzen. Ardoy<br />
SFran 96. Aberatsa hobeki dagola / batere ez dut pentsatzen. Mattin 126. Ni herabe nintzan eta ene buruaz<br />
batere ez segur. Xa Odol 49. Batzuk batere etzan gabe ta / sapaian lotan bestiak. Uzt Sas 107. Hik dütük bai,<br />
debrü tzarra, / batere ez untsa zaiñkatzen. Casve SGrazi 96. Izena, entzutea, ez zitzaion batere axola. MIH 131.<br />
Gainerako hizkuntza idatziaren bideak batere gutxietsi gabe. Ib. 121.<br />
v. tbn. MarIl 72. Elsb Fram 61. Inza Azalp 57. Etcham 224. Alz Burr 30. Mde Pr 147. Etxde JJ 49. Vill Jaink<br />
86. Bape: Otx 12. Akes Ipiñ 9.<br />
(En oraciones interrogativas y condicionales). Huntzek eguna bezala, ihesten dute askok Ebandelioa, batere<br />
ikusten badute egia. Hb Egia 148. Edozein langillek, bape begiratua ba-da beintzat [...] zertxubait aurreratzeko<br />
lain izango dan alogeraren eskubidea daukala. Eguzk GizAuz 31. Lau bat milla inguru aldatu badira, zortzi urte<br />
ezkero asi bear da bakantzen, batere itxuran badator beintzat. Munita 61. Eta nork errefusaturen du / emaiten<br />
ahal duena, / batere maitatzen baldin badu / bere protsimo laguna? Mattin 36.<br />
Baina oraiko handiak, batre berthuteaz prezatzen direnak, humil dira eta debot. Harb 420s.<br />
3. (Lar, Añ), batre (AN-5vill; Lar), bapere (Lar, Añ), bape (V), batbe (V-gip), batpe (V-gip). Ref.: A (bape,<br />
bapez); Etxba Eib (bape, batbez); Holmer ApuntV (bat); Gte Erd 157; Elexp Berg (bapez). (Como pronombre, en<br />
contexto negativo). Nada. "Nada, negación, ezer, ezerere, deus, deusere, batere, bapere, añadiéndoles la<br />
negación ez, cuando vienen solos, y si con verbo, a éste se le pone la negación" Lar. "Etzait, etzat ezer, deus,<br />
batere, bapere, batre, no se me da nada" Ib. s.v. dársele. "Algo o nada, guztia edo [...] baperez, baterez" Añ.<br />
"Bape eztau ekarri, no ha traído ni uno. Bape <strong>bar</strong>ik, sin nada" A. "Nada, ni uno. Billa ibilli gara baña bapez<br />
topau" Etxba Eib. "Gaur errezoiak balio dabena: batpez" Ib. s.v. batbez. "Sei ta batrez [tanteo en una<br />
competición] (AN-5vill) [...] iru ta bapez gaoz (V-arr)" Gte Erd 157. Nafarroan gari asko; batere, batere ez<br />
neretako. TAV 3.2.7. Batek milla balio, eta millak bat ere ez. 'Y mil (no ) nada'. RIs 13. Hanbat ontasunen ordain<br />
eztut egin batere. EZ Man II 11. Ilzen den zaldun aberatsak ill-hordu azkenekoan izanagatik milka ta milka diruondasunak<br />
[...], bere eriotzeko segan ta trillan gelditzen da bat ere bage. Mb IArg I 205. Batere kendu nai ez<br />
dizut, ezpada, dan guzia betiko zuri eman. Cb Eg II 49. Zer gauza on nigan ikusi zenduen? Ai, Jauna! Ezerez,<br />
batere ez, nere esker gaisto ta pekatuak baizen. Cb Eg III 281. Ikhusirik Jainkoak etzioela batere ihardetsten. Lg<br />
I 294. Baña pixkagebek solo erratentút, ezdezáten pénsa sobra déla, ta gero ez in bateréz. LE Prog 98. Zortzi<br />
egunian osorik / bapere jan bagarik. DurPl 99. Ta Zeuri biurtu gura deutsudaz osorik, ta bapere neuretzat gorde<br />
baga. Añ EL 1 70. Asitzen da diruen billa; ez du arkitzen batere, eta geratzen da illuntasunez betea. AA I 625.<br />
Blas ei zan ieltsero, argin ta arotz berez, / Guztietan arro, ta danetan baperez. AB AmaE 214. Oso diru gutxi<br />
botatzen zutela batzuek, eta bestiak batere ez. Bv AsL 39. Ez det batere nai. Alz STFer 142. Baiña ugazaba<br />
aberatsa zan, da ezeban bape<strong>bar</strong>ik alabea etxerik bialduko. Ezale 1897, 267a. Bertze guziak, ikhusten ditugunak<br />
eta ikhusten ez ditugunak, batere etziren. CatJauf 21. Orduan zer? Bape eztogu ikasi biar? Liburu guztiei su<br />
emon ala? Kk Ab II 110. Baserritarrai bape ordaindu <strong>bar</strong>ik edo oso gitxi ordainduta, lan egiñazo. Eguzk<br />
GizAuz 138. Kanpoko garbitasunaz axola aundia dute, eta animakoaz, <strong>bar</strong>nekoaz berriz bat ere ez. Ir YKBiz 273.<br />
Zapata xuriak paperez, euria denean baterez. Zerb Prov 960. Zer balio du Aren argibideak yuduenaren kontra?<br />
Baterez. Or QA 106. Txarto egin donalako ez, bapere egin eztonalako baiño. Erkiag Arran 106. Eskupeko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
271
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
txikerra, bota <strong>bar</strong>runa. Bapere ez baiño, geiago da, arean. Erkiag BatB 187.<br />
--Eta hori guzia gure botherean da? --Ezeta batre, baina haur guzia Iainkoak egiten du gutan bere Spirituaz.<br />
Lç Ins E 8v.<br />
4. (Con suf. de decl.). Cf. ejs. de batetan ere, etc. s.v. BAT ERE; v. infra BATERETAKO. Suerte<br />
bateretarik eztüdalakoz Jinko Juanari esker hartan axolgaberik nizala egonen. Egiat 275. Etxeko liskar baterez<br />
lotsa eztena. Ib. 39. Gozomen güzietan aldiz dirade hañ higatürik non bateretean bakhoitza ezpeitie gozatzen. Ib.<br />
150. Gutizia bateretan behin ere bere nahitara <strong>bar</strong>atu gabe. Birjin 408. Entseia zaite [...] hemendik aitzina gisa<br />
bateretan ere ez ematerat prestutasunezko exenplurik baizen. Dh 231.<br />
- BATERE EZ (batereza Lar, Añ; bapez V-gip; batpez V-gip). Ref.: Iz ArOñ (bapesak); Etxba Eib (bapeza,<br />
batbeza); Elexp Berg (bapeza). (Gralmente. det.). a) (Sust.). La nada. "Zegozer baño gitxiago da bapeza" Etxba<br />
Eib. "Bapeza baño geixago da zegozer" Ib. "Zure batpeza, nere naikua baño geixago" Ib. "La carencia, el no<br />
tener nada. Diru gutxi daukazula? Bapeza da obe, bapeza" Elexp Berg. Asko naiak, sarri, bapezera eroan<br />
daroa. Bilbao IpuiB 259. Maiatzeko lorea, bapeza baiño obea. EgutAr 5-5-1962 (ap. DRA).<br />
b) (Adj.). "Se dice de las personas que no valen para nada. Ez lanerako gogoik, ez ganoraik, auraxe da personia<br />
bapeza" Elexp Berg. "Ain persona bapezik etxuat ezautu" Ib.<br />
- BATERE IZAN (bape izan V). "Bape (Vc), algo. Bape direan errietan, en los pueblos que son algo, que tienen<br />
cierta importancia. Este mismo bape significa 'ninguno', cuando está acompañado de la negación o del privativo<br />
baga, <strong>bar</strong>ik (bagarik), bage, gabe" A. Bilbon bape diranak ezagutzen dabe, / Gixon azkar ta ona itzez ta<br />
egitez. Enb 86. Or ebiltzazan bape ziranok / Autuan beti ezta bai. Ib. 152. Bape dan makiñeak, aldi <strong>bar</strong>diñean,<br />
beargin askoren lana egin daroa. Eguzk GizAuz 21.<br />
- BATERETAKO. "Neutre, bateretako" Ht VocGr 389.<br />
batereztu, bapeztu. Anular, eliminar. Gaurko errietako gizonak gitxi ibilli bear dabe, erri batetik bestera<br />
joateko. Ibillaldi guztien kantsagarritasuna motorragaz bapeztua dago gaur. EgutAr 8-4-1964 (ap. DRA).<br />
bateria. "Batería" Lar. Batalla onetako lanze guztiak ordenatu ziraden gure exenploagatik [...].<br />
Lendabiziko bateria edo tentazioa proponitu ziona Demonioak (Muruzábal, s. XVIII). ETZ 64. Col de Portelko<br />
bateria berak eragin eta agindu ere zeban Bellegarde errendatu arterañoko guztian. Izt C 490.<br />
bateron. Rey. "(Quién) reina? Nor da errege? Nor da bateron " Lar.<br />
bateronaldi. "Reinado" Lar.<br />
baterondari. "Reinante" Lar.<br />
baterondu. "Reinar" Lar. Pozkida eta zegarreraren ordean bateronzen du karrika eta plazaetan<br />
nagitasunezko zegiketa bat. "Reina en las calles y plazas". Izt D 148.<br />
bateronki. "Reino" Lar.<br />
bateronsa. "Reina" Lar.<br />
batetango. 1. "Compatible" Lar.<br />
2. "Compatibilidad" Lar. Cf. Añ: "Incompatibilidad, ez baterakoa, ez batetangoa".<br />
batetarasun. Unidad, unión. v. batasun. Benedikatua zarela zure presunazko batetarasunean. "En l'union<br />
p(er)so(nn)elle". SP POB 74.<br />
batetaratu (Dv, T-L). Unir(se), juntar(se), aunar. "Réunir, se réunir" Dv. "Joindre, eratxiki, juntatu, batu,<br />
batetaratu, bildu" T-L. v. bateratu. Idurizko liferenzia horien batetaratzeko, Elizako Aita Seindiek ziozie<br />
hortan gañan, Jesu-Kristok Samariako emaztiari erran hitzak endelgatu behar direla gisa huntara. AR 33.<br />
Bihotz bat eta bihotz bi / Betiereko batetaratu baitira. Iratz 106. Noiz gare denak lano gainetan batetaratu<br />
beharrak? Ib. 150. Egundaino bezala batetaratu ziren urak eta hetan suntsitu Pharaonen gerlariak. Zerb IxtS<br />
36. Etzion buru egin Isboseth deithu Saulen semeak baizik, hortako hameka herrialdetako gerlariak<br />
batetaraturik. Ib. 54. Jakintsun horrek, bertze hainitzekin desiratzen du eskuararen gehiago batetaratzea. Herr<br />
19-5-1960, 2. Belokeko fraidetxea, hor loratu eta osoki batetaratu baitire ene Jainko eta eskual amodioak. Iratz<br />
in Alzola Atalak 120. En DFrec hay 3 ejs. más, septentrionales.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
272
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
batetaratzaile, batetaratzale. (El) que une; (el) que reúne. v. bateratzaile. Lista hoien batetaratzaleak,<br />
andanaka, batean sortzeak, bertzean hiltzeak, ezkontzeak, bakotxa bere lerroan, berex dire konduaren jalitzale.<br />
Eskual 24-2-1913 (ap. DRA). Gizona baithan arima bakarra den bezala, ahal guzien lokarri eta batetaratzaile, -<br />
-bota herriari ere nagusi bakar bat. Lf in Zait Plat XVI.<br />
batetaratze. Unión. v. bateratze. Hek dire extasiak, sentikor-ez-izateak, Jainkoarekiñeko batetaratzeak,<br />
gorapenak, berze formetaratzeak eta horlako perfekzione suerteak. He Phil 187 (SP 186 bat egite<br />
Iainkogarriak). Zeru-min beraz minez daudenen batetaratze gozoa! / Denek bat lantuz lur zerutu hoik eta<br />
otoiztuz Jainkoa. Iratz 181.<br />
batetsu. 1. Aprox. de bat. Cf. batsu. Asiako bazterrik bazterrenean eta Europako txoko honetan gizonak<br />
era batetsukoak direla. MEIG I 130.<br />
2. (Uso adv.). "(G, AN), con poca diferencia" A. v. BATERATSU (s.v. bat).<br />
(Tras sociativo). Badakigu lendikan mixiolari-egarria monja-gogoakin batetsu jaio duala. Sorarrain Lili 44.<br />
- BATETSUAN. Más o menos a la vez. v. BATEANTSU. Paleolitos-garaia eta Pleistokenosko azken<br />
otzaldia batetsuan amaitu ziran. JMB ELG 55. Ipernutik Garbitegira uke, berez, urrengo txangoa; bañan iru<br />
Elizak batetsuan artuko zetunagu: burruka ari geranona, garaitu dutenena, ta zerura bidean ziur daudenena. Or<br />
QA 94.<br />
(Tras sociativo). "Alkarrekin batetsun bukatu dute (AN-gip)" Gte Erd 144.<br />
batezki. (En frase negativa). Nada, en absoluto (?). Podría interpretarse quizá tbn. como 'por nadie', i.e., como<br />
agente de una oración pasiva. Eztezazula permeti / Tenta gaiten batezki, / Baña gaitzatzu kaltetik /<br />
Hastanduak iduki. EZ Eliç 57.<br />
batezko. 1. "Especialidad" Lar.<br />
2. "(Hb), singulier" Lh.<br />
bateztasun. Desunión. O! neure Erri katigatua, / Bateztasunen sarean, / Zeure indarrak uts biurturik /<br />
Zelan argaldu zarean; / Esanik dago: "bateztasuna / Ereiñik bada errian, / Erri au laster jausiko dala /<br />
Erbestekoen azpian". AB AmaE 69.<br />
bateztu. "(V-ger), distinguir una cosa de otra" A. Abenda bi erkatzen ba-dituzute, geien batezten dituana, elea<br />
dala ikusiko dezute. EgutTo 5-12-1918 (ap. DRA).<br />
batgarren (Dv), batgerren, batkarren, batgarnen. "Climactericus annus [...] laurhogoi eta batgarren urthea"<br />
Urt V 219. "Unième. Ce mot ne sert qu'avec les nombres vingt, quarante, soixante, quatre-vingt, cent, mille" Dv.<br />
Ordena saindu hau hasi zen urthea zela milla berrehun hogoi eta batgarrena. Harb 415. Hogoi eta batgarren<br />
kapitulua. SP Imit I 21, tít. Berrogoi eta batgarren kapitulua. SP Phil 423. Hogei eta bat garren kapitülia. Bp I<br />
82. Bagillaren ogei ta bat-garrenean. Cb Just 59. Ogeta-batgarren eguna. Añ EL 1 51. Berrogei ta batgarren<br />
erakusaldia. AA I 407. Itxi eban bere arima garbija betiko Esposuaren eskubetan, ogeta bat garren urtian.<br />
JJMg BasEsc 233. Irurogei ta batgarren erakusaldia. Ib. 599. Ogeta-batgarren eguna. Añ EL 2 58.<br />
Ogetabatkarren ipuiña. Zav Fab RIEV 1907, 538. Ogei ta batgarren jolasa. It Dial 101. Berrogeita bat-garren<br />
Tituluaren lenengo Kapituluan. Izt C 211. Milla zazpieun ta bat-garren urtean. Ib. 464. Bizi zan Lobainan milla<br />
seireun eta ogeta bat garren urtian. Ur MarIl 86. Jesu-Kristoren irurogeita bat garren urteko maiatzaren<br />
asieran. Lard 530. Apirillaren ogeitabatgarrena irteteko izentatu zan. Ib. 520. Hogei eta batgerren elhestaldia.<br />
Ip Dial 101. Ogetabatgarren berbaldija. Ur ib. Hogoi eta batgarren solastaldia. Dv ib. Noeren sei ehun eta<br />
batgarren urthean, lehenbiziko hilabetheko lehen egunean. Dv Gen 8, 13 (Urt sei ehun eta urthe batean, Ur<br />
seireun eta lenengo urtean). Ogeita batgarnen kapitulua. Hual Mt 21, tít. Ogeitabatgarren eguna. Arr May 180.<br />
Hogoi-ta batgarren kapitulua. CatJauf 72. Seireun eta batgarren urtean. Ol Gen 8, 13. Noe-en bizitzako seireun<br />
eta batgarren urtean. Ker ib. Sei ehun eta batgarren urtean. Bibl ib.<br />
batgune. Encuentro. Birjiniari etzitzaion ahantzi Errosaliaren bathguneaz eta elkharrekin ukhan zuten<br />
elhekaz hari mintzatzea. "Rencontre". Birjin 64. Hunek ukhan zuen bathgune berri bat garaiustedun gezurrezko<br />
batekin. Ib. 92.<br />
batguti. "Impar (Darric)" DRA.<br />
bati (Gèze). Tr. Usado en la expresión bathi egin por Dechepare, Leiçarraga y Oihenart. Como sust. pleno<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
273
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
aparece en este último (en un ej. de difícil interpr.) y en algunos autores suletinos a partir de finales del s. XIX.<br />
Paciencia, resignación. "Bathi, patience" Gèze. Ezinak bathia sorruk. O PrASJU 233 (la última palabra es<br />
de dudosa lectura --la primera letra tal vez sea una l--; el sentido general del refrán debe ser 'la impotencia<br />
(supone, trae) resignación'. Tal vez el refrán hubiera quedado incompleto, y si el dudoso sorruk se leyera sorrak,<br />
la traducción podría ser quizás: 'el impotente (necesita) resignación; el sordo, ...'). Iseia zite oraiko gaitzen<br />
bathieki igurztera Jinkoaren amurekatik. Ip Imit III 12, 2 (Mst pazentzia handi bateki). Hola egürükitzen dü<br />
emetarzün eta bathi handienarekin, hel dadin Jinkoak bere detse saintietan markatü thenoria. Ip Hil 185. Eta<br />
guhaur gaizki erabilirik bagira eta gaizki jüiatürik, Jinkoaganik gure jüstifikazioniaren bathiekin egürükitzia!<br />
Ib. 85. Mariak bezala har ditzagün bethi Jinkoaganik, hongoak eskerrekin, eta nahigabiak bathiekin. Ib. 119.<br />
Job amiragarriaren bathi (edo pazentzia) etsenplüzkak untsa kondenatzen diala gure minberatarzüna. Armus<br />
1899, 36. Nahigaben bathireki egartiari doatzan ekhizpen gozo eta salbagarriak. Ib. 36.<br />
- BATI EGIN (th- H). a) Decidirse, resolverse. "Se résoudre, oser, avoir l'assurance de" H. Estaltzeko ez<br />
izanen ehon ere lekhurik; / Agerzera nork eginen ordu hartan bathirik? E 57. Karguaren hartzera bathirik ezin<br />
naidikeen, eta guti falta zedin non ezpainendin xoil gibelera. Lç Dedic * 6v (Harriet cita erróneamente<br />
karguaren hartzera ezin bathi nintekeen, donde ve un supuesto vb. bathitu).<br />
b) (th- Dv, H). Perseverar, tener paciencia. "Prendre patience, souffrir, supporter résolument" H. Egik bathi,<br />
goitzegati. "Souffre & aie patience, afin de vaincre". O Pr 124.<br />
batiatu. v. bataiatu.<br />
batida (Lar; -ea det. Lar). "Batida de caza" Lar.<br />
batidora. Batidora. Au guzia ipintzen da surtan, aldian beñ batidoriarekin jiratuaz. Cocinan 55.<br />
batiduridun. "Aequabilis, aequalis, igoala, berdiña, diferentzia gabea, [...] batiduridúna" Urt I 322s.<br />
batigabe. "(S, Foix), impatient" Lh.<br />
batikor. Paciente, resignado. "(S, Foix), patient" Lh. Cf. bati. Bena izan denez ezpiritüz ümil, ezti eta<br />
bathikor, Jinkotiar eta <strong>bar</strong>netiar, güti da galthatzen. "Patiens". Ip Imit III 31, 5 (SP pazienziatsu, Ch pairukorra,<br />
Mst pazient, Ol yasankor).<br />
batikunde. "Bathikundea (terme utilisé et le même que bathia) pour signifier résolution, dessein fermement pris.<br />
Horixe da gizonak hartzeko bathikundea, ne voilà t-il pas une résolution qu'un homme prend!" H.<br />
batintxeki. "Gerarchía" Lar. Modu onetan beakurtzen dala batintxekia edo jerarkia. Izt D 156. Eskontzeak<br />
iraun eragiten deutse fededunai, eta Ordiak iraun eragiten deutso batintxekiari edo jerarkeari [sic]. Itz Azald<br />
124. Ezagututen dira iru batintxekia edo jerarkia eta bederatzi korutan. Ib. 75.<br />
batintxekiar. "Gerárchico" Lar.<br />
batio. v. bataio; bateo.<br />
batipat. v. BATIK-BAT (s.v. bat).<br />
batiratu. "Batir murallas, &c." Lar.<br />
batismo. v. bautismo.<br />
batista (Urt), baptista (Urt). "Byssus, liño fiña [...] baptista fiña", "byssinus, liño fiñézkoa [...] batista fiñez vel<br />
mehez egiña" Urt III 430s.<br />
batistorio. "Acte de baptême" Dv.<br />
batitu (Lar Dv). 1. "Batir huevos, &c." Lar. Arrautza oiek eman dizkate / batitu edo nastuta. Ud 69.<br />
Arrautza ongi batituakin guzia nastu. Cocinan 9. Bi edo iru arrautza gorringorekin batituta. Ib. 28. Lore<br />
kontarik egos eta azukarreki edo arraultze gorrinkoareki [...], onki batitruk, lore urareki nastekatruk edaten<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
274
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bada. Mdg 131.<br />
(Lar Dv). "Batir murallas, &c." Lar.<br />
2. Batirse, combatir. Aztu al dituzu Albrageko batalla eta zu salbatziagatik, kasikan armarik gabe, Agrikan<br />
eta bere ekerzito guziyakin batitu nitzan arrats ura? Bil 165. Ez al dok batidu nai arerioagaz, / Ibillirik erronkak<br />
beti boteagaz? AB AmaE 268. Erretirada on bat askozaz gatxago, / Batidu baño dala jakinda ez ago. Ib. 268.<br />
batixatu. v. bataiatu.<br />
batixe. v. bataio.<br />
batixua. v. bataio.<br />
batizadu. v. bautizatu.<br />
batiztu. Cf. batiztun. Españako konsellu batiztuak eta gudakoak Okendo esleitu zuten estura larrian zeuden<br />
urrikarriai laguntza emateko. 'Los consejos de España, tanto de Estado como de Guerra'. Izt C 441.<br />
batiztun. "Estados del Reino, Erreñuko batiztunak" Lar. Ematen zitzaiozkala dotetzat Flandesko batiztunak.<br />
Izt C 461.<br />
batjasanorga. "Arcuma, karrosatxóa, orgatxóa, [...] batjasanorga" Urt II 267. v. batekarorga.<br />
batkari. v. bakari.<br />
batkidantza. v. bakidantza.<br />
batkizun. v. bakizun.<br />
batkor. v. bakor.<br />
batkunde. v. 2 bakunde.<br />
batkuntza. v. bakuntza.<br />
batna. v. bana.<br />
batño, baño (BN ap. Lh; A). Dim. de bat. v. batxo. Aski; othoi, indazu baño. Hb Egia 133. Atarratze<br />
jauregian / zitroina da loratzen / Dongaraieko primiak / batño du galdetzen. (Sal). Balad 74. Alakok erregu<br />
batño erein zuen babaz. / Aleak ondo bat eman; ondoak, leka bat. Or Eus 49. Bat-ño eskatu diot Jaunari, ta<br />
artan isituko naiz: nagola Aren etxean. "Unam". Or MB 167. Berriz ere etxez-etxe egin zuten itzulia dupa-eske;<br />
bainan ez zuten baño baizik kausitu ahal izan. Lf Murtuts 16. Haurrekilakoa zen izeba bat xoko-jarleku batñoan<br />
zegoen. Mde Pr 83.<br />
- BATÑO BAT. Khantoren egiliak eztizü beldürrik / Ez bortian, ez etxen, gal dezan ardirik; / Batño bat<br />
beitzian arras ñaphürtürik. "Il (n')en avait (qu')une". ChantP 334.<br />
- BATÑO ERE. (En oraciones negativas). Dim. de BAT ERE. Gure azken ikusaldian erran zenerautan<br />
euskaltzale eta abertzaleeen artean ene ideietako batño ere ez nuela khausituko. Mde Pr 63s.<br />
- BATÑO EZ. Dim. de bat ez. Presuna ohorezko / batño hunat ez jin. Balad 234.<br />
batoi (AN ap. A; Lar, Añ, H). "Pares y nones, batoi, bakoiti. Son pares, batoi dira. Son nones, bakoiti dira" Lar.<br />
"Pares y nones, (c.) batoi ta bakoiti" Añ. "Batoi (AN), pares. Batoi ta bakoiti, pares y nones (msLond). Batoibakoiti,<br />
pares o nones (Añ)" A.<br />
batoki (Lar, Añ, Hb ap. Lh, H). "Juntura" Lar y Añ. "Jointure de membres" H.<br />
batortza. "Estupro" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
275
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
batortzari. "Estuprador" Lar.<br />
batortzatu. "Estuprar" Lar.<br />
batosgatu (Lar Dv), batoskatu (Dv). "Acordar, templar los instrumentos" y "consonar" Lar. Duvoisin traduce<br />
s.v. batosgatu: "consonar, consonner; former consonnance, accord", y s.v. batoskatu: "templatu; era onean<br />
paratu, ifini, konpondu, maneatu, acordear".<br />
batosgo (Lar Dv), batosko (Lar). "Consonancia de voces, o instrumentos, batosgoa, otsankida" Lar. "Acordes,<br />
voces e instrumentos, era batean daudenak [...], batosgoan daudenak, dagozanak" Ib. "Unisón, unísono,<br />
batoskoa" Ib. v. batots.<br />
"Consonante, en la poesía" Lar.<br />
batosgoko (Lar Dv). 1. (Adj.). "Cónsono" Lar.<br />
2. (Sust.). "Consonante, en la poesía" Lar.<br />
batoske. "Discorde en la música" Lar.<br />
batostari. "Organista" Lar.<br />
batostu. Consonar, armonizar. v. batosgatu. Eta oslankaiak nola batostu zearo ezagutzen duelako (S.<br />
Sebastián, 1886). JFlor.<br />
batots (Lar, Añ). Armonía, consonancia. "Unisonancia" Lar y Añ. Beren txiruliruak nasten diralarik<br />
Urolaren murmur leunakin, eta egiten dutela guztiyen artean batots txoragarriya. Etxeg EEs 1885b, 369s.<br />
Musika zerukoia zan ura [...] zergatik ez dute lurreko gauzak iñoiz moldatu alako batots leun eta bigunik (Etxeg,<br />
1890). JFlor.<br />
batpe, batre. v. batere.<br />
batpen (Dv). "Action de réunir, de se réunir. Othoizten zaituztegu Jesu-Kristo gure Jaunaren ethorpenaz edo<br />
harekilako gure batpenaz" Dv.<br />
batpere. v. batere.<br />
batresna. "Cubierto de mesa" Lar.<br />
bats. v. pats.<br />
batsai (Lar, H, A). "Doncel, hombre virgen", "doncella", "virgen" Lar. "Vierge, soit homme, soit femme" H.<br />
"Batsai, muchacha (Humb)" A. Mariya batsaiaren / erraietatikan / lurrera etorri da /<br />
kristabagatikan. Echag 37. Zazpi aingeru potzolo agiri dira Maria Batsaiaren (Birjiñaren) Bureztunan<br />
(Coronación). Ayerb EEs 1912, 38.<br />
batsaigo. "Doncellez" Lar.<br />
batsaitar. "Virginal" Lar.<br />
batsaitasun. "Virginidad" Lar.<br />
batsaitxo. "Doncellica" Lar.<br />
batsari. "Propina" Lar.<br />
batsu.<br />
- BATSU IZAN. Aprox. de bat izan. "Batsu (G-to), casi iguales. Batsu dira mullakatu, marruskatu ta zimurtu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
276
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(G-to), son casi iguales estrujar, restregar y arrugar" A.<br />
batsutsa. "Resultado (Arch)" DRA.<br />
batteko. v. bateko.<br />
battel. v. BATTEL (s.v. batel).<br />
batteliku. v. bateliku.<br />
batto (Lc, Sc, R ap. A; Dv). Dim. de bat. v. batxo. Tr. Empleado sobre todo al Norte. Si exceptuanos un ej.<br />
dudoso de Zalduby, sólo lo hallamos usado como pronombre. Hoinbertze semetarik ez othe dut bada batto<br />
neurekin atxikiko? Laph 3. Atharratz jauregian bi zitroiñ doratü; / Ongriako Erregek batto dü galthatü. ChantP<br />
284. Orhoiturik hilzerat / kondenatuetan / Libraraz dezakela / batto egun hartan. Zby RIEV 1908, 213. Lehengo<br />
denboretan errege batto zen. / Orai denak errege: hori duk hoi zuzen! Zby RIEV 1909, 230. Bi erbiak<br />
alphotxetan emaiten ditu, batto, Intxauspe errient xaharrarendako, eta bertzea... Ospitaletxenean berak jateko.<br />
<strong>Bar</strong>b Sup 31. Bazkaiten hasi eta laster, hiruetarik batto badoa nausiaren ganat. <strong>Bar</strong>b Leg 142. Nahiz lamiez<br />
dutan / aditu ederrik, / Hetan eztut alafe / sineste mikorik. / Batto hemen halere / aipatuko dut nik. Etcham 139.<br />
Senargaia gura eben neskatilak San Adrianen ermitara yoan eta auxe esaten eutsen: "San Adriantto, arren!<br />
batto". A EY I 282. Bi nagusiekilakoa nehork ezin egin: edo batto maitatuko du eta bertzea begietan hartuko;<br />
edo battori menduko zaio eta bertzeari jazarriko. Leon Mt 6, 24. Dan-danak ordea? Ez ote zen "batto" falta?<br />
Etxde JJ 230. Untzi bat orraitiño, galdu egin zan, untzikoak, batto ezik, onik urtenda. Erkiag Arran 164. Bihotzik<br />
badu parte har beza protsimoaren penetan; / nik ere batto izanki eta goibeldua dut betbetan. Xa Odol 176. Jesus<br />
jauna hil baitzen / Gal<strong>bar</strong>i mendian, / gurutze batean bi / ohoinen erdian / batto gobertitu zen / memento berian.<br />
Mattin 54. En DFrec hay 5 ejs., 4 septentrionales.<br />
- BATTO ERE. (En oraciones negativas). Ninguno. v. BAT ERE. --Jenderik asko ezagutzen ahal duzu<br />
hemen? [...]. --Ez batto ere. Mde Pr 95.<br />
- BATTO BADA BATTO. Al menos uno. Arras atsegin dugu [ezkila-zeinua], batto bada batto, bederen<br />
zerbait zeinuren aditzea. Herr 9-11-1961, 2.<br />
battu-. v. bahitu-.<br />
battura. v. bahitura.<br />
bat-txo, battxo, bat-txu, battxu. v. batxo.<br />
batu (SP, Urt III 350, VocBN (-th-), H), batun (V-m ap. A). Para casi todas sus acepciones v. bildu. Tr. La<br />
forma con aspiración bathu es la más usual entre los septentrionales; no la usa, sin em<strong>bar</strong>go, Axular. Batun (cf.<br />
A Morf 259) sólo se encuentra en Echeita, alternando con batu. Al Norte, la forma del radical es bat. Para las<br />
formas de sust. vbal., los autores septentrionales usan batze; ésta y batutze alternan en los guipuzcoanos; batute<br />
es propio de la tradición vizcaína, aunque batze se encuentra ya en Urquizu y aparece esporádicamente<br />
(alternando con batute) durante el s. XIX, conociendo un importante aumento en el XX.<br />
1. (Intrans.). (Con complemento en caso sociativo). Juntarse, unirse; encontrarse con. "Batu naiz harekin, je me<br />
suis rencontré avec lui" SP. "Se rencontrer" VocBN. "Ohoinekin batzea, rencontrer des voleurs (EZ Man II)"; "ez<br />
hadila bat gaixtoekin, ne te joins pas aux méchants" H. Tr. Documentado por primera vez en Dechepare; es de<br />
uso más o menos general durante los siglos XVI y XVII; en el XVIII desciende su empleo (no se encuentra en<br />
los autores guipuzcoanos de este siglo, y lo usan pocos septentrionales). Desde principios del s. XIX, aparece<br />
casi exclusivamente al Sur, algo más entre los vizcaínos (no se encuentra, p. ej., en J. B. Aguirre). Elas, ene<br />
amoria, nola nuzun penatzen, / zurekila ezin bathuz bihotzian erratzen. E 153. Harekila bat banadi, bihotza zait<br />
harritzen. Ib. 145. Josafat[en] baturen gara judizion elkarreki (Pamplona, 1564). TAV 3.1.18. Gipuzkoarrok<br />
sartu dira / Gazteluko etxean, / Nafarrokin batu dira / Beoti<strong>bar</strong>ren pelean. Ib. 3.1.1 (en la versión de Zaldivia,<br />
bildu dira). Bada Ason gurekin bathu zenean, hura harturik ethor gentezen Mitilenera. Lç Act 20, 14 (Dv<br />
gutaratu zenean). Bildu izan dirade lurreko regeak, eta prinzeak elkharrekin bathu izan dirade Iaunaren eta<br />
haren Kristen kontra. Ib. 4, 26 (TB, Dv bildu, Ol, IBk elkartu, Arriand bat-egin, Ker, IBe elkar hartu). Ama<br />
askoren seme askogaz / bear dau batu urtean. Lazarraga 1196r. Basoetati ebili naiz, / [...] ni gizonegaz batu ez<br />
naiz. Ib. (B) 1200vb. Zori onez naizen othoi bathu sainduarekin, / Ustekabetarik egun alunzioarekin. EZ Man II<br />
91. O Iesus-Krist bi ohoñen artean itzatua, / Kaltetik begira zazu ohoñekin bathua. Ib. 125. Nola ardia otsoaren<br />
ikhusteaz latzten, larritzen, asaldatzen, izitzen eta ikharatzen baita: hala egiten gara gu ere etsaiarekin batzeaz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
277
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
eta inkontratzeaz. Ax 271 (V 181). Biortuten direala, eta batuten, gure gorputz propioak euren arimaakaz. Cap<br />
33. Zurekin batu / Et' aise gabe, / Su naiz bilhatu, / Ta kisu labe. O Po 46. Otsoaren ihesi nenbilela, bat nendin<br />
hartzareki. O Pr 392. Justizia du ikhusiko / Bakhearekiñ bathua. Gç 157. Eriotzeagaz Iesusen arimea<br />
gorputzereanik apartadu zana, biortu zala irugarren egunean gorputzagaz batutera. (1691). ConTAV 5.2.11,<br />
151. Munduaren bazter batekoak baldin bertze bazterrekoarekin egitekorik bazuen, edo bata bertzearekin batzen<br />
bazen, elkhar aditzen zuten. ES 384. Bigarren personea batu edo bat egin zan gorputz da arima onegaz. Arz 33.<br />
Dagoana legez baturik gorputzagaz. Urqz 57. Eta Jinkua eta arima penitenta batzen dütüzü alkharreki, besarka<br />
saintü batetan. "Occurrunt". Mst III 52, 3. Salbatzailleak lakhet zuen halakoekin batzeaz . Lg II 82.<br />
(s. XIX) Angeru, ta Santuakaz baturik, nik pere esangot. Añ EL 1 108s. Lagun gaistoakaz batuten zarealako.<br />
Añ LoraS 18. Errezago da, Zeruba luurragaz batuten, oneek bijok bat egiten baino. fB Olg 156. Garbi izan nai<br />
dabenak, ez beiteke onelakuakaz batu. Astar II 152. Franzes mandatariarekin batu zan Irun aranzungo <strong>ostatu</strong><br />
batean gauaz On Joakin Irizarko jauna. Izt C 162. Aita Santu au bada batu ta alkartu zan Venezijatarrakaz ta<br />
Españatarrakaz. Ur MarIl 50. Lau Erregeak Jerusalengoarekin batu ziran, eta Gabaoneronz joanik, ingurutu<br />
eta itxi zuten. Lard 116. Miñantz au zeukanik ezin iñorekin batu zitekean. Ib. 390. Eta sendatu zenean, batu zen<br />
Iñaziorekin, Iñazioren bizitze sainduan eta obra on guzietan phartelier. Laph 79. Gaur arratsean bertan joan<br />
bear degu Erregeren tropakin batutzera. Arr GB 11. Jakin baneutsan nor zan, beragaz neu batu? AB AmaE 273.<br />
Motzakin nastau garealako / Orri bagarik geratu, / Maketoakin batzeagaitik / Guk geuk zaitugu amaitu. Ib. 83.<br />
Aragoiko eta Naparroako Erregeakiñ batu, eta Granadako erri andi Baeza alderonz joan zala. Arr May 174.<br />
Don Iuan batu zan beti betiko / doña Maria lenagaz. Azc PB 169. Ezai beste bein orregaz batu. A BeinB 44.<br />
(s. XX) Arranondora <strong>bar</strong>riro agertueran, andikiakaz batu oi zan beti. Ag Kr 123. Ezadi batu Martiñegaz,<br />
naibage geiago ekarri nai ezpok gurasoentzat. Echta Jos 54. Ezeutsan orain Eladiri agirakarik egitten,<br />
Josetxogaz batunarren egurastuteko ibiltaldietan. Ib. 262s. Baño eziñ asmatu neike zeintzuekiñ batuko dan gure<br />
Juan Andres. Ag G 47. Au languakaz batuten danak, berak daukaz erru gustijak. Kk Ab I 15. Zurekin batzeko<br />
daukadan gogo au aintzat artu. ArgiDL 69. Edo lagun zonbait ezkerretarik jin zaiolakotz guk uste gabean<br />
harekin batzera, gure errekako lats gottortua bilakatua dugu kasik tanpez ibai. JE Ber 43. Yesu-Kristorekin<br />
baturik egon bear Yainko-graziaz ta maitasunaz. Ir YKBiz 454n. Idekoak alkarrekin batzeko daukezan<br />
eskubideak, iñoren kalte <strong>bar</strong>ik, gerizatu dagikiez agintariak. Eguzk GizAuz 165. Orain, Oñatiko erromesekin<br />
batu gaitezen, guztiok gure esker ona Jaungoikoaren Amari agertzeko. NEtx Antz 68. [Gorputza eta anima]<br />
elkarrekin batu gabe ez ditxin gizaki. Or QA 100. Urten neban bidez-bide, / aspaldi nabil kanpotik, / gizonak<br />
poztutzearren / aien miñekin baturik. Gand Elorri 113. Zueri kantatzera / nago beartuta, / merezi dezutela / dakit<br />
ziertu-ta, / enteratzen naiz sarri / zeuekin batuta. Uzt Noiz 81.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 80. Itz Azald 202. Inza Azalp 111. Enb 32.<br />
(H). Unirse carnalmente. Zeren aita ama hek, elkharrekin batzean eta iuntatzean, intenzione gehiago izan<br />
baitzuten bere plazer desordenatuen konplitzeko, seme eta alaba izaiteko baiño. Ax 361 (V 239). Lehoin emea<br />
leopardarekin batu denean, laster garbitzera doa, batze hark utzi dioen usain gaixtoaren khentzeko bere ganik,<br />
lehoina hel dadinean haserre eztadintzat. SP Phil 154 (He 156 bathu). Betetzea gaiti bere gustu txarra Aurelia<br />
eritxon andra loi bategaz, il eragin eban bere seme au. Zerren au bizi zan artean etzan beragaz batu gura<br />
Aurelia. Añ GGero 254. Emakume batekin ta aren ala<strong>bar</strong>ekin soñez ez batu. Ol Lev 18, 17.<br />
(Ref. a cosas). Encontrarse con. Bañan zer pena zinduen / Zeure baithan sentitu, / Zinenean <br />
gurutze / Pisuarekin bathu. EZ Eliç 403.<br />
(V, G-azp; Urt, Lar, H). Ref.: EAEL 263; Elexp Berg. (En construcción absoluta). Unirse, reunirse, juntarse;<br />
encontrarse. "Bivium [...] bi bide batzen diren lekhua" Urt III 350. "Aliarse, batu, balleratu, con las<br />
terminaciones del neutro" Lar. Tr. Aunque se encuentra en Etcheberri de Ziburu y en un refrán de Oihenart,<br />
apenas es utilizado al Norte; documentado sobre todo autores vizcaínos, aunque desde mediados del s. XIX su<br />
uso aumenta entre los guipuzcoanos.<br />
Lekuan dagoz batuta, burua izanik Onsalu Onsalutx. (Escrituras de Andramendi). TAV 3.2.9. Batu zarrak leku<br />
batera. IC I 166. Arratsean direnean / urrun bidean bathu, / Jesus haur mansoa dute / biak eskas aurkhitu. EZ<br />
Noel 82. Mendiak eztitazke bat, bai jendiak. O PrASJU 344 (cf. ib. 252: mendiak eztitake [sic] renkuntra, bai<br />
jentiak). Ontasun eta egia / Bidean dira batzen, / Iustizia eta bakea / Elkarri zaziko lotzen. Hm 119. Berriro<br />
alkargana batzen zirala aren Anima ta gorputz Santua, geiagoren geiago ez illzeko. CatOiq 56 (Cb CatV 27<br />
batuten edo berriro juntetan, Cb CatG 33 batutzen edo berriz juntatzen). Onen etxean batu ziran beraren<br />
lagunak. Ub 88. Zergatik batu zerate gezurra esateko Espiritu Santuari? Mg CC 120. Artuak zuritu, ta linuak<br />
apaindu biar badira, batuten dira neskatilla ta mutillak. Mg CO 130. Ta emon zerbait, epailla ta batu dirianak<br />
ardaua edan dajen. Mg PAb 88. Batuten zirian tabernetan ta nun nai. Ib. 45. Gauza bi nekez batu oi diranak<br />
izan zituan: birtute andi bat eta ondasun edo aberastasun andiak. Gco I 452. Beste plazara piestia egitera<br />
batuten dan jentia. fB Olg 55. Onetan batuten dira beste adiskide batzuk, eta denpora emoterren asten zara<br />
jokuan. Astar II 126. Batuten da ara gizon-tegia / ateraten yake zaragia. Zav Fab RIEV 1909, 31. Billera<br />
gogoangarri onetara batu izan zan alderrietatik guztiz jende asko. Izt C 53. Eta ordu lauren baño lenago batu<br />
zan jendedi andi bat mirari au ikustera. Ur MarIl 92. Xoko baztertu batean, / Batzen dire ustekabean. Gy 181.<br />
Progu-etxean Judu asko batu ziran, Marta eta Mariari damuan edo miñean laguntzera. Lard 425. Guziak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
278
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
alkarren berrigabe batu ziran. Arr GB 121. Jakin begie gaur Aretx onen / Azpira batu gerala, / <strong>Euskal</strong>dun<br />
zarren seme zintzoak / Erdaldun bildurrik baga. AB AmaE 88. Odei pillo arreak dabiltzaz batuten. Ib. 362.<br />
Tronpeta baten soñura konta al baño geiago persona batu, eta beste asko batuaz joaten. Arr May 48. Batu beiz<br />
gure biotzak bein da betiko. A BeinB 36. Gureak ustakida geiegian egozan, da etziran batu garaian da bear<br />
ziran aiñan. Ag AL 14. Batzarrean batu ondorean errosarioa esatea da lenengo egin daroen lana. Ag Kr 132.<br />
Illuna<strong>bar</strong> baten, batu zirean Josetxo ta Eladi. Echta Jos 67. Eladiren lagunagana beste adiskide batzuk batun<br />
zireanean. Ib. 149. Baiña, alango zarata-otsera etxea bete jente batu zan. Or Tormes 107. Bañan ainbeste<br />
euzkeldun, nundik batu dira? Enb 32. Onakoxiak esaten gengozala, batu ziran neskatuok gure burdiyaren<br />
aurretxuan. Kk Ab II 161. Beste <strong>bar</strong>ik, erlien antzera batu dira beingo baten erriko andra gustijak. Otx 29. Bein<br />
ezkontzaz batu diranak baturik gelditzen dira, bietako bat il arteraño. Ir YKBiz 123. "Bagerala, Ez gerala":<br />
mutil eta neska / edonundik batzen dira egitera festa. SMitx Aranz 215. Bai, ondo ustegabean batu dira gure<br />
biziak. NEtx Antz 32. Elizan bathüko zirela, aphezak ezkunt litzan. Mde Pr 122. Erri osoa eleizondora batu zala<br />
esan zeitekean. Erkiag Arran 168. Tiroen otsera batu zirean lagunek emon eusten danaren <strong>bar</strong>ri. Bilbao IpuiB<br />
107. Maitasunetan gañezka daude, / batu ditezkenak pozik. Basarri 184. Jendea asi zan batu eta batu,<br />
inguruetakoak batez bere. Erkiag BatB 10. Muttiko-talde handi bat batu ta elkartu zan, hamar urtheko agintari<br />
gaizto baten azpian. Osk Kurl 157. Maiz, zeruan batzen diran ur-osteak eta itsasotik ieikitzen diren odoiek ekaitz<br />
izugarri bat sortzen dute. Ibiñ Virgil 76.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 108. CatLlo 25. CatBus 16. Azc PB 124. Jaukol Biozk 71. BEnb NereA 248.<br />
Unirse carnalmente. "Cubrir el macho (B); unirse carnalmente (V-m)" A Apend. Azi-ixuriz batutako gizonemakumeak,<br />
urtan ikuz bitez. Ol Lev 15, 18.<br />
(SP, Dv, H). (Con aux. intrans. bipersonal). Encontrarse; juntarse. "Bat zakizko, parlez-lui. Batu natzaio, je lui<br />
ai parlé" SP. "Hi han bat akidan, que là tu me joignes, me viennes trouver (O Po)" H. Tr. Documentado desde<br />
Dechepare en textos septentrionales; desde principios del s. XIX prácticamente sólo se encuentra al Sur. <br />
Jende oro bat dakion Iosafaten bildurik. E 51. Zoazte hirira, non bathuren baitzaizue gizon bat, pegar bat ur<br />
daramala: zarreitzate hari. "Vous rencontrerez". Lç Mc 14, 13 (He bathuko zaitzue, HeH eta bathuko<br />
baitzaitzue; Dv aitzinera ethorriko zaitzue, Leon kausituko baituzue). Aingerua bathu zaie / thon<strong>bar</strong>en eskuñean,<br />
/ morroin gazte kortes baten / iduri ederrean. EZ Noel 105. Zeren han berean batzen baitzaika bere etsaia, eta<br />
etsairik gaixtoena etxe <strong>bar</strong>renekoa da. Ax 428 (V 277). [Animaz] Jainkotasunari batu edo uniturik. Cb CatG 33.<br />
Euren gañera dakarrez gurasuen madarikazinoiak, zeintzubei geienian batu jaruake Jaungoikuarena. CrIc 70.<br />
Nai eban bada modu onetan ibilijagaz batu ekijozan [soldadu] geijago. Astar II XII. Legua erdi batez lenago<br />
batutzen zaio beste [ibai] bat ifarraldetik. Izt C 112. Siriarrai jendetza andia batu zitzaien. Lard 539. Lukas bere<br />
aidea ere, askok diotenez, bidaje onetan batu zitzaion. Ib. 512. Berak atotsiturik, beste Aita-lagunak batu<br />
zitzaizkan. Aran SIgn 98. Eta denbora berean gorputz eta anima oni batu edo yuntatu zitzaien Jangoikoaren<br />
Semea. Legaz 15. Bandera auxe dakust azkenez / Gure Arbola gañean, / Arren euskeldun dan danok batu /<br />
Gakiozan gaur oñean. AB AmaE 39. Beren alarauetara ainbeste auzoko batu edo batzandu iakozan. A BeinB<br />
76. Entzule asko batu iakozan, da norbaitzuk samurturik gelditu ziran. Ag AL 31. Batu yakez etxe-artian olgetan<br />
ibilli diran erriko ume txiki gustijak, eta danak batera jarraitzen dabe. Kk Ab I 57. Bein olantxe aldatza gora<br />
yoiazanian, Mañari baño gerotxuago batu yaken gizonezko bakar bat. Kk Ab II 143. Bereala zerutar-samalda<br />
aundi bat batu zitzaion Aingeruari. Ir YKBiz 21. Laguntalde aundia be aundia batu yakon. Ker Mt 13, 2 (Lç, TB,<br />
Dv, Ur, Ip, Ol, Arriand, IBk bildu). Ta besterik gabe, egur txorta bertanbera utzi ta batu zitzaion gure<br />
aberatsari. NEtx LBB 164. Laster batuko nazaizu / eriotz bestalde. Ib. 359.<br />
(Referido a cosas). Encontrarse con. Zure señoriaren karta emen batu zait(a). (c. 1597). FLV 1993, 451.<br />
Iarriko da Olibeteko / mendiaren gaiñean, / preparaturik bathuko / zaion tronu ederrean. EZ Noel 128. Kadira<br />
ederra bathuko / Hiri zaik zeruetan. EZ Eliç 97. Han da bethiere xahu / Erregeren Gorthea, / Han bethi bathuko<br />
zaitzu / Iustuaren Athea. Hm 153. Alde guzietarik beraz bathuko zaitzu gurutzea. Ch II 12, 4. Ezi bertan ihurk so<br />
egiten dü, batzen zaion zunbait gaiza eder eta maithagarri zaioni. "Respicitur enim cito in aliquod delectabile,<br />
quod ocurrit". Mst III 33, 2.<br />
(Con alativo). Lagun bi edo iru alkarregana batu ezkero. fB Ic II 192. [Alde bateko urak] Debako ibaira<br />
sarturik Kantauriako itsasora, eta bestekoak, Zadorrakoagana batu ta [...] Ebrora. Izt C 93. Alan gura dabenak<br />
/ Beragana batu, / Daiuke ardura baga / Bijotza gozatu. Ur MarIl 127. Alkarregana batu orduko. Kk Ab II 155.<br />
Meza-ondoan, aurreko urtetan ezagutuak zituanez, iruñar-sendiarengana batu zan. NEtx Antz 155.<br />
Alkarrengana batzen dirala. Etxba Ibilt 483. v. tbn. Etxeg in Muj PAm 25. Enb 63. Uzt Sas 58.<br />
2. (V, G-azp; Lcc, Lar, Añ, Dv, H, A DBols, Zam Voc). Ref.: A; EAEL 267; Iz ArOñ, UrrAnz; Etxba Eib;<br />
Holmer ApuntV; Elexp Berg. (Trans.). Reunir, recoger, recolectar. "Coger", "recoger" Lcc. "Cogedor, batzaiten<br />
dabena" Ib. "Recoger", "reunir", &c. Lar y Añ. "<strong>Bar</strong>reduras [...] loi batuak" Añ. "Cueillir, récolter [...].<br />
Recueillir" H. Tr. Acepción propia de la tradición meridional, sobre todo del vizcaíno; aparece ya en Refranes<br />
y Sentencias. Se encuentra tbn. en un refrán de Oihenart.<br />
Gatz esuroa galduro batu doa. "La sal vertida malamente se recoge". RS 353. Ezta orduz etxeratzen, bidean<br />
ari dena pusken batzen. "Qui s'amuse à amasser". O Pr 594. Aen modutan eze bere gorputza sustentetarako<br />
etorri zan limosnea batzera. Urqz 24. Emen batu gaituan Jaunak berak Zeruko glorian guztiok batu gaitzala. Cb<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
279
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
CatV 109. Tronpetaren soñuarekin batuko ditue gizon-emakume guziak. Ub 139. Irailla bederatzi / frutak guztiz<br />
batu / gero kalera etorri / jasarri ta saldu. DurPl 70. Ereiten ditugun azien frutubak batuteko orduba. CrIc 34.<br />
Erein zuten asko, ta batu dute gutxi. Mg CC 151. Datorren urtian batuko dan garijagaz jango da aurten? Mg<br />
CO 102. Askoz gozuago dira aza ta okela zati eskuz ebagi, atzakaz ta ogiz batu ta jaten dirianak. Mg PAb 54.<br />
Batu biar dira basuan iraurkinak, orri igarrak ta ota-sostrak. Ib. 150. Egin dot alegiña, librutxo baten batu, lotu<br />
ta alkartuteko, libru askotan zabaldurik dabiltzen adibide santuak. Añ EL 1 3. Dabiltzeen legez guraso asko, batu<br />
ezinik jatorduan erri guztitik zabaldurik dabiltzen euren ume deungaro aziak. Añ LoraS 96. Eta ero-zoro andia<br />
da, bildu ta batu bear dan denporan, ereintera doiana. Añ GGero 133. Irugarren egunian edo istantian batu<br />
zituban Jaungoikuak zerupeko urak guztiak leku batera. fB Ic I 11. Orreek, batu aldagijen guztia, gitxijegi dabee<br />
soinerako, saraurako, jokorako, ta komediantiak pagetako. fB Ic III 307. Ibillera zoro ta lagun deungeetatik<br />
eureen arimeetara batuten ditubeen kalte andijak. JJMg BasEsc 161s. Batu begiz gizon batek errege guztijak<br />
euki al leikezan ondasunik ugarijenak. Astar II 163. Belar usai gozoko / aukeran batubak, / sortatxoak egin ta /<br />
zintakin lotubak. Echag 137. Ikusi ere bear degu Erri txiki onetako eun artaldeen o<strong>bar</strong>iak pilla batera batu, eta<br />
noraño igotzen dabeen. Izt C 170. Probinzia onetako mugapean ezin batu leikeala txitxirioa. Ib. 30. Nolasco ta<br />
bere semiak batuten ditue diruak, duaz Afrikako presondegijetara, askatuten ditue katiguak. Ur MarIl 22. Zerren<br />
kontxa asko batu biarko da soñeko bat gorrituteko. Ur Dial 21s (It, Dv bildu, Ip bildü). Irugarrenean beeko ur<br />
oiek batu, edo leku batera bildu zituen, eta leorra agertu zan. Lard 1. Eta batuko ditu Ebreoz Armajedon<br />
deritxan lekuban. Ur (V) Apoc 16, 15 (Ur (G) y Echn bilduko, Dv bilaraziko). Sortatxo batean bezela Lagundiko<br />
bizibidearen marra edo legerik garaiyenak batu ta zuzendu zituzten. Aran SIgn 95. Aurrak urrezko edontzian<br />
batu zituan negar malko aek guztiak. Zab Gabon 82. Ark batu ditu oiek / aitz-zulo batian. Ud 101. Beti ebillan<br />
nondik arto asko batu, / Al ebana auzoan egiñagaz ostu. AB AmaE 209. Gaztaina-kirikioak, / indiar mats eta<br />
artoak / batu eta etxera / eroatera. Azc PB 289. Ara ioanezkero / mutila bizirik, / dirua batuten dau / ta ez gauza<br />
gitxirik. Ib. 313. Batuko dan diruaz Txiliren alabeari zerbait erostekotan. A BeinB 53. Sartu zituan zotzean<br />
iausita eukazan orratzaldaera batzuk, batu eban atzaparretan ule jira-bira. Ag AL 71.<br />
(s. XX) Aurrenengo beintzat diru mordoskada bat batu bearko zan zelanbait. Ag Kr 200. Batek egurrak batu<br />
ta sua egin daiala. Ib. 140. Ardiak batu bear izaten dira eskortaldera lenbizi, ta pozik bat edo beste galdu<br />
ezpazait. Ag G 7s. Etxean ezegoan lekurik gauza guztiak ondo jarriteko, ta zelan batu alan saldu ebezan gauza<br />
asko. Echta Jos 25. Palbik orduan batun ebazan berak eta <strong>bar</strong>ruko guztiak eukezan diruak. Ib. 138. Amaseiko<br />
bat ixan da batu dana. Kk Ab I 98. Zenbat anega arto batu ebala uste dozue? Kk Ab II 143. Basterretan aurkittu<br />
daikezubezan zatarkeri ta naste gustijak eskubereaz batu ta etxe atara bertara jaurti oi dozubezanok. Otx 27.<br />
Garija ta olua batzeko igittaia. Ib. 42. Euskerari ez iltzen laguntzeko, ezin ditezke amar milla peseta zikin batu.<br />
Ldi IL 105. Eskean dabilenak baturiko ogiaren zati bat. A EY I 126. Usain ta edari bakanak / batzen dabez kai<br />
gustijetan. Laux AB 61. Orretarako bear zan beste diru batu zuenean. TAg Uzt 173. Ba-zan antxe lan, batu<br />
diran soñeko, oñetako, janari ta a<strong>bar</strong> banatzeko. NEtx Antz 78. Zenbait bezela, batu ta batu dirua, beti beartsu<br />
bizitzeko? Ib. 104. Jarraituko dot aurrera be ipuin batzen. SM Zirik 7. Beorrak berak batuko dauz nik baiño<br />
errezago ta ariñago. Bilbao IpuiB 118. Mutil koskorrak urteten deude aterik-ate, Santa onen bizitze arrigarrie<br />
kantatuez, arrautze, lukainka ta beste txarriki batzuk batzean. Akes Ipiñ 20. Joadi ollotegira ta batu egik<br />
ollarraren korotza. Osk Kurl 102. Argitasunak eta zeaztasunak batu ditualako. Erkiag BatB 132. Intzez bustitako<br />
sagarrak amarekin batzen ikusi zindudan. Ibiñ Virgil 55. Ilberan batu belarrok, ilberan egosi ta artu, eta zera<br />
ere, ilberan egin. NEtx LBB 176. Iak-eta erdi-illuntzia zan ezkero, batu nabazan pintatzeko tresnak. Alzola<br />
Atalak 47. Batu zitxuan festari eta zerbitzalle guztiak. Etxba Ibilt 490. Eta eberkeraz Armagedon deritzan lekuan<br />
batu ebezan. Ker Apoc 16, 16 (Ol, IBk bildu).<br />
v. tbn. CatBus 59. Enb 138. Eguzk GizAuz 24. Zait Plat 43. And AUzta 136.<br />
(V-arr-gip; Dv (que cita a Ur)). Ref.: Gte Erd 74; Elexp Berg. Recoger (la leche). "Beieri esnea batu (V-arrgip)"<br />
Gte Erd 74. "Esneak jeitsi. Esniak batutakuan afaldukou" Elexp Berg. Cf. infra (7). Lelengo iraziten da<br />
ezne batu <strong>bar</strong>rija. Ur Dial 86 (It jatzi, Dv daitzi, Ip jeitsi). Abereak zainddu, ezneak batu, gaztaiak egin eragin.<br />
Echta Jos 307. Nun-nai erakusten dok / abillaren antza; / esnia batzen, <strong>bar</strong>riz, / aparteko jasa. Enb 161.<br />
Goizaldean eta egunez batzen dan esnea, gabaz kallatzen da. Ibiñ Virgil 102.<br />
Obtener, recibir; contraer. An egiten dira ixil-mandatuak ta batuten da aragiaren gosia. fB Olg 198. Etxe<br />
artako neskiak, batu eban seina norbaiteganik. fB Ic II 231.<br />
3. (Lar, Añ, Hb ap. Lh, Dv, H). (Trans.). Unir (dos o más cosas o personas). "Unir, juntar" Lar, Añ. "Unir,<br />
joindre ensemble" H. v. BAT EGIN. --Zelan erresuzitadu izan zan? --Ostera batu eta juntadurik arimea eta<br />
gorputz gloriosoa. "Tornando a juntar". Cap 33. Arimea ta gorputza batu edo unidu zituan. Cb CatV 69.<br />
<strong>Euskal</strong>dun guztiak, / morroi-nagusiak, / beltz eta zuriak, / batuko gaitu bizi- / -modu berriak. It Fab 213. Ezin<br />
batu doguz elburu batean / amets ta egiña. Laux BBa 120. Euren irabazkiak geitu ta ugaritzeko bai ugazabok be<br />
indarrak sarri alkartu ta batu dabez. Eguzk GizAuz 156. Beraz, Yainkoak batu zuna gizonak ez beza bakandu.<br />
Or QA 106. Zeruak alkartu zaituzte; ez, nik. Arantzazuko Amak batu ditzala bion biotzak. NEtx Antz 68.<br />
Haragizko lokarriak ez zituen beraz batu. Mde Pr 148. Baiña bi gauza auek nola alkartu ta batu? Vill Jaink<br />
100. Batasun-bidez abiatzekotan, nahitaezkoa da, aldez aurretik, zer batu nahi dugun jakitea. MIH 221.<br />
(Con sociativo). Alabatzen dot zeruan Jauna, / bide dodana eginik, / zegaiti naben zuregaz batu, / lindea,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
280
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
eben bakarrik. Lazarraga 1170v. Arima ta Gorputz ori instante atan bertan Semeen Personeagaz batu edo unidu<br />
zituan. Cb CatV 69. Gorputza ta arimia batu zituzan alkarregaz. CatLlo 22. Gorputza ta arimea alkarregaz batu<br />
edo unidu zituan. CatBus 43. Batu geure bijotza santu guztijenenakaz. Ur MarIl 119. Egin euden beste erabagi<br />
<strong>bar</strong>ri bat lengoakaz batuteko. Ur BulaAl 16. Ai! Esposoa esku orregaz eidazu batu, / Nire esku au gaur<br />
deutsudana eskiñiten. AB AmaE 157. Errosario Santua zala lokarriya, bere biotza Mariaren Biotzagaz batu eta<br />
lotuten ebana. Itz Azald 71. Gure oiuak aingeruenakin batu ditzagun. ArgiDL 63. Ai al baneza nere izen ilkor<br />
onekin batu / zure izen altsu-bizia! Jaukol Biozk 58. Yainkoak batu au nigaz-ta. "Dios te ha hecho merced en<br />
topar conmigo". Or Tormes 63.<br />
(Con dat.). [Arimia] beriala batu eutsan Adanen gorputzari. CrIc 17. Ez deusetik atera zuen anima bat; eta<br />
gorputz ari batu edo unitu zion. Legaz 15.<br />
(Con -gana). Urte oek, ta lenagokoak alkargana batu, ta Mundua asi zanetik, Jesu-Kristo jaio zan arteraño<br />
igaro ziran guzitara lau milla urte. Ub 72. Jangoiko errukiorrak, bigundurik ama santiaren erregubakaz, batu<br />
eban beragana pekatari andi au, Santu andijagua izateko. JJMg BasEsc 9. Alkargana baturik / arri-koskortxoak,<br />
/ erreza oi zenduzan / Errosarioak. Canc. pop. in Lek SClar 104.<br />
4. (S, R-is ap. A; H; bath- Gèze, VocBN, Dv). (Trans.). Encontrar. "Batzen nauzu, vous me joignez, me<br />
rencontrez (O Po)" H. "Rencontrer" VocBN A. "Rencontrer" y "acueillir" Gèze. Cf. infra ELKAR BATU. <br />
Tr. Documentado en autores septentrionales, con mayor frecuencia en los suletinos, desde mediados del s. XVII;<br />
al Sur lo hallamos en Mendiburu y en algún autor moderno.<br />
Zu nahiz batu / Eta minzatu, / Hora nol' erbiratzean, / Bazterrez bazter, / Bethiere laster / Ari naiz zure<br />
hatzean. O Po 13. Balak daraman indarrarekin, berunezkoa izanagatik, batzen badu bidean gizon bat, urratzen<br />
diozka aragi-ezurrak. Mb IArg I 255. Ara zen kalonje gazte bat eta sartu zen andustez ta igan-naiez ongi betea,<br />
ta batu zuen batez, esan zion S. Felipek bere esku leunak soñean ezarzen ziozkala. Ib. 286. Bidean bathu dugu<br />
gizon bat zure ganat egorri gaituena. Lg I 363. Arte hartan Magdalenak bathu zituen Yaun-doni Petri eta Yaundoni<br />
Yauni. Lg II 286. Bidian joaiten zirelarik [...] bathu zutela laborari bat. AR 145. Ürhünago joaiten bazen,<br />
berze errege bat ziala bathüren mündüko ohoin handiena zena. Egiat 159. Miserikordiak egia / Han du batzen; /<br />
Eta bakeak justizia / Besarkatzen. 'La miséricorde y rencontre la vérité'. Monho 88. Elkharren kontrako haize<br />
muthirienek, batak bertzea itsasoan bathu dutenean. Dh 159. Bathuko ditutzun traba guziak. Ib. (ap. Dv). Ene<br />
koblak enzünen zütin, nik han ükhen banü bathü. Etch 522. Eta baturik bidean / Marmalo bat enboskadan, /<br />
Hunen sare traidorean / Finatzen da ordu gaitzean. Gy 301. Batzen ditu gerthuz ohoiñak bidean. Ib. 286.<br />
Üthürri hun bat hortxe bathüren beitüzü. ChantP 378. Bidian doalarik batzen dü gizon gazte itxüra hon bat. Ip<br />
Hil 156. Eiherazain bat, oro irin, batü zian egün batez, elge zolan, zorro gaitz bat suinian. Const 32. Hor<br />
nonbeit, Lapurdin, batzen dute emazteki bat, kuia bat buruan zoana. <strong>Bar</strong>b Leg 70. Bide phuska hun bat egin<br />
unduan, ollo andana bat batu zien. Mde Pr 125. Ta orain usapalak / maitekide laguna / batu du ibaiondo<br />
naroan. Gazt MusIx 193.<br />
"Bolunburun batu degu, nos hemos encontrado en Bolunburu (V-m)" A Apend.<br />
5. (V-gip ap. Elexp Berg; Añ, H). Envolver(se). "Envolver", "faxar niños", "empañar a los niños" Añ.<br />
"Envelopper" H. "Emmailloter. Seina zapietan batutea (V), emmailloter l'enfant" Ib. "Envolver. Papelian batu<br />
idazu liburua" Elexp Berg. Tr. Casi exclusivamente vizcaíno; en autores de otros dialectos, sólo se encuentra<br />
en Guerrico.<br />
Izara santea zeinegaz batu ebeen. Cap 141. Izara santaan, zeinean batu izan zan zeure gorputz santisimoa.<br />
CatAnz 1. Baturik oial pobre batzuetan. Urqz 42. Erakutsiko deutsu xaio dan eguzkia, / Belengo portalean<br />
baturik oxalean. Acto 366. Konfesio ta edertasuna alkarrekin janzi edo batu dituzu. "Confessionem et decorem<br />
induisti". Mg CC 139. Kristo Sepulturan batu eben izara, ta izerkaria. Añ EL 1 89. Oialtxo garbi batzuetan batu<br />
zuen. Gco I 174. Karidadiaren estalgi zabalak guztiak batuten ditu. fB Ic I 92. Gero iminten da prentzan<br />
zurdazko eunian baturik. Ur Dial 106 (It bildurik, Dv inguraturik, Ip üngüratürik). Illargi motela zelan mendi<br />
ostetik agertu, / Ikatzezko kapeagaz [Espiritu ekatxgiñak] bereala dau batu. AB AmaE 365. Eskutitz bat eta<br />
sedazko paper bigunetan baturiko gordairutxo bat. Ag Kr 164. Erantzi bere ganeko gonea ta batu Josetxo lengo<br />
estalkien ganetik. Echta Jos 342. Kendu eutsan soñeko arkondara bustia, ta batu eban ondo eroan eban<br />
estalkiaz. Ib. 342. Ikusi eben etorten eleizarantz enparantza galdatuaren erdi-erditik gizon bat kapiaz batuta<br />
burutik oñetara. Kk Ab II 103. Bere gorputza arraintzale sare bategaz narru gorrijaren ganian baturik aurkeztu<br />
zan bakaldun aurrera. Otx 41. Ikusi ebanian sestotik ataratzen papelian batutako gauza aundi bat. SM Zirik 82.<br />
6. Retirarse, recogerse. Egiten dabe pekatu mortal seme alabak agindu arren gurasuak denporaz batu<br />
deitezala etxera, berandu artian etxetik kanpora dabilzanak edo dagozanak. Astar II 78. Taberna zale, etxera<br />
ordu txaarrian batu edo erretirau oi diranak. JJMg BasEsc (ed. 1845), 15. Egun batzukaz <strong>ostatu</strong> batera batu<br />
nintzan. Or Tormes 121. Ta zer egiten dezu gau onetan etxera batu gabe? NEtx Antz 113.<br />
(Participio en función de adjetivo). Biotz batu edo <strong>bar</strong>riundua ez darabiltenai. Mg CC 232. Biotz batu ta<br />
humillarekin pensatzen zer artu duten, nor etorri zaien. Ib. 216. Eskintzen ezpadira bizitza batu edo erretirau<br />
garbijagaz erregu, penitenzija edo egite onak eurak gaitik. JJMg BasEsc (ed. 1845), 271. Pensadubaz bakarrean<br />
ta biotz batuaz nor artutera guazan, zelango amoreaz jatorkun, etc. CatBus 52. Bere gauzetan batubagua, ta<br />
begiratu onekua gaiti [dino bere artian gaistuak]: Ezertako eza dala. fB Ic II 223. Sokrate bere <strong>bar</strong>ruan batuago,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
281
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ta gai ugariagoak eta sakonagoak aditzen zituen nekerik bage. Zait Plat 88.<br />
(Trans.). Orazinoe denporan ezin biotza batu badogu, itxi biar ete jako lan balioso oni? CrIc 74. Ea sosega<br />
zaiteze; batu egizuez o arimak, zeuroen zenzun ta almenak. Añ LoraS 132. Munduko ardurak eta zer egin<br />
guztiyak aldebatera itxi, sensunak ta biyotza batu ta egon pensetan. CatLlo 75.<br />
7. (V-arr-oroz-gip, G; Aq 411, Añ). Ref.: A; Iz ArOñ, IzG. Ordeñar. "Ordeñar, esnea iritsi, batu (G). Aunzak<br />
batuak daude?" Aq 411. "Batzía, el ordeñar [...]. Batzéi/a, batzíe, el ordeñar [...]. Batu-ardixe batu, ordeñar [...].<br />
Batu, ordeñar. Batzen noia, voy a ordeñar" Iz ArOñ.<br />
8. (V-gip; Lar, H). Ref.: Iz ArOñ; Elexp Berg. Cerrar; entornar. "Eskibatu, de eskui, [...] mano derecha, y de<br />
batu, cerrar, recoger" Lar s.v. esquivar. "<strong>Bar</strong>t, gau guztian eztot begirik batu" Zam Man 17. "Atía batu, juntar la<br />
puerta" Iz ArOñ. "Cerrar o entornar la puerta o los ojos" Elexp Berg. "Gero etxetik urtetzen dozunian batu atia"<br />
Ib. "Gau guztian eztot begirik batu" Ib. Berbaak urri egin, begiak batu, edo alde egin biotza argituko<br />
leuskezun lagun, toki eta ibilteetarik. Añ EL 2 47. Ea ibilli diran sekula / Lotsaz begiak baturik. AB AmaE 35.<br />
Begiak tinko zeuzkan berak. Kritonek ikusi zueneko, batu egin zizkion ao-begiak. Zait Plat 109. Euria ez da<br />
gelditzen... Gizakumeak, leiatilla pixka bat batu du. NEtx LBB 103. Eta ikaraz beteta, jarri ziran begixak batu<br />
<strong>bar</strong>ik egun-sentixan zaiñ. Etxba Ibilt 461.<br />
Plegar. Gero [mezatik] urten ebanean / batuta mantua. Azc PB 156 (Ur PoBasc 268 altzauta mantua).<br />
Batu eben belea, ta arraunketan joan zirean. Echta Jos 116. Narrua, lurrean jarri eban zabal zabal; urrengo,<br />
polito polito batu eta tolestu eban, narru-olaetara bialtzeko gertu ipiñiaz. Erkiag BatB 56.<br />
9. (VocBN, A). Mamar. "Bath, bath-u, (vb.), téter, tété" VocBN. "Aratxea batzen da behiari, el ternero mama a<br />
la vaca" A s.v. batze.<br />
(BN, Sal ap. A; H), baatu (BN ap. A; Dv). "Baatu (BN), téter, faire téter les agneaux" Dv. "Mettre un petit à<br />
la mamellle de la mère. Axuriak, aratxeak batzea, allaiter les agneaux, veaux" H. "Hacer que los corderillos<br />
mamen. Xal kori batu bear nagun (Sal), tenemos que hacer amamantar este ternero" A s.v. baatu.<br />
10. (Con aux. trans. tripersonal). Dar, proporcionar. Gorde gurarik, galdu zaittut, nere Maittia; zure zorion<br />
naixan batu detsut eriotzia! Etxba Ibilt 489. Eta senarra, beste <strong>bar</strong>ik, jausi zan kontuan zer zoro-gaiztoko biareza<br />
batu zetsan bere buruari. Ib. 458.<br />
11. (Participio en función de adjetivo). Unido; reunido, unificado. "Aunado" Lar. Ordea San Agustin da,<br />
beingoan argi ura oso, eta puskatua beingoan: argi batua eta bakandua. Lar SAgust 11. Eta zeinbat onelango<br />
erri batubetan, alperrerijari emonak. Mg CO 285. Gerora asmau ebeela gizonak erri batubak egitia. Mg PAb<br />
149. Inozenzija ta Jangoikuaren billdur santu onek luzaruago iraun biar ebeen Baserrijetan, erri batubetan<br />
baño. JJMg BasEsc 97s. Txiki-txikitatik ain batuak izan gaitun biok. NEtx Nola 19. Ikusiz "euskara batu" baten<br />
alde gogo beroa duela lau urte Arantzazun azaldu zela. Mde Pr 52. Liburu huntan ontsalaz euskara orokor bat<br />
edo euskara batua delakoa behar nuen erabili, bainan ez nuen hori ongi eginen. Xa Odol 69. Hizkuntza<br />
nolarebait batua da, nahiz batasun hori herri batekoa izan, eskualde batekoa edo <strong>Euskal</strong> herri osokoa. MIH<br />
218. Euskara batuak, izkribuzko batasunaren bitartez, juduentzat adina jentilentzat egina behar du izan. Ib. 124.<br />
- BATUAN (H). En bloque, en conjunto. "Batuan [...], ensemble. Batuan saltzea, erostea, vendre, acheter en<br />
bloc (AA)" H. Bekatutan erori ditezke, ta erortzen ere dira zenbait Kristau idien, beien, ardien tratuetan,<br />
balio duen baño geiagoan ematen dituela zeren batuan ematen dituen, orobat artoan, garian ta beste gauzetan.<br />
AA III 591.<br />
- BATU-BANATU. a) "(V-ger), saber y publicar noticias" A.<br />
b) "Aves que ora se esparcen ora se juntan" A.<br />
- BATU-BATU EGIN. Envolver(se) totalmente. Danok gengozan burkeletan estalkiyekaz batu-batu eginda.<br />
Kk Ab II 161.<br />
- BATU-BATURIK. Muy junto(s). Izurdien erasoaldiakaz izututen danean, batu baturik eta azal azalean<br />
geldituten da antxobea. Ag Kr 37.<br />
- BATU-GURA. Ahorrador. Zuk juzgetan dozu laguna, zitala dalako, [...] batu guria dalako, esker txarrekua<br />
dalako. fB Ic II 235.<br />
- BATURAKO. (Lo) que está en vías de unificación. Euskara batu nahiz baturako batera, ez han-hemengo<br />
eskualdeetako hizkerara. MEIG IV 111. Baturakoa erdi batu bihurturik eta batasunaren berria bazterretan<br />
zabaldu ondoan. Ib. 112.<br />
- ELKAR BATU. a) Unirse, juntarse. Gorputz da arimea alkar baturik, biak iraungo dabe betiko. Añ EL 1 40<br />
(EL 2 46 alkarregaz). Medikuak alkar baturik ta konseju arturik. Añ GGero 274. Euzkotar buru argijak, / Alkar<br />
batuta, gertau ditubez / Euzko-jai goragarrijak. Enb 122. Eskuin-alde, gurekin ipartzen da, luzatuz, haran<br />
zabalsko bat, sahetseko mendien itzalak eta izarretarikako argi xuriak, elgarren batuz, ametsetarik bezala eztiki<br />
daukutena agertzen. JE Ber 95.<br />
b) Recoger. Ogia egiten da gariagaz, baña oñetarako gari garauak alkar batu bear dira. Añ LoraS 54.<br />
- EZIN BATUZKO. "Qui ne peut se réunir à d'autres; inalliable" Dv.<br />
batualdi. v. bataldi.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
282
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
batu-beste. "(R-uzt), por término medio" A. v. BATA-BESTE.<br />
batuera. 1. Reunión. Batuera edo Konzilio Santubetan. CrIc 28. Oietako bat litzake Lagundi Erreal orren<br />
beraren 1785-garren urteko bilkui edo batueran aitatzen dana 10-garren planu edo orrierdian. Aran SIgn 209.<br />
Arrats atako bigira, billera edo batuerea amaitu zan, da iagi ziran danak oiari epel-aldi bat emoteko gogoagaz.<br />
Ag AL 66.<br />
Congregación, asociación. --Zer da Eleisia? --Da kristinau sinisle guztien batuera edo kongregazinoe,<br />
Arzain egiazkuakaz zaintu ta zuzenduba. CrIc 25. Kristinau fededunen batuerea, zeñaren burua dan Aita Santua.<br />
Itz Azald 44.<br />
Unión. Baña nola odol bizia batu edo alkarturik dagoan korputz ta animarekin, oek jartzen dira Kalizan<br />
laguntzaz edo batueraz. Mg CC 202. Gogorazinoe onek batu nau errime Jaungoikoagaz, eta batuera edo<br />
alkartasun onek egiten dau nire zoriontasuna. Itz Azald 24. Ezkontzea dala batuera santu bat, Jesukristoren eta<br />
Eleizearen artekoa legez. Ib. 74. Bada ontasun osoa dago maitetasunean edo Jaungoikoagazko batueran. Ib.<br />
192.<br />
2. Recogimiento. Cf. batu (6). v. batutasun (2). --Eta komulgau ezkero, zer egin bear da? --Ordu<br />
laurenean edo ordu erdiyan egon bear da itzal eta norbereganako batuereagaz. Itz Azald 160.<br />
batuerazo. v. batarazi.<br />
batugabetu, batubagetu (Añ). "Desunir" Añ.<br />
batugarri. Unitivo (en sdo. místico). Bide garbigarritik lenengo igarobide, kontenplazioaren eta<br />
bertutearen erpiñ edo goiena dan bide argigarri eta batugarriak igaro nai balitu. Arr Orac 62. Gauza justu eta<br />
bidezkoa dirudi, ejerzizio laudagarri eta santu oetan amabost edo ogei egun eman ondoan, bizitze argigarri eta<br />
batugarrira igarotzea. Ib. 64.<br />
batuketa (BeraLzM). 1. Sinéresis. Lenengo lerroko bigarren itzan biotzeko itzak lau izkin biar lituzke, bi-otze-ko,<br />
bañan batuketaren bidez bio-tze-ko egiñaz iru izkindun bezela azaltzen da. LzM EEs 1913, 197s.<br />
2. Suma. v. batumen. Baña orrela tolesketa-argibidea (tabla de multiplicar) egin ezkero, batuketaargibidea<br />
(tabla de sumar) nola atonduko dezu? EEs 1917, 105. En DFrec hay 14 ejs. más.<br />
batuleku. "Teatro" Añ. v. biltoki (2).<br />
batumen. Suma. v. batuketa (2), 1 batzaldi (5). Gero, artu bitez euneko bakoitzari dagokion peseta eta<br />
onen lenengo urteko korrituen batumenak, eta arki bedi bi batumen aben aldea. EEs 1925, 205.<br />
batun. v. batu.<br />
batun-batun. "(R), juego a acertar, por el número de individuos que se citan, una familia determinada" A.<br />
batunde. 1. "Coligación" Lar.<br />
2. (Lar Dv). "Caudal de otras cosas, como de juicio, ciencia, &c." Lar.<br />
batundetu. "Coligarse" Lar.<br />
batune (Lar, Añ). Congregación, asociación, grupo. "Gremio, clase, batunea, ballera" Lar. "Fariseísmo,<br />
Fariseoen batunea" Ib. "Inquisición, tribunal, Fedazaien Batunea" Ib. "Inquisición, tribunal, fede zaien Bilkun<br />
edo Batunea" Añ. Cf. apaizbatune, lapurbatune. --Zelan izentetan da lurreko Kristinauben batune edo<br />
laguntasuna? --Eleisa burrukaria. CrIc 46. Onesbedatuko du nork bere batune edo klasekoa, zergatik<br />
onesbedatuko duen bere burua. Izt D 156.<br />
(Lar Dv). "Colección, bilgoa, batunea" Lar. "Complejo" Ib. "Collection, assemblage, recueil" Dv.<br />
"Palo, palos de naipes, batunea" Lar. Cf. H: "(Couleur au jeu de cartes) trèfle".<br />
- BATUNEKO (Lar Dv). "Conscripto" Lar.<br />
batunetu. "Incorporarse" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
283
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
batupareaka. "(V-ger), a la gallina ciega" A.<br />
baturazi. v. batarazi.<br />
(baturratu). "Cierta pecha que se pagaba por los herederos de los villanos que morían sin hijos" Yang DPA 13.<br />
batuta. Batuta. Aita Donosti ikusi ebanian, bere batutia altzatzen, esan ei eban: --Bixar egualdi ona;<br />
pralletxuak makillatxua gorutz altzau jok-eta. SM Zirik 105. Nor bere gisara eta batutarik gabe soinua jotzen<br />
ari zirela sortu zuten anarkia. MEIG VI 135.<br />
batutasun (Añ). 1. Unión. "Unión, acto de unir, (c.) batza, batzea, batasuna, batutasuna, batzakuntzea" Añ. v.<br />
batasun. Oek dijoaz, ez itzen indarrez ta bai laguntzaz ta unioz edo batutasunez, bigarren Persona Jangoiko<br />
dana Korputz ta anima bereganatuakin. Mg CC 202. Ez irasagarraren ondo edo oñak galtzen duelako bere izate<br />
edo naturaleza, baña bai ematen zaiolako madariaren bertutea egiten duten batutasun edo unioa gatik. Ib. 218.<br />
Errege kristiñauen arteko bakia ta batutasuna gaitik. Ur MarIl 7. --Zetan dago ontasun osoaren izatea? --<br />
Jaungoikoagazko alkartasun edo batutasunean maitetasunaren bitartez. Itz Azald 199.<br />
"Congreso, junta, (c.) batzakuntza; si es de ancianos, batzarra. Congregación, (c.) batutasuna" Añ.<br />
2. Recogimiento. Cf. batu (6). Leku onetako isilltasun, ta batutasunak, baketurik zentzun ta pasinoiak,<br />
presteetan ebeen nire arimia alkanzeetako munduko builleen artian letraubagei ezkuteetan jakeezan jakiturijako<br />
argitasunak. JJMg BasEsc 279s. Batutasun andijan joazan, batzuk otoi egiten, beste batzuk bat artu eta<br />
irakurten. Izur JerOs 28.<br />
batute, batutze. v. batze.<br />
batutza. Alianza, unión. Gero eman zion zirkonzisioneko batutza. TB Act 7, 8 (Dv batasun; cf. batutzea en<br />
Larramendi, var. de batze).<br />
batutze. v. batze.<br />
batuxi. "(L-côte), nones" A.<br />
batuzi. 1. "Individuo, nombre sustantivo" Lar.<br />
2. "Individuación, individualidad" Lar.<br />
batuziar. "Individual, individuo" Lar.<br />
batuziarkiro. "Individualmente" Lar.<br />
batuzitu. "Individuar, individualizar" Lar.<br />
batx. v. <strong>bar</strong>atx.<br />
batxakan. v. basakaran.<br />
batxe (V-gip). "Bache" Elexp Berg. "Kaminokoak batxeak eta bidekoak zuloak direla dio Don.-k" Ib.<br />
batxe. v. BARATXE-BARATXE.<br />
batxera. v. baxera.<br />
batxet. "(V-gip), cada una de las dos puntas de la tala, toña o calderón (juego de niños)" A.<br />
1 batxi. "Impair" H. v. bakotxi.<br />
2 batxi. "1.º (V), Bautista (nombre propio). 2.º (V-ple), torpe, lerdo" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
284
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
batxiler (Lcc, Lar), baxelier, baxeliar. 1. Bachiller, persona que posee el título de Bachillerato. "Bachiller,<br />
batxillera" Lcc. "Bachiller en las Universidades, es voz compuesta del Latín bacca y del Bascuence illera, y todo<br />
junto significa baccas al cabello, y en lo antiguo se coronaban los que recibían grados semejantes con baccas de<br />
laurel. Batxillera" Lar. Sentenzia bat atra izan dudena Don Martin de Valcarlosen kontra, eta batxiller Don<br />
Martin de Aldunzinen faborez (Leiza, 1626). ASJU 1978-79, 237. Xurio Baionako Eliza Kathedraleko Iaun<br />
Erretor eta Theologian Baxeliarak. In Arbill pról. Athanase Belapeyre, Apez, Theologian Baxelier, Zuberoako<br />
Ofizial eta Sorhoetako erretorak. Bp I 17. Menastaz itzegitean esaten ditu Batxiller Zaldibiak bere izkribu<br />
gogoangarriaren bigarren kapituluan, itz gozo indartsu oek. Izt C 60. Araoz batxillera (bere illoba eta<br />
lagundiak izan zituen leenengo gizonik argienetakoa zan) emen gelditzen da. Aran SIgn 105. Euskotasuna eta<br />
gure izakera guztia ez ote dira galtzen bigarren mallako ikastolaetan, gure gaztedi aberats, aundi-gura,<br />
yakinzale edo zerbait izateko lanbide baten billa doan batxiler eta a<strong>bar</strong>? Belaus LEItz 110. Bear doguz batxiler<br />
eta andraño (señorita) egiteko ikastetxe euskaldunak. Ib. 110. Igandean Café Iruña-ra joan ziran bi batxiller<br />
berriak Seberiñorekin. Osk Kurl 213. Batxiller egiten Toledon, Salamankari erantsiz titulu ori. Gazt MusIx 57.<br />
Baxelier iragan zen [J. Etxepare]. Lf ELit 274. Jakin beza, berorrek: lizenziatua naizela esan badiot ere leen, ez<br />
naizela batxillerra besterik. Berron Kijote 210. Alonso Lopez batxiller jauna. Ib. 211. En DFrec hay un ej. más.<br />
2. Bachillerato. Kuxian deith ziozaten / Gaztelura ximinoa / Nausi pare gabekoa: / Animaleetan dotor<br />
ospatua, / Zelakotz batxiller yadan pasatua. Gy 291. Bere ikaste-atalak (asignaturak) ondo atara ebazan, baña<br />
ez goirengo mallan, batxillerrian lez, berengo mallan baño. Kk Ab I 109. Geixoak esan ezkero neu be izango<br />
nintzakek medikua. Orretarako dituk ire Batxillerrok, jakituriok eta medikuntzok? SM Zirik 52. Neure gaxtean,<br />
hiru urteko batxillerra egin ondoan, fabrikan hasi nintzen lanean, hamabost urte nituela. MIH 368. En DFrec<br />
hay 6 ejs. más.<br />
- BATXILER-AGIRI. Título de bachiller. Batxiller-agiri edo titulua be du<strong>bar</strong>ik atara eban. Kk Ab I 108.<br />
- BATXILER-IKASKETA. Bachillerato. Gernikan Batxiller ikasketak amaitzean. Enb 196.<br />
- BATXILER-IKASTALDI. Bachillerato. Adimen argi-argija dau mutil onek, zur-zurra da, ta batxiller<br />
ikastaldijan beti goirengo mallea, sobresaliente, arrapateban. Kk Ab I 108.<br />
batxilerato. Bachillerato. v. batxilergo. Gazteiza joan zan batxilleratua ikastera. A EEs 1916, 303. Baña<br />
"batxillerato"ko liburuak errezak ziran beretzat. Osk Kurl 203. Laster izanen dira azkeneko azterketak,<br />
batxilleratoa bukatzeko. Ib. 212. En DFrec hay 3 ejs.<br />
batxilergo (PMuj), baxelergo. Bachillerato. "Batxilergoa artu, [...] recibir el grado de bachiller. Batxilergoa<br />
eman, [...] dar el grado de bachiller" PMuj. 1881ean kausitu zuen Bilbon baxelergoa. Lf ELit 298. En DFrec<br />
hay un ej.<br />
batxilerkuntza. Bachillerato. v. batxilergo. Batxillerkuntzea erizpen gorenez (notarik onenakin) burututa,<br />
Oñatin eta Valladoliden ikasi zuen, <strong>bar</strong>atari (notario) egin-arte. A EEs 1916, 303s.<br />
batxo (Añ), batxu (Vc ap. A). Dim. de bat. "Particularizar, (V) batxo, (V) bakoitza berez esatea; (c.)<br />
banakatu" Añ. Las formas del tipo bat-txo, battxo, parecen ser meras variantes gráficas. v. batto, batño. <br />
Ogeta lau ordu ditu egunak; geiegi eretxiko deusku, batxo Arimeari emotea? Añ LoraS 68. Baña txorikumetan<br />
zelan azkenean / Jateko aurkitzen zan battxo platerean. AB AmaE 310. Ardia atrapatea / ezta izaten errez, /<br />
noizik beinean battxu / artuten da nekez. Azc PB 67. Dalako orrek ikusitakoetatik batxo bakarrik izan zun<br />
esateko. Zait Sof 60. Bete-betean, baña, azalduko didazu, galde batxori erantzuten badiozu. Ib. 78.<br />
(Con sust. en caso partitivo). Erdaldunik battxo etorri ote da egungo jarduna entzutera? A Ardi 82.<br />
- BATXO BAT ERE. (En oraciones negativas). Ninguno. Ta eskolak ugari zabaldu biar dirala orretariko<br />
"analfabeto" batxu bat bera be geratuko eztan arte. Kk Ab II 79. Eta beste neskamietarik be etzan batxu bat be<br />
azartu Bertoldari murrika egitten. Otx 34. Egin egin-biar ixan eutsazan gaztain-opillak mutillari, eta bai<br />
Bertoldinek jan batxu bat be itzi <strong>bar</strong>ik. Ib. 168.<br />
- BATXO ERE. (En oraciones negativas). Ninguno; ningún. v. BAT ERE. Bekatu mortal guztiak, batxo bere<br />
itxi baga, Konfesiñoan agertutea. Añ EL 1 124. Seigarreneko gauzeetan eztagoala gauza txikirik [...]: eta alan<br />
eztozu batxu bere konfesiñoan atzeratu bear. Añ EL 2 148. Bera ta bere soldadu guztiak ito zirian itxasoan,<br />
batxok bere iges egin baga. Añ MisE 203. Zuen aitak egaztiai bear daben janaria ta janzia emoten deutse [...] ta<br />
batxo bere, danik txikiena, aztutzen eztau. Añ CS 33. Diran diranak batxu bere itxi baga agertuko dira. Ur MarIl<br />
37. Bere torreak, bere muruak, bere ontziak, / Zureak dira bereiztu baga battxo bere. AB AmaE 439. --Semerik<br />
ez ala<strong>bar</strong>ik eztekozula? --Orixe da andie! --Eta zure amak ezeban battxu bere euki? Ezale 1897, 327b. Baña ez<br />
deust esan eragingo konfesinoan entzun izan ditudazan berbetatik batxu bere. Itz Azald 144. Inor, battxo ere, ez<br />
al zan beealdean, gora, oiutegira, begiratu etzuenik. A Ardi 121. Eliz-ezaugarri batxo ere ezta eramaten. Eguzk<br />
RIEV 1927, 432. Gizakume batxori ere iñoiz ez esan, ez nun eskutaturik dagon, ezta non datzan ere. Zait Sof<br />
149. Gizonaren adiskide ohikoetatik batxok ere ez zuen orain haren etserako bidea hartzen. Mde HaurB 75.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
285
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Guzti-guztiek, batxo be itxi bagarik. Akes Ipiñ 22.<br />
(Con sust. en caso partitivo). Uso txit eder eta obenikan batxo ere gabeko bat. Ur BulaG 554.<br />
- BATXO EZ. Ningún; ninguno. Eguzkipeko batxori ez azaltzeko nire sorrera. Zait Sof 96. Beste gizaki<br />
batxori ez zaio yaukiko. Ib. 198. Menderdi hontan hilkor batxok ez ditu ukitu. Mde Pr 117. Ez zion behatzpuntarekin<br />
ere laztan batxo egin. Mde HaurB 55. Abere batxok ez zun larreko belarrik ukitu, ez urik dastatu.<br />
Ibiñ Virgil 46. Ala ere batxo etzen lizunki aberekin etzan. Ib. 49.<br />
(Con sust. en caso partitivo). Zure piñurik battxo baga. AB AmaE 441.<br />
- BATXO IZAN. Ser alguien de cuidado. Ai Pilatos, Pilatos! zu ere baziñan bat-txo, baiño oiñordekoak ere...<br />
Urruz Zer 62.<br />
batxu. v. batxo.<br />
batxugaitz. v. <strong>bar</strong>atxugaitz.<br />
batz. v. pats; batza.<br />
batza (V-arr ap. A; Añ, H), batzaa, batz. 1. Unión, asociación, sociedad. "Batzaea, quiere decir congregación"<br />
Ech 33r."Alianza, unión, confederación" Añ. "'Unión', en el sentido de 'alianza, asociación' o 'liga' de personas,<br />
no tiene vocablo. A lo sumo, pudiera expresarse esto con batz o biltz (unión, copia, colección) o con batzar o<br />
biltzar (reunión, junta, asamblea)" (1901). AG 1811. "Unión, alianza" A. Tr. Aunque es citado ya por Echave<br />
y usado por Añi<strong>bar</strong>ro, sólo a partir de los últimos años del s. XIX se hace frecuente (parece que impulsado por la<br />
escuela aranista); al Norte lo emplean J. Etchepare y Mirande. Usan batz Arana Goiri (batz egin), Garitonaindia,<br />
JBDei, Lizardi y Eguzkitza, y batzaa Añi<strong>bar</strong>ro.<br />
--Zein dok (ala don) Euzkadi yeritxuagun (ala yeritxonagun) luiki ta erri-batza? --Da Euzko deritxoen errijen<br />
luikija ta batza (1897). AG 1058. Euskera iraun egiteko irakasleak baino arduratsuagoak dira Elizgizonak ta<br />
Batzak. Ezale 1897, 118. Ara or Laterri-Batz edo Estados-Unidosko erri aundia. JBDei 1919, 284. Baita ere<br />
Vela andere abeslari ta beste bere lagun-batzeko eres-ertikideak. Garit Usand 43. Gurasoak orretara ekarteko<br />
billera edo batza bat <strong>Euskal</strong>tzaindiak eraldu bear leuke ta uri guztietan zabaldu. Belaus LEItz 114. Sortu da<br />
Emakume / Abertzale-Batza, / Maitasunezko lora / Gustijen <strong>bar</strong>atza. Enb 59. Aberats eta txiro, zar eta gastiak, /<br />
Batza ortan sarturik, lan egingo dabe. Ib. 145. Erri baten edo batza baten, txirringetan arin ibilten "urtena,<br />
gorengua, onena, banakua" danari "as" deitzen dautsoe. Kk Ab II 155. Eleizearen <strong>bar</strong>ruan eta berak indarra<br />
emonda sortu diralako monja orreen batzak. Ib. 74. Han omen zuen asmatu Jesusen Lagundiaren egitea, batza<br />
hunek ethorkizunean erabiltzeko zituzken urratsekin. JE Ber 59. Badira ere hiri handietan batza bakar batzu,<br />
jende onak xede beretarat eginak. JE Med 116. Euskel-Idazle-Batza deritzan euskerazko eskribatzaleen elkartea<br />
irasi edo fundatu. Ldi IL 139. "Liga Gaélica", edo "Gael-zaleen Batz" ori, ba al-dakizute zeren antzekoa dan?<br />
Ib. 169. Bizibidea edo jana lortzeko era, langintza edo laneko tresnak, jakintza, ertiak, gizon eta erri-batzak,<br />
uskurtz edo erlijioa: orra erriak beren lanbide bearrenekoai eman oi dizkiten erabakiak. JMB ELG 24n. Bear<br />
litzakezan besterik ez arren, gaur egunean ainbat kistar langille-batz daukaguz. Eguzk GizAuz 157. Langillien<br />
Batz Orokarra (erderaz, Unión General de Trabajadores deritxona) be or ibilli ei-da bere sareak baserriraño<br />
zabaldu ta maizterrak batez be sarietan sartu nairik. Ib. 125. Ugazaben batza oneik eratu ta egiteko gurari bizia<br />
erakutsi eban XIII Leonek. Ib. 157. Onelako batzan dagozan baserritarrak, lurra mugaz banandura <strong>bar</strong>ik,<br />
guztiak aldran ei-darabille. Ib. 133. Napoleonen gudari-saillak argalak eta gogoz aulduak zeuden Europako<br />
gudari-batzari oldartzeko. Etxde JJ 180. "London Dialectical Society", Sir John Lubbock-en buruzagigopeko<br />
Engelandeko jakintzari batzak, txosten bat agertu zuen espiritismuaren fenomenuari buruz. Mde Pr 316.<br />
(Añ, H (V)). Reunión. "Es junta de ancianos: zaarren batza, tzea" Añ. "Assemblée" H. Ea erromeria,<br />
batzaako dantza, naasteko yolas ta gau-bigereetara agindu badozuz. Añ EL 2 140. Yakinik egon bear tzara eze,<br />
bazabiltze gazteak naastean batzaako dantzetara, yolasera, fiestetara [...], etzareela garbi izango. Ib. 149.<br />
Lamin-batza yagok uretan? "Las sílfides se reunen en el agua?". Laux AB 37.<br />
Unión. "Unión, acto de unir, (c.) batza, batzea, batasuna, batutasuna, batzakuntzea" Añ. Gorde gaizala<br />
batzan, adiskidetasunean ta bakean. Añ MisE 57. Bijok, Bizkaiaren kostittuxiñoe edo laterkera zarra ta beste<br />
euzkeldun laterrijakin batza ikurtzen dabez (1897). AG 1543.<br />
2. Recolección. "Recogimiento, juna de cosas" Añ. Mutil talde andiyak yuaten ziran Erriojara ta Aragoera<br />
maats-batza ta ardao-egite aldiya baño lentxuago. Kk Ab II 164.<br />
- BATZA EGIN. Reunirse. Ogei gixon ala geiago bazkaltzen batzaldu edo batz-egitteko, ezta biar kemenik.<br />
(1897). AG 1349.<br />
batza. v. 1 <strong>bar</strong>atze.<br />
batzaar. v. batzar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
286
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
batzai. "(V-ger), accidente, rareza. Gure etxera batuko eztan batzairik eztago, no hay rareza que no se nos<br />
presente en casa" A. Azkue trae tbn., en su primera acepción "(Vc), recolección. Se usa sólo en los derivados",<br />
refiriéndose seguramente a batzaiki, batzaikuntza, etc.<br />
batzaiki (V-m-gip). "(V-m), acial, tenazas de madera para recoger erizos de castaña" A. "Batzaiki, matxarda,<br />
gaztañak lurretik artzeko tresnak" (V-gip) P. Urkia EEs 1930, 48.<br />
batzaikuntza. v. batzakuntza.<br />
batzaile (Añ; -alle Lar, Dv), batzaila, batzale. 1. Recolector; que recoge, reúne. "Cogedor", "recogedor" Lar.<br />
"Acumulador [...] pillaka [...] batzallea" Ib. "Colector" y "recogedor" Añ. Ainbat eta ainbat erreminta zaar,<br />
mika arrapakariaren antzera, Nikanor-en esku batzailleak bestela baitakoan, asterik aste araxe eroanak. Erkiag<br />
BatB 21.<br />
(Como segundo miembro de compuestos). "Boto-batzallia, muñidor electoral. Sasoi baten, boto-batzalliak<br />
ortatik bizi izaten ziran" Etxba Eib. "Fruto-batzallia, especie ornitológica del país" Ib. "Lorabatzalle,<br />
camachuelo común (Phyrrhula pyrrhula)" SM EiPáj. v. biltzaile. Sardia edo simaur batzallia. Mg PAb 148.<br />
Almoroz deritxan toki batera eldu giñanean, maats-batzen ziarduen, eta maats-batzale batek mordo bat emon<br />
eutson limosnatzat. Or Tormes 23s. Oraingo zergari edo petxu-batzalleak zelakoak diran ba-dakigu. Eguzk<br />
GizAuz 123. Bekoki ederdunak Garagartzakoak, astaputzbatzaileak Udalakoak. (V-gip). A EY IV 273. Diru<br />
batzalliak atia jo eban. SM Zirik 42. Arein aginduz Ipiñeburure be eldu zirean gixon-batzaillak, da gudarako<br />
gixon errime-adoretsuek urten eudien emendi. Akes Ipiñ 11. Idazle ugaria, erderaz eta euskeraz. <strong>Euskal</strong> tokiizen<br />
batzaille. Alzola Atalak 111.<br />
(G ap. A; Zam Voc), batzaila (Vc ap. A). "Económico, ahorrador" A. Etxagun andi gazte zoroak, / diru ta<br />
lurren galtzailak, / kokotzat daukez eta zorotzat / euren guraso batzailak. Azc PB 362. Batzaile batentzat ezta<br />
faltako banatzaile bat (V-ger). "A un ahorrador no le faltará un despilfarrador". A EY III 182. Aita batzaille,<br />
seme banatzaille. EgutAr 27-3-1962 (ap. DRA).<br />
2. Que congrega a la gente. Eureen etxeetan batzaar nasai ta bigira lekuba emoten dabeenak, zelai nai<br />
zokonduetan jolasik askatubeneetan oi dabiltzanak ta euretarako batzallaak. JJMg Mayatz 105.<br />
3. Unificador. Orixek hizkuntzaren aberatsaile izateko dohain hobeak zituen batzaile izateko baino. MEIG<br />
VII 168. Hortik aurrera [batasun saioak], Katalunian 1931tik aurrera bezala, batu eta batzaile bihurtu baitira.<br />
MEIG VIII 46.<br />
batzain. "Impair" H.<br />
batzaindu. v. batzandu.<br />
batzaitu. v. batzandu.<br />
batzak (H). (Siempre junto a besteak). Unos. "Le S dit: batzak eta besteak, batzuk eta bestek, batek eta bestek,<br />
les uns et les autres; batzen eta besten, des uns et des autres; batzer eta bester, aux uns et aux autres" H. v.<br />
BATAK (s.v. bat). Batzak süiaz, bestiak armetzaz, bestiak üzürriaz, bestiak uhuñkeriaz mündü huntarik<br />
bestialat juan izan dira. Mst I 23, 7. Behar dütügü xehe txerkatü, eta konposatü gure <strong>bar</strong>nian, eta kanpuan<br />
igaraiten diren gaizak: zeren konbeni beita gure profeitü ezpiritualaren, batzak eta bestiak xüxen izan ditian. Ib,<br />
19, 3. Gaiza batzek haren maithatzera, bestek haren mesperetxatzera erakharten die. Mst III 20, 4. Bena batzer<br />
erraiten dütüt gaiza komünak, bester berheziak. Ib. 43, 4.<br />
batzakintza. (Neol.). Colección. Creado por AG en 1894, de batza 'reunión' y -kintza (v. NeolAG). Lelengo<br />
lau zenbateko-batzakintzea: laurleokorik: 0,50. Bizkaitarra n.º 5, 29-1-1894, portada.<br />
batzakuntza (V-oroz-arr-m ap. A; Añ, H, Zam Voc; -ea det. Mg Nom (V), Añ; -ia det. Mg PAbVoc, VocCB 365<br />
(V) Dv), batzaikuntza (V-oroz-arr-m ap. A; Dgs-Lar 1). 1. Reunión. "Junta o congregación" Mg PAbVoc.<br />
"Junta" Mg Nom, A, Zam Voc. "Concilio", "congreso", "junta", "unión" Añ. "Batzar-ra, batzarre-a, junta,<br />
asamblea, congreso, (assemblée) [...]. Sin.: batzakuntzia (V), biltzar-ra" VocCB. Duvoisin, que lo toma de este<br />
vocabulario, da erróneamente batzakuntzi como forma indeterminada. v. batzar. Mutil neskatoen junta,<br />
olgantza edo batzakuntzeetan. Mg CC 110. Zer esan biar da euskal erri askotan ikusten dirian jente gazteen<br />
batzakuntzen ganian? Mg CO 130. Euki baditu be etxean batzakuntza gaistoak (Durango, 1882). DRA.<br />
Consejo. Castilla-ko Batzakauntzeak zeuri txarto erakatsitta. AG 163.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
287
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Asociación, agrupación. Bizkaya-ren lauburuba jagiko daben Batzakuntzearen Araukintzea. AG 233.<br />
Sociedad. Badaki batzakuntza guztietan, iraungo badabe, legeak egon bear dabeela. Kk Ab II 114.<br />
2. Unión (de cosas). Buru azur biribilla da beste azur batzuben batzakuntzia, zeintzuk egiten dabeen utsune<br />
edo onzi bat. Mg PAb 85.<br />
3. Recogida, recolección. "Recogimiento, junta de cosas, (c.) bilguma, bilgura, batza, batzakuntzea" Añ.<br />
batzakuntzi. v. batzakuntza.<br />
batzalde. Asociación, congregación. Antziñako Grezian, Epikuro zeritzan jakintsu batek irazaniko<br />
"batzalde" bat bazan. Elizdo EEs 1929, 175.<br />
1 batzaldi. 1. (Neol.). Unión. Creado por AG en 1893 de batza 'unión' y aldi (v. NeolAG). v. batze. Batzaldi<br />
au [se refiere a la unión con Castilla] Bizkaiaentzako gauza zorigestakorrena ixan da. AG 162.<br />
2. (L, BN, S, R sg. A; BeraLzM). Reunión, junta. "Concurso, acto de reunión" A. "Sesión, reunión" BeraLzM.<br />
v. batzar. Erdaldunik etzan agiri. Augaitik orduko batzaldiak, gaurko batzaldi ta batzar geienen aldean,<br />
zeru-usainekoak irudien. A Ezale 1897, 36b. Eskari bat [...] Elizgizonai. Urrengo batzaldian edo conferencia-n<br />
[...] irakurkizun au aintzat artuta aztertu daiela. Ib. 129a. Da urko batzaldijan irakurriko da aurkezturiko<br />
laterkera edo kostittuziñoia (1897). AG 1520. Illian bein gitxienez batzauko da bazkundia; eta Araudiyak tinkotu<br />
daben sariya emongo yake batzaldira datozanai. Eusk 1919-1920 (I), 41. Aien asmoetan ez dut erkidetu nai! /<br />
aien batzaldietan nere gibela ez dut ikusi nai. Ol Gen 49, 6 (Urt, Bibl biltzar, Dv bilkhu, Ur, Ker batzar).<br />
3. (A DBols, BeraLzM), batzaldu. Concurso; competición. "Concurso [...]. 2.º provisión de empleos, premios,<br />
etc., batzaldi" A DBols. "Batzaldi, concurso. Batzaldiyan sariztua, premiado en el concurso" BeraLzM. v.<br />
lehiaketa. Lan bi sarituko dira batzaldi onetan. Ezale 1897, 8a. "<strong>Euskal</strong>zale" albistariak 1897-garren urtean<br />
eragiñiko Batzaldian sariztatua. Ag AL 3. Ona emen Batzaldirako baldintasunak. A Ezale 1898, 67b. Aurrenaurrenengo<br />
iru batzaldi eder: idazki batzaldia, eresi batzaldia ta argiduri batzaldia. RIEV 1911, 604. 1909g.<br />
urtean egin zan ipui-batzaldira, ipui-txiki, izkirimiri xorta bat bidaldu zuan Biktoriano Iraola jaunak. EEs 1911,<br />
117. Aurtengo batzaldiak. Ib. 180. Aurten ere jaialdi-aurretik batzaldiak egin bear dira, orain irabazitako sariak<br />
gero, jai aietan emateko. EEs 1912, 148. Valladolid-ko batzaldira (konkursura) beste batzuekin agertu zan. A<br />
EEs 1916, 304. Sarako, Markiñako edo beste euskal-jaietako batzaldi edo concurso-etara. Or EEs 1927, 233.<br />
1930n Donostiko antzerki-batzaldian lenengo saria irabazia. Lab EEguna 57. Eres-batzaldi baten Apoloren<br />
aurka ebatzi ebalako, asto belarrijak sortu erazo ei eutsazan beste jainko-ixun onek. Otx 120n. Bai-ta ere,<br />
"<strong>Euskal</strong>tzaleak"-i eskatu diot olerki-batzaldiak erdibitzeko, sari bat erritar-antzeko lanentzako, bestea liriko<br />
zoro berrizaleentzako. Ldi IL 110. Santo Tomasetako Batzaldi bat zan --Batzaldi gogoangarri aietako bat.<br />
Victoria Eugenia teatroan. Lek SClar 141. Entzute utsalaren ondotik txalo-billa gindoazan ikuskari etxera,<br />
bertso batzaldietara, belar-buruntza billa. "Contentiosa carmina". Or Aitork 75. <strong>Euskal</strong> lurraldeak, estalpetarrak<br />
ziran garaian, beren aurreneko batzalduak, aariengatik egingo zituzten ba. Zubill 71.<br />
4. "(V-oroz-arr-ple), recolección (turno de)" A.<br />
5. Suma (operación aritmética). v. batuketa (2). Mogelek emen batzaldi-uts bat egin dau: bada berak<br />
aitaturiko giberriak eztabe 80-ra ioten 70-ra baiño. A in Mg PAb (ed. 1899), 71n.<br />
- BATZALDI-SARITXO. "Accésit" BeraLzM.<br />
2 batzaldi. "(V-m), pañales de niños" A. "Envoltorio" A DBols. Cf. batu (4), batzaldu (3).<br />
batzaldu (BeraLzM). 1. Reunir(se). Neol. creado por AG en 1897 al parecer de batz 'reunión' y -aldu (v.<br />
NeolAG). "Congregarse, reunirse" BeraLzM. Ogei gixon ala geiago bazkaltzen batzaldu edo batz-egiteko ezta<br />
biar lakemenik. AG 1349. Toki zabal batean batzaldurik gizon ospetsu asko-asko. Zink Crit 79.<br />
2. (BeraLzM). "Batzaldu (anexionar, incorporar), de batz (unión)" AG 2335.<br />
3. (V-m ap. A Apend). "Enfajar al niño" A Apend. v. batu (4).<br />
batzaldu. v. batzaldi.<br />
batzale. v. batzaile.<br />
batzalkide. Miembro de una asociación. Antziñako Grezian, Epikuro zeritzan jakintsu batek irazaniko<br />
"batzalde" bat bazan; beraren batzalkideeri "epikurotarrak" deitzen zieten. Elizdo EEs 1929, 175.<br />
batzamar. "Batzamarra edo apasta, pasta de anchoa" Elizdo EEs 1926, 30. Zirkoaz gañera batzamarra edo<br />
apasta deitzen dioten tresna bat ere erabiltzen dute. Elizdo EEs 1926, 8.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
288
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
batzandu (V ap. A; Añ (V), H, Dgs-Lar 2). Tr. Documentado sólo en textos vizcaínos a partir de comienzos<br />
del s. XIX. 1. Juntarse, unirse. "Juntar, juntarse" y "arrimarse, juntarse con otros" Añ. "Batzandutea (V), (de<br />
batza), se réunir, réunir. Lagun txarrakaz batzandutea, se joindre à, fréquenter de mauvais compagnons (Añ<br />
EL)" H. "Juntar" A. v. batu. Mundu onetan alkar batzandurik ta nastaurik bizi dira onak deungekaz. Añ EL 1<br />
45. Erdu ordu onean, aberastuten nire arimea [...]; eta Zeugaz batzanduten, Zeuri ainbeste kosta jatzun seme<br />
galdu au. Ib. 160. Zure umeak edo etsekoak kanpoan edo etsean deungaro bizi direala, edo lagun txarrakaz<br />
batzanduten direala. Añ EL 2 140. Guraso zarren fede zintzoan / Goazen bai batzandutera. AB AmaE 71.<br />
Aserratuta al dago / gizon guztiakaz / bada ezta batzanduten / inos gizonakaz. Azc PB 174. Agertu zan errira /<br />
mutil gazte eder bat [...] / laster batzandu iakun / erriko gazteai. Ib. 312s. Beren alarauetara ainbeste auzoko<br />
batu edo batzandu iakozan. A BeinB 76. Zeregin eta ogibide bakotxeko langilleak, alkarri lagundu ta euren<br />
eskubideak obeto zaintzeko, antxiña be batzandu ta alkartu egiten ziran. Eguzk GizAuz 19. Doixtar, pantzetar,<br />
englandar, suizar, belgikar eta poloniar langilleen ordezkariak batzandu ziran Londondik ur dagoan Saint<br />
Martins Hall uritxuan. Ib. 68. Iñoiz euki eben zirkulu edo zurkulua, Mogelek esan eukeanez, batzanduteko<br />
baztertxu egoki lez. Erkiag BatB 94.<br />
"(V-ger), hacer paces (los esposos separados)" A.<br />
"(Vc), desposarse" A. Batzanduten dira asko / urrien <strong>bar</strong>ruan, / zemendian bakarrik / biziteko asmoan. Azc<br />
PB 73.<br />
"(Vc), poner el crío con la madre, para que mame" A.<br />
2. (Añ (V)), batzaindu (Añ (V) A), batzaitu (Añ A). "Coger", "recoger", &c. Añ. Liburutxu baten<br />
arimeen onerako batzandu ta alkartuteko, liburu askotan zabaldurik eta deslai legez dabiltzazan adi-bide,<br />
eskaari ta deboziñogarri bearrenak. Añ EL 2 5.<br />
3. "Unir, juntar" Añ.<br />
4. "(V), cerrar, cercar" A. v. batu (7).<br />
batzar (V; Añ, Dv), batzaar (Mg Nom), batzarre (G, AN-ulz; SP, Lar, Añ, Dv, H). Ref.: A (batzar, batzarre); Iz<br />
ArOñ (goru), Ulz (batzárria).<br />
Tr. Los septentrionales (y Lizarraga de Elcano) usan generalmente batzarre, aunque aparece algún ej. de<br />
batzar en Etcheberri de Ziburu, Haraneder y Duvoisin. Algunos suletinos, a partir del s. XIX, usan batzarri. En<br />
los vizcaínos se encuentra batzar y batzaar (esta última variante desaparece hacia mediados del s. XIX). Entre<br />
los guipuzcoanos, Larramendi, Ubillos y J.B. Aguirre utilizan batzarre, pero a partir de mediados del s. XIX esta<br />
variante alterna con batzar, frecuentemente en los mismos autores; a partir de comienzos del s. XX, parece que<br />
el uso de batzar aumenta todavía algo más en los textos de este dialecto. En DFrec hay 282 ejs. de batzarre, 209<br />
de batzar y 134 ambiguos.<br />
1. Reunión, junta, asamblea, congreso. "Assemblée" SP. "Cónclave", "dieta, congreso", "junta, congreso de<br />
personas" Lar. "Concilio, Elizbatzarrea" Ib. "Junta de ancianos" Mg Nom. "Congreso, junta, (c.) batzakuntza; si<br />
es de ancianos, batzarra" Añ. "Concilio [...] eliz batzarra" Ib. "Conseil, assemblée des anciens et par extension,<br />
conciliabule" Dv. "Assemblée, réunion" H. "Junta, reunión, congreso, concilio" A. "La reunión del pueblo" Iz<br />
Ulz. "Goru-batzarrak" Iz ArOñ. "Batzarre, reunión de todos los vecinos varones de un pueblo o valle, que se<br />
juntan, a toque de campana, en el atrio de la iglesia o en la casa Ayuntamiento, para tratar de asuntos importantes<br />
para la comunidad [...]. (Baztán)" VocNav. v. biltzar, bilera, 1 batzaldi, batzakuntza. Tr. Documentado al<br />
Norte en Dechepare, Etcheberri de Ziburu, Oihenart, Pouvreau, Haraneder, y en algunos pocos ejs. posteriores a<br />
mediados del s. XVIII. Al Sur está atestiguado ya en documentos medievales, y hay algunos ejs. de los siglos<br />
XVII-XVIII, pero sólo a partir de principios del XIX se hace frecuente.<br />
"En la junta popular que ellos llamaban bazaar" (Oñate, 1477). Zumalde 97. Tbn. bazaerre (1461), ib. 134. "E<br />
todo el concejo vecinos e muradores de la dicha villa de Lesaca o la mayor parte de aquélla, conceyo facientes,<br />
llegara toque de campana a bazarre e junta general" (Lesaca, 1496). AEF 1932, 34. "En Guernica juntándose los<br />
vizcaínos [...] en la junta general, que en la lengua de la misma tierra llaman batzaar, que es lo mismo que [...]<br />
ayuntamiento viejo o congregación de viejos" Gar Comp 126. "Junta general que llamaban batu zarrak y ahora<br />
batzarra" IC III 185. Berzerena har dazanak beretako amore / Oborotan ukhenen du plazer bano dolore, /<br />
Batzarriak bekhan eta beldurreki dirate. E 133s. Euren batzarrean. (Escrituras de Andramendi). TAV 3.2.9. O<br />
adimendu guztien zuzi argitzaillea, / Presenteko argi zazu gizonen batzarrea. EZ Man II 107. Lehenik iaikitzen<br />
ziñen / eta etziten azkenik, / batzar guztietan ziñen / aurkhitzen aitziñenik. EZ Noel 152. Hitz hauk entzun bezain<br />
sarri / batzarrean Dotorei, / errepusta ematera / ioan zitzaien Prinzei. Ib. 66. Han izanen da dolore guztien eta<br />
gaitz guztien iunta, bilgura eta batzarrea. Ax 589 (V 379). Zeren bereok dituen / Alxatzen batzarrean. Hm 99.<br />
Gauazko dansek eta halako batzarre ilhunek erakhartzen ohi tuzte leku batetan diren bizioak eta bekhatuak. SP<br />
Phil 372. Baña orduan bertan junta etzidin batzarrerik, asmatu zuen aitzakia ortik, luzagarri emendik<br />
Madridaño joateko eta Konsejuaren gobernariagandik ateratzeko, iñon ere ez batzarrera biltzeko agintea. Lar<br />
Fueros 226. Solhas onen eta bertutezkoen erabilltzekotzat elkharganatzen diren presunen batzarra. He Phil 341.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
289
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Kristau guzioi eman zaizkigun egiak, guziz ere Eleizak bere batzarre edo Konzilioetan erabaki ta erakutsi<br />
dituanak. Ub 109. Bildu-zúte bada pontifizeék ta fariseoék batzárre. LE Io 11, 47 (He, Dv batzarra, Ol, IBk<br />
batzarrea; Lç, TB konseil(l)ua, TB EvS kunseillia). Jesus pasaturik / Kaifasen aurréan, / non zeuden bildurik /<br />
jaunak batzarréan. LE Kop 42. Iges egin danza, bigira, ta lagun deungeen batzar guztietati. CrIc 79. Ona zelan<br />
erabagiten daben Trentoko Obispo Jaunen Batzaar edo Konzilijuak. Mg CO 144. Onetarako, iges egin,<br />
jausierazoten zaituen okasiño, lagun, batzar, leku ta galgarrietarik. Añ EL 1 73. Onelako batzar nastuak bildurgarriak<br />
dira, onak ta Angeruzkoak izan arren personak. Añ LoraS 190. Begira zure etxean izan oi diran neskatx<br />
eta mutillen billerak edo batzarreak, jokatzeko eta denbora atsegiñ onean igarotzeko aitzakiarekin. AA II 121.<br />
Orregatik Juduak larunbatean biltzen ziran Sinagogan edo eren batzarreetako etxean. Ib. 43s. Aldegiten duela<br />
edaleen batzarre guzietatik. AA III 384. Eleixa Ama Santiaren Batzaarretako neurgarrijak ta Kristandadeko<br />
Agintari Jaunen ordenaak bere <strong>bar</strong>din kondeneetan ditubee naasteko dantzaak. fB Olg 87. Eleixiaren batzarrak.<br />
Ib. 146. Errijaren Burubai esatia gabetako gizonen batzar txarrak. fB Ic II 187. Onelako bigiraak etxian isten<br />
zitubeenak; alako batzaarretara eureen seme alabaak bialduten zitubeenak. JJMg BasEsc 111. Nai leuke, dino<br />
Trentoko Batzar edo Konzilijuak, meza guztijetan komulgadu deitezan. Astar II 231. Infernuko eskolak izan oi<br />
dira onelako batzarrak. Ib. 144. Itz egiñ omen zuten / batzarre batean / txangurruak atzerontz / joateko gañean.<br />
It Fab 103. Geren Batzarre eta / Juntetan bildurik, / ez da ezer egingo / fuero gabetanik. Ib. 212. Batzar bereko<br />
kapitulazioetan Rimerrek esaten daben bezala. Izt C 494. Begijak beera begira badarabildaz, ez banua batzaar<br />
nastuetara, dantzeetara... <strong>bar</strong>re egingo deustee. Ur MarIl 57. Elizaren lenbiziko Batzarre edo Konzilio onetan.<br />
Lard 510. Eta Apostoluak gelatik aterata, Batzarrekoai gizon zintzo eta argiari dagokion eran itzegin, eta<br />
atzenean esan zien. Ib. 487. Salmeron da Pascasio Irlandako ugartera, eta Salmeron hura bera ta Lainez<br />
Trentoko Eliz-Batzarrera. Aran SIgn 111. Kanta dezagun batzar danetan / Kanta aiñ paregabea. AB AmaE 141.<br />
Gu galdutea erabagirik batzarre atan. Ib. 437. Erabaki zan batzar illun artan egin biar zitzaiola gerra biziya<br />
Franziskoren Ordenari. Bv AsL 195. Eta Santuak probinzi artako Obispoen batzar edo konzilio bat deitu, eta<br />
joan ziran batzarre onetatik lau Obispo, Erromak erabaki zuenaren berri Nestoriori ematera. Arr May 165.<br />
Zabaldu dira mundu guztiti / goibelarritzar zatarrak, / eta gitxitu zori txarrean / gizon artezen batzarrak. Azc<br />
PB 363. Batzar bat ikusi dot / Nereiden artean. Ib. 205. Sagu batzar bat. Ib. 44. Eleizgizon bat ustebaga<br />
aurkituten zan batzar baten, gazte batzuk asi ziran donga eta txarren berbeta madarikatua egiten. Itz Azald 17.<br />
Beste enparau berbak "Santa Maria...", sinistea da izan zirala geituak Efesoko Batzar Santuagaitik bostgarren<br />
gizaldian. Ib. 70.<br />
(s. XX). Ostaturik onenetan, lagun arteko jan-batzar alaiak gertatzen ere badaki. Ag G 349s. Lantegietako<br />
gizonak eta Elizaren etsaiak jardun-batzarra [= 'mitin'] astera dijoaz, pelota lekuan. Ib. 351. Onetan batzar<br />
guztietan, Eladitxok sarri besartetuten eban Jule, poz-pozik, Josetxoren arpegia berbera eukalako. Echta Jos<br />
363. Batzarra izan zan, Bermeo, Mundaka ta Elantxobeko arrantzaliena. Ib. 117. Mutill-zarren batzarra. Urruz<br />
Zer 130. Esan biarrik eztago <strong>bar</strong>riketea eurrez ibilten zala batzar artan. Kk Ab I 18. Bearrezkoa izan ezik, burubatzar<br />
orreek eskolen yabe ez dira egin bear. Belaus LEItz 115. Eta endoriak ziñegotzijai batzarrera dei-egin<br />
eutsen, burdin aregaz zer egingo ete-eben erabagitteko. Altuna 26. Maran onek ere, batzarre artan bere itz<br />
samiña yalki zun. Or Mi 114. Aberri-aldez, batzarrik batzar, / Abestuteko zoli eta azkar. Enb 192. Ioango da<br />
batzar edo mitin-en batera ta an bere entzungo dauz <strong>bar</strong>riro astakeriok. Kk Ab II 115. Zer egiten dute bada<br />
[<strong>Euskal</strong>tzaindikoak]? Batzar asko ta utsa. Lab EEguna 84. Azkenik osalariak epai-batzarrean batu ziran. TAg<br />
GaGo 98. Emon egijuela, euren senarrai legez, batzarretan eta agimendubetan sartzeko eskubidia. Otx 45.<br />
Bourseko iskanbilla / (gizon zoro batzarre). Ldi BB 68. Batzarre artan berean, oker ezpa-nago, Intza yaun<br />
agurgarriak ere itzegin zun. Ldi IL 91. Ar zazute izen-sail bana, ta urrengo batzarra noiz izango dezuten bertatik<br />
erabaki. Ib. 152. Txutitu zan batzarre guzia. Ir YKBiz 482. Alkar ezin aituta, eztabaida ta lazkea sortu ziran<br />
batzar aretan. Eguzk GizAuz 69. Danak kantatzen zuen batzar artan. TAg Uzt 295. Epesoko Eliz-batzarrean<br />
Aita Santuaren ordez Buru egiten zula, Jesukristo Jainko ta Gizon zala, fedezko egien artean ezagutu zun. Or<br />
MB 864. Aitonak, bere zizalluan exerita sendi batzarre artako errege zirudin. Etxde JJ 92. Mediumekiko<br />
batzarre haboroenetan, bitariko fenomenuak nahastuta gertatu ohi dira. Mde Pr 320. Eta egun oroz<br />
euskaldunak biltzen ziran zuhaiz-petan, beren biltzar, batzar, buru-batzar eta zinbideetan. Mde Krit 123.<br />
Arrantzale ta legortarren batzar anaikor arek, zantzu ta susmo oberik ezin eukean izan. Erkiag Arran 30. Batzar<br />
orretan etxe-yaunek, zazpik ez besteak, ezetzera yo eudien. Akes Ipiñ 10. Batzar orretan ez dago iñor<br />
minberatzeko usterik. Basarri 2 (se refiere al Concilio Vaticano II). Illuntzero egiten zituen batzar, mitin eta<br />
itzaldietan, errikoak ba eben naikoa zetan j<strong>ostatu</strong> eta zetan arduratu. Erkiag BatB 102. Gogoratu dezagun<br />
1913garren urtean Bruselasen bildu zan sendagille batzarrak esan zuna. MAtx 43. Iainkoaen batzarrean<br />
exeriko zeran ori. 'Deorum concilia'. Ibiñ Virgil 70. Ai, nere Errota! / Buru-Errota! / Itzul da berritzul / inpernubatzarre;<br />
/ gorroto, bekaitz, arrokeri, / lizunkeriak gorazarre. NEtx LBB 248. Eta Dukia Batzarrian zan baten<br />
bere Konzejuko Buru-zurixegaz, nun Zaldun apaiñan gazttetasunak ez eban jarlekurik, deittu zetsan Dukesiak.<br />
Etxba Ibilt 475. Batzar aundietan, errespeto aundiz entzuten eutsien jakintsuek be. Alzola Atalak 131. Eta ez<br />
naiz ari, zaude trankil, Arantzazuko batzarreaz, hainbestek hain gogoko duen Arantzazuko elizaz baizik. MIH<br />
398. Gehiago nahi baduzu hor daukazu Oinatiko Batzar ondoan argitara zuten liburu lodia. Ib. 221.<br />
v. tbn. A Ezale 1897, 163b. E. Urroz EEs 1915, 60. BEnb NereA 91. Batzarre: A Ardi 15. Inza Azalp 56. Gazt<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
290
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
MusIx 143.<br />
Sociedad, asociación, congregación. "Catholicismo, kristau guzien batzarrea" Lar. Zeruetan daudezela<br />
Sainduen batzarrean, / Guztiarekin daudela kharrez gori labean. EZ Man I 113. Egotekotz bethiere harroki<br />
lurpekoan, / Aingeruen desiratu batzarretik kanpoan. Ib. 131. Zeren zeruko eta lurreko Elizako fidel guzien<br />
batzarreak elkharganatzen dira, eta iuntatzen zaizko gure Salbatzailleari jainkozko obra hartan. SP Phil 137. --<br />
Zer da Eleiza? --Da Kristau fededunen batzarrea, zeñen burua dan Aita Santua. CatBurg 20 (CatOiq 57 junta<br />
edo kongregazioa). --Zer edo zeñ da Elexa? --Da Kristiñau fielen Kongregazio edo batzarra, zeñen burua dan<br />
Aita Santua. Cb CatV 28 (CatG 34 kongregazioa, Oe 72 kongregaziñoea, Mb IArg I 23 batzarrea sobre<br />
kongregazioa tachado). Jainkoak bere Elizari, edo Adanegandik asi, ta oraindañoko fededun guzien batze edo<br />
batzarreari agertu diona. Ub 122. Jesu-Kristok bere gogo ta biotza ez ditu ipintzen hereje ta fedegabeen bilkui,<br />
batzarre edo Elizetan. AA I 570. Kristinau gustijok alkar arturik egiten dogun batzaar edo gorputz modu bat.<br />
JJMg BasEsc 40. Onetarako dongaro esaka oi ziarduan Marijaren batzaar, kofradija ta bere Eleixkizun edo<br />
funziñoak gaitik. Ur MarIl 55. Donostiko itz-jostaldien batzarreak Oiarzungo euskal festetan sarituba. Moc<br />
Damu 1. --Zer esan nai du "Santuen alkartasunak"? --Eliza deritzan Batzar onen goi-ondasunak, batzarkide<br />
guztien artean banatzen dirala, esan nai du "Santuen alkartasunak". KIkG 25 (KIkG 25 batzar). Euskel-idazleen<br />
batzarra nagusi? Ta batzarre ori nortzuk osatuko luteke? Ldi IL 100. <strong>Bar</strong>doen Batzarreak antolatzen dituen jai<br />
eta ikusgarriei abegi ona egiten die. Mde Pr 263.<br />
(Añ), batzaar (Mg PAbVoc), batzarre (Lar, Añ). (Como institución). "Ayuntamiento, junta" y "concejo" Lar y<br />
Añ. "Batzakunzia, junta o congregación; pero batzaarra es junta de ancianos o Senado" Mg PAbVoc. "Para la<br />
voz Senado tenemos en uso Batzaarrea, es decir Junta de Ancianos o varones de maduro juicio y autoridad<br />
pública" Mg VersBasc 5 (la etimología se encuentra ya en Garibay, v. supra). Badaukagu zure gañian,<br />
Catilina, Batzarraren epai astun ta bizkorra. Mg PAb 213 (VersBasc 12 Batzarreko). Baña ostikopetu dozube<br />
Batzaarra bere eskubidian. Ib. 208. Zeiñek, Kaifas Pontifizeak ta Batzaar guztiak gaiskilla egin-da, guztizko<br />
garraztasun ta lotsakizun andiak ikusi bear izan tzituzan. Añ EL 2 217s. Ezin utzi nezake esan gabetanik<br />
Ernaniko batzarre edo aiuntamentu prestuak egiteko onen gañean artu duen letarta. Izt D 160. Lizenziadu<br />
Cristobal de Acuña Gaztelako batzarrekoa. 'De la Junta de Castilla'. Izt C 123. Emendik dator Jesu-Kristoren<br />
egunetan Sanedrin zeritzan batzarra, zeñak, Moises buru zala langai andien guziak erabakitzen zituen. Lard 87.<br />
Euren Foruak, euren Batzarre illak biztzeko, / Pillo batean anaiok utsik einda bildu. AB AmaE 469. Erribatzarrak<br />
(Aiuntamentubak) eta fabrika ta lantegiyetako nagusiyak erabaki dutela. EEs 1917, 77. Bialduaz<br />
Donostiko Uri-batzarraren buru (edo alkate) jaunari urrutidazki sutsu ta bizi bat. Garit Usand 43. Yuduen<br />
batzarrea. Ir YKBiz 355. Bere anaiari buru-arin (raka) esaten dionak Bitartean Alkala Henaresko batzarrak<br />
Nausikide izendatzen. Gazt MusIx 143. Arik lasterrean Gernikeko Batzarrak kendu egin eutsien eskubide ori.<br />
Akes Ipiñ 7.<br />
Iñork orduko ezagun zuten / Amerikan lur-batzarra. "El Continente americano". Or Eus 203.<br />
"Batzarre [...]. (G, R), <strong>bar</strong>ullo de gentes" A.<br />
Musika-batzarraren [='banda de música'] iskanbil eta harat hunatekin etzuten ohartu gurasoek seme<br />
maitearen ez egoitea. Osk Kurl 21.<br />
2. batzarre (S; VocBN, Gèze, Dv (S), H, A (que cita a Bp)), batzarri (S), batzare. Ref.: A (batzarri); Lh.<br />
Acogida, recibimiento. "Accueil, réception" VocBN. "Batzarre on batek anhitz maitharazten ditu prinzeak" Ib.<br />
"Accueil" Gèze y Dv. Pouvreau trae batzarri, que atribuye a Oihenart, aunque lo que aparece en O-SP es batzari,<br />
lectura errónea de batkari de Axular (v. bakari). Cf. infra BATZARRA EGIN (b). Madama, hanitx jente<br />
badüzü mahañin, / Zük orori ederki egiten hunki jin; / Jinkuak ber batzarri deraizüla zelin / Zure heriotzeko<br />
orena jin denin. Etch 570. Batzarre edo agur on horren ondotik, galdetu zarokun berehala norat ginohazin. Prop<br />
1895, 80. Haritxabaletek batzarri ederra zian mündü ororen. Const 28. Basabürü orotan lüzaz etxekirik izanen<br />
da haren entelegü argi, batzare eder eta ele goxuaren orimentxa. Lh ib. 14.<br />
batzarri (S). "Compliment flatteur, accueil aimable" Lrq.<br />
3. Ocasión, trance, coyuntura. Jakite handi bat düzü, batzarre gaixtuetan ixilik egoitia. "In tempore malo".<br />
Mst III 28, 1 (SP ordu gaitzetan, Ch gerthatzen zaizkigun gaitzetan, eta nahi gabeetan, Ip gerthaldi gaistoetan).<br />
- BATZAR-DEI. Convocatoria. Noizik noizera besteei batzar-dei egiñaz, guztien aurrean oi danez aziorraziak<br />
erakutsi ta azaldu, ta bear ziran diru banaketak egin. Erkiag Arran 88. Afal-aurreko sutaldiaren<br />
erakusbide uka-eziña eta etxekoentzat lasterreko batzar-deiaren zantzu edo seiñale ona. Ib. 11.<br />
- BATZAR EPAILE (Dv), BATZARRE EPAKITZAILE. Jurado. Batzarre epakitzalle baten aurrean (S.<br />
Sebastián, 1879). JFlor (s.v. epakitzalle). Batzar epallearen esku uzten da (Ib., 1892). Ib. (s.v. epalle).<br />
- BATZAR-HERRI. Municipio. --Zenbat udal (batzar-erri) daude [Gipuzkoan]? --Larogei ta amar. IPrad<br />
EEs 1915, 101.<br />
- BATZAR-ETXE (batzarretxe Lar, Dv, A DBols; batzaretxe Añ). Casa de juntas; casa consistorial. "(Casa de)<br />
Ayuntamiento" Lar y Añ. "Casa de juntas" A DBols. Arri bikain ederrakin egin izan dira Ekida begitango<br />
asko, eta oen artean bat guztiz begiragarria, Erri bereko Batzar-etxe ospatsua. Izt C 56. Erri onetako Batzaretxearen<br />
ondoan dago ifinia iturri bat bertako jendearen ornidurarako. Ib. 100.<br />
- BATZAR-GELA, BATZARRE-GELA. Sala de juntas. "Salón de sesiones, batzar-gela" EEs 1917, 188. <br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
291
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Orduan soldaduak Jesus artuta, Batzarre-gelatik Judeako Buru egiten zuen Poncio Pilatoren etxera eraman<br />
zuten. Lard 449.<br />
Sala donde se hace cualquier tipo de reunión. Gauzaki bat, zenbait aldiz aski urrundik etorria, agertzen da<br />
bat-batean batzarre-gelan. Mediumaren indarrak du ekarri. Mde Pr 336.<br />
- BATZAR-GIZON. Miembro del consejo, de la junta. v. batzarkide. Farisauen artean ba zan Nikodemo<br />
izeneko gizon bat, yudutar Batzarre-gizona. Ir YKBiz 61. Orduan deitu zituen Pilatok Apaiznausiak eta batzarregizonak.<br />
Ib. 489.<br />
- BATZAR GUZTIEKIKO. Junta general. Tolosako Erri leialera biribillatutako Batzar guztiakikoan, Ama<br />
jakinti onek erabaki zeban garbiro, debekatzen zebala Franziatik abelgorria sartzea Gipuzkoa <strong>bar</strong>rurako. 'Junta<br />
General'. Izt C 177. Aurkeztu zion Donostiako Urira baturik arkitzen zan Batzar guztiakikoari. Ib. 468.<br />
- BATZAR-LAGUN. Miembro del consejo, de la junta. v. batzarkide. Batzarre-laguna zan, gizon on ta<br />
zuzena. Ir YKBiz 510.<br />
- BATZAR NAGUSI. Junta (concilio, etc.) general. Tribuetan bukatu ezin zitezkean despita eta auziak, batzar<br />
nagusi onetan erabakitzen ziran. Lard 120. Arimateako gizon on-prestu, eta Sanedrin edo Batzarrenagusikoetatik<br />
bat. Ib. 463. Elizaren lenengo Batzarre-Nagusiaren ondoan. Inza Azalp 86. Erabaki zuan<br />
Laterango Eliz-Batzarre Nagusiak. Inza Azalp 56. Lizarragak, Gerra-Batzarre nagusirako zula ta bereganatu<br />
nai zun apaiza. Or SCruz 90. Ta baturik beinguan [txorijak] batzar nagusira / Erabagiten dabe, dan-danen<br />
eritxiz, / Mozolu orrei lumak kenduteko guztiz. Enb 179. Batzar-nagosiko garatz eta arazo gustijetan sartzeko<br />
zaldunak dauken eskubide berbera. "Senato". Otx 51. Zumarragako euskel-egun gogoangarri artan izan gendun<br />
azkenengo batzar nagusia. Ldi IL 142. Batzarre-Nausiaren zigorrada merezi du. Ir YKBiz 121. Langille-Batz-<br />
Orokarrak (Ugetistak) 1932garren urtean egin eban Madriden bere azkenengo batzar nagusia. Eguzk GizAuz<br />
126s. Nizeako Batzar Nagusian. Ib. 77. Loiolako gazteluan Gipuzkoako guda-gizonak izan zuten batzar nagusi<br />
batera. Etxde AlosT 68. Elade andia <strong>bar</strong>na ibili zan, Peleponesora io ta andik Olinpira ioanda, ango batzarre<br />
nagusiaren aurrean bere "Garbiketak" idaztinoa irakurri arte. Zait Plat 77. Madriden izan zan Berrikuntzako<br />
lenengo Batzar Nagusian. Gazt MusIx 144.<br />
- BATZARRA HARTU. Tener una reunión. [Erriko] zaarrak batzarra artzekoak ziran. Anab Aprika 54.<br />
- BATZARRA ATXIKI. Reunirse, tener una reunión. Eta atxiki zuten batzarra Jesus fiñeziaz hartzeko eta<br />
hillarazteko. He Mt 26, 4 (Dv batzarre egin).<br />
- BATZARRA (BATZAR BAT, etc.) EDUKI. Tener una reunión. Beraz --asi naz ni itaunketan-- euskaldunak<br />
zeregiñ astunen baten gaiñeko batzarra dauke? Ag AL 20. Atx-kastilloko arri ausien azpien eukiten ei-eudiezan<br />
euren batzarrak, eta batu be ainbet eiten ei-zirean bakotxean. Akes Ipiñ 31.<br />
- BATZARRA EGIN (V-arr, G-azp; batzarre H (que cita a EZ)). a) Reunirse, congregarse, tener una reunión.<br />
"Batzarra egin dugu (V-arr, G-azp)" Gte Erd 23. Batzarre egiterakoan. EZ Man II 107. Egin zuten bein<br />
Erbiak beren artean batzar edo bilkuia. VMg 30. Erbi batzuk baten / eginik batzarra. Zav Fab RIEV 1907, 529.<br />
Egiten dute junta / edo batzarrea. It Fab 96. Batzarra egin zuten, il bear zala erabakitzeko. Lard 413. Kaifas<br />
Apaiz-Nagusairen etxean batzarrea egin zuten. Ib. 436. Eta batzarre egin zuten Jesusen atzemateko marruz eta<br />
haren hilarazteko. Dv Mt 26, 4 (Lç konseillu eduki, He batzarra atxiki, HeH biltzar egin, SalabBN konseillu<br />
atxiki). Danen artean batzarra egiñ bear zala esateuen, dirua zelan batu ta zer jaialdi egin ondo erabagiteko.<br />
Ag Kr 200s. Lengo egunian bildu ziran Txingor, Tximista [...], Esteluze ta Belarriepel, ta berebiziko batzarra<br />
egin zuten. Urruz Zer 129. Bi Bertsolari egiñ / dutenak batzarra, / dira andre gazte bat / eta neska zarra. Ib. 108.<br />
Aldi luzia eztala, batzar andija egin gendun emen, au, ori ta bestia eskatzeko. Altuna 83. Bizkaiako Diputazioak<br />
batzarrea egingo du Gernikako aritzaren-pean eta Fueroak agindu bezela, erabakiko du, gerrako gastuak nola<br />
zuritu. Or SCruz 34. Bi milla andrazko baño geiago ba-egozan batuta batzar egitten. Otx 24. Gaur illabete,<br />
Buru-Batzar iraste ta Bazkintza-aldatze oietarako, Donostian batzar bat egin gendun. Ldi IL 143. Illero-illero<br />
egiten eben batzarren bat nire ipuiñeko zangurruek. Bilbao IpuiB 59. Ipiñeburutarrak be batzar andi bat egin<br />
euden Santiagoko elexpean euren auzotegien be eskolarik egingo zan ala ez ebazteko. Akes Ipiñ 10. Gure<br />
baserritarrak gogatsu asi zirean batzarrak egin ta erabagiek artzean. Ib. 15. Otoitzerako ez gaitezela / nagitsu,<br />
alperrak izan, / Egiteko dan batzar aundiak [se refiere al Concilio Vaticano II] / ondorenak eman ditzan. Basarri<br />
2.<br />
Reunirse (con). Mirets ziniro bazeneki / Gau et' egun, zein ardura, / Nahiz batzarre egin zureki, / Jin nizan<br />
zur' okolura. O Po (ed. Michel), 231.<br />
b) Acoger, hacer una acogida. Konfesione hon batez onsa xahatürik, sü gorri bateki Jesüs Jauna hartürik,<br />
hari Jüdiek egin etzerien beno batzarre hobiagoreki. Bp II 20. Egitzü orai adixkidiak, saintiak uhuratzen, eta<br />
hen obrak imitatzen dütüzülarik; amurekatik bizitze huntarik jalki ziratekianian, hek egoite eternalian batzarre<br />
hun bat egin dizazien. Mst I 23, 8. Pariserik Hastingara, jaun hura heltü izan da, / Erregeren proküradorik egin<br />
batzarre ederra / eta plazereki hedatü bere mahainin tahailla. Etch 522. Hek [saintiek] batzarre egin dizazien<br />
bethiereko egoitzan. Ip Imit I 23, 8. Agertü balitzeikü / Jinkoren ürhatsian, / Nul' etzaikeion eginen / batzarre<br />
hun lürrian? UNLilia 14. Baiñan fededunak Jainkoari daudez eta ez diote batzar onik egiten (sorgiñeri). Prop<br />
1911, 23 (ap. DRA). Batzar ona egin zioten, ogi koskor bat eta txokolate pixka bat artu zuen. FIr 148. Jaun<br />
hunek batzarri beroa egin deie eta, untsa, behatü dütü, büria durdullekatzen zialarik artetarik. Herr 24-5-1956,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
292
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
3. Herritar dantzari gaztek jaunen egin deie batzarri edo arribadako uhure-dantza. Herr 3-10-1957, 3.<br />
- BATZARRA (BATZAR BAT, etc.) IZAN. Tener una reunión, una junta. Gaizkiñak, batez ere sorgiñak,<br />
ostiraletan beren batzarrak izan oi dituztela. JMB ELG 79. Batzarre ederrak baditugu liskarrik gabekoak. Mde<br />
Pr 269. Ta batzar bat izan eben mozoluagaz zer egin bear zan jakiteko. Bilbao IpuiB 41.<br />
- BATZARRA (BATZAR BAT. etc.) OSPATU. Presidir una reunión. [Lorenzo Otadui irakasleak] apirillaren<br />
ogei ta bederatzigarren egunean ospatu zeban batzar diozestarra. Izt C 486.<br />
- BATZAR-SALA. "Batzarresala, sala de juntas de Ayuntamiento" Asp Leiz.<br />
batzarburu (Dv (que cita REusk)). Junta directiva. v. BURU-BATZAR. Orai bere lanetan abiatzerakoan<br />
(Nafarroako Euskarazko-Elkargoaren) Batzar-Buruak erabakitu du <strong>Euskal</strong>-Erriko ume guztiei itz batzuek<br />
erratea. REusk I 5 (ap. DRA).<br />
batzarburuko. "Président du Sénat" Dv.<br />
batzare. Rumor. Cf. Palay: "Batsarre, bagarre, tapage, tumulte". Basila Olivero, entzün dit batzare / Zük<br />
badüzüla bost-pa sei amore. Etch 436.<br />
batzare. v. batzar.<br />
batzari. v. bakari.<br />
batzarketa. Batzarketa (gastos de reuniones)... 1.500. Ldi IL 119.<br />
batzarkida (Lar Dv). "Congregación" y "dieta, congreso" Lar. Aita Santu Gregorio XVI-en Santutasunak<br />
berriro oniritzitzen ditu bere aurrekoak Jesus-en Biotzaren Batzarkidari emandako <strong>bar</strong>kamen guziak. Aran app.<br />
a Mb JBDev (ed. 1882), XV.<br />
batzarkidatu (Lar Dv). "Congregar" Lar.<br />
batzarkide (Lar Dv; BeraLzM). Participante en una junta o reunión; miembro de una congregación o<br />
asociación. "Congregante" Lar. "Diputado, senador, capitular" BeraLzM. v. BATZAR-GIZON, BATZAR-<br />
LAGUN, bazkide. Gizon aberats bat bizi zan Erroman, kristiñau egin-<strong>bar</strong>ria, Done Pauloren senidea,<br />
Batzarkide edo Senadorea, Pudens izena ebana. A Ezale 1898, 277a. Eleizea deritxogun Batzar onen goiondasunak<br />
batzarkide guztien artean banatzen dirala, esan nai dau santuen alkartasunak. KIkV 38. Zeruko<br />
zoriondunak, Garbitokiko anima gaxoak, eta lurrean, animaren etsaiekin gudan bizi diran sinistedun kristauak<br />
dira Elizako batzarkideak. KIkG 25. "Eusko-Ikaskuntza"ko batzarkide egin nautela-ta. Ldi IL 94. Gañerako<br />
batzarkide euskeldunak, bat orain gero bestea, guziek sartu ziran tartean, elkar galdeka ta zirika. Ib. 93s.<br />
Goizean goiztxo korrejidorearen bila bere bizi-tokira yoaten ziran batzarkide guziak, alkarrekin Elizan meza<br />
entzutera sartzeko. A Y 1934, 6. Eta guziak batera erabakitzen dute, batzarkideak geitu ta lenbailen uztarpe<br />
aztun ortatik askatzea. Goen Y 1934, 89. Batzarkideak olako gauzak diñoezanean eta batzarrak erabagi ori artu<br />
arren be, de los Rios-ek ixillik egoten daki, erabagi orren aurka ezertxu be esan <strong>bar</strong>ik. Eguzk GizAuz 78s.<br />
Batzarkide guzien mingaiñak leunki erabiltzen somatu arte. Etxde JJ 87. Ingelesera jotzen dute berehala<br />
[galestarrek] hauzo-batzarretan batzarkide bat bakarra erdalduna bada. MIH 184s. En DFrec hay 24 ejs.<br />
batzarkiro, batzarrekiro (Lar Dv). "Capitularmente" Lar.<br />
batzarle. Asistente a una reunión. Artean, batzarrera bidean, batzarle berankor batzuek bazijoazen. Elizdo<br />
EEs 1913, 105.<br />
batzarleku, batzarreleku. Lugar de reunión. v. batzartegi. Apaiz-Nagusiak berak ere etzuen onean<br />
eraman bear, morroi txar bat Batzarre-lekuan eta ainbesteren aurrean ala ausardiatzea. Lard 446. Berriz ere<br />
<strong>bar</strong>randari asi zaizkit gure batzar lekuaren berri jakin-miñez. Etxde JJ 75. Auzo-herritik igarotzean, lagunekiko<br />
batzarleku zuen <strong>ostatu</strong>an sartu zen Jakes. Mde Pr 141. Soiñeko ta oeko miesa-erropak garbituteko lekuak,<br />
jatorriz, baiñan denporen aldakuntzaz, baita emakumeak batzeko batzarleku ospatsuak bere. Erkiag Arran 134.<br />
Porrot egiten eban txitean pitean batzar-leku berezia izate orrek. Erkiag BatB 94. En DFrec hay un ej. más.<br />
batzarraga (Lar Dv). "Capítulo, sala o lugar en que se juntan" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
293
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
batzarraldi (BeraLzM). Reunión. v. batzar. Sei egun irauten zuen orduan batzarraldi bakoitzak. A Y<br />
1934, 6. Urrillaren 22an egindako batzarraldian etziran ordezkariak umekerietan ibilli. Eguzk GizAuz 127. En<br />
DFrec hay un ej. más.<br />
batzarre. v. batzar.<br />
batzarreatu. v. batzartu.<br />
batzarren (H). 1. "(BN, S), assemblée" H. v. batzar.<br />
2. Acogida. "Batzarren hun egitia, faire bon accueil" H. v. batzar (2).<br />
batzarreratu. Reunirse, congregarse. v. batzartu. [Sazerdoteak] berri hura adituta, oso nastu eta<br />
batzarreratu, eta berak lo zeudela Apostoluak joan eta Jesusen gorputza ebatsi eta berakin eraman zutela<br />
esanzezaten, soldaduai dirua eman ziezaten. Arg Bearg 219.<br />
1 batzarrero. En cada reunión. Baña, beintzat, izkera biak naasi lezazke, ta batzarrero ordu-laurdentxo<br />
batean euskeraz aritzeko oitura artu ere bai. Ldi IL 63.<br />
2 batzarrero. "Capitularmente" Lar.<br />
batzarri. v. batzar (2).<br />
batzarrune. "Réunion" H.<br />
batzartar (Lar Dv). Miembro de una junta, un concejo, etc. "Capitular, miembro del capítulo" Lar. v.<br />
batzarkide. Alkate jaunarekin batzartar prestuai elizara [...] laguntzean. Izt D 5. Probinziako Alkateak,<br />
Batzartarrak eta Auzoak onela bete-erazorik gorde-eragin dezatela zuzenki. Izt C 140. Azpeitiko Batzartar<br />
Jaunak deitu zuten Maisu andi Don Mariano Laskurain Mutrikukoa. Ib. 83.<br />
batzartegi (Lar DVC 178). "Lugar, casa de junta, ayuntamiento, etc." Lar DVC 178. v. batzarleku, batzartoki.<br />
Batzarkide guziak beltzez ta taiu berdinean yantziak agertzen ziran eta batzartegian sartu-orduko ezpatatxoak<br />
atalondoan utzi bear izaten zituzten. A Y 1934, 6. Batzartegiko ateak erreta, etxea lur-iota, ta inguruak sasituta<br />
gelditu ziran. Zait Plat 53s. Udaletxeko batzartegian jolas-jai ikusgarrienetako bat egin zan. AEmil EMusika 34.<br />
En DFrec hay un ej. más.<br />
batzartoki (Dv), batzarretoki (Lar, Dv). Lugar de reunión. "Capítulo, sala" Lar. "Batzartokija, lugar<br />
destinado para juntas, ayuntamientos, asambleas" Ast Apol 90. Etzinduzten iguiti ta gaizki egitetik atzeratuko<br />
Palatinoko gauza-illak, ez erria gordetzeko zeudenak [...], ez Batzaar toki ain sendotuak, ez oen itzak, ez<br />
arpegiak? Mg VersBasc 11. Orretarako, gizonak euren batzar-tokiak daukiezan irudira, emakumeak be baditue<br />
euren jardun-etxe jakiñak. Ag Kr 130. Zugatz deun baten azpian oi zan / Asaben Batzar-tokija. Enb 47. Doala<br />
bat etse orretara. Elizan sartuta dago? Elizeagaiti batzartokie edo gizategie artuezkero, bai. A BGuzur 125.<br />
Batzartokitik (sinagogatik) atara ebela. JZ 1921, 10.<br />
Casa consistorial. Begiratzea baizik ez da [...]; bertako plaza zar ta berri bitoreai eta batez ere, Batzartoki<br />
gaiñ gañekoari. Izt C 51.<br />
E-nintzan egundaño sartu Españako legebatzartokian. Ldi IL 20.<br />
batzartu, batzarreatu. Reunirse, congregarse. v. batzarreratu. Bereala Apaiz-buru eta kargudunak<br />
batzarreatu ziran, gauza onen gañean itzegitera. Lard 471 (no parece var. de batzarreratu). Gernikako<br />
zugazpean noizik noizera batzartuten ebazan bere aldunak edo semerik maiteenak. A Gram V. Arrantzaleok<br />
batzartu zirean kalan. Echta Jos 117. "Ama Karmengoan" batzartu zirean, Josetxo, pillotua, ikasgoan ebiltzazan<br />
mutil gazte bi, ta ontziko mariñel zarren biak. Ib. 264. Eldu da langille batzartuen indarrak agindu bear duan<br />
aldia. JBDei 1919, 232. En DFrec hay 11 ejs.<br />
batzartxo, batzartxu. Dim. de batzar. Batzartxo orretan gure izendi-orri oiek, gure "listak" aztertu,<br />
zuzendu ta osatu. Ldi IL 152. Illuntzetan izan oi da euren bigira edo batzartxua. Erkiag BatB 136.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
294
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
batzatoki. v. batzoki.<br />
batzatore. v. putzatore.<br />
batzatu (BeraLzM). Unirse. Neol creado por AG en 1895 de batza 'reunión' y -tu (v. NeolAG).<br />
"Mancomunarse" BeraLzM. Cf. batzau. v. batu. Baña etorriko naz bizkattar zinduak guda-irrintzia joko<br />
dabenian, eta eurokin batzatu baño lenago, elduko naz etsera (1895). AG 625.<br />
batzau. Unir(se). Neol. creado por AG en 1897: "4.º [Verbos derivados] agregativos. Son los que denotan que<br />
la idea del vocablo que se derivan se le aplica o agrega al objeto de alguna manera. Se caracterizan por el sufijo<br />
au [...]. "Batzau (unir), de batz (unión)" AG 2332. Cf. A Morf 745: "De 26 verbos que [AG] nos da como<br />
agregativos sólo cinco no son fantásticos [...]. Puede ver el lector lo que es esta au (no la de batzau, goxau y<br />
eskarrau que ésa no es nada), la de bezau, asmau, gorrotau, atarau y gomutau, en 31 B)". Cf. batzatu. v. batu.<br />
Eskuok batzauko dozak lo-egitteko (1897). AG 1552. Bitartian umiak, eskaratzeko baztertxu baten batzauta,<br />
arrotzari begizka, adi-adi egozan. BAizk Ipuin 18 (ap. DRA, s.v. begizka). Batzau zan beste gastiekaz. Kk Ab I<br />
38. Partidua ikustera batzau dira bertan erriko gixonik geienak eta ija batalloi osua. Ib. 97. Ikusiten dot<br />
euzkotar oste / Andija bertan batzaurik. Enb 35.<br />
batze (Lar ( Dv), Añ), batute, batutze (Lar Dv). 1. Unión. "Alianza, unión, confederación, batzundea,<br />
batzea, batutzea, balleratzea" Lar. "Ayuntamiento carnal, aragizko batzea" Ib. "Cópula carnal, (c.) aragizko<br />
batzea" Añ. "Unión, acto de unir, (c.) batza, batzea, batasuna, batutasuna, batzakuntzea" Ib. "Alianza" Dv.<br />
"Auza-batzeia, reunión" Iz ArOñ. Ondotik iarraiki zaizko / bethiere batzean: / hala nola mariñela / orratzari<br />
urean. EZ Noel 66. Lehoin emea leopardarekin batu denean, laster garbitzera doa, batze hark utzi dioen usain<br />
gaixtoaren khentzeko bere ganik. SP Phil 154 (He 156 batze). Orobat ere badio Iondone Paulok partida bien<br />
ezkontza sainduan elkharrekiko eta legezko batzea dela eginbidea. Ib. 407. Ta bien arteko batze, alkargo, baldin<br />
ta itzaren ezagun-bide ta señaletzat, Zirkunzisio eman zion Jainkoak. Ub 18. Lau siñu oriek dituan Eleiza edo<br />
Fededunen batzea da bada egiazko Eleiza. Ib. 146. Ezkonzia da Jesu Kristo eta Elexiaren batute edo uninoiaren<br />
irudi bene benetako bat. Astar I 252. Gizon egitte oni esaten zaio batutzea, alkartzea, biltzea. Inza Azalp 51.<br />
Reunión. Mutil ta emakumeak alkarrekiko junta edo batutze ta gusto zoro oietan esan ta egiten dituzten<br />
gauzetan ez da bat bakarrik ere amu andietatik libre dagoenik. Echve Dev 330.<br />
Egia da [...] delako unificación goitar hori azaldu daitekeela euskaraz. Aski genuke, adibidez, batze edota nik<br />
neronek usatu izan dudan bateratze. MEIG VII 44s.<br />
2. (V; Lar, Zam Voc), baketea (det.) (Lcc). Ref.: A; Etxba Eib (batzia). Recolección, recogida. "Recogimiento,<br />
baketea" Lcc. "Recogimiento, junta de cosas" Lar. "Recolección" A. "Batzia, cuestación pública" Etxba Eib.<br />
"Lagun-arteko gaztiak, gaur kale-batzia dabe, itxasuan galdu diranen famelixen alde" Ib. "Gabon-sari batzia,<br />
cuestación por Navidad" Ib. "Arta-kaskara-batzia, un juego rural" Ib. Gal ebate ta jotiak, ira ebate ta orbel<br />
batzeiak, liño apaintze ta ezpateetaak, arto zuritze ta beste onelako biar batzuk. JJMg BasEsc 108s. Esanik dago<br />
horrenbestez ez dela gurea batze lan hutsa izan: hauta lana zetorren jasotze lanaren ondoan. MEIG VIII 114.<br />
3. "(S), acogida" A. v. batzar (2).<br />
4. "(V, G), acto de mamar" A.<br />
batzia (Lar H). "Inquietud" Lar.<br />
batziakiro. "Inquietamente" Lar.<br />
batziatu (Lar H). "Inquietar" Lar.<br />
batziazaldari. "Topógrafo" Lar.<br />
batziazalde. "Topografía" Lar.<br />
batziek. v. batzuk.<br />
batzindu (BeraLzM). (Neol.). Desunir. Creado por AG hacia 1896: "Batzinddu (desunir), de batz (unión)" AG<br />
2333. Azkue (Morf 31 F)) critica la formación de éste y otros verbos a partir de un supuesto sufijo -indu.<br />
batzoki (A DBols), batzatoki. Creados por AG en 1894 de batz(a) 'unión, reunión', y oki 'lugar' (AG 944; v.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
295
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
NeolAG). Centro de reunión; club, sociedad. "Club (neol)." A DBols. "Sociedad, círculo de reunión" Ib. v.<br />
biltoki. Tr. Es adoptado pronto por Azkue y otros autores no pertenecientes a la escuela aranista. En los<br />
textos, aparece más frecuentemente en su significado general que en el más exclusivo de 'centro del Partido<br />
Nacionalista Vasco', para el que AG y la prensa nacionalista empleaba Euskeldun Batzokija 'círculo euskariano';<br />
pero cf. Alt Eusk 1936, 140n: "Algo parecido ocurre con el vocablo Batzoki: fue creado para significar Casino o<br />
Centro de reunión, pero el pueblo se lo aplica a un Casino especial, el de los 'nacionalistas vascos'". En DFrec<br />
hay 29 ejs., en esta última acepción de batzoki.<br />
Bizkaitar batzuei entzun yake Bilboko sociedad edo batzatoki batian beti adittu ta gura ixan dala liburu arena<br />
(1893). AG 168. <strong>Euskal</strong>zale, eguben gustijetan argittaldu doian euzkerazko ingi edo papera; Alkartasuna,<br />
soziedade edo batzokija; eta beste batzuk (1897). Ib. 1549. Euskeldun Batzokija ixan zan utsik bizkattarren<br />
asartzeko ta batzetako tokija (1897). Ib. 1544. Ara emen berak Nizan ekarri dauzanok: 1884an, bere Antzokija<br />
sutau zan eta irureun notin il ziran. 1885an, bere Batzokija [= 'Casino'] be sutau zan (1897). Ib. 1438. Loredon<br />
izena orrelango izkiretan Bilboko <strong>Euskal</strong>erria deritson batzokiko sabaian bakarrik ikusten doguz. <strong>Euskal</strong>duna<br />
1896, 39 (ap. NeolAG). Vienan gizon buru-arin batzuk Batzoki (sociedad, société) <strong>bar</strong>regarri bat sortu dabe.<br />
Ezale 1897, 23b. Ez ei dago iñun, ez Frantzian ez Inglaterran ez beste erritan (Abere-gordetzailleen Batzokiak<br />
dagozanetan) Indiako Buddistak baiño abere-zaleagorik. A Ezale 1899, 375a. Jakin ebanian zorijona ezaguala<br />
batzokijetan ez mattetasun errezetan... artu eban ostera egitteko buribidia. Echta Euzkadi 1915, 227 (ap.<br />
NeolAG). Iritzi guztietako giz-emakumeak, mota guztietako Lagundi, Batzoki, Elkarte ta antzekoak. EEs 1916,<br />
54. Tolosako errepublikanoen batzokian sartzen. A Ardi 124. Arroztetxeak, jatetxeak, langille-batzokiak. EEs<br />
1920, 109. Gizarte, bazkun, batzoki ta lagundi guziak bialdu zituzten beren aurkezleak. Garit Usand 55. Ez, ez,<br />
habil Batzokirat... / Jaun bikariari errok / Gaur behar ditugula hok. Ox 59. Gorozikako Euzko-Batzokija. Enb<br />
208. Goraldu daigun danok batera / Batzoki-lendakarija. Ib. 66. Saia gaitian semien billa / galdu ziran<br />
tokiyetan, / gau eta egun zuri ujuka / or gaude batzokiyetan. Tx B II 170. Eta bildurrez alde egiten dabe andik<br />
elexperantz; antxe izan oi dabe euren batzokia ta. Kk Ab II 119. <strong>Euskal</strong>tzaleak, Batzoki ta euskal-bazkun ez<br />
gutxik langille purrukatu zezaguten arengana bait-zuten yoera. Markiegi in Ldi IL 11s. Diru-apur bat noizik<br />
bein eman bearra, batzokiko ikastaldietara etortzea ta olakoak. Ldi IL 155. Trebe izaiki tekhnikan / joritzen dira<br />
Amerikan; / haatik, han ere zintzoki / elkartzen dira Batzoki / abertzaleetan; ez bakan / joaiten, han ere, elizala.<br />
Mde Po 34. Beste batzuetan, joan egiten dira euren seme-alaben etxeetara-ta; euren batzoki apaiñetara-ta.<br />
Erkiag BatB 151. Nere gazte denboran karlisten batzokia egoan Etxezarko beko-bizitzan. Alzola Atalak 75. Hor<br />
genbiltzan, bada, Errenteriako batzokian esate baterako, marmar eta oihuka "agureen" kontra. MEIG IX 63.<br />
batzola. "Sandalia, calzado" Lar. Gaineko soin bat, gerriko soka bat, kapotetto bat, batzolak ta zerbitzuko<br />
aizpek bezalako budoi xuri bat. Birjin 494.<br />
batzorde (Bera app., BeraLzM). Comisión. "Comisión, número de individuos encargados de un asunto por un<br />
cuerpo" BeraLzM. "La revista Euzk (1929, 65) se lo atribuye erróneamente a AG" NeolAG. Argital-egikuntza<br />
au biar dan lez araupetzeko, batzorde bi sortu ditugu. EEs 1916, 235. <strong>Euskal</strong>tzaindiaren Batzorde ta ardurak.<br />
Eusk 1919-1920 (I), 11. Utsune au betetako Indi-arasodun Batzordeari ogetamar lekaide eskatu eutsozan.<br />
GMant LEItz 67. Bizkai-Aldundiaren Erri-Irakaskuntza-Batzordearen arduraz ta yaubego-pean egiña. KIkV 1.<br />
Gotzai Jaunaren ardurapean Jaungoiko-jakintzaren erakusle-batzordeak antolatu du. KIkG 1. Batzorde<br />
(comisión) artako nere lagunak neri eman zidaten bederatzi iztun edirotzeko arazoa. A Itzald II 74. Niri aguregitten<br />
bidaltzen yausten batzorderik (komisiñorik) ixan biar dok. Altuna 79. Batzorde edo komisio bat jarri<br />
dezagun Alkate jauna, medikua ta ni ere, nai ba-dezute, izendatuaz. Lab EEguna 79. Bertako erabakietarik bat,<br />
Bilbon diru-bilketarako Batzorde bat yartzea izan zan. Ldi IL 147. Estatutoa orain, berriro. Batzordearen<br />
izenean, Bellok azalpen batzu egin ondoren, Adabal, Lligakoak, itz-egin du. Ib. 25. Trade Unions deritxon<br />
bazkuneak, batzorde bat izentau eban, ola ta lantegiak ikertu, ugazaba ta langilleai itandu; batzuena ta besteena<br />
entzun eta erabagi zuzenagoak artu al izateko. Eguzk GizAuz 22. Beren egingoa Bosteunen Batzordean azaldu<br />
ondoren, ordezkariok erriko Batzarreari aurkeztuak izan ziran, beren eskearen alde itz egin zezaten. Zait Plat<br />
122. Janariak banatzeko sortu dan Batzorde batean sartu naiz orrela (Batzorde, zera... Komisioa esan nai det).<br />
NEtx LBB 80. Arantzazurako lanak prestatzeko hautatu zuten batzordea [...], bete-lan gisa, batasunerako balio<br />
zezakeen eredu baten zerbait ezaugarri nagusi markatzen hasi zen. MIH 223. En DFrec hay 347 ejs., todos ellos<br />
meridionales.<br />
- BATZORDE ERAGILE. Comité ejecutivo. Batzorde eragillerako be sozialista ezagun onexek autu ebazan<br />
batzarrak. Eguzk GizAuz 127.<br />
- BATZORDE ERATZAILE. Comisión organizadora. Kirikiño-sarirako Batzorde Eratzalleak bildua "Eusko-<br />
Ikaskuntza"-k 1930gneko urte leenatik, yaso beza. Ldi IL 97.<br />
- BATZORDE-LAGUN. Miembro de una comisión. v. batzordekide. Bazterretxearen surpeko Charlotiarra<br />
ere, ta aren buru xoil ta begi beltx biziak, giza-ardatz muturrean or dakustzit, Batzorde-lagunen artetik aruntz-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
296
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
onuzka. Ldi IL 23.<br />
batzordekide, batzorkide. Miembro de una comisión. Portinariis liburugilleak asma izan eta Prantzisko<br />
Vatablok adierazitako Idazteun-argitaraldiaren berri emateko batzorkide azaltzen. Gazt MusIx 57. En DFrec<br />
hay 7 ejs. de batzordekide y uno de batzorkide, además de uno de batzordekidetu.<br />
batzu. v. batzuk.<br />
batzuek. v. batzuk.<br />
batzui. v. <strong>bar</strong>atxuri.<br />
batzuk (V, AN-gip, B, R; Lar, Añ, H), batzu (L, BN-baig, S; SP, Urt I 39, Gèze, Dv, H), batzuek (V-gip, G,<br />
AN; Lar, Añ, Dv, H), batzuak, batziak, batziek. Ref.: A (batzu, batzuk); BU Arano 219; Etxba Eib (batzuk,<br />
batzuek); Holmer ApuntV; Elexp Berg (batzuk). Unos; algunos. "Batzu dira, quelques uns sont. Batzuk ou<br />
batzuek diote, quelques uns disent" SP. "Varios" Lar y Añ. "Fáculas del sol, eguzkian agiri diran argi-izpi<br />
batzuek" Lar. "Batzu, quelques uns, certains [...]. Sur la côte et en Guip., on dit batzuek soit au passif soit à<br />
l'actif; c'est une faute" Dv. "Batzu, batzu badira, il y en a quelques uns. (V), batzuk badira. (L), batzuek: badire<br />
batzuek [...]. O dit au génit. plur.: Batzuren gatzontzian ere harrak sortzen dirade" H. "Batzu (Lc, BN-baig, Sc),<br />
algunos (paciente)" A. "Batzuek (G, AN), batzuk (V, B, R), unos, varios (agente y paciente)" Ib. "Senar-emazte<br />
batzuk, un matrimonio. Senar-emazte batzuek, varios matrimonios. Mis informantes en Arano --madre e hija-- no<br />
están de acuerdo en esto. La hija no veía diferencia entre batzuk y batzuek, y decía, en la segunda acepción,<br />
senar-emazte mordoxka't. Mi inf. de Madrid, en cambio, apreciaba aquella diferencia" BU Arano 219. v. batzak,<br />
BATAK (s.v. bat).<br />
Tr. De uso gral. excepto en los roncaleses. Los autores septentrionales de los ss. XVI-XVII distinguen<br />
formalmente los casos absoluto y ergativo; hay dos sistemas: batzu / batzuk es el de Leiçarraga (Dechepare usa<br />
batzu para el caso absoluto, pero no hay ejs. de ergativo), y batzuk / batzuek el de Axular y Etcheberri de Ziburu;<br />
Pouvreau utiliza ambos. A partir del s. XVIII comienza a utilizarse tbn. batzuek para el caso absoluto, y así<br />
Etcheberri de Sara emplea esta forma para los dos casos; Chourio usa batzuk y batzuek indistintamente para<br />
ambos; Haraneder batzu, batzuek / batzuek, y <strong>Bar</strong>atciart batzu (12), batzuk (9), batzuek (100) / batzuk (8),<br />
batzuek (6). Durante el s. XIX sigue esta confusión, pero desde finales de dicho siglo se va imponiendo un nuevo<br />
sistema, que es general (aunque no sin excepciones) en el XX: batzu / batzuek.<br />
Al Sur no hay diferenciación formal, al menos hasta época reciente: en los textos guipuzcoanos, desde el s.<br />
XVIII, se encuentra batzuek para ambos casos, y en los vizcaínos --ya desde Capanaga-- generalmente batzuk.<br />
Sólo hallamos la forma batzu, para el caso absoluto, en Lazarraga (en el que no hay ejs. de ergativo). Hay batzuk<br />
tbn. en los guipuzcoanos Iztueta, Xenpelar (351), y Zabala (Gabon 66), y en el s. XX su uso crece notablemente<br />
en éstos. Por otra parte, tbn. algunos vizcaínos (en su mayoría modernos) emplean batzuek, así Añi<strong>bar</strong>ro (EL 2<br />
63), Agirre (AL 27), Enbeita (79), Kirikiño ( Ab II 181), Eguzkitza (GizAuz 63), B. Enbeita (NereA 66), Akesolo<br />
(Ipiñ 22), San Martin (Zirik 5), Gandiaga (Elorri 78), Erkiaga (Arran 53) o T. Etxe<strong>bar</strong>ria (Ibilt 453).<br />
El navarro Beriain emplea batzuk en caso absoluto y batzuek en ergativo y (en alguna ocasión) en abosoluto.<br />
Aunque en el s. XX autores cultistas como Lizardi, Zaitegi u Orixe (Aitork 149) introducen la var. batzu para el<br />
caso absoluto, ésta suele alternar en el mismo con batzuk y batzuek. Algo más adelante, algunos autores como<br />
Anabitarte emplean sistemáticamente batzuk (absoluto) frente a batzuek (ergativo), como señala el propio autor<br />
en nota (Aprika 5), aunque la mayoría sigue sin hacer diferenciación (M. Atxaga, p. ej., emplea batzuk para<br />
absoluto (6) y ergativo (34), del mismo modo que batzuek (28 y 61)).<br />
Para otros casos de la declinación, batzutan se documenta sobre todo en los autores septentrionales más antiguos;<br />
a partir del s. XVIII, aunque no desaparece en el Norte, su uso es relativamente escaso; tbn. se encuentra<br />
batzutan en autores guipuzcoanos del s. XX. La forma batzuetan es a partir del s. XVIII la más empleada tanto<br />
al Norte como al Sur; antes aparece, siempre tras sust., en Axular y Pouvreau (Phil 301), frente a batzutan usada<br />
con el sdo. de 'unas veces' (v. infra BATZUETAN).<br />
Batzuen es casi la única forma para el genitivo: batzuren sólo se encuentra en Leiçarraga (junto a batzuen),<br />
Oihenart (Pr 72) y unos pocos autores del s. XX, como Otxolua (37) o Mirande (HaurB 61). Para el dat., tbn.<br />
dominan las formas con -e- (batzuei, batzueri, batzuer); sólo hallamos batzuri en CatLan (100), Arrese Beitia<br />
(AmaE 355), Echeita (Jos 121), Azkue (Ardi 64), Orixe (SCruz 97), Otxolua (68), Eguzkitza (GizAuz 130),<br />
Zaitegi (Sof 123), B. Enbeita (NereA 169), San Martin (Zirik 59), Basarri (169) y Uztapide (Sas 283) y batzui en<br />
J.J. Moguel (BasEsc 40), Astarloa (II 86), Arrese Beitia (AmaE 211), Azkue (Ardi 47) y Kirikiño (Ab I 34).<br />
Batzuez es tbn. la forma más usada, aunque batzuz, siendo minoritaria, no es escasa: aparece, desde Etcheberri de<br />
Ziburu, en textos septentrionales, y tbn. al Sur tbn. en el s. XX (Inza Azalp 110, ArgiDL 127, Etxde AlosT 53,<br />
Osk Kurl 38).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
297
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Respecto a las formas determinadas, en Micoleta encontramos batzuok, batzuak en correlación con besteok,<br />
besteakaiti, respectivamente, frente a batzuk. En CatLan se diferencia formalmente batzü de batziak, batziek,<br />
opuestos siempre estos últimos a bestiak, bestek; en Tartas (Onsa 5) hay tbn. batziak opuesto a bertziak. Batzuak<br />
se documenta en fray <strong>Bar</strong>tolomé, Txirrita (B I 93), N. Etxaniz (LBB 366) y Berrondo (Kijote 12), pero sin ningún<br />
carácter "determinado" que lo oponga a batzuk o batzuek.<br />
En J.J. Moguel aparece batsuk (51, 90, 138, 140, etc.) junto a un más frecuente batzuk; más que de una var. con<br />
suf. -tsu (cf. infra Etim), parece tratarse de un reflejo de la confusión occidental de sibilantes.<br />
Igorten darauritzut heuskarazko kopla batzu ene ignoranziaren araura eginak. E 7. Eta egun hetan iauts<br />
zitezen Ierusalemetik Profeta batzu Antiokera. Lç Act 11, 27. Gizona da Filosofoen araura, animal razoin duen<br />
bat. Batzuk eratxekiten dute, mortal. Lç ABC I 7v. Eta erautzen die edozein batzuen fedea. Lç 2 Tim 2, 18 (Dv<br />
fedea galarazi baitiote zenbaiti). Hark tableta batzuren eskaturik skriba zezan. Lç Lc 1, 63. Kantaetaz etozela<br />
gizon batzu. Lazarraga 1154v (v. tbn. batzu en caso absol. ib. 1146v, 1141v, 1139v). Dama batzuen oñetara. Ib.<br />
1159v. Urregorrizko letra batzugaz. Ib. 1159r. Nola atzo Parisko konseler bat beste batzuekin Endaian izatu<br />
dir[en]. (c. 1597). FLV 1993, 463. Erraten baititu orazio batzuk. Ber Trat 60r. Non ari baitzira gizon batzuek<br />
labeari su ematen. Ib. 110v. Ezpalute joan nai, batzuek soberbias, bertzek arloterias. Ber Doc 108v.<br />
Esan dit zatozela egun batzuetan egotera. (Azpeitia, 1622). ConTAV 5.2.9, 125. Sujet batzuk presentatzen<br />
darozkitzut humilki. EZ Man I 7. Halaberki diuskuzu orhoit gaiten konjia / Batzuek berzeak bezain eztutela<br />
handia. Ib. 21. [Penak] puxantza guztiei zaizte edo batzuei ematen. Ib. 96. Ur hetarik batzuk dira gazi, eta<br />
bertzeak geza. Ax 215 (V 143). Gimnosofista zerizten iende batzuek hain gaitzesten zuten alferkeria [...]. Ib. 32<br />
(V 19). Indietako herri batzuetan. Ib. 33 (V 19). Ekarguzu pastel batzuk. Mic 13r. Batzuok, zerren besteok dira<br />
Ytaliarik etorriak. Ib. 13r. Daukanean gizonak kriadu asko batzuak besteakaiti, eztaude gauzarik egiten artez. Ib.<br />
14v. Batzuk dauke zer geiago begiratu beste batzuk baño. Cap 88. Batzu amorioaren beroz eramiten dire saindu<br />
bat gana. SP Imit III 58, 3. Nondik saindu batzuk hain bertze perfekzione ardietsi dute? SP Imit I 11, 2. Batzuk<br />
begiratzen dira tentazione handietarik. Ib. 13, 8. Batzuek hain tinketz hura besarkatzen dute. Ib. 22, 3. Eta hura<br />
ürrin hon batzieki, harriz egin hobi berri batetan ezari. Bp II 52.<br />
(s. XVIII) Zeren hekien lekhuan hartu baititugu bertze batzuek hitzkuntza arrotzetarik. ES 399. Batzuek<br />
deitzen dute Labourt, eta bertzek Labort. Ib. 160. Guziak hitzkuntza batez, eta hitz batzuez berez mintzatzen<br />
ziren. Ib. 384. Baiñan badire bertze batzuk zeiñen spiritua argitua baita. Ch III 4, 5. Badire presuna batzuk<br />
zerukotz desira beroak dituztenak. Ib. 49, 2. Presuna batzuek ni bere bihotz guziaz maitatuz ikhasi tuzte ene<br />
ganik Jainkozko gauza handiak. Ib. 43, 4. Iende batzuek haren kontra gaizki eta iniustuki mintzatzen badire. Ib.<br />
46, 4. Nola kanpoko pratika horiek ez baitdire, edo saiñdu perfet izateko disposizione batzu baizen. He Gudu 30.<br />
Batzuek bekhatuaren esklabo dire [...]. Bertze batzuek nahi lukete bada esklabotasun hartarik ilkhi. Ib. 161.<br />
Baduzu egiteko etsai batzuekiñ. Ib. 99. Andre batzuek orrelakoak dira. Cb Eg III 369. Mundura batzuek biurtu<br />
bear dute. Cb Eg II 130. Badakit ene manamenduak dorphegiak zaizkotela batzuei. Lg II 149. Zeren baitira<br />
gezür batzü. CatLan 98. Bi suertekato dira, batziak spiritualak, eta berziak korporalak. Ib. 138. Batziek emaiten<br />
dagüte lehenago ezgindien grazia seindüzen gitiena, berzek emendatzen düte deia errezebitü gindiena. Ib. 119.<br />
(s. XIX) Berba ederrak, zeintzubekaz konfesore batzuk engañau oi dituben. Mg CO 66. Golpe batzuk<br />
bularrari emonda. Ib. 39. Emazteak denbora apur batzuek obra onetan igarotzea. AA I 587. Batzuek ez ditue<br />
ezertan artzen birauak. AA II 114. Janhariak hartu behar direla botikariko edari batzu bezala. Dh 54. Aita<br />
seindu batzuk eta bertzek eman dute asko induljentzia. Ib. 91. Gauza guzietan prestugune batzuek eta bertzek<br />
galdetzen duten bezala gobernatzeko. Ib. 65. Marte gerragina ondreetako gizonak pelietan zirian alkar ill artian<br />
ezpataka alkarregaz; edo otsuakin, ta artzakin, batzubak ill artian. fB Olg 142. Bat edo biren esanak nik iminiko<br />
ditut, ta beste batzuk izentau. Ib. 89. Batzuk ifini diote ibai oni izen berria. Izt C 119. Emongo deuadaz atsegin<br />
labur batzuk. Ur MarIl 20. Batzuk dauke lana ona ta aragi txarra, beste batzuk aragi ona ta lana. Ur Dial 71.<br />
Batzuer zaie eman tamaiño larria, / Bertzer indarra handia. Gy 227. Garagar-buru batzuek bota zitzatela. Lard<br />
160. Natanael zeña batzuek diote <strong>Bar</strong>tolome zala. Ib. 474. Batzuek diote azia maiz eta maiz aldatu nahi dela. Dv<br />
Lab 46. Labe batzu badira idortegiak edo etubak deitzen direnak. Ib. 75. Ozka batzuek egiten dira basatearen<br />
muthurrean. Ib. 387. Hortan huts handia egiten da toki batzuetan. Ib. 65. Hazteria eta hezkabia eztira har mota<br />
batzü baizik. Ip Dial 36. Lephoan bazituen handitxo batzu. Laph 241. Juaitetik ezin gibelarazi zuten español<br />
batzuek. Ib. 58. [Aingiruak] dira izpiritu bienabenturatu batzuk. CatAe 40 (CatSal 41 batzu, CatR 41 banak).<br />
Eskuak sakelan eleketa zauden batzuek hor galdatzen diote zer den berri. HU Aurp 163. Bertze iturri batzu iretsi<br />
ditu lurrak. HU Zez 16. Persona batzuk eta irakasbide batzuk daukela liberalen izena. Itz Azald 53. Otsoak<br />
eroaten dituz ardi batzuk. Ib. 140.<br />
(s. XX) Atsegin handi baita herritar batzuentzat, eta Eskual-herriarentzat ospe, holako jaun batzu ager<br />
zaizkioten buru. JE Bur 140. Badira oraindik orrelako batzuek. Ag G 93. Gonadun Meternik batzuek bezela egin<br />
zituzten egiñalak. Ib. 40. Beste aldean, egur batzuk sutan. Ib. 9. Beste batzuk [...] neskatxen diru zorroari<br />
begiratzen diote. Ib. 34. Goiz batzuetan I<strong>bar</strong>-ondoko Zumardira jexten da. A Ardi 137. Baña eztogu uste<br />
burrukaldi ta zartada batzuk baño geiago jazo leitekenik. Kk Ab I 35. Dirurik atara <strong>bar</strong>ik ez batzuk ez bestiak.<br />
Ib. 16. Kausera kruxpeta batzu baititut hemen. <strong>Bar</strong>b Sup 21. Asko landetako mamu edo marika batzuek ez<br />
baitzuzketen nahiko bele-fiken iziarazteko ere. Ib. VII. Txipiroi batzuek jaten ari nintzala. Lab EEguna 77. Utziko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
298
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
al didazute kaña batzu artzera yoaten. Ldi IL 26. Gure <strong>bar</strong>atzatxora egonaldi batzuek egitera bazentoz. Ib. 89.<br />
Arauditzako zuzenbide batzuk argitaratu zitun. Ib. 147. Gauza oietako batzuek, ordea, ez zuten len bezela ertza<br />
bakarrik koskatua. JMB ELG 32. Asturtar-antzeko suarri-pikotx eta ziri batzuek billatu ginduzten. Ib. 58.<br />
Txartaka batzuk baitaude. Or Eus 302. Batzuk ein zuten igesi. Ib. 306. Batzuek bildur dira. Ib. 63. Mutil batzuek<br />
ikasi ziten. Ib. 307. Zorri batzu bezala lehertzeko. Zerb Azk 33. Pompadour eta holako perreka batzuek<br />
zabilkaten Frantzia ondikotz! Ib. 55. Illabete batzutan ibilliko gaituk elkarrekin. Txill Let 85. Nik paper mutur<br />
batzueri eman ditut ene arrangurak. JEtchep 76. Batzu, uztarpeko, bestetzu, beren buruen iabe egin ditu. Zait<br />
Plat 34. Kaletarrak ere euskaldun gara, batzu behintzat. MIH 35. Batzuek ez dute loria eta handitasuna baizik<br />
ikusten. Ib. 66.<br />
(Tras gen.). Algunos. Cf. BATZUEN BATZU. Tr. De uso corriente en la tradición meridional, ya desde<br />
Capanaga. Hallamos ejs. seguros de su uso con gen. pl. en Ubillos, Aguirre de Asteasu (III 517), Astarloa,<br />
Lardizabal (52), Xenpelar (161), Arrese Beitia (AmaE 364), Iturzaeta, Kirikiño, Orixe (Tormes 127), Eguzkita<br />
(GizAuz 32), Mirande (Pr 315), Munita, Bilbao (IpuiB 107) y Akesolo (Ipiñ 30); en la mayoría de ellos alterna<br />
con gen. indet.<br />
Ea edugi dabeenz egiatzat gizoneen batzuk eta andraren batzuk daukeela adiskidetasun deungea. Cap 106.<br />
Nafarroako hitzen batzuek ekartzea, egokiak diranean eta besterik eztanean. Lar, carta a Mb 280. Dollorren<br />
batzuek egiten badiezte zenbait txarkeri. Mb IArg I 296. Euskeraren gauzaren batzuen gañean. Cb EBO 26.<br />
Gero deitu zituan besteren batzuek. Ub 77. Haren ondorengoen batzuek. Ib. 68. Arkitzen badira emen onelako<br />
kristau argal ta errukarriren batzuek, ar beze nere konseju au. Mg CC 160. Gizonen batzuben besuetan daruela<br />
eleixara. Mg CO 292. Jartzen da Jaunaren beldur santuan bizi diran gizon, eta mutill presturen batzuen aldean.<br />
AA III 471. Besteren batzubenak [...] ziriala. Astar II 158. Artikuluben batzuk. Ib. 5. Edo oraziñoren batzuk<br />
esan. Añ EL 2 84. Gauza andiren batzuek Jesusen kontra esan zituztelako antzean. Lard 446. Gusto labur<br />
engañagarriren batzuek balitzake. Arr GB 142. Borondateagaz eginik egiteren batzuk [...] edo beste erabagien<br />
batzuk. Itz Azald 60. Zaparrada gogorren batzuk artu omen dituzte. Ag Kr 33. Zerorrek neurtitz berriren batzuk<br />
egin omen dituzu. A Ardi 111. Atara ta emon eutsozan ba, diruben batzuk. Kk Ab I 7. Beste zereginik gabeko<br />
aundikiren batzuk. Ldi IL 134. Emen ere erri lurretako piñuen batzuek zeuzkatela-ta. Munita 114. Beste tokiren<br />
batzuetan. Ib. 89. Beti aztuten jakozan Erramoneri, edo erdian edo azkenean, ber<strong>bar</strong>en batzuk. Bilbao IpuiB 74.<br />
Erosi ei zetsezen pasadisuan zoiazen motxallaren batzuri txerrikumeren batzuek. SM Zirik 59. Ori gizon<br />
petralen batzuek beren alde asmatutako txatxukeria den. NEtx LBB 132. v. tbn. Batzu: Berron Kijote 124.<br />
Batzuk: Cb CatV 2. fB Olg 112. Añ EL 2 168. JJMg BasEsc 244. CatLlo 53. Izt C 69. Mok 20. Tx B I 224. Enb<br />
135. Otx 174. Or Eus 268. TAg Uzt 219. Etxde AlosT 72. Zait Plat 54. Erkiag BatB 186. Alzola Atalak 65. Uzt<br />
Sas 236. Berron Kijote 224. Batzuek: Gco II 13. Aran SIgn 202. Apaol 46. Moc Damu 36. Goñi 37. Ag G 165.<br />
Urruz Zer 32. Inza Azalp 148. Muj PAm 37. Tx B I 225. Lab EEguna 112. JAIraz Bizia 30. Lek SClar 108.<br />
- BATEN BATZUK. v. bat.<br />
- BATZUEN BATZUK (batzun batzuk V-gip). Algunos. "Zuetaiko batzun batzuk igual eztie konforme egongo"<br />
Elexp Berg. v. BATEN BATZUK. Urreratu ziran batzuen batzuk zaragira euren ontziekaz. Kk Ab II 40.<br />
Baña neure alegiñak arren, batzuren batzuk baño ezin ixan dodaz imiñi. Otx 7. Batzun batzuk dardaretan.<br />
"Todavía tiemblan algunos". Or Eus 234. Batzuen batzuk lagundu nai izan zioten. AEmil AndreM 67. Aingeru<br />
pare amesgarri onen ibillera ta leku kutunen <strong>bar</strong>ri ondo bai ondoago ekien batzuen batzuek. Erkiag Arran 26.<br />
Baiña gizonaren okertzerik eta gaiztotzerik makurrena jotzen dute batzuen batzuek. Vill Jaink 177. Batzuen<br />
batzuek esan nai izan duten bezela. Berron Kijote 36. Egiak izan ta ere / batzuen batzuk zapuztuaziak. Ib. 129.<br />
Astinaldi ederra eraman dute batzuren batzuek. MIH 201.<br />
- BATZUETAN (V, G, L-côte, B; SP, Ht VocGr, Lar, Añ, Lecl, H; batzutan V-gip, G, L, AN; SP, VocS, VocBN,<br />
Dv, H). Ref.: A; Iz Ulz (batzutén); Etxba Eib; Elexp Berg (batzutan). A veces, unas veces; algunas veces.<br />
"Batzutan edo batzuetan, quelques fois" SP. "Parfois" VocS. "(Algunas) veces" Lar y Añ. Tr. De uso general,<br />
documentado ya en Leiçarraga.<br />
Baina aitzitik gerthaturen da batzutan, Iainkoak maitén dituenak, sarrienik mundu hunetarik retiraturen<br />
baitituke. Lç Ins D 6r. Batzuetan eskatzen dio <strong>bar</strong>ka drazkigun bekatuak, berze batzuetan digun bakea. Ber Trat<br />
44r. Eta batzutan asetzen eta iraungitzen dela badirudi ere, berriz berehala gosetzen eta pitzten da. Ax 384 (V<br />
251). Denpora andian daukala deseo au edo batzuetan. Cap 100. Onek serbietan nau maiordomutzat [...] ta<br />
batzuetan dispenserutzat. Mic 14v. Halaz batzutan / Batzen bazaitut, / Baten lekutan, / Neke biga itut. O Po 46.<br />
Deabrupetik nauk batzuetan / Ene furian altxatzen. Gç 178. Ordea hitzak batzuetan dira egiatiak, eta bertze<br />
batzuetan gezurtiak. ES 382. Batzuetan amorez ta erregaloz; besteetan ikaraz ta bildurrez. Cb Eg II 71.<br />
Batzuetan lurra arrailatu du gaixtaginen bizirik iresteko. Brtc 148. Haren kausa da bethi ürgülia, eta batzütan<br />
gormandiza, edo a<strong>bar</strong>izia. CatLan 115. Personarik begiratubenak bere arrapetan ditubala batzubetan<br />
diabrubak. Mg CO 252. Gure griña ta pasioak nai due batzuetan berez bekatu ez dan gauzaren bat. AA III 619.<br />
Batzuetan aserretasuna da gauza ona. Gco II 46. Eta batzutan, oi, zein laster, guziak galdu beharko dituzte. Dh<br />
200. Batzubetan Jaungoikoak berak berez egiten ditu gauza arrigarrijak. fB Ic III 291. Osagillaak jan eragiten<br />
dabe batzubetan maijan jarri baño len sabela arinduteko. Ur Dial 11. Azpiko usainak goiti igaiten dira zilho<br />
hekietarik eta bazkak khutsatzen dituzte guti edo aski, batzuetan hainitz. Dv Lab 218. Batzuetan zegoan tokian<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
299
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bertan belauniko jarri [...] eta esaten zuen. Arr GB 51. Bedustarrek bere haziendak batzietan harat eramaiten<br />
zütien alhatzera. Ip Hil 192. Alferkeria pixka bat ere lotzen zauku batzutan. HU Zez 184. Isillik egon oida<br />
geienean, bera ezpalitz legez agertu gura izaten dau batzuetan. Ag Kr 80. Erakutsiaren ariaz, balakuz,<br />
lausenguz, indarrez batzuetan, har arazten zioten azkenean. JE Bur 176. Sorgiñ atsoak batzutan beso gorriok<br />
zerura yaso, ta besteetan lurrera yalki. Or Mi 80. Idazle berak, batzutan errez bestetan gaitz, gaiak zer eska,<br />
egitea. Ldi IL 110. Erresumin bizia eman oi du, ta sukarra ere bai batzuetan, lan ortan luzaroan ari bazera.<br />
Munita 94. Asieran erantzun egiten nion nik batzutan. Txill Let 68. Bere bidean doha (ura) batzuetan azkar eta<br />
gizen, bertze batzuetan ezti. Herr 21-2-1957 (ap. DRA). Gizon jatorra, lan gosea, zailla, zuurra, pixka bat<br />
zakarra ere bai batzuetan. Alzola Atalak 115. Batzutan nortzen ere dituzte Zuzentasuna, Bakea, Egia. Lf in<br />
Casve SGrazi 8. Batzuetan, haatik, zaharrak zaharregiak dira (azeari, esate baterako), eta beste batzuetan<br />
elkarren etsai agertzen zaizkigu zahartasuna eta jatortasuna. MIH 107.<br />
v. tbn. Ch III 49, 4. CatLav 60 (V 39). He Gudu 115. LE Prog 100. Añ LoraS 124. Dh 156. Astar II 188. Izt Po<br />
142. MarIl XIV. Hb Egia 59. Sor <strong>Bar</strong> 104. Ud 121. Elzb Po 191. Arb Igand 117. HU Aurp 70. Itz Azald 111.<br />
CatJauf 78. Echta Jos 144. Goñi 115. Iraola 15. Urruz Zer 106. Muj PAm 61. FIr 170. Ir YKBiz 138. JMB ELG<br />
84. TAg Uzt 162. Mde Pr 313. Anab Poli 14. Txill Let 37. Akes Ipiñ 32. JEtchep 74. Ugalde Iltz 48. Arti Tobera<br />
22. Osk Kurl 83. Vill Jaink 71. Erkiag BatB 50. Larz Senper 24. NEtx LBB 21. Xa Odol 47. Uzt Sas 337. Lf in<br />
Casve SGrazi 9. Berron Kijote 53.<br />
Batzutan: SP Phil 207. Lg II 169. Egiat 239. Arch Fab 205. JE Bur 164. JanEd II 105. Inza Azalp 68. Const 32.<br />
Tx B I 232. Etcham 172. Otx 33. Ir YKBiz XI. SMitx Aranz 234. Etxde JJ 176. Mde Pr 341. Anab Poli 123. Arti<br />
Tobera 273. Basarri 13. And AUzta 48. Zait Plat 131. Osk Kurl 16. Uzt Sas 298. Berron Kijote 87.<br />
- BATZUK ALA BESTEAK. Los unos y los otros. Batzuk ala bertzeak [Korsak eta Iberiarrak] hark uste<br />
zirela / Europa guziaren arbaso bezala. Hb Esk 11. Eskualdunek eta Bretonek elkhar iduri dute, ezen batzu ala<br />
bertzeak osoki bihotzdunak dire. Arb Igand 35. Batzuen ala bertzen etsai dire <strong>bar</strong>din. HU Zez 121. Hoberenak<br />
lehenbizikoan kokatzen dira, lerroan, xarrenak azkenean. Mutikoek laster ikasten dute, begira, zointarat behar<br />
dituzten batzu ala bertzeak berezi. JE Bur 172. Erregek zuen bidali [...] aipatu ditugun leihor berrietarat,<br />
Elizaren menerat bil zitzan hango jendeak, eta orozbat portuges itsasturiak berak urrats xuxenean zitzan atxik.<br />
Eskualdun sainduaren fede suharrak harritzeko da zer ongiak egin zituen batzuei ala bertzeer. JE Ber 68.<br />
Ondore onik ez du izanen / hola elgarri haitzeak; / umildurikan hurbil gaitezen / batzuek ala bertzeak. Mattin<br />
67.<br />
- BATZUK-BATZUK (Vc, Gc ap. A; Añ). Algunos. "Varios" Añ. "Unos cuantos" A. Gura badozu esango<br />
deutsudaz batzuk batzuk. Mg PAb 120. Batzu batzuen lepotik <strong>bar</strong>re egingo zuela bere ustean. Urruz Zer 92.<br />
Ingeles batzu batzuk pulunpatu, ta Provenzatar batzu batzuk ingelesari eldu, besoetan estutu ta aiekin murgildu!<br />
Or Mi 9. Eta, batzuk batzuk, erantzunbearrik geiena duten nagusiak, nola bizirik utzi? Or QA 92. Ondorengo<br />
orrialdetan batzu-batzun izenak sarritxo azalduko baitzaizkigu. Etxde AlosT 14. Batzu batzuek arpegi alaiez,<br />
<strong>bar</strong>re zabalak egiten zituen. Erkiag BatB 100.<br />
- BATZUK ETA BESTEAK. Unos y otros. Gertha ere daiteke batzuen eta bertzeen abisua ona den. Ch I 9,<br />
3. Batzuen eta bertzeen izpirituak sobera ziren berotuak. Lg II 271. Batzuek eta bertzeak auhenetan, nigarretan<br />
daudez. Brtc 123. Oñez dabiltzela jaten dabe bazkaria; ta onelan batzuk eta besteak egiten dabe berea. Añ<br />
LoraS 100. Batzuei eta bertzei bihurtuko dioten justiziaren zuzentasunaz. Jaur 108. Galdetzen zutelarik batzuei<br />
eta bertzei ian Jesus Haurra etzen hekiekin. Jnn SBi 20. Banazka mintzo zelarik batzuez eta bertzez. HU Aurp<br />
109. Batzuk eta besteak ebiltzan beti gogo-argiaz. Echta Jos 167. Batzu eta bertzeak aiphatzen ginintuelarik. JE<br />
Bur 76. Batzuer eta bertzer entzun dut. Ox 180. Batzuk eta bertzeek agurrak bihurtu ondoan heien artean. Zub<br />
54. Batzuen eta bertzen erranetarik iduri luke. Zerb Azk 89. Batzu eta besteak ari zitzaizkon galde eta galde.<br />
Ardoy SFran 239. Etsenplu eman dugu / batzuer ta bertzer. Xa Odol 118.<br />
(Batzu eta beste). Batzu eta bertze kantuz hari ziren. Jnn SBi 97. Eta <strong>bar</strong>atx-<strong>bar</strong>atx gaitzak utzi ginituen<br />
batzu eta bertze. Prop 1903, 139.<br />
Ezagutzak eginez batzu ta bertzeri. Etcham 215.<br />
Los unos y los otros. v. BATZUK ALA BESTEAK. Iragaiten zelarikan bada eskualdunen eta nafartarren<br />
eremuetarikan, batzuek eta bertzeak bere meneko [...] eragin nahi izan zituen. ES 113. Biztu izan zen gerla berri<br />
bat filistindarren eta israeldarren artean. Batzuk eta bertzek bildu zituzten bere indar guziak. Lg I 276. Oro bat<br />
diot ortz eta agiñetan sortzen dan zikinkeriaz. Ar oiek zulatzen dituzte geienetan batzuek eta besteak. "Los unos<br />
y las otras". It Dial 37 (Ur batzuk eta bestiak, Dv batzuek eta bertzeak, Ip batak eta bestiak). [Mila urthe] gerlan<br />
iragan ondoan, bakhea zuten egiñ. / Batzuen eta bertzentzat hobe zaiteken hori. Gy 39. Batzuek eta besteak<br />
elkarrekin itzketa luzeak eginda, jarri ziran Jerusalen-era joan, eta emengo Apostolu eta ikasle bikañenakin<br />
ezda-baida au ikusteko eta erabakitzeko. Lard 510. Zoinak amodio berean sartzen baitzituen Frantsesak eta<br />
Españolak, eta batzuer eta bertzer Jainkoa nahi baitzioten ezagutarazi. Laph 117. Lorerik ederren, / Ostorik<br />
onenak / Batzuk ta besteak / Nabill biltzeko. AB AmaE 116. Lurreko gauzakin ikustekorik gabekoak diralako<br />
zerukoak, ain aundia da batzuen eta besteen tartea. Inza Azalp 113. Batzuena ta besteena entzun-bearra dago.<br />
Or SCruz 7. Astakeri ta gaiztakeri asko egin ebezan batzuk eta besteak. Eguzk GizAuz 15. Erriak eta artzaiak<br />
ondo konpondu ditezke ta ortan alegiñak egin bear dituzte; batzuek eta besteak, guztiak alkarren onari<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
300
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begiratuta. Munita 129. Irurak [irudiak] gotiko jatorrak. Gure koplak bezela? Batzuek eta besteak, denak,<br />
elkarrekin sortuak? Lek SClar 116. Hasi zitian kalapitak, artzain eta bakeroen artean, phazka-lekuen gainetik.<br />
Batzuk eta bestek, phazka-leku berak nahiz. Larz Iru 58.<br />
Etim. De bat + suf. -zu. v. FHV 542.<br />
batzunde (Lar, Añ, Dv). "Alianza" Lar y Añ. Erregek eziñ egiñ dezake erbesteko mendedunakin batzunde<br />
ofendigarririk. EConst 58.<br />
batzur. "Juanete" Lar.<br />
batzurdun. "Juanetudo" Lar.<br />
batzuri. v. <strong>bar</strong>atxuri.<br />
bahu (H, sin trad.). Vano, frívolo. v. bano; cf. faun. Han sarzekotz behar zara, / Esku-bihotzez xahu: / Ez<br />
bihurri, ez traidore, / Ez makur edo bahu. Hm 47 (parafraseando "Qui non intendit mentem suam ad vana / Nec<br />
cum dolo iuravit proximo suo" (Ps 23, 4)).<br />
baudrier. "Balteolus, ezpatekhar gerrikoa, baudriera, ezpata zintura" Urt III 253.<br />
baul (V-gip), baulla (AN-ulz). Ref.: Iz Ulz 448; Elexp Berg. Baúl. "Eta klaro diru-ek baullán, ziren pixkek<br />
baullan; baulla bat bazukén da baulla artan [...]" Iz Ulz 448. "Beinke, baulian, oiñ armaixo utsak dare, baiña<br />
len dana baula zan da" Elexp Berg.<br />
baum. Onomat. de ruido de caída. An doa atsoa <strong>bar</strong>riro bere eskobeagaz baña laprast egin eta baum!<br />
gizona ta biak morokiltzara. EgutAr 30-1-1958 (ap. DRA).<br />
bahumeta (S), bahomet (S). Ref.: A (bahumeta); Lrq /bahomét/. "Ciclón, remolino de viento" A. "Tourbillon de<br />
vent" Lrq. "Bahometa, haize eta uri zirimola" Alth in Lander RIEV 1911, 598. "Bahumet, bahometa (S; Foix). 1.º<br />
cyclone, tourbillon de vent; 2.º (S; Alth), tourbillon de pluie ou de vent" Lh. Cf. Palay: "Bahumét, petite fumée,<br />
filet de fumée".<br />
? baun. Igande arratsaldean gazteak jokhatu dira baunean, Genets Angeluar bigarren andanaren kontra eta<br />
galdu. Herr 12-5-6 [sic] (ap. DRA, que traduce "balón"; ¿errata por balun-?).<br />
baunbateko. "Estruendo (G-nav)" A Apend.<br />
baunte. "Baunte, torpe, tosco (V-ger). Zu zara baunte!, qué torpe es usted!" A Apend.<br />
baupres (Lar Dv). "Bauprés de navío" Lar. Jarten zalarikl aiñ urrean, ezik [<strong>bar</strong>ku] Holandakoaren<br />
zuaitzearra edo baupresa sartzen zan gurekoaren makilla nagusi eta mesanaren tartean. Izt C 438.<br />
bauptista. v. bautista.<br />
baurre. "(BN, Sal [pero no se encuentra en VocBN], R), mugido de las bestias, ruido intenso del mar, del agua<br />
de una presa, del trueno, del fuego en los incendios, etc. Idi kura baurrez doa (R), aquel buey va mugiendo" A.<br />
bahut (S ap. A; Foix ap. Lh). Embustero; fanfarrón. "Bahüt (Sc), embustero" A. "1.º (S), menteur; 2.º (S;<br />
Foix), bavard" Lh. v. babalaut. Allo, alla, bahüt athia! / Hüillant zitaie ingoiti! 'Tas de bavards'. Xarlem 257.<br />
bautila. "Bautilla (V-ger), pañuelo de lienzo para la cabeza" A.<br />
bautismo (Lcc), bautismu, bauptismo, bauptismu, baptismo, baptismu, baptesmo, baptisma, batismo, batismu.<br />
Bautismo. v. bataio. Tr. Documentado, además de en Leiçarraga y Etcheberri de Ziburu (el primero usa<br />
baptismo y baptesmo, y el segundo baptismu y baptisma) en catecismos meridionales de los siglos XVII y<br />
XVIII, y en autores vizcaínos de principios del XIX; a partir de esta época, su uso es muy escaso. Al Sur, la<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
301
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
forma dominante es bautismo, alternando, en ocasiones en un mismo texto (v. Capanaga) con las otras variantes.<br />
Batbederak bere Baptismotik duen fruktua eta probetxua. Lç Ins B 2v. Nolatan grazia hori aplikatzen zaiku<br />
Baptismoan? Ib. F 3r. Sinhesteaz eta Baptesmoaz. Lç Mc 16, tít. Lelengoa da Bautismoa. Bet 13. Baptismu<br />
saindua dela untzi urreztatua. EZ Man I 21. Baptismaz darozkigutzu falten nothak xahutzen. Ib. 20. Zoazte eta<br />
predika / zazue Baptismua. EZ Noel 114. Ilten direanak Bautismoa baga. Cap 32. Ze gauza da Bauptismua? Ib.<br />
61. Izaite bauptismoak emon euskuneena. Ib. 61. Zeinetan dagozan bautismua artu bagarik ilten direan Seinen<br />
arimak (N. Zubia, 1691). ConTAV 5.2.11, 151. Zertako Jesu-Kristok instituitu zigun Baptismoa edo<br />
Baptisterioa? OA 64. Zein artu genduan bautismoan. Arz 48. Ipintzeko fuerte bautismoan rezibitu genduan<br />
fedean. Iraz 37. Gizon duena fede Jesu-Kristona zein profesatu baizu Bautismoan. CatUt 32. Nola Konfesioko<br />
Sakramentua dan bekatuko itxasoan erori diranentzat bigarren ol bear bearra bautismoko onzia ausi<br />
zaienentzat. Mg CC 156. Bautismoko grazija. Mg CO 1. Izan gaitezan bada guztiok Jesusen semiak, bautismoz<br />
garian legez. fB Ic II 181. Onen gainian zerbait esan zan bautismoko sakramentuban. fB Ic III 306. Oh! ze kontu<br />
andija Jangoikuaren aurrerako gurasuen erruz seña galdu, ta bautismo baga gelditutia! JJMg BasEsc 19s. Nai<br />
leuke demoninuak bautismoko ura artu. Astar II 284. Konfirmetako eta indartuteko Bautismu Santuan artu<br />
gendun fedian. CatLlo 59. Joanen bautismoa nongoa zen, zerukoa ala gizonena? Samper Mt 21, 25 (Hual<br />
batixua). Jesukristoren fedea duen gizona, zoin profesatu baizuen bautismoan. CatSal 13 (CatAe 12 bautismoan,<br />
CatR 13 bautismuan). Bein garbituak eta <strong>bar</strong>riro jaioak gu izan ezkero bautismo santuan. Itz Azald 7. Serio<br />
xamar letu omen du / bautismoko liburuan. Tx B II 156.<br />
v. tbn. CatAnz 2. CatBus 9. Bautismu: VJ 9. Baptismo: CatAnz 6. Baptismu: Cap 13. Batismu: Cap 61.<br />
Partida de bautismo. --Batismoa bear det. --Bataiatu gabea zaude? --Ez, jauna, ez [...]. --Badakit, badakit.<br />
Zer nai zenduke? --Agiria ba, mojetarako agiria. Ag G 317. Nik edadia aitortuko det / bautismuan dan bezela.<br />
Tx B II 36.<br />
- BAUTISMOA EMAN. Dar una tunda (?). Bajatu zeradela / diyozu zardadez, / neroni're aurrera / nua<br />
edadez, / berroi ta amairu urte / nik egoarri-gaubez, / bautismoa emango'izut / ala dan edo ez. AzpPr 44.<br />
- BAUTISMOA IPINI. Poner nombre. Lenengo sartu zanian [txakurra] / gure etartian, / buztena sarturikan /<br />
bere ankartian, / bautismua ipini / nion istantian. Noe 108. Jodetres bautismua / ipini bertati. Ib. 108.<br />
bautista, baptista, batista, bauptista. Bautista. v. bataiatzaile. Tr. En todos los ejs. registrados se refiere a<br />
San Juan Bautista. Documentado desde Leiçarraga; su uso disminuye desde principios del s. XX. La forma más<br />
utilizada al Sur es bautista, aunque tbn. se emplean batista y baptista; Lardizabal usa siempre bauptista, var. que<br />
tbn. hallamos en Guerrico. Al Norte se encuentran bap- y (algo menos) bat-. Orduan adi zezaten diszipuluék<br />
ezen Ioannes Baptistáz erran zerauela. Lç Mt 17, 13 (He, TB Baptista, Ur Bautista, Leon Batista; Ol Ukuzle, Or<br />
Bataiatzaille, Ker Bateatzaille, IBk, IBe Bataiatzaile). Jandoneanez Bautistea. Lazarraga (B) 1198vb.<br />
Konfesetan natxako Iaungoiko guztiz poderosoari [...], Iandoneanes Baptisteari. Bet 11. Ioan-done Ioanis<br />
Bautistari. Ber Doc 95r. Bialduko zare, Joannes / Baptista, aitzinera, / egin beharko dituen / bideen aphaintzera.<br />
EZ Noel 31. Angeruen garbitasuna eta Iondone Ioannis Batistaren saindutasuna bazendu ere. SP Imit IV 5, 1.<br />
Iandoneanes Bautisteari. VJ 15. Iandoneanes Bautistari. Ib. 15. Kofesatzen niz [...] iondane Iohane Baptistari.<br />
FPrS 8s. Joannes Baptista Saindua, othoitz egizu guretzat. Gç 51. Elisabet izorra zen Jondane batistaz. Bp II<br />
100. Eta halatan Baptistari ere bere burasoek ezarri zioten izena Joannes. ES 159. San Juan Baptistari. OA<br />
172. Juan Bautista doatsuari. CatBurg 46. Jundane Juhane batistaren saintütarzüna. Mst IV 5, 1. Eremutik<br />
atera zuen Jangoikoak S. Joan Baptista. Mb IArg I 91. S. Joan Batistak bere Amaren Sabelean alegriazko<br />
saltoak eman zituen bezala. Cb Just 7. S. Migel Angeruari, San Joan Baptisteari, San Pedro ta San Pablo<br />
Apostoluai. Cb CatV 87s. Salbatzaillea inguratua zen populu ostez Baptistaren dizipuluek egin ziotenean galde<br />
hura. Lg II 153. Egun Batista ongi laudatzeko, / Garbi gaitzazu. Monho 156. Ezta iñoiz desegingo San Juan<br />
Bautistaren esan au. Mg CC 155. Bildurtuten zan Herodes San Juan Bautistiaren berbaakaz. Mg CO 142. San<br />
Juan Bauptista. Gco I 460. Denbora onetan irten zan S. Juan Bautista eremutik. AA III 519. Oraingo dantzeetan<br />
ez jako samia ebaten San Juan Bautistari. fB Olg 79. Meditazionea Jaun Doni Joani Batistaren bestako. Jaur<br />
398. Egun oietan San Juan Bauptista oraindik itxian zeukaten. Lard 395. Nahi dut azpil batean orai berean<br />
eman dizadazun Joanes Baptistaren burua. Dv Mc 6, 25. Au da Juan Bautista. Echn Mt 14, 2 (Hual, Samper<br />
Bautista, Ip Baptista). San Juan Bautista-egunean. Aran SIgn 91. Jundane Juhane-Batista. CatS 120. Jaundone<br />
Joani-Batistaren burua. Arb Igand 144. Bera San Juan Bautisteagaitik bateatua izan zanean. Itz Azald 130.<br />
Joanes Batista dohatsuari. CatJauf 2.Zoriondun Joan Bautisteari. KIkV 100 (KIkG 76 Bautistari).<br />
v. tbn. Cap 20. Arz 62. Cb CatV 88. Ub 74. Añ CatAN 69. Gco I 457. CatLlo 89. ArgiDL 38. Baptista: Bp I 68.<br />
Arzd 62. Cb Eg III 326. Mih 110. CatLan 40. Brtc 259. UskLiB 138. Legaz 57. Batista: Ub 166. UskLiB 15.<br />
bautisterio (Lcc), baptisterio. Bautismo. "Bautismo, bautisterio" Lcc. "Bautizar, bautisterioa emon" Ib. v.<br />
bataio. Instituitu zigun bautismoa edo baptisterioa. OA 64. Sakramentu baptisteriokoa da miseria orien<br />
guztien remedioa. Ib. 65.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
302
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bautizatu (-au V-gip), baptizatu, batizadu. Ref.: Iz ArOñ; Elexp Berg. Bautizar. "Bautizau, bautizaitten,<br />
bautizar" Iz ArOñ. v. bataiatu. Iaun doneperi Deustuko batizadua, / onradu izan dozu zeure lekua. EgiaK 86.<br />
Baptizatzen dan argan. OA 64. Pekatu mortal da benial eginak bautizadu ezkero. Arz 48. Pekatu orijinala da<br />
mortal idaraiten dirianak bautizetan dirianian. Ib. 47. Andra-bazkari ta merienda / bautizatu ta ondorian. And<br />
AUzta 116. Tabirako mutil bat, bautizau <strong>bar</strong>ria, Durengoko mendietara baztartu egin ei-zan penitentzia egiten.<br />
Alzola Atalak 36.<br />
bautizo (V-gip ap. Elxep Berg), bautizu. Bautizo. Danok dakigunez, <strong>Euskal</strong>erriko errietan, bai andrazkuak<br />
eta bai gizonezkuak, euren izenez gañera gaitz-izenak izaten dituez. Ei<strong>bar</strong>-en be, gutxiago ez izatearren edo,<br />
amaika badira kaleko bautizu ori artutakoak. SM Zirik 56.<br />
bahuts. v. 1 <strong>bar</strong>auts.<br />
baux. "(L-ain), trébol" A.<br />
baxa (V-m ap. A), baixa, basa. 1. "Baxa (V-m), bajío, banco de arena" A. Tbn. trae baiza "(V-m), arrecifes,<br />
bajos de la costa", que debe tratarse de una reconstrucción errónea (v. FDA 44; cf. baxura). Halaber guarda<br />
gaitzatzu tormenta aserretik, / eta gauaz baxo edo lehorra ukitzetik. EZ Man II 140. Ez ioan xanalaren gaiñerat<br />
zeren baxak baitire. INav 102. Baxa hura da baxa estalia eta hagitz gaistoa zeren ez baita haren gaiñean bi<br />
braza eta erdi baizen. Ib. 107. Erdi khanalean basa handia da. Ib. 60. Maiz hasarretzen, eta baxaz bethea den<br />
itsaso baten gañean prekauzionerik hartu gabe ibilli nahi duenak. Mih 8s. Txanton Baixa eritxan, eta izengoiti<br />
ori egoki ezarria zala autortu giñei, amaika itsasorate egiñiko itsaseme adoretsu artan edo arengan, edonork<br />
ere, baixaren edo atxaren sendotasuna antzeratuta ikusi oi eban-ta. Erkiag Arran 14. Lemazaiñak txitean pitean<br />
begiratuten deutso sondeari, kostalde onetan arezko baixa asko dago-ta. Berriat Bermeo 390.<br />
2. (S; Gèze Dv; Foix ap. Lh, H), basa. Ref.: A; Lrq /bas#a/. Precipicio. "Précipice" Gèze. "Descente rapide"<br />
H. v. amildegi. Phixtako olhaltia sorhoz aberats da / Bena harek diana, beitü hanitx baxa; / Kabalik han sareta<br />
lotsa dira mankha. Etch 616. Algazeko etxeko semia, ahuntz eli baten alhaztera joan eta, baxa batetan<br />
lerratu da eta behera larrutu. Eskual 13-3-1908 (ap. DRA). Billhakagietako lephuan igaraitian, ikusi ziren<br />
baxaren erdixetan habia bat bi arrautzeki. D. Béhéty GH 1927, 435. Manduari soka lazo igaran zien tripa petik<br />
eta Pello beste soka muthurrari etxeka abiatu zen baxan behera. Ib. 435. Bost girade behera han / anbiltürik<br />
izan basan, / Lau gütarik orobatkoz / ehortzirik elhür pian. Casve SGrazi 116. Ez litian goiti elkhi / basetarik<br />
basahüntzak. Ib. 100.<br />
3. baja. Baja, alemanda (danza). Oi arrezkero nik ez dot zerren / estudiadu danzea, / ez geiago dekoro jakin<br />
/ pabaneagaz bajea. Lazarraga 1195v.<br />
4. (H). Rebaja. "Rabais" H.<br />
5. baja. Mortandad. Desgrazia au gertatua da / Españiako partian, / esan diteke Donostiatik / Santanderra<br />
bitartian, / milla zortzireun irurogei ta / emezortzigarren urtian; / baja aundia egiña dago / mariñel oien artian.<br />
Arrantz 76.<br />
- BAXATIK, BASATIK. Haciendo la voz baja. Eta zer kantuak! Goratik eta basatik ari ziren. Lf Murtuts 26.<br />
baxa. v. 2 basa.<br />
baxa-andre. v. basandere.<br />
baxa-aran. v. basaran.<br />
baxada, bajada (V-gip). "En Bergara, por antonomasia, la bajada de San Marcial. Andik bajadia, an<br />
illuntzirarte ero ibillita, bajadia. Mutillakin baldin bazan "de brazete" Santa Maiñaraiño" Elexp Berg.<br />
baxadera. "Courson" Dv.<br />
baxadi (V-m). "Baiza (V-m), baizadi (V-m), arrecife, bajos de la costa" A. Para la reconstrucción de -iz-, cf.<br />
baxa, baxura.<br />
baxadun (Gèze, H). (Lugar) quebrado, accidentado. "(Adj.), inégal; lekhü-, pays très tourmenté" Gèze. Cf.<br />
baxa (2). Lekhü phatarretan eta baxadünetan eztauzka abere handiak; lekhü ordokietan aldiz hazienda<br />
handia hobe da xehia beno. Ip Dial 73 (It toki apitetan eta amiltzak diranetan, Ur leku aldapatsuetan eta<br />
amiltokiak dagozanetan, Dv patarrak eta erroizuak diren aurkhintzetan).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
303
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
baxagaztaina. v. basagaztaina.<br />
baxajaun. v. basajaun.<br />
baxaka. v. BAXAKA (s.v. 1 basaka).<br />
baxakan, baxakaran. v. basakaran.<br />
baxakari, baxakai. Adaptado a los terrenos accidentados. Ttipi, zaintsü [arthalde arraza hori], oihanpekai<br />
gaitza, ahüntza bezañ baxakai, eznedün huna. D. Béhéty GH 1931, 449.<br />
baxaki. "Lazki eta baxaki, azaroko yaki, pan de salvado y manzana silvestre, comida de noviembre (Sal)" A EY<br />
III 159. v. BAXAKA (s.v. 1 basaka).<br />
baxako. "Musgaño, ratoncillo muy pequeño" Lar. v. basaku.<br />
baxalandre (BN-mix ap. A). "Paso numeroso de palomas" A. "Gran estrépito, gran algazara" A.<br />
baxalo. "(AN-araq), inocuo; que no tiene malicia. ¿Corto?" Satr VocP.<br />
baxamar (Urt). Bajamar. "Recessus maris, baxamára" Urt I 77. Zein ezpaita agertzen baxamarean baizen.<br />
INav 40. Kausituko duzu baxa-marean khanalean mendrena 3 brasa. Ib. 20. Baldin baxamara badoha. Ib. 57.<br />
Baldin joaten bazare baxamara denean. Ib. 135.<br />
baxana<strong>bar</strong>tar. v. baxena<strong>bar</strong>tar.<br />
baxaran. v. basaran.<br />
baxarazi, bajatu-azi. Hacer rebajar. Ganaduaren aitzaki danak / lenengo adierazi, / basarritarra<br />
bildurtuko du / ta gero tratuan asi; / txekorra txarra daukala eta / al dana bajatu-azi, / itxura ederrak egingo<br />
ditu / ta atzenian erosi. Uzt 200.<br />
baxatsu. "Accidenté" Dv. v. baxadun.<br />
baxatu (SP, H), bajatu. 1. Rebajar(se), humillar(se). "Avilir" SP. v. apaldu. Zeru-lurretan zaitzula /<br />
laudorio kantatu / ene ohoratzeko zeren / hanbat zaren baxatu. EZ Noel 45. Eskerrak darozkitzugu / ahalaz<br />
errendatzen, / gu gaxoengatik zeren / hanbat baxatu zaren. Ib. 57. Ala zuk, Iainko ona, ni / Handiro faboratu, /<br />
Noiz ere bainauzu neure / Ohorean baxatu. EZ Eliç 225. Lanak ez du baxatzen aitoren semerik. Hb Esk 88.<br />
Deusek ez du baxatzen laneko gizona. Ib. 185. Ernaniarra arro zan baño / bajatu zaigu ostera. Tx B I 186. Altza<br />
gañeko beste gizon bat / dabil Antxo inguruan, / gu bajatzia beste gauzarik / ez dabilkana buruan. Ib. 114.<br />
Motibo gabe zertako ola / bajatzen dute gizona? / Nik zertarako entzun biar det / olako arrazoi lizuna? Uzt LEG<br />
II 29.<br />
2. (V-arr; Mic, SP, H), bajatu (V, G-azp, AN-5vill). Ref.: EAEL 30. Bajar(se). "Abatirse, abaxar" Mic. "Bajau<br />
zaitte arbolatik" Elexp Berg. "Artu sillia ta bajaizu armaixotik plater sakonak" Ib. Baxadu neben neure<br />
begiok / zeruko altureanik. Lazarraga (B) 1199rb. Guztiak egin dira / ogei ta bost joko, / bitartean izan da /<br />
luzapena pranko; / cuarenta a dos-ara / bajatzen zan bapo. Ud 63. Billatu omen zuben / urrengo egunian, /<br />
maria bajatu ta / agertu zanian. JanEd I 75. Jendia billa enpeñatu zan / urak bajatutakuan. Tx B I 83. Neure<br />
suplika aditu eta / bajatu dezu burua. Tx B II 174. Denbora askuan bajatu gabe / mendiyan dira egoten. Ib. 42.<br />
Tolos'aldera maiz bajatzen zan / deus gutxiren aitzakiyan. Ib. 144. Aurtengo udaran bajatua da / ango presa<br />
aundi ori. Uzt Sas 288. Errenteriko estaziora / [beruna] bajatzen zuten trenian. Uzt Sas 285.<br />
Disminuir; rebajar. "Faire un rabais" H. Jan da eran ongi eta gañera / biziyuetan altatu, / lenago gaizki<br />
usatu, / orain jornalak bajatu, / askori zaigu gertatu. Xe 231. Bajatu dira indarrak. Ib. 231. Bajatu gera<br />
graduan. Berrogei eta amabost kilo / ditu guriak bajatu. EusJok II 91. Gizon abilla zan eletrika / sortu zuben<br />
maisu ori, / piska-piska bat arrek graduak / bajatu zizkan su<strong>bar</strong>i. Tx B II 115. Tripia bajatzia nai bok (nai badok)<br />
etorri ari apopillo neu nagon lekura. SM Zirik 57. Beti kristau zarrak / dauzka egun txarrak, / bajatu<br />
indarrak, / da jendien parrak. Uzt Sas 51. Gero, elurrak kendu ez, baiña bajatu egin zituan asko. BasoM 93.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
304
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
3. bajatu. Debilitar(se), perder facultades. "Bajauta egon, estar desmejorado de salud. Ezta makala izan baiña<br />
aspaldixan bajauta dago" Elexp Berg. "Eleuteriokin trink ein ddot kalian da oso bajauta ikusi dot" Ib. Nago<br />
igarriya, / talentuz urriya, / ai nere larriya! / bajatu naiz iya. Ud 76. Batzuek ito, besteak penaz / bajatu<br />
arrantzaliak. Arrantz 78. Enfermedade txarrak / bajatu gaitu. AzpPr 22. Bajatzen ari'a, / juan zaio edadia. Ib.<br />
96. Zarrak bajatzen diranerako / gaztiak daude jarriyak. EusJok 143. Begiyen bistan dago / nere desgraziya: /<br />
edadiak pixka bat / bajatzen asiya. Tx B I 199. Gizona bajatutzen / ari dala lendik. Uzt Sas 192. Nola arkitzen<br />
dan bat / bajatzen asia, / eriotza gañean / ain gauza gazia. Ib. 299.<br />
Baserria're bajatutzen da / ez bada egiten lanikan. Uzt Sas 119.<br />
4. basatu. "Chanter en faisant la haute ou la basse" Lh.<br />
baxe. v. baizen.<br />
baxel, bajel. Bajel. Emezortzi bajel gudakoen kontra egindako pelea gogorra. Izt C 463. Ogeita bat ontzi<br />
españatar, eun eta amalau bajel holandarren kontra. EE 1883b, 520.<br />
baxeliar, baxelier. v. batxiler.<br />
baxen. v. baizen.<br />
baxena<strong>bar</strong>tar (BN-arb), baxana<strong>bar</strong>tar (Urt Gram 44), baxanapartara (L), basana<strong>bar</strong>tar, baxinafartar,<br />
baxenartar (BN). Ref.: Lh; Gte Erd 154. Bajo-navarro. "Baxanapartar, baxenartar (L, BN), manex (S),<br />
habitant de la Basse-Navarre" Lh s.v. baxena<strong>bar</strong>re. "Baxena<strong>bar</strong>tar euskaraz ari da (BN-arb)" Gte Erd 154. Cf.<br />
Nafarroa-beherear en ES 398. v. benafartar. Badea gramatikarik gure lenguaiaren mintzoa osoki fitsatu<br />
duenik? Ez duia suberotarrak berea? Baxana<strong>bar</strong>tarrak berea? Gy XI. Baxi-nafartarrer. Atheka 179.<br />
Ikhazketako mandoa. (Nafartar eta Basa-Na<strong>bar</strong>tarrez). "Textes Haut et Bas-Navarrais mélangés". ChantP 86.<br />
Berehala ihardesten zakon bere Baxena<strong>bar</strong>tar hizkuntza pollitean. JE Bur 79. Lapurtarraren mihia, nork erran<br />
lio? Baxena<strong>bar</strong>tarrarena baino zalhuago. Ib. 170. Laphurtarrez eta <strong>bar</strong>din Baxena<strong>bar</strong>tarrez, huna beraz liburu<br />
bat, dena Eskuaraz. <strong>Bar</strong>b Sup VIII. Baxena<strong>bar</strong>tar koblari aiphatua. Ox 201. Ba eta hori nornahik frogatzen ahal<br />
du Eskualduna-n Laphurdiko idazkiak irakurtzean. Hitzez-hitz Baxena<strong>bar</strong>tar ber-bera da. Zub 104. Sortzez<br />
Ezterenzubikoa zen, Baxena<strong>bar</strong>tarra. Ib. 62. Beraz, ene baxena<strong>bar</strong>tar euskaran idatzi dut gehiena. Xa Odol 69.<br />
Ene sortzeko agerietan ni naiz baxena<strong>bar</strong>tarra. Ib. 261.<br />
baxenafar, baxenapar. Bajo-navarro. Orai azaltzen da eztala lapurtar edo baxenapar; esaten <strong>Euskal</strong><br />
Herriko alde heietan ezagutzen eztan hitza baita. Osk Kurl 23.<br />
baxera (S; SP, Urt I 16, Ht VocGr 435, Lar, VocS, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H), batxera (AN, L;<br />
Lar). Ref: A (batxera); Lrq. 1. Vajilla. "Meuble, vaisselle" SP. "Baxera alhasea" Ib. "Vaxilla, vasos, platos,<br />
etc., que sirven a la mesa, maiontziak [...]. Item, batxera, baxera" Lar. "Vaisselle; futaille" Dv. "Vajilla, olla" A.<br />
Cf. Peillen in VocS 144: "Orain gure euskalkian ontziak da erabiliena". Tr. Documentado en la tradición<br />
septentrional; al Sur se encuentra en EgiaK. Tbn. lo emplea Aresti. En DFrec hay 3 ejs. de baxera. Berrogeta<br />
sei bandera peleakoak, / arkabuz da pistola muniziñokoak, / Arzobispoen oea, Prinzipen baxera / gureak<br />
ekardezan lepoaz etsera. EgiaK 88. Ekharri zerautkatela egun batez errege Kotys hari present handi bat, baxera<br />
eder bat. Ordea hautskorra, lurrezkoa eta beirakizkoa. Ax 288 (V 192). Baigorrin baxera lurrez, nik haragei<br />
nuenean urrez. "A Baigorri la vaisselle est de terre; lors qu'on parlait de m'y marier, elle était toute d'or". O Pr<br />
66. Ezta beraz emütskeriarik gü <strong>bar</strong>a ahal gitzanik gure khorpitzaren, gure arropen, gure baxeraren ikhüztetik.<br />
Arch Gram 35. Boketa-latsera edo baxera garbitzera zoakela erranen zuen gure Amaxo zenak. <strong>Bar</strong>b Sup VII (v.<br />
BAXERA EGIN). Ba eta asarrean mahaina uzkaildurik, baxera guzia puskatu eta xeakatu zen. Zub 107. Eta<br />
xure esku pollitak ez dituxu andeatuko xurrutategian baxera ikuzten. Ib. 62. Zer nahi puska bazeramatela;<br />
haratekoan: harri, egur edo zur, ilhe, azienda, ilhar, ikhatz, burdingei; hunatekoan: oihal, baxera, tresna,<br />
xokolet, tindu, itze, olio, arno, eta holako! Lf Murtuts 1. Erregalatu nizun / zilarrezko baxera. Arti MaldanB 222.<br />
Lehenik baxera garbitzeko eta lan larrietako hartu ginuen. Larz Iru 104.<br />
2. (G, AN, BN, S ap. A), batxera (L, AN ap. A). Cada una de las piezas de la vajilla. "Olla, vasija de tierra" A.<br />
Etxe handi batean alabaiñan badire ez xoilki urrezko edo zilharrezko baxerak, baiñan oraiño zurezkoak eta<br />
lurrezkoak. He 2 Tim 2, 20 (Lç, TB, Dv un(t)zi, Ker, IBk, IBe ontzi). Baxera hainitz gabe egiten bazkari. Hb Esk<br />
186. Baxera handi gauza on gutiz betheak. Hb Egia 129. Zaurietako zorne usaindua baxera muthur batekin<br />
karrakatuz eta khenduz. 'Testa'. (Iob 2, 8). Zerb IxtS 32 (Dv eltzeki puska batez, Ol eltzeki bat artuta, Ker teillazati<br />
bat arturik).<br />
3. Arcilla, <strong>bar</strong>ro, material de cerámica. v. BAXERA-LUR. Drainak dira baxerazko tutu batzuek, muthurra<br />
batak bertzearen <strong>bar</strong>nean sartzen dutenak. Dv Lab 112. Ikhusi ditutzun bezala oinetako erhiak, pharte burdinaz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 305<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
eta pharte baxeraz. Dv Dan 2, 42. Burdina eta baxera. Zby RIEV 1908, 766.<br />
4. "Fûtaille" Dv.<br />
- BAXERA EGIN. Lavar la vajilla. Aitarekin emanik zerbeit errepika, / Lehenago bezala, zuk garbi, nik xuka,<br />
/ Biek eginen dugu baxera otoitzka. Iratz 159. Zurekin egiteko, zurekin, baxera. Ib. 159.<br />
- BAXERA-LUR. Arcilla, <strong>bar</strong>ro, material de cerámica. Ikhusi ditutzun bezala oinak eta erhiak, pharte baxera<br />
lurrez eta pharte burdinaz; erresuma ere erdiazkakoa izanen da, nahiz burdin ethorkitik den ilkhitzen, ikhusi<br />
duzunaren arabera burdina, baxera lurrarekin nahasia. Dv Dan 2, 41.<br />
Etim. Del gasc. bachère. En zonas guipuzcoanas hay tbn. bajera, con [x].<br />
baxeragile (SP, vEys, H), baxeregile (BN, S ap. A; Dv, H), baxera-egile, baxereile (VocBN, vEys, H),<br />
baxerile (vEys (L)). Alfarero, fabricante de cacharros de <strong>bar</strong>ro. "Baxeragillea [con -a- añadida], ouvrier en<br />
vaisselle" SP. "Potier" VocBN, H. "Fabricant de vaisselle, potier" Dv. Erosi zuten hetaz baxera egile baten<br />
alhorra. HeH Mt 27, 7 (Dv baxeregile; Lç topinagile, He eltze egille, Ip lürrezko untzi-egile, SalabBN untziegile,<br />
Ur, Leon, IBk eltzegil(l)e). Baxera egile baten landaren erosteko. UskLiB 239. Buztinak baxeregileari<br />
erraten othe dio: Zer hari haiz, hire lanak ez dik plantarik? Dv Is 45, 9 (Ol eltzegiñari). Baxera egileek ere<br />
erabiltzen dute nahasteka Luhusoko, Makaiako, Itsasuko eta Ezpeletako thoska edo lur xuriarekin, porzelana<br />
egitekotzat. Dv Lab 18.<br />
"Bracteator, urre baxeragillea" Urt III 400. Ala ez du botherea lurrezko baxera egilleak orre beretik<br />
egiteko baxera bat ohorezko gauzetakotz eta bertze bat berriz gauzarik baxoenetakotz? He Rom 9, 21. Erosi zien<br />
hartaz lür baxera egile baten landa. UskLiB 238.<br />
baxerakari. Alfarero. v. baxeragile. Baxerakari batek ez othe du botherea egiteko lur ophil beraz,<br />
ohorezko untzi bat, eta berze bat desohorezkoa? TB Rom 9, 21 (Lç lur-tupinagileak).<br />
baxeraketari. Botero, conductor de bote. Azeri batek itsasadar batean alde batetik bertzera yoan nahi<br />
zuzun eta baxeraketari bati erran ziakozun (BN-ciz). A EY II 382.<br />
baxeraki (Dv). Pedazo de vasija de <strong>bar</strong>ro. "Tesson de vaisselle" Dv. Erre-belztua eta batere soinekorik<br />
gabe, baxeraki kaskoz eta berinakiz dena bethe zuten presondegi batean. Jnn SBi 151. Han gaindi lurrak iduri<br />
zuen ihartua baxerakiz, seinale paganoen hilerrian ginela. Prop 1894 (ap. DRA).<br />
baxerakintza. "Métier de potier" H.<br />
baxerategi (Arch VocGr, Dv, H, Foix ap. Lh), baxeratei (Arch VocGr), baxeategi (S ap. Lrq). 1. Armario<br />
donde se guarda la vajilla. "Meuble où on range la vaisselle" Dv. "Vaisselier" Arch VocGr, H, Lrq (s.v. baxera).<br />
Mai urenaz konerka ta maindire batzuen ostean zeukaten beren lantegia (sukaldea) ta jaki-meta, ur-upel ta<br />
baxerategia egun artako mirabe-morroiak. A Ardi 61. Sukhaldeko baxerateian egon behar du bethi Ebanjelio<br />
sainduak, aldizka eta arats batzuez danek elgarrekin familian irakurtua izan dain. Herr 27-4-1961, 2.<br />
2. "Fabrique de vaisselle" Dv.<br />
3. Canaleta de desagüe. "Évier" Lh.<br />
baxeratoki. "Lieu à mettre la vaiselle" SP.<br />
baxeregile. v. baxeragile.<br />
baxereria (Dv). Vajilla. "Poterie, toute la vaisselle d'une maison" Dv. v. baxera. Orobat badituzte duphina<br />
hirur zangotakoak burdin urthuz eginak. Horietan da heien baxereria den guzia. Prop 1897, 285.<br />
baxergile, baxerile. v. baxeragile.<br />
baxesia. v. baxeza.<br />
1 baxet (S-saug ap. Lh; Dv), baxeta. "Gros bateau de rivière" Dv. "(S-saug), <strong>bar</strong>que, péniche" Lh. Bitorius<br />
handi hura / Txerkatzez badua, / Ediren dirunez baxet edo unzirik, / Eruan nahi lükianik / Hürrun bere<br />
sorlekhütik, / Danjerer ihes egitia gatik. UskLi 275 (ap. DRA; ed. 1814, 220 batel edo onzirik).<br />
Denbora gutitan <strong>bar</strong>nen / Gauza hori izaten da, / Xahakoa, baxeta / Eta haxe egurra. "Nacelle". Arch Fab 115.<br />
Uganda deitzen den ibai eder eta zabal batean, untzi edo baxet bat bilhatu behar izan ginduen ur handiaren<br />
iragaiteko. Prop 1880, 132. Eta noiz doha baxeta? Darthayet Manuel 297. Eta nola? Karrroan, baxetan, burdin<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 306<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bidean, leihorrez, urez, itxasoz? Ib. 297.<br />
2 baxet. "Bajito" DRA. Faltatua duela jadanik bulta bat ihiziko xakur gazte bat gorrasta, baxeta, muthurra,<br />
papoa eta buztan punta xuriak. Herr 9-4-1959 (ap. DRA).<br />
baxetara. "Batelée" Dv.<br />
baxetzain. "Batelier" Dv.<br />
baxetzaingo. "Métier de batelier" Dv.<br />
baxeza, baxesia. 1. Humildad, insignificancia. Pobrek beraz behar liokete bere estatuari begiratu ez<br />
munduaren begietan duen apaltasunaren eta baxesiaren partetik, bañan bai Ebanyelioak hartan erakusten<br />
darokun handitasunaren partetik. Mih 79. Bertze alde oraño humiltasunak begiratuko zaitu urguilleriari eta<br />
gora gan nahiari darraizkon baxesia eta beheramendutarik. Ib. 33.<br />
bajeza. Humillación; situación humillante. Gurasuak etzuten / bajezik merezi, / asko errukitu zan / seme<br />
Jose Mari; / diruba eman diyo / ama gaxuari, / zorra pagatutzeko / suia ta ala<strong>bar</strong>i. Ud 157. Ez bazendun esan, /<br />
zuretzat obe zan, / or zaude bajezan / ango interesan, / nik zuzen segitzen det / dedan pobrezan. AzpPr 41. Irurak<br />
portatubak / kantatutzen plazan, / bañon Pello bitore / juzgatu omen zan, / jaun ori grandezan, / bestiak bajezan.<br />
Ib. 108. Oientzat premiyua, / neretzat bajezak, / aziyo eskasak, / bistan dauden gauzak. Ib. 69. Irabaztunak<br />
kontentu dira, / galdu dutenak bajeza. Tx B I 194.<br />
2. bajeza. Debilidad. Udarregi ari dala / mamiyak urritzen, / nere bajezak dira / irakurritzen, / uste ez dala<br />
dira / gaitzak etorritzen, / gizona bajatzia / ni ez nau arritzen, / urtiak korritzen, / ajiak berritzen. AzpPr 85. Ori<br />
ezkonduta jarri zanian / zendun bajeza antzian, / garai artako debildariak / orain aspaldi joan zian. EusJok II<br />
72.<br />
- BAJEZA(K) EMAN. Despreciar. Aspaldiyan zebiltzan / disputa edo teman, / progatu gabe ezin / idiai<br />
antzeman; / galdu-irabaziyak / egite'ira deman, / ez diyot nai iñori / bajezarik eman. Ud 152. Nagusitza<br />
gustatzen / Astiasuarrari, / bajezak eman naia / gizon zarrari. AzpPr 81.<br />
(Con eman elidido (?)). "Beti guriari bajezia idixagaittik, da bestiai ez gustatzen, da ortara kimerak eukitze<br />
zittuen" Elexp Berg, que traduce "bajeza".<br />
baxilla. "Baxilla, baxillea" Lcc. v. baxera.<br />
baxin. v. baizen.<br />
baxinafartar. v. baxena<strong>bar</strong>tar.<br />
baxinbatean. v. baizenbatean.<br />
baxka. v. 3 baska.<br />
baxkaldu. v. BAXKALDU (s.v. bazkaldu).<br />
baxkari. v. BAXKARI (s.v. bazkari).<br />
baxo, ba)xo. v. baxu, banzo.<br />
baxoerdi. v. BAXOERDI (s.v. basoerdi).<br />
baxofiziale. "Bedellus, sariienta, baxofizialea" Urt III 282. v. beherofiziale.<br />
baxoi, bajoi (Lar Dv). "Baxón de música" Lar.<br />
baxoitxo, bajoitxo (Lar Dv). "Baxoncillo" Lar.<br />
baxotasun. v. baxutasun.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
307
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
baxter. v. BAXTER (s.v. bazter).<br />
baxu (Mic), baxo (SP, H), baju (V-gip), bajo (AN-ilzarb). Ref.: Bon-Ond 154; Elexp Berg. Tr. Atestiguado al<br />
Sur desde Lazarraga, en las variantes baju y (en menor medida) baxu; a partir de mediados del s. XIX lo<br />
emplean generalmente bersolaris. Al Norte lo hallamos en autores de los siglos XVI-XVII, además de<br />
Goyhetche, siempre en la forma baxo. En DFrec hay 6 ejs. de baxo, septentrionales, y 10 de baju y 7 de baxu,<br />
meridionales.<br />
1. (Adj.). Bajo. "Abatida cosa, baxua" Mic. "Bas" SP, H. "Batzuk altuak eta beste batzuk bajuak" Elexp Berg.<br />
v. 1 apal. Mendi altuan erurra daidi, / aran baxuan eguzki. Lazarraga (B) 1205r. Kalea bera burua baxu<br />
daroa. (Cantar del Conde de Salinas). IC I 557. Nola iguzkia liña baiño baxoago, edo hegoako bandan baita.<br />
INav 146. Ez dirade asiko / preziyo bajutik, / alegiña saiatu / nor bere aldetik. JanEd I 90. Ipurdiz oso bajua da<br />
ta / bizkarra're eztu zuzena. Tx B I 181. Emen, izar bajuaren / argiak emona, / urbil ikusten da / urrun dagoana.<br />
Gand Elorri 121. Laiño baju zuri / t'euri geldiari. Ib. 196. Baserri au etxe zar zabal baju xamar bat zan, gaur<br />
berritu eta aundiago eginda dagoan arren. Salav 26.<br />
(Fig.). Bajo, humilde. "Abiectus, gaxoa, geldoa, ttipia, baxóa" Urt I 23. Ezagutze hunen beharkia gauza<br />
komuna eta gauza baxoa iruditzen bazaio ere. Lç Adv ** 8v. Haur da bere gloria guziarekin bere anaie baxoén<br />
eta on-beharrén ezagutzea eta rezebitzea laido izan etzaion Ioseph anaie gogaberá eta ona. Ib. ** 7v. Gloria<br />
bedi bada anaie kondizione baxotakoa bere goratasunean. Lç Iac 1, 9 (Dv aphala). Su haren erreren ditu<br />
iratxaki lanboak / Ilhargiaren azpiko kreatura baxoak. EZ Man I 80. Prosperitate handietan / Ez zait bihotza<br />
altxatzen; / Ez fortuna baxoan ere / Etzait kuraia flakatzen. Gç 169. Ala ez du botherea lurrezko baxera egilleak<br />
orre beretik egiteko baxera bat ohorezko gauzetakotz eta bertze bat berriz gauzarik baxoenetakotz? He Rom 9,<br />
21. Beeratuten ditubee altubak, jasoten ditubee baxubak. fB Ic I 47. Ezkonduben bizitzia bat egiten dabee<br />
burdiniagaz, laino arteko illunagaz, krijada baten bizi era bajubagaz. fB Ic III 325. Iru urtian euki eban agiñdu,<br />
ta eragiten gauzarik baju ta humilldeenak. JJMg BasEsc 186. Gaixoai egitekorik bajuen eta naigabetsuenetan<br />
ere serbitzen. Aran SIgn 22. Badira oien artean / gizon onraduak, / batzuek aberatsak, / besteak bajuak. Xe 225.<br />
Munduan danok bajuagua / anparatuaz gabiltzan. Arrantz 80. Zer zan Txokoren familiya? Utsa! Tratu guziyak<br />
jende bajuakin eta para usted de contar. Iraola 23. Bajuak altxatzeko / ai zer laguna. Imaz Auspoa 24, 130.<br />
Bajuak arrapatzen / daukaz maliziak. BEnb NerA 203. Jende bajuak bear ezpadu / kabi bat sortzeko era. Basarri<br />
185. Bizitza <strong>bar</strong>ri, baju ta labur bateko ameseta txiki ta zuri diran aren Uda<strong>bar</strong>riko lore txikien aurrean. Gand<br />
Elorri 46.<br />
(En sdo. peyorativo). Bajo, vil. "Adjetivo que se aplica a mentalidade significando 'baja', 'atrasada',<br />
'mezquina'. Etxokoneko astuak arto batzuk jan zotsalako juezera jo zuan. Oixe dok mentalidade bajua eukitzia"<br />
Elexp Berg. "Baita entzun diateke persona bajua, portatzeko modu bajua eta horrelakorik" Ib. Cf. Urt IV 416:<br />
"Cerdo, gizon [...] ohore gábea [...] giza tratu baxogillea". Eta illkhitzera presta dadin mundu baxotik, /<br />
<strong>Bar</strong>khamendu eskaturik bihotzaren ondotik. EZ Man I 51. Zer statutan partitu diren Mundu baxotik. Ib. 85.<br />
Zeren dukezun zerutik lur baxora behatu. EZ Eliç 336. Amudioak bethi goiti du jaidura, eta eztu nahi gauza<br />
baxoek arrasta dezaten. Arbill III 5, 11. Ipoin berdiak, berba zatarrak, kontu loijak, errazoe bajubak,<br />
prestuezak, ta gizatasunaren lotsagarrijak. fB Ic I app. 23. Ta zer gauza lotsagarrijagorik, Jangoikuak emon<br />
deuskun errazoia galdu, ta animaliak baño bajubago legez jartia baño? JJMg BasEsc 206. Hau zuer doakizue,<br />
karatera baxoak, / Gorderik ausikilari, mihi ondikozkoak. Gy 135.<br />
Débil. "Baju ibili, ikusi..., no andar bien, no rendir a plenitud. Aspalditxo onetan Indurain baju samar dabill"<br />
Elexp Berg. "Gaur baju ikuste aut. Ze, atzo nun izan zuan parrandia?" Ib. Sasoia juanian, / baju gaudenian.<br />
AzpPr 31. Euskera baju egon da baño / gora egin du mugira. Tx B II 171. Zu ere baju ibiltzen ziñan / geienean<br />
osasunez. Uzt Sas 137. Arkitzen dalako len / aldian bajua, / ernegazitzen dago / aiton gizajua. Ib. 196.<br />
[Bertsolaria] ez da ezagun-ezagunetakoa (Mikelazuloko kukua esaten diote gaitzizenez), eztarri bajua duelako<br />
edo. MEIG I 108. Eztarri baxua dut, izan ere, behialako bertsolariaren antzera. MEIG VIII 57.<br />
"Dícese del color enfermizo. Eztakitt arek beste zeoze eztaben izango, oso kolore bajua dauka ta" Elexp Berg.<br />
Azpeitira juan nitzan / bizirik dolorez, / bajuba kolorez, / eskasa balorez. AzpPr 23.<br />
Atrasado (en una competición). Bein baju asi ezkero / ez da erraz goratzen. EusJok 76. Iñoiz jardunak gera<br />
/ zu eta ni plazan, / beti gelditzen ziñan / bajuaren trazan. Tx in Imaz Auspoa 24, 137. Bizkai aldeko jendeak ez<br />
du / baju gelditu usterik. Basarri 80.<br />
(Uso pred.). En voz baja. Eztago au [humiltasuna] baxu berba egitean. Añ LoraS 167.<br />
2. baxo (H). (Sust.). Bajío. v. baxa. Halaber guarda gaitzatzu tormenta aserretik, / Eta gauaz baxo edo<br />
lehorra ukitzetik. EZ Man II 140.<br />
- ALTU-BAXU. v. altu.<br />
- BAXUAGOTIK. Más humildemente. Naparruatik probintziyara / pasatu ziñan orduan, / buru ori<br />
bajuagotik / erabillitzen zenduan; / ezer ez eta banidadia / sobra dezu buruan. Xe 192.<br />
- BAXUAN. (Estar, tener, etc.) bajo. Kalea bera burua bax[ua]n daroa. (Cantar del conde de Salinas). TAV<br />
3.3.11. Etxiak dauka aldamiyua, / bajuan du tellatua. Xe 266.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 308<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
En mala situación; en mala posición (en una competición). Aitzekirikan etzan orrentzat / gelditu arren<br />
bajuban. EusJok 22. Bajoan uste zana / irten da nagusi. EusJok II 14. Orañ bajuban asko dabiltza / lenago altu<br />
izanak. Tx B II 151. Arrunka pranko bazuten [alemanak] baño / orain bajuan dabiltza. Tx B III 20.<br />
- BAXU-BAXUTIK. En voz muy baja. Baju-bajutik erantzun niyon / pazientzi ederrian. Tx B I 218. Bajubajutik<br />
galdetu niyon: / "Ama Euskera al zera?". Tx B II 168.<br />
- BAXUKO. De abajo. Itxaro daukadala / samiñen gaiñean, / illunpe ta bajuko / izar bat antzean. Gand<br />
Elorri 153.<br />
- BAXURA. Abajo. Orrek altuan zeukan konduta / jetxi nai zuten bajua. Tx B II 87.<br />
- BAXUXEAGO. Algo más bajo, algo peor en la escala. Zu al zera jabe? / ala baziña obe, / esango'izut au're:<br />
/ bajuxio zaude, / zu aña gizon bada / noranaiko're. AzpPr 77.<br />
baxuin. Nombre de cierto juego. Han asko dosteta egin litazke, edo birletan edo baxuinean. Egunaria<br />
1868, 2 (ap. DRA).<br />
baxuki, baxoki (SP, Urt). "Bassement" SP. "Abiecte, geldóki, baxóki, miserableki" Urt I 22. v. apalki.<br />
baxura, baixura. "Baxura (V-m, G-azp), lugar de pesca, como a una legua de la costa" A. Tbn. trae, con las<br />
mismas indicaciones dialectales, baizura, forma debida a una reconstrucción errónea (cf. baxa). Espaiñia<br />
guztian baixurako arraintzan Bermeok dauko flotarik aundiena. Berriat Bermeo 386.<br />
baxutasun, baxotasun (SP, Urt, H). Humildad; insignificancia. "Bassesse" SP y H. "Abiectio, ttipitasuna,<br />
baxotasuna, gaxotasuna" Urt I 23. "Brevitas" Urt III 407. v. apaltasun. Ezen ahal datekea ene kondizionezko<br />
baxotasunik ezpa hunelako berze gauzarik batre, [...] Regina bati dedikatzetik gibeleratzeko nuenik? Lç Dedic *<br />
6r. Baina abrats dena, gloria bedi bere baxotasunean: ezen belhar lilia bezala iraganen da. 'In humilitate sua'.<br />
Lç Iac 1, 10 (TB, Dv aphaltasun, He beheratasun). Etzitzaion handi zela, / Bere zuen korthean, / Non etzen,<br />
kausitzen zela / Baxotasun batean. Arg DevB 163s. Baxotasun berarekin ohora haren Amatasuna. Ib. 223. Eta<br />
zure baxotasuna den men guzian zure konfusionearen eta menosprezioaren obretan. Arbill III 4, 14.<br />
Jainkoarengatik hori egiten duen arren, batbederak deithuko du sofritze hori, baxotasun bat, bihotz eskasia bat.<br />
He Phil 217 (SP 215 flakotasuna eta bihotzgaberia).<br />
baxutxo, bajutxo. Dim. de baxu. Askotxo bizi arren nere inbidian, / Beti nabill ni ere bajutxo neurrian. AB<br />
AmaE 406. Gu diruz urriyak, / bajutxo jarriyak. AzpPr 32.<br />
- BAXU-BAXUTXOAN. (Intens. de baxutxoan). Baju-bajutxoan asi [sermolaria]; apurka-paurka abotsa<br />
lodituten joan; itzelezko tronpeteria atara, ta onetan, ra! eskuak zabalik eta begiak zuri-zuririk ipiñiaz, ixil-ixil<br />
geratu. Bilbao IpuiB 235.<br />
- BAXUTXOAN. En voz baja. Bajutxoan asi ta apurka-apurka abotsa loditu ta trumoi izateraño elduten dan<br />
olako gauza ta guztizko sermoi bat. Bilbao IpuiB 237.<br />
baxuxko, bajuxko. Gora begiratuaz, goia bajuxko zegola ikusi zuten beren eginbearrerako eta istegira<br />
ateratzea erabaki zuten. "Algo más bajo de lo que habían menester para su obra". Berron Kijote 191.<br />
baxuxta, bajuxta. (Dim. de baxu). Débil. Eta hortik hasiko naiz, prediku mota horietarako eztarri bajuxta<br />
badut ere. MEIG IV 109.<br />
1 baza (Lar). 1. "Baza, junta de naipes, viene del Bascuence batzea, que significa junta, de batu. Baza" Lar.<br />
2. "Baza, principio y fundamento" Lar.<br />
3. "Recogimiento, junta de cosas" Lar.<br />
- BAZA ATERA. Ganar la partida, vencer. Jaungoikoaren Amak Satanas azpiratzeko balorea bere animan<br />
ixuri zion [...], eta baza atera ondoan [...], sosegu ederrean bere etxera biurtu zan. Arr May 155.<br />
- BAZA EGIN (Lar, H). "No dejar hacer baza, bazarik egiten ez utzi" Lar.<br />
- BAZA ERAMAN. Ganar la partida, vencer. Español onek dan guztietan / beti baza eraman du, / beiñ artu<br />
duan terrenorikan / atzera eztio kendu. Auspoa 129, 142 (ap. ELok 196).<br />
- BAZA EROAN. Ganar la partida, vencer. Zer uste al dau gabak edertuta antza? / Eruango deutsala egunari<br />
baza? AB AmaE 345.<br />
- BAZA IRABAZI (H (que cita a Izt)). Ganar la partida, vencer. Eta suertez ere Gipuzkoatarrak irabazten<br />
bazuten baza, izango zirala berak, Erromako Agintaritza andiarekin adiskidetasunean anaiaturik betiko<br />
laztanduak. Izt C 263. Duke de Alba jaunak saristatu zeban gogoz baza irabazitako Gipuzkoatarra. Ib. 320. Urte<br />
oietan asko aldiz sartu naiz jauregi onetan baza eta biktori andiak irabazita. Arr GB 122. Onekin errietan / iñor<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
309
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bada asten, / lana franko badauka / baza irabazten. JanEd I 64.<br />
- BAZA MENDERATU. Ganar la partida. Batek menderatzian / bizitzako baza, / orduan lasaitzen da /<br />
gizonen arnasa; / bitarte ortan ez da / izaten jolasa, / orain kezkarik gabe / biziko aiz lasa, / nere partetik, Jose, /<br />
urte onak pasa! Uzt Sas 263.<br />
2 baza (O Not 48 SP y H). "Baça (Hispanice) color fuscus: [Vasconice] baza, pro eodem, aut pro quolibet<br />
colore" O Not 48. "Baza (O), color fuscus, couleur bazancée" SP. "(O Not), baza, brun, tirant sur le noir, mêlé de<br />
jaune [...]. O prétend, loco citato, que l'esp. bazo vient du basque" H. v. 1 bazi.<br />
bazakor. v. bozakor.<br />
(bazarraldiko, bazerraldiko). "Bacerraldico, ¿ayudante de los pastores? [...] (L. C. San Vicente Arana, 1781,<br />
3)" LzG. "Un cuartillo de aguardiente que se les pasó a unos bazarraldicos que fueron a buscar una yegua con<br />
un temporal malo (L. C. San Vicente Arana, 1801, 3)" Ib.<br />
bazart. "(S-saug), attirail, bagages, etc..." Lh.<br />
baze (Añ (AN)), baza (H). Cedazo. v. bahe, maze.<br />
bazeta. "Baceta, juego de naipes" Lar (que lo relaciona con batzea).<br />
bazeta. v. baseta.<br />
1 bazi (G-bet ). "(G-bet), (color) bajo" A. "Kolore bajuai esaten tzaio kolore baziya" (G-bet, comunicación<br />
personal).<br />
2 bazi (AN-gip), basi (AN-gip). Ref.: BU Arano (basiya); Garbiz Lezo 216. "Flojo, por ejemplo un tejido no<br />
apretado" BU Arano. "Bazi (Lezo). Arpillera u otro lienzo de punto muy abierto" Garbiz Lezo 216. "Basi (ANgip),<br />
bai estua ta lasaia. Basiya ta zerratua" Lek (comunicación personal).<br />
bazi. v. 1 basi.<br />
bazia. v. pazia.<br />
bazin, bazina (Lcc, Urt II 232), basin (SP). Bacín, <strong>bar</strong>reño. "Bacín, bazinea, erradea" Lcc. "Bassin" SP. v. 1<br />
aska, pazia. Gero ezar zezan ur bazin batetara, eta has zedin diszipuluen oinén ikutzen. Lç Io 13, 5 (He<br />
baziña batetarat; LE bazia, TB tirrina, HeH, Dv, Evs untzi, IBk ontzi). Ekazu bada baziña ta eskutrapua. "La<br />
fuente y la toalla". Mic 12v. Gero hartuko duzue Isopo buket bat eta trenpatuko duzue bazin batean <strong>bar</strong>na<br />
izango den odolean. Urt Ex 12, 22 (Ol odol-askan, Bibl untziko odolean).<br />
bazinet. Cazoleta. Sakelatik gero idoki zuen phistolet bat, bazineteko bolborari so'gin eta harria phikatü<br />
giltz batez. Arch Gram 90.<br />
bazitu. v. basitu.<br />
bazixo. v. baido.<br />
bazizkor. v. babazizkor.<br />
bazka (AN, B, L, BN, S, R; SP, Urt I 483, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H, A DBols), pazka (ph-<br />
Dv, H), baska. Ref.: A; Lrq; EAEL 129; Iz Ulz; Izeta BHizt2 (xerribazka); Gte Erd 46.<br />
Tr. Documentado en textos septentrionales desde Leiçarraga; al Sur lo emplean algunos autores guipuzcoanos<br />
y el alto-navarro Lizarraga: en el s. XVIII se encuentra en Cardaberaz, Mendiburu y Ubillos, y en el XIX en<br />
Aguirre de Asteasu, Iztueta e Iturriaga (no, p. ej., en Lardizabal). A partir de principios del s. XX se hace más<br />
frecuente entre los meridionales, e incluso aparece en algún autor vizcaíno como Lauaxeta. P(h)azka aparece en<br />
un texto guipuzcoano del s. XVIII, y a partir del XIX en autores septentrionales como Elissamburu, Oxobi,<br />
Zerbitzari o Larzabal. En DFrec hay 9 ejs. de bazka y uno, septentrional, de pazka.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 310<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Alimento de animales; alimento en gral.; pasto. "Pâture" SP. "Alimento", "mantenimiento", "pasto" &c. Lar,<br />
Añ. "La pâture" Arch VocGr. "Fourrage, pâturage" Gèze. "Pâture, fourrage, nourriture" Dv. "Au propre,<br />
nourriture, aliment, principalement d'animaux [...]. Au figuré, bazka, pâture. Suge eta xixarien bazka<br />
bilhakatzea, devenir la nourriture des serpents et des vers (EZ Man)" H. "Pasto, comida" A. "Bazka ederra, el<br />
buen pasto" Iz Ulz. "1.º pacage; [...] 3.º pâture" Lrq. "Xerribazka, comida que se les da a los cerdos" Izeta<br />
BHizt2. v. janari, hazkurri; alapide (2), bazkagai.<br />
Ni naiz bortha [...]; eta sarthuren da eta ilkhiren da, eta bazka eridenen du. "Pâture". Lç Io 10, 9 (He bazkak,<br />
LE, TB bazka, HeH, Dv y EvS alhapide, Leon alhabide, IBk jatekoa). Anaie gaixo guziak zein egiazko bizitzeko<br />
bazkatik, eta hire izen sainduaren publikoki inbokatzeko libertatetik pribatuak baitirade. Lç Ins A 3r. Suge eta<br />
xixarien bazka billhakaturik. EZ Man I 46. Ezen hurbill izanen dut etsai herraz bethea, / Bere bazka egin nahiz<br />
ene arima tristea. Ib. 60. [Xinhaurriak] neguaren iragaiteko behar duen mantenua, bazka eta bihia. Ax 36 (V<br />
22). Zeren nola ora bazkarekin hurbiltzenago baita. Ib. 410 (V 267). Zeren eman darotaun ene arimaren<br />
bazkatzat zure gorputza. Hm 214s. Probisione egiten eta bazka biltzen bere negiaren onsa igaraiteko. Tt Onsa<br />
82. Xixari txarrei daroezu / Kreatu mundu handia, / eta diozute bazkatzat / Eman zure haragia. Gç 112. Kristiak<br />
Jinkoaren hitzaz haz ditzen, zoin baita haren haurren ogia eta Zelüko bazka haien salbatzeko. Bp I 18.<br />
(s. XVIII) Halako gisaz, non hunen dotrina erran baititeke dela Jondoni Paulok dioenaren eredura<br />
aphaindurikako bazka izpiritual bat. ES 146. Zeren alferkeriak bere bazka gaztetasunean kausitzen baitu, han<br />
hazten, gurentzen eta bazkatzen da. Ib. 186. Eta aingeruen ogiaz hazten zirenek egiñ dute bere atsegiña urdeen<br />
bazka lizunaz. Ch III 14, 1. Ardi saldotik pharte bat hañ bazka hunialat eraman dükezüna. Mst XI. Infernuko ar<br />
suzko ta deabru amurratu guzien bazk edo bazkagai egiña. Mb IArg I 171. Jaten dituzte belar gaistoak eta<br />
betetzen dira eztulez eta ezkabiz ta gelditzen dira zakurren bazketako. Ib. 311. Ez darotzu lurrak ekharriko<br />
laharrik eta arantzerik baizen; zure trabailu kontinualaz beharko duzu erakharri zure bazkaren ematerat. Brtc<br />
188. Oihan bat zen hüillan, hantik laister harat Souza zena abiatü, bazka zerbaiten haurrentzat buskara. Egiat<br />
161. Onez gañera ogiaren izenarekin aditzen da gure animen jan-edana, bazka edo alimentua. Ub 162.<br />
(s. XIX) Aingeruen ogia da / Egin bideranten bazka, / Egiaz haurren ogia, / Ez oren janaria. Monho 138.<br />
Olloak, txitak, eta beste egaztiak bazka botatzen zatenean, gogo andiarekin eta alkarren leian joan oi dira<br />
bazkagana. AA III 439. Oituak daude oek munduaren bazka loietara, eta eztakie ezkurraren, eta ezkurraren<br />
antzeko gauzen berririk baizik. Ib. 298. Luphean zarratzeko ta zizarien bazka izateko baizen on ezten gorphutz<br />
hil bat bilhakatzen da. Dh 131. Ene gorphutza hauts eta herrauts bihurtzea, eta harren bazka bilhakatzea.<br />
JesBih 447. Tabak eta arduak ditzagien libra, / Eta komünetako bazka et' egürrak. Etch 592. Titia utzi duten /<br />
auntzentzat da berriz / kaudanaren muskilla / bazka ona anitz. It Fab 195s. Bazka bustia badago utzi bear da<br />
legortu arteraño. It Dial 75 (Ur jatekua). Mendiak elurrez estaltzen diraneko ardientzako bazka gordetzen duten<br />
lekuari saletsea [esaten zaio]. Izt C 224. Artzain phazketarat urrun dohanean astoak mubleria darama aitzinean.<br />
Egunaria 1855, 22 (ap. DRA). Itsasoan du bazka yende gehienak, / Ez ematen aspaldi lehengo arrainak. Hb Esk<br />
133. Bada hor izpiritu aphaindu batentzat bazka arrai eta eztirik. Hb Egia 154. Herioaren bazka, gizonari<br />
darraizkon lan guziak bezala. Ib. 110. Phistuak diren trefla, allibre eta bazka berdeak igeltsuztatzea. Dv Lab<br />
204. Bazka ebakia ezartzen dute bokheter handi batean, sothoan edo bertze zenbait toki freskotan. Ib. 261.<br />
Handik goiti ur xuritua ez dute aski; bazka hazkarragoa galdegiten dute. Ib. 284. Lürlantzalerik hobena da üztak<br />
eta bazka ber lürretik eraikiten dütiana. Ip Dial 46 (It uzta eta bazka, Dv bihia eta bazka, Ur laboria ta<br />
bedarra). Aditu diat ere bazka onenak / Ez zituela zaldi nekatzen zenak. Elzb Po 214. Goizean goizik bazken<br />
erdirat / Badarama artaldea. Ib. 197. Mustroak behar du denbora gisa hortan bere phazkaren iresteko eta, iretsi<br />
ondoan, haren diseitzeko. Elsb Fram 178. Belhaunetarainoko bazken erdian baitzen [zaldia]. Prop 1898, 33.<br />
Ezarrarazi zuen san Bizenteren gorputza oihan edo larre baten erdian, basa-ihizien bazka bilhaka zadiela. Jnn<br />
SBi 153. Anik ere ez zen sori, Jinko Seme gizon egina aragistatü zian khorpitza, izan ledin sokhidüraren eta<br />
harren bazka. Ip Hil 205.<br />
(s. XX) Atseginekin orhoitzen baitzira zeure buruaz, zeure jendeez, zeure kabala, bihi, selauruko bazka,<br />
diruaz. JE Bur 76. Ez-ontsa jartzen zenean [zakurra], manatzen zuen etxeko emazteer ont zezoten bazka hezur<br />
gehixagorekin. Ib. 62. Zabaletako beitegian sartu zan ta beitegian billatu zuan Iturraldekoa, abereai bazka<br />
ematen. Ag G 272. Nun egiazko Elizan bezelako bazka gozo, janari osasungarririk? A Ardi 120. Behin abiatüz<br />
geroz joanen da süia bazka idorrian bezala. Const 16. Eskerrak Axular! / Bihi, bazka, indar, / Egun eta bihar, /<br />
Badakigu nun har. Ox 86. Urtsoak agertu iphar aldetik, / Neguko pazketarat abiaturik. Ib. 27. Belar, lasto, zahi,<br />
olo, / iresten ditu denak, / Laster asetzen duela / bazka den gutienak. Etcham 67. Ze alapide ederrak, ze bazka<br />
goxoak han dabiltzan behor, behi eta ardientzat! Zub 126. Sekulako bildotxak izan zituzten, urthe hartan, gure<br />
artzainek... Bainan, ez toki hetan beretan. Bazkaz aldaratu ziren biharamunean berean. <strong>Bar</strong>b Leg 126. Jaunan<br />
ardi galdubak, / otzez mindubak, / bazka <strong>bar</strong>ik mendijan. Laux BBa 104. Mailez-mail gorago ere ba eta idorrago<br />
[lur-mendoiak]; zer bazka finen ez ordean jabe! JE Ber 76. Zelai ederra izango degu, ta ondo begiratzen<br />
badiogu, bazka ugaria ta gozatsua emango digu. NekIr 53. Ni naiz atea. Nigandik sartzen dana gaizkatuko da;<br />
sartu ta atera egingo da ta bazka arkituko du (Io 10, 9). Ir YKBiz 334s. Eperrek landan dute / jalki dan alea; /<br />
txingurriak egin du / bazkaren bidea. Or Eus 349. Alare, bazkaz, iñoiz ez ainbat / betea du mandioa. Ib. 383.<br />
Esker gabeko Semeek gaur ezarri baitute / Arrotzen mutil eta... erdararen bazka. Iratz 112. Han nihundik etzen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
311
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
aski phazka Abraham eta Lothen kamelu, asto, idi eta ardi guzientzat. Zerb IxtS 17. Ezkura ondo zalako, bai ta<br />
abereen larre, bazka, gordeleku ta babes ere. Munita 145. Abereak janaritzea zala, beiak jeixtea, urde bazka<br />
atontzea ta a<strong>bar</strong>. Etxde JJ 96. Belharreri emana zioten azken higi aldi bat eskuz [...], bazka gizen horiek izan<br />
ziten ezinago sano eta usain onekoak. JEtchep 48. Bortz urtez segidan han erosiak ukanak zituen ardien bazkak.<br />
Ib. 51. Artzai ta bazka batean / ta zori ona dan mai betean. "Pastor y pasto él solo". Gazt MusIx 89. Basidi ta<br />
auntz zitalek lardaxkatu oi dute [mastia], eta bazka atsegiña izan oi da ardi ta bigantxa gosetientzat ere. Ibiñ<br />
Virgil 90. Galdürik kabalentako / gure bazka hoberenak. Casve SGrazi 85. Irakurle sail bakoitzak [...] gogoko<br />
duen bazka hartu behar luke idazleengandik. MEIG IX 59.<br />
(Lar, Añ, Foix ap. Lh). Cebo (para atraer la pesca o la caza). "(S, Foix), appât de pêche" Lh. Beraz gure<br />
salbamenduaren etsaiek eskhaini diazagutela nahiz bezenbat beitha eta baska. SP Phil 435 (He 440 peita eta<br />
eskaiñza). Ta orañ engañatzeko eskeñtzen dizkidan ezerezkeria, edo ondasun usien bazka edo zeboagatik, betiko<br />
eriotzaren amuari elduko diot? Cb Eg II 62. [Azariek arrapatzeko] pazka egiteko modue. (Berastegi, 1763). ETZ<br />
129. Zepoa paratzen badu leku asean, jango ditu saguek eta serpienteak pazkak. Ib. 130. Lujuriako bide ta zebo<br />
edo baska guztietatik iges egiteko. Echve Dev 297. Gozoa iduriagatik aintzinean ezartzen darotzuten bazka, hor<br />
dagoka, hor <strong>bar</strong>renean dagoka heriotze bethikoaren amua, hor dagoka ifernuko pozoina eta izurria. Dv LEd<br />
118.<br />
Pasto, alimento (del fuego). Hala-nola suaren bazka baita olioa. ES 186. Su izigarri hark ez duela bertze<br />
bazkarik izanen gure bekhatuak baizen. Ch I 24, 3. Maradikatiak, / Debriez poseiditüak, / Eta aspaldiko<br />
denboran / Subazka ordenatiak. Mustafa 235 (ap. DRA).<br />
- BAZKA-ARBI. Nabo forrajero. Gure errian asko dagoan beste landareak dira, pagotxa, allorbea (alolba),<br />
bazka-arbia ta bazka-artoa. NekIr 53.<br />
- BAZKA-ARTO. Maíz forrajero. Gure errian asko dagoan beste landareak dira, pagotxa, allorbea (alolba),<br />
bazka-arbia ta bazka-artoa. NekIr 53.<br />
- BAZKA-BELAR. "Bazka-belhar (c; Hb), herbe de pâturage, genestrolle (?)" Lh.<br />
- BAZKA-EMAILE. "Bubsequa, bazkemáillea, behi záña, arthalde záña" Urt III 413.<br />
- BAZKA EMAN. Alimentar, dar pábulo (sólo citamos aquí los ejs. en sdo. figurado). Nere gutiziari bazka<br />
emanez, artu nuen mutilak saltzen zituen palasa aietarik bat. "Llevado desta mi natural inclinación" (Quijote<br />
IX). AIr RIEV 1928, 601. Gure zorion-egarriari putz eta bazka ematera datozten izakiekin. Vill Jaink 127.<br />
Hortarik ari bazira, kalte egin duzu ere bertze asko jenderi: lekukotzat deithuak izanen direneri, phazka eman<br />
diozuten mihi gaxtoeri, hetaz jorratuak izanen direneri. Larz Senper 36.<br />
- BAZKAKO (SP (que cita a Lç)). (Tras gen.). Que es apacentado (por). Bere suietak (zein baitirade hire<br />
eskuez eginiko kreaturák, eta hire bazkako ardiak) hire plazer onaren araura goberna ditzaten. Lç Ins A 2r.<br />
- BAZKA-LANDARE. Planta forrajera. Abereen bazkarako izaten diran landareak bazka-landareak<br />
deritzate. NekIr 51.<br />
- BAZKA-LARRE. Pastizal. Basoak galtzeak, ordea, giro-aldatzea ekarri die; ta lurrak galtzea; ta<br />
illebetetako legorteak; eta eguzki kiskalgarriak; eta abereen bazka-larreak urritzea. Munita 137.<br />
- BAZKA-LEKU. v. bazkaleku.<br />
- BAZKA MOTZ. "Bazka motzak, herbes mortes d'automne" Dv.<br />
- BAZKAN. Paciendo, alimentándose. v. BAZKETAN, alan. Nabukodonozor aberetürik, kabaleki bazkan.<br />
Egiat 200s. Eta etaik aski urbil bazen xerri sail bat, bazkan zabilana. Echn Mt 8, 30 (Lç alha zenik, HeH alha<br />
zena, Dv alhan, SalabBN yaten ari zirenak, Ip alha, Hual alatan, Samper alan). Bazkan ari ziran ardi, moxal,<br />
beor eta abelgorriak soada batez obeki begietaratzeko. Etxde JJ 11. Abere ta artaldeak bazkan eukitzeko naiko<br />
zelaien jabe zen. Ib. 62.<br />
- BAZKA-SARI. Precio, gasto de manutención (de los animales apresados). Bahikunza xoillarentzat 60 erreal<br />
eta bazkasariarentzat 13 erreal (Sara, 1780). FLV 1986, 131. Konbenitzea zer pagatu bear duten zuen baska<br />
saritzat (Itxassou, 1807). RIEV 1934, 695.<br />
- BAZKA-TOKI. v. bazkatoki.<br />
- BAZKA-ZULO. v. bazakazulo.<br />
- BAZKETAN. Paciendo, alimentándose. v. BAZKAN. Neguan etxalde ttipi batean ezartzen zituen bazketan<br />
[ardiak]. JEtchep 52.<br />
Zer duk hire kasko muñan, / Irauteko etxe hortan, / Goiz arrats uli bazketan? / Nahi duk zer jan, zer edan, /<br />
Eta lotarik egin lan? / Haugi bada nerekilan. Ox 103.<br />
- BEGI-BAZKA. v. 1 begi.<br />
- TIROAREN BAZKA. Blanco, objetivo. Erbi bat ederra, Donianeko ihiztari batek aintzineko astean huts<br />
egin erbi bat. Berroien bizkarra! harma bat ez izanen orai hemen! Zer tiroaren bazka! <strong>Bar</strong>b Sup 29. Aski oraino<br />
errenkura baitzen, ilhargitara, gau argietan, ihizi hura, ixil ixila gain hartan, aintzina bazohala! Zer tiroen<br />
bazkak ez zitzaizkon suntsitzen, han, izar-arte ederrean! <strong>Bar</strong>b Piar I 127. Orai du [urtsoa] menean, / Harma<br />
begipean, / Tiroaren pazka! Ox 102.<br />
bazkaera. "Regencia" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
312
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bazkagai, bazkagei, pazkagei. Alimento. v. bazka. Gelditzen da guztiz itsusia ta infernuko ar suzko ta<br />
deabru amurratu guzien bazk edo bazkagai egiña. Mb IArg I 171. Ordutik asi eta beti galdeka ari nintzaioten<br />
euskeldun zaarreri, ene gozoaren bazkagei biltzen. FIr 156. Othe-xuriak baino lore ttipixagoak ditu othe-beltzak:<br />
hau hura bezen abere phazka-gei ona da. Zerb GH 1932, 85.<br />
bazkagia (Gèze, H (det.), T-L), bazkagi (L, S ap. A; Dv (S)), bazkagu (S ap. A), baskaigu, pazkagi. Pastizal.<br />
"Pâturage" Gèze, Dv y H. "Bazkagi (L, S), bazkagu (S; Mst), lugar de pasto, dehesa" A. "Pacage (lieu), alhagia,<br />
alha-leku, alhapide, bazkagia, bazka-leku" T-L. v. bazkaleku, bazkategi, alhagia. Hanitz diferenzia dütela<br />
[...] limitoez, peajeaz, pasajeaz, baskaigüiez , aberez. (1617). AZTH 22. Zuñek beste bazkagütan<br />
batetan ere müthurrik ezin phausatzen beitzian. Mst XII. Ez fida bazkagia gizenegier eta belhardünegier. Arch<br />
Gram 121. Hau ezagützen da nitre-gatz den bazkagietan alhatzen diren aharien aragian. Ip Dial 58 (Ur<br />
larretan). Eta ahal bezain güti igorri behar dira bazkagietarat. Ib. 60 (cf., en la misma pág., etzangia bustiak).<br />
Haragi iatea, arno edatea, eta sabelaren bethatzea, gutizia desordenatuen bazkagia da, eta mindegia. Ax (ed. Ip<br />
1864), 220 (en la 1. a ed. (409) haz-lekhua). Jartzen dugu Xubero mendietako bazkagietan, edo alhapidetan<br />
gaindi, artzainek, hain elhe ederretan, atheratzen dutena. Darric RIEV 1912, 226. Lebitarrek berrogoita zortzi<br />
hiri ukhan zituzten inguruetako beren phazkagiekin. Zerb IxtS 44. Pazkagi hoberenetan iraka sor ditake. Zerb<br />
Azk 107. Mendi ta bortü horiek / gure gizen bazkagia. Casve SGrazi 90.<br />
bazkagune. v. BEGI-BAZKAGUNE (s.v. 1 begi).<br />
bazkai. "Pábulo, pasto, comida" Lar.<br />
bazkai. v. bazkari.<br />
bazkaiketari. v. bazkariketari.<br />
bazkailu (H (que cita a Hb)). Pasto, alimento. v. bazka. Galtzen bada bidea, izanen elgeak, / Gainditzen<br />
dituenak bazkailu ferdeak. Hb Esk 132.<br />
bazkaite. v. bazkarite.<br />
bazka izan. (Trans.) Alimentar. v. bazkatu. "Gazteen naiz zale", "goiz ontzen diren pikoak gutiziatzen<br />
zituen ene arimak" eta alako erranez bazka zuen gogoa eta biotza. FIr 133. Ots eztiz bazka du belarria. "Con<br />
dulce son deleita el santo oído". Gazt MusIx 91.<br />
bazkaki, pazkaki. Alimento. Gure bustiaren gainean etzan hala, zerri pazkaki zerbeit jastaturik. StPierre<br />
18.<br />
bazkal (Bera, BeraLzM). Poliarquía. Neol. creado por AG en 1897, de batz 'reunión' y al 'poder'. Hay tbn.<br />
bazkalderri 'territorio sobre el que gobierna una poliarquía' y bazkaltzale 'poliárquico'. v. NeolAG.<br />
bazkal-, <strong>bar</strong>azkal-, <strong>bar</strong>askal-. F. pref. de bazkari. v., para voces más lexicalizadas, bazkalaurre,<br />
bazkalondo, bazkaltegi, etc. Kexeri, deitore, nigar-herakiak, / Hek ene <strong>bar</strong>askal, hek auhal-iakiak. O Po 19.<br />
Bazkal ohe edergarriak. "Accubitalis". Urt I 85. Bazkal-saskia buruan artu. Or Eus 85. Ezkaratzetikan sartuta<br />
aurrez-aurre bazkal-mai luzea zegon alki banaka batzuz inguratuta. Etxde JJ 28. Zertan luzatuko degu egun<br />
artako bazkal-jaia ta eztai-dantza ta arreoaren erakustea gurditik jetxi-ala? NEtx LBB 19. En DFrec hay 10 ejs.<br />
más de bazkal.<br />
bazkalafari, bazkalapari (V, G ap. A). "Comida tardía, como la de carboneros a media tarde" A. Maian<br />
iezarritakoan, beti ian da edan egiten eban Ama <strong>bar</strong>rian izenean, da bazkalapari orde. A Ezale 1897, 163b.<br />
bazkalaitzin (AN-5vill, B, S), bazkalaintzin (AN-5vill, B), <strong>bar</strong>azkalaitzin, <strong>bar</strong>azkal-aintzin (Dv),<br />
bazkalainzine (BN, S; VocBN), bazkalaintzin (BN-baig). Ref.: A (bazkalainzine); Satr VocP (bazkalaintzin);<br />
Izeta BHizt2; Gte Erd 46. 1. (En casos locales de decl. sing.). Tiempo de antes de almorzar. "Avant dîner"<br />
VocBN. "Tiempo antes de comer" A. "Hora del aperitivo" Satr VocP. "Bazkalaitzineko otoitze oiture ona" Izeta<br />
BHizt2. v. bazkalaurre. Baita Fariseuak hori ikhusirik mirets zezan zeren lehenik ezpaitzedin ikhuz <strong>bar</strong>azkal<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
313
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
aitzinean. Lç Lc 11, 38 (He bazkal aitziñean; IBk, IBe bazkal aurretik; TB bazkaldu aitzinean, Oteiza jan baño<br />
lenago). Egiten duten bezala <strong>bar</strong>azkal-aitzinetik gogoa gerrenean eta <strong>bar</strong>azkal ondoan platetan<br />
dadukatenek. SP Phil 410. Emazu exerzizio hortan egun guziez oren bat <strong>bar</strong>azkal ainziñean, eta ahal badakizu<br />
goiz aldean. He Phil 94. Bazkal aitzinean har bizpa-hirur minuta, etsamina berexia egiteko. Dh 53. Atxeterrek<br />
janerazten die zunbait aldiz <strong>bar</strong>azkal aitzinian khorpitzetik librerazteko. Ip Dial 11 (It bazkal aurrean, Ur maijan<br />
jarri baño len, Dv mahainean yarri baino lehen). Lana goiz-goizik asirik, bazkal aintzineko urhentzen eta<br />
bukatzen dute. Zub 97. Edozein tenorez eta garaiez, oean, lanean, bazkal aitzinean, edo bazkal ondoan. FIr 170.<br />
2. (Uso adv.). Antes de almorzar. Eta bazkal-aitzin ordu erdi batez doktrina irakasten zigularik, laket<br />
zitzaigun hari behatzea. Mde Pr 295.<br />
bazkalaitzineko (Hb ap. Lh), bazkalaintzineko (T-L). "Petite collation du matin" Lh. "Apéritif, bazkalaintzineko,<br />
hameketako" T-L.<br />
bazkalaldi. Hora del almuerzo, hora de la comida. Oinbesterekin, ordua aurrera, / urbildu da bazkal-aldi.<br />
Or Eus 224.<br />
bazkalarazi, bazkaleazi. Dar de comer. Eta bazkaleázi zitizién bost gízun bost mílla ógieki eta bi milla<br />
aráñeki. "Ils nourrirent". Lrq Larraja RIEV 1935, 142. Hacer comer (con). Etxegilea zelakotz, jendehaundieriarekin<br />
bazkalaraziz-eta haundikara bizitzea eskain zezakedan aitak. Herr 29-3-1962, 4.<br />
bazkalarintxo. Bazkal-arintxo geldirik balitz, / bete dezake sabela. "Si alguno hubiese quedado ligero de<br />
vientre al comer". Or Eus 160.<br />
bazkalarte. (En casos locales de decl. sing.). 1. Tiempo del almuerzo. Bazkalartean Leonen ezkutitza ekarri<br />
zioten, Seminariotik bidalia. A Ardi 47. Laurdenegungo bazkalartean inoiz baino gutxiago mintzatu zitzaigun.<br />
Ib. 83. Beraiekin egin du bazkaria, bazkal artean, len esan dizkien gauzak gogora eraziz. Inza Azalp 77.<br />
Mutillak, eskuz beiari legun, / esertokia autatu du. / Bazkal-artean maitea nai lu / legunago begiztatu. "Mientras<br />
se come". Or Eus 83. Isilik egon ziren biak bazkal-artean. Mde HaurB 31.<br />
2. Tiempo hasta el almuerzo. <strong>Bar</strong>aurik doa mâstira; an ba da / bazkal-arteko gosari. Or Eus 382.<br />
Bazkalarteko deitu ditute / artara zazpi segari. "Que trabajen desde el amanecer hasta mediodía". Ib. 297.<br />
bazkalaurre (V, G, AN-gip). Ref.: A; Garbiz Lezo 16; Etxba Eib; Elexp Berg. (En casos locales de decl.<br />
sing.). Tiempo de antes de almorzar. "Tiempo antes de comer" A y Garbiz Lezo 16. "Antes de comer. Bazkalaurrian,<br />
erditxo bat zuri artu dot Kaikunian" Etxba Eib. "Enotsan bazkalaurrian esan, janak gaitz eingo zotsan<br />
da" Elexp Berg. v. bazkalaitzin. Aurten berriro gatoz Plazara / Zanpanzart bazkal aurrean / kanta, soñu eta<br />
dantzakin / pozez umore onean. Echag 141. Eruskiñak janarazten dute askotan bazkal aurrean gorputzetik<br />
libratzeko. It Dial 11. An zebillen Baltasar dantzan bazter guziak puskatu bearrik bazkal aurrean, eta gero<br />
arratsaldean maipean lo. Urruz Urz 44. Yuduak maiz garbitzen zituzten beren eskuak ta yateko tresna guziak,<br />
batez ere bazkalaurrean. Ir YKBiz 57. Arraunlariek arenik ez nai / biamon-bazkal-aurrean. "No lo desean para<br />
el día siguiente antes de comer". Or Eus 387. Bazkalaurrean irurak exeri ziran garardoa edatera. JAIraz Bizia<br />
25. Eta eguerdi aurretik osa<strong>bar</strong>enean egon nai zun bere asmo dollorrak aurrera ateratzeko solasaldia bazkalaurretik<br />
egitearren. Etxde JJ 121. Farisearra harritu egin zen, bazkal aurretik eskuak garbitu ez zituelako. IBk<br />
Lc 11, 38 (IBe bazkal aurretik; Lç <strong>bar</strong>azkal aitzinean).<br />
(Como sust. pleno). Pedro Marik ia arpegiko narrua galdu eban iai bazkal-aurre baten bere lagun artean.<br />
Ag AL 78.<br />
bazkalaurreko. Bendición que se hace antes de comer. Bazkaitarako maian exeri ziranian, "ia Pernando,<br />
erreza zuk bazkalaurrekua", esan ziyon Erretoriak (G-azp). AEF 1921, 104.<br />
bazkaldar (G; H), bazkaltiar (L, BN, S, R; Hb ap. Lh), bazkaldiar (Sal), <strong>bar</strong>azkaltiar (L; Dv, H), <strong>bar</strong>azkaldar<br />
(H), bazkaltar, bazkaltier (BN-baig). Ref.: A (bazkaldar, <strong>bar</strong>azkaltiar, bazkaltiar); Lh; Lrq /baskaltiár/; Satr<br />
VocP (bazkaltier).<br />
Tr. Bazkaldar (bazkaltar en D. Aguirre) es la forma propia de la tradición meridional; Arriandiaga usa<br />
bazkaldijar, y a partir de 1950 hay algunos ejs. de bazkaltiar. Al Norte, emplean <strong>bar</strong>azkaltiar Duvoisin y HeH, y<br />
bazkaltiar los autores del s. XX (bazkaltier Zerbitzari). En DFrec hay 3 ejs. de bazkaldar y 3 de bazkaltiar, 2 de<br />
ellos septentrionales.<br />
Comensal; convidado a comer. "Convive" Dv. "<strong>Bar</strong>azkaltiarra (L), <strong>bar</strong>azkaltzailea (L), convive à dîner.<br />
<strong>Bar</strong>azkaldarra, id. (AA) [pero en este autor sólo hemos encontrado bazkaldar]" H. v. bazkaltzaile, bazkalkide.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
314
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Sartzen da bazkal tokian: eta bazkaldar guziak begira zeudela, jartzen da Jesusen oñetan. AA II 311. Eta<br />
bethea izan zen ezteietako gela guzia <strong>bar</strong>azkaltiarrez. HeH Mt 22, 10 (Dv <strong>bar</strong>azkaltiarez, Arriand<br />
bazkaldijarrez, IBk bazkaldarrez, IBe bazkaltiarrez; Lç mahainean iarririk zeudenez, He arrotzez, Ur<br />
deitutakoz, Ol maikidez, Ker mai-lagunez). Zuen galdegiten bazkaltiarretarik batek. JE Bur 152. An zeuden beste<br />
bazkaltar guztiak etxe aurreko larrañean. Ag G 49. Beste bazkaldar guztiak mordoxketan jarri ziran, belartzan<br />
eserita. A Ardi 64. Hura ere bazkaldar izan nuen. Ib. 90. Eta irri maltzur batekin, itzultzen da hortan Jaun<br />
Erretora... bere bazkaltiarren gana. <strong>Bar</strong>b Sup 4. Erran zioten, Manex Doniandarra bazkaltiar nola heldu<br />
zitzaioten. Ib. 175. Etxeko jaunak, bazkaltiarrek etzakiten nola mintza. Ox 73. Eta bildu ziren lau-ehun<br />
bazkaltiar. Zub 82. Onaa berreun-bat bazkaldar bi mai luzeen alboetan yarrita. Ldi IL 45. Bazkaldarrak<br />
lenbiziko yarlekuen billa zebiltzala oartu zan Yesus. Ir YKBiz 294. Galde horrek halako bat egin zion erregeri,<br />
bainan zin egina zuelakotz eta bere bazkaltiarren gatik, manatu zuen eman zezoten. Leon Mt 14, 9.<br />
Biharamunean bazkaltier berak erreginaren mahainean ziren. Zerb IxtS 74. Bere adar-buruan ogei ta lau<br />
bazkaldarrentzat maia eratu omen zuten. Munita 50. Gizon batek semearen eztaietara otsegin zien bazkaldarrai.<br />
EgutAr 29-9-1956 (ap. DRA). Ni <strong>ostatu</strong>ra biurtu nintzanean bazkaldarrak oso ugarituta arkitu nituan. Anab Poli<br />
80. Jaia luzatzeko, araxe eraman nai izan zituan bazkaltiar guziak. Alt LB 36s. Oturuntza baten azkeneantsu,<br />
bazkaldar edo afaldar geienak ordi eginda maipean iraulita zeuntzanean. Zait Plat 84s. Nor zaitugu?...<br />
Hamleten ispiritua ala arrizko bazkaldarrarena? Lab SuEm 209. Bazkaldarrak aren susmorik izan ba-lute,<br />
jaiaren alaitasuna etxe artan lausotu ta ixilleko txutxu-mutxu pranko sortu zitekean. NEtx LBB 19.<br />
bazkaldari (V-m). "Comensal" Zubk Ond.<br />
bazkaldegi. v. bazkaltegi.<br />
bazkaldenbora (V-arr-m, G-azp), bazkari-denbora (G-azp, S). Hora de comer, de almorzar. "Bazkal<br />
denboran itz egingo degu (V-arr-m, G-azp) [...] bazkari denboran itz egingo degu (G-azp, S)" Gte Erd 141. <br />
Bazkal-denbora bere gogora / Durrutik ez du pasatu. / Konpainiaz da trufatu, / Xitxi, saltsa eta fruitu, / Guziak<br />
iretsi ditu. In Zerb Azk 104.<br />
1 bazkaldi (Lar, Hb ap. Lh). "Pensar, echar de comer a las caballerías, zaldale, bazkaldia eman" Lar. "Repasto,<br />
berrizko bazkaldia" Ib.<br />
2 bazkaldi. Bazkaldi-leia egin. Oraitz Euzk V 419 (ap. DRA, que traduce "aperitivo").<br />
bazkalditu. "Pensar, echar de comer a las caballerías" Lar.<br />
bazkaldu (gral.; Urt I 86, Lar, Añ, VocBN, H, VocB, Zam Voc), <strong>bar</strong>azkaldu (L, BN; SP, Ht VocGr, Lar, Añ,<br />
Lecl, Dv, H), bazkaltu (S, R), <strong>bar</strong>azkaltu (S; Gèze), baaskaldu (V-gip), baskaldu (V-gip), baskaltu (R),<br />
bezkaldu (V-gip). Ref.: Bon-Ond 159; A (bazkaldu, bazkaltan, <strong>bar</strong>azkaltü); Lh (<strong>bar</strong>azkaldu); EI 148; Lrq<br />
/báskalt/; Iz ArOñ (baaskaldu), Ulz, R 286 (báskaltra); Etxba Eib; Elexp Berg (bazkaldu, bezkaldu); Gte Erd 46,<br />
141<br />
Almorzar, tomar la comida del mediodía. "A la comida llaman <strong>bar</strong>azkaria y a la cena afaria, derivados de los<br />
verbos <strong>bar</strong>azkaldu, que es comer a medio día, y afaldu, cenar, y gosaldu, armorzar, derivado de gosea, que es<br />
hambre" RG B 7. "Dîner" SP, Ht VocGr, Lecl, Gèze, Dv, H. "Gaizkiago <strong>bar</strong>azkaldu bazine hobekiago afalduko<br />
zinen" SP. "La palabra de bazkaltangrá es igual a la del bazkaltandigu, que se dice, solemos comer" Mdg 156.<br />
"Bazkaltan gindauden-artean <strong>ostatu</strong>zalea berbermaian ereinztan beizagon, gano txikireki xan gunien (R-uzt)" A.<br />
"Bazkaltzen ai zelaik ilik geldittu" Iz Ulz. "Bezkaldu. Bazkaldu-ren aldaera. Uberako zenbait familiatan esaten<br />
da" Elexp Berg. "Gosaldu, bazkaldu, afaldu dugu (V-gip, G-azp-goi-nav, AN-gip-5vill, B) [...] bazkaltü, aihaltü<br />
gira (S)" Gte Erd 141.<br />
Tr. Los autores meridionales lo emplean con aux. trans.; al Norte su uso tradicional es con intrans., aunque lo<br />
hallamos con trans. en Goyhetche, Elizanburu y Mirande. <strong>Bar</strong>azkaldu es la forma más antigua, tanto al Norte<br />
como al Sur (atestiguado ya en Refranes y Sentencias y en Leiçarraga); a partir de mediados del s. XVIII<br />
compite con bazkaldu, y va disminuyendo su uso en beneficio de esta última variante durante la primera mitad<br />
del XIX (conservándose más, sin em<strong>bar</strong>go, en los textos septentrionales), hasta que prácticamente desaparece en<br />
su segunda mitad. En DFrec hay 20 ejs. de bazkaldu.<br />
Othoitz egin ziezon Fariseu batek <strong>bar</strong>azkal ledin hura baithan. Lç Lc 11, 37. Gosaldu, <strong>bar</strong>azkaldu, askaldu ta<br />
afaldu, ta hogasuna galdu. RS 161. <strong>Bar</strong>azkaldu baño lehen hik errakek debotki. EZ Man II 58. Emazu hetan<br />
egun guziez oren bat <strong>bar</strong>askaldu baino lehen. SP Phil 91. Zonbatere <strong>bar</strong>azkaldu gabe, edo ondoan, gauza<br />
apurra, edo iaten, edo edaten ahal baitugu. Tt Arima 49. --Noiz bear da bazkaldu? --Eguerdikoan guti gora<br />
bera. El 63. Erraten daroe Jesusek: zatozte, bazkal zaitezte. He Io 21, 12 (Lç <strong>bar</strong>azkal zaitezte, LE bazkal-zaze).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 315<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Oparo <strong>bar</strong>azkaldu dezu. Lar Cor 216. Baña <strong>bar</strong>azkari hartako Prinzipe, Gobernari, Zaldun ta andi-txiki guziak<br />
<strong>bar</strong>azkaldu, ta laster ill ta usteldu beharrak ziran. Mb OtGai III 106. <strong>Bar</strong>azkaltüren ziraie biak enekilla.<br />
Normandie 48 (ap. DRA). Bazkaldu zirenean, Jesusek erran zion Piarresi. Lg II 294. Gitian <strong>bar</strong>azkal orai / oro<br />
algarreki. AstLas 21.<br />
(s. XIX) Orai behar dügü / orok <strong>bar</strong>azkaltü. Xarlem 1469. Egunoro gosaritu, bazkaldu ta apalduten dodan<br />
baixen ziur. Mg PAb 67. Adiskidiak, eldu gara jaateko ordura; bazkaldu daigun gogoz. Ib. 189. Nai dek iñoren<br />
maian jarri, galanki bazkaldu, ta bearrik egin ez? VMg 52. Onék admititzentík bekatáriak, ta aiéki<br />
bazkaltzendík. LE Ong 47v. Atera zazu goizeko falta arratsaldian, baña ez <strong>bar</strong>azkalduta bereala. Echve Dev<br />
119. <strong>Bar</strong>azkaldu ziren ondoan. TB Io 21, 15. Untsa <strong>bar</strong>azkaltüren nintzala nintzan botz, / Khümitatzalia aberats<br />
nilakotz. Etch 320. Atozte etxera, / aita oraintxen dator / eta bazkaltzera! It Fab 170. Margota izitu zen: aldiz<br />
arranoak / Ya ontsa bazkaldu zuenak, / Baderro: Komai, ez izi. Gy 181. Eta Jesus eta onen ikasleai bazkaltzen<br />
berak eman zien. Lard 378. Ur-miña zeukan gizon bat joan zitzaion, bazkaltzen zuen etxera. Ib. 415. Farisau<br />
batek bere etxera othoiztu zuen <strong>bar</strong>azkaltzera. Dv Lc 11, 37. Zurekin bazkalduz geroz, ez da enetzat sosegurik,<br />
ez da enetzat bizitzerik. Laph 209. Diña zedilla berekiñ bazkaltzera joateaz. Aran SIgn 32. Prudentxi! Gaur<br />
beintzat ondo bazkalduko zenduan? Zab Gabon 69. Bada mundu ontan ondo bizitzeko, esaten dan bezela,<br />
arakiñekin gosaldu, ixkribabakin bazkaldu ta mandazaiekin afaldu. Sor <strong>Bar</strong> 84s. O! zeinbat bidar gaurko<br />
ninduen galduko, / Noz gura ebelako nigaz bazkalduko! AB AmaE 260. Bazkaldu, eta sala batean sartzeko<br />
ustean joan zen. Arr May 105. Ezen bazkaldu berriak ginen, eta zenbait egunentzat ongi izateko gisan. Elzb PAd<br />
56. Bazkaldu dukan bezein laster, habil etxez-etxe. Ib. 81. Simon orrek ba berakin bazkaltzeko pakerikan ez dit<br />
eman eta ala gelditu naiz. Apaol 82. Ederki bazkaldu-ta, oihu-ta larderia. HU Zez 100. Ezta bazkalduteko /<br />
maira agertuten, / oera bidea baina / etxako aaztuten. Azc PB 108. Bazkaldu eik orain gogo onagaz. A BeinB<br />
44. Bada an bazkaldu bear dezute biyok elkarrekiñ. Moc Damu 25.<br />
(s. XX) Markiñaldeko aide batzuk bazkaldu eben Anjelen etxean. Ag Kr 56. Eguerdian bazkaldu eben batera,<br />
ta mutillok etxeratu zirean illundu-orduko. Echta Jos 200. Bat zala edo bestia zala, bazkaldu genduen bere<br />
etxian. Iraola 128. Eta jan baino gehixago edanik (maiz dena ere ahal bezalakoa) bazkaldu direlako ustearekin<br />
baitire atheratzen. JE Bur 169. Ondotxo bazkalduta bazijoazen aitona ta billoba trenera. Urruz Zer 114.<br />
Etzerate Urkietan bazkalduko. A Ardi 63 (cf. ib. 147s: "Etzerate bazkalduko, 'no comeréis'. Bidasoatik arako<br />
euskaldunen esakera au egokiago da gure eztezute bazkalduko baino"). Bazkaltzra biltzendra askaziak [...] eta<br />
ongi bazkalduta emaztiak astendra txistorrak, lukarikak eta odolkiak egitra. Garral EEs 1920, 29. Ire begira<br />
egon nok bazkaritarako, ta ez atorrala ta, bazkaldu egin yoat. Or Tormes 77. Bein elkarrekin bazkalduko ta /<br />
artu ditzagun kafiak. Tx B I 152. Alkarregaz bazkaldu biar ebela. Kk Ab II 95. Bazkaltzera ba-goaz mezetara<br />
ere guziok joatea da nere iritzia. Lab EEguna 77. Ongi bazkalduak ere zirelakotz. <strong>Bar</strong>b Leg 143. Zer daukozu<br />
bazkaltzeko onik? Otx 110. Bazkaldu bezin laster, itxasburuan ikus-toki egoki bat artzera joan nai zuen. TAg<br />
Uzt 225. Ez ote ditek gehiago, ontsa bazkaldurik, / Kikera zolan kausitzen hire trufa txarrik? Iratz 188.<br />
Pralletako jatetxean / kofradikoak bazkaltzen zuten / erriaren izenean. SMitx Aranz 99. Baiñan, geldi zaitez<br />
bazkaltzen, eguardirako emen izanen baita. Etxde JJ 85. Eguerdiko hamabiak ziren, baina ez zuten bazkaldu.<br />
Mde HaurB 94. Ei<strong>bar</strong>tar batzuek ziran erri txiki bateko taberna batian bazkaltzen. SM Zirik 65. Bazkaltzen asi<br />
ta guztiz <strong>bar</strong>reiatuta nengoen, eta guztiz jangar. Txill Let 52. Bazkaldurik eta kafe kopak edanik, Montekristoren<br />
ke urrintsua dastatzen genuelarik. Arti Ipuin 65. Bazkaltzeko ordua ere bazen, ba, eguerdia aspaldian pasatua<br />
baizen. Izeta DirG 47. Elizondo ikusi ta Elbeteako erriko-tabernan bazkaldu gendun. Alzola Atalak 90. Bazkaldu<br />
zuten erdi-ixillik eta arratserako jetxi zan Juana Bergarara. NEtx LBB 49. Norbaitek kondatu du joan zirela han<br />
gaindiko iturriño baten ondorat eta bazkaldu. Ardoy SFran 115. Emen aixago kantatutzen da / ondo<br />
bazkaldutakuan. Uzt Noiz 114. Han mundu honetarako eta besterako gidari zirenekin batean bazkaltzen ari<br />
ginenean. MEIG IX 149.<br />
v. tbn. PE 114. Bv AsL 141. Muj PAm 41. Enb 207. Ir YKBiz 293. Bilbao IpuiB 60. Zait Plat 17. And AUzta 63.<br />
Anab Aprika 20. Mattin 48.<br />
(Con complemento directo). Bakerik osoenaz bazkaldu eben euren lapikokotxua. Kk Ab I 67. Danon artean<br />
txarria bazkaldu genduanean. Bilbao IpuiB 108. Goizaldean bazkaldu nahi nuen plater / bete bihotz ustel, /<br />
apaltzeko gibel / batzuk oso zimel. Arti MaldanB 220. Etxera eldu, ta buruko miñez dagoala-ta, ezer bazkaldu<br />
bage, bere tegira doa. Erkiag BatB 140.<br />
(Con la materia de la comida expresada en sociativo). "Getarixara joan da bokadilluekin bazkaldu? Olako<br />
miserablekerixaik ezingo juau eiñ orraitio" Elexp Berg s.v. miserablekerixa. Garagar salda tzar batekin<br />
bazkaldurik, etzanik eman ginuen eguna. StPierre 17s. Jaun bazkaldarrak etzuten, noski, porrusalda utsarekin<br />
bazkalduko. Munita 51.<br />
- BAXKALDU. "Baxkaldu, comer ligeramente [...]. Pregunto a un vecino: --Bazkaldu al duzu? --Bazkaldu ez,<br />
baxkaldu bai" BU Arano.<br />
- BAZKALTZEKOAN. Al comer, durante el almuerzo. Alboan ardau-pitxar bat euki oi eban bazkaltzekoan.<br />
Or Tormes 19. Ta bazkaltzekoan, langilleak maiera zirenean, nagusiaren begiak sutu ziren. Or Mi 86. Etxekoen<br />
otoitzen berri ere, bazkaltzekoan, afaltzekoan, eta bestela. Or QA 117.<br />
- BAZKALTZERAKO. "Gizon hori <strong>bar</strong>azkaltzerakoa da oraino, cet homme doit encore dîner, n'a pas dîné" Dv.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
316
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BAZKALTZERAKOAN. "<strong>Bar</strong>azkaltzerakoan, au moment de dîner" Dv.<br />
bazkale. Comensal. Gaur, bazkale berri bat etxean, eta besteetan baño bazkari obexeagoa maneatzen.<br />
Eston Iz 31.<br />
1 bazkaleku (-lekhu Ht VocGr 398, Lecl, Dv, H), pazkaleku. Pastizal, prado. "Pâturage" Lecl, Dv. "Pâturage<br />
dans les landes" H. v. bazkategi, bazkagia. Eramanen gaituen arteraino berak preparatu deraukun phazka<br />
lekhu eternaletarat. Jaur 170. Ipar aldetik maldatzen dute dena bazka-leku diren munho batzuek. JE Bur 198.<br />
Pazkaleku gizen, xara, etxeak ere noiztenka berex, nasai eta garbi. StPierre 25. Lehen, Ezteren alde hau / bazkaleku<br />
omen zen. Etcham 110. Orai, <strong>bar</strong>atze, alhor, pentze, iraztor, bazka-leku hek, dena etxe dira. JE Ber 84.<br />
Gure mendietan pazka-leku hautak kausiturik artaldentzat. Zerb Azk 9. Erroak alha dituelakotz [...] familiako<br />
eta Elizetako pazka-leku gozo nasaiean. Etchbe MGaric 70. Hasi zitian kalapitak, artzain eta bakeroen artean,<br />
phazka-lekuen gainetik. Larz Iru 58. Eguzkia etzaterakoan berriz eramango dituzu ur-goxoetara eta<br />
bazkalekuetara. Ibiñ Virgil 101. Orduan aldiz "Ile-aux-Vaches" zuen izena, Jaun Kalonjen behiek hor baitzuten<br />
denbora hetan bazka leku! Ardoy SFran 89. Nahi nuke jakin / bazka-lekuak fin / nun diren hemen bezin. Mattin<br />
46. Pastorala-egilek, jendeari kausitzeko, gertaldi bat pasarazten dute, alegia mendiko bazkaleku batean. Lf in<br />
Casve SGrazi 14.<br />
2 bazkaleku (BN-arb ap. EI 167; Añ). Lugar donde se almuerza (de bazkal-). "Refi- o refectorio" Añ.<br />
bazkalerdi (G-azp, AN-gip), bazkaldu-erdi (V-arr). (En casos locales de decl. sing.). Medio de la comida.<br />
"Bazkal erdian (G-azp, AN-gip), bazkaldu erdien (V-arr)" Gte Erd 46.<br />
bazkalgarai (G-to ap. A). 1. "Hora de comer" A. v. bazkalordu. Gaztaiñak moztu, morkotsak bildu, /<br />
bazkal-garaia da ingura. Or Eus 83. Gero, bazkal-garaian, osaba-izeben aurrean etzan egoki olako gauza<br />
garratzik aipatzea. Etxde JJ 121.<br />
2. (R-uzt), baskalgai (R-uzt), baskalgrai (R-is). Ref.: A (bazkalgarai); Iz R 393 (baskalgáian), 400<br />
(baskalgráian). Tiempo de después de la comida. "Después de comer" A. "Después de la comida" Iz R 393. v.<br />
bazkalondo.<br />
bazkalgia (S), bazkalgu (BN-ad, AN-arce, S), bazkalgi (Sal, S), <strong>bar</strong>azkalgia (Gèze, H (S)). Ref.: A (bazkalgi);<br />
EI 167. Lugar donde se come, comedor. "Salle à manger" Gèze. Azkue trae tbn. <strong>bar</strong>azkalgi, tomado de un ej.<br />
con el sust. determinado, por lo que el tema puede ser tanto <strong>bar</strong>azkalgia como <strong>bar</strong>azkalgü; cf. A Ardi 150:<br />
"Iztegi berean <strong>bar</strong>azkalgi (S) 'comedor' ageri da. <strong>Bar</strong>azkalgia 'el comedor' irakurrita, etzitzaidan bururatu<br />
egiazko itza <strong>bar</strong>azkalgu izan zitekeala". v. bazkaltoki. Elkhi ziren mithilak bidetarat, eta bathü güziak, hun<br />
eta gaisto, bildü zütien, eta bethe zen ezteietako <strong>bar</strong>azkalgia. Ip Mt 22, 10 (Lç ezteién lekhua, He eztaietako sala,<br />
Dv ezteietako mahaina, IBk eztei-lekua).<br />
bazkalgibel. "Bazkalgibel (AN), bazkalondo (c.), tiempo después de comer" A.<br />
bazkalgin, <strong>bar</strong>azkalgin (A). Cocinero. Eta ekusi zazu lenbiziko lekuan Aldareko Sakramentuko Janari hau<br />
bera. Ez dute orrelakorik egiten, ez zure sukaldariak eta <strong>bar</strong>azkal-giñak. Mb OtGai III 260. Yaki bat geza<br />
badator, "eztuzu ezkontzeko gogo andirik", esaten zaio bazkalginari. A EY I 246.<br />
bazkalgu. v. bazkalgia.<br />
bazkalgune (AN-erro). Lugar donde se come. "Bazkalgunean" EI 166.<br />
bazkalkide (PMuj). Comensal. v. bazkaldar. Gaur arteko neke-lanak / ta etorriko diranak / uxa ditzala<br />
bazkalkideon / eztaitako yan-edanak. SMitx Arraun 121.<br />
bazkalmuga, <strong>bar</strong>azkalmunga (SP). "<strong>Bar</strong>azkal-muga, <strong>bar</strong>azkal ordua, l'heure de dîner" SP.<br />
bazkalondo (gral.; Urt II 74, Añ, VocBN, Hb ap. Lh), <strong>bar</strong>azkalondo (Lar, Dv, H), baskalondo, <strong>bar</strong>askalondo<br />
(SP). Ref.: A (bazkalgibel); Lrq; Garbiz Lezo 15; AtSac 53; Elexp Berg; Gte Erd 46, 68. 1. (En casos locales<br />
de decl. sing.). Tiempo de después de comer. "(De) sobre mesa, janondoan, <strong>bar</strong>azkalondoan, afalondoan,<br />
conforme sea" Lar. "(De) sobre mesa, o comida, (c.), janondoan, bazkal, afalondoan, (V) ostean, janen ganean"<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
317
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Añ. "<strong>Bar</strong>azkalondo, temps qui suit le dîner" Dv. "<strong>Bar</strong>azkal ondoa, l'après dîner" H. "Après déjeuner" Lrq. v.<br />
bazkaloste, bazkalgibel. Tr. Documentado (desde principios del s. XVII) en textos de todos los dialectos,<br />
aunque entre los vizcaínos sólo se encuentra en Moguel y Enbeita. En DFrec hay 9 ejs. de bazkalondo. --Zer<br />
orenetan idekitzen dute? --Goizean zorzietan eta <strong>bar</strong>azkalonduan bi orenetan. Volt 213. Enseia zaite zure huts<br />
egin haren erremediatzera <strong>bar</strong>askal ondoan. SP Phil 94. Egiten duten bezala <strong>bar</strong>azkal-aitzinetik gogoa<br />
gerrenean eta <strong>bar</strong>azkal ondoan platetan dadukatenek. Ib. 410. Goizian, <strong>bar</strong>azkal ondoan, arratsian. Tt Ar 15.<br />
Atozke baskal onduan. BorrB 35. Bazkalondoan asi ziran triskan. AA I 573. Bazkal ondoan har oren laurdentto<br />
bat, meditazione phixka bat egiteko. Dh 54s. Bazkal ondun güntila othoitzik erranen. Etch 390. Dabid,<br />
bazkalondoko lo-susta eginda, etxeko <strong>bar</strong>andan pasean zebillela, ikusi zuen emakume eder bat. Lard 190s.<br />
Bazkalondoan Jose jaiki eta maiordomoari agindu zion, aien zakuak gariz bete zitzala. Ib. 57. Bazkal ondoan<br />
kaperarat baderamate. Laph 93. Eta berak berriz bazkal-ondoan alako espiritu ta berotasunarekin Jainkogauzaen<br />
gañean erasota itz egin zien. Aran SIgn 32. Eta gero, bazkal ondoan, Olhetako plaza prinzipalera guan<br />
ginenean? Elzb PAd 55. Bihar, bazkal-ondoan, lothuko gaituk, Pello, gure bideari. Ib. 56. Bazkal ondoan etzanaldiaren<br />
egitera joan, eta giza-gaizoa, oheak beretu daut. HU Zez 184.<br />
(s. XX) Bernardatxo ta bere lagunak Luisagana dijoazte, bazkalondoan arkaitzera joateko baimena eskatzera.<br />
Goñi 29s. Igande bazkal onduan badakit non biltzen zeraten. Iraola 91. Bazkal ondoan, Manuelek eta bere aitak<br />
Oñatiko azokara jetxi bear izan zuten. Ag G 272. Bazkal-ondoan, antxe bertan, ereslari trebeak entzun genituen.<br />
Muj PAm 8s. Ala bazkaritean ala bazkal ondoan, zerbait zerbait atherarik bazuten batzuek eta bertzek. Ox 204.<br />
Ikusten zien egün oroz bazkal onduan, galerian, erretora hara hunaka. Const 38. Udaran goiz-aldean guziok<br />
larrera / bazkal-ondoan, berriz, basoko itzalpera. Jaukol Biozk 96. Au eldu yatan bere orduan; / "Euzkadi" be<br />
bai bazkalonduan. Enb 191. Edozein tenorez eta garaiez, oean, lanean, bazkal aitzinean, edo bazkal ondoan. FIr<br />
170. Bazkal ondoan Beñatek autobusa hartu zuen etxerat itzultzeko. Zub 71. Bazkalondoan pillota-yokaldi<br />
bikain bat dago. Ldi IL 46. Euliak, bazkal-ondoan ixil, / orain ostera, furrundaz. Or Eus 318. Bazkalondoko<br />
laiño-gandurik / ez dute biek begian. "La bruma que sigue a la siesta". Ib. 316. Biar bertan etorriko naiz<br />
bazkalondoan zure erantzunaren billa. TAg Uzt 208. Bazkaltzeko tenorea izanen zuten sarri, eta bazkalondoan...<br />
Gizonaren gogoa goibeltzen hasten zen. Mde HaurB 30. Bazkal-ondoko egona eginda gero, illerrirako<br />
asmoan atera zan ama naigabetua. NEtx Antz 159. Bazkalondoko lo-kuluxka lasai eginda. Etxde JJ 79. Engrazik<br />
erabaki zun goizeko zazpitatik amarrak arte Maider joatea eta amarretatik bazkalondoraño Margarita. Ib. 249.<br />
Oriek izaten dituzu bazkalondoko lenengo jaizaleak. Anab Poli 109. Bazkal-ondoko kafea eta beneditanoa<br />
hartzen. Arti Ipuin 58s. Bazkal ondoan, aroari soño bat egin eta, etzan aldi poxi baten egiterat joan ziren guziak.<br />
JEtchep 48. Bazkal orduko egiten badugu gaxotegiko itzulia, utziko ditugu bazkal ondoko yendaje oien galdeerantzunak.<br />
Izeta DirG 44. Ba lekike non duzun / bazkalondoan kuluma gozorik. Gazt MusIx 91. Bazkal-ondoan<br />
gaur izan dira / pertsu haitada beroak. Xa EzinB 79. Bazkalondoko loa egin ondoan, hasi zaio lanean <strong>bar</strong>rengo<br />
harra. MEIG IX 111.<br />
v. tbn. EEs 1917, 73. EusJok 24. Alz Bern 75. Lab EEguna 114. Uzt Sas 22.<br />
Sasoi artan, sendalariek esanda, bazkalondoz exeri ala etzan egiten nintzan egonean egoteko. Anab Aprika<br />
65.<br />
(Como sust. pleno). Euki egizube bazkalondo on bat, ta agur milla eskerregaz. Mg PAb 192. Atzo zan<br />
astelena, baña ez atzo eta ez gaur-ere oraindaño (zeña dan bazkalondoa) ez da etorri korreorik. CartAnd 392.<br />
Beiñ Brujas-en bazkalondo batean itz-egiten ari zala. Aran SIgn 65. Zenbat zoroak giren, Frantsesek bezala<br />
egitea gatik, bazkal ondoetan geure buruaren erakusteko! JE Bur 134. Auxe izan zera bazkalondo luze osoan<br />
zure lankide guztiontzat. A Ardi 50. Oturuntzak luze irauten du, eta zonbait bazkalondoak atsalaskariko<br />
tenoreraino. Zub 98. Beiñola, bazkalondo sargori zelarik, / urre egoki baitziren Asistarranetik. Ldi UO 54.<br />
Bazkal ondo batean kantatu pertsuak. Xa Odol 162n. Udako bazkalondo gozakaitzaren bero-galdatan. Berron<br />
Kijote 139. Egun batez, bazkalondo batean, ikusi zituan lau edo bost mutil koxkor sagastian zebiltzala. Salav 32.<br />
2. (Uso adv.). "Bazkalondo niz (S)" Gte Erd 241. Bazkal ondo ginauden beraz egun hartan, jateko lekutik<br />
pipatzekorat aldatuak. JE Bur 92. Bazkal ondo baikira, beharrik, eta nehork ez baigitu <strong>bar</strong>randatzen! Ib. 99.<br />
- BAZKALONDOKO PREDIKU. "Bazkal-ondoko prediku (BN), brindis, litm.: predicación que sigue a la<br />
comida" A.<br />
bazkalondoko. "(Hb), sieste (d'après-diner)" Lh. "Bazkalondokoa egingo dut (G-azp, B)" Gte Erd 68.<br />
bazkalondoren (AN-gip), bazkalondorian (G-nav). Ref.: Gte Erd 46. Después de comer. Cf. ejs. de bazkaldu<br />
ondoren (TAg Uzt 202, Etxde AlosT 66, MAtx Gazt 46), bazkaldu ondorenean (Basarri 88). Igande<br />
arratsaldean bazkal-ondoren igotzen nauk mendira. Etxde JJ 127.<br />
bazkalordu (V, G, AN, L, S), <strong>bar</strong>azkalordu (SP). Ref.: A; Lh; Etxba Eib; Gte Erd 141. Hora de la comida.<br />
"L'heure de dîner" SP. "La hora de comer, al mediodía" A. v. bazkalgarai. Josetxo ikastolara ebillen lez,<br />
bazkal-orduan bakarrik egoten zan bere etxean. Echta Jos 239. Joan zan etxera bazkalordurako. Ib. 60.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
318
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Biaramongo bazkalorduan biaoa egitera igotzean. A Ardi 115. Bazkal-orduan, besteak nere galdez asitakoan,<br />
ain ongi ere enabilela ta goi-aldera joan naizela. Ib. 117. Ta bazkal-orduan, otzak nengoala-ta, sartzen<br />
nintzaion ankartean. Or Tormes 19. Bazkal-orduban banandu giñian, eta pralle nausijaz ta beste bategaz<br />
bazkaldu gendun Madridetik juandako mutillok. Kk Ab II 98s. Bazkal-orduraño beta naiko genuela-ta. Txill Let<br />
51. Oztasun ikaragarriak izoztutzen dizkigu bazkal-orduak. Ib. 90. Pozez beterik jarten genduzan / geure bazkalorduetan.<br />
BEnb NereA 205. Bazkal-orduan deitu duelako gaur ere maitaletzakoak. Arti Ipuin 59. Bazkal orduko<br />
egiten badugu gaxotegiko itzulia, utziko ditugu bazkal ondoko yendaje oien galde-erantzunak. Izeta DirG 44.<br />
Zerbait zegoan aizean bazkal ordua heldu zanean. Osk Kurl 104.<br />
bazkaloste (V; Añ). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 46. 1. (En casos locales de decl. sing.).<br />
Sobremesa, tiempo de después de comer. "(De) sobre mesa, o comida, (c.) janondoan, bazkal, afalondoan, (V)<br />
ostean, janen ganean" Añ. "El tiempo después de comer. Bazkalostian kartetan ibilli giñan" Elexp Berg. Cf. Añ<br />
EL 2 247: Beskari ta apari-ostean esker onak emoteko oraziñoa. v. bazkalondo. Bazkalostean doaz / alperrak<br />
lotara, / lau oinekoa ianda / doialez kortara. Azc PB 328. Bazkal-ostean, goizetik etxeratuteko beronek agindu,<br />
ta orain ori esan? A BeinB 72. Egun baten, bazkalostean, joan zirean gazteok Murguako atxetara. Echta Jos 34.<br />
Bazkal ostean, aritz tantai baten zañetan jarrita, piztu nuan nere pipakadea. Ag G 208. Bazkal-ostian<br />
dantzaldija ixan zan. Altuna 75. Bazkal-ostean, bere diruek emonda, bere etzerantza urten deu. Akes Ipiñ 35<br />
.Zorte oso txarra edukitzen bazuen, bazkal ostean segitzen zuen. Arti Ipuin 67. Bazkal ostean Mendiurira joaten<br />
ziran arrigorrietar asko, hango prozesioaren ikustera. Osk Kurl 192. Bazkal-ostean, aize fiña ebillen kaleetan<br />
zear. Erkiag BatB 59. Baiña be-laiñoak artu dauz mendiak bazkal ostean. Alzola Atalak 89.<br />
(No referido al tiempo inmediatamente posterior a la comida). Bere senideak bazkaltzera deitu zuen. Bazkal<br />
ostean, gaua an egin zuten. Ol Gen 31, 54 (Dv jan ondoan).<br />
(Como sust. pleno). Juana Mari, bazkal-oste baten joan zan Demikura. Echta Jos 130. Jan-edan onak<br />
berekin dakar mingaiñaren labaintasuna eta bazkal-oste artan ikaragarrizko konfiantza egin zuten alkarrekin bi<br />
adiskide zaharrak. Etxde JJ 53. Domeka-bazkaloste baten, errosario-ostean zizetan yoan bear oala-ta. Akes<br />
Ipiñ 32.<br />
2. "(V...), trabajo rústico que se hace entre vecinos, después de comer" A.<br />
bazkalosteko (V-ple-gip), beskalosteko (V-ple). Ref.: A; A Apend (beskalosteko); Iz ArOñ (báskalosteko);<br />
Elexp Berg. "Bazkal-osteko (V-ple), bazkalpausü (Sc), la siesta" A. "Siesta. Bazkalosteko edarra bota biot gaur"<br />
Elexp Berg. Gozo gitxikoa da / bazkalostekoa; / baina gozo gozoa / goizaldeko loa. Azc PB 328 (se podría<br />
considerar tbn. como adnom.).<br />
bazkalpausu. "Bazkal-osteko (V-ple), bazkalpausü (Sc), la siesta" A. "Bazkalphausü (S, Foix), sieste" Lh.<br />
bazkaltar. v. bazkaldar.<br />
bazkaltegi (Lar, Añ, Hb ap. Lh, A DBols), <strong>bar</strong>azkaltegi, bazkaldegi. Comedor; restaurante. "Refitorio" Lar,<br />
Añ. "Refectorio, comedor" A DBols. v. bazkaltoki. <strong>Bar</strong>azkaltegiko maiak zuzenzen zebillela. Mb IArg I 256.<br />
Astiro jatxi ginan Urkietako bazkaltegira. A Ardi 64. Bazkaltegian, apalorduan, betiko bi apaizez gainera, beste<br />
bi: Amezketakoa ta Belauntzakoa, bildu ziran. Ib. 121. Aozabalik eta zalantza gorrian egondu naiz "Bois de<br />
Boulogne"-ko bazkaldegi apain aien aurrean. Txill Let 114.<br />
bazkaltiar, bazkaltier. v. bazkaldar.<br />
bazkaltiri. "(BN, ..., R), cerca de la hora de comer" A.<br />
bazkaltoki (Urt II 386), <strong>bar</strong>azkaltoki. Comedor. v. bazkalgia, bazkaltegi. <strong>Bar</strong>azkariaren erakoak izandu<br />
ziran <strong>bar</strong>azkaltokia, ta <strong>bar</strong>azkarirako maiak. Mb OtGai III 104. Sartzen da bazkal tokian: eta bazkaldar guziak<br />
begira zeudela, jartzen da Jesusen oñetan. AA II 311. Bazkaltokian sartu zan. Lard 397. Gordeta zeuzkan gizoniltzalle<br />
batzuekin bazkaltokira itzuli zan. Ib. 353.<br />
bazkaltza, <strong>bar</strong>azkaltza. Comida. v. bazkari. Bere erreinuko zaldun andiekin ta Erregin bera bazterrean<br />
zuela egin zuen bein Erregek <strong>bar</strong>azkalz andi bat. Mb IArg I 214.<br />
bazkaltzaile, <strong>bar</strong>azkaltzaile (H), <strong>bar</strong>azkaltzale (S; -lz- Gèze), bazkaltzale (S). Ref.: A (<strong>bar</strong>azkalzale); Lh; Lrq<br />
/baskalcale/. Comensal, invitado a comer. "Convive" Gèze. "Convive à dîner" H. "Invité a dîner, commensal<br />
(du midi)" Lh. v. bazkaldar. Sarthü zen errege <strong>bar</strong>azkalzalen ikhustera, eta ikhusi zian han gizun bat eztei<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
319
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
arropa etziana. Ip Mt 22, 11 (Lç mahainean iarririk zeudenén ikhustera, Dv mahainean zirenen ikhustera, Ur<br />
ikusteko maiean eseriak zeudenak, IBk bazkaldarrak ikustera). Matin! Egün bazkalzale beitügü, behar den<br />
bezala egonen zira. GaztAlm 1934, 43 (ap. DRA).<br />
bazkaltze, <strong>bar</strong>azkaltze. Comida. v. bazkarite. Asuero zeritzan Persiako Errege prestu-andi-aberats batek<br />
berezi zien <strong>bar</strong>azkaltze baterako etor-eguna bere Inperioko Zaldun, ta Prinzipe guziei. Mb OtGai III 104.<br />
bazkalurrentze. Tiempo de después de comer. "Bazkal ürhentzian (S)" Gte Erd 46.<br />
bazkalusen. "Bazkalusen bat, apariusen bat egin degu" A Apend. v. BAZKARI-USI.<br />
bazkaluxu. v. BAZKARI-USI.<br />
bazkandu (AN ap. A; Añ (AN)). Alimentar. v. bazkatu.<br />
bazkantza. Alimento, pasto. v. bazka. Ateratzen da Jangoikoaren adiskidanz ezin obetik eta itxetik, eta<br />
sarzen da mundu beraren ogi gogorrean ta pasione galgarri gaistoen zanzan ta bazkanzan [corregido más tarde<br />
zanzan ta bazkan]. Mb IArg I 162.<br />
bazkar (Bera, BeraLzM). Compuesto. Neol. creado por AG en 1897 de batz 'reunión, copia, colección' y -arr<br />
(AG 1065). Edan bakotxaren izkijak birrintzen dira, eurek be, endaki bittan: ekarrak eta bazkarrak. Ekarrak<br />
dira birrinddu elettezenak; eta bazkarrak birrinddu lettezanak. AG 1020.<br />
bazkarazi (Urt IV 255). Alimentar, hacer pastar. "Carpere herbam, [...] bestiak bazkarazi vel bazkeragin" Urt<br />
IV 255. v. 1 bazkatu, bazkeragin. Orduan profetak erran zioen Isairi: hemen dire zure ume guziak?<br />
Bertzeak ihardetsi zuen: gelditzen da oraino ttipi bat ardien bazkarazten dena. Lg I 274. Orduan [urdeak]<br />
bazkarazten zituztenak ihes yoan ziren. TB Mt 8, 33 (Lç urdainék).<br />
bazkari (gral.; Urt I 55, Lar, Añ (V), VocBN, Hb ap. Lh, H, VocB, A DBols, Zam Voc; bazkaari G-goi),<br />
<strong>bar</strong>azkari (S; SP, Ht VocGr, Lar, Añ (G), Lecl, Arch VocGr, Gèze, Dv, H), <strong>bar</strong>askari (Lar), bazkai (V, G-azpnav),<br />
baskari (V-ger-gip, R-uzt; Sb-Urq), baskai (V-gip), beskari (V-arr-ple-ger). Ref.: Bon-Ond 153; A<br />
(bazkari, bazkai, <strong>bar</strong>azkari, beskari); Lrq /báskai/; JMB AEF 1924, 162; AEF 1926, 16; Iz ArOñ (báska/i), Als<br />
(fan), To, Ulz, R 286 (báskaria); ContR 518; Etxba Eib; EAEL 129; Elexp Berg (bazkai); Gte Erd 46, 44, 247.<br />
Tr. La forma más antigua, tanto al Norte como al Sur, es <strong>bar</strong>azkari, casi la única que aparece durante los<br />
siglos XVI-XVII (el primer y único testimonio de bazkari en esta época es un ej. de Gasteluçar); en la segunda<br />
mitad del s. XVIII va siendo sustituída por bazkari, y ya desde principios del s. XIX esta última forma es<br />
prácticamente la única utilizada (sólo volvemos a encontrar <strong>bar</strong>azkari en Archu y en la trad. de la Biblia de<br />
Duvoisin). De los ejs. de <strong>bar</strong>askari sólo parece seguro el del proverbio de Oihenart (apoyado por <strong>bar</strong>askal- en<br />
una de sus poesías); en Sauguis se encuentran <strong>bar</strong>azkari y <strong>bar</strong>askari en dos refranes consecutivos; Pouvreau<br />
(autor que muestra frecuentes vacilaciones en las sibilantes) usa siempre <strong>bar</strong>as-, pero en su diccionario aparece<br />
generalmente <strong>bar</strong>az-. En DFrec hay 85 ejs. de bazkari.<br />
1. Almuerzo, comida del mediodía. "Le dîné" SP. "Comida del medio día" Lar. "Aderezar la comida, la cena,<br />
el almuerzo, <strong>bar</strong>azkaria, afaria, gosaria maneatu" Ib. "Dîner" Dv, H.<br />
Tr. De uso general, documentado ya en Dechepare. Para 'comer el almuerzo' se emplea generalmente bazkaria<br />
egin, aunque encontramos ejs. con hartu en Voltoire, con jan en Añi<strong>bar</strong>ro, Txirrita (B I 148) y Bilbao (IpuiB<br />
190), y con izan en Bilbao, San Martin (Zirik 65) y B. Enbeita (NereA 202).<br />
Goiz et' arrats egiten duk buluz eta beztitzia, / Gorputzaren zerbitzutan <strong>bar</strong>azkari afaria. E 25. Egiten<br />
duanean <strong>bar</strong>azkari bat edo afari bat, eztitzala dei eure adiskideak. Lç Lc 14, 12. Goiz salsa otsa, berandu<br />
<strong>bar</strong>azkaria. RG A 3. Haren etxera etor zeitezen <strong>bar</strong>azkari haren harzera. Volt 279. Gose gaitzek edo egarrik<br />
daramana hobira / Nahi duzu deit dezagun geure <strong>bar</strong>azkarira. EZ Man I 15. Plazer da ez <strong>bar</strong>urtzea, ongi iatea,<br />
hobeki edatea, eta <strong>bar</strong>azkari onagatik, afari hobearen ez utztea. Ax 480 (V 310). Porru eta gatz, <strong>bar</strong>azkari latz.<br />
Saug 204. Arto eta porru, <strong>bar</strong>askari gori. Ib. 205. Hirur ase hauk aditzen dira, <strong>bar</strong>ureguneko <strong>bar</strong>askariaz,<br />
aitzin-eguneko auhariaz, eta biharamuneko askariaz. O Pr 67. Nola gorputzeko <strong>bar</strong>askaria baino lehen eginen<br />
baituzu <strong>bar</strong>askari espirituala. SP Phil 119. Badakizue, koskarabillo batek askotan esan duela, Gipuztar guziak<br />
<strong>bar</strong>azkari batekin engañatzen zituela. Lar Cor 184. Ene bazkaria preparatua dut. He Mt 22, 4 (Lç, Dv<br />
<strong>bar</strong>azkari, TB, Ur (V y G), Echn, Hual, Samper, SalabBN, Leon, Arriand, IBe bazkari; Ip apairü, Ol, Or<br />
oturuntza, IBk jai-otordu). Hala nula praube bat khümitatia baliz, aberats baten <strong>bar</strong>azkariala. Mst IV 12, 2 (Ip<br />
mahainiala, Leon aphairurat). Gelditu ziran <strong>bar</strong>azkari onak dakarren pozarekin. Mb IArg I 273. Eguraldiak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
320
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
baño agitz geiago berotu zituen ibilzak, jostaketak eta <strong>bar</strong>azkariko jate ta edate galantak. Ib. 375. Kofradiako<br />
<strong>bar</strong>azkarira berandu joan, ta bere janaria gorde zioten. Cb Eg III 338. Handik laster Samsonek egin zuen<br />
bazkari bat bere ezteietan zituen gizon gazte lagunekin. Lg I 225. Alá zúte murmurátzen, / zergátik bekataríak /<br />
baitítu bereganátzen, / ebéki ines bazkaríak. LE Kop 144. Ta egunean otordu edo bazkari bakar bat ez egitean,<br />
ta ori ere eguerdi ondoan. Ub 187. Ziauri bertan etxerat / <strong>bar</strong>azkaria prestik düzü, / mitila ere ingoiti, /<br />
gosatürik dizügü. AstLas 21.<br />
(s. XIX) Dabidek legez negarrakaz arimako bazkari ta afarija billatutia. Mg CO 100. Egija da, nun nai<br />
topetan dabela bazkari ta aparija. Mg PAb 45. Etzun naz oera sabela bazkari ederragaz ondo iminita. Ib. 137.<br />
Ta igaro zituen egun asko bazkari ta apari ederrak egiten. VMg 52s. Etxekoak bear dituen gosari, bazkari eta<br />
aparia alik ongiena maneatzea. AA I 578. Mintzo zaiku seinduen zorion hartaz, bazkari batez bezala, zeinetarat<br />
gonbidatuak direnek hartan kausitzen baitituzte bere nahikara guziak. Dh 178. Har bere onthuruntzak oren<br />
erregelatuetan; bazkaria eguerdi inguruan, afaria zazpietarik zortzietarat dohala. Ib. 54. Asti gitxi ugazabak<br />
emoten deutseelako, oñez dabiltzela jaten dabe bazkaria. Añ LoraS 100. Jatorduba egin biar da bazkarija egin<br />
oi dan orduban. Astar II 238. Guztiyak lagun onak / anaitasunian, / bazkariya sartzeko / tripa zimurrian. Echag<br />
269. Bazkari' ürhentzian bi paper nik hartü, / Bazkaria beitzeitaden hitzeman phakü. Etch 322 (cf.<br />
bazkalurrenzte). Eman zioen bazkari handi bat, zeintarat gonbidatu baitzituen bere eginbidetako lagun eta<br />
adixkide kontsideratuenak. Jaur 409. Gauza oien ondoren / ifiñirik maia, / guztiak egin zuten / beren bazkaria. It<br />
Fab 238. <strong>Bar</strong>azkariaren erdian / Amurratiak izan zian. Arch Fab 87. Bide hortaz egun hartan, bai zukeien<br />
ederki, / Bazkari on egiteko arraiñ eta haragi. Gy 66. Baxera hainitz gabe egiten bazkari. Hb Esk 186. Bere<br />
poza adierazteko, bazkari andi bat eman zuen. Lard 23. Eman zioten beraz <strong>bar</strong>azkari bat. Dv Gen 26, 30 (Ur<br />
bazkari; Urt banket). Pasta hau egin diteke memento bat bazkariaren aintzinian. ECocin 46. Egun gero,<br />
eskolierer behar diozute bazkari on bat eman. Laph 243. Goizetik <strong>bar</strong>u, bazkari txarra, / afari ona berandu. Xe<br />
234. Gaur gure sabelak ain gaizki ezpadira ere, zeren nagusiak bazkari ona eman digun. Zab Gabon 28.<br />
Etxekoai emonik bazkari ederra, / Alan bere grazian, illgo al zan bera! AB AmaE 272. Eta gero, baikinuen,<br />
Yainkoari esker, denbora franko iragaiteko bazkarira heldu baino lehen. Elzb PAd 69s. Buruko miñ batek, oi<br />
gogor batek, bazkari urri eta txar batek, nekezko egoera batek goibeltzen eta illuntzen zaitu. Arr May 29. Nondik<br />
non egiten duten, tokirik hoberenean, bazkari, afari edo krakada. HU Zez 118. Neskameari ez diyot esan bazkari<br />
aundiya jartzeko. Moc Damu 5.<br />
(s. XX) Eguerdiko bazkaria egin digu xunto. Mdg 156. Ori izaten da, geienetan, erriko Donearen eguneko<br />
baserri-bazkari luzea. Ag Kr 45. Eta leku askotan, oi den bezela, bazkari ederrak jartzen ari baziran ere, bazen<br />
Lurdesko kalean famili bat oraindik janaria maniatzeko egurrik ere etzuena. Goñi 22s. Ito zirean Orentzi,<br />
Todora, ta bazkaria eroan eban neskamea. Echta Jos 253. Nik zer bazkari nai du ematia, neroni ere gosiak<br />
amorratzen banago? Iraola 14. Bazkari handi batean nintzan, dituela bortzpasei hilabethe. JE Bur 152. Bazkari<br />
artan Adrianek eralki zuen diruen diruaz <strong>bar</strong>atze zabal, lur mizkeduna, arresi ta guztikoa, erosi liteke. A Ardi<br />
46. Kartujako lekaideak urtean 8 illabete <strong>bar</strong>au egiten dute, egunean bazkai bat bakarrik egiten dutela. EgutTol<br />
22-3-1918 (ap. DRA). Ta urdalla ondo bete ebanian esan eutson bere buru<strong>bar</strong>i, bazkari bat arrapau ebala<br />
gogoraturik. Kk Ab I 25. Beraiekin egin du bazkaria, bazkal artean, len esan dizkien gauzak gogora eraziz. Inza<br />
Azalp 77. Herriko kontseilua bildu behar zen lehen aldikotz, jaun alkateri bazkari eder baten emaiteko. <strong>Bar</strong>b Sup<br />
39. Moldez behar zuela bazkari bat egin. Ox 129. Bein, etxeratu zanean, ez zegon ez surik eta ez bazkaririk. Muj<br />
PAm 48. Haritxabaletek pakatü zian bazkaria. Const 27. Ei<strong>bar</strong>ko beltzak Elosura ta inguruetara atera ziran,<br />
beren mendi-bazkari aietako bat egitera. Or SCruz 94. Zer bazkari goxoa ire pagodi itzalean gerizaturik iturriño<br />
hotz aren saetsian, xahakoa urean sarturik...! Zub 102. Bazkari hitsa egin diat egun, puttil!... Ah! etzuian, ez,<br />
eskualdun bazkaria. JE Ber 34. Beingoan aitortu bear zenuan ez dagola ezer bazkari onik gabe. Lab EEguna 64.<br />
Biltzarrakoen bazkaria Trinquetako yatetxean dala, ta bagoaz ara. Ldi IL 45. Gose orrentzat bazkari / bildots<br />
zurijak yagozak / bedar ezian dantzari. Laux AB 57. Erruskide, Urriskide, / balinba, lên Orriskide, / Orrits,<br />
otordu ona genuen. / Itxuraz ortik datorke, / gaur egunean galduxea dan / maite-bazkari, agape. Or Eus 184. Zer<br />
bazkari jarri nezakizue orain, ezpaitaukat urdazpikoa ta arrautzak besterik...? TAg Uzt 155. Ixaakek, bazkari<br />
eder bat eskeñi zien. Ol Gen 26, 30. Bathaiotik lekora, bazkari ederra egin zuten. Lf Murtuts 54. Askotan joaten<br />
omen ziran bazkari aundiak egiñaz, bere azpian egotera. Munita 51. Buru-belarri saiatzen zen bazkaririk onena<br />
antolatzen arrotzaren omenez eta bere antzearen goraipamenez. Etxde JJ 52s. Bazkariek gazteak hazten,<br />
zaharrak hiltzen, goseak denak garbitzen. Herr 28-5-1955 (ap. DRA). Bazkaria zerbitzatzera neskamea etorri<br />
zenean. Mde HaurB 52. Bazkaritzat iru-lau sardiña-zar iruntzi. Bilbao IpuiB 110. Artzai baiñanez agertuko<br />
iautsek burua ardieri, ta armusu ta bazkari galantak izango dozak, bai, arraio orrek! Ib. 52. Datorren astian ba<br />
al ator zapatarion bazkarira? SM Zirik 52. Bazkaria antolatzen? Txill Let 65. Eta edaten zuela bazkarian<br />
kurkubita bat ardo. And AUzta 39. Hotelean bazkaria nerekin eramango al nuan eta ezetz, jateko garaiz elduko<br />
giñala. Anab Aprika 95. Ostatu batera bazoaz, eta an bazkari zatarra ematen badizute, zer esaten duzu? Vill<br />
Jaink 48. Bazkaria amaitu dau Nikanor-ek, zelan edo alan. Erkiag BatB 178. Bazkaria ere, etxean egin zezakean<br />
orain. NEtx LBB 70. Dirua igorri zion gure jaun ertor zenari, bazkari bat egin ginezan. Xa Odol 137. Bazkari<br />
bat hunik diagü / egün ostatian eginik. Casve SGrazi 92.<br />
v. tbn. CatLlo 50. AstLas 55. Izt C 136. Bil 127. ChantP 236. JanEd I 63. Bv AsL 136. Elsb Fram 92. Itz Azald<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
321
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
119. Urruz Zer 26. StPierre 28. Altuna 74. Enb 199. Etcham 154. Ir YKBiz 301. Anab Poli 89. BEnb NereA 202.<br />
Basarri 27. Arti Ipuin 69. Izeta DirG 69. Osk Kurl 68. Berron Kijote 213.<br />
2. Comida, alimento. v. bazka. Jauna da ttipitzen, Jainkoa egiten / Gizonaren bazkaria. Gç 124. Gure<br />
animen bazkari ta sustentu izateko. Ub 202. --Zein da bigarren on, mesede, edo frutu egiten duena? --Da izatea<br />
animako bazkari, edo janari gozoagorik ez dana. Mg CC 217. Ardiak aisa zebiltzan maldarik-malda. Mendiko<br />
belar zapaldugabea bazkari zutela, aiek larre-aldiak! Etxde JJ 93.<br />
- BAXKARI. (Forma con palatalización expresiva). Isabel goiz-baxkari bat eginta, zeinuketa entzun zuenean,<br />
Gazteluko apaizaren etxera joan omen zan. A Ardi 72.<br />
- BAZKARI-AFARI. (Pl.). a) Comidas y cenas. Bost txuriren okelea eban eguneroko bazkari-aparietako. Or<br />
Tormes 39. Lagunarteko bazkari-apariak eratu oi zituztenean. Etxde JJ 270. Ikaslerik kutunenak egunero oi<br />
zituen mai-lagun bazkari-afarietan, nonbait. Zait Plat 23.<br />
b) Comida y cena. Mañaña, gaurko bazkari-aparitan jaun au maikide izanen dugu. Etxde JJ 52. Egun artako<br />
bazkari-apariak zorro batean sartu zizkion. Ib. 225. Lukas adixkidearen ohoretan egin bazkari afariak. Larre in<br />
Xa Odol 19.<br />
- BAZKARI-DENBORA. v. bazkaldenbora.<br />
- BAZKARI-EMAILE. Que ofrece una comida. Handiak ez dire ez bazkari emaile, / Zintzurrari dutenak<br />
bilhatzen ogale. Hb Esk 113.<br />
- BAZKARI-EMATE. Ofrecimiento de una comida. Ipui onek dio Gizon andi ta aberats batzuen bazkari<br />
emate ta beste palagagarriak dakartela gezur ta asmo gaiztoa nekazarien kaltean. VMg 76.<br />
- BAZKARI-ESKAINTZE. Invitación a comer. Au da arranoaren bazkari eskeñtzea. VMg 76.<br />
- BAZKARI-LEGE. "Bazkari-legia eiñ, loc. vbal. que viene a decir: cumplir con la hora de comer (a mediodía).<br />
Naiz gauza gitxikin, bazkari-legia eiñ dogu beintzat" Etxba Eib. "Bazkai legia eiñ, comer ligeramente" Elexp<br />
Berg. Geen bazkari-legia egin genuen. Sor <strong>Bar</strong> 90. Beren bazkari-legea artzeko / eseri dira lurrean. Or Eus<br />
311. Aialdeko ta lagun, urbillen aideak, / egin ttute gosari-bazkari-legeak. Ib. 365. Itsasotarrek, lurrera bage, /<br />
dute bazkari-legea. Ib. 399. Eguerdiko bazkari legea erriko jatetxeren batean egin bage. Erkiag BatB 57.<br />
- BAZKARI-PASADA. "Bazkai pasaria eiñ, cumplir con el trámite de la comida, o comer ligeramente.<br />
Itxoidazu puxkat. Bazkai pasaria eiñ da belaxe nator" Elexp Berg. "Bazkai pasaria ez da nahi eta nahi ez bazkari<br />
arina, eta bazkai legia, berriz, bai" Ib.<br />
- BAZKARITAKO. a) De comer, de la comida. "Bazkaitako tenorea da (B), es hora de comer" A s.v. tenore.<br />
"Bazkaritako denboran (S)" Gte Erd 141.<br />
b) v. BAZKARITARAKO.<br />
- BAZKARITAKOAN. A la hora de comer. Meza entzun eta a<strong>bar</strong>, bazkaritakoan biraoka ari zitxinan, itzaldi<br />
oro biraoa baitute. Or QA 87.<br />
- BAZKARITAN (S; <strong>bar</strong>azkaritan SP; bazkaitan V-gip, S; <strong>bar</strong>azkaitan S). Ref.: A (<strong>bar</strong>azkaitan); Lh<br />
(bazkaitan); Elexp Berg (bazkaittan); Gte Erd 141. Comiendo, en la comida. "<strong>Bar</strong>azkaritan dago, il est à dîner, il<br />
dîne. <strong>Bar</strong>azkaritan eniro ian, je ne mangerais point au dîné" SP. "Bazkaittan gendela sartu zien lapurrak" Elexp<br />
Berg. v. BAZKARITEN (s.v. bazkarite). Maitea maitearekin solhasetan, eta adiskidea adiskidearekin<br />
<strong>bar</strong>askaritan hari diren bezala. SP Imit IV 13, 1 (Ch mahaiñean, Mst apairian). Iminiko dogu, gura badau,<br />
geugaz bazkaitan, ta ez arren ikararik erakutsi, ta jan egizu ardura baga. Mg PAb 190s. Egun batez bestakari<br />
bazkaitan hari zela. Gy 71. Egun artan bazkaitan / ez da izango falta / eltzian odolki galanta. Bil 127. Amaika<br />
apostoluak bazkaritan zeuden. Arr Bearg 236 (ap. DRA). Zazpi bizkaitarrakin / kuadrilla batian / bazkaitan ari<br />
giñan / aiek etortzian. Ud 18. Bazkaritan da bazkal-ostean, gogotsu iñardu eben berbetan ezkontza ipuiñak<br />
esaten. Echta Jos 316. Elizan nortzuk bituko gera? Zenbateraño bazkaritan? Zeintzuri esango diegu? Ag G 315.<br />
Larogei baño geiago omen dira bazkaitan. Ib. 44. Bazkaritan Adrianek salda-pitin bat besterik etzuen<br />
urdaileratu. A Ardi 96. Ta esan eta egin, ekarri ta berekin bazkaritan jarri zuen. Muj PAm 50. Bazkaitan<br />
astekoan Pernando bestien gain ojuka asi zan. Ib. 50. Beste erdia ezar-an saltsan, ederki jan dezagün bazkaitan.<br />
Const 25. Etxegoihen juaiten zelarik Haritxabaleten ikustera, Elge<strong>bar</strong>ne bazkaitan zen haiekin. Ib. 38. Lenengo<br />
makilladea ixan dedilla bakaldunari bazkarittan edena ezarri gura ixan dautsonak emona. Otx 34. An egin<br />
zizkoen eskariai makurtuz, bertan gelditu zan Agerre bazkaritan. TAg Uzt 198. Eta aiekin beartzen zanean,<br />
bazkaritan, lanean eta solasean, bere begiak etzekiten nun koka. Etxde JJ 183. Bazkaritan ez degu / ezer asko<br />
jango, / Edarian indarra / gero ta gorago. Basarri 149. Gertu zegoen eztai bazkaritan mokau goxoak jatera.<br />
NEtx LBB 135.<br />
- BAZKARITARA (<strong>bar</strong>azkaritara SP; bazkaitara V-gip; Urt I 145; baskaittaa V-gip), BAZKARITARAT. Ref.:<br />
Iz ArOñ (baskaittaa); Elexp Berg (bazkaittara). A comer. "<strong>Bar</strong>azkaritara goaz, nous allons dîner" SP.<br />
"Adducere aliquem ad prandium, norbait ekhartzea bazkaitara" Urt I 145. "Báskaittaa, a comer" Iz ArOñ. "Biar<br />
tianera noia bazkaittara" Elexp Berg. v. BAZKARITERA (s.v. bazkarite). Txapoeokin <strong>bar</strong>azkaritara<br />
(Tolosa, 1619). TAV 3.1.25. Othoiztu zuen zihoala bazkaitarat harekien. He Lc 11, 37 (Lç <strong>bar</strong>azkal ledin, Dv<br />
<strong>bar</strong>azkaltzera). Alkarren leijan esesten ta ekiten deustee bazkaritara eruateko. Mg PAb 105. Pierris, behar<br />
dizügü / besta bat plantatü, / Andres eta Madalen / bazkaitara kümitatü. AstLas 54. Falsukeria hortzaz<br />
mendekatzeko / Zikoinak <strong>bar</strong>azkaita du kumitatzen. Arch Fab 147. Alako erreguak egin eutsazan juateko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
322
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bazkaritara bere etxera eze, azkenik juan zan. Ur MarIl 13. Sukaldeko maitxoaren ondoan bazkaitara jarri<br />
zanean. Ag Kr 155. Berialaxe bazkaitara guaz. Alz Bern 72. Erri ontan bazkaitara norbait eraman nai danean,<br />
nola esaten zaio? Muj PAm 41. Haigü bazkaitara, hire haidürü gütük. Const 39. Erranez arragret ziala bena<br />
lagünek bazkaitara deitzen ziela. Ib. 39. Bazkaritara etorrita kutxa idigi ebanean. Or Tormes 47s. Bazkaritara<br />
otsegin dio / lên bai lên jetsi daitean. Or Eus 83. Amabietan bazkaritara; / jan eta laister eultzira. Ib. 341.<br />
Ibilbidea okertuta, sagardotegira joan naiz bazkaritara. TAg Uzt 207. Ene nahia litake, lehenik, bazkaritarat<br />
ethor zaizkidan Amanekin. Zerb IxtS 73. Ea berarekin bazkaritara joaten utziko al zion, galdetu zion nagusiari.<br />
Anab Poli 88. Bazkaitara ez-pada be, gutxienez afaitara konbidauko gaituk baintzat. SM Zirik 51. Joan giñan<br />
bazkaritara aldameneko jatetxe batera. Anab Aprika 102. Egün juanen gira ttanttaren etxerat bazkaita.<br />
Egunaria 7-4-1961 (ap. DRA). Zikiro gizendu bat ekarri zuten etxera, ta senide ta ezagun, bazkaritara deituak<br />
ziran. NEtx LBB 179.<br />
- BAZKARITARAKO, BAZKARITAKO. a) Para comer, para la comida. "Zer daukazu ba bazkaittarako?"<br />
Elexp Berg. Ipiñi daigula zerbait bazkaitako. Mg PAb 53. Janari onak eta edari obeak egozan bazkaritako.<br />
Echta Jos 317. Urdaia! esan zuen Medelek. Neronek gertatuko dizutet, biar bazkaritako, Californiarren eraz. A<br />
Ardi 115. Ire begira egon nok bazkaritarako, ta ez atorrala ta, bazkaldu egin yoat. Or Tormes 77. Etorri ziran<br />
gurdiaren ondora bazkaritarako. Anab Poli 93. Uste al dezu garaiz iritxiko gerala bazkaritarako? Anab Aprika<br />
96.<br />
- BAZKARITATIK. De comer, de almorzar. "Bazkaittatik zetozela arbolia jo eben" Elexp Berg.<br />
- BAZKARI-USI (V-gip ap. A), BAZKALUXU (G-to ap. A). "Comida ligera" A. "Usi (V-gip, F. Seg), indicio,<br />
muestra. Bazkari-usi bat egin dogu, asko jan ezpadogu bere, hemos hecho una comida ligera (indicio de<br />
comida?), aunque no hayamos comido mucho" Ib.<br />
- EGIN BAZKARI. Ten (tened, etc.) buen almuerzo (fórmula de cortesía). "Buen provecho, Laburdi aldean egin<br />
bazkari esan oi dute" NEtx Nola 50. Agur yaunak. Egin bazkari! Izeta DirG 96.<br />
Etim. No tiene fundamento la opinión de Schuchardt que ve en <strong>bar</strong>azkari un préstamo de *pascuarium.<br />
Resulta igualmente poco convincente su posible relación con <strong>bar</strong>atza/-tze 'huerto'. Vendría mejor acaso verlo<br />
como un derivado -con el suf. -(k)ari, como afari, askari, gosari...- de <strong>bar</strong>atze, sust. verbal de <strong>bar</strong>atu. Para esta<br />
posible relación, cf. acaso lat. apparare, parare.<br />
bazkariketari, bazkaiketari (AN-gip). "Encargada de llevar la comida a los obreros a sus ocupaciones" Garbiz<br />
Lezo 14.<br />
bazkarin. "Pequeña refacción" Bera.<br />
bazkariño. Dim. de bazkari. Bazkariñoa an egin ginun, / ez, alegia, musutruk. Or Eus 234.<br />
bazkarite (BN-arb), <strong>bar</strong>azkarite, bazkaite, baskaite (V-gip), <strong>bar</strong>azkaite (Arch VocGr). Ref.: Iz ArOñ<br />
(báskaittia); Gte ERd 141. (Sust. vbal.). Acto de comer. "<strong>Bar</strong>azkaitea, dîner" Arch VocGr. "Báskaittia" Iz<br />
ArOñ (s.v. bazkaldu, sin trad.). "Bazkaritean (BN-arb)" Gte Erd 141. Egun heiekin bazkaritea ez dutela gaizki<br />
hartuko. Laph 53. Hain irabazi nahia zuen iduri, non ahantzi baiginituen oro, bazkaritean ikusi eta adituak,<br />
amaren bihotz erdiratzea, aitaren marrumak. JE Bur 137s. Eta gero, bazkaitean, bertze aldietan baino biziki<br />
xuhurkiago erran zuela bere bethiko Amen pullita. <strong>Bar</strong>b Sup 3. Ala bazkaritean ala bazkal ondoan, zerbait<br />
zerbait atherarik bazuten batzuek eta bertzek. Ox 204.<br />
- BAZKARITEKO, BAZKAITEKO. a) Para comer. Othoiztu zuen bere etxean bazkariteko. TB Lc 11, 37 (Lç<br />
<strong>bar</strong>azkal ledin). Bazkariteko, bere aldean ezartzen du. Laph 220. Mahainean jarri, bazkaiteko. HU Aurp 215.<br />
Zelütik egotxirik aphez bat izantzen, / Goizian phartitürik bazkaiteko jintzen. Xikito 6. Ondoko astean<br />
bazkariteko hitzhartuak izan ginen haren ahaide, adixkide, ezagun eta atze zenbeit. JE Bur 127. Zer toki ona,<br />
elgarrekin goxoki bazkariteko! JE Ber 24. Ez dugu bizkitartean errexki aurkitzen toki xahu bat nun bazkariteko<br />
jar. Ib. 26.<br />
b) De comer. "Bazkaiteko denboran berba eingo dogu (V-gip, G-goi)" Gte Erd 141. "Bazkariteko denboran<br />
(BN-arb)" Ib. 141. Bazkariteko denboran beraz, jan zuenean ogi pixka bat, hartu zuen eskuetarat gathilua,<br />
behar zuela edan bere ura. Jnn SBi 55. Egia da bazkaiteko tenoria zela ere. Const 32.<br />
- BAZKARITEN (bazkaiten V-gip; baskaiten V-gip). Comiendo; a comer. "Bázkaitten, báskaitten" Iz ArOñ (s.v.<br />
bazkaldu, sin trad.). v. BAZKARITAN (s.v. bazkari). Nun guziak alkarrekin bazkaiten zeuden. Gco I 453.<br />
Enpeñatu ziran geldiaratzotzeko ni bazkaiten. CartAnd 395. Bazkaiten hasi eta laster, hiruetarik batto badoa<br />
nausiaren ganat. <strong>Bar</strong>b Leg 142. Handik zonbait urtheren buruan bazkariten gertatu bainintzan harekin<br />
Lekorneko dakizun etxe batean. JE Ber 35. Nire kontura nai dau / juan bazkariten. BEnb NereA 202. Ilobak<br />
pentsatu zuen etxola zonbaitetan sartua zela eta bazkaiten atxikarazia zutela. JEtchep 56.<br />
- BAZKARITERA, BAZKARITERAT. A comer, a almorzar. v. BAZKARITARA (s.v. bazkari). Ützirik ele<br />
horik oro / hots <strong>bar</strong>azkaitera. AstLas 16. Muthil bat igorriko diot ethor dadin gurekin bazkariterat. Laph 52.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
323
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Bazkaritera eroan nendun. A BGuzur 126. Biharamunagoan bazkariterat jitea baietz eta baietz hitz-emanik. JE<br />
Bur 129. Jaun erretorarekin eta haren bi misionestekin, goiz guzia elizan iraganik, goseak hamikatuak,<br />
bazkaiterat zoazila. <strong>Bar</strong>b Sup 6. Garden kapitaina, ardüra egiten zian bezala, juan zen Haritxabaletekin<br />
bazkaitera. Const 32. Denak badoatzi <strong>ostatu</strong>etarat goiz-askariaren hartzera, eta geroago bazkaitera. Zub 78.<br />
Berriz Luzaidera bazkaiterat. Ib. 116. Berotuxeak ere zirelakotz, kolpe bana edan zuten xahatotik, eta bazkaitera<br />
joan. <strong>Bar</strong>b Leg 144. Bazkariterat joanak ditugu gure otoen zaintzale maitagarriñoak. JE Ber 24.<br />
bazkaritordu, bazkaitordu (V-arr). Hora de almorzar. "Bazkaitorduen ingu berba (V-arr)" Gte Erd 141. v.<br />
bazkalordu.<br />
bazkaritxo, bazkaritxu. Dim. de bazkari. v. bazkariño, bazkarizka, bazkarizki, bazkarizko. <br />
Bazkaritxoa amaitu da. Ag G 190. Neure maitiak orduko / Bazkaritxua polito / Gert eukiten yok, zindo, zoli ta /<br />
Garbiya dalako. Enb 151. Ez ete geunkan gero ondo mereziduta alako bazkaritxua? Bilbao IpuiB 108.<br />
bazkarixkot (S ap. Lh). "Diner léger" Lh.<br />
bazkarizka. "(L-ain), comida ligera" A. v. bazkaritxo.<br />
bazkarizki. "(Vc), comida ligera" A. v. bazkaritxo.<br />
bazkarizko (S, R), bazkarixko (BN). Ref.: A; Lh. "(S, R), comida ligera" A. v. bazkaritxo.<br />
bazkarraldo. Convidado a comer. v. bazkaldar. Meza nagusia entzun da laster, inguruetako aide,<br />
adiskide ta bazkarraldoakaz maian jarten diranean. Ag Kr 44s (ib. nota: "Bazkarraldoa, erderaz 'el convidado a<br />
comer'). Bazkarraldoak zituen etxean, da areiri begira astiune azitxoa galdu eban. Ib. 50.<br />
bazkasari. v. BAZKA-SARI.<br />
bazkasotari. "Bodegonero" Lar. En Hb (ap. Lh) aparece bazkarisotari.<br />
bazkasoto. "Bodegón" Lar. En Hb (ap. Lh) aparece bazkarisoto.<br />
bazkategi (Lar, Hb ap. Lh). 1. "Cebadero, lugar en que se da de comer al ganado" Lar.<br />
"Lugar de pasto" A. v. bazkagia, bazkaleku. Zeruko bazkategi onak utzi ta sartu giñan --dio-- bekatu<br />
gaistoen lar-arte ta sasi galgarrian. Mb IArg I 151. Zoruntasun-belardi, / bazkategi gizen, / betiko poz-iturburu<br />
garden. Gazt MusIx 89.<br />
2. "Grenier à fourrage" Dv.<br />
3. bazkatei (B). "Agujero por donde se arroja el heno desde el desván a la cuadra. Bazkateie in berrie dugu"<br />
Izeta BHizt2. v. bazkazulo.<br />
bazkatoki (BN-ciz ap. Gte Erd 10; Urt, Hb ap. Lh). Pastizal, prado. "Bucetum, arthalde bazkatókia,<br />
bazkatókia" Urt III 419. "Artzainak bazkatokiz aldatu ziren (BN-ciz)" Gte Erd 10. Hamar idi gizendu, eta<br />
bertze hogoi idi bazka-tokitakoak. Lg I 328. Laztura batek hartu zituen, eta jadanik aiphu zuten bazka-tokiz<br />
behar zirela aldaratu. <strong>Bar</strong>b Leg 124.<br />
bazkatsu (G ap. A; Dv). "Riche en pâturage, en parlant d'un pays; herbeux" Dv. "Lugar de mucho pasto" A.<br />
1 bazkatu (G, L, AN, B, S; SP, Urt I 483, Ht VocGr 395, 398, Lar, VocS, Añ, Lecl, VocBN, VocCB, Dv, H, A<br />
DBols), baskatu, pazkatu, mazkatu. Ref.: A; Lrq /baska/; Gte Erd 46.<br />
Tr. Pouvreau y Xarlem usan baskatu, TB pazkatu (alternando con bazk-) y Ducq phazkatu; hallamos además<br />
un ej. de mazkatu, de un bersolari de Oiartzun.<br />
1. (Aux. trans.). Alimentar; apacentar. "Paître" SP, Ht VocGr 395, VocS. "Alere, bazkatu, [...] bazka eman" Urt<br />
I 483. "Pâturer" Ht VocGr 398. "Alimentar", "apacentar", "ce<strong>bar</strong>", "criar, nutrir" Lar. "(Dar de) comer, (c.)<br />
janaritu, jaten emon; al ganado (G, AN) bazkatu" Añ. "Paître, repaître" Lecl. "Paître, faire manger, donner à<br />
manger, avoir fait manger" VocBN. "Donner la pâture, et par extension nourrir" Dv. "Nourrir, donner de la<br />
pâture" H. "Pastar, hacer alimentar" A. "Pacer" A DBols. "Bazka [...] 2.º faire paître; [...] 4.º donner la pâture"<br />
Lrq. "Zakurrak ezurrekin bazkatzen ditugu (AN-gip-5vill) [...] egunero bazkatzen dugu zakurra (B)" Gte Erd 46.<br />
v. 1 alatu (2), bazka izan. Tr. En la tradición septentrional es usual desde Leiçarraga; al Sur, en el s. XVIII<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
324
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
sólo se encuentran ejs. de Mendiburu y Lizarraga de Elcano, pero desde principios del s. XIX es corrientemente<br />
empleado por los autores guipuzcoanos. En el s. XX su uso aumenta entre los meridionales, e incluso se<br />
encuentra algún ej. vizcaíno. En DFrec hay 3 ejs.<br />
Iauna, noiz ikhusi augu goserik, eta bazkatu augu: edo egarririk eta edatera eman drauagu? Lç Mt 25, 37<br />
(Dv eman izan darotzugu jatera). Ezen hura dela ogi zelestiala bizitze eternalekotzát, gure arimén hatzeko eta<br />
bazkatzeko. Lç Ins B 4v. Eta urdeak bazkatzen zituztenék ihes egin zezaten. Lç Mc 5, 14 (TB pazkatzen).<br />
Bazkatuko nauzula zeure Sagaramendu saindu hunetzaz. Mat 257. Hartzaz gaituzu, Iaun ona, / kreaturak<br />
bazkatzen, / zeure odol sakratuaz / halaber edaraten. EZ Noel 123. Zeure doktriñaz zinduen / bazkatzen<br />
arthaldea. Ib. 150. Bazka nazazu bada bianda saindu hunez. Harb 280. Ardi artaldeak bezala tropelaka, eta<br />
parzelaka ifernuan egonen dira, herioak bazkatukoitu, herioa izanen da heken bazka, eta bai hek ere herioaren.<br />
Ax 592 (V 381). O andre loriakoa, / Zeruez goragokoa: / Nork baitzaitu kreatu / Ugatzaz duzu bazkatu. Hm 103.<br />
Baska nazazu, Iauna, nigarrezko ogiz, eta neurriz indazu nigar edatera. SP Imit I 21, 6. Hobekiago Zeruak /<br />
Bazkatuko duela. Arg DevB 132. Graziazko Ianhariaz / Zeren nauzun bazkatu. Ib. 203. Gose direnen bazkatzia.<br />
Tt Ar 91. Haren artha dibinoa / Zure arthak du pagatu, / Zure ezne sakratuaz / Jesus baituzu bazkatu. Gç 146.<br />
Denbora hartan, bazkatuko duzue idia belhar freskoz. Mong 589. Bazkatü ezpadük, hil. "Si non pavisti,<br />
occidiste". Bp I 18.<br />
(s. XVIII) Zori-gaitz bere buruen lausengatzen, eta bazkatzen dabiltzan Israelgo artzainentzat. "Vae<br />
pastoribus Israel, qui pascebant semetipsos" (Ez 34, 2). ES 149s (Dv alhatzen). Goizean bazkaldu baiño lehen,<br />
zure arima bazkatu izan duzun bezala, Meditazionearen medioz, hala afaldu baiño lehenago hartu behar duzu<br />
neurrimendu ispiritual guti bat. He Phil 122. Eta eman digu neguan, udan ta noiznai ongi bazka gaitzaken<br />
otoitz-bidea ere. Mb IArg I 310. Aberatsaren gorphutz guriki haziak harrak bazkatzen zituen denbora berean.<br />
Lg II 189. Orduan ere Jesusek erran zion: bazka zatzu ene bildotsak. Ib. 294. Berás bere amarén / hume<br />
amatúak, / bere debozióko / esnes bazkatúak. LE Kop 61. Bazka-zkizu ene axúriak. LE Io 21, 15 (Lç, He, TB,<br />
EvS bazkatu; Dv, Leon alhatu, Ol, Or, IBe larratu). Nahi nau bazkatu, eta gizendu bere gorphutz sakratuaz.<br />
Brtc 229. Instant guziez kontserbatzen du, hazten eta bazkatzen du. Ib. 92.<br />
(s. XIX) Bestela igorten ait / xixarien baskatzera. Xarlem 295. Zain gaitzazu eta bazka / Zure ontasunez goza<br />
/ Gaitezken arteraino. Monho 138. Alaere berrogei urtez bazkatu zituan Jaunak, Zerutik bidaltzen ziela janari<br />
gozo bat, mana zeritzana. AA I 428. Ez det deretxarik galdu [griña makur] oek gura duena egiteko, oek<br />
bazkatzeko, ta nere Anima, ta beste askorenak galtzeko. AA III 276. Irakurtzak sor-arazten dituen sentimendu<br />
onez bihotza bazkatuz. Dh 55. Jainkoak bazkatzen ditu, hura ezagutzen eztuten sinhets-gabeak. Ib. 236. Non-nai<br />
beti, mendean / bizi dan jendeak, / bazkatutzen oi ditu / bere erregeak. It Fab 51. Belar omanea eta samurra eta<br />
irusta txuria edo gorria agitz dira onak bazkatzeko. "Para alimentar el ganado". It Dial 82 (Ur ganaduben<br />
jatekotzat, Dv azienda bazketako, Ip bazkatako). Gazurarekin bazkatuko ditu guriro bost edo sei zerrikume<br />
beren amarekin. Izt C 170. Nolako larre gozo indartsuak ematen ez dituzte abere samalda andiak bazkatzeko?<br />
Ib. 38. Bazuela ahuntz bat, Yupiter haurrean / Bere errape urusaz bazkatu zuena. Gy 185. Karitatezko legea /<br />
Ezta alferrak bazkatzea. Ib. 4. Baña gure aita Moisesek ere berrogei urtean seieunda geiago milla lagun<br />
eremuan manarekin bazkatu zituen. Lard 401. Eta zuk, zure mahainera hartu, eta aingeruen ogiaz nauzu<br />
bazkatzen. Dv LEd 245. Belhar usaindu edo erdi ustelak, hobeak dira ongarrirako ezenetz azienda bazkatzeko.<br />
Dv Lab 119. Haren erakuspenek urruntzen dituzte gaizkiak, sorrarazten urrikiak, bazkatzen karitatezko suak. Hb<br />
Egia 103s. Bazka zitzu zere antxumeak artzañen etxolen ondoan. Echn Cant 1, 7. Nun etzuan kornadu edo pelat<br />
bat jantzitzeko jaiotzera zijoakion zortzigarren semea, ez ta ere beste zazpirak eta emaztea bazkatzeko. Zab<br />
Gabon 78. Bazka zatzu ene bildotsak. Lap 363 (V 166). [Ardi] guzien phazkatzeaz eta gidatzeaz kargatua da<br />
Jondoni Petri. Ducq 84. Eta Jinkoaren dohainez zerbützatzen haren loriatako, eta ez gure ürgülliaren<br />
bazkatzeko. Ip Hil 116. Han hatzemaiten dute jaun erretoraren sehia, etxe aitzinean, oiloen bazkatzen ari. HU<br />
Zez 130.<br />
(s. XX) Kabalak, oiloetarik haste, noiz behar diren bazkatu eta nola. JE Bur 70. [Ardi] berririkan azi ez ta /<br />
lengo zarrak iltzen, / aurten bapo ari naiz / putriak mazkatzen. Auspoa 119, 39. Ez ahantz hala hala aziendaño<br />
horien, ez eta ere oiloño horien bazkatzea. <strong>Bar</strong>b Sup 19. Betidanik izan dituzte eztabaiak bertze aldekoekin,<br />
Xubero eta Biarnesekin, azinden bazkatzeaz. Zub 53. Ta une aretan basuan zan, auntzak bazkatzeko juanda. Otx<br />
106. Bazka dezagun bein-betirako gogo euskeltzalea egiaren ogiz eta ardoz. Ldi IL 52. Sari orrek gertu aurrena,<br />
ta bazkatu gero egin bear duala iñoizko gure egunkaria. Ib. 105. Bazka itzazu nere axuriak. Ir YKBiz 538. Beiak<br />
bazkatzen, belar-gordetzen. Or Eus 237. Mandoak bazka, zorroak gertu, / axuri begira dago. Ib. 238. Soa<br />
bazkatzen eta asetzen zuen aita besoetakoak hainbat edertasunez. Mde HaurB 99. Begiak higuinez bazkatzen<br />
zituen andre gazteari begira bere larrugorrian. Ib. 37. Nork igarri dizaioke nere biotz usteldua bazkatzen duen<br />
belzkeriari? Txill Let 89. Haur batzuek maite zuten gatu horien bazkatzea. JEtchep 35. Eguzkia ieiki ala edota<br />
izarrek gaua dakartenean bazkatuko dituzu abere taldeak. Ibiñ Virgil 97. Enarak ez du bein egindako kabirik<br />
iñoiz aldatzen: / urtero beti kabi aretan umeak ditu bazkatzen. NEtx LBB 327. Denek dugu bakea gure<br />
mingainean, / nahiz herra bazkatu bihotzen <strong>bar</strong>nean. Xa Odol 250. Hamarretarik batto behar dut / otso zar hau<br />
bazkatzeko. Mattin in Xa EzinB 93. Guadiana biur-zalearen soro zabaletan beren aziendak bazkatu oi<br />
dituztenak. Berron Kijote 199. Bazka ditzagun begiak, ez liburuetan, inguruan dugun mundu urrikigabe honetan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
325
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
baizik. MIH 392.<br />
(Aux. intrans.). "Se nourrir, s'alimenter" H. "Pheskiza zoro batez bazkatzen nintzen, je me repaissais d'une<br />
folle espérance" Dv. "Pastar" A DBols. Baina batbedera tentatzen da bere guthizia propriaz tiratzen eta<br />
bazkatzen denean. Lç Iac 1, 14. Abiaduraz bolatzen gero [usoa] kanpoetara, / Libertaterekin nahi ianhariz<br />
bazkatzera. EZ Man I 129. Dabit bezala baskatzen da nigarrez gau eta egun. SP Phil 484. Zeren orduan milla<br />
zinetste falsoz baskatzen da. Ib. 232. Huntaz arimak bazkatzen / Dire bere gosean. Arg DevB 118. Edaran zatzue<br />
arthaldeak, eta goanaraz bazkatzera. Urt Gen 29, 7 (Dv alhatzera, Ur larrera). Zeren alferkeriak bere bazka<br />
gaztetasunean kausitzen baitu, han hazten, gurentzen eta bazkatzen da. ES 186. Nilo deritzan ango ibai batetik<br />
atera ziran guziak eta andik atera ta, asi ziran ur bazterreko belar ederrean ongi bazkatzen. Mb IArg I 392.<br />
Badakit herri huntako habitant batzuen azinda bazkatzen dela zuen mendietan (Itxassou, 1807). RIEV 1934, 694.<br />
Ministro zaharren doktrinaz / Ez baitziren hauk gustatzen, / Mentaberriren katiximaz / Dire gozoki bazkatzen.<br />
Monho 40. Han bazen azinda belz mulzo handi bat mendi gainean bazkatzen zirenak. TB Lc 8, 32 (He, Brunet<br />
bazkatzen; Oteiza larretzen, Dv, Leon alhan, Ol, Or larratzean). Hazinda belz mulzo handi bat pazkatzen hari<br />
zena. TB Mc 5, 11. Asto bat zebillen bein / bazkatzen larrean. It Fab 62. Lenago ikusiko / dirade oriñak /<br />
bazkatzen dabiltzala / airean ariñak. Ib. 182. Hoa! animale ladrea / Dakikela madarika! / Komunetik hadi<br />
bazka. Gy 186. Janari gozo onekin Israeltarrak, eremuan igarotako berrogei urteetan, bazkatzen ziran. Lard 75.<br />
Or non ditugun lurrak nekazaritzarako, ta zelaiak abereak bazkatu ditezen! Etxeg EE 1882c, 562. Bazan inguru<br />
artan zerri-saldo aundi bat, mendian bazkatzen. Ir YKBiz 190. Utzi ardiak joaten / Aloñan-gora Aloñan-bera /<br />
naitara bazka ditezen. SMitx Aranz 28. Oi bezela ardiak bazkatzera eraman zitun. Etxde JJ 249. Irakurri-ala<br />
zure euskal-zaletasuna bazka ta goza dedintzat. Gazt MusIx 8. Ene idiak lasa bazka ditezke nunnai. Ibiñ Virgil<br />
31. Hor bazkatu ziren 'Asociación Euskara' eta Revista Euskara zirelakoak. MEIG VI 77.<br />
2. (Lar, A, BeraLzM). "Regir, gobernatu, erondu, erondetu, bazkatu, agindu" Lar. "Gobernar" A, que cita a<br />
Liz(arraga), sin duda error por Leiz(arraga). Hireganik, ilkhiren duk Israel ene populua bazkaturen duen<br />
gobernadorea. "Qui paîtra". Lç Mt 2, 6 (TB bazkatuko; He gobernatuko, Dv populuari hotsemanen dioena).<br />
3. Comer, alimentarse de. Larre onetako ardiak / ez au bazkatu nai [dirigiéndose a la hierba]. NEtx LBB<br />
252.<br />
2 bazkatu (BeraLzM). Desmembrar, disgregar. Neol creado por AG hacia 1896, de batz 'unión' (v. NeolAG).<br />
"Desmembrar, disgregar, disolver" BeraLzM.<br />
bazkatzaile (Urt III 413, Lar, Dv, A), bazkazale (S ap. Lrq). 1. Apacentador; alimentador. "Bubsequa,<br />
arthalde záña, artzáña, bazkatzaillea" Urt III 413. "Cebador" Lar. "Celui qui est chargé de la distribution de la<br />
nourriture au bêtail. On le dit aussi de celui qui nourrit bien le bétail" Dv. "Pastor, apacentador" A. "Bazkazale,<br />
qui fait paître, qui donne la pâture" Lrq s.v. bazka. Eta [azinda mulzo] hura bazkatzailek ikhusi zutenean zer<br />
gerthatu zen, ihes egin zuten. TB Lc 8, 34 (Lç urdainék). Ekaitza indarrean ta egiñaletan gañera badatorkio edo<br />
abere basatiren bat usterik ezean agertzen bazaio, lanak eta nekeak izaten ditu bazkatzalleak. Ag G 152.<br />
Anderia har ezak, ziraie saltzale: / Haurrak jinen zaitzie gose bazkazale. L. Ligueix GH 1928, 245.<br />
2. bazkazale. "Regente, erregentea, erondaria, gobernutaria, bazkazalea" Lar. Cf. 1 bazkatu (2).<br />
bazkatze, baskatze (Lar). "Pacedura" Lar.<br />
bazkazulo, bazka-zilo. Agujero en el suelo del granero por donde se echa el heno. Hainitzek bazka-zilhoak<br />
egiten dituzte errextasun batengatik mañateren gainean. Dv Lab 218.<br />
bazkeragin (Urt). Apacentar, hacer pastar. "Carpere herbam, [...] bestiak bazkarazi, bazkeragin" Urt IV 255.<br />
v. bazkarazi. Oraño bazkeragingo ditiat hire arthaldeak eta begiratuko tiat. Urt Gen 30, 31 (Dv, Bibl al(h)atu,<br />
Ol larratu). Haren anaiak bada goan izan ziren bazk-eragitera bere aitaren arthaldeak. Ib. 37, 12.<br />
bazkide (BeraLzM, A DBols). Socio, afiliado. Neol. creado por AG en 1895 de batz 'reunión' y -kide (AG<br />
1015). "Socio de casino (neol. AG)" A DBols. "Socio de círculo, club, baztoki, congregante" BeraLzM. En 1920<br />
Altube (Eusk 1919-1920 (II), 51) lo cita entre los neologismos bastante difundidos. v. batzarkide. Lenengua<br />
igarri dau I. eta L'ttar P.'ek, Euskeldun'aren bazkidia ta Bilbokua dana (1895). AG 499. Bazkide (socio, associé)<br />
guztiak isilik egon bear izango eidabe batuten direan bakoitzean. Ezale 1897, 23b. Uste degu orain iru urte<br />
bezela gure goterkiko bazkideak jai ospetsu oetara ugari etorriko dirala. JBDei 1919, 251. San Pedroren jaia,<br />
batez ere, aundiro ospatzen zuten Anaidi ontako bazkideak. Eguzk RIEV 1927, 422s. Gastedijako bazkide gaste,<br />
/ Aizkide, lagun, sendi, emazte. Enb 87. Berreun bazkide <strong>bar</strong>ri, / Au gitxienian, / Orra nun geitu ziran / Iru<br />
egunian. Ib. 128. "Eusko-Ikaskuntza"ko zenbait eta zenbait bazkideek elkarrekin noiz-nai oi duten mintzairaz.<br />
Ldi IL 92. Leenengo urtean gogor ekingo diogu bazkun berriaren zabalkundeari ta bazkideak batzeari. Ib. 117.<br />
Oraingo estaduok baño gizabatza txikiagoetan bazkide bakotxak guztientzat eta guztiak bakotxarentzat lan-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
326
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
egiñaz, gizaseme oro baltsan bizitea. Eguzk GizAuz 8. Gurartean indartsuena "Eusko-Langille-Batza" da,<br />
bazkiderik geien, beste biak baño askoz geiago, onexek daukaz-ta. Ib. 193. En DFrec hay 64 ejs.<br />
Socio (en un negocio). Benitxo, lurrun-ontziko nagosi (patroia) ta Kose, Anix eta Mielegaz batera<br />
bazkidea. Ort Oroig 101.<br />
- BAZKIDE-SARI. Cuota. Kontuen gorabera: arpidez atera ditugu diruak. Bazkide-sariak, geienak, eztitugu<br />
yaso. Ldi IL 143.<br />
bazkidetu. Afiliarse. Yaungoiko zale yaupari Bazkuna sortu zanean, bereala Agirre yauna bazkidetu zan.<br />
GMant Y 1934, 327. Ziñez, badago non bazkidetu; bear ba-da, larregi. Or dagoz langille katolikuen bazkuna,<br />
langille azke edo libreena ta eusko-langilleena. Eguzk GizAuz 193. En DFrec hay 2 ejs. más.<br />
bazkidetza. Condición de socio. Nere aburuz, zuek itz-egin bearreko notintzaz bi sail egin ditezke. Bata:<br />
<strong>Euskal</strong>tzaleak-en bazkidetza ta Egunkari-arpidedungoa pozik erabat ontzat emango dituztenena. Ldi IL 153.<br />
bazkina. v. baskina.<br />
bazkintza (BeraLzM), bazkintxa. Junta. Neol creado en 1896 por AG (1015) de batz 'reunión' y -kintxa (v.<br />
NeolAG). "Colectividad, junta. Bazkintz-artezkari, junta directiva" BeraLzM. v. batzar. Bazkintxa batek biaregitten<br />
dau Elexeak deun-ixena emon Berrio-Otsoa'tar Balendin bizkaittarrari dagijontzat (1896). AG 1011.<br />
Gaur illabete, Buru-Batzar iraste ta Bazkintza-aldatze oietarako, Donostian batzar bat egin gendun. Ldi IL 143.<br />
Bereala, edo erabat, buru-batzar bat eratu ta Bazkintza edo Junta berritu ta azibearra agertu zaizkigu. Ib. 143.<br />
- BAZKINTZA ARTEZKARI. Junta directiva. Nekotxeako Bazkintza Artezkari gurgarriari. Enb 123.<br />
Euskeltzale bazkunaren <strong>bar</strong>renean, zuek, Euskel-Idazleok, talde berezi bat osatu bear dezute, zuen Bazkintz<br />
Artezkari bereziaz. Ldi IL 146.<br />
- BAZKINTZA ZUZENDARI. Junta directiva. Zenbait euskozale bioztun eta azkarrek egindako Bazkintza<br />
Zuzendaria. Ldi IL 116.<br />
bazko (AN-5vill, B, L, BN, S, R; SP, Urt I 344, VocBN, Gèze, Dv, H, VocB), pazko (Ht VocGr; ph- Lecl, Arch<br />
VocGr, H), basko, pazkoa (Lar, Añ), pazkua, pazku, pasko (V, G; SP), paskoa, paskua (V-gip; Lcc), paska.<br />
Ref.: A (Bazko, Pasko); Lrq; Iz ArOñ (páskuaskua). Tr. En textos vizcaínos y guipuzcoanos se encuentran<br />
siempre las formas con p- (salvo en algún ej. de Ubillos); los alto-navarros usan siempre bazko(a). Al Norte,<br />
bazko es la única forma que se encuentra (salvo en Oihenart y Tartas, que utilizan pazko) hasta principios del s.<br />
XIX; a partir de esta época, p(h)azko se va extendiendo y parece ser la forma más utilizada durante el s. XX. En<br />
los autores meridionales, hasta mediados del s. XIX alternan las variantes con y sin -a constitutiva, con cierto<br />
predominio de las primeras; posteriormente --al menos en los guipuzcoanos-- van imponiéndose las formas sin -<br />
a. Encontramos algún ej. de paska en Olabide. En DFrec hay 7 ejs. (5 septentrionales) de bazko y 55 de pazko<br />
(50 de Orduen Liturgia (Bilbao 1977) y 4 septentrionales).<br />
1. Pascua, fiesta de la religión judía; día de Pascua (Domingo de Resurrección); Pascua, días comprendidos<br />
entre el Domingo de Ramos y el de Cuasimodo. "Bazkoa, pâque [...]. Bazkotik bazkora, de pâque en pâque.<br />
Bazkoz, à pâque. Bazkokotz, pour pâque" SP (que tbn. trae paskoa, pero citando a Oihenart, por lo que debe<br />
tratarse de paz-). "Pascha, bazko" Urt I 344. "Pâques" Gèze, Arch VocGr, H. "Pâques. Quand il s'agit de la fête<br />
de Pâques, on décline à l'indéfini, comme pour tous les noms de fêtes de l'Eglise. Le guip. au défini [en realidad,<br />
en los dialectos meridionales el tema nudo es Pazkoa]. Bazkoz ethorriko da, il viendra à Pâques. Urthe oroz<br />
bazkotan ethortzen da, il vient toutes le années à Pâques" Dv.<br />
Zen bada Bazkoaren eta ogi altxagarri gabekoen bestá bi egunen buruan. Lç Mc 14, 1. Eta hurbil zen Bazko,<br />
Iuduen bestá. Lç Io 6, 4 (He, Dv bazko, LE, IBk, IBe bazkoa, Leon phazko, Or, Ker pazkoa, Ol paska; TB bazko<br />
eguna, EvS bazko besta). Kalendrera, Bazko noiz daten, ilhargi berriaren eta letra Dominikalaren ezagutzeko<br />
manerarekin. Lç Cal a 1r. Gutienean bederen Bazko inguruetan / Aingeruen ogi hura formatu zen mugetan. EZ<br />
Man I 19. Gorputz saindua errezibi / Baskoetan ezpere. EZ Eliç 104. Errezibi zazu bazkoz gorputz saindua. Harb<br />
9. Domingo, pazkoen izen andia, / koronika garri zeure egia. EgiaK 87. Izan dagiezala paskoa geztoak. Ib. 90.<br />
Arropa berriak bazkokotzat eragin nahi dituenak. Ax 200 (V 134). Urthean hiruretan, bazkoz, mendekostez eta<br />
eguerriz kofesaturik. Ib. 533 (V 343). Bazkoz lekora igande guziaz. Hm 185. Pazkoz urkagei duenak,<br />
garizumaren laburrez ditu penak. O Pr 395. Zure baitan eginen dut ene Baskoko afaria ene diszipuluekin. SP<br />
Imit IV 12, 1 (v. BAZKO-AFARI). Ore kreazalia rezebi ezak bazkhoz aumens hunbleki. Tt Onsa 179. Pazko<br />
denboran. Ib. 113. Hartuko duk Bazkoz bederen / Gorphutz saindua humilki. Gç 215. Bere Bazkoaren berrogei<br />
eta hamar garren egüna. Bp II 73. Bazkoren tenpora güzia zer sendimentütan igaran behar dügü? Ib. 58. Bazko<br />
etzena Jüdio Popüliaren besta bat? Ib. 56.<br />
(s. XVIII) Hau duk bazkoko sakrifizioa Eternalari. Urt Ex 12, 27. Juduen Bazkoarekin phizte hark duen iduria<br />
gatik. CatLav 395s (V 190). Bazkoz hauta othe dezakegu nahi dugun Kofesora? Ib. 286 (V 143). Jesus biztu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
327
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
etzelako ustean joan ziran Bazko goizez Jesusen gorputza aromaz maneatzera. Mb IArg I 294. Bazkoen urrengo<br />
igandeko irakur-aldia. Ib. 299. Bazkotik bostgarren igandeko irakur-aldia. Ib. 331. --Nos biztu edo erresuzitadu<br />
zan? --Pazko goxean. Oe 28. Yuduen bazkoak hurbilduak ziren. Lg II 207. Bazko denboran Yerusalemerat gan<br />
zirenean. Mih 114. --Zoin denboraz gira hertsikienik obligatiak komüniatzera? --Bazkuetan, eta hilzeko<br />
lanjerian girenian. CatLan 137. Arrazoinaren adineraz geroz bazko astean bere herrian komuniatu gabe egoten<br />
direnek. Brtc 67. Eta <strong>bar</strong>au-egun oek dira Bazko aurreko Garaizumaren berrogei egunak. Ub 186. Pazko<br />
bespera zan. Ib. 87. Ijit-artetik irtetean egin zuen lenbiziko Pazkoatik berroge-ta-amargarren egunean. Ib. 26.<br />
(s. XIX) Agertu ziren figurak: / Hetarik ziren Isaak, / Bildots pazkoz jaten zena, / Eta zeruko mana. Monho<br />
138. Pazkoa kunplitzeko denporan ala konfesatu ta komulgatu danak, ez du bete edo kunplitu Pazkoako<br />
obligazioa. Mg CC 116. Eta zer esan, gura legez urtian bizi, ta pazkuaz baño konfesetan ez dirianen ganian?<br />
Mg CO 79. Atxinako Bildots Pazkoetakoa (oraingo Sakramentuaren irudinza) jan oi zan letxuga edo urraza<br />
garratz-minakaz nasturik. Añ LoraS 58. Ez da asko nola nai Pazkoetan komunioko Sakramentua artzea. AA I<br />
480. Orregatik ez oi dira ekusi Pazkoako denboraren bukaeraraño, edo denbora au igaro artean. Ib. 480.<br />
Pazkoaren izenez aditzen dira oraiñ erramutik urrengo amabost egunak, erramu eguna ere amabost egun oetan<br />
sartzen dala. Ib. 477s. Urte au aituten da Paskua batetik bestera. Astar II 218. Eta nor daude obligatuak<br />
Bazkotan komekatzera? CatB 50. Phazko denboran. JesBih 488. Bazkorik Pentakoste ondoko Igantiala artino.<br />
UskLiB 214. Erran daiteke ilhabethe hau guzia dela Jesusen bizte loriosak, bazkoetan, bihotz guzietan ezartzen<br />
duen loria eta alegeratasun inozentaren kontinazionea. MarIl 4s. Urte guztietako Pazkuaetan Erri bereko jende<br />
beartuaren artean partitzeko eun dukat. Izt C 452. Geijen geijenez, daukazuz gogo ta asmuak konfesetako<br />
Paskuetan, edo jai andiren baten. Ur MarIl 81. Eta Pazko onek zazpi egunean iraun zuen. Lard 110. Pazkoako<br />
egun oietan. Ib. 375. Yainkoak bere populuari egin ungi horren orroitzapena zen Bazko. Hb Egia 5. Non naitzu<br />
disponi dazaiguzun bazkuako aigaria? Hual Mt 26, 17 (Samper bazkoako a<strong>bar</strong>ia). Ore Kreazalia errezebi ezak,<br />
berantena Baskoz ümilki. CatS 7. Garizuma len irago biar du / etortzekotan Pazkuak. Xe 191. Maiatzak ekarri<br />
zituan Pazko egunak, urtiak dituan alai ta zoragarrienak. Bv AsL 190. Pasko-goixa duiñ alegerea / Da gaur<br />
gurea, / Pare bagea. AB AmaE 372. Pazkoatik Espiritu Santuaren etorreraño. Arr May 175. Herra errabiazko<br />
hori asko eta asko aldiz erakutsi dute Yuduek, partikularzki Phazko irian. Elsb Fram 168. Guk ere badugu,<br />
bederen Bazkoetan, Jainkoaren Bildotxaren jateko manua. Jnn SBi 8. Ezen itsutu zen ordu berean, eta egotu<br />
osoki itsutua Bazko arteraino. Ib. 72. Urthe oroz bazoatzan Maria eta Josef Jerüsalemera Bazkoko besten<br />
egitera. Ip Hil 133. Bazko denbora zen. Arb Igand 89. Paskoetati negura artean / gazteak dagoz zororik. Azc PB<br />
70.<br />
(s. XX) --Zoin egunez phiztu da Jesu-Kristo? --Phazko egunean. CatJauf 61. Gero jinen da Bazko<br />
pharkamentiekin / Gü adixkidetüko salbazaliekin. Xikito 2. Bainan aro txarraren ondotik iguzkia, garizumatik<br />
lekora Pazko. JE Bur 120. Tamalez nik, Pazko izanarren, goizmezatxo batez naikotu bear izan nuen. A Ardi 45.<br />
Pazko goiza zen. StPierre 15. Madalenako horiek garizumen begirale, / Pazko aintzin ditutzu Egurgin errege. Ox<br />
23. Azken aldikotz hamahiruak Pazkotako aphairuan. Ib. 74. Pazko-eguzki ederrarekin / auzo leio denak argi.<br />
Or Eus 185. Pazkoaz nork norekin bazkal / irakur ditu lerroan. Ib. 184. Gaur Pazko dugu, Pazko, diote gorarik.<br />
Iratz 29. Alaba Pazkoz hitz-emana delarik, Omia-saindura gabe ezkondu behar da. Lf Murtuts 53. Hori Phazko,<br />
erran nahi beita pasatzea, deithurik izan zen. Zerb IxtS 35. Orzirale sainduz, kurutzeari itzatua, hil izan da,<br />
Pazkoz hiletarik phiztu. Ib. 114. Juduen Phazkoa hurbildua baitzen. Leon Io 2, 13. Badakizute etzidamu Pazko<br />
dala. Or MB 318. Pazkurik zoriontsuenak opa dizkitzut. Mde HaurB 21. 1916-ko Bazko astean Dublinen, bere<br />
lagunekin, Irlandar Herkala irazan nahi izan zuen sorterrizale gaztea. Mde Pr 299. Hemen iragan dut Pazko.<br />
JEtchep 74. 1571go Pazkotan, bertso auek kantatuz, Teresa Ama kordegabetuazi zun mojagaiak egiña nunbait.<br />
Gazt MusIx 162. Paskuak igarota gero. Etxba Ibilt 463. Bat batean, azkenean, han gaindi distiratu behar zuen<br />
Bazko goiz distiranta! Ardoy SFran 257. Bazko guziek il-zar: ireute (iñaute) guziek il-berri: errege Salomonek<br />
(Absalonek) ez du gose, ez egarri (AN-ulz). "Illa zelako berria emateko esana". Inza NaEsZarr 1881. Bazkoz ilzar,<br />
Austerrez il-berri, ire aita ta ama ez dituk gose ez egarri. --Illak ttuk ordu(a)n? --Ik diok ori (AN-5vill). Ib.<br />
1682. Bazkoz illargi-zar, Austez illargi-berri (B). Ib. 2001. Eskualdun zaharrek zioten bezala, "ezta egun oroz<br />
Phazko". Etcheb Obrak 195 (ap. DRA). Dakizuenez, etzi Bazkoa dugu, eta Gizonaren Semea saldua izango da,<br />
gurutziltza dezaten. IBk Mt 26, 2 (IBe Bazko-jaia). Bazko (Jauzi) oparia da, Jaunarentzat. Bibl Ex 12, 27.<br />
Salamancan has eta Gipuzkoako Errenterian buka, Bazko bezperan. MIH 401.<br />
v. tbn. Ber Trat 123v. Arg DevB 242. FPrS 15. CatLuz 20. CatS 52. P(h)azko: Jaur 169. CatLuz 87. Ir YKBiz<br />
435. Basko: Hm 107. Arb Igand 221. Pasko: ArgiDL 147.<br />
(Pl.). Fiestas de Pentecostés. "<strong>Bar</strong>rakak etortzen die Paskuetan" Elexp Berg. Pazkoetan Bergaran. JanEd II<br />
52. Kutxillotxua ekarrikoiat / Pazkuetan Bergarati. And Auspoa 52-53, 192.<br />
(Dv). (Con vbs. como jan, egin, kunplitu, etc., se refiere a la obligación religiosa de Pascua (el cordero pascual<br />
para los judíos, la comunión para los cristianos)). "En terme biblique, on décline au défini. Dizipuluek erran<br />
zioten Jesusi: Non nahi duzu aphain dezazugun Bazkoa jateko? Ubi vis paremus tibi comedere pascha?" Dv. v.<br />
BAZKOAK EGIN, BAZKOKOA EGIN. Non nahi duk aphain diazágun iatera Bazkoa? Lç Mt 26, 17. Hi<br />
baithan eginen diat Bazkoa neure diszipuluekin. Ib. 26, 18. Kolerusak, medisentak, obra hunetan gaiñen<br />
erraiteko edireiten düienak, elizan respetü gabiak, eta bere Baskua egiten eztüyenak. Mercy 25. Pazkoa<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
328
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
kunplitzeko denporan ala konfesatu ta komulgatu danak, ez du bete edo kunplitu Pazkoako obligazioa. Mg CC<br />
116. Lege berriko pazkoa / Kendurik lehenekoa / Mahain hortan egin zen. Monho 136. Zenbat poztuko<br />
lirakenak, Pazkoarik ez izateaz eriotzako orduraño? AA I 480. Yerusalenen Paskoa egin, ta bere eriotzea esan<br />
gura eban bildotsa yan eban. Añ EL 2 215. Jüdiuen legiaren arau bere diszipülieki bazkua egin onduan. UskLiB<br />
89. Pazkoa au egiten zan arkume erre, letxuga min, legami gabeko ogi, eta ardoarekin. Lard 438. Beste asko<br />
bezala, Pazkoa egitera, Jerusalenen sartu zan. Ib. 543. Non naizu presta dezagun Bazkoaïn yateko? Echn Mt 26,<br />
17. Zure etxean egiten det Paskoa nere ikasleakin. Ur Mt 26, 18 (Ip bazkuaren egitera, SalabBN bazkoaren<br />
egitera). Hirian sarthu eta oro khausitu zituzten Jesusek erran bezala, eta aphaindu zuten Bazkoa. Dv Mc 14,<br />
16. Holako yaun aberats horrek ez du Phazkorik egiten, ez dabila ere guti baizik elizan. Elsb Fram 184. Bekhatu<br />
handia da Phazkorik ez egitea? CatJauf 87. Bere Aitaren yaurgoan yan ta edango duela beste Pazko bat, egiazko<br />
Pazkoa, esan-nai-da, betiko zoriontasuna. Ir YKBiz 435. Opa nuen opa aspaldi Pazko au zuekin jatea. Or Poem<br />
536. Zeru gainetik urrikal dadin / batzuk bertzer egin minaz, / bake gozoan geldi gaitezen / Bazko on bana<br />
eginaz. Mattin 64. Zure etxean ospatuko dut Bazkoa nire ikasleekin. IBk Mt 26, 18 (Leon zure etxean eginen dut<br />
Phazkoa, Or MB 319 Pazkoa zurean egingo dut, Ker ospatuko dot Pazkoa, IBe ospatuko dut Bazkoa).<br />
2. Navidades, Pascuas de Navidad. Kristau guziak iru Pazkoetan bederik konfesatu, ta komulgatu zitezela,<br />
au da Eguerrietan, Pazkoa loratuan, eta Espiritu Santuaren etorreran. AA III 522. Jangeiko ume sor eguneko<br />
Bazkoak igarbetza kain alegre, nola nik ustebaitud igar. Mdg 147.<br />
- BAZKO-AFARI, PAZKO-AFARI. Cena de Pascua. Yesusek agindutakoa egin zuten ta Pazko-afaria atondu<br />
zuten. Enb 435. Pazko-afari au zuekin yateko irrikitzen nengoen. Ir YKBiz 435. Zure ikasleen soiñak aseaz /<br />
aurrez Pazku-aparitan. NEtx LBB 267. Noiz prestatu behar dizugu Bazko-afaria? IBe Mt 26, 17.<br />
- BAZKOAK EGIN (BN, S; VocBN, Dv), PAZKOAK EGIN. Ref.: A; Lrq. "Bazkoak, communion pendant le<br />
temps pascal. Bazkoak egin ditut, j'ai fait mes Pâques" VocBN. "Quand il s'agit du devoir pascal, on emploie le<br />
pluriel à moins qu'on ne doive se servir du partitif, comme dans cette phrase: Ez du bi urthez bazkorik egin, il n'a<br />
pas rempli le devoir pascal depuis deux ans. Egun egin ditu bazkoak, il a fini aujourd'hui ses pâques" Dv.<br />
"Bazkuak (S), bazkoak (BN), comunión pascual" A. "Bazkuk (plur.), les Pâques (lang. relig.): le devoir pascal des<br />
catholiques" Lrq. Batek igandetako meza erdietan ez entzunez, bertzeak Pazkorik ez egiten. HU Zez 197.<br />
Pazkoak ba egiten, eta, nahi baduzu, zerbeit gehiago ere. Ib. 198. Aphez baten nahia banuke, ene baskoen<br />
egiteko! Prop 1897, 187. Zuk ere, Mattin, gaur egin gogo / omen dituzu Bazkoak. Xa in Mattin 69.<br />
- BAZKO-ARO, PAZKO-ARO. Tiempo pascual. v. bazkoaldi. Pazko-Aro. Gizonaren Eroskundea. Or MB<br />
31.<br />
- BAZKO-ASTEARTE. Martes de Pascua. Buruzagi izendatua da Bazko asteahartean. Laph 185.<br />
- BAZKO-ASTELEHEN, PAZKO-ASTELEHEN (paskua astelen V-gip ap. Elexp Berg). Lunes de Pascua. <br />
Pazko Astelena. Or MB 422.<br />
- BAZKO-BIHARAMUN. Lunes de Pascua. Bazkoa biaramunean etorri zen. Ber Trat 113v. Bazko<br />
biharamunean. JesBih 469. Bizi denak ohit ükhenen dü / Bazko biharamena. ChantP 214. 38-eko pazko<br />
biharamunean. Iratz 31.<br />
- BAZKO-BIHARAMUNAGO. Martes de Pascua. Bazko biharamunean eta biharamunagoan. JesBih 469.<br />
- BAZKO BIGARREN, PAZKO BIGARREN (paskua bigarren V-gip ap. Elexp Berg). Lunes de Pascua. <br />
Bazko bigarren eguneko irakur-aldia. Mb IArg I 283. Pazko bigarren goiza. Gand Elorri 215.<br />
- BAZKO-BILDOTS (SP, A). "Cordero pascual" A. Hartzen da [...] deliuranzaren kommemorazionetan iaten<br />
zen Bazko-bildotsagatik. Lç Decl a) 1v. Zergatik Jesu-kristo ill zan pazko-bildotsa iltzen zan egunez? Ub 92. Non<br />
da nik nere ikaslekin pazko-bildotsa yateko bear dudan gela? Ir YKBiz 434.<br />
- BAZKO-DOMEKA, PAZKO-DOMEKA (paskua domeka V-gip ap. Elexp Berg). Domingo de Resurrección.<br />
- BAZKO-EGUN, PAZKO-EGUN. Día de Pascua, domingo de Resurrección; día de la Pascua judía. "Dies<br />
paschalis, bazko egúna" Urt I 344. Eta erran draugu zuek Bazko egunean partitu zinatela Ierusalendik. Ber<br />
Trat 113v. Egun Bazkoa eguna da. Ib. 112v. Nola Bazko egunean profeziak konplitu ziren. EZ Noel 113. Bazko<br />
egunerainoko aste azken guziak. Harb 427. Gizonaren bizitzea, / Deitzen dut Garizuma, / Mundutikan partitzea, /<br />
Haren Bazko eguna. Arg DevB 129. Jesusek Bazko egunean / Erakusten du gloria. Ib. 95. Santa Lidubina,<br />
Paskoa egunean, illtzen zegoela. Cb Eg III 238. Ordean bazkoko bildotsa bera zenak bazko egunarekin eman<br />
nahi zuen bizia. Lg II 251. Hiletarik phiztü zen / Pazko Egünian, / Eta pübliki agertü / gero bihamenian. Xarlem<br />
182. Bada Bazko eguna, zein baitzen Juduen festa, hurbil zen. TB Io 6, 4 (Lç Bazko). Hila Ortzilare Sainduz;<br />
phiztua Bazko egunean. CatLuz 31. Meditazionea Pazko eguneko. Jaur 157. Apirillaren amalauean, zeña Pazkoa<br />
eguna zan. Lard 541. Apez batek ekharri zion komunione saindua bazko egunean. Jnn SBi 85. --Zoin egunez<br />
phiztu da Jesu-Kristo? --Phazko egunean. CatJauf 61. Korrengatik, egun Bazko eguna aprobetxata dud <strong>bar</strong>anein<br />
sosegatruk. Mdg 139. Oitura da zuen artean, nik zuei atxillo bat askatzea Pazko-egunean. Ir YKBiz 490. Pazkoegunean,<br />
mendi aietako batean bildu giñan batalloi osoa. Salav 79.<br />
v. tbn. Gç 95. CatLan 47. CatS 103. Pazko-egun: Ub 91.<br />
- BAZKO EMAN ERRAMU BAINO AITZINAGO. Tener relaciones sexuales antes del matrimonio. Cf. Palay<br />
s.v. Pàscoes: "Ha Pasques abàn Arrams, faire Pâques avant les Rameaux [...]; se dit d'un couple qui n'a pas<br />
attendu la cérémonie du mariage"; cf. tbn. con el mismo sentido, cat. fer pasqua abans de rams. Eta gazte<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
329
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
hoik esposatu balinbadire, oi, Ama! hiru ilabethe iragan ere gabe, Phazko emanik Erramu baino aintzinago,<br />
xixtuz eta kantuz hasten dire liztor pullit hoik! <strong>Bar</strong>b Sup 110.<br />
- BAZKO ERDIKO, PAZKO ERDIKO (paskua erdiko V-gip ap. Elexp Berg). Lunes de Pascua.<br />
- BAZKO ERRESURREZIOKO, PAZKO ERRESURREZINO, ERRESURREZIOKO PAZKO (e. paskua Lcc).<br />
Pascua de Resurrección. Irugarrena komulgetea Paskua Erresurreziñokoetan. Bet 11. Eta determinatu zuten<br />
partitzera Bazkoa Erresurrezioko egunean. Ber Trat 112v. Irugarrena komulgaetea Pasko erresurreziñoetan.<br />
Cap 12. Komulgeetan Paskua Erresurreziñoekoetan. VJ 13. Pazkoa resurrekziokoz komulgatzera. OA 147.<br />
Komulgetea Pazko Erresurrezinokoetan. Arz 46 (ib. 24 pasko erresurrezinokoetan). Paskoa<br />
resurrekziokoetan komulgatzea. Iraz 33. Elizak jarriya dakar Errezurreziyoko Pazkua ezin izan litekela Epailla<br />
edo Martxuaren ogei ta biya baño lenago. Sor <strong>Bar</strong> 70.<br />
- BAZKO, PAZKO ESPIRITU SANTUKO. Pascua de Pentecostés. Garagarrillaren lenengo egunetan<br />
Pazkoa Espiritu-Santuko inguruan Efesotik irtenda. Lard 519. Ondorengo Pazkoa-Espiritu-Santuko egunean. Ib.<br />
538. Jerusalenera iritsi nai zuen, Pazkoa-Espiritu-Santukoa baño lenago. Ib. 520.<br />
Espiritu Santuaren Bazko bigarren eguneko irakur-aldia. Mb IArg I 363. Gertaera au izandu zan 1521-garren<br />
urteko Maiatzaren ogeiyan, eta alabearrez Espiritu Santuko Pazkoa-bigarrenean. 'El segundo de Pentecostés'.<br />
Aran SIgn 9.<br />
Espiritu Santuaren Bazko irugarren eguneko irakur-aldia. Mb IArg I 371. Pazkua Espiritu Santuko irugarren<br />
goizean. Izt C 502.<br />
- BAZKO-FESTA. Fiesta de Pascua. Eta Ierusalemen zenean Bazko bestán, anhitzek sinhets zezaten haren<br />
izenean. Lç Io 3, 23. Nola beraz ihork ezagütüren dü Bazko besta hontan egiazki arrapiztü denez Jesüs-Kristeki?<br />
Bp II 57. --Zertako Elizak ordenatü dü Garizomako <strong>Bar</strong>üra? --Jesü-Kristo gure Jaunak desertian egin zien<br />
<strong>bar</strong>üraren ohoratzeko, eta gühauren Bazko-Bestara preparatzeko. CatLan 104. Bazko-pesta andirako presta<br />
gaitezentzat. Ub 189. Salbatzailea gurutzefikatua izan zenean Phazko bestan. Jaur 202. Eta Bazko besta zuin<br />
beitzen Jüdiuen besta handi bat, hüillan zen. EvS 6, 4 (Lç Bazko). Zertako erran düzü Besta orotako handiena<br />
dela Bazko Besta? CatS 103.<br />
(bazko-besta SP, Urt, Dv). (Pl.). "Bazko bestetan, aux fêtes de pâque" SP. "Fêtes de paques, bazkobestak" Urt<br />
Gram 30. "Bazko-bestak, les fêtes de Pâques" Dv. Zortzi egün iraiten zien Bazko bestek. Ip Hil 133.<br />
- BAZKO GARIZUMAKO, GARIZUMAKO BAZKO. v. garizuma.<br />
- BAZKO-IGANDE. Domingo de Resurrección. Bazko igandeko irakur-aldia. Mb IArg I 275. Bazko<br />
Igandean, indulientzia osoa. JesBih 469.<br />
- BAZKO-HIRUGARREN, PAZKO HIRUGARREN (paskua irugarren V-gip ap. Elexp Berg). Martes de<br />
Pacua. Bazko irugarren eguneko irakur-aldia. Mb IArg I 291. Gaur da Pazkua irugarrena, / ez naiz izandu<br />
mezatan. Tx B II 209.<br />
- BAZKO-JAI, PAZKO-JAI. Fiesta de Pascua. Etxekoak, adiyo, / Pazkua jai ona. Echag 128. Okendua erosi<br />
eta beste gauzak prestatzen zebilzan bitartean, Pazkoa-jaia sartu zan, eta onek zirauen artean, alako lanak<br />
egitea [...] debekatuta zalako. Lard 465. Yuduen Pazko-yaia urbil zegon. Ir YKBiz 209. Iñauteri, Pazko-jaiaz,<br />
Korpus-egunez eta Sanjuanetan. Munita 125.<br />
(Pl.). Beti bizi naz Andres, aste santuetan, / Zu beti Pazkoa jai alegerietan. AB AmaE 262. Pazku-jaiak<br />
ondo igaro! NEtx Nola 51.<br />
- BAZKOKOA EGIN, PAZKOKOA EGIN (paskuakua egin V-gip). Ref.: Etxba Eib; Asp Leiz2; Elexp Berg.<br />
Cumplir con el precepto de la comunión de Pascua. "Comulgar por Pascua Florida. Paskuakua eittera jatxi zan<br />
kalera, eta etxera baño len, ardauzko komunioa be artu guran zan Txirriztenian" Etxba Eib. Ta pazkuakua<br />
egiteko alan konfesau, ta komulgau danak, ez dau kunplidu pazkuako obligazinua. Mg CO 165.<br />
(Pl.). "Pazkoakoak, la confesión y comunión pascuales" Asp Leiz2. v. BAZKOAK EGIN. Pazkuakuak<br />
egiteko're / badatorkigu denbora. Imaz Auspoa 24, 161.<br />
- BAZKO-LARUNBAT. Sábado de Pascua. "Paskua-larunbat (G-to)" A. Angelus xutik erraten da larunbat<br />
arratsetik igande arratseraino, baieta bazko-denborako egun guzietan ere, eta bazko-denbora doha bazkolarunbatetik<br />
Trinitateko iganderaino. Dh 92.<br />
- BAZKO LEHENEGO, PAZKO LEHENENGO (paskua lenengo V-gip ap. Elexp Berg). Domingo de<br />
Resurrección.<br />
- BAZKO-LILI, PAZKO-LILI. Margarita. "Nor niz ni" debrusa! Gu bezala lurreko lapharretik izanagatik,<br />
horrek bethi Phazko lili daukala bere burua, to! Larz Iru 132.<br />
- BAZKO LORATU, PAZKO LORATU (pazkoa loratu Añ). Pascua. "Pascua florida" Añ. Hirugarrena,<br />
Paskoa loratuetan komulgatzea. CatBurg 31 (Mb IArg I 30 Pazko loratuetan (sobre uda berriko Pazkoan<br />
tachado)). Pasko loratuan komulgetea. Cb CatV 44 (CatG 12 Pazkoa loratuan edo Resurrekziokoan). Irugarrena<br />
da Pazko loratuan, edo Garaizumakoan komulgatzea. Ub 183. Bazko loratua edo Jesu-Kristo biztu zan,<br />
Garaizumako Bazkoa deritzanaren egunetan. Ib. 185. Kristau guziak iru Pazkoetan bederik konfesatu ta<br />
komulgatu zitezela, au da Eguerrietan, Pazkoa loratuan eta Espiritu Santuaren etorreran. AA III 522.<br />
- BAZKO-LORE, PAZKO-LORE. "Pasko lorea, la jonquille, fleur du coucou" Dr. Souberbielle GH 1931, 159.<br />
"(Bellis perennis) [=margarita], izar-lilia. Eskualde zenbeitetan uste dugu Phazko lorea erraten diotela izar<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
330
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
liliari" Zerb GH 1933, 96. "Pazko-lore, es una flor de hojas amarillas; generalmente se encuentran mordoxketan<br />
y aparece por San José. Con todo, no hay que confundir, aunque algunos lo hagan, con la flor de San José, que es<br />
blanca" (AN-gip) Garbiz Lezo 72n. Aiphatu uhaitzaren hegitik bazohan izar-lili, margarita loreketa. Ikhusten<br />
du ur bazterrean phazko-lore bat. Etcheb MGaric 30 (ap. DRA).<br />
- BAZKO MAIATZEKO (B, BN; VocB), PAZKO MAIATZEKO (G-nav; pasko maiatzeko G; paskua maietzeko<br />
V-gip), MAIATZEKO BAZKO (R-uzt), MAIATZ-BAZKO (L), MAIATZ-PAZKO (V, B; maietz-paskoa Añ),<br />
PAZKO-MAIATZ. Ref.: A (maiatz-bazko, maiatzeko-bazko, pasko); Satr CEEN 1969, 98; Izeta BHizt2; Elexp<br />
Berg (paskua maietzeko). Día de Pentecostés. "Bazko maiatzeko egunean Berroetako bestak" Izeta BHizt2. v.<br />
mendekoste. --Ze egunetan bialdu eutsen Espiritu Santua bere Apostuluai? --Maiaz pazko egunean. Oe 28.<br />
Jendamende gontan Maiatzeko bazkoa batean, eroririk elur bat gariak ya buruturik (72). LE-Ir. Baña ez beste<br />
egunetan, ez Eguben santuz, ez Idulenzijaz, ez Zapatu santuz, ez Maijatz Paskua bisperan. Astar II 239.<br />
Pazkoetan den alegerena / Pazkoa maiatzekoa / Pazkoa maiatzekoa zan da / jaiki nintzanean goizean (G-nav).<br />
Balad 52. Baldiñ orduan jai egun andiren bat suertatzen balitz, konturako, Pazkoa Maiatzekoa edo Korputz<br />
eguna. Arr May 139. Oletan, Maiatz-Pazkoz egiten direan irugarren erromeri-egunean. A BGuzur 114. Pazkoa<br />
Maiatzeko zan ain zuzen ere. Or SCruz 94. Pazkoa Maiatz igande-aurrez / dute larunbat-letari. Or Eus 238.<br />
Arbazegin Maiazpazkoz bedeinkaturiko ura emoten deutse eten abereai gaitzik izan eztagien. A EY I 30.<br />
- BAZKO-MARTITZEN, PAZKO-MARTIZTEN (paskua m. V-gip ap. Elexp Berg). Martes de Pascua.<br />
- BAZKO-OPIL, PAZKO-OPIL (paskua-opil V-gip). "Oblada, cierto pan que regalaba por Pascua la madrina a<br />
los ahijados. Nere amapuntako Antzuelako Tia Juli zan eta Paskua Udaberrikoz urtero-urtero etortzen jatan<br />
etxera paskua-opilla eskuan zebala" Elexp Berg.<br />
- BAZKO SAN MARTINGO, PAZKO SAN MARTINGO (paskua San Martingo V-gip ap. Elexp Berg). Lunes<br />
de Pascua.<br />
- BAZKO UDABERRIKO. "Paskua udaberriko, Domingo de Resurrección" Elexp Berg.<br />
- BAZKO ZAHAR (L-ain, B, BN, Sal, S; SP, Sb-Urq, Dv, Hb ap. Lh), PAZKO ZAHAR. Ref.: A (bazko); Lrq<br />
(bazko); CEEN 1970, 194. Domingo siguiente al de Resurrección. "Quasimodo" SP. "Dimanche de Quasimodo"<br />
Sb-Urq. Eta hauste egunetik Bazko zahar arteño ezteirik ez egitea. Mat 11. Eta hausterritik bazko<br />
zaharreraño bazko zahar bera <strong>bar</strong>renean dela. EZ Eliç 39. Halakoak egunetik egunera, garizumaren hastetik<br />
akhabatzera, akhabatzetik bazko zaharrera, azken ephera luzatzen du. Ax 547 (V 351). --Noiz dira debetü<br />
ezteiak? --Adbentü lehen Igantetik, Aparizio zoin baita hirur Erregen Besta; eta Hausterik Bazko zaharra igaran<br />
artio. Bp I 112. Abendoko lehen igandetik Trüfaniaraino, eta Garizomaren lehen egünetik Bazko-zahar<br />
biharamuneraino. CatLan 106. Oktaba guzian bazko zahar bera <strong>bar</strong>nean, egun guziez hogoi eta hamar urthe eta<br />
hanbertze berrogoi egunetako indulientzia. JesBih 469. Bazko zahar egünian. UskLiB 185. Meditazionea Pazko<br />
zaharreko. Jaur 165. Bazko zaharretik Jaun Done Salbatoreraino. Dv LEd 35. Bazko egunean eta Bazkozaharrez<br />
ere bai, giristino gei hetarik hainitz ethorri zaiku gure Soloirako elizaraino. Prop 1904, 249.<br />
"(S-saug), Pâques fleuries" Lh.<br />
- BAZKO-ZAPATU. Sábado de Pascua. "Paskoazapatu (Vc)" A.<br />
- BAZKOZKOA, PAZKOZKOA EGIN (KUNPLITU, etc.) (paskoazkoa V; paskuazkoa V-gip). Ref.: A; Iz<br />
ArOñ; Elexp Berg. "Paskoazko (Vc,...), precepto pascual. Paskoazkoa eragin <strong>bar</strong>ik bialdu dabe mutil andia<br />
Manillako puntara (V-m), sin hacerle cumplir el precepto pascual, le han enviado al chicarrón a un punto tan<br />
lejano como Manila" A. "Páskuaskua kunpríittia, el cumplir con la pascua" Iz ArOñ. "Aintxiñan Paskuazkua<br />
eitteko txartela biar izate zan, da ortarako dotriñia preguntatze zeban abadiak" Elexp Berg. v. BAZKOKOA<br />
EGIN. Apaizaren aita etzala kristau ona, Pazkoazkoa etzuela egin. A Ardi 101.<br />
- BAZKO ZURI, PAZKO ZURI. Dominica in albis, octava de Pascua. Epaillaren 19garrena Aste Santuz<br />
gerta baledi, Pazko Zuri ondoko Asteartera bialtzen da. Or MB 886.<br />
- MAIATZEKO BAZKO, MAIATZ-BAZKO. v. BAZKO MAIATZEKO.<br />
bazkoaldi, pazkoaldi, paskoaldi. Tiempo pascual. Orain bazko aldiko estu-ertsi onetan konfesatzen dira<br />
guziak. Mb IArg I 277. Pasko-aldian gitxienez Jauna artzea. KIkV 75 (KIkG 60 pazko aldian). Pasko aldian.<br />
ArgiDL 143. Pazkoaldi onek zeru-bizira eragiten gaitu Jesukristorekin. Or MB 419. Pazkoaldian Alleluia<br />
eratxiki bear zaie. Ib. 886. Aurrean daukadan zenbakia hirugarrena da, aurtengo Pazko aldikoa. MEIG II 96.<br />
bazkokari, pazkokari. 1. Cada Pascua. Eta guziz Pazkokari / Bazk' adi zeruk' ogiaz, / Iesusen gorputz<br />
biziaz. O Po 54. Urthian behin Bazkokari berantena Jaun Erretorari, edo haren lekhükoer, edo hari permisione<br />
galthatürik, beste kofesor bati kofesatü eztatianak. Bp I 109. --Nork hausten dü manü haur? --Bazkokari nork<br />
bere Parropian, edo Jaun Erretoraren nahiareki bestetan errezebitzen eztianak. Ib. 109. Alabainan Bazkokari<br />
bildoskiak arrakasta handia. Herr 21-4-1960, 3.<br />
2. "Bazkokari (S), que cumple la pascua" A (puede tratarse de una mala interpr. de algún ej.).<br />
bazkorni. "Víveres" y "vitualla" Lar. Gazteluan gordeak dauzkagun bazkorni eta janariak aitu dakizkigun<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
331
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
baño len etorriko da jendea guri laguntzera. Arr EE 1885b, 473.<br />
bazkornizale. "Vivandero" Lar.<br />
bazkun (BeraLzM). Sociedad. Neol. creado por AG en 1897 de batz 'reunión' y -kun: "Bazkun / [origen] batzkun<br />
/ [significado] sozijedade / compagnie / sociedad, compañía" AG 1065. "Sociedad" BeraLzM. Tr. Usado<br />
desde Arana Goiri por autores meridionales. Encontramos algún ej. seguro con -a constitutiva en Eguzkitza<br />
(junto a bazkun). En DFrec hay 32 ejs. Etxe edo Bazkun Argittaldari au iru bizkattarrek irasi dabe<br />
Euzkadiren Edestija ta Izkerea jakin erazoteko (1897). AG 1066. Aurrera zijoan Jesukristok iratsitako bazkun<br />
(sociedad) garesgarriya [sic]. J.M. Tolosa EEs 1913, 207. Inglaterrako Bazkun (Sociedad) batek erosi zuan<br />
Echenaren lanik bikañena. Ayerb EEs 1915, 279. Sortu ziran gure errian baserritar artean Elkarteak, Bazkunak,<br />
eta arrantzalien artean anaidi edo Kofradiak. EEs 1918, 159. Euskeltzai-Bazkuna laster izango degu; ta Bazkun<br />
orrek arazoaren eredutzat artu ditzake, gaurdañokoan idekorik ez duten orrelako lan aundi bi. Ol EEs 1919, 26.<br />
Emakume onen bazkunak Jaun-maitasunaren ikurriña (bandera) jasorik. JBDei 1919, 163. Biar-añeko notiñen<br />
Bazkun bat, aldiak batak bestiakin aztertu ta aldan ondoen erabagiteko. Eusk 1919-1920 (I), 40. An arkitzen<br />
ziran Donostiko iru ereslari-bazkun (bandas de música). Garit Usand 45s. Bear dan bazkun ori izendatu ta<br />
eraltzeko Diputaziñoak alkar-artzea izango litzake bide onena. Belaus LEItz 116. Donostiako abeslaribazkunekoak<br />
abestu zituzten itzaldian aitatzen diran eresiak. Itzald II 3. Au dala-ta, gaur zeu autu zabez /<br />
"Jaungoiko-Zale" Bazkunakuak. Enb 143. Asshead and Company deritxon Bazkunak bialdu ditu amabi idi gizen,<br />
Nord Dakotako Cando uritik Chicagora. Kk Ab II 66. "Consistorio de los Juegos Florales Vascos" zerizkion<br />
donostiar kutsuko elerti pizkunde bazkuna. Y 1933, 4. Garatz-txartelak ziran. Meatz-bazkunetako txartelak;<br />
Laterriaren zor-txartelak eta a<strong>bar</strong>. TAg GaGo 67. Euskeltzale guztiok, eta batez ere bazkun euskeltzaleen<br />
ordezkariak, batzar batera deituko zaituztegu. Ldi IL 79. Uts ori berdintzeko, "<strong>Euskal</strong>tzaleak"-bazkuna<br />
eraberritzea, osatzea, azitzea asmatu degu. Ib. 143. Bazkun onen buru ta jabe sozialistak dira, nai daben lez<br />
darabille ta nai daben lekura daroe. Eguzk GizAuz 126. Trade Unions deritxon bazkuneak batzorde bat izentau<br />
eban. Ib. 22. Jabe ori naiz erria izan, naiz bazkun edo soziedade bat izan. Munita 26. Aipatu gertariok<br />
<strong>bar</strong>rutikiago aztertzeko irasi zuten Londonen 1882-an "Society for Psychical Research" (S. P. R) izeneko bazkun<br />
bat. Mde Pr 317. <strong>Euskal</strong>tzaindiak edo euskaltzale bazkunen batek herri-izenak euskaratzeaz erabaki bat hartzen<br />
ez duen arte. Ib. 247. Alaitasunez gañezka dago Zarautzko "Gure Kabia" deritzaion bazkuna, soziedadea.<br />
Basarri 63. Asieran eta aldi luzearen epean, etzuten ikastetxeok bazkun baten edo baltzu baten eskubiderik<br />
izaten. Zait Plat 22. Leblanc eta Chatonet-en Bazkuna, bere nagusia buru zutela, an aritu ziren goiz guzien<br />
lanean. Izeta DirG 96. Anarkista bazkunean ezarri dau bere izena. Erkiag BatB 183. Sekretario jaun bat / bazan<br />
bazkunian. Uzt Sas 316. Gure artean sutan dauden ezin konta ahala istilu horiek (aldizkarietan dela, liburuetan<br />
dela, bazkunetan dela, ikastoletan dela, erlijio-gaietan dela, politikan dela). MIH 228.<br />
bazkunde. "Corporación, association" Eusk 1919-1920 (II), 91 (en un índice de neologismos). Bizkaia,<br />
Gipuzkoa, Araba eta Naparraren Diputaziño eta Parantzeko euskeldunen ordezkariyen keriz ta babespian,<br />
irasten da Bazkunde bat. Eusk 1919-1920 (I), 40. En DFrec hay dos ejs. más.<br />
bazkundu. Asociarse. Alakorik batean, Antiokiatar batekin bazkundu ta Panamatik Medellinera seda asko<br />
sartu zituan. JAIraz Bizia 73. Bertako aberats batzuekin bazkunduta. Ib. 94.<br />
bazkuntza. Asociación, agrupación. "Kristau-Demokrazi" delako zer orrek, alegia, etorkizunik ederrena<br />
duan langille-bazkuntza orrek, eta orren jarraitzailleek [...] auxe ere egingo dute. Alt LB 117. <strong>Euskal</strong> Kulturako<br />
Bazkuntzaren batek, edo bazkuntza baten baiño geiagoen artean [...] <strong>Euskal</strong>-Kulturaren-Irakasletzako Titulu bat<br />
sortu. Alzola Atalak 137.<br />
bazpatz. "Federación, asociación" BeraLzM. Bazpatzaren aldi nastuko edestilari batek, beste XIV<br />
Koldobikaren bakaldeko batek bezela etzuan idazten. "Un historiador del revuelto tiempo de la Liga". Zink Crit<br />
71. Marxek eta onen jarraitzalleak asmau ta irazan dabezan enderritarteko bazpatzok (internacionalok), zeinbat<br />
eta zeintzuk izan ete dira? Eguzk GizAuz 67. Maizter edo errentadoreak, euren eskubideai eusteko, maizterren<br />
bazkuna, ugazabak be eurena, eta guztien eskubideak batera jagoteko, bitzuon bazpatza. Ib. 193. Beste bazpatz<br />
bat sortu. Ib. 70.<br />
bazpi (Añ (V) A), baspi (V-oroz-arr-ple ap. A; Mic, Añ), pazpi (V-oroz-ple ap. A). Liendre. v. <strong>bar</strong>tz.<br />
baztandar. Baztanés, del valle navarro de Baztán. Ezperen bat-bedi Nafarroa-beherearra, edo Zuberoarra<br />
Bizkaitarrarekin, edo Alabesarekin, eta Otxagabiarra edo Erronkalesa Baztandarrarekin eta Lau-urtarrarekin.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
332
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ES 398. Baztandarrak itzak eder / Malmotea kolkoan. In Izt C 245. Franzizko Zabierekoa aitaren aldetik<br />
Garaztarra zen, amaren aldetik Baztandarra. Laph 123. Nork berea ez duan i<strong>bar</strong>reko kristauari esaten dio<br />
koko: baztandarrak ultzamarrari, ultzamarrak Juslapeñakoari, ta a<strong>bar</strong>. Mok 14n. Badakika zonbatian saldu<br />
ditudan baztandar tratulant galant hari? Zub 42. Baztandarrak tuku-tuku: gasna-erretzale, autsera gan ta bat<br />
ere gabe (B). A EY III 40. Eskuara ere herrikoa erabiltzen du eta erreza baztandar izkiriazaileak. AIr in Izeta<br />
DirG 10. Ezkondu behar zen Maria de Azpilcueta, Baztandar andere gaztearekin. Ardoy SFran 45.<br />
Baztandarrak itzek eder, baño opille kolkoan (AN-larr). "Itz ederren ondotik besterik egin". Inza NaEsZarr 348.<br />
Baztandar edo aetz ez diren nafarrek, giputzek eta manexek (baita xuberoarrek ere) errazago aditzen dute elkar,<br />
bizkaitarrek eta azkeneko hauek baino. MIH 391.<br />
baztanga (G; Lar, Añ (AN), H), bastanga (G; H). Ref.: A (baztanga, bastanga); Arin AEF 1955, 108. <br />
Viruela; varicela. "Viruela" Lar y Añ. "Petite vérole. Baztanga edo na<strong>bar</strong>reria (Mb)" H. "Viruela" (de las<br />
ovejas) Arin AEF 1955, 108. v. nafarreri. Aurtasun guzian bagenuen zer edo zer. Bagenuen bein ortz-aginen<br />
agertzea; bein baztanga edo na<strong>bar</strong>reria; gaur txisariak, bigar gornia. Mb OtGai I 18. Aurten baztanga soñurik<br />
ez da izan, ta kolera murmorik ere ez. Sor <strong>Bar</strong> 88. Goiko Amerikako Texasko Errialdean naparreria edo zakutea<br />
edo baztanga deritxon gaiso zikiña zabaldu zan baten. Ezale 1897, 182b. Ill egiten nituben bastangak arrapatu<br />
bañan len. Sor AKaik 122. Nik detana da baztanga, eta badakit zeñek pegatu ditan. Iraola 139. Zuk etzenduen<br />
pasiatzen juan dan udan, emakume itxusi baztangak zulatu batekin? Ib. 53. Gaitz itsaskorren bat --esaterako,<br />
baztanga naiz sukarrustela (tifus)-- norbaitek zuenean. A Eusk 1925 (2-3), 4. Gure bertsolarietan naparreri edo<br />
baztanga maiz azaldu oi da. Inzag RIEV 1933, 415. Baztanga deritzaion eritasun bildurgarriak jota. Jaukol<br />
Xenpel 19 (ap. DRA).<br />
- BAZTANGA ERO. Viruela loca, varicela. "La varicela en Navarra" Garate 6.ªCont BAP 1949, 355. Eta<br />
modu ontan azkenerako ikusi zan, baztanga erua baño ero geiago zala erri artan. Iraola 139. Etzuten aitortu nai<br />
baztanga eruak juak zirala. Ib. 137.<br />
- BAZTANGA-LARRU. Piel picada de viruela. Seme batzuek erlantz, eta beste batzuek, baztanga-narruz.<br />
Inzag RIEV 1933, 415.<br />
- BAZTANGA-PIKATU. (Persona) picada de viruelas. Orra or nun datorren bastanga pikatua. Urruz Zer 93.<br />
- BAZTANGA TXORO. Viruela loca, varicela. Nola denak edo geienak ezkutatu nai dituzten baztanga<br />
txoruen lanak. Iraola 138.<br />
baztangadun (Lar, Añ (G)). (El) que padece la viruela. "Virolento" Lar y Añ. Baztangadunen etxean<br />
aurpegi zulatudun gizon bat bein baino sarriago ikusi dugu atezain. A Eusk 1925 (2-3), 4.<br />
baztangatu, bastangatu (Lar). Picado de viruela. "(Cara) apedreada, arpegi, musu bastangatua" Lar.<br />
(Fig.). Ur gardenpean arkaitza baztangatua na<strong>bar</strong>i zen, zuloz beterik eta lapaz estalirik. "La roca<br />
carcomida". Etxde Itxas 44.<br />
baztan-pertz. Tipo de cocido, a base de tripas. Cf. baztan-zopa. Txurikiña bereiztetik etorri da Amatxi, /<br />
ardiaren Baztan-pertza ote-dan egosi. Or Eus 60. Baztan-pertz ua baiño pozez gaiñezago. "La caldera de los<br />
mondongos". Ib. 60.<br />
baztan-zopa (B). "Sopa de patas de ternera, aliñada con azafrán, en la que echan trozos grandes de pan, en<br />
rodajas, que se sirven aparte" VocNav. "Tripaki-zopak eta baztan-zopak, berdin dira" Or Eus 60n.<br />
baztar. v. bazter.<br />
baztarda. v. bastarta.<br />
baztarpe. "(Hb), pastenague, atte ronde (pisc.)" Lh.<br />
baztasun. v. belztasun.<br />
bazter (gral.; SP, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H, VocB), baztar (V, G, AN, L-ain), baster (V-gip,<br />
BN-ad-ciz; Mic, Lar, Añ). Ref.: A (baztar, bazter); Lrq /báster/; EI 281 (para la pregunta "el ruedo de estas<br />
sayas"); Iz ArOñ (baster), Ulz (baztarrékua); Etxba Eib (baztarra); Elexp Berg (baztar); Gte Erd 182.<br />
Tr. La forma baztar se documenta por primera vez en fray <strong>Bar</strong>tolomé; antes hallamos en Larramendi (SAgust)<br />
ubaztar, 'orilla del agua', cuya -a- no es seguro que no se deba al editor Arana. A lo largo del s. XIX la emplean<br />
autores guipuzcoanos como Iztueta, Arana o Soroa (tbn. hay ejs. en dialecto guipuzcoano de Arrese Beitia).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
333
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Durante el s. XX su uso se extiende a bastantes autores vizcaínos, como Agirre (Kr 172), Kirikiño (Ab I 17),<br />
Enbeita, Eguzkitza (GizAuz 61), Erkiaga (Arran 9), San Martin, Bilbao, Akesolo (Ipiñ 19), Gandiaga (Elorri 74),<br />
Alzola (Atalak 36) o Kerexeta, mientras que en los textos guipuzcoanos se hace por lo menos tan frecuente como<br />
bazter. En DFrec hay 169 ejs. de bazter y 6 de baztar.<br />
I (Sust.). 1. Borde, orilla, margen; límite, extremo. "Orilla, extremo y cabo de alguna cosa" IC II 351. "Orilla,<br />
generalmente, basterra" Mic. "Bord [...]. Plamaren bazterra, la marge d'une feuille de papier. Oihalaren<br />
bazterra, albenia, lisière" SP. "Ribera de mar, de río, bazterra, ubazterra, ugertza" Lar. "Orilla, ertza, albenia,<br />
basterra, ermiña" Ib. "Margen" Ib. "Le bord" Arch VocGr. "Objet formant la lisière d'un corps" VocBN. "Objet<br />
ou corps contigu à un autre corps, mais en dehors" Ib. "Rivage, bord" Gèze. "Bord, rivage, marge" H.<br />
"Extrémité. Lurraren bazterretarik berdinki urrun dena, qui est également éloigné des extrémités de la terre (EZ<br />
Man)" Ib. "(gral.) [...] orilla" A. "(BN, R), orillo del paño" Ib. "Extremité, limite" Lrq. "(El) extremo, v. gr., de<br />
una heredad" Iz ArOñ. "Oian arren baztarretik, por la esquina" Iz Ulz. "Kendu zaittez baztarrera autua dator ta"<br />
Elexp Berg. v. ertz, muga. Tr. Documentado ya en Leiçarraga, es de uso gral. al menos desde principios del s.<br />
XIX.<br />
Damus illa uinea et alia uinea in Mendigoria et tertia uinea que dicunt Bazterrecoa (47, 1070). Lac Irache 62.<br />
Eneco Buztinzeco, Urracha Bazterreco, Garcia Macua (pecheros de la Orden de San Juan, s. XIII). TAV 2.1.7.<br />
Domicu Deituco, Orti Ussoa, Lope Bazterra. Ib. Ezen nola xistmistak argi egiten baitu zeruaren azpian den<br />
bazter batetik, eta argitzen berze bazter zeruaren azpian denerano. Lç Lc 17, 24. Eta bere obra guziak egiten<br />
dituzté gizonéz ikhus ditezenzát: ezen zabaltzen dituzté bere filakterioak eta luzatzen dituzté bere beztimendetako<br />
bazterrak. Lç Mt 23, 5. Ifernuko ingurutan hura da xoill handia / Eta bazterretan ditu Linbo Purgatoria. EZ<br />
Man I 130. Lezea da munduaren erraietan <strong>bar</strong>rena / Lurraren bazterretarik berdinki urrun dena. Ib. 91. Bide<br />
xuxenetik gare bazterrera berezi. EZ Man II 140. Nolako baita ehaiten den ehuna, eta oihala, halako izanen da<br />
oihalaren albenia, eta bazterra ere. Ax 215 (V 143). Zeren nola zahartzea baita azken adina, eta bizitzearen<br />
bazterra eta hondarra. Ib. 191 (V 129). Halatan nik ere zenbait aldiz eskiribatukoitut alde batera liburuan<br />
<strong>bar</strong>rena, eta bertze aldera liburuaren bazterrean, in margine. Ib. 18 (V 9). Biltzen baitituzte arregak, martutsak<br />
edo matsokak hezien basterretan. SP Phil 244. Eta denbora iragaiten nuen itsasoaren bazterretan. Ib. 329.<br />
Ororen azken xedia eta bazterra da herioa. Tt Onsa 172. Makhilaren bi buriak, bi bazterrak. Ib. 119.<br />
Munduaren bazter batekoak baldin bertze bazterrekoarekin egitekorik bazuen. ES 384. Eta Munduaren<br />
bazterretaraino joan ziren hekien hitzak. Ib. 383. Gure Jesusi zuk diozun amore bazterrik ez duena gatik. Mb<br />
OtGai III 180. Hedatu zen [Sabako erregina] lurraren bertze bazterretik Salomonen gana. Lg I 335. Markatüren<br />
dü marjetan edo bazterreko xurietan, haien hilzeko egüna eta urthia. Mercy 39. Mundiaren bazter batetik<br />
bestera. AR 76.<br />
(s. XIX) Behar dügü persegitü / mündiaren bazterriala artino. Xarlem 1067. Catilinaren soldaduben izena<br />
zabalduko da lurreko bazterretaraño. Mg PAb 205. Igarotzen ditu lurraren bazter ta muga guztiak, ta itsasoa<br />
baño zabalagoa da. AA III 310. Non ez duan, ta ezin izan-ere dezakean neurririk, bazter edo mugarik. Ib. 318.<br />
Ekusi det, zion, oiaren bazter batetik agertzen zala noizean beiñ atzapar itsusi-ikaragarri bat. Ib. 532. Zuhaitzek<br />
ekhartzen dituzten hosto guziak, itsasoaren bazterrean diren hare bihi guziak. Dh 166. Erakhutsi zaukun<br />
maithagune bazterrik gabea. Ib. 94 (v. baztergabe). Iragoten banas egun sentijan itxasuen baztarreragino. fB Ic<br />
I 54. Jendez guztiz beteak / bazter plazakoak, / doarik ikusteko / zezen illtzekoak. Echag 231. Ethorri nintzenean<br />
Jaun Doni Joaniren Elizara, zeina baita hibaiaren bazterrean. MarIl 75. Azal ta mami, <strong>bar</strong>ru ta bazter, guzti<br />
guztiak dira Probinzia onetako lurrak. 'La periferia o el centro'. Izt C 25. Itsaso hartan inhurria / Igerika<br />
zabilan, / Galzera zoan bizia, / Bazterra atzaman ezpeitzioan. Arch Fab 107. Ora bat, dio, zoala / Haragi zathi<br />
bat ahoan zeukala, / Ibai baten bazterrean. Gy 127. Azken judizioko turutak bere deia heltzen duenean<br />
munduaren bi bazterretara. Dv LEd 257. Hamasei hilabethetan aldatzen dira bazterretako hortzak. Dv Lab<br />
238s. Zola eta bazterrak harri zorrotzez ditu [harpeak]. Laph 41. Bere bi zaldiekin aldizka eraman zituan<br />
ibaiaren beste bazterrera. Bv AsL 124. Eta handik berehala aurkhitu zuen bere burua Esiptoko ur handiaren<br />
bazterrean. Jnn SBi 62. Iguzkiko phartean, Frantziaren bazterrean, Montmedy deitzen den hirira. Elsb Fram 90.<br />
Eta bazterrik ez ondorik eztian itsaso bat üdüri beita. Ip Hil 29. Zü, zure sabelian edüki düzüna mügarik eztiena,<br />
bazterrik gabea. Ib. 94. Eta bidearen bazterretan loreak, belharrak, oihanak, xoriak, Jainkoaren eskuko gauza<br />
bizi horiek guziak, lotarik bezala iratzartzen ari ziren. Arb Igand 53.<br />
(s. XX). Ibaiko urak, ujoldietako loikeri guztiak basterrera kendurik, garbi garbi erakustebien kolko <strong>bar</strong>rua.<br />
Ag Kr 37. Gelditu gabe bethi berdin azkar sortzen den ur hotx garbiaren bazterrean. JE Bur 37. Landa baten<br />
bazterretik zoazilarik. <strong>Bar</strong>b Sup 64. Errege-bideko autsarengatik baztarreko zuaiztian zear dijoala. Mok 13.<br />
Makillaz jota ibiltzen asten baziran [astoak], beti bazterretara ta bear ez zan tokietara zijoazten. Muj PAm 59.<br />
Eup, yauzi egizu alegin guztian onantzako bazterrera eldu zaitezan. Or Tormes 35. Han ikusiren duzue oraino<br />
[etxea], gau izigarri hartako uriek egin ur-geldi edo aintzira handiaren bazterrean. <strong>Bar</strong>b Leg 71. Gorria<br />
bazterretik, ni gibeletik, ardiak bagineramatzan aintzinean, ahalik eta lasterrena. Ib. 149. Erregebidearen bi<br />
bazterrak hesten dituzten zuhatz-lerroen hutsgunetarik. JE Ber 16. Ni jausijeran urmaeletik basterrera zapart<br />
egin daben arrain gustijak batuta. Otx 158. Baiñan utsa naiz ni; Jainkoak nau bete. / Ark ez baitu bazterrik, nik<br />
ez dut bazterrik. Or Poem 556. I, agian, oraindik amesetan ariko aiz. Nik, baztarra jo diat. Laster, emen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
334
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
geldituko nauk ankaz gora, ao-zabal, aundi ta txikien bildurgarri. NEtx Antz 103. Bi baztarretan ipiñi ditugun bi<br />
aburu orien aitorleek, bataren naiz bestearenak au erantzunen dute. "Assertores duarum istarum sententiarum,<br />
quas extremas posuimus". Or Aitork 362s. Haien oinetaraino atseden hartzera zetorren itsaso bortitz eta ezti,<br />
bazterrik eta ondorik gabeko hartan. Mde HaurB 98. Ortaz, zorionetik kanpora igitzen da adimentua. Arimaren<br />
baztarrean geratzen da berez. Txill Let 131. Bazterrak utzi [oñezkoak] ta amorratzen / bidearen erdirako, /<br />
bozinak entzun, baña ez daude / mugimentu aundirako. Basarri 172. Gure herrian bazuten etxeño bat pollita<br />
hartua, mendi baten zolan, erreka baten bazterrean. JEtchep 34. Plaza uts-utsa zegoan. Baztarretan, arkupean,<br />
amar edo amabi txapel-gorri. Ugalde Iltz 17. Ai, labradore alperrak / dira trepetxu okerrak, / latz eta zikin<br />
soluetako / erdi ta bazterrak. And AUzta 125. Emakumiak [Arantzazuko elizan] egoten ziran lurrean eserita.<br />
Gizonak zutik bazterretan. Ib. 101. Mendeen asieratik azkenerarte, munduaren bazter batetik besteraiño. Vill<br />
Jaink 178. Eta itxasoari Jainkoak bere bazterrak markatu zizkiola esatea, jakintza naturalen landan deus ez<br />
esatea bezala da. Ib. 44s. Autoa bazter batean utzi ondoren, igen ziren bizitza ortara eta yo zuten atea. Izeta<br />
DirG 119. Lur ertzetako etsaiei eskuetatik kendutako trofeu biak eta munduko bazter bietan iaritxi garaita<br />
bikoitza. Ibiñ Virgil 95. Etxeko lotsagarrikeririk aundiena bezela, munduko bazterrera jaurtikia. NEtx LBB 35.<br />
[Gipuzkera] ez da Gipuzkoa osoan egiten, bi bazterretako mintzairak bestelakoak direlako. MIH 385. Bakea,<br />
bazterrik gabeko bakea, maite zuen bihotz bihotzez. Ib. 264.<br />
v. tbn. (para textos anteriores a 1800). Hm 44. Aq pág. 63.<br />
(Tras tema nominal nudo). "Bide bazterrean, auprès du chemin. Ithur-bazterrean, au bord de la fontaine" SP.<br />
"Ribera, erribera, erreka bazterra" Añ. "Ur bazterra, le bord de l'eau. [...]. Bide bazterrean, au bord du chemin"<br />
Dv. "Soin bazterrak lohitzea, salir les bords de son vêtement. Itsas bazterra, bord de la mer. Bide bazterra, bord<br />
du chemin. Ur bazterra, bord de l'eau" H. Ikhusi zuenean hura neskato batek su bazterrean iarria. "Auprès du<br />
feu". Lç Lc 22, 56 (He, Dv suaren aitzinean, TB, IBk su ondoan, Oteiza, Brunet suaren ondoan, Ol, Or, Ker,<br />
IBe sutondoan). Eta huna, bi itsu bide bazterrean zeudenek, enzunik ezen Iesus iragaiten zela, oihu egin zezaten.<br />
Lç Mt 20, 30 (TB, Dv, Ip, SalabBN, Echn bide bazter, Or, Ker bide-baztar, Samper bide baxter; He baster; Ol<br />
bide ondo, Leon bide hegi, IBk, IBe bide ertz). Eta iragan zenean Iesus unzian berriz berze aldera, populu handi<br />
bil zedin harengana, eta zen itsas bazterrean. Lç Mc 5, 21. Ezen zenbat baita handi eta husu nonbrea / Nola<br />
itsas bazterretan ezin konda sablea. EZ Man I 96. Ur bazterrean aurkhituenzat [...]. Zeñen ediren baitugu<br />
gorputza bazterrean, / Eta arrokak itsustu baldin badu lurrean, / Ordañez bista ezazu othoi spirituan. EZ Man II<br />
159. Zur bat [...] hosin handian erraxki manaiatzen da [...]. Baiña ur bazterrean, leihorrean, ezin higi dezakezu.<br />
Ax 518 (V 333). Ordea San Agustiñ-en argi-itxasoari etzion Jainkoak ipiñi muga-arririk, ez ta ubaztarrik-ere.<br />
Lar SAgust 10. Biderik eta zubirik etzuen itsas bazter batera. Mb IArg I 269.<br />
(s. XIX) Ur bazterrean zure predikuak / Aditzaileak zituen hertxatzen. Monho 158. Itxas bazterretan onzian<br />
dijoazanak. Mg CC 197. Itxaso eta ühaitz bazterretan hariña bihi den bezanbat milla million urtheren bürin.<br />
UskLiB 99. Gelditzen du astoa / bide-bazterrean. It Fab 121. Hendaia hitsik dago itsas bazterrean. Hb Esk 136.<br />
Ikusi zituzten Faraon eta bere lagunen gorputz-illak itsasoak ur-bazterrera botatuak. Lard 74. Itsas bazter<br />
guzian gorbela biltzen da. Dv Lab 179. Hamahirur egun iragaiten ditu itsas bazterrean. Laph 229. Or dago<br />
itxas bazterrean / Atx kontran eginda erdi erdi bi. AB AmaE 381. Hiritik kanpo, aurkhitu zuen egun batez, bide<br />
bazterrean, sortzez itsu zen erromes bat. Jnn SBi 24. Berritan erraiten ginuen etxe-aintzin, bide-bazter, xoko<br />
guziak oro eskelariz beteak zirela. HU Zez 38.<br />
(s. XX) Bakean da geldirik egozan kale basterretako paper, zotz, zakar, lasto, buruko ule ta maluta galdu<br />
guztiak. Ag Kr 12. Eta gertatuko balitz, Donostiaren mendeko itsas-basterretan ontziren bat galtzea. Etxeg<br />
RIEV 1908, 114. Itxasoan da itxas-basterretan. Echta Jos 343. Zotz batzuek erreka bazterrean bildu zitzala.<br />
Goñi 24. Sacramento-River deritzaion ibai-bazterrean. A Ardi 2. Itxas-baster atan ontzija galdu ebenak aberrira<br />
bigurtu ziranian. Kk Ab I 85. Baita Genesaretko itxas baztarrean eta Olibeteko mendi saietsean ere. Inza Azalp<br />
76. Kixkaili dira bide bazterrean, lephorainoko erhautsean. <strong>Bar</strong>b Sup 72. Plaza bazter guziak dire jendez<br />
beltzak. Ox 181. Urratsik emateko aalik etzuela gelditu zen bide bazterrean etzanik. FIr 150. Behin Ruth eta<br />
Noemik ogi biltzen ikusi zituzten bide bazterreko landa batean. Zerb IxtS 50. Asi mendian goen-goenekoetatik<br />
eta beko ibai baztarreraño. Munita 115. <strong>Bar</strong>ruti bazterreko bidean. Etxde JJ 238. Exeri zen ohe bazterrean,<br />
gogoetaturik. Mde Pr 146. Nornaik ikusi zezakean, bide-baztarrean, mando bat gurditzar bateri lotua. Anab<br />
Poli 99. Beste bein be, kale baztar batian billau eban lenagoko bezela. SM Zirik 55. Gure polizia batek arrapatu<br />
du ugalde bazterrean gaur goizean. Izeta DirG 66. Ibai-baztarreko petrillaren kontra gelditu giñan juxtu xamar<br />
putzura erori gabe. Salav 62. Orduntxe bai kamio-bazter guziak el<strong>bar</strong>riz beteko lirakela! MAtx Gazt 65.<br />
Zarauzeko itsas bazter zabala. Ardoy SFran 23.<br />
v. tbn. (para textos anteriores a 1800) Hm 71. He Mc 4, 4. Baster: INav 132. Gç 206. AR 76.<br />
(H). Lado; costado. "Côté. Su datxeka bazter guzietarik, il a pris feu, il brûle de tous côtés (EZ Man)" H.<br />
"Aldameneko etxetik [...], bazterreko etxetik (AN-gip)" Gte Erd 9. Berzeari su datxeka bazter guztietarik. EZ<br />
Man I 102. Birjina bazter batean / eta Josef berzean: / biak belhauriko iarri / ziren haren aldean. EZ Noel 57.<br />
Beraz gehien bazterretarik hartua da halakoa, alde guztietarik atrapatua da. Ax 428 (V 277). Neketan arkitzen<br />
naz bazter guzietatik; egiten badut zuek nai dezuten gaistaginza, galdua naz sekulako, ta egiten ezpadut, ekusi<br />
bearko dut esan dezuten alkekizuna. Mb IArg I 383. Jarriko dirala Abrahanen, Isaken ta Jakoben bazterrean<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
335
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zeruko nere mai atsegindunean. Ib. 185. Oi arima nerea, ongi begira dezagun goiti eta beheiti, bazter batera eta<br />
bertzera, iragan denari eta ethorkizunari eta oraiko aldarteari. Dv LEd 168s (Cb Eg II 93 alde bata ta bestea).<br />
Kruz aurraren bazterrean eserita zegon. Goñi 53. Bere burua jaun baten gañera botiaz eta ankekin bazterrekua<br />
sabelian joaz. Iraola 67. Oartu ziran atalarria kendurik zegoala baztar batera eta illobia utsik. Inza Azalp 76. Ta<br />
Aingeru Migel ezpatarekin / gure bazterrean dago. Jaukol Biozk 71. Irudimena asi zitzaidan bazter guzietatik<br />
izeki ta suak artzen. Ldi IL 29. Bi ate ederrak, aintzinetik eta bazterretik, baderamate ikuslea <strong>bar</strong>nerat. Zerb Azk<br />
11.<br />
(gral.; Lar, Añ, Gèze, H, A DBols, Zam Voc), baztar (V, G, AN, L-ain), baster (G), bastar (V). Ref.: A<br />
(bastar, baztar, bazter); Etxba Eib (baztarra); Elexp Berg (baztar); Gte Erd 37. Rincón. "Rincón, zokoa, txokoa,<br />
bazterra" Lar. "Apartadijo, sala bazterra" Ib. "Coin" Gèze. "Coin, endroit. Bazter guziak ongi bilhatzea,<br />
chercher soigneusement en tous les coins et endroits" H. "Sukalde baztarrian dago eskobia" Elexp Berg.<br />
"Bazterrean zegoen maaian eseri zen (V-gip, G-azp)" Gte Erd 37. Cf. IC II 351: "Llamado Puenbaster, que<br />
quiere decir [...] 'venturoso rincón'". v. zoko. Tr. Mejor documentado en textos meridionales. Gero zenbait<br />
etxeko gan<strong>bar</strong>atan edo bazterretan belhauriko iarririk erran itzazu. Mat 182. Komoditateak hala emaiten<br />
baderatzu bazter batetara berezirik Iainkoari eskerrak eman diatzotzu debotki. Harb 155. [Komuniatu ondoan]<br />
Joan behar da bazter batetara, han oren laurden batez bederen Jainkoari eskerrak emaitera. CatLav 253 (V<br />
128). Zuenzat <strong>ostatu</strong>rik eztago emen, / Akomoda zaitez basterren baten. Acto 148. Gero laur oñeko zikiñez [bete]<br />
bere jauregi bera ta jauregiko gauzak, geletako maiak, oatzeko maindirak ta bazter guziak. Mb IArg I 119. Ta<br />
bitartean zegoan beste Misionista bere laguna Eliz bazter baten orazioan. Mg CC 127. Galdu danian ereztun<br />
balioso bat, ikusten dira etxeko bazterrak. Mg CO 17. Alperrik aratuko dituzu zokondo ta bazter guztiak. Mg<br />
PAb 190. Jangarritzat eznea, berotegitzat sukalde bazterra. VMg 10. Begiratzen zien etxeko bazterrai. AA I<br />
580. Begiratzen zien etxeko baster guziai. AA II 92. Sarri iragoten zituban Santa Teresak gau osuak orazinoian<br />
negarrez zeldaan, edo koru baztar baten Jesus maitiaren aurrian, inok ez ekusala. fB Olg 23. Argitu egidazuz,<br />
arren, ene arimako begi ilun itsutuok, ene biotzeko baster ezkutuak arakatuteko. Añ EL 2 131. Bei-elea bildurik /<br />
gaur illuna<strong>bar</strong>rean, / ukullu bazterrean / nagoala lotan. Echag 122. Topatzen det atsoa / etziñik lurrean, / alkitik<br />
eroria / sukal-bazterrean. It Fab 114. Azkenik aurkituten dabe oe baten azpijan ezkutauta, etxeko bazter baten.<br />
Ur MarIl 13s. Eta, zer egiñ iya, / Atzera biurtu? / Ezer kantau bagarik / Bazter baten sartu? AB AmaE 178.<br />
Konzienziako bazterrak ongi begiratu, eta ikusi. Arr May 28. Trabena-baztarrean lo zegoala, arratoiak kabia<br />
egiñ eta umiak atera zizkioten jakaren poltsikoan. Urruz Urz 61.<br />
(s. XX) Iagi zan baster batean eukan makillea artuteko asmoagaz. Ag AL 86. Esku bustiak amantalpean<br />
gordeta edo erratza baster batean itxirik, amarren bat bidar atara eban leiotik burua. Ag Kr 50. Patxiko ta<br />
lagunai bazkaria baster baten, otza, urri ta kiskaldua ematen diote. Ag G 350. Ez zutelakotz etxe hartakoek, ez<br />
mahainean, ez etxe bazterretan, ez nihon, erdal-hitzik atheratzen. Lander RIEV 1907, 430. Estalpe nolabaiteko<br />
bat, zuma batzuek, saski bat edo beste, lapiko bat sutan, an bazter batean. Urruz Zer 122. Alperrik aratu ta<br />
ikertzen zituen zakurrak etxeko zoko-bazterrak. A Ardi 89. Geratu zan gero baster baten ixillik eta adi. Kk Ab I<br />
11. Orduari edo erleju bat gela artako baztarrean eta beste aldekoan ataria añako ispillua. Inza Azalp 31. San<br />
Josef, ixil ixila, lanean ari zen bazter batean. <strong>Bar</strong>b Sup 165. Amai bultzekada bat emoutso eskerraz ta garrazi<br />
baten suete-basterrera bota dau. Kk Ab II 55. Eta ainbat lagun bialdu zittuzan ara ta ona, baster eta zokondo<br />
gustijetan gure gixona billatu egijen. Otx 87. Zumezko otartxoa, / bazterrean utsik... / Noizdanik, gaixoa, / ez<br />
duzu lorerik? Ldi BB 74. Aurreko leioko / goi-bazterrean, / armiarma ari da / egiñalean. Ldi UO 50. Etxebaztarrak<br />
zillar iduki / goiz goizetik arratsera. Or Eus 413. Ukullu-bazterrean egiten dana mai-aintzinean<br />
debekatzen dalako. Or Aitork 64. Lo, edozein baztar ezkutuan. Anab Poli 14. Koruko baztar baten egon arren.<br />
Bilbao IpuiB 125. Baiña ba-dago oraindik beste zoko bat, bazter beneragarri bat, orain arte aztertu eztuguna.<br />
Vill Jaink 106. Oilategiko baztar batean gordetan zituan Patxik bere gordailuak. Osk Kurl 74s. Iñazik bere<br />
erraiña botaka arkitu zuan ikuillu baztarrean. NEtx LBB 24. Bidoiak bazter batera bildu dituzte. Lab SuEm 183.<br />
Bazterreko suaren edo ezpata zorrotzaren antzekoa da izan ere. "Como el fuego apartado". Berron Kijote 160.<br />
Fellinik gizartearen bazter elkorretara eta zoko ilunetara du joera. MEIG I 182.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 240. Altuna 14. Etxde JJ 30. Ugalde Iltz 28. Baztar: Muj PAm 64. Ugalde Iltz 18. Ker in<br />
Alzola Atalak 128.<br />
"Begi bazterraz ikhusten ditu guziak, il voit tous du coin de l'oeil. Begi bazterraz behatzen dio, il le regarde de<br />
travers" Dv. Zuk zenbat usu / Haur baitakusu, / Begi basterraz lastana, / Alabadere, / Soz behin ere /<br />
Etzindezke iar nigana. O Po 12s. Eta begi bazterrez behatzen dik nere aldera. Elzb PAd 23. Ezker eta eskuin<br />
behatzen zuen, begi bazterraz. JEtchep 115. Ezpain bazterrak jaso ta irriñoak ahal beste lilluragarri eginik. Osk<br />
Kurl 175.<br />
"Cantero de pan, ogi erza, basterra erz, baster azala" Aq 1335 (Interpr?).<br />
2. (S; SP, Gèze, Dv, H), baztar (V-gip; A DBols), baster. Ref.: Lrq; Etxba Eib (baztar); Elexp Berg (baztar);<br />
Gte Erd 83. Lugar, región, parte (en exprs. como 'todas partes'...), tierra(s), alrededor(es). "Écart, l'environ de<br />
quelque lieu [...]. Miratzatzue bazterrak, videte regiones, les environs" SP. "Campagne" Gèze. "Bazterrak eder<br />
dire, les campagnes sont belles" Dv. "Environs. Bazter ageri ederrak, environs découverts et beaux [...].<br />
Contrée, région, pays" H. "Territorio" A DBols. "Pays" Lrq. "Baztar askotara eldutako gizona" Etxba Eib. v.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
336
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bazterralde. Tr. De uso general, se documenta ya desde Leiçarraga.<br />
Eta ethor baitzedin Iudeako bazterretara, Iordanaren berze aldeaz. "Quartiers". Lç Mt 19, 1 (He baster; TB,<br />
Hual, Leon lur, Echn, Ur, Ip, SalabBN, Ol muga, Dv aurkhintza, Samper termino). Ametsetan dibinoki<br />
adbertiturik retira zedin Galileako bazterretarat. Ib. 2, 22. Oi dafinela [Salbaterrako Rejimentuak] / republikea<br />
garbirik, / bazterrok bere / oi ondo gobernadurik. Lazarraga 1203r. Lehen eta bizikorik bista zaie penatzen /<br />
Noiz ere bazterretara baitute begiratzen. EZ Man I 104. Munduko baster guztiak dire iaun onarenak. EZ Eliç<br />
376. Eskolak zintuen bazter / guztietan ideki. EZ Noel 176. Zuri zordun zaitzu Europa / Calviñek nahasia, / zuri<br />
Amerika, zuri / bazter zabal Asia. Ib. 176. Zu zara Iainko handi hura, zein edireiten baitzara bazter guzietan.<br />
Harb 259. Bere meneko dakuski / Bazter gorak iautsirik. Hm 38. Berhala Jinkoaren partez aholkatzen dütügü<br />
herriko güziak, zahar, gazte, xipi eta handiak, hanbat hiri bildü nola bazterretakoak. Bp I 22. Eta emanen ziotzat<br />
hire ondoreari bazter horiok. Urt Gen 26, 4 (Dv lekhu haukiek).<br />
(s. XVIII) Zeren bide hartaz hedarazi baitzuten bere omena eta Kristoren lege Saindua munduko bazter<br />
guztietara. ES 151. Hauk dira Jaunak igorriak munduaren bazter zabaletan lege sainduaren kridatzeko. Ib.<br />
124s. Konsidera detzagun haren obra miragarriak, eta gure ganateko ontasuna, zeina bazter guzietarik gure<br />
begien bistan ageri baita. CatLav 32 (V 24). Ta jakin bezate txiki ta andi munduko bazter guzietan zer mutil<br />
zuzenak edo zer tresna biurriak dabiltzan nagusiaren inguruan. Lar Fueros 49. Garbi zedilla zazpi aldiz Jordan<br />
zeritzan bazter artako ibaian. Mb IArg I 319. An bazter illun triste izugarri ta guziz nazkagarri batean, edo<br />
infernuan arkitu zan. Cb Eg II 209. Galde gure auzoetako, ta munduaren bazter oietako nekazaritxo garbi, beren<br />
izerdiakin jaten ematen diguten askori. Cb Eg III 217. Emanen diot asaldu bat Ramoth, Galaadeko bazterretan<br />
den hiriari. Lg I 359. Erakutsi ziotzon handik begiak ikhus ahal bezanbat bazter. Lg II 131. Haren erresumaren<br />
baster guzietan ziren yendien, gizonki eta emakumen, larrien eta xehien kondatzeko. Mih 73. Finka zazu eta<br />
heda lurraren baster guzietarat. Brtc 25. Eleiza bat bera da Munduko toki ta bazter guzietan. Ub 147.<br />
(s. XIX) Zu ganik heldu den argiak / Betetzen tu bazter guziak. Monho 142. Ordre haur emaiten düt: /<br />
lürraren bazter orotan / Enperadore ziratekiela / koruatürik Erruman. Xarlem 1410. Naparrua, Araba,<br />
Giputzkoa, ta Bizkai guztiko bazter guztietan ibilli nekatuten buruba. Mg CO 293. Jaun bera arkitzen dala<br />
munduaren bazter guztietan ta gu gauden edozeñ lekutan. AA III 318. Eta Abilinia zeritzan beste bazter edo<br />
Probinzia batean zegoan Lisanias. Ib. 519. Trunko higun bat egina, laster bazter guziak phozoa eta izurrizta<br />
letzakena, ezpalire lehiatzen luphe batean harren zarratzera. Dh 119. Bozkaria zaite [...] munduaren bazter<br />
guzietan ohoratua ikhusteaz. Ib. 265. Munduko baztar gitxik kontauko dabee [...], beti <strong>bar</strong>din ta beti garbiro<br />
gorde dabeela Jaungoiko Bakarraren sinistute ta ondra egijazkua. fB Ic I IV. Zabaldurik eureen argijak baster<br />
andi ta ugarijetara. JJMg BasEsc I. Asi zirean Apostoluak munduko baster guztietan Ebanjelio santuko egiak<br />
zabalduten. Añ EL 2 128. Albixoen heresia inpioa hedatu zen, ur hausin bat bezala, Frantziako hainitz<br />
probentzietarat, eta bereziki hartu zituen Langedoko eta Dofineko bazterrak. MarIl 120. Joaitekotzat Lurraren<br />
bazter guzietarat pederikatzera. Jaur 178. Bedatsian bazterrak berdatzen dirade. Etch 668. Bestek ez bezalako<br />
doai on andiak / Dauzka Gipuzkoako baztar maitatiak. Izt C 509. Bazter heietako xarmak, / Hetako yenden<br />
ohitzak. Gy 65. Eman zuketen zango haren bazterretan. Hb Esk 16. Ez dakizu beraz nola argitzen duen iguzkiak<br />
eta zein bazter arraiak diren hari esker? Hb Egia X. Asia, Afrika, Europa, Amerika, Ozeania; lurreko bazter<br />
guzietan baditu partalierrak fede, sakramendu eta sakrifizio beretan. Ib. 105. Lur edo bazter aietako Erregeai,<br />
alako jendetza eta ainbeste armadun ateetan idukitzeak, buruausterik asko ematen zien. Lard 99. Lebiren<br />
ondorea bakarrik bazter berezi edo jakiñ gabe geratu zan. Ib. 118. Ikusi zuen nola bazter aiek, eta<br />
zuhaitzetarañoko guziak jendez beteak zeuden. Arr GB 119. Zurekin naitut jirabiratu / mundu guziko baztarrak.<br />
Aran SIgn 212. Ea zer billatzen zuan bazter aetan. Zab Gabon 79. Beste baztar abetan eta zenbat eta Donostitik<br />
kanporago, gauza garbiyaguak izaten dira. Sor <strong>Bar</strong> 80. Eman zizten asko izkiribitu batarentzat eta bestiarentzat,<br />
zeñekin juan zitezkian segur munduaren edozein bazterretara. Bv AsL 200. Bazter onetan ez da lapurren<br />
beldurrik, / Orretan ez da senti iñoiz euskaldunik. AB AmaE 412. Eta... nola ibilli zera baztar oietan? Apaol<br />
110. Munduaren bazter guzietarik hunat jorik. Zby RIEV 1908, 84. Askotan bazter guziak betheak zirelarik<br />
elhurrez. Jnn SBi 166. Laster bazter orotarat hedatü zen, eta orai mündü orotan zelebratürik da eliza<br />
katolikoetan. Ip Hil 5s. Ethorriko zela lege bat berria eta bethierekoa, baliaturen zena mende eta bazter orotako<br />
jende guzientzat. Arb Igand 61. Ez aire hartzerat ez eta bazter ikusterat. HU Aurp 97.<br />
(s. XX) Madrill edo <strong>Bar</strong>zelonako basterretan ikusitako zatarkeri lizuna. Ag G 166. Baditeke [...] xume eta<br />
pollit baizik ez diren izanen bethi, Eskual-herriko bazterra bezala. JE Bur 159. Badakizu ba, bazter onetan ez<br />
gera Burgosen bezela. Urruz Zer 94. Buenos Airesko alde ori otzaz baster geiztua dala, Garagarrillan edurrez<br />
zuritzen dana. Kk Ab I 55. Argatik jai aundi ortarako lurreko baztar geienetatik biltzen ziran Jerusalemera gizasail<br />
aundiak. Inza Azalp 85. Agur zuer ere, bazter eskualdunak, / Oihan, zeru, pentze, mendixka legunak! Ox<br />
166. Xoratua bazterrer beha nago xutik. Ib. 184. Eri andi etsitu batengana sendakiñak bezala eldu ziren bazter<br />
artara inkenieroak. FIr 135. Eta handik gazteluaren zaintzaleak ikusten ahal zituen inguruetako bazter guziak.<br />
Zub 83. Salbaiez beterikan / hemengo bazterrak. Etcham 82. Eta Gastela-mutil areek Españako baster<br />
gustiyetara zabaltzen ziran alantxe, oñez, ta etorri be bai. Kk Ab II 167. Hemen dira bederatzi ehun sainduren<br />
erlikiak, lurreko bazter guzietarik bainan guziz Erromatik hunat bilduak. JE Ber 60. Egiaz, gerla-denboran<br />
baitzen no man's land --gizonik ezin bizizko bazterra--, gizontasunik gabeko lekua da Gipuzkoako bazter hau. Ib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
337
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
93. Lurralde asko ta askotan ixan ei ziran eta ainbat baster ikusi ei zittubezan. Otx 58. Gure ertia edo artea yaso<br />
ta bazter guzietara zabaldu. Ldi IL 171. Mundu bazterretako erri txiki guziek gero ta areago beren burua<br />
zeintzen ta indartzen diarduten garaion. Ib. 136. Neolitos-garaiko agerkaiak <strong>Euskal</strong>erriko baztar batzuetan<br />
azaldu izan ditugu. JMB ELG 59. Bazter au basa-lekua da ta eguna aurreratua da onezkero. Ir YKBiz 209. Zuek<br />
maitatu zaituztelako, <strong>Euskal</strong>-Herriko bazterrak. Iratz 148. Denek ezagutzen nute bazter hautan guzietan. Lf<br />
Murtuts 24. Giza-mintzalaririk ageri ez dan bazterrera asagotu nazazu len-bai-len lurralde ontatik. Zait Sof 97.<br />
Baztar aietan ibilli ez danak beroa zer dan ez daki. JAIraz Bizia 47. Itxasoan, legorrean, errian naiz erritik<br />
landa, non da baztarrik, bat edo baten gorputza erio gelditu ez zanekorik? Or QA 113. Ibili naizen baztar<br />
bakoitzean, an gelditu dira nere alegiñen auts eta txingarrak. NEtx Antz 107. Neguaren biotza da. Baztar<br />
guztiak zuri ta gogor daude. Munita 19. Ango bazterrak zeatz-meatz ezagutzen zitun. Etxde JJ 5. Damu dut hala<br />
ere zu ez ikusiaz bazter horietara joan baino lehen. Mde Pr 35. Zoragarri da bazter au: paketsu ta irribera.<br />
Txill Let 54. Eguzkia astiro joian etzin guraz, bazter ezkutuetarantz. Erkiag Arran 7. Bazter maite aantzeziñak<br />
<strong>bar</strong>riren <strong>bar</strong>ri ikusi. Ib. 181. Laborariak elgarretaratzen dira bazter guzietan, berearen galdez. Herr 14-4-1960,<br />
1. Nahi ala ez, hemengo bazter ikaragarriek berek lotsa bat bezala emaiten dautane. JEtchep 69. Bazter berriak<br />
ikusteko irrika ta axkurea bere bularpean somaturik zeukan lenago ere. Zait Plat 12. Hortik aise igaiten gira<br />
bazterren eta gauzen ederrerat, arinago eta garbiago egiten baitzaiku sendimendua. Lf in Zait Plat XIX. Ba'kizu,<br />
baztar orietan bero aundia asi da. Anab Aprika 23. Baztarrak oartzen atsegiñez ari giñan bitartean. Ib. 28. Eta<br />
guk, eguntto batez bizi geranok eta mundu zabal onen bazter nimiño bat zapaltzen dugunok. Vill Jaink 176. Aita<br />
Sainduak igorria zela bazter guzietan fedearen ereiterat. Ardoy SFran 205. Hor bazterrak bethikuak, / bena<br />
oihanak aphürtürik. Casve SGrazi 32.<br />
(L-sar, AN, B, Sal, R; Urt I 425, Dv, H, VocB), baztar (V, G, L-ain, AN). Ref.: A (baztar, bazter); EAEL 67.<br />
Campo, heredad, tierra de labor. "Ager, kanpóa, baztérra, larréa" Urt I 425. "Bazter ederra duzu, votre terre est<br />
belle" Dv. "Bien, possession. Bazter handien iabe da, il est possesseur de grandes étendues de terre. Bazter<br />
handiak dituen etxea, maison qui a de grandes dépendances" H. "Posesiones" VocB. "Posesiones adjuntas a una<br />
casa" A. Itxiko yoadaz danak / ortxe basterra, / etxe ederra, / eta mastui galantak. Zav Fab RIEV 1909, 35.<br />
Lur-erlo andi eta bazter zabalak oparo eman ziezten, maneatu, laboreak ereiñ eta abuztu onak izan zitzaten.<br />
Lard 302. Haina da lur gizonik hoberena zeinak bihia eta bazka bazter berean altxatzen baititu. Dv Dial 46 (It,<br />
Ur lur beretik, Ip ber lürretik). Ananias deitzen zen gizon batek, bere emazte Saphirarekin saldu zuen bazter bat.<br />
Dv Act 5, 1 (Lç posesione, TB gozamen, He lur, Ol, Ker landa, IBk, IBe soro). Aitore-semeen yauregiak, bere<br />
inguruetako landa, phentze, mahasti, oihan eta bertze bazter ederrekin. Elsb Fram 156. Agustin de Enbeita /<br />
Luperiyakuak / bazter ederra dauka / bere etxe aldian. EusJok II 104. Askok balu zuk dezun etxe ta baztarra, /<br />
Lasa botako luke tirri nola tarra. AB AmaE 402. Baztarra saldu! --esan zuan apaizak zerura begiratuaz--. Etxea<br />
saldu esan duk! Apaol 83. Bere basterra ikusteko bost ordu bear omen ditu, zaldiz. Millaka omen dauzka beiak<br />
eta idiak. Ag G 258. Gañera berriz bazter ederra / sagastiakin ertzian, / denda polita, ardo ta guzti, / ezer falta<br />
ez etxian. Tx B I 63. Satorren antzera solo ta baster itxulastu ta azpikoz-ganera imintten dozubelako. Otx 27.<br />
Baziran Errusin be bazter onaren jabe ziran baserritar aberatsak. Eguzk GizAuz 132. Etxe-bazter ederren iabe,<br />
eiztari ta zaldi-zale amorratua zan Xenoponta. Zait Plat 81s.<br />
(Lar, Aq 1478, Dv, H), baster (Lar). (Pl.). Todas partes, (el) ambiente, (la) sociedad. "Asombrar de<br />
admiración, bazterrak ikaratu [...]. Baster guziak ikaratu ditut, he asombrado a todo el mundo" Lar. "Valor,<br />
errua. Muy valiente es éste, baionek errua dakar bazterretan" Aq 1478. "Hori diote bazter guzietan, voilà ce<br />
qu'on dit partout" Dv. "Gezurrez bazterrak bethe tu, il a partout répandu les mensonges" H. "Baztarra guztiak,<br />
bazter guztiak. Hala esaten da, a eta guzti, arraroa badirudi ere. Baztarra guztiak endredau bia dittue" Elexp<br />
Berg. Ideki itzatzu ene ezpainak eta ene ahoak bazterretan adiaraziko du zure laudorioa. Harb 336. Lurrean<br />
da itxasoan / zure izenak / bildurtu emen ditu / errien bazterrak (1658). ConTAV 5.1.5. Bazterretan, ta itsu,<br />
motel, jakiñezen artean darauskiote, baña eztira gai, ezer ere danik agertzeko ta argitaratzeko. Lar, carta a Mb<br />
280. Bat-batean asi ziran guziak ojuka, bazterrak ojuz urratu bear zituztela ziruditenen gisan. Mb IArg I 390.<br />
Lutherek eta Kalbinistek mortifikazione handiago bat hartu zuten estakurutzat bazterren izurriztatzekotzat bere<br />
ilhunbe damnagarriez. Lg II 244. Esan ta banatubaz bazterretan, ezkonduteko itunduta dagozala urlija<br />
mutillegaz. Mg PAb 107. Ezerbere ez juakola, baztarretako guzur, ta saltsa guztiak batuta. fB Ic II 210. Otsoa<br />
dabil basoetan / basterrak guztiak galduten. Zav Fab RIEV 1907, 533. Iñoren bizitzako gauzaak yakin ezinik,<br />
edo basterretako ereziak ta errondoak batu ezinik ibili zareanez. Añ EL 2 154. Baztar guztiak izutu eta larritzen<br />
zituen Maragatoak. Izt C 504. Bazterrak oro dira lotsatzen; / Ihizi guziak aldiz gordatzen. Arch Fab 101. Ikusten<br />
banabee sarritan geixotegijetan, Eleixetan, konfesau ta komulgetan, esango dabee bazterrak engañetan<br />
nabillela. Ur MarIl 57. Bazter guziak ditu asaldan ematen. Hb Esk 45. Hek eginen dituzte zorrak bazterretan. Ib.<br />
208. Hartaz behar ditu bildu eta argitu bazterrak. Hb Egia 109. Irurogeita bederatzi senide anaia batek ilda<br />
ikusteak, bazter guziak izutu zituen. Lard 132. Ez da bada deithoragarri bazterrak hola nahas ditzan tresna txar<br />
horrek? Laph 112. Nere andria ikasiya da / irabaziya gastatzen, / dantzan igual preparatzen zait / baztar<br />
guziyak puskatzen. Xe 268. Jende alper eta seme gaizki azi asko dago orain bazterretan. Zab Gabon 66. Uste<br />
diat erraten ahal dutala Piarres Adame bezalako gizon guti ikhusten dela bazterretan. Elzb PAd 70. Framazonek<br />
sinhets arazi dute bazterretan erlisione guziak berdin direla egiak edo berdin dudazkoak. Elsb Fram 158.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
338
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Eskualduna, hor, emaitzak / Hire kantu ederrak; / Irrintzinaz ere atxik / Harroturik bazterrak. Zby RIEV 1908,<br />
758. Bazter guziak zorrez beteak, eta ez iduri deusen eskasik baduketela. HU Zez 68. Sobera usteldura da<br />
bazterretan, nehondik argi onik eta garbitasun handirik igurikitzeko. Ib. 47. Ingeles idun-sendoak / danak baten<br />
antzekoak / edo bateti / edo besteti / dabilz mundua argituten / eta basterrak ostuten. Azc PB 212. Zu gezur<br />
kontatzen, / publikuan kantatzen, / baztarrak tentatzen. AzpPr 73.<br />
(s. XX) Zenbeit urte hotan nahasirik dabiltza oraino bazterrak, esku-lanen erakusteari dauden eskola motez<br />
bezenbatean. JE Bur 52. Txoratu al zerate, kristauak? Ez al daukagu basterretan beste lanik? Ag G 78. Etzutela<br />
oraino Alemanek aski odol erakutsi [kapitalist] heieri jazartzeko; gu Frantzian biziki gehiago ginela bazterren<br />
nahasteko eta harrotzeko. StPierre 14. Gizon orrek nastutu du guziya: ori da baztarrak saltsatzen dabillena. Alz<br />
Txib 89. Kexu ziren beraz bazterrak. <strong>Bar</strong>b Sup 102. Errebolüzioniaren herotsek aranatzen zütien bazterrak.<br />
Const 23. Lizarragak eta Dorrontsorok ere, baztarrak erabilli zituten, Errege Carlosek Santa Cruz galdu zezan.<br />
Or SCruz 113. Zonbat ongi lioten / egin bazterretan, / Iñorantak argituz / ez dakitenetan! Etcham 129. Besten<br />
batzuek dabiltzade or / baztarrak toriatutzen. Tx B I 225. Letra bat eztot ezagututen, / Nago bazterren<br />
lotsagarri. Enb 165. Amaikatxu euzkeldun / atzipetu dabez: / baztarrak ondatzen da / ibilli diradez. Ib. 37. --<br />
Zurekin aurrera joango gera. Jo ta kea! --Gazteak astindu bear dituzute bazterrak. Lab EEguna 116.<br />
Dinamitaren bidez asi ziran bazter guztiak ikaratzen. Ldi IL 170. Erromarrak etsaituko zaizkio, ta bazterrak<br />
nasten dabillelako aitzakian, lotuko dute. Ir YKBiz 391. Baztarretan ba-dituk amaika neskatxa aundi-iritzikoak<br />
ere, irekin pozik ezkonduko lirakenak. TAg Uzt 282s. Garai batzutan ibili arren / bazter guziak astindu bear /<br />
egoak iñoiz ots aundi gabe / ordain <strong>bar</strong>etsu, leuna dakar. EA OlBe 27. Joan zen bada herrestan jaun auzaphez<br />
dohakabea, bazter guziak harrituak zauzkala. Lf Murtuts 37. Badira or bazterretan artista esaten zaien --edo<br />
berak beren burueri ala esaten dien-- gizon batzuk. Or QA 146. Wellington jeneral anglesaren hogoitabortz<br />
kanoiak Larrundik orroaz hasi zirelarik bazterrak laster garbitu zituzketen! Zerb Azk 11. Erri guztia jeikita<br />
zebillen. Baztarrak alaitu ziran. Anab Poli 79. Peio tipia bere adineko haurrekin jostatzen ari da. Bainan<br />
bazterrak nahasi dira eta azkenean eldu da amaren ganat nigarrez. Egunaria 9-7-1959 (ap. DRA). Bazegoen<br />
aizea eta ustea bazterretan! Zait Plat 99. Erakutsi ori, bai, eta ikusiko dugu heroismua ugaltzen ote den<br />
baztarretan. Vill Jaink 81. Badakit nik, emen nor dabillen bazterrak nastauten. Erkiag BatB 63. Baztarren<br />
<strong>bar</strong>ragarri jarri nai eban Olarratz. Ib. 94. Ez du balio sobera bururik hauts dezagun bazterretan<br />
hobendunketan. Hobenduna Anton da. Larz Senper 80. --Izenik ez al-dezu? --Bai, jauna, ta ongi ezaguna,<br />
gaiñera, baztarretan. NEtx LBB 178. Bazter guziak etzituena nahasiko? Ardoy SFran 222. Lazkanotegi apezak<br />
harrotu zituen bazterrak, eskola libroa eta gazten libertitzeko plaza bat ere eraikiz. Xa Odol 88. Ni ez naiz<br />
eredutarako jaioa, eta hoberik aurki dezake irakurleak bazterretan. MIH 366. Ez naiz berriz hemen hasiko<br />
bazterrak aspertzen. MEIG VI 179. Oteitza asi zitzaigun / bazterrak berritzen. MEIG I 114.<br />
3. "Gizonez bazterrak baziren, il y avait grand nombre d'hommes" H. "Baztarrak egin dittuz [= 'ha hecho<br />
mucho'] gaur, baia biarko biarrik andienak geratzen jakoz (V-ger). Baztarrak diru egin dau Ameriketan, mucho<br />
dinero (V-ger)" (comunicación personal). v. BAZTERRAK BETE.<br />
4. "Gauza edo gertakari baten ondorio txarrak; elderi batenak, gaitz baten iraute luzea eta unen kutsuetan<br />
ondorio tzarrak adiarazteko maiz entzuten dugu orrek bazter beltzak ditu" FIr 157s.<br />
II (Adj.). 1. (AN, BN, S ap. A; H). Apartado, separado. "Éloigné, écarté. Ezta lekhu hañ bazterrik, il n'y a pas<br />
de lieu si écarté (Mst)" H. "Separado" A. Ezta komentü hañ saintürik, ez lekhü hañ bazterrik, nun<br />
tentazioniak, edo phenak eztiren edireiten. Mst I 13, 2 (Ip ez lekhü hain bazterrik; SP, Ch, Leon gorderik).<br />
Orreagako Ama Birjinaren omena eskualde bazterrenetara edatu zuten. FIr 163. Andere xaharra jarri zen<br />
parkeko aulki bazter batean. Mde Pr 152. Eskolea zan etxe eskerga ori, eta erriko kale bazter eta aldendu<br />
batean egoan. Erkiag BatB 17. Asiako bazterrik bazterrenean eta Europako txoko honetan gizonak era<br />
batetsukoak direla: gizon, alegia. MEIG I 130. Lorategiko zokorik bazterrenean arbola bat zegoen. "In the<br />
farthest corner". MEIG IX 105.<br />
Lekutuko naiz baztarrenera, / ez dedilla nitaz jakin. "Al último rincón". Or Poem 542.<br />
(Pred.). "Nik uste, Jose bazter zela, creía yo que se excluía a José" Bera EEs 1914, 33. Cf. BAZTER UTZI. <br />
Jaun erretora bertzetarik bazter, otoitzean. HU Zez 127. Beude bazter egün gure tristürak. UNLilia 16. Herrikoetxea<br />
bakarrik, eta bi eskolak, bat mutikoena, bertzea nexkatoena, bazter daude, arras hurbil, laborantzak<br />
beretzat daukan lurrean. JE Bur 198. Gaur ez da arkume-janik; an daude / gelan burruntziak baztar. Or Eus<br />
262. Irlanda, bere egonguneari esker, bazter zegoen <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>uen inbasioneetarik. Mde Pr 227. Goizikegi heldu<br />
ohi zen ikas-etsera, eta ekurugaitz igurikitzen zuen sei orduak artean, hura bezala haiduru ziren guraso eta<br />
neskameen saldotik bazter. Mde HaurB 59s.<br />
Baztar baitoaz [bi ontziak], otezko gauza / uin berak ditun jasotzen. "Puesto que van distanciados". Or Eus<br />
395.<br />
2. "(AN, BN, S), contiguo, adyacente" A. Entzünik naho herri bazter hoietan errejent famatü batez, delakoz<br />
libürü egile [...]. Bihar goizian dateke heben. Egiat in MEIG I 233.<br />
III. (Como primer miembro de compuestos, con los sdos. de 'lateral', 'marginal', 'extremo'). Cf. BAZTER-<br />
HERRI, BAZTER-SO, etc. Teilatuko gapirioak bazter-harresietako gain-hegietan pausatuak. JE Ber 21.<br />
Olaren buruzko eragillea / bazter-gelan dago. Ldi UO 50. Baztar-odeiak xirpil ta xarpil / iparrak ditu garbitzen.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
339
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"Las nubes que quedaban hechas jirones en las extremidades del cielo". Or Eus 345. Aralar gaiñean eguzkidirdaia.<br />
Bazter-intxaurrean / osto aiña txori, mozkor leuden gisan, txio zurrustaka. Or Poem 528. Badirudi,<br />
beraz, bazter euskalki horiek makurtu behar luketela zenbait alditan erdikoen alde. MIH 108.<br />
- BAXTER. (Forma con palatalización expresiva). a) Borde. Eta una nonziela nola bi itsu eseririk bide<br />
baxterrean [...] asi zren oiu egiten. Samper Mt 20, 30.<br />
b) Rincón. Zumezko otarñoa: / udaberria izan / ta, nola, gaixoa, / zaude baxterrean? Ldi BB 76. An agiri zan<br />
ama bat bere bost aurrekin baxtar batean. JAIraz Bizia 45.<br />
c) Pequeño terreno. Ala<strong>bar</strong>i, amaika urtetara eltzean, gurasoek lur-baxtar bat ematen zioten lioa ereiteko,<br />
ezkontzarako zuritasuna egiten asi zedin. Or Eus 101n. Nexkak urtez amaika zituen ezkero, / aitak emanbaxtarra<br />
lantzen zun urtero. Ib. 356.<br />
- BAZTER-ADAR (baztarradar L-ain ap. A). "Verduguillo, rama que se deja sin cortar al podar [el] árbol, a fin<br />
de que suba la savia y no se pudra el tronco" A.<br />
- BAZTER-HAGIN. "Bazterragin (Sc), muela de juicio" A.<br />
- BAZTER-AIRE. Por el borde. Etsia ez dute hartzen ene lagunek, Lasako herri bildu, ñimiñoa eskuinetarik,<br />
bazter-aire, ikustearekin baizik. JE Ber 12. Bazter-aire, bere luzetasun guzian gure beribilek bezala ibaiño batek<br />
kurritzen du [zelaia]. Ib. 74.<br />
- BAZTER-HAIZE. "Louvoyer, aller le vent donnant de côté" H s.v. aize-alboa.<br />
- BAZTER-ALTXATU. "Bazterraltxatu (Lc), levantar las esquinas de un campo" A.<br />
- BAZTER-BAZTERREAN. Justo al lado. "Bazter-bazterrean duzu urrun uste duzuna, ce que vous croyez loin,<br />
vous l'avez tour à côté" H.<br />
- BAZTER-BAZTERRERA. Justo al borde. Kintze batez plazako / oien ibillera, / bost biraje pelotak / gora<br />
eta bera, / azkenian Batistak / baztar-baztarrera. Ud 63.<br />
- BAZTER-BIDE (L-ain ap. A; Lh). a) Camino apartado; sendero. "Bazterbidea (L-ain), camino carretil" A.<br />
"Chemin écarté" Lh. v. basabide. Iñora eramaiten ez duen bazter bide itsua da. Mde Pr 43.<br />
b) "Bazter-bidea, trottoir, chemin pour les piétons le long des grands chemins" Dv.<br />
- BAZTER-EGUR. Tronco grande que se pone en el rincón del fogón para sujetar a los pequeños. v. bazterreko<br />
(2). Bi baztar egur, eta erdîn egur txêa... / gure aitonengandik degun aldarea. Or Eus 140.<br />
- BAZTER-HERRI. País apartado, aislado. Zuk geldiarazi duzu [David] / Orain gere herrian, / Ederki kanta<br />
detzala / Aldiz gure mihian. / Arrazoñ zen egiñ zetzan, / Zergatik Kantabria / Deitzen baita Pirenea / Gere baster<br />
herria. T. de Aphezte in EZ Eliç XIXs. Gerta daitekeena dela deritzat gurea bezalako bazter herri bateko jendea<br />
Europa arbuiatzen hastea Europaren berri ongi jakin baino lehenago. MIH 340.<br />
Aldea, pueblo pequeño y apartado. v. baserri. Bazter-Erri txiki Zaldibiakoan arkitzen dan baserri-etxe<br />
Mugerza deitzen zaionaren lurretan. 'En el apartado pueblecito'. Izt C 27. Jesus Jerusalendik irten zan, eta<br />
bazter-errietara bere ikasleakin joan. Lard 375. Bada erri andietara ez ezen, bazter-errietara ere joango zala.<br />
Ib. 378. Bazter-errietatik ere jendea eri eta gaizkiñak zeuzkatenakin Jerusalenera samaldaka zijoan. Ib. 486.<br />
Hirietan gaixtaginak hain ausart zirenaz geroz, zer ez ahal zuten eginen bazter herrietan? Prop 1882, 238.<br />
Pilota partida bat esku huts, Lekornen, dituela hogoi urte, ikusi ez duenak ez daki zer den esku huskako partida,<br />
bazter herri batean. JE Bur 23. Ni gaztea nintzanean, orain irurogeita amar urte, Arabako bazter-errietan<br />
lenagoko zaarrak euskeraz egiten zuten. And AUzta 74.<br />
- BAZTER-IKUSLE. Viajero, persona que viaja para conocer países. Jakintsun eta bazter-ikusle arrotzak<br />
ohartuago dire guhauri baino gure mintzaiari. HU Aurp 206.<br />
- BAZTER-JAUN. "Scythae campestres (in. sing.), basa jauna, [...] larre jauna, bazter jauna" Urt IV 114.<br />
- BAZTER-LEKU. Lugar apartado. Hirekil' aldiz, / Bederak' aldiz / Bazter lekutan baturik. 'Chaque fois que<br />
je te rencontre dans des endroits écartés'. O Po 9. Lurrean ahuspez iarriz, besoak bulharraren gainean<br />
gurutzatuz, gurutzefika bat besarkatuz, hori aditzen dela, zenbait bazter-lekutan bazara. SP Phil 114 (He 117<br />
nihork ikhusten etzaituen lekhu zenbeitetan).<br />
- BAZTER-MAHAI. "Crédence, bazter-mahain" T-L.<br />
- BAZTER-NAHASLE, BAZTER-NAHASTAILE. Enredador, perturbador; sedicioso. "Baztar-naastaille,<br />
liante, embrollador. Bere denpora guztian izan dok baztar-naastaille bat" Elexp Berg. Hek dire oroz gainetik<br />
dioenaz gorri beltzak, socialistes, radicaux, eta holako herradun bazter-nahasle guziak. HU Aurp 81. Non eta<br />
nor ziren egiazko bakezko gizonak eta egiazko bazter-nahasleak. Ib. 121. Zure bizimoldean hain harro, zure<br />
urratsetan hain bazter-nahasle; jan-edanetan hain sabelkoi. Leon Imit IV 7, 2. Bazen orduan <strong>Bar</strong>rabas deitu<br />
bat, bazter-nahasle batzuekin preso zena. Leon Mc 15, 7 (Lç sedizioneko lagunekin, Dv bihurri egile batzuekin,<br />
IBk gaizkileekin batean). Odol-berotxo, bazter-nastale, eztabaikari alperrikako, arroxko ta artobero-uxai omen<br />
naiz. Ldi IL 57s. Lapur bat zan <strong>Bar</strong>abba ori ta beste bazter-nasle batzuekin baitegian (kartzelan) zegoen,<br />
matxinada batean eriotza bat egin zuelako. Ir YKBiz 489. Urruntzeko hobeak dituk, bazter nahasle horiek! Larz<br />
Iru 64. Hoa, har ezak lizunkeriazko emaztea eta sor itzak lizunkeriazko seme-alabak, oihu eta garraxi herrizherri<br />
dabiltzan bazter nahastaileak. MEIG III 117.<br />
- BAZTER-OHOL. "Baztarrolak kendu gabea da gizon ori, ese hombre es un ineducado; liter.: (tronco) al que<br />
no se han quitado las ramas prinicpales (G-bet)" A EY III 304.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
340
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BAZTERRAK HARTU. "Erderazko 'controlar'-en esangurerako ertzak artu naiz bazterrak artu esan daroagu<br />
guk geuk. Bazterrak artu dautsadaz soloari. Erein <strong>bar</strong>ri-dan arloari bazterrak artu ezkero, trugonaden batek<br />
lurrak eroan ez dagizan controlauta (ertzak artuta) geratzen da" Aurre-Apraiz Egan 1965, 145.<br />
- BAZTERRAK BETE. "Baztarrak bete mataza, cantidad enorme de madeja (V-ple)" A EY III 310.<br />
- BAZTERREAN UTZI. Dejar de lado; marginar, menospreciar. Guztiaz ere esan bear det nere iritzia, /<br />
Izango bada ere bazterrean utzia. Izt C 189. Justu guziak eskubiti ta / gaizto danak ezkerrean, / juzgatu gabe<br />
ezta utziko / iñor ere batzerrean. Auspoa 68-69-70, 223. Eta Aitarengaz baiño Semearengaz asko geiago<br />
entzunik gaudelako, Ebangelio ta a<strong>bar</strong>, Semearen bidez Aitagana sartzen errezago zaigu, idurimen txatxu au<br />
baztarrean uzten badugu. Or QA 154. Arakin eta eiztariak bazterrean utzi ta gutxietsi egiten zituzten. Zait Plat<br />
53. Omen-aldi bat egin deiogun / ondo merezitakoa, / Juan Jose Alkaiñ etzan gizona / bazterrên utzitzekoa.<br />
Auspoa 83, 87. Len berrogei eta lau, / orain berriz zortzi, / da berrogei ta amar biar edo etzi; / urterik ezin leike<br />
bazterrian utzi, / emendikan aurrera berriketa gutxi. Uzt Sas 192. Zenbait gai utzi ditu bazterrean egilak. MEIG<br />
III 64.<br />
- BAZTERRERA HARTU (H), BATZERRERAT HARTU. "Bazterrerat hartzea, deitzea, ematea, prendre,<br />
appeler, mettre à part" H. Hartu zituen [apostoluak] bazterrerat, eta erran zioten: ene haur maiteak, hel<br />
gaiten, azkenean, Yerusalemerat. Lg II 210.<br />
- BAZTERRERA (BAZTERERRAT) DEITU, BAZTERRERA HOTS EGIN. "Bazterrerat hartzea, deitzea,<br />
ematea, prendre, appeler, mettre à part" H. Izketa onekin Pedro txit arritu zan, eta bazterrera otseginda,<br />
Jesusi esan zion. Lard 406.<br />
- BATZERRERA EGIN. Aca<strong>bar</strong> con, dejar atrás. Nikanor-en saltzailletzea bazterrera egiteko asmoa izan<br />
eban beingoan, baiña, goiz aretan beintzat, mutikoak egunkari asko saldu egiala, orixe gura eban dendariak.<br />
Erkiag BatB 64.<br />
- BAZTERRERA EGON, BAZTERRERAT EGON. "Bazterrerat egotea, rester de côté" Dv. <br />
Horra gauza bat, berenaz ona, ezin hobea. Batzuek nahi, bertzeek ez: Zer egin? Bego bazterrerat. HU Aurp 82.<br />
Beude othoi ametsak bazterrerat gure begiz ikus eta eskuz hunke dezakegunari gaudelarik. JE Bur 94. Beude<br />
haatik bazterrerat, Japoniakoak izana-gatik, tratulant oker batzuek merkatuetan eskaintzen dituzten Tamba eta<br />
Shiba bi motak. Zerb Azk 41.<br />
- BAZTERRERA EMAN, BAZTERRERAT EMAN. a) Dejar de lado, relegar; abandonar. Zeren hunela utzi<br />
eta bazterrerat eman nauzun zutaz kexu naiz, nere Haurra. Dv LEd 43. Juje hura ez dut behin baizik ikhusi.<br />
Handik laster bazterrerat emana izan zen, ene ustez, gure alderat sobera ona zelakotz. Prop 1880a, 34.<br />
Jainkoaren hitza bazterrerat emaiten dute. Lap 129 (V 60). Herri bateko gizon guziek nahi ukanikan ere Jainkolegea<br />
bazterrerat eman, zuzen kontrako legea litake. HU Aurp 83.<br />
b) (Dv). Ahorrar. "Bazterrerat ematea, économiser, mettre de côté, en réserve" Dv. v. baztertu (5). Bederen<br />
gutienik hamar libera bazterrerat eman zetzazketenak. HU Zez 68. Soska soska bazterrerat emanik zauzkaten<br />
diru guziak. Ib. 46. Sos bat ez diat oraino bazterrera emanik. Larz Iru 80. Sos batzu bazterrera / eman baditugu.<br />
Mattin 52.<br />
c) "Bazterrerat hartzea, deitzea, ematea, prendre, appeler, mettre à part" H.<br />
- BAZTERRERA HOTS EGIN. v. BAZTERRERA DEITU.<br />
- BAZTERRERAT HARTU, UTZI, etc. v. BAZTERRERA HARTU, UTZI, etc.<br />
- BAZTERRERA UTZI, BAZTERRERAT UTZI. Abandonar, relegar. v. baztertu, abandonatu. Tr.<br />
Atestiguado desde comienzos del s. XIX. Casi todos los ejs. son septentrionales. Beretzat on ez dituen letrak<br />
bazterrerat uztea, eta atxikitzea on dituenak. MarIl VIII. Kontzientzia ere bazterrera utzia, / Tontokeriatzat<br />
hurren idukia. Gy 62. Zorigaitz zuentzat, Iskiribau eta Pharisau begi lilluratzaileak! Zeinek bihurtzen baititutzue<br />
mentatik, milhutik eta kuminetik hamarrenak; eta bazterrerat uzten baititutzue aginduak zaizkitzuen gauza<br />
handienak. HeH Mt 23, 23 (Dv, Leon bazterrerat utzi, IBk, IBe bazterrera utzi; Lç, He, TB, Ur, Ip utzi,<br />
SalabBN, Hual, Samper abandonatu, Ol alde bat utzi, Or alde utzi, Ker alde batera itzi). Behar da hitzeko izan,<br />
hisia utzi bazterrerat, lana egin adirazi bezala. Hb Egia 128. Ez nezazula beraz bazterrerat utz nere<br />
dohakaitzean. Dv LEd 144. Beraz, egiaren bidea bazterrera utzi, eta erremedio gabe bethiko galdu naiz! Ib. 269.<br />
Eta egun hartan ene hasarrea sutatuko da horren kontra; eta bazterrerat utziko dut. Dv Deut 31, 17. Bainan<br />
Jainkoak ez du bazterrerat utziko bere urrikalkortasuna. Dv Eccli 47, 24. Izendazione zaharrak utzirik<br />
bazterrerat, hartzen bagintu berriak. Dv Lab 57. Munduko gauzak utzirik bazterrerat, Eternitateari buruz<br />
jartzen da. Laph 15. Haren gezurrer ohartu diren bezain laster, bazterrerat utzi dute. Ib. 177. Haragia utzi zuen<br />
bazterrerat, ziolarik: "Egun mehe eguna da, ez dut beraz haragirik hunkiko". Prop 1888, 16. Haurrak altxatuak<br />
dire beraz Yainkorik ez balitz bezala, eta harren lege saindua utziz bazterrerat. Elsb Fram 163. Gure arimen<br />
etsaiak sinetsarazi zion, Jainkoak utzia zela bazterrerat. Jnn SBi 164. Errege Magoak joan zirenean, Jainkoak<br />
manatu zioten bezala, Jerusalemeko hiria bazterrerat utziz. Ib. 17. Buraso xahar eta ezindu batzuek bere haurrez<br />
idorki ahantziak eta bazterrerat utziak. Lap 45 (V 24). Bertze egiteko guziak bazterrerat utzirik, kaperara doha<br />
xuxen. Arb Igand 128. Orok ahantzia daukatela eta utzia bazterrerat. HU Aurp 204. Legezko zikaneria guziak<br />
oro bazterrerat utzirik. HU Zez 135.<br />
(s. XX) Nola izan ditezken ekharriak hain errexki Eskuararen bazterrerat uztera. RIEV 1908, 352. Beren<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
341
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
mintzai ederra bazterrerat utzirik, bertzetarat lerratzen ohi dira. JE Bur 177. Bear ginuela bazterrerat utzi<br />
nekazari ta goldena<strong>bar</strong>kari deus ez jakiñentzat on dan eta gure argizko denborari ez dagokion izkuntza zar ori.<br />
Lh EEs 1915, 243. Lenguak bazterrera utzita / oek aurrena ikasi. EusJok 158. Aiherren ikasi lana etzuen,<br />
guarda izana gatik, behin ere arras bazterrerat utzi. Ox 194. Orrek baztarrera utzi / laundu biarrian. Imaz<br />
Auspoa 24, 131. Bizpahiru ilhabetheren buruko eroria izanen da, utzia bazterrerat, iendeak alda maitez labur<br />
baitu ezagutza. JE Ber 88. Xixari-belarra, tanaisie vulgaire frantsesez, tanacetum vulgare latinez, ez da egungo<br />
egunean ere arras bazterrerat utzia, ez Azkainen ez nihun. Zerb Azk 88. Izigarri da bakartasuna. Bestek<br />
bazterrerat utzia nutela uste dut. JEtchep 72. Ho, nik zu zaitut maite... Hilen naiz bazterrerat uzten banauzu!<br />
Larz Iru 106. Lehenik, etzituen bazterrerat utziko ospitaleko eriak. Ardoy SFran 185. Urarte handienak<br />
bazterrerat utzirik, ttipienetarat jo zuen. Ib. 190.<br />
Dejar aparte. v. BAZTER UTZI. Bainan, bakarka eta multzo ttipitan daudenak bazterrerat utziz, erran<br />
dezakegu Ameriketako leihorrak deramala arrotzerat doan Eskualdun keta guzia. JE Bur 206. Ez litake gisa<br />
hoinbertze Azkaindar apez aipatu eta bospasei bazterrerat uztea. Zerb Azk 83. Eta bazterrerat uzten ditugu beste<br />
saindu andana bat, hetaz xehetasun gutiegi dugulakotz. Ardoy SFran 16. Historiari baino nazio arteko lege eta<br />
politikari dagokion [idazlan] bat bazterrera utzirik, aipa dezagun berehala [...]. MIH 236.<br />
- BAZTERREZ BAZTER (Dv). a) Por aquí y por allá, de un lado a otro. "Bazterrez bazter ibiltzea, errer de côté<br />
et d'autre" Dv. v. BAZTERRIK BAZTER. Zu nahiz batu / eta Minzatu, / Hora nol' erbiratzean, / Bazterrez<br />
bazter, / Bethiere laster / Ari naiz zure hatzean. 'D'un côté a l'autre'. O Po 13. Agar atheratu<br />
ondoan, bazterrez bazter zabilan Bersabeko mortuan. Dv Gen 21, 14 (Urt errebelaturik, Bibl harat hunat).<br />
Bazterrez bazter, irakasle jaun, Jesus bazabilalarik, / Haur ttipienak amek lagunduz zethozkion etxetarik. Ox 72.<br />
Larrungo mendia, / Bazterrez bazter nabilalarik maiz nago zuri begira. Iratz 46. Bozkarioa bazterrez bazter<br />
nahiz orotan ereini. Ib. 71.<br />
b) (Lar, Dv). Siguiendo el borde. "Tierra a tierra, lurrez lur, bazterrez bazter, lat. prope terram, juxta ripam" Lar.<br />
"Bazterrez bazter goatea, aller tout le long du bord" Dv. Donosti alderat, bigarren hiriño bat, hura ere uraren<br />
bazterrez-bazter jarria. JE Ber 91.<br />
- BAZTERRIK BAZTER, BAZTARRIK BAZTAR. Por aquí y por allá, de un lado a otro. Ni nabil bazterrik<br />
bazter, erririk erri, Bizkaiko uri ta elizaterik geienak irago ditudala. Mg PAb 195. Ez nuen udan astirik izan<br />
bear egiteko, ebilli nintzalako erririk erri, bazterrik bazter soñua jotzen. VMg 78. Usteko dau benturaz<br />
norbaitek Don Franzisko Longaren zelataka eta basterrik baster ibilte au, bere ollokerija eta bildurra zala.<br />
Astar II XI. Jo batera ta jo bestera dabiltz basterrik baster, aldrarik aldra, txosnarik txosna, gauza guztiai<br />
begira. Ag G 183. Alakoxeko iraña bazterrik bazter zabaldu da. Etxde AlosT 45. Zertarako baztarrik baztar<br />
diru-arrika ibilli! EgutAr 27-1-1957 (ap. DRA). Benetan ete zan, Ume Itsu orrek [Kupidok], gizasemeemakumeak,<br />
bazterrik bazter, zauriz beteten ziarduana, egun eta eguzki? Erkiag Arran 152. Eta gelako ateleioak<br />
itxita, asi niñakon eskoba-makilleagaz jo ta ke, baztarrik-baztar erabilliaz. Bilbao IpuiB 193. Bitarte<br />
guzian, argazkilaria argazkiak ateratzen, arin ta zoli zebilen bazterrik-bazter ta txokorik txoko. Herr 8-1-1959<br />
(ap. DRA). Illunaren bildur, laixterka, baztarrik baztar. Ugalde Iltz 17.<br />
De un etxremo a otro. Bazterrik bazter ezagutu nai izan zun ainbeste olerkariek eta era guzitako ederlariak<br />
beren etorri goitarrez ezetutako lur bikain ura. Etxde JJ 238. Alderik alde eta bazterrik bazter ibili beharrean,<br />
aspaldi honetan gabiltzan bezala, hobe genduke Hegel-ek irakasten zuen Aufhebung hura zer den ikastea. MIH<br />
266.<br />
- BAZTER-SALTSA. "Baztar-saltsa, chisme, habladuría, cuento. Oiek b.-saltsak besterik ez dira" Gketx Loiola.<br />
- BAZTER-SO (S; Foix ap. Lh). "Bazter-so /basters!ó/, n., regard de côté" Lrq.<br />
- BAZTER-SOLAS. Digresión. Irlandararen egungo egoera ongi ulertzekotz [...], iduritu zit premiatsu zela<br />
hitz zenbaiten erraitea haren hastapenez eta oraindanoko birraldakuntzaz. Irakurleak horrela ez baderitza [...],<br />
albeilietzat <strong>bar</strong>ka ene bazter-solas horiek. Mde Pr 206.<br />
- BAZTER-SORO (baztar- G-nav). "Dermioko lur txarretan dauden alorrak" Satr in Eusk 1988, 656. Cf.<br />
basasoro.<br />
- BAZTER UTZI. Dejar de lado, abandonar. v. BAZTERRERA UTZI. Erraten dautzuet zinez eta jostetak<br />
bazter utziz, harrigarri dela zoin gutik dakiten gutartean orroitzen! HU Zez 144. Zapuzkeria baztar utzita /<br />
Amarengana biltzeko. Auspoa 131, 51. Ohiko joku, dantza eta kantak bazter utzirik [...], berriki egin edo<br />
kanpotik ekarritakorik hartuko du. Mde Pr 43. Ez aren lagungoa, ez biziera ona, ez ditugu bazter utzi bear.<br />
"Deseri non oportet". Or Aitork 294. Beren naikariak bazter utzirik, iker eta ikus ari zituen adin guzietako<br />
gazteak. Zait Plat 99. Aita, ez nau utziko Jaunak hortik bazter, / zuk eni helarazi fedeari esker. Xa Odol 76.<br />
Behinkoz bazter ützirik / Ehüjarre eta Arpidhia, / Hartü diagü aldi huntan / Urdaiteko ihiztokia. Casve SGrazi<br />
100.<br />
Dejar aparte, exceptuar. Haur xeheria bazter utziz, zonbat ote ziren "Université" famatu hartan ikasten ari?<br />
Ardoy SFran 86.<br />
- BAZTER-ZULO. Rincón apartado. Ez joan jokoetxetara, eta alde egin bazterzuloetan ardaua edaten beti<br />
egoten diranakgandik. Itz Berb II 65. Arraitz-aldeko bazter-txulotan. EA OlBe 74. Bautista Bazterretxe ez zan<br />
onen mallakoa, ezta alderatzeko ere. Ura "Bazter-etxe", au "bazter-zulo". Anab Poli 7. Berezi sarratu baten egal<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
342
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
batean, aitz aundi biri txapeltzat ezarririk, gurbiz-adar moltzoa, teillatua bai litzan. Bazter zulo ori eukan babes<br />
antzera. Erkiag BatB 19.<br />
- (MUNDUKO, MUNDUAREN, LURREKO, etc.) LAU BAZTERRAK. Los cuatro puntos cardinales, los<br />
cuatro extremos del mundo; (fig.) todo el mundo. Lege berrira munduko lau bazterrak ekarri zituen gisan<br />
ekartzea. Mb IArg II 114. Apostoluak, Espiritu Santua artu, ta banatu ziran Lurraren lau bazterretan. Ub 104.<br />
Zenbat aur iltzen dira munduaren lau bazterretan bataioko Sakramentua gabe. AA III 271. Munduaren lau<br />
bazterretako berriak ere apur bat jakitea on da. HU Zez 83. Orixeren ondoren orpoz orpo ibiltzea bestetara jo<br />
gabe, munduaren lau bazterrak aztertu balitu bezalaxe, kaltegarria litzake, noski. MIH 266.<br />
bazterdun. "Agrosus, bazterdúna, larredúna" Urt I 465.<br />
bazterdura. "Bordure" T-L.<br />
bazteretxe. v. bazterretxe.<br />
baztergabe (S; Hb ap. Lh, H), baztargabe, bastergabe. Ref.: A; Lrq /bastergabe/. 1. (Adj.). Ilimitado, infinito;<br />
inmenso. "Bazterrik gabekoa, id. baztergabea, sans limite, infini" H. "Inmenso" A. "Sans limite, inmense" Lrq.<br />
v. mugagabe. O ene Jinkua, egia eternala, miserikordia bazter gabia, Trinitate adorablia. Mst III 40, 6. Ez<br />
da au, Jesus onak berriro agertzea guganako ontasun eta amorio geiegi eta baztergabe bat? AA I 542. Jaunaren<br />
ontasun baztergabearen kontra egin dituen eskergabekerien gañean biotzetik negar egiten duenak. Ib. 620s.<br />
Gora zirade, ezinago gora, zelü zohardi, izarbegidün, lürraren gaihestalgi, hegatz argia; argililizko sorho<br />
bazter gabia! Chaho AztiB 11. Baña lenago Jainkoaren zuzentasunari egindako bidegabekeria, orain bere<br />
errukimentu bazter gabeari berriztuta, etsi zuen, arentzat <strong>bar</strong>kaziorik etzala. Lard 449. Eta zer bidez heltzen<br />
ahal giren egürükiten gütian gloria bazter gabiala. CatS V. Txinako erresuma bazter gabe hartan oraino badire<br />
parabisu xokho batzu. Prop 1893, 49. Errukizko itxaso baztergabea pekatariak nere Biotzean aurkituko dute.<br />
ArgiDL 103. Jaungoikoaren errukitasuna ondargabea ta baztargabea dalako. Inza Azalp 127s. Begiak ez du<br />
yotzen / urdin baztergabea / besterik. Ldi BB 44. Andre asarrez betia, itxaso baster-gabia. Otx 32. Mukulua<br />
ñimiago baita zatian osoan baiño; eta baztergabea balitz ere, nonbait ñimiago da, tarteka an emen mugatua<br />
dalarik. Or Aitork 64. Aundi da oroitearen indarra; aundiskoa, ene Iainko; etxe aundi ta baztergabea. Ib. 255.<br />
Baztergabe ematen du: edo gizona baño milla aldiz aundiagoa. Txill Let 114. Nere aurrean, <strong>bar</strong>e, urdin,<br />
argitsu, zabal, itsasoa... Betiereko itsaso baztergabea. Ib. 146. Arroputzak alakoak, mundu baztergabe oni<br />
sustraia billatu nai diotenak! Vill Jaink 37. Eta teleskopio oien bidez, neurgea, egurats baztergabea, mutu eta<br />
isillik, begietaratzen zaio [mundua] gizon arrituari. Ib. 43.<br />
Jakinez zure ontasuna, zu bezala, ondo-ta-baztergabea dela. Dv LEd 149.<br />
2. (Adv.). Infinitamente. Eta ba-zela Yainko bat baztergabe ona ta guzia al duna. Or Mi 134.<br />
3. (Sust.). (El) infinito. Exeri egin da ta orain ez du iñora begiratzen. Baztergabean josirik begirada, zer<br />
darabil biotzean gizajoak? Txill Let 92. Zorion-miña... Baztergabe-kutsua. Ib. 116.<br />
- BAZTERGABEKO. Ilimitado, infinito; inmenso. Jangoiko berak bere ontasun bazter bagekoa mundu<br />
berari agertzea ta erakustea. Mb IArg II 60. Andia, leku guztiak betetzen dituana, ta baztergabekoa da<br />
Jaungoikoaren izatea. AA III 311. Gure lan guztiak Jaunari eskeintzea Jesu-Kristoren irabazi guztiakin; eta<br />
bere Aitari zion amorio baztergabeko arekin batean. Ib. 359. Etengabeko ariztiak, bazter-gabeko pagadiak,<br />
muga-gabeko gaztaindiak. Munita 55. Ala Zu ere, nere biziaren bizi, bazter gabeko tarteetan aundi iduriztatzen<br />
zindudan. Or Aitork 154.<br />
O itsaso ondo eta baster gabekoa, zeiñetan kausitzen bainaiz hondatua. Ch III 14, 3. O zoriontasunen oxin<br />
ondo ta baster baakoa! Añ EL 2 71.<br />
baztergabetasun. Infinitud. Ain zuzen, baztergabetasun-kutsuak orditu nau; ez bestek. Txill Let 116.<br />
baztergarri. 1. "1. evitable, eludible, soslayable; 2. arrinconable" PMuj. Eta baztergarriak oro (berrikeriak,<br />
itxuragaiztoko formak eta a<strong>bar</strong>) baztertu ondoan ere, bada beti, edozein har-eman adierazteko, euskal adizki<br />
zuzenik aski eta gehiegi. MEIG VIII 95.<br />
2. "Dérivable, baztergarri, aldaragarri" T-L.<br />
bazterka. 1. (Tras tema nominal nudo). Por el borde de. Aingurak jaso zituzten eta Kretako itsas bazterka<br />
aurrera jo zuten. IBk Act 27, 13 (IBe Kretako bazterrari heldurik; cf. bazterkatu). Idiak bide bazterka / partitu<br />
ziren lasterka. Etcham 191.<br />
2. Sobre un costado, inclinándose a un lado. "Bazterka ibiltzea, [...], marcher en traînant un côté" Dv.<br />
"Bazterka ezarria, mis de côté, sur le côté" H. Bainan kolpez altxatzen da / Furian zirimola, / Untzia kostara<br />
doha / Bazterka dabilala. Arb Igand 158.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 343<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"Bazterka behatzea, regarder de travers" Dv. Bazterka so egiten zautan halako irri maltzur batekin eta deus<br />
erran gabe burua aphaltzen zuen. JEtchep 93.<br />
3. (G-to; Dv), baztarka. "Bazterka ibiltzea, rechercher les lieux écartés" Dv. "Uxkurka edo bazterka dabilen<br />
gizona eskerra dala esaten degu (G-to)" A s.v. exker. Or atera zaigu Simon, bazterka, zer-ikusi. "A<br />
hurtadillas". Or Poem 546.<br />
Vagando, de aquí para allá. v. BAZTERREZ BAZTER. Itzai bat bidez doa, gurdia / idiei lotuz. Aurretik /<br />
itzulinguruz, iges, baztarka / txakurra isatsa iasorik. "Rinconeando". Or BM 50. Iritxi zan Siken-a, ta gizon batek<br />
topatu zun, baztarka zebillala. "Errantem in agro". (Gen 37, 15). Or MB 215 (Urt larrez larre errebelaturik, Dv<br />
bazterrez bazter, Ur kanpoan orremen, Ol landan <strong>bar</strong>na bidekaturik, Ker landan jirabiraka).<br />
bazterkari. (El) que tiene tendencia a apartarse. Atsegin aundiz dantzugu, artzaiak ardi bazterkaria<br />
bizkarrean ikotika zeramala. Or Aitork 188. Sobera ardi bazterkari delarik arthaldean, arthaldearen gobernuak<br />
ez dezake burutzerik egin. Herr 18-4-1957 (ap. DRA). Bata bazterkari-ioera duzu, erditokitik alde <strong>bar</strong>reiatzen<br />
dana, alegia. Zait Plat 116.<br />
bazterkatu (H). 1. "Basterkatzea, longer. Kosta bazterka zezaten, ils côtoyèrent le rivage (Lç Act)" H. En<br />
realidad, en el ej. de Leiçarraga debe entenderse que el verbo es kostabazterkatu: Orduan egu-erdi haizea emeki<br />
altxatzen hasirik, bere intenzionearen konplimenduan ziradela ustez, partiturik, kostabazterka zezaten aldetsuaz<br />
Kreta. "Ils côtoyerent Crète". Lç Act 27, 13 (Dv bazihoazen Kretako leihor bazterraz, Ol kereten zear, IBk<br />
Kretako itsas bazterka aurrera jo zuten).<br />
2. Ribetear. Berrogoi eta hamar aderailutarik berrehun arte hura eginez, erosiko dio goaz-semeari xapel<br />
arin bat, edo gerriko xuri gorriz bazterkatu bat. Prop 1897, 124.<br />
3. "(Hb), éparpiller" Lh. Duvoisin trae "bazterka, tze, intensif de bazter, tze", sin especificar significado.<br />
bazterki (B, Sc ap. A; VocB). Ribete. "Retazo de la orilla de algún lienzo o tela" VocB. <br />
<br />
bazterkin. 1. Ribete. Sotana bioletik gabe eta gerrikoan berean den gutieneko bazterkin gorrikirik gabe.<br />
Prop 1899, 204.<br />
2. Punta, extremo, pedazo de la punta. Artho axal bat, eta zenian, xinkhor bazterkin kharrazü bat zütian<br />
janharitako. J. Berriondo GH 1931, 43.<br />
bazterpandderogile, bazterpanjerugile (Urt). "Aerarius faber, [...] bazterpanjerugillea" Urt I 345. v.<br />
basapandderogile.<br />
bazterralde (BN, R ap. A; VocBN, Dv), baztarralde. Región, comarca, tierra(s). "Bazteralde [sic], étendue de<br />
terrain, campagne" VocBN. "Campagne; par extension, contrée" Dv. "Campiña" A. Cf. Mb IArg I 103: joan zen<br />
aingeru bat berri on hau ango bazter-aldian arkitzen ziran arzaiei ematera, tal vez con el sdo. de 'hango<br />
bazterrean eta aldi hartan'. v. bazter (2), lurralde. Santa ederrak, Yainkoaren Santa ongilleak, baztarralde<br />
ontako zaindariak, erruki zakitzoe nexka gaixo orri. Or Mi 143. Bizi zan bazterralde artako gosetea astuna baitzan.<br />
Ol Gen 12, 10 (Ker baztarralde; Urt, Dv, Ur (h)erri). Udazkeneko kolore bizi ta sendoak <strong>Euskal</strong>erriko<br />
bazterraldeak edergarririk bikaiñenaz apainduak zeuzkaten. Etxde JJ 103. Nork erran liro Frantses hilez<br />
geroztik Frantsesen arimak argitu eta berotu duen bazter aldea? "Les domaines". Ardoy SFran 270. Udaberria<br />
etorri zenean bazterralde hura guzia txoriz eta lorez josi zen. MEIG IX 103.<br />
"Par restriction, bien de campagne" Dv. "Bien, maison de campagne" H. v. etxalde, baserri.<br />
Matematikak areago ikasteko gogoa zuen, nonbait, pitagoradarraioen baztarraldea baitzan. Zait Plat 14.<br />
bazterrarazi (Dv), basterrarazi, baztarrerazi. 1. Apartar, rechazar. "Faire écarter, mettre par côté, dévier" Dv.<br />
Amak aldiz [...] lurrean zagoalarik jarria, bazter-arazten zituen ukhaldi guziak. Prop 1897, 83. Luis Handia<br />
agertu zen, oro bazter-arazi, kanoia terrepente bere ziloetarik ateratu eta han-harat ereman ondoan... uzkaili.<br />
Zerb Azk 103. Ageri danez, garai artako gogoetalari bikainenak ikaragarrizko gorrotoz eta erdeinuz<br />
bazterrerazten zituen. Zait Plat 30. <strong>Bar</strong>ruak etzion agintzen Sokrateri egin bear zuen onik, egin bear etzuen<br />
gaitza bazterreraztea baizik. Ib. 85. Alperrikako eztabaidak bazterreraziz, gizonarenak eta gizonarekikoak<br />
egarri andiz iakin nai zituen. Ib. 115.<br />
Apartar del camino. Zirkuan zakurra erbiaren ondotik doala, ez diot iara ematen; baiña landan gerta<br />
banendi, gogai aundiren batetik erauzten nau eta eize arek beregana makurtzen, biotzaren griñaz, ez astoa<br />
basterraraziz. "Non deviare corpore iumenti, sed cordis inclinatione". Or Aitork 290.<br />
2. Hacer retirase a. Hertsatu zituen bazterraraztekotzat bere etxera. Dv Gen 19, 3 (Ur gelditu zitezten). Obe<br />
lizake olako oriek izaro galdu batera baztarrerazi litezen, an elkar goretsi dezaten. "Vendría bien confinarlos".<br />
Or in Gazt MusIx 46.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 344<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
basterrerazo. "Acorralar a uno, metafóricamente tenerlo cerrado, apretado, amedrentado, jaroerazo, itxi, ertsi,<br />
ertsi, estutu, izi, izutu, basterrerazo, txokoratu" Lar.<br />
3. Hacer rechazar, hacer abandonar. <strong>Euskal</strong> Herritik kanporatu nintzanean, laster bazterrarazi zidaten<br />
giputz eta napar adiskideek euskararen negurria hartzeko era errax hau. Osk Kurl 123.<br />
4. "Naues appellere ad littus, untziak [...] kosta bazterrerazitzea" Urt II 215. Cf. kostabazterkatu.<br />
bazterrarazle. "Écarteur" Dv.<br />
bazterregitasun, basterregitasun. Exageración. Orobat begiratu behar gare bertze basterregitasun<br />
batetarik, zeiñetara erortzen baitire gaizki errateari ihes egiteko, bizioari ere laudorioak ematen diotzoten batzu.<br />
"Se garder d'une extrémité". He Phil 360.<br />
bazterreko (Hb ap. Lh, Dv), baztarreko. 1. Bastardo, ilegítimo. "Bâtard" Dv. v. sasiko. Baldin ez bazarete<br />
azurriatuak, bertze guziak hala direnean, bazterrekoak zarete beraz, eta ez zuzenbideko umeak. Dv He 12, 8 (Lç<br />
bastard, Ol, IBe sasiko). Arek Aprikara itzulirik zin egin zizun, beste gizonik etzula ezagutuko, gu bion seme<br />
baztarrekoa nerekin utzirik. Or Aitork 150.<br />
2. "Spectateur" Dv.<br />
3. baztarreko (AN-larr). "Heridas insignificantes, baztarreko miñek" (comunicación personal).<br />
4. baztarreko (G-nav, AN-ulz), basterreko (G-nav). Ref.: Iz Ulz; Garbiz Lezo 11; Ond Bac 404. "Basterreko<br />
(Bakaikua), tronco" Garbiz Lezo 11. "Baztarrékua, el tronco mayor del fogón" Iz Ulz. "Basterreko, tronco. La<br />
forma verdadera es baztarreko. Se trata del tronco que se coloca, o está destinado a ser colocado, a un lado del<br />
fogón" Ond Bac 404. v. BAZTER-EGUR.<br />
- BAXTERREKO (baxtarreko AN-larr). (Forma con palat. expresiva). "Insignificante, baxtarreko"<br />
(comunicación personal).<br />
bazterreratu, baztarreratu. 1. Abandonar, rechazar; postergar, dejar de lado. v. baztertu, BAZTERRERA<br />
UTZI. Tr. Documentado en textos meridionales del s. XX. En DFrec hay 7 ejs. de bazterreratu y uno de<br />
baztarreratze. Eta orain, esanak esan, kezka guztiak baztarreratu, <strong>bar</strong>ren ori lasaitu, ta Jaungoikoaren<br />
itzalpe atsegiñean gau on bat igaro. Alz Ram 33. Zeraman bandera beltza baztarreratzeko [eskatu zion Santa<br />
Cruzi]. Or SCruz 114. Urrena, euskera baztarreratzeak. Gizon bizardunak eta neska apaiñak, lotsa artzen dute<br />
beren izkuntzaz. Ib. 144s. Adiñona danik ez dut bazterreratuko. Zait Sof 36. Zer uste ukan? [...] Emakume txar<br />
ori etxean sartzeko Madalen bazterreratzen uzteko nagola? Etxde JJ 167. Leikide guziak bazterreratu ondoren<br />
Engraziren jaun da jabe izango zan. Ib. 120. Onartutako iritziak eta usteak bazterrera zitzakean, bere burua<br />
arroputz agertu bage. Zait Plat 91. Ala-olako neurkiñak, yarda ta metroa alegia, bazterreratuz, Fisikan asierako<br />
galgak esaten zaienak dituzte aukera fisikalariek. Gazt MusIx 69. Baditu, bai, zenbait huts, baina ahalegin<br />
gogorrik gabe bazterrera ditzakeenak beste batean. MIH 360.<br />
2. (Hb ap. Lh). Llevar a la orilla. Ibaiak bazterreratutako lur ona. Zait Plat 38n.<br />
"Appulsus, [...] itsas bazterrerátua, [...] ur bazterrerátua, kosta bazterrerátua" Urt II 214.<br />
Itsas-bazterrera zanean Jesus bere ikasleakin ontzian sartuta. Lard 388.<br />
Bertze bazterrera zirenean, horra non gibelerat behatu-eta, ikhusten dituzten urak berriz elgarretaratuak.<br />
CatJauf 26.<br />
3. (Lar, Añ). "Arrinconar, zokoratu, txokoratu, baztertu, bazterreratu" Lar.<br />
4. Anotar al margen. "Margenar, marginar [...] lat. marginare" Lar.<br />
bazterretsi. Relegar, dejar de lado. v. bazterreratu. Nik, gure Jaungoikoak emandako ikasgai ederra<br />
bazterretsi bear ote niñan Berak nire ardurapean jarritako semearekin? Etxde JJ 100. Engrazi antsika ta negar<br />
zotinka jarri zitzaion, arren eta arren, bazterretsi etzezala eskatuz. Ib. 200. Manuel Garagorri ta Larramendi<br />
Andoainen jaio zen 1690gn urtean. Eztakigu zer dala-ta autatu zun amaren abizena eta aitarena bazterretsi.<br />
Etxde 16 Seme 120. Azalekoa eta lekorekoa sailez-sail bazterretsiz, inoren arazoak eta arpegiak gutxietsiz. Zait<br />
Plat 153.<br />
bazterretxar. v. bazterretxetar.<br />
bazterretxe (L, B, BN, R-uzt; Hb ap. Lh, Dv, H), bazteretxe (S). Ref.: A; Lrq /basterec#e/; Satr CEEN 1969, 132.<br />
Caserío. "Maison de campagne, maison isolée" Dv. "Bazter-etxe aberats bat badu, il a un riche bien de<br />
campagne, dans la campagne" H. "Casa de aldea, casa separada" A. "Maison écartée (des centres)" Lrq. v.<br />
baserri, basetxe. Hiri, bürgü, jauregi eta bazter etxe orotan. Bp I 27. Axeri hau beraz goizeko freskuran /<br />
Zagon bazteretxe baten inguruan. Gy 128. Goan ziren, bat bere bazter etxera, ta bertzea bere tratura. Echn Mt<br />
22, 5. Bazter etxetako yabeek behar lukete elkhar aditu eta suaren kontrako konfardiak egin. Dv Dial 65s (It<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 345<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
baserri, Ur baserri etxe, Ip etxalte). Nola luza daiteke bada uztalda bazterretxe on batean? Dv Lab 88. Eta goan<br />
zen eta jarri zen hango etxeko jaun batekin. Eta harek igorri zuen urdezain bere bazterretxera. "In villam suam".<br />
Dv Lc 15, 15 (Lç bere posesionetara, Leon bere bordarat, Ol bere larretara, IBk bere larreetara). Han<br />
hemenka, argi bakhar batzu, bazter-etxe zonbeitetan. <strong>Bar</strong>b Sup 173. Bazterretxetako eta karrikako nexkatoak<br />
inarrosiak zauden. Zub 85. Eta erosi zituen funts eder batzu pentze eta alor nasaiak, oian puska batekin,<br />
bazterretxe polit bat erdian. Ib. 87. Bazter-etxe bat erosi dut eta ura ikustera yoan bear dut (Lc 14, 18). Ir YKBiz<br />
296 (Lç posesione, He borda, AA III 421, Lard 416 baserri, HeH landetxe, Leon etxalde). Ta aldegin zuten,<br />
batek bere bazterretxera, besteak bere garatzera. Ib. 389. Bildu bildua dauden herrietan egun berean egiten<br />
zuten; bazterretxeak diren tokian, berriz, aurreko egunetan aldatzen zituzten beren puskak. Satr Seksu 107.<br />
bazterretxetar, bazterretxar. Aldeano, casero. v. baserritar. Bazterretxar gaxoa helas! zuek jaten duzuen<br />
ogi harroa, maiz bustia da zuen nigarrez. EgunO 54 (ap. DRA). Bazterretxetar batek, zakur kalapita hura<br />
entzutean, uste izan zuen erbi baten gatik zabiltzala. Zub 64.<br />
baztertar. "(L-ain), aldeano, casero" A. v. bazterretxetar.<br />
baztertiar. "Dissident" T-L.<br />
1 baztertsu. "Agrosus, [...] baztertsúa, bazter hauñitzduéna" Urt I 465.<br />
2 baztertsu.<br />
- BAZTERTSUAN. (Aprox. de bazterrean). "Italiaren baztertsuan da Romako hiria, la ville de Rome est vers<br />
l'extrémité de l'Italie" VocBN 200.<br />
baztertto. Dim. de bazter. v. baztertxo. Sasi azpiko baztertto batean makhilttoak gorde, ta beste muthil<br />
askorekin batera, athe nagusitik sartzen ziran danak. Osk Kurl 74.<br />
baztertu (SP, H), baztartu (V-gip). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. 1. Marginar, postergar, dejar de lado;<br />
abandonar; despreciar. "Baztertzea: baztertu nau, à l'écart [sic]" SP. "Dédaigner, mépriser. Badagoke<br />
bazterturik, il peut rester à l'écart (Izt C). Gizonik baztertubena, billoxena, l'homme le plus méprisé, le plus nu<br />
(Astar)" H. "Partiduan baztartuta dauke" Elexp Berg. v. bazterreratu, bazterretsi, BAZTERRERA UTZI. <br />
Tr. Documentado desde Mendiburu; se emplea más al Sur. Libru on bat eskuan artu ta irakurzen asi horduko<br />
uzten du baztertua ta bere tokian, ta ez du ark dion gauz onik egiten. Mb IArg I 81. Arros edo klabelin luzaro<br />
eskuan erabilliz galdu baten gisan baztertzen dituzte ta uzten deusezetako. Ib. 164. Kendu biar dira erderati<br />
premina baga iraatsi jakozan berbaak; batu euskera izen baztertu ta zokonduta dagozanak, ta imini biar da<br />
garbituta. Mg PAb 196. Liburu zaarrak austu ta baztertuta eukiko ditubalako. Ib. 46. Diru berdiñean saltzen<br />
daudenean, baztertu ta saldu ezinda gelditzen diran sagar miñ ta motelak. VMg XII. Laster igarriko dio<br />
adartxoetan dagoala fruta; ta oni oratu bear zaiola, adartxoa baztertuta. Ib. XII. Eurak [umiak] dira ni<br />
baztartuta, sobrauta naukeenak. fB Ic I app. 8. Gipuzkoatarrak jatorriz dituzten doai ta griña maitagarriak ez<br />
lirake egongo dauden bezin baztertuak, baldin ezagutuko balirake ondo. Izt C 217. Itsumendu ezin ahantzizkoa!<br />
/ Salbatzeko izan naiz kreatu / Egiteko guzien gainekoa, / Nola bada nik zaitut baztertu! CantIzp 1820 (ap. DRA).<br />
Pobretegietan pobrerik beartsuenaren eran, baztertua, purrustatua ta utziya. 'Menospreciado y abatido'. Aran<br />
SIgn 111.<br />
(s. XX) Ezta naikoa [euskerea] basterturik eukitea, enzun bere ez gura izatea; ill da lurperatu egin bear da<br />
gañera? Ag Kr 96. Ille beltz eder eta mardula / artuko luke baleuka, / baztartutzeko beti-betiko / oraiñ daraman<br />
peluka. Urruz Zer 75. Euskera geroago eta bastertuago geratzen zan. Etxeg EEs 1916, 116. Ez nazazu Jauna<br />
baztertu nere pekatuengatik. ArgiDL 55. Garbi jolastu... baztarturik or atzerri-jolas zikiñak. Enb 110. Bizitze<br />
goxoa iragaiterat, aitzurra sekulakotz bazterturik. Zub 49. Aren agindu ttikitxoren bat baztertu ta baztertzen<br />
irakatsi dukena, zeru-yaurerrian txikitxo izango da. Ol Mt 5, 19 (IBk baztertu; Arriand kendu, Ker ausi). Errezzale<br />
ustel aiek olerki errezak bereala baztertu zituten. Ldi IL 110s. Euskera mordolloa baztartu bearra diagu:<br />
baña euskera errikoia eztiagu utzi bearrik. NEtx Nola 24. Zer esango ditek de<strong>bar</strong>rak, gu, erriko nagusienak,<br />
Gipuzkoako aundikienak bazterturik ikustean? Etxde AlosT 74. Alare badazagut ezin zaitudala baztertu. Or<br />
Aitork 248. Ta emozioa baztertu ondoren, ukatu egiten du urrenik bere ajola. Txill Let 131. Andrakilla, similiki<br />
ta kopinak baztartuaz, gizon baten, mutil baten irudia <strong>bar</strong>ru-<strong>bar</strong>rura sartu. Erkiag Arran 60. Auzitan erabili oi<br />
diran itzaldiak eta itzak baztertu egiten ditu. Zait Plat 86. Kausa urbillei ajola guztia eman eta Jainkoa baztertu.<br />
Vill Jaink 32. Aien sistema politikoetan banakoa, ale bakarra edo individuoa erabat gelditzen da baztertua,<br />
orobatasunari eskeiñia. Ib. 173. Musikari kaxkarra litzake Bach baztertu ta arbuiatuz [...] Schönberg baten<br />
dodekafoni urratuan murgilduko litzakena. Ibiñ Virgil 25. Abesti zaarrak ez ditugu baztartu nai. NEtx LBB 293.<br />
Seme baztartuak jaso bearko ditu ama ta ugazarreba, iñolaz ere. Ib. 71. Baztertu dugulakotz zure maitasuna, /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 346<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
desegin da betiko gure batasuna. Xa Odol 207. Beti laguna izan zaitut nik / ta etzaitut nai baztartu. Uzt Noiz<br />
133. Lan ori baztartu da / urtetik urtera, / laiarekin ez leike / juan apartera. Uzt Sas 97. Torralbako neskak,<br />
Lopek baztertu-ta uzten zuala ikusiaz, orduan bai benetan maite izan zuan. Berron Kijote 222. Ezin bazter eta<br />
arbuia dezakegu zor diegun hizkuntzaren lantzea. MIH 115.<br />
Exceptuar, dejar aparte. Beharriz eta entzutez, Benveniste baztertuz gero, ez naiz inoren ikasle izan. MIH<br />
369.<br />
2. (S ap. Lrq /bastert/; Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H), baztartu (V-gip ap. Elexp Berg; G-azp).<br />
Apartar(se), alejar(se). "Écarter, éloigner" Arch VocGr. "S'écarter, écarté" VocBN. "Écarter, retirer, égarer" Gèze.<br />
"Écarter, s'écarter du lieu où l'on est; mettre, se mettre par côté" Dv. "Se mettre de côté, s'écarter. Bazter zaite,<br />
rangez-vous, écartez-vous" H. "S'égarer. Ardi baztertua, brebis égarée" Ib. "(Trans.), écarter, mettre de côté" Ib.<br />
"Détourner. Aurpegia eztu baztertzen, il ne détourne pas la face (Mb)" H. "1.º écarter; 2.º s'écarter" Lrq.<br />
"Baztartu zaitte puxkat autua pasau deiñ" Elexp Berg. "Baztartu adi, kotxe bat zetorrek eta, hazte a un lado" (Gazp).<br />
Tr. Documentado a ambos lados del Pirineo (algo más al Norte), desde mediados del s. XVIII. Utzi<br />
zuen Jangoikoak zen guzia ezkabiz ta lepraz betea ta bere aide ta beste jendarte guzitik baztertua. Mb IArg I<br />
215. Erri onetara urbilze berean arkitu zuen bidetik baztertua zegon itsu eskelle bat. Ib. 219. Ausarte egiazkoa<br />
konzentziaren xüxengoan dagoela ta hartarik baztertzen dena gizon apürra dela. Egiat 257. Ekharriko düie Jaun<br />
Direktorrari respektü handi bat [...]. Zonbait bazter baledi hari zor dianetik, elüke kargürik haboro Konfrarian.<br />
Mercy 37. Gaiztoak-gandik aldegin, ta baztertu, ta bakartasunean bizi. Ub 120. Zergatik baztertu ez, ni ikusita?<br />
Zergatik egon ez aiz geldi bazter batean ni igaro artean? VMg 46. Haina hek atheratzen ditu mundupetik eta<br />
baztertzen Jaunak, beretzat kontsekratzeko manera berezi batez. MarIl 116. Bai, Yauna, baztertu naiz<br />
ustekabetan. Gy 32. Eta Jesusi, baztertu zanean, isillik galdetu zioten, ea aiek sendatu eziña zertan zegoan. Lard<br />
408. Mariak zazpi egun egin zituen legenarrez josia, eta beragatik baztertua. Ib. 89. Baztertzera noha lurreko<br />
zorokerietarik, zuri jarraikitzeko zure Seme Jaunaren Pasione erdiragarriko bidean. Dv LEd 280. Eta<br />
Lisbonarat Iruñen gaindi juan beharra zela. Guziek uste zuten sor lekhuaren eta ama xaharraren ikhusterat<br />
baztertuko zela. Laph 194. Aski nuen begithartearen ungi gordetzea, jende handiek hemen bethi ulien<br />
baztertzeko eskuetan daukaten oihal puska batekin. Prop 1880b, 67. Ez nituen beraz begiak baztertu leihor maite<br />
hartarik nun ez zen itzali azken mendi bizkarra. Ib. 1884, 120. Gure lehen burasoak baztertu zirenean zeruko<br />
bidetik. Jnn SBi 1. Ordu berean, bazterturik hobia hesten zuen harria, aingeru bat eman zen jarririk haren<br />
gainean. Ib. 31. Guziek baztertzen duten burua, haren ez ikusteko. Ib. 4. Frantziaren nahasmendu edo<br />
erreboluzione handiak, are gehiago jendeak hoztu zituzten, komunionetik baztertu eta Jesusen ganik urrundu.<br />
Arb Igand 109. Gure eginbide hertsienetik baztertzea. Ib. 58. Bi hiltzailek athe gibeleko khutxa baztertzen dute.<br />
Ib. 78. Baztertu zituzten laparrak eta ostoak; lurra altxatu zuten, eltzea inguruan agertu. HU Zez 58. Bena Jesüs<br />
Kristek gütü / Gizontzez arra erosi, / Eta gaitzetik baztertü, / Ez günilarik merexi. UNLilia 13.<br />
(s. XX) Bada an arroka aundi bat, mendietatik baztertua. Goñi 21. Igaiten da, sartzeko aldiaren goait<br />
zaudenak besoez baztertuz. JE Bur 191. Baztertzen zeiezte auzoak, ez deiete gehiago irabazpiderik emaiten. Ib.<br />
105. Hurrats batez, zehe batez elgarren ganik baztertu ezpaitziren ephe luze hartan guzian. <strong>Bar</strong>b Sup 184. Gizon<br />
pizkorra ere baitzen, hari behako bat egin eta, baztertzen zitzaizkon denak ixil ixila. Ib. 45. Ipar-axiak egoalderantz<br />
/ Baztertu dituz odei lodijak. Enb 60. Halako ingurua, eta hain eztiki, egin izan behar balin badute<br />
gure otoek Errobiatik baztertuz. JE Ber 10. Eriak behatzen diote sagar pulliteri, eta, berehala, bi eskuez<br />
baztertzen ditu, sekulan baino ilhunago bera dagola. "[Il] les écarte de ses deux mains". <strong>Bar</strong>b Leg 136.<br />
"<strong>Euskal</strong>dun Bat"i erantzun-bearrak nenkarrela, gogotik etzendun baztertu bear. Ldi IL 113. Gezurrezko<br />
profetak, gezurrezko maisu ta irakasleak etortzen zaizkigu batzuetan, gu zeru-bidetik baztertzeko. Ir YKBiz 138n.<br />
Beste batzuk jabetzea bera baño ondasun andien jabetzeak dakarren almen eta indar larregia, gizartetik<br />
baztertu nai dabela dirudi. Eguzk GizAuz 44. Hirur dizipulu hartu zituen, heiekin baztertu eta Olibetako<br />
<strong>bar</strong>atzean sartu. Zerb IxtS 88. Ohora zazu bethi eta bethi Jainkoa eta egiozu othoitz etzaitzan utz zure bidetik<br />
baztertzerat. Ib. 61. Aingeru bat zerutik jautsi eta hil-harria bazterturik, haren gainean jarri. Ib. 91. Burugabe ta<br />
aolkuetarako geldotzar ziñez izango naizela zugandik baztertzen banaiz. Zait Sof 76. Erdi hontarik / ezin dugu<br />
ihes egin, / halarik ere / baztertzen gira minekin. Or Poem 515. Aralarra goaz, eta oiñak ez dira bidetik<br />
baztartuko. Or QA 141. Ziur zegon Piarresek etzula arnas lasairik izango Xalbat bizidunen artetik baztertu arte.<br />
Etxde JJ 120. Eta atezaina baztertu baita, gizona makurtzen da atetik zeihar <strong>bar</strong>nearen ikustekotz. Mde Pr 102.<br />
Beste kulturen influentza onuragarriaren eragitetik baztertua egon ez denik. Ib. 205. Lotsatzen da ta beregandik<br />
baztartzen Iaungoikoari eltzeko. Or Aitork 244. Bego zazpi egunez kaparditik alde bazterturik. Ol Num 12, 14.<br />
Biar dator Miren: ezin au burutik baztertu. Txill Let 59. Iduri zitzaion bada Platoni bizi-modu horrek baztertuko<br />
zituela buruzagiak intres eta amodio berezietarik, ez baitzuten gehiago gogoan izanen herriaren ona baizik. Lf<br />
in Zait Plat XVIII. Maitek ez baitzuen asmatzen ahal holako gizon on bat zerutik baztertua izan zadien, eta<br />
bazuen fidantzia Jainkoaren graziek behar zena egin zutela. JEtchep 59. Ez nakien hea burua baztertu behar<br />
nuenetz. Ib. 112. Badiat uste ahatik, hire haurreko katiximatik, pixka bat baztertua hizen! Larz Iru 110. Horra<br />
zertako hiritik zen baztertu, hogoita hamar egunez lotzeko bere Aita Iñigoren "Ezerzitzio Izpiritualeri". Ardoy<br />
SFran 116. Jarraik ditela, baztertu gabe, zuek iragan bidean. Xa Odol 212. Ez zela sekula Orixe bide nagusitik<br />
baztertu ez errebelatu bilaketa luze horretan. MIH 293. <strong>Euskal</strong>kiak are gehiago elkarrengandik bazter ez<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
347
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
daitezen. Ib. 351. Gipuzkera eta bizkaiera elkarrengandik baztertuegiak agertzea. MEIG III 46.<br />
(G, S ap. A; Lar, Añ, A DBols), baztartu (V-gip ap. Elexp Berg), bastertu (Zam Voc). Retirar(se) (a).<br />
"Arrinconar, zokoratu, txokoratu, baztertu, bazterreratu" Lar. "Arrinconarse, los mismos con las terminaciones<br />
del neutro" Ib. "Retirarse" A. "Arrinconarse", "retirarse" A DBols. "Arrinconar" Zam Voc, Elexp Berg. v.<br />
zokoratu; bildu, bakartu.<br />
Tr. Documentado desde Mendiburu; es relativamente poco usado al Norte.<br />
Nitan zure bihotza, ihurat baztertü gabe, ezpadüzü ezarten. Mst III 35, 1. Bazterzen ditu goiztar Errege berak<br />
eta isilik esaten die Herodesek doazela Belengo errira. Mb IArg I 160. Adirazi zion Espiritu Santuak Jesus<br />
berari baztertu zedilla, San Juan zegoan mendi artako eremu batera. Ub 76. Mendietara, ta basoetara<br />
baztertzen ziranai. Ib. 46s. Bastertu edo erretiretan da basamortu ikaragarri batera. Astar II 247s. Jaun Doni<br />
Petri thunbatik atheratu bezen laster Jaun Doni Joanirekin, baztertu zen bakharrik, iragaiten ziren gauza guziak<br />
gogoan erabiltzeko. Jaur 161. Arkitzen dira arkaitztarte oetara bazterturik arras ezkutuan. Izt C 214. Eta lotarik<br />
aholkü ükhenik, baztertü zen Galileako gaintietarat. Ip Mt 2, 22 (Ol baztertu; Lç retira zedin, HeH aldaratu zen,<br />
Dv bildu zen, Ur alde egin zuen, Echn, SalabBN, Hual erretiratu zen). Bada, Jesusek aditurik, preso hartu zutela<br />
Joanes, baztertu zen Galileara. Dv Mt 4, 12. Konpañiakoak Erroman zedukaten kapilla batera baztertu, eta bere<br />
biotzeko biguntasunaren indarrez urtzen an oi zegoen. Arr May 173. Estalpe txar batera baztertu bearra du. Ib.<br />
113. Eziñ lurrera baztertu al izan ziran, eta txalupatxoa irauli eta biak urtan arkitu ziran. Ib. 34 (cf. infra (3)).<br />
(s. XX) Ta beste batzuek baztertu zuten ostera azkenengo aizkolarien zingo ta mugetaraño. Ag G 127.<br />
Baztartu zan mendira ta otoitzean igaro edo pasatu zuan gau guzia. Inza Azalp 124. Areei leku iztearren ormaondora<br />
baztertu nintzan. Or Tormes 87. Ene lagunak oro badoazi, muthilari eskupekoaren emaiteko baztertu<br />
ondoan, igan eskaleretik jaustera. JE Ber 64. Euren gelatan bastertu ziran eta egun askotan egon ziran naigabez<br />
okitturik. Otx 183. Yesusek berri ori yakin zuenean ta Yoan baitegian sartu zutela ikasi zuenean, Galileara<br />
baztertu zan, Atsak eragiñik. Ir YKBiz 67. Ta etxean baztertuta bizitzia. A<strong>Bar</strong> Goi 46. Neguz, ostera, nerau nire<br />
artegira baztertzen nintzan. Zait Sof 89. Agindu ezazu, beraz, zure abere ta landan diran guziak aterpera<br />
baztertzeko. Ol Ex 9, 19 (Ker baztartu; Urt biribillkatu, Ur, Dv bildu). Igesi egin ez zezan, ormaren kontra<br />
baztartu zuten. Ugalde Iltz 40. Emengo oianetara baztertu zan Orpheu, bere emazte Euridike galdu ondorengo<br />
atsekabe gorria negartzera. Ibiñ Virgil 50. Durengoko mendietara baztartu egin ei-zan penitentzia egiten.<br />
Alzola Atalak 36. Abeto aundi baten ondora baztertuta zeudela. BasoM 136.<br />
Perderse. Ezin erakutsi ükhen zitizien, zeren eta ezpeitzen jagoiti izan, edo eta bestela baztertü edo galdü<br />
beitziren. Mercy 10.<br />
(Part. en función de adj.). "Toki baztertuak, lieux écartés, éloignés des habitations. Xoko baztertu batean,<br />
(Gy), en un coin isolé" Dv. Xoko baztertu batean / Batzen dire ustekabean. "En un coin détourné". Gy 181.<br />
Theresarekin jartzen zen mahai baztertu batean. Mde HaurB 61.<br />
Retirado (de la sociedad). Iñoiz baizen goiztarrago, elizarakoago, bastertuago egin zan. Ag Kr 75.<br />
3. (Lar), bastertu (Lar). "Encostarse, acercarse a la costa, kostaratu, kostaldetu, baztertu" Lar. "Orillarse,<br />
arrimarse a las orillas, bastertu, ubaztertu" Ib. Ontziak baztertu, morroiak bialdu, eta zuten guzi-guzia utzita,<br />
Jesusi jarraitu zitzaiozkan. Lard 387. Urak txirla ain politik / eztu iñoiz baztartu. NEtx LBB 362.<br />
4. (V-m), baztartu (V-gip). "Arrimar la pelota a la pared izquierda (V-m)" A Apend. "Ori ori Hilario, atzera ta<br />
baztartu!" Elexp Berg.<br />
5. Ahorrar. v. BAZTERRERA EMAN (b). Ez adila beraz eni pleini, dirurik ez baduk baztertzen. Larz Iru<br />
82.<br />
- BAZTERTUXE. (Aprox. de baztertu, part. en función de adj.). Apartardo, marginado. Gertakari horrek, nik<br />
uste, na<strong>bar</strong>i behar luke izan, baita baztertuxe dagoen <strong>Euskal</strong> herrian ere. MIH 375. Segura, Goierriko herri<br />
ederra, baztertuxe gelditua genuen aspalditxoan, lehengo handitasunaren azterrenak agirian bazeuzkan ere.<br />
MEIG I 99.<br />
- BAZTERTZEKO. Prescindible, despreciable. Ez beza inork pentsa gaurko zenbaiten asmoak erabat<br />
baztertzekoak direla derizkiodanik. MIH 234. Gipuzkoako (ez Gipuzkoa osoko, ez hurrik eman ere) hitano bitxia<br />
(natxegok, etc.), noski, zeharo baztertzekoa litzake. MIH 113. Eta zati horien artean ez da baztertzekoa liburuak<br />
daraman hitzaurre luze gatz-pipertua. MEIG III 93.<br />
- EZIN BAZTERTUZKO. Imprescindible. Gerokoekin ari bagara, berriz, euskara dago beti lekuko, ezinbaztertuzko<br />
lekuko. MIH 144s. Egiteko aspergarri xamarra, batetik, eta ezin-baztertuzkoa, bestetik. MEIG I 178.<br />
baztertxo (Lar), baztartxo, baztertxu, baztartxu, bastertxu. 1. (Dim. de bazter). "Rinconcillo" Lar. Santua<br />
gordeta, baztertxoan sartua, erretiroan eskutatua bezala bizitzan egon zan. Cb Just 129. Bere amak dino, topau<br />
dabela belaunbiko gabak ordubak emonda, buru<strong>bar</strong>i lua kenduta, baztertxu baten. Mg PAb 106. Baita ere<br />
arpegia estaltzeko ipiñi zioten izerdi-zapi, Juanek ikusi etzuena baztertxo batean. Lard 467. Mandazaiña<br />
baztertxu baten iarri zan gañibetea eskutik kendu baga. A BeinB 86. "Anjel" deitu eutsan kale bastertxuan elizzapia<br />
tolostuten egoan emakume gaste batek. Ag Kr 112. Bitartian umiak, eskaratzeko baztertxu baten batzauta,<br />
[...] adi-adi egozan. BAizk Ipuin 18. Itxas-ertzeko baztartxu baten illotzik Sabin-gorpua. Enb 60. Au egindda,<br />
bastertxu baten eskutau zan kurrilluak zer egin ete-eukien adi egoteko. Otx 155. Ostatuan sartu ziranian,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
348
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
baztartxo batian arpegi ezauneko bat ikusi zeben. SM Zirik 10. Ezin bere oiturazko baztertxuetara eldu bat<br />
egiteke egon, eta an doa Katu Na<strong>bar</strong>ra taskara. Erkiag BatB 186. En DFrec hay un ej. de baztartxo.<br />
2. Pequeña parcela, heredad. Billatutzean gero nere baztertxuak, / Lenago bezelaxen txit gobernatuak. AB<br />
AmaE 283.<br />
baztertze. Exclusión. Zenbait gai utzi ditu bazterrean egileak, jakinaren gainean horratik eta aldez<br />
aurretik aitortzen duelarik: herri literatura batetik [...]. Mingarri izango zaio irakurleari behin baino<br />
gehiagotan baztertze hau. MEIG III 64. Gutxien horientzat gauza atsegina izaten da horrelako aitzakia polita<br />
aurkitzea besteak baztertzeko eta gaitz erdi, nere ustez, baztertze hori, nahiz eta paperetan horrela agertu, gure<br />
artean sekula zeharo eta azken fineraino eramana ez izana. MEIG IV 58.<br />
bazterzain (Dv A). "Garde champêtre" Dv. "Guardia campestre" A.<br />
baztiatu. v. 2 bastatu.<br />
baztu, baztxo. v. belztu, belztxo.<br />
bazur. v. basur.<br />
bdelio, bedeli. Especie de palmera (lat. bdellium) de la que se extrae una goma del mismo nombre. "Bedeli.<br />
Zuaitz baten usai ederreko izerdi lodia" Ol Gen 2, 12 nota. Toki artako urrea txit ederra da: an arkitzen da<br />
bdelioa eta oniz arria. Ur Gen 2, 12 (Dv bdelioa, Ol bedeli, Bibl bdellium-a; BiblE erretxina). Bada, manak<br />
iduri zuen koriandra eta bdelioaren kara zuen. Dv Num 11, 7 (Ol lerdoia).<br />
1 be (V-gip ap. Etxba Eib). Nombre de la letra b. Es el nombre que se le da tbn. en Agakia (anónimo, 1896),<br />
cf. NeolAG s.v. atselts, n. 8. "Ez dozu ondo egin beia" Etxba Eib. Eskuara alfabet naturala. Letren izenarekin.<br />
a, be, zeta, xe [...]. MarIl XV. Be, be, be, / beterikan basoa, / konsolatu egidazu / neure biotz gaisoa, / be, be, be,<br />
/ beterikan basoa. JanEd II 31.<br />
2 be (BNc, Sc ap. A; H), bee, bei (Lc ap. A; Dv, H). Voz empleada para hacer avanzar al ganado bovino. "Cri<br />
que l'on adresse aux bêtes à corne pour les faire avancer" Dv. "Se dit à un attelage de bœufs, vaches, pour le faire<br />
avancer (de beia, behia, 'vache')" H. "Bei [...] 4.º interjec. a la vaca para incitar a que camine adelante" A. v. 1<br />
aida. Behiak aintzinean bethi akulatuz, jandarmeri buruz heldu zen Lohilakat... "Behia, be!". <strong>Bar</strong>b Sup 148.<br />
Behia, bee! Ib. 168. --Hor nunbait kausituko duzu ba, larre hoitan... Bee! Behia, bee!... Itzaina aitzina joan zen<br />
bere bideari. Lf Murtuts 18. Bainan badakigu ere badakizula lehengo eta <strong>bar</strong>din oraiko Garaziko Domingo<br />
itzainak bezala oihu egiten: "be xuria, adizak gorria". Herr 28-8 (sic, ap. DRA).<br />
3 be. v. bee.<br />
be. v. behe; behi; ere; mehe.<br />
bea. "(Sal, R), interj. para llamar a la oveja descarriada" A. Cf. 2 be.<br />
bea. v. bera.<br />
(bea). "Nombre que dan a la mosca de macho (Cuenca)" VocNav.<br />
beha (L, BN, S, Sal, R; SP, Lecl, Dv). Ref.: A; Gte Erd 20, 27, 48. 1. (Con dat. o alat.). (Estar, etc.) atento<br />
(mirando o escuchando). "Beha nago, je regarde. Beha nagoka, je le regarde" SP. "Behagoitea, demeurer<br />
spectateur" Lecl. "Beha egon, rester" Dv. "Haurrari beha niz (BN-arb)" Gte Erd 20. v. 1 adi, 1 begira. Tr.<br />
Propio de la tradición septentrional; no hay ejs. alto-navarros, ni meridionales en general, hasta el s. XX<br />
(Irigaray, Orixe) y aún entonces escasean. Aunque no es fácil determinar el sdo. exacto en todos los casos,<br />
parece que la tradición labortana y bajo-navarra emplea beha sobre todo en el sentido de "mirando, atento con<br />
los ojos"; la suletina (salvo algún ej. de Eguiateguy), en el de "escuchando, atento con el oído". Leiçarraga se<br />
sirve siempre del alativo, incluso con seres animados; salvo en él, se usa más frecuentemente el dat. en cualquier<br />
caso, estando el alativo restringido a inanimados.<br />
Bethiere konsideratu behar dugu Legea ezarten duenaren naturá, ezen hura, eztago behá kanpoko obretara<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
349
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
solament, baina bihotzeko afekzionaren eskez dago. Lç Ins D 7r. On guzién hire eskutik ukhaitera beha<br />
gaudezenzat. Ib. A 3v. Bethiereko gure desir guziak fin hartara beha egon behar dirade. Ib. E 4r. Bethi hiregana<br />
beha gaudelarik. Lç ABC A 8r. Ezen nehork Legea eta Profeta guziak ungi mira eta konsidera ditzanean, eztu<br />
eridenen hitz bat ere hunetara beha eztagoenik eta hunetara gidatzen ez gaituenik. Lç Adv ** 8v. Ezen Iaunaren<br />
begiak iustoén gainera beha daude, eta haren beharriak haién othoitzetara. Lç 1 Petr 3, 12. Eriaren inguruan<br />
asko jende tristerik, / beha ziagok hark duen penaz damu harturik. EZ Man II 95. Hirurak egotu zaizko / beha<br />
espantaturik. EZ Noel 64. Bethi lurrera beha zaude. Bethi gogoa lurrean duzu. Harb 128. Hei dagote mundua<br />
ahoa zabaldurik, eta beharriak ernaturik beha. Ax 44 (V 27). Hanbat erhokeria egiten du eta erraiten, non hari<br />
bere plazerera beha dagokana, ahalketzen baita. 'Que el que está a su gusto contemplándole'. Ib. 281s (V 188).<br />
Gogoetan lurrera beha iartzen da. Ib. 350 (V 232). Orduan gogoratzen zaika ikhusi dutela bere adiskidek, eta<br />
bai etsaiek ere, guztiak beha egotu zaitzala. Ib. 282 (V 188). Azkenean, bertze alderat beha zaudela ere, hitzen<br />
erdiak eskiribatzen baititutzu. Ib. 91 (V 61). Golde na<strong>bar</strong>retan [...] lur lantzen eta aphaintzen gibelat beha<br />
dagoela hari denak, hildoa makhur eginen du. Ib. 468 (V 303). Emaztearen begiei, begitarteari, gorputzari,<br />
edertasunari eta ibilguneari beha egoite hark sua pitzten du. Ib. 392 (V 256). Hauk goiztirir' izar bati /<br />
(Zenagati / Berri) beha iarririk, / Hartan Iudu erregearen / Sortzearen / Senale ardietsirik. O Po 60. Behazalea<br />
maizago bere gaizkiari ezen ez hunkiari beha dago. "Qui demeure aux écoutes, entend plus souvent son mal, que<br />
son bien". O Pr 84. Otsoa senar duenak oihanera beha. "Jette souvent la vue vers le bois". Ib. 386 (cf. RS 338<br />
otsoa senar dagianak beti oianera begira). Beha eztagoena aitzinara lerra daite gibelara. "Qui ne prend pas<br />
garde en avant". Ib. 77. Zori onari irekok atea, eta gaitzari auko beha. Ib. 438. Zeri zagotza hemen horra huna<br />
beha, ikusirik eztela hau zure pausalekua? SP Imit II 1, 4. O Iauna, nintzen baino lehen beha zinagozkidan, eta<br />
deitzen nenduzun neure izenaz. SP Phil 531. Ni hillari nagokala / Beha pensamenduaz, / Nadiñ amurus bezala /<br />
Neror neure buruaz. Arg DevB 157. Hari beha gaude, bertze danjerak oro ahatzera utzirik. Tt Onsa 96. Jarririk<br />
zagoan Jakinsien erdian, her beha eta galthoz. Bp II 34.<br />
(s. XVIII) Haren begia bethi dago atzarria, eta gauza guztiei dagote beha. ES 142. Begiak goiti altxaturik,<br />
jeusi guardiarik egin gabe, zeruei beha zegotelarikan, [...] erori zen zulho batetara. Ib. 170. Zeruari eta izarrei<br />
beha baitarama denbora. Ch I 2, 1. Kreaturei beha iartzen zaizko]n[tenean, galtzen duzu bixtatik kreatzaillea.<br />
Ch III 42, 2. Liburura beha ez egoitea gatik. CatLav A 5r (V 6). Merezituko duzu khoroa errezibitzea yuie<br />
soberanoaren eskutik, zeiña Zeruko Gorthe guziarekiñ, zure gonbatari beha egonen baitzaio. He Gudu 102s.<br />
Mintza zite Jauna, zeren beha beitaüzü zure zerbütxaria. Mst III 2, 1. Egon zitzaizkon beha begietarik galdu<br />
arteraino. Lg II 297. Orhoit zaite Jainkoa beha dagotzula. Brtc 191. Ta ükhen nahiak dereionak egarria, hantik<br />
dago bethi beha, bethi gogomenak hartara. Egiat 207. Batzük kokatzen die [lürreko paradüsia] Indietan, berez<br />
Mesopotamian dilobioari galtho, beha zereien gaiza. (Interpr?). Ib. 196. Berze bat deusetarik jina, zorthü honak<br />
behin konkaitz ekhar[ri]rik, dialakoz gero [...] zen lehen lekhian jarri, haren marraker giradia beha egonen? Ib.<br />
250. Hirur mila urthez lehen [...] dügün Job Santia beha berze biziaz dioanian. Ib. 183.<br />
(s. XIX) Remestiatü düzie Jauna / eta hura beha düzie. 'Vous avez remercié le Seigneur, / et il vous écoute'.<br />
Xarlem 1173. Bertze guziak ahantzirik, xoratuak bezala gagozko beha. Dh 175. Langileak, bertzenaz lazatzen<br />
badire ere, entseiatzen baitire bere eginbidea arthoski egiterat nausia edo jabea beha dagotenean. Ib. 204.<br />
Oithoitzeko denboran konsidera ezazü Jinkuaren aitzinian zirela, beha dauzüla. UskLiB 73. Jarri nintzen hari<br />
beha, begiak nigarretan urthuak, eta erran nioen. MarIl 72. Musde Xaho mintzo datinin, hari beha laket date. 'Il<br />
se plaira à l'écouter'. Etch 582. <strong>Bar</strong>koxen badira / bi ama alhaba; / algarri segretien khuntatzen ardüra. / Hek<br />
uste gabe heltü, haier beha zena. 'Il s'est trouvé pour les écouter'. Ib. 404. Hola minzo zen erbia / beha zelarik<br />
egoiten. "Et cependant faisait le guet". Arch Fab 109. Etsitua zagolarik illhun urari beha. Gy 56. Orkatza bere<br />
buruari beha ithurri batean. Ib. 63 (tít.). Bethi beha entzün nahiz nunbaitik zure botza. 'Toujours écoutant,<br />
désirant entendre'. ChantP 172. Eman ninduzun, <strong>bar</strong>randan, eta gakho xilotik beha, eta ez ninduzun guti<br />
estonatu ordian ikhusi nintuen gauzez. Elsb Fram 174. Andrea orduan eman zen / Zeru ederrari beha. Zby RIEV<br />
1908, 292. Ohartzen da nausia / beha dagokola. / Behatze hark jo dio / bihotzaren zola. Ib. 212. Erreboteko<br />
partida bati beha. Ib. 88. Martinaren izpiritua galdua bezala zagon Jainkoarekin batean, eta beha aingeruen eta<br />
sainduen kantu xoragarriei. Jnn SBi 175. Debalde dugu lehengo mende eta jende dohatsuak gogoan jarririk<br />
egoitea, gibelerat beha. HU Zez 82. Bainan gure jaun handia ezin egon da oren laurden bat beha. Ib. 164.<br />
(s. XX) Zaude khurutzefika bati beha, edo zoazi gogoz Kal<strong>bar</strong>iora. CatJauf 18. Handik beha zagola urrutirat,<br />
artzain ala ardiak nun zabilzkion. JE Bur 16. Egiak baditu hiru itxura, baldin beha egoiten bazaizkio aitzinetik,<br />
parrean edo, han harat joan eta, gibeletik. Ib. 162. Heien soldadoak oro, harriturik, bazterretik beha egon<br />
zirela, guduak ziraueno. <strong>Bar</strong>b Sup 183. Atheari beha zankez paratzen da, lilluraturik bezala. Ib. 94. Zer othe du<br />
beha niri? Ox 47. Lurrera beha dagozin aita xahar ile xuridunak. Ib. 178. Kanberako leihotik so eta beha zagon<br />
garder. Const 31. Burua gutika goititu zuen eta hazienda aldera bea, etxearen ebasgoan ari zirela ikusi zuen. FIr<br />
147. Beha eta beha emaiten da; bainan, nola arras ilhun baitzen, ez du deusik ikusten. <strong>Bar</strong>b Leg 134. Aitzinean<br />
agertzen zaiku haur bat, bi begiez guri beha eta beha. JE Ber 27. Kathedraleak berak merezi zuken egon<br />
gindizkion astikixago beha. Ib. 26. Munho ttipi bateko ordoki-gainean jarria, iduri alde orotarat so: baituke ere<br />
zeri egon beha. Ib. 20. Jesus amenez larraiña garbi; / odeiari beha daude. Or Eus 343. Otoi! ez egon hola suari<br />
beha nigarrez. Iratz 134. Gero baitzaio Jaun Goikoari beha egonen, / zorionaren zorionean dohatsu. Ib. 104.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
350
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Lohi hautarik nago zeru-alde beha. Ib. 162. Neboko mendiaren gainerat iraganik, Lur aginduari beha han hil<br />
zen. Zerb IxtS 42. Hor berean gelditzen da bideari beha. Lf Murtuts 42. Sankristaua, eliza-dorretik beha eta<br />
beha alde guzietarat, begiek ikus ahala urrun. Ib. 7. Ez da dudarik ondoko egunetan pilotari berri handi bat izan<br />
dezakegula [...]. Gauden beha. Zerb Azk 117. Hogoibat urratsetarik beha zagon bigarren kontrabandixta. Ib.<br />
102. Ez zuen erantzun. Jarra[i]ki zen solairurat beha, isilik. Mde Pr 161. Oroitzapen eta antze-lanei begira,<br />
hark ematen zizkion azalpenei beha. Mde HaurB 74. Aita besoetakoaren botz beroari beha zelarik. Ib. 67. Eni<br />
beha zauden argi hek, ene begiak lehertu eta itsutu behar baluzte bezala. JEtchep 37. Nere bidean abian nintzan,<br />
ezker, eskuin eta aintzinerat beha. Ene begiak etzauden ez lo! Ib. 37. Denak dudan zauden, bat bertzeari beha.<br />
Ib. 85. Etzegon iñor beha, / Txerren leize zuloan. Or in Gazt MusIx 202 (Gazt ikusmira, Onaind begira).<br />
Emaztea beha, bere min ikaragarriak ahantzirik. "La femme regarde [traduction imparfaite, beha incluant à la<br />
fois regard et attente]". Ardoy SFran 165s (y nota 8). Ezin sinetsia zuen "daimio" jaunak, Frantsesi beha eta<br />
beha, "iduri du egiazko Jainkoa!" ziola. Ib. 237. Hau zerbitzari dohatsua, / jinen denean, Nausiak beha kausitua<br />
(Mt 24, 46s). Ib. 350 (Dv atzeman baituke horrela hari). Anai-arrebak, ez, otoi, pentsa / neure gustura nagonik,<br />
/ poz gehiago izango nuen / albotik beha egonik. Xa in Uzt LEG II 252. Lorentzo eta biak leihoaren kanpotik<br />
jarri gintzaizkioten beha. Xa Odol 37. Zer dabilan jakin nahiz / hiri beha dük herria. Casve SGrazi 130.<br />
v. tbn. Hm 170. AstLas 50. CatS 132. Elzb PAd 70. Etcham 201. In SMitx Aranz 192.<br />
2. (L, BN; VocBN, Dv, H). Ref.: A; Satr VocP (bea); Gte Erd 48, 171. (Con gen. implícito o explícito).<br />
Esperando, a la espera (de). "Adv., position où l'on se tient à attendre quelqu'un ou quelque chose" VocBN.<br />
"Beha egoitea, attendre quelqu'un, quelque chose" H s.v. behatzea. "Beha 'attendre', au sens de participe présent,<br />
se construit avec le génitif: Haren beha nago 'je reste à l'attendre'" Lf Gram 446. "Busaren beha naiz (BN-cizarb)"<br />
Gte Erd 171. "Egun batzutan zure beha egon zen (BN-arb)" Ib. 171. Tr. Documentado en Leiçarraga,<br />
Axular, Oihenart y Tartas; salvo Eguiateguy, no se encuentran nuevos testimonios hasta la 2. a mitad del s. XIX,<br />
momento en el que la documentación vuelve a ser abundante.<br />
Halaz hazi, sustengatu eta entretenitu ukhan dute bere speranzá, Iaunak promettatzen zerauenaren<br />
konplimenduaren beha zaudelarik. Lç Adv ** 3r. Iainkoaren iujemendu handi, gizonén entrepresa guziak<br />
moment batez berzaldera itzuliren dituenaren beha gaudelarik. Ib. ** 7r. Handia da [...] Aingeruei<br />
luzamendutan ibiltzeaz egiten derauegun bidegabea. Zeren desira handi batekin, gure penitenziaren eta<br />
konbertitzearen beha baitaude. Ax 556 (V 356). Aro emearen beha dagoena uda-neguetan, eskas date bere<br />
gauzetan. "Celui qui attend le temps doux". O Pr 546. Zaude othoi gauaz grazian iratzarririk, eta egunaz goitan<br />
zure azken orenaren beha. Tt Onsa 64. Zürübü baizik berze biziala igaraiteko eztien egiten, igaite hartara hanitz<br />
urthez adelatürik, bethi zaudian manhiaren beha. Egiat 191.<br />
(s. XIX) Haren urhats khexuak erran nahi zuen aspaldian norbaiten beha zagola. Laph 85. Oren on baten<br />
beha zagon Nafartarrekin solhasean sartzeko. Ib. 122. Adinen beha gaude, egia erraiteko, / gure ontasun ororen<br />
phartitzeko. 'Nous attendons notre majorité'. ChantP 264. Eguerdi baino lehen, ahate bat saltsan, oilo bat<br />
eltzean, antzara bat gerrenean eta ni lorietan, zuen beha gaude. Elzb PAd 76. Belhaunikatua eta burua apaldua,<br />
ezpata kolpearen beha zagon. Jnn SBi 141. Zeren beha zaude? Zergatik ez nauzu joiten? Ib. 141. Han dago,<br />
nigarrez urturik, bere lagunaren beha. Arb Igand 131. Hau ez da egon azken orenaren beha. HU Aurp 155.<br />
Hilketariek ere ez nahi kutxan sartu hila, Adéma apeza hilaren beha han. Ib. 162.<br />
(s. XX) Jainkoaren populua Mesiasen beha zagon. CatJauf 28. Abiatzeko, manuaren beha omen zagon. JE<br />
Bur 128. Ezagun zen estakuru baten beha zagoela. StPierre 31. Higi zaite! Ez da ez gero treina zure beha goait<br />
egonen. <strong>Bar</strong>b Sup 17. Elgarrekin zauden, edan eta kanta, orenaren beha. Ox 204. Herrian sartzian adixkideak<br />
haren beha zauden. Zub 71. Eta nere aldi, noiz bada? Oren huntan hementxet beha bainago, nere hiru libera<br />
xahalkiak pagaturik! <strong>Bar</strong>b Leg 143. Hoinbertze urthe hautan beha nindagon, meza hau erran beharrez zeruan<br />
sartzeko. Ib. 126. Bazkariterat joanak ditugu gure otoen zaintzale maitagarriñoak; eskupeko sariaren beha ere<br />
ez dute nahi ukan gaixoek egon! JE Ber 24. Hau, afal-ondo, oherat joaiteko tenorearen beha dagoke. Ib. 97.<br />
Abiatzen gira karraskan, gizonaren beha egon gabe. Ib. 51. Lau mila urthe segurik, haren beha egon da<br />
mundua. Zerb IxtS 114. Bertze zazpi egun beha egonik, Noek berritz usoa igorri zuen. Ib. 14. Jaun erretora<br />
esposen beha dago, <strong>bar</strong>urik, mahain saindu ondoan. Lf Murtuts 54. Aipatzeko, mementoaren beha ginauden<br />
bakarrik... Zerb Azk 83. Haatik, bet-betan, batere beha ez ginauden zer atheraldi xoragarri ezin ahantzizkoak?<br />
Lf in Zait Plat XV. Orhoitzapenez bizi nuk geroaren beha. JEtchep 68. Haugi etxerat, gaixo Marti, haugi etxerat!<br />
Ni hemen nuk hire beha. Ib. 74. Zer hago?... Kanperoren beha? Larz Iru 68. Zer ongi etorria! Portugesak hor<br />
zituen beha portuan. "L'attendaient au port". Ardoy SFran 244. Nola dagon Jainkoa nahi bezain luzaz beha, noiz<br />
eta ere gizon batek emanen dion, bere baitarik, bere baia! "Comment Dieu attend". Ib. 110. Ez dugu haatik uste<br />
[...] Konpostelako beilarien beha egon direla [...] gure eskualdun herri eta bas-herriak, egiazko giristino molde<br />
zerbaiten hartzeko. Ib. 12s. Zeruan justuentzat beha dauden gauzak, / debekatzen dauzkigu bataio eskasak. Xa<br />
Odol 346.<br />
(Tras tema nominal nudo). O zer hiltze latz' enetako! / Hura galduz gero zertako / Hemen, ala gaitz-beha<br />
nago? 'Pourquoi est-ce que je reste ici? pour attendre des souffrances, sans doute?'. O Po 48.<br />
(Tras pronombre no declinado). Hemen nauzu hatsantua: nun ote zaude gordea? / Hemen nagozu, Maitea,<br />
maitez nigarka zu beha. Iratz 174.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
351
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
3. (Con interrogativa indirecta como complemento). A la expectativa. "Maite noiz jaliko ote den beha niz (BNarb)"<br />
Gte Erd 302. Eta itzuliz ezar zezan harribat monument borthán. Eta Maria Magdalena eta Maria<br />
Iosesen ama, beha zeuden non ezarten zen. "Regardaient où on le mettait". Lç Mc 15, 46s (He, TB, Leon beha;<br />
Dv, Ol, Or, Ker, IBk, IBe begira). Beha egotu naiz ea zer erraiten zuten iendek nik ze[r]bait urth]ut[e duela<br />
eskiribatu nuen Giristinoaren Dotrinaz. Mat XXV. Ingurura beha dago nork dezaken defenda. EZ Man I 93.<br />
Naturaleza bere probetxura hari da, eta beha dago zer irabazia heldu zaion bertzetarik. SP Imit III 54, 2.<br />
Alferrik beha nago nork libratuko nauen. Ib. 45, 1. Hargatik, neure adiskidia, zaude beha zeiñ aldetarik jinen<br />
den. Tt Onsa 70. Azken hatsa noiz aurthikiko zuen beha zaudelarik. Laph 15. Beha zagon nundik edo nola<br />
bidegabe eginen ahal zioten. Prop 1882, 143 (Dv traduce: 'Il guettait l'occasion de leur faire du tort'). Harrabots<br />
handi bat entzunik, / zer othe zen beha zagon. Zby RIEV 1908, 291. Beha zagon Jinkoak zer harenganik<br />
galthatzen zian eta berhala haren egitera ekharten zen. Ip Hil 192. Beha gautzi, orai, hunen aldi noiz izanen<br />
othe den. "Nous sommes ici à nous demander". <strong>Bar</strong>b Leg 24. Egun oroz mendixka baten gainerat joaiten zen,<br />
nor nundik agertuko zen beha eta beha. Zerb IxtS 63. Beha nagokio, zer ari den hor aphezpiku distirant hori<br />
bere eliza-arropetan. Lf Murtuts 2. Aspaldion beha ginauden noiz mintzaraziko zituzten tusuri horiek. Lf in<br />
Casve SGrazi 17.<br />
4. (Sust.). Mirada. v. 1 behako. Munduari / beha bat emaiten diozu [...]; bainan ez diozu kausitzen / auhen,<br />
min eta pena baizen. Etcham 91.<br />
- BEHA-ALDE (Dv). Aspecto, faz. "Aspect, face" Dv. Baldiñ akzione batek izan ahal baletza ere ehun bisaia<br />
edo behaalde, bethi ederren duen aldera behar zaio behatu. He Phil 349 (SP 347 begitarte).<br />
- BEHA-BEHA. (Intens. de beha). Mirando fijamente. "Neskatxari beha beha plantatu zen (BN-arb)" Gte Erd<br />
54.<br />
- BEHA EGOILE. Observador. "Simeon, beha egoilea" Lç Decl Mm 4v.<br />
- BEHA-KOLPE. Mirada. Halako beha-kolpe bitzi batekin erraiten dio lagunari. Zerb Azk 40.<br />
- BEHA EDUN. (Usado en modo imperativo). Tener cuidado, guardarse (de). v. BEGIRA EDUN. Behautzu<br />
idek nihori! / haurra, biziaren penan, / non ez dautzuketen erran / adiskide seinaletzat: [...]. Gy 112. Orduan<br />
kofesor on bat / Deith zazu zuk aldakera, / Ordu haiñ proziatu bat / Utz behautzu itzurtzera. Ib. 17. Behautzu,<br />
othoi, hargatik / gauza huntaz mintzatzetik. Ib. 148. Behautzu / Lohirat eror, zuk, aingerua. Elzb Po 186.<br />
Behautzu! behautzu! higitzen da! erortzera doha! Elzb PAd 27. Beautzue oraikoan etsaiak etzaitzaten garhait.<br />
Jnn SBi 130. Bainan jaun-alabak burrasoekin, gazte lagunekin eskuaraz ele, beautzue! Lehenago frantsesa jakin<br />
gabe murruzka, murtzuka, dakitenen irringarri. HU Aurp 216. Ehaiz haur bat!, erraiten diot, beauk ehezan<br />
tronpa. Prop 1903, 141.<br />
beaba (Dv). (Pl.). Abecé. "Beabetan da, il est à l'abc" Dv. Beabak etzinakitzatelarik egia handienetan. Hb<br />
Egia 152 (Dv traduce "vous ne saviez pas le premier mot des plus grandes verites"). Hekien aldean urgulutsu<br />
horrek ez dazki oraino beabak, eta bizkitartean aski derauka bere burua hekien guzien arbuiatzeko. Arb Erlis<br />
314. Haziak ere ditugu Jesus eta beabak iraganik, hitzak elgarretarat biltzen ttikienak berak. Prop 1906, 189.<br />
beaberta. Examen. Beaberta (examen) luzeak bearko ginduzke zerbait argitaratzeko (Ag, 1894). JFlor 77<br />
(donde se aduce Lar beaberta "intuición", que es en realidad beabeta).<br />
beabeta. "Intuición" Lar.<br />
- BEABETAKO. "Intuitivo" Lar.<br />
1 behada (H Lh). Diarrea. "(BN, S), diarrhée" H s.v. beheitikoa. "Diarrhée (contraction de beherada)" Lh.<br />
v. beherako. Behada eta sabeldartzuna biak bat bezala dituzu. 'La diarrhée et la dysenterie'. Trai. de Vétér.<br />
(ap. H).<br />
2 behada. "Mirada" Lar.<br />
beadi (Lar Dv, H), beedi (Dv (V), H), meadi (H). Balido. "Balido, v. g. de ovejas, beadia, beoiua" Lar.<br />
"Bêlement" Dv. Emendik atera ditzaketzu berak gaitik negar egiteko, eta zere beadi edo otsakin zere Arzaiari<br />
zere indar guziaz deitzeko deseoak. Arr Orac 466 (ap. DRA). Mendiko ujola da, Andresaroko ardi-taldeen<br />
beadia da. Camp in Orreaga 23. Ardi-taldeen beedia da. Iza ib. 27. Bee (Beadia egin biar du). Sor AKaik 128<br />
(acot. escén.). Beeee (geruago ta beadi gogorrago ta luziago). Ib. 129. Ifar aize atsegin batek urrutitik<br />
zekartzkien joale soñuak, ardi umillen beadiak eta aingeruena zirudien kanta samur eztitsu bat. A. Arzac EE<br />
1884a, 11. Aldizka nabaituko dira ardi edo bildotstxuan be...! (adiak) eta Pilliperen frausuletian soñua. Ill Pill 3.<br />
beadia. "Reseña" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
352
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beadiatu. "(Hacer) reseña" Lar.<br />
behagarri. "Espectable, digno de ser mirado y visto" Lar.<br />
beagontza. "Inferioridad" Lar. Cf. beago "inferior" s.v. behe (II, 1).<br />
beagu... (= behar dugu...). v. behar izan.<br />
behagune. Faz, semblante. Ikusten dutenetik Jaunaren behagunea eta haren botherearen gloria. He 2 Thes<br />
1, 9 (Lç presenzia, Ol, IBe, Bibl aurpegi).<br />
beaiek. v. beraiek.<br />
beajon. v. bejon.<br />
beajun. v. bejon.<br />
beaka. v. 2 mehaka.<br />
behaka (Dv). Mirando. "Alde orotara behaka zohan, il allait regardant de tout côté" Dv. Izarño bat badoa<br />
hantxet argitzerat. / Jinkoaren begia behaka lurrerat... Ox 159. Ukondoez leihoetan bermatuz, lepoa luzatzen<br />
dute <strong>bar</strong>nerat, zer guzier behaka. JE Ber 20s. Ostatu bat nun dukegun hurbilsko, behaka abiatuak gira. Ib. 47.<br />
Harrituak zagozin elgarri behaka. "Stupéfaits, ils se regardaient l'un l'autre". <strong>Bar</strong>b Leg 132. Ondoan ditut suerrabian,<br />
/ lehoin gaitz batzu iduri: / Agoa zabal neri behaka agoa zabal, orroaz ari. Iratz 102. Igan ba eta,<br />
besoz-beso hel, lanoez harat behaka, / hor asetzeko, hor zoratzeko gogo-ta bihotz beteka. Ib. 179. Behaka has<br />
zaitezke zure inguruan, / enetzat jar lekurik badenetz zeruan. Xa Odol 76.<br />
behakada. "Mirada" Lar. "Mirada, ojeada (Darric)" DRA.<br />
behakai. "Antojos, anteojos, begiordeak, beakaiak, miserak" Lar. "Helioscopio, egukzia ikusteko beakaia" Ib.<br />
behakainde. "Repaso" Lar.<br />
behakaindu. "Repasar, volver a mirar" Lar.<br />
beakaputx. v. berakatutx.<br />
behakari. 1. Objeto, objetivo. v. behakarri. Zeinetan lañoki ta tra<strong>bar</strong>ik gabe mintzatzen baikinen gure<br />
maithagunearen behakari edo objet jainkozkoaz. Birjin 516.<br />
2. Objeto, cosa material. Ezta nere eskuan nigarrak <strong>bar</strong>atzea, begikaldi bat aurthikitzen dudanean nere<br />
Gurutzefikaren gainerat; behakari donaki hark bihotza zilhatzen daut. Birjin 560.<br />
Tal vez errata por behakarri.<br />
behakarri (Lar). Objeto, objetivo. "Objeto, beakarria, betezarria, xedea " Lar. Hari bere lothguna<br />
guzien behakarriari ta ber-arimako biziari bezala batzeko. Birjin 275. Edozein ez baita eta edozein<br />
jaite da beakarri erarta ogendun edo prozedimentu kriminal batena. Izt D 150. Egun señale oetan erriko<br />
jendearen beakarri edo objetorik aurrenengoa da, ekintza eliztarrak alditekean otsandikoenak edo<br />
solemnidaderik geienekoenak egitea. Ib. 100. Zer beakarri edo objeto aurkeztu al dakioteke enzuleai? Ez<br />
besterik, ezbada, danboliñak dituela beatz azkarrak eta mingain ariña. Ib. 34. Munduaren lendabi[zi]ko adiñetik<br />
ez duena izan otsankidak beste beakarririk ezbada itz neurtulariari enzutea esanza aundiagoa. Ib. 55. [Mundu<br />
onetako jakituria, eginkizun ta lankite] guzien gaia edo beakarria da mundu onetako zoriontasuna billatzea.<br />
Kortazar Serm 170.<br />
- BEHAKARRIKO. "Objetivo" Lar.<br />
beakatutx. v. berakatutx.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
353
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
behakida. "Habitud, relación", "Respecto, relación", "orden, relación" Lar. "Relación, respeto mutuo, beagida<br />
[sic], elkargokia" Ib.<br />
behakidatu. "Referirse una cosa a otra" Lar.<br />
behakide. "Relativo" y "respectivo" Lar.<br />
- BEHAKIDEZ. "Respecto de eso, orren beakidez" Lar.<br />
behakidero. "Respectivamente" Lar.<br />
behakin (Lar, Hb ap. Lh). 1. "Cautela", "recato, cautela" y "precaución" Lar. Itz neurtularien kanta otsa<br />
aditu bezin laister korrika beren gañera dijoatzela, eriotza etoikiro edo alebosaren batzuek egiten ari balirake<br />
bezalako beakin edo prekauzioakin. Izt D 173.<br />
2. (Hb ap. Lh). "Regard" Lh.<br />
behakindezko. "Cauto" Lar.<br />
behakindu. "Cautelar" y "recatarse, ocultar algo" Lar. "Cauteloso, prudente, beakindua" Ib.<br />
behakindun. "Recatado, prudente" Lar.<br />
behakingabe, beakinbage (Lar). "Incauto" Lar.<br />
behakingabero, beakinbagero (Lar). "Incautamente" Lar.<br />
behakintez. "Incauto" Lar.<br />
behakintsu. "Cauteloso" Lar.<br />
beako. v. beherako.<br />
behako (L-ain, BN; Dv, Hb ap. Lh). Ref.: A; Satr VocP (beako); Gte Erd 67. Mirada; vistazo, golpe de vista.<br />
"(BN), regard, coup d'œil. Emozu behaldi bat ou behako bat, jetez-y un regard" Dv. v. behatze; behakunde;<br />
begiraldi. Tr. Documentado en autores bajo-navarros y labortanos desde la segunda mitad del s. XIX. En<br />
DFrec hay 2 ejs., septentrionales. Lo hallamos con eman en Ducq, Hiriart-Urruty, Saint-Pierre (21), J. Etchepare,<br />
<strong>Bar</strong>bier, Zubiri (119), Zerbitzari, Larzabal (Iru 84) y J. B. Etchepare, y con egin en Elissamburu, <strong>Bar</strong>bier, J. B.<br />
Etchepare y Arradoy.<br />
Egiten zuen behako bat, urrundanik, zur xuri banderadunari. Elsb Fram 143. Jerusalenerakoan, eman<br />
dezogun behako bat Jerikori. Ducq 249 (ap. DRA). Emozu behako bat zure mirailari, ikusteko zonbat begitarte<br />
dituzun, eta nolakoak... HU Zez 41. Itxuraz ere berak baitu jandarme aire bat [...] behako bat igorri deie gain<br />
behera infanteri guziari. Ib. 130. Zer egin dugu hoinbertze aldetarik holako hersturan den eskuararentzat?<br />
Behako bat hor bakotxak bere buruari. HU Aurp 204. Buruz, besoz, zangoz, behakoz / direla gure bete, / frogatu<br />
behar lukete. Etcham 75. Denentzat bazuen elhe on edo behako ezti bat. JE Bur 157s. Bere behako hotz urdina<br />
gain behera landatuz. Ib. 121. Nahi duten bezain urrun eta <strong>bar</strong>na hel ditela ikerzaleen behakoak. Ib. 177.<br />
Gozoarekin behakoak distiatzen zeiela. Ib. 133. Behakotik ezagun baitute hasarre direla Amerikanoarentzat. Ib.<br />
148. Elgarri behako bat eman zuten, etzuketela hortan gehiagokorik atera. StPierre 21. Gizon pizkorra ere<br />
baitzen, hari behako bat egin eta, baztertzen zitzaizkon denak ixil ixila. <strong>Bar</strong>b Sup 45. Behako bat emanen ahalko<br />
diotet noizetik noizera, hemendik beretik. Ib. 52. Gure gogo-bihotzek enganatzen gituzte maiz, behakoa labur<br />
baitute. Leon Imit I 3, 1 (Ch bixta). Buria doi bat itzulirik, behako zalu batez so-iten du mutiko arrotza. Zub 106.<br />
Ostearen behakoak harenganat zoatzin, eta ea nor ote zen denak ari ziren galdeka. Ib. 85. Jar-orduko abiatuak<br />
gira, azken behako bat emanik Loiolako komentuari. JE Ber 73. Ez dut ahantziko bizi nizano zer behako<br />
garratzaz itzatu ninduen ene xokoari. Ib. 35. Labur egon ondoan ordu bat osoa eta bere atzarrian bildu, huna<br />
nun bat-batean zabaltzen zaikun airos behakoa. Ib. 43. Ager zakizkit, Maitea, ene zeruz xoratzeko, / ager ba,<br />
elgarri mintzo gauden behakoz behako. Iratz 174. Kartsuki beha egon zaitzue haren behako beroa, / zerumenditik<br />
sutan luzatuz zuen alderat besoa. Ib. 148. Herritik erran dautet itzali zarela, / behako gabekorik duzula<br />
begia. Ib. 82. Zoin zen urdin, zoin garbia zure behakoa. Ib. 171. Haren behako sarkorrak zauzte apaindu goiko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
354
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
loriaz. Ib. 148. Jaun dotorra tiroa bezain fite heldu da etxerat. Eriaren mihiari behako bat, [...]. Lf Murtuts 32.<br />
Borda hortarik goraxago behako bat eman nahiko diogu Giltxurrin-Harria delako harrokari. Zerb Azk 33.<br />
Etxe<strong>bar</strong>nek behako bat eman zuen ixilka bere lagunari. Beha zaion hura ere. JEtchep 102. Neska gazteak holako<br />
behako goxo bat egin zion. Ib. 106. Lehen behakotik bitxi baino bitxiago iduritzen bazaiku ere, Platonen iritzi<br />
horrek egiazko filosofo batentzat badu kanore. Lf in Zait Plat XXI. Gizon horrek seinale du behakotik norbait hil<br />
duela... Behako bat badu ikharagarria... Larz Senper 72. Doi doia behako bat eginik "Santa Fe" ikastetxeari.<br />
"Ayant à peine jeté un coup d'œil". Ardoy SFran 170. Hitz kartsu heien beroa eta behako haren dirdira / adin<br />
huntako begi beharriz ezin prezatuak dira. Xa Odol 320. Zure laguna eginez geroz enetzat ez da nekerik, / zure<br />
behako samurrak eman nau fidantziaz beterik. Ib. 215.<br />
behakor. Atento, considerado. Salomon galdu izan zen bere zahartzean idolatrian erortzeraino, emazteki<br />
lege gabeko batzuentzat sobre behakor izan zelakotz. Egunaria 1853 (ap. DRA).<br />
behakun. "Behakuna (EZ), spectacle" SP.<br />
behakunde (Dv y A, que citan a He). 1. Mirada. "Action de regarder" Dv. Zure edertasunaz hartua izanen<br />
dena, ordainez zuri ere eder izanen zaitzu, begi kheinua begi k[h]einuarenzat bihurtuko duzu eta behakundea<br />
behakundearenzat. He Phil 289 (SP 289 begitarte). Adiskidetasun sainduaren behakundeak garbiak dire eta<br />
ahalketiak, haren arraiziak xahuak eta bidezkoak. Ib. 302 (SP 302 begi).<br />
2. Mira, intención, objetivo. Adiskidetasun ergel eta bano horiek dabiltzanean gizonkien eta emaztekien<br />
artean ezkontzarako behakunderik eta harxederik gabe, deitzen dire amuruskeriak. "Prétention". He Phil 286<br />
(SP 286 borondaterik gabe).<br />
behakuntza (S ap. A; Ht VocGr, Hb ap. Lh, H). "Regard" Ht VocGr 415. "L'action de regarder" H. "Mirada" A.<br />
"Regard, coup d'œil" Lh.<br />
beakur (BeraLzM), bekur. Respeto. "Respeto, lots, itzal, beakur" BeraLzM. Parece deducido de beakurtu. <br />
Emakumeetan gauzik ederrena beraganak [sic] lotsa, beakur edo errespetua da. EgutTo 24-7-1918 (ap. DRA).<br />
Sendietan ain xistorki ta bekurtzake ikusiak izaten diran zarrenganara [sic], ontasun ta begirune aundia azaldu.<br />
Elizdo EEs 1929, 179 (para el suf. -tzake, cf. ib. 180 ongitzake).<br />
beakurgarri (Lar, Bera, BeraLzM), beakurtgarri. Respetable; reverendo. "Respetable" Lar. Irakurri izan<br />
balitu oarrez ta artezaz Unzeta beakurgarriaren eta Apez Elorza jaunaren ontzate edo aprobazioak. Izt, carta a<br />
JJMg 9s. Jesus-en Lagundiko aita on J. Ignazio Arana beakurtgarriaren eskuz. EE 1889b, 89. Arratsalde<br />
askotan, bakar-bakarrik joaten nitzan arren ezurruts beakurgarriengana, nere biotzeko naigabepean otoitz<br />
egitera. EEs 1920, 136. Kur eta atsegiñez agurtzen dugu Zarrantz-Pueyo-tar Juan Pedro jaun beakurgarria,<br />
napar argi ta onoimentsu, Plasencia-ko Apezpiku ta euskalduna ere bai. Herr 23-8-1956, 4.<br />
- BEAKURGARRIZKO. Beakurgarrizko Jaun Erakusle On Sebastian Laurtangoa Etxerik anziña-eneko<br />
onetan aurreragoko jatorrietatik jaiotako bertako semea izandu zan donekidatua edo konsagratua.<br />
"Reverendissimus". Izt C 270.<br />
beakurta. "Respeto" y "reverencia" Lar. Orazioa [...] konzienzia ona ta garbiaz egin bear da; adimentuaren<br />
aldetik fede ta arreta biziaz [...]; gorputzaren aldetik beakurtaz. Kortazar Serm 300.<br />
- BEAKURTAKO. "Respetoso, el que guarda respeto" Lar.<br />
- BEAKURTAZKO. "Reverencial" Lar.<br />
beakurtari. "Reverenciador" y "reverente" Lar.<br />
beakurtasun. Respeto. Ikusi dezute argiroki [...] gure asaba zentzutsuak plaza agirikoetan nolako<br />
beakurtasun edo errespetua erabilli oi zuten. Izt D 79. Aski dirala oek, gizon sentigarri guzien begietan,<br />
ezaguerara etortzeko berak, nolako beakurtasuna edo errespetoa gordakaitu oi zan. Ib. (ed. 1895), 48 (en la ed.<br />
de 1824, 24 se lee beacuratsuna).<br />
beakurtsu. Respetable, venerable; reverendo. Begiratu gabetanik aurtxo gaitzik gabekoai eta zar beakurtsu<br />
edo errespetableai. Izt D 3 (dedic.). Zuen guraso beakurtsuak begira zeudela. Ib. 38. Nere gazte denboran,<br />
dantza beakurtsu edo respetable aietan etzan bein ere egiten, danza mota oienik. Ib. 107. Aita beakurtsu fraile<br />
Santa Teresakoak. Izt, carta a JJMg (tít.). Zenbat eta nola engañatzen dan bada aita beakurtsua! "El<br />
Reverendo". Ib. 9. Izandu zan donekidatua edo konsagratua Apezpikutarako guztiz beakurtsu On Diego Ramirez<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
355
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Fuenleal Iruñeko Apezpiku edo Obispo Jaunagandik. "Reverendissimum". Izt C 270.<br />
beakurtu (Lar, Bera, BeraLzM). Respetar, reverenciar. Gipuzkoako erri leñargiti guziak beakurtu edo<br />
errespetatu izan zaituzte beti, zu ama Donostia. Izt D 7 (dedic.). Noiz eta geiago beldurtzen duen desaraudeak,<br />
orduan ta geiago beakurtu edo errespetatuko du eukidatzeko señalaturik dagoen jabetasuna. Ib. 154. Aiñ<br />
beakurtua, zan bere izena / itsasokoen artean, / Kantabriyako umanta deitzen / zioten abo batean. (Elizechea,<br />
1894). JFlor 77. Zoritxarrekoak ez ditu ezesten gañerako gizonak, beakurtzen ditu, agian andiesten ditu ta bildur<br />
die. Zink Crit 204.<br />
beakurtza. Respeto. Baldin beraren mesedea urritu balitz ukatzera niri beakurtzarekin jakintiaren izena.<br />
"Se hubiese ceñido a negarme el epíteto de Respetable sabio". Izt, carta a JJMg 17. Aita fraileak segurutu<br />
bedorri eta bedorrek moldezko letran agertaratu duelako ez derala onkai beakurtzarik. "Que yo no merezco<br />
respetos". Ib. 17.<br />
behala. v. berehala.<br />
behalari (Lar). Centinela; escudriñador. v. 1 behatzaile. Ondarribiatik irten zan [...]; bañan Franzesaren<br />
bealariak oartu ziralako, biurtu bearra izan zeban ostera plazara. Izt C 340s. Gure gizona sasian sartu ta ango<br />
zoko-moko guziak beatzen zabilen [...]. Darteko bealaria bere soineko guziak urraturik ordu-laurden baten<br />
buruan bideratu zen. "El escudriñador del matorral" (B). A EY II 361.<br />
bealdi. "(S), lin, étoupe en petits paquets pour être mis en quenouille; id. (G) begistea, (L) xorroina" H.<br />
1 behaldi (L, BN-baig ap. A; Lar, Hb ap. Lh, Dv, H). "Mirada" Lar. "Regard, coup d'œil. Emozu behaldi bat ou<br />
behako bat, jetez-y un regard" Dv. "Behatzea, id. begiraldi bat, behaldi bat, begikhaldi bat, so bat" H. v.<br />
begirada.<br />
2 behaldi. "Entierro, funeral, exequias" BeraLzM. Cf. 2 behatu. Bealdi edo lur-emote edo "entierru" guztiz<br />
ikusgarri bat. A Txirrist 71.<br />
behaldiera. "Circunspección" Lar.<br />
behalditsu. "Circunspecto" Lar.<br />
bealdu. "(Dv), azotar, castigar" A, pero no lo encontramos.<br />
bealdu. v. bidali.<br />
beale. "Ganas de evacuar" Asp Leiz. (De be(e)ra + gale).<br />
bealerta. "Discusión" Lar.<br />
bealertatu. "Discutir" Lar.<br />
bealertu. "Discutir" Lar.<br />
behamuga. "Fin, motivo, kozka, xedea , beamuga, arrengoa" Lar. "(Hb), fin, terme, but" Lh.<br />
beankor. v. berankor.<br />
be(h)ant. v. 1 berandu.<br />
beantz (Lar). "Juego, correspondecia, beantza" Lar. "Correlación, beanza, beanzoa" Ib. "(Esto no hace) juego<br />
con aquello, onek eztu beanzik arekin" Ib.<br />
beantza(g)i. v. berantzagi.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
356
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beantzo. "Correlación, beanza, beanzoa" Lar.<br />
beantzodun (-nz- Lar). "Correlativo, correlato" Lar.<br />
beanzdun. "Correlativo, correlato" Lar.<br />
beanzkida. "Correspondencia" Lar.<br />
beanzkidatu. "Correponder" Lar.<br />
beañez. v. berainez.<br />
bear. v. 1 belar.<br />
behar (gral.; SP, Urt I 10, Ht VocGr, Lar, Añ, Lecl, Gèze, Arch VocGr, VocBN, Dv, H), <strong>bar</strong> (R-uzt), beer (Vple-gip,<br />
G-azp-nav-to), ber (G-azp-nav, AN-araq-gip), biar (V-arrig-ger-gip-m-oroz, G-azp-bet-to, AN-araqerro-gulina-gip-5vill,<br />
R; (V) Dv y H), bier (V-ger-gip-m-ple, G-azp-nav, AN-araq). Ref.: A (bear, biar); EI 59;<br />
Iz ArOñ; AEF 1924, 7; Lrq. Tr. General en todas las épocas y dialectos, con ligeras variantes fonéticas (fruto<br />
del distinto tratamiento según las zonas de las vocales en hiato) que no suelen recogerse en los textos, a no ser en<br />
los de marcado carácter dialectal o coloquial. Ber, por ej., aparece casi exclusivamente en bersolaris (escrito bêr<br />
o b'er). La única variante que posee tradición literaria de cierto nivel es biar, presente en el vizcaíno literario<br />
desde la llamada escuela de Marquina y hasta comienzos del s. XX (en Lauaxeta, p. ej.).<br />
I (Sust.). 1. Necesidad, urgencia; pobreza, penuria; obligación, deber. "Menesteroso, bear deuena" Lcc.<br />
"Besoin, nécessité" SP. "Estali nau ene beharretan, il m'a favorisé en mes besoins" Ht VocGr 360. "Importance"<br />
Ib. 373. "Indigencia", "penuria", "pobreza" Lar y Añ. "Necesidad" Lar y Añ. "Obligación" Añ. "Le besoin" Arch<br />
VocGr. "Position besogneuse" VocBN. "Aucun mot français ne correspond exactement à behar, qui se rend le<br />
plus souvent par 'besoin', mais qui comporte aussi le sens d'obligation, de devoir" Dv. "Beharrak jorik ethorri<br />
da, il est venu touché par le besoin" Ib. "Behar gabe, sans besoin, sans nécessité" Ib. "Besoin, nécessité,<br />
indigence" H. "Behar, nécessité, besoin. [...] Behar-gorri, extrême nécessité" Lrq. "Biarra, necesidad, penuria.<br />
Biarra ze dan eztakizue" Elexp Berg. En AxN se explica mengoa gabe (421) por beharrik gabe. Cf. Lf Gram<br />
655: "Notons quelques emplois de behar: haren beharra dugu 'nous avons besoin de lui (litm. le besoin de lui)'".<br />
Cf. VocNav: "Biarra: necesidad, y, en general, todo aquello que nos fuerza y a lo cual es imposible sustraerse.<br />
La biarra te hará comer (Cuenca y Montaña)". v. behar-ordu, beharrune, behartasun; premia.<br />
Tr. De uso casi gral, aunque menos empleado en vizcaíno, debido sin duda a la especialización de behar en su<br />
segunda acepción ('trabajo'), sustituido gralmte. por beharrizan (q.v.); se conserva mejor en este dialecto en la<br />
construcción tras participio.<br />
Las expresiones del tipo "necesidad de..." se realizan bien con genitivo (siempre, si se trata de un pronombre),<br />
bien con el sust. indet. antepuesto; la 2. a posibilidad es algo más frecuente en los textos meridionales. Al parecer,<br />
sólo Eguiateguy emplea instrumental en estos casos. Si se trata de un verbo, lo general es usar el part., pero hay<br />
ejs. septentrionales desde mediados del s. XIX (de Hiri<strong>bar</strong>ren, Hiriart-Urruty, etc.) y tbn. alguno meridional más<br />
reciente (de Orixe, p. ej.) en los que se emplea el sust. vbal., con o sin gen.<br />
Amoriak bano dira harzaz berze guziak; / behar handien denian faltaturen berziak. E 91. Saroia da lohitu eta<br />
eztut haren beharrik; / nahi badut, ukhenen dut orai ere berririk. Ib. 167. Ezen badaki zuen Aita zerukoak ezen<br />
gauza hauen guzién beharra baduzuela. Lç Mt 6, 32 (He, TB, Ip, Echn, IBe -en be(h)arra izan (ükhen); Dv -en<br />
beharretan izan, Ur -en premian egon, Ol, Ker -en bearrean egon; SalabBN, Or, IBk behar izan). Nahi dituan<br />
aiutatu bere aflikzionetan eta konsolatu, beharra dutela ezagutzen duan bezala. Lç Ins A 3r. Anhitz dugularik<br />
ere, eztugu deus, beharraren araura Iaunak emaiten duena baizen. Ib. E 6v. Bi hitz hauzaz irakasten gara<br />
kontentamendu ukhaitera : eta gure beharrak emaiten duen baino gehiago ez desiratzera. Ib. E 6r.<br />
Iainkoaren eta gizonen artean akordu ezartera iar leiten ararteko eta moienazale baten beharra izan da. Lç Adv<br />
** 2r. Gure eginbide guziaren beharra sendi erazi iezaguk. Lç ABC B 5v. Oi onezkero / ez da merkatu bearrik.<br />
Lazarraga 1202r. Bearrak bearra eragitan du. "La necesidad hace hacer lo que ha menester". RG A 63. Neure<br />
miseriaren eta behar handiaren handitasuna konsideraturik, ezin nagoke [...] zure gana fabore eske ethorri<br />
gabe. Mat 287. Asko daki zarrak, erakutsi bearrak. "Enseñóle el menester". RIs 19. Au danean ezta beste<br />
bear[r]ik. (Azpeitia, 1622). ConTAV 5.2.9, 124. Iuramentu egiten duenak dakiela eztiola egia, edo gauza<br />
gaistoaren gañean, eta bear bage. Ber Doc 143r. Zuri agertzen darotzut neure behar handia / eta deskargatzen<br />
gogoan dudan gauza guztia. EZ Man I 37. Egiak, berthuteak, eztu edergarriren beharrik, bera da eder asko. Ax<br />
514 (V 331). Bere anaia salduaren beharrera eta menera ethorri ziran, herstura handian iarri ziren. Ib. 328 (V<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
357
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
218). Probea gezurti izaitea, ezta hain miretsteko, zeren beharrak anhitz gauza eragin dezake. Ib. 189s (V 128).<br />
Beharrak aharra. "La nécessité engendre noise". O Pr 78. Beharra eragile handi. Ib. 80. Beharrak zaharra<br />
merkatura. Ib. 81. Beharrak izurriaren manak ditu, askazi-adiskidez gabetzen gitu. Ib. 82. Iatea, edatea [...],<br />
trabaillatzea eta naturalezaren bertze gainerako beharren azpian egoitea. SP Imit I 22, 2. Konparazione baten<br />
beharra dut ene erranaren adiarazteko. SP Phil 149. Haren konplitzekotzat eztela beharrik hura oso egin<br />
dezazun aldi batez, bainan hainitz alditan. Ib. 509. Birjina, fabora nazazu / ene behar guztietan. Gç 143.<br />
Jinkoaren izena jura eztezala ez beste gaizarik behar gabe. Bp I 46 (tbn. en FPrS 13s y CatS 7). Ageri da, nola<br />
saintiek hobeki ezagützen baitütie Zelütik gure galthoak eta beharrak. Ib. 88. Armarik batere gabe hura errezibi<br />
graziatan, eta beharra bada onsa kofesatürik. Ib. 73.<br />
(s. XVIII) Denbora hartaraino Munduko hitzkuntzak etzuen izenik: zeren bat baizik ez baitzen, etzuen izen<br />
beharrik. ES 390. Hagitzez dohatsuago bide gintezke orai garen baiño, gorputzeko behar guzien gatibu garen<br />
huntan baiño. Ch I 25, 9. Beharra baginduke berriz has litezen gure nausiak gauzarik xeheenak guri irakasten.<br />
Ib. 22, 7. Frogatzen du bere baitan hobeki Jai[n]koaren beharra, zeiñ gabe ez baitagikegu deus onik. Ib. 12, 2.<br />
Gauza guztiak dauzka presente eta eztu memoriaren bearrik. Iraz 55. Zeñaren, bear dan bezala, edertzeko eta<br />
apaintzeko, grazia askoren bearra daukat. Lar SAgust 5. Lurreko eta zeruko gauzak ezagutzeko, argiaren bearra<br />
degu. Ib. 16. Jinkuak baletsa halako beharrik elizan, [...] zuñ elas aski bekhanki gozatzen beitütügü! Mst I 25, 9.<br />
Bena bizi zireno, zelüko armen beharra ükhenen düzü bethiere. Mst III 35, 1. Bestetzaz ihardesteko beharrik<br />
eztüzü, bena zihauren khontiak behartüren zaitzü eman. Ib. 24, 1. Heltü behar dien gaizak, egin izan ziren beno<br />
lehen ezagütü züntian, eta eztüzü beharrik nurbaitek abisa zitzan. Ib. 50, 6. Ez duela onek jauregi ederren edo<br />
etxe andien behar andirik. Mb IArg I 236. Berez zenbat ere geiago ontziko gizonak, anbat geiago ontzi bereko<br />
gizonen behar, gizonen gaitz eta gizonen eritasunak. Mb IArg II 341. Artu, bada, berarekiko debozio andia, [...]<br />
balia dakizun zere aldian edo beharra agertzen zaitzun horduan. Ib. 323. Lotsak lenbizian gogortzen bazion ere,<br />
beharrak azkenean ar-erazi zion bide hau. Ib. 353. Ona anima triste bat zure berri onen bearra daukana. Cb Eg<br />
III 299. Bazuen Salomon bezain gizon zuhur baten beharra. Lg I 327. Zer kontsolazione gozo yakitea [...]<br />
botheretsu bezain arrai agertzen dela gure behar guzietan! Lg II 103. Sendoek etzutela miriku beharrik, bainan<br />
bai eriek. Ib. 83. Ikusten duzu nolako beharra dudan bihotza alxatua izateko. Mih 114. Ez zaitezela izan aberats<br />
gogor eta a<strong>bar</strong>izios heien pare, zeñek bere erraiak zarratuak baitituzte bere anaien beharren gañean. Ib. 83. Eta<br />
berexiki zeren egün huntan fornitü dazkozun gure gorphutzari bere behar güziak. CatLan 163. Othoiztü behar<br />
dügü kontinozki, [...] zeren Jinkuaren sokhorriaren beharra baitügü bethi. Ib. 67. Zü zirate ene lekhü segurra,<br />
nura retiratüko beiniz ene beharretan. Mercy 23. Sainduek estimatu dute othoitza, zeren ezagutzen bai zuten<br />
haren beharra eta balioa. Brtc 184. Bilhatzen gaitu, gure beharra balu bezala. Ib. 246. Ez, baldin orretarako<br />
behar edo premi andirik ezpadago. Ub 182. Bada konfesio beharrik, bekatu txiki arin benialen <strong>bar</strong>katzeko? Ib.<br />
213. Arimaletan sortzen dian zalegarria, khoietara edo beharretara gilikatzen dütiana. Egiat 207. Jinkoa egin<br />
naizazü halako non hil nizaitekenian Purgatorioko süiaz beharrik eztüdan. Ib. 178.<br />
(s. XIX). Lagüntüren beikütü / etsai hoien kuntre, / ikusirik badüzüla / behar handia heben. Xarlem 1260.<br />
Tresorak garni, Jauna, / beharra ükhenen düzü. Ib. 845. Orain ekusi bear degu zer dan aozkoko [sic] konfesioa,<br />
ta oni dagozkion gauza bear andikoak. Mg CC 101s. Euskereak ez dau iñoren biarrik edozein gauza esateko.<br />
Mg PAb 197. Mankauko da; etorriko dira nire biarrera, ta gero egingo ditut kontubak ederto. Ib. 75. Ez dot<br />
[konfesore] onen bear geiago? Añ LoraS 157. Begira, zelan daukan gero bere egoen bearra, pozik egaz egiteko<br />
aidean. Ib. 128. Gure gorputzeko eta animako bear edo premia guziak sokorri ditzala. Gco I 448. Zeruko<br />
graziaren edo laguntasunaren bear andia degu. Ib. 464. Ezi óngi daudének eztúte Mediku-bearrík, baizik gaizki<br />
daudének. LE Ong 121v. Ene beárra ta miséria ándia dá: baña andiágo orrén podórea ta miserikórdia. Ib. 138r.<br />
Eta sentitzen ahal dugu laguntza hekien zer behar handia dugun. Dh 219. Hortarakotz etzen giristinotasun<br />
beharrik; aski zen mundua uztea zen bezala. Ib. 232. Bat bereziki hautatzen dute, [...] zeinek bere beharren<br />
arabera. Ib. 53. Hekien behar[r]a edo beldurra dutenek zenbait agur eginen diote, lausengu aphur batekin<br />
mintzatuko zaizkote. Ib. 196. Kristinau gustijak dauke biar edo obligazinoe estuba, fedeko egintza edo aktuak<br />
egiteko. Astar II 6. Pekatubak parkatuteko asko dala Jesu Kristoren erijotza eta pasinoia, penitenzija eta damu<br />
biarrik baga. Ib. 16. Eztauka janen, ez luaren biarrik. Ib. 283. Laguntasun au aituten da, ez gorputzeko biar edo<br />
nezesidadeetan bakarrik, baita arimakuetan bere. Ib. 81. Eztit nik senar beharrik / ohian lo egoiteko. AstLas 53.<br />
--Noiz obligaturen dute bekatuaren azpian? --Gizon iakintsunek behar handia dela iuiatzen dutenean. CatLuz<br />
21. --Nork begiratzen ditu Igandeak eta Bestak? --[...] Beharrik gabe trabailatzen ez denak. Ib. 18. Salba ezazü<br />
gizuna, / zütan ezparanxa dügü, / zeren beharra beitügü. UskLiB 220. Othoitz egiten delarik Elizako<br />
beharrentzat eta Aita Sainduaren xedetara. MarIl 6. Kit'ezazü Phetiri jin bada beharra, / gure gobernadore hura<br />
aski beita. Etch 280. Heien behar guziez artha du. Jaur 134. Aithor dezagun gaitzaren handitasuna eta<br />
erremedioaren ezin bertzeko beharra. Ib. 147. Kontsidera dezagun gure errumeskeria eta aberastasun dibino<br />
heien izaiteko ginuken beharra. Ib. 199. Pazientzia eta errezinazione beharra badu luzamenik den mendrena<br />
jasaiteko. Ib. 188. Agertuten zarianian bere aurrian epai betikua artuteko, ez da izango salatzalla, ez ikusleen<br />
biarrik zure pekatuak jakiteko. Ur MarIl 71. Eta ene pena guzien / xede bakharra da, horren / plazera<br />
prokuratzea / edo beharra estaltzea. Gy 260. Nere gorthean eztut nik / zaren bezalako hitzkari beharrik. Ib. 182.<br />
Guzien beharrerat denak eroria / ez dezake antola nihongo herria. Hb Esk 192. Jakin bear zuen onelako<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
358
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
prestamen bearrik etzala, igesegin nai etzuen bat eskuratzeko. Lard 443. Ez darotzut erran oraino nola egin<br />
daitekeen samats lasterra, beharra den orduan. Dv Lab 160. Yainkoak ez du mintzatze beharrik, ixilik egin<br />
dezake bere lana. Hb Egia 16. Gizonak ez dire bethi aski, beharrei buru egiteko. Ib. 25. Ez detzakete soldadu<br />
egor gazteak zuzen kontra, ez sobera itxikaraz harmetan, ez odolik behar gabe ixuraraz. Ib. 128. Ez dauke<br />
juanaren biarrik, emon egijezube zeubek jaten. Ur Mt (V) 14, 16 (Echn eztute goan bearrik). Eguzkiyaren<br />
biarrik gabe / argi egiten dezuna. Bil 66. Aita Sainduari zitzohakon ikhustea ordre berri baten beharrik<br />
bazuenez Elizak. Laph 174. Ikusten gireleik zenbeit bear, tentazio edo peligrotan. CatAe 16 (CatSal 17 bear,<br />
CatR 17 biar). Eztügü nahi ükhen goratü libürü baten preziua, zuñen beharra hain handi beita familia orotan.<br />
CatS VII. Beharra gauza meharra. "Le besoin est chose déliée, c'est-à-dire: Pressante nécessité fait accepter la<br />
loi". Dv REusk 1878, 296 (refrán recogido tbn. por Inza NaEsZarr 1733: Bearra, gauza miarra (AN-5vill)). Ez<br />
du buru galdubak / txapela bearrik. JanEd I 39. Ez nian libururik ez eta ere beharrik, irakurtzen ez nakielakotz.<br />
Elzb PAd 19. Bere bear eta premiak agertuaz, arren salba zezala erregutzen zion. Arr May 173. Saldea edaten<br />
dalez / agin bear <strong>bar</strong>ik / ezteutso ondo <strong>bar</strong>ruak / artuten saldarik. Azc PB 75. Maitatzea, horra gizonaren<br />
bihotzaren lehen beharra. Lap 47 (V 26). Eztüzü ene aithortziaren beharrik ene bekhatien jakiteko. Ip Hil 224.<br />
Eskual-herrian baino araiz behar gehiago ikusiz [...], noiz nahi Landesetako zoko batzuetaraino bazoan<br />
predikatzerat. HU Aurp 148. Behinere ez dute, ez dugu orok ere izan laguntza eta argi behar gehiago! Ib. 71.<br />
Ago, ago; ez diat hire sos zikinen beharrik. HU Zez 60. Beharrik gutiena dutenak dire ardura kopeta eta mihi<br />
tzarrekoenak. Ib. 34. Bazakian Jinko Jaunak / gure behar handia, / nula gü ezkintakian / gur'indarrez balia.<br />
UNLilia 14. Ez dago orren bear ez premiñarik. Itz Azald 39.<br />
(s. XX). Haragirik jan denetz ortziraletan [...], behar egiazkorik edo permisionerik gabe. CatJauf 17. Biarra<br />
denian otoiak on. Mdg 155 (refrán; cf. A s.v. bearrordu: "Bearra dionak, saintiuer otoiak on (R-vid), el que<br />
tiene necesidad dirige buenas oraciones a los Santos"). Jaungoikoak ur ari edozein bearrez bat-batetan<br />
sendatzeko birtutea eman diola. Goñi 101. Orrengatik etzuten guziak esamiñatzeko betarik, ez eta bearrik ere.<br />
Ib. 93. Bai ama, mutil ona izango da, baña nik eztaukat oraindiño senar bearrik. Echta Jos 170. Beren mintzai<br />
ederra bazterrerat utzirik, bertzetarat lerratzen ohi dira, ardura batere beharrik gabe, handiarena egin nahiz.<br />
JE Bur 177. Beharra handiago, handiagoa izanen da heien lana, hertsiagoa elgarri dakarten amodiozko<br />
laguntza. Ib. 103. Etzakiat zer gibelondo ukanen duen ene solasak, bainan xuxendu gogo hit, baituk beharra. Ib.<br />
95. Gure Malenek txukunduko du bai Martin; baita osaba ere. Txukundu eta etxean lotu. Badaukate bearra. Ag<br />
G 247. Lapurren artian iñun baño agintari-biar geiago ixaten da. Kk Ab I 116. Jaungoikoa gizon egittearen<br />
bearra obeto adirazteko, oiek bietaz nai dizut itzegin aurretik. Inza Azalp 41. Jaunak bere amatako artu bear<br />
zuana, ezkondua bear zan izan [...] aitta ordekoaren bearrak izango zittuelako. Ib. 57s. Bihotzaren hazkartzeko,<br />
beharrik balu ere, kanta detzagun [...] persulari zaharrak eman koplak. <strong>Bar</strong>b Sup 117. Maitatua sobera<br />
nintzelarik haurra, / ez nakien nik zer zen amaren beharra. Ox 144. Nik ez det kale-bearrik: nik basarria nai det,<br />
baiña basarri nerea, ni jaio nintzanekoa. Mok 10. Gizon leiala omen zan, beren bearretan besteai gogoz<br />
laguntzen ziena. Muj PAm 6. Bizi izan ziren, ez beti bakian, bata ez bestia ez beitziren berjitez maitagarri, bena<br />
beharrak eskerniatürik izan gabe, 80ra urtetara hüillan. Const 36. Bearra lako irakaslerik ez da. Or Tormes 51.<br />
Baditeke zorrotzegi ta gogorregi izan izatea, baño bearra ere bazegoan norbaitek ori egitekoa. Or SCruz 10.<br />
Gure gazte denboran, baditu urteak, etzen garbitasuna batere edatua, etzen oroz gainetik baitezpadako behar<br />
bat, orai bezala. Zub 90. Iduri zaiolakotz yende arrunta eta eskola gabekoen izkuntza dela, eta sekula ez da<br />
mintzatzen, beharrak ez balin badu bortxatzen. Ib. 66. Bizkitartean orotarik behar dugu, bizitzaren beharrei<br />
iardokitzeko. Ib. 117. Ezin utzizko beharra duela urte guziz iragaitea ahal den epe luzena herri eskualdun huts<br />
batean. Ib. 94. Gozo biarra neukon <strong>bar</strong>ruko miñean. "Falto de dulzuras". Laux BBa 30. Ez dugu galdegitearen<br />
beharrik nun giren, afixa zozo batzuek erakutsia baitaukute. JE Ber 74. Iñoren laguntza-bearra nabaitzen asi<br />
nintzanean, orduantxe iges egin zidaken albotik. Lek EunD 21. Asmo aundi guziak neke-bear ori berekin<br />
daramate. Ldi IL 155. Zaldunak, Urretatar Mikel du izena, ta aurkezpen bearrik ez du. Ib. 156. Esanaren<br />
ereskitasunari (musicalidad), otsaren eztiago-bearrari zor zaio berea. Ib. 36. Aldi bakoitzeko bearrak erakutsiko<br />
luke "Erri-lan"eko dirua nola banatu. Ib. 123. Baña, besterik gabe, euskelzale aberatsen laguntza (ta laguntza<br />
zabala) gabe, eztegu bearra osatzen. Ib. 74. Lengo tresna asko galdu ziran; orain ez zan alakorik egiten, beren<br />
bearrik etzalako. JMB ELG 55. Ortik ageri da bada Aitortzaren bearra. Ir YKBiz 533n. Gure etxean, berriz,<br />
bear izan edo bearrik ez izan, noiznai lanegiten saiatzen ikasiak gera. TAg Uzt 196. Nik ez diat ezpata beharrik:<br />
Israelitar Jainkoa enekin duk eta Haren laguntzarekin garhaituko haut. Zerb IxtS 53. Memento hartan jendeak<br />
predikari kartsu batzuen behar handiagoa zuen holako juie baten baino. Zerb Azk 93. Alare, etziduridan katoliku<br />
bidea artze-bearrik [...]; ezta nere siñestea utzi bearrik ere, bi aldetako arrazoiak berdintsu ziralako. Or Aitork<br />
123. Gutxiago maita bear al zaitu Zure errukiaren bear gutxiago zulakoan? Ib. 49. Geiago nai bide dut,<br />
eskeintzen zaidana gutxi bailitzan, eta geiago-bear orretan mugitzen naiz alai eta triste. Txill Let 64. Iñork ezin<br />
dezake beregan nortu besteren zorion-bearra. Ib. 95. Jainkoak bearra berdintzen duala baleki bezela ibiltzen<br />
zan. Anab Poli 8. Leziño on baten bearra euken areik, ez besterik. Bilbao IpuiB 147. Ez ginakian oraino<br />
amodioaren izenik ere ta elgarren behar bat senditzen ginian. JEtchep 67. Orain goan gaitezen denak goatzera;<br />
denak ere badugu lo egiteko bearra. Izeta DirG 52. Bazan bearra, nere ustez, euskeraz onelako zerbait egin<br />
zedin. Vill Jaink 7. Lagunarte-bearrak, aldakuntza-bearrak ta a<strong>bar</strong> piztu du zugan kanpora irtetzeko gogoa. Ib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
359
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
140. Premiña ta bear gorria sarri bai sarri bular-bizkar, jasan eta iragan zituan. Erkiag BatB 34. Zuzena da<br />
izan baiña, [...] Aren artez-bearrak beti erabilli oi dau, buztarturik lez, maitetasuna. Ib. 199. Gogoan har-azu<br />
Konpainiak zure baino gehiago zuk Konpainiaren beharra baduzula. Ardoy SFran 335. Bestenaz ere, Bergson<br />
handiak ziona, bere behar lehenentzat eginen ez duena, bere soberakinenzat egiten gizonak! "Pour ses besoins<br />
essentiels". Ib. 189. Eskuara aldiz amaren bularrean zelarik erran ditake esnearekin batean xurgatua zuela eta<br />
etzuela ikaste beharrik. Ib. 70. Emen egin-ezakin / ez balitz okerrik, / gabe pasa gindezke, / ez da lan bearrik.<br />
Uzt Sas 84. Bierrak ondutako matsa duk ori (AN-araq). 'Gaitzak ikusi ta ondu edo zentzatu danaz esana'. Inza<br />
NaEsZarr 20. Bearrak erakusten du atzeko aldea nola dantzatu (G.-nav). 'Lana nola egin'. Ib. 152. Bearrak,<br />
mutur beltza (AN-ulz). 'Bearrak, goseak baño geiago ez <strong>bar</strong>katzen'. Ib. 929. Ez duela aski hizkuntza batek hitzak,<br />
beharra sortu ahala, ingurukoetatik hartzea. MIH 251.<br />
v. tbn. (para textos vizcaínos) Zav Fab RIEV 1907, 92. AB AmaE 81. Ag Kr 177. BEnb NereA 160. Biar: JJMg<br />
BasEsc 189. Altuna 5. SM Zirik 70.<br />
(Con suf. de superlativo, con el sdo. de 'la mayor necesidad'). Noiz eta ere baitzuen Elizak buruzagi on<br />
baten beharrena, orduan dio Jinkoak eman [...] iraunkorrenetarik bat. HU Aurp 133.<br />
(Con part.). "Afán (V). Arako jan-bearra!" A Apend. "Aretxena da "esan biarra": afán de decir. Cuando<br />
alguien dice o cuenta algo con afán le decimos: Zeuria da esan biarra" Etxabu Ond. "Manía, ansia excesiva [...].<br />
Ori da jan biarra daukazuna" Elexp Berg. "Gaurko gaztiak daukazue ibilli biarra, Jesus, Maria ta Jose" Ib.<br />
"Ikasle orrek eukitzen dau preguntau biarra" Ib. Cf. Lar y Añ: "Doctrina Cristiana, Kristauen jakin-bearra". <br />
Ikas dezagunzat mundu hunetan herri arrotz batetan bezala iragaiten, hemendik ioan beharraz ardura pensatzen<br />
dugularik. Lç Ins C 8r. Konsideratzen du zer egin behar duten bertzeek, eta eztaduka konturik berak egin<br />
beharrez. SP Imit II 3, 1. Badakigu ez garela / Inmortal mundu huntan, / Kontestarikan eztela / Noizbait hill<br />
behar huntan. Arg DevB 165. Ahanzi du inprimatzailleak lerro hau bigarren lerroaren ondoan eman beharra.<br />
INav 167. Jesus-Kristek batheiatü beharra ziana? Bp II 28. Badire bertze batzuk [...] zeiñek eziñ bertzez aditzen<br />
badituzte munduko gauzak eta gogoaren bortxa iarraitkitzen baitzaizko bere bizi beharrari. Ch III 4, 5. Onekin<br />
batean pisa dezagun illuntasun andi beti demonioak begiz ta alde guzietatik ikusibear gogorra. Cb Eg II 122. Ai,<br />
ene galdubearra! Ib. 68. Zure ao gozotik kondenazioko itzak enzun bearra, pensatuak berak ikaratzen nau. Ib.<br />
114. Gogoan guk artu ezkero geren laster ta fite ill-bear hau, emengo gauzei ez diegu anitz begiratuko. Mb IArg<br />
I 289. Nondik duela uste dezu Kristo Jaunaren Erreinu onek bein ere ez bukatu bear hau? Ib. 343. <strong>Bar</strong>urak<br />
nekaturik utzi zuten eri gaisoa ta jateko zerbait artu behar andiarekin. Mb IArg II 354. Lehenik iakin beharra.<br />
Giristino-kalitatiaz. CatLan 18. Oriek ere <strong>bar</strong>katzen zaizka bere bataioan, bere bekatu etorki orijinalarekin<br />
batean baita oriei zegoten Infernura beharra ere. Ub 193s. Jainkoa bein ere ikusi gabe, Infernuan beti surtan<br />
erretzen ta erretzen egon-beharra. Ib. 158.<br />
(s. XIX) Nolako garbitu bearra idukiko ez dute bekatuetatik irten berriak bezela diranak? Mg CC 221. Agur<br />
adiskidiak; etxera biarra eldu jat, agindu ta gera zaiteze Jangoikuaz. Mg PAb 194. Ez dozuela bata bestearen<br />
jarraian joan bearra. Añ LoraS 63. Joan bearra daukat urlia etxera. Ib. 23. Au gerta diteke era askotara, eta ez<br />
da guzia esan bearrik. AA II 143. Edalea bere edan bearrarekin ta alferkeriarekin zorrez betetzen da. AA III<br />
375. Iñoiz nai ta ez lagunakin bildu bearren bat tabernan edo beste lekutan gertatzen bazaio. Ib. 385. Zure<br />
idoloa da ezkondu bear, bear ta bear ori. Ib. 632. Asko bertze, meditazione egitetik desenkusatzen dire bere<br />
lanean hari-beharraren gainean. Dh 93. Arako ito biar ta ito ezin ta esturasun desesperau, amorruzko, esplikau<br />
eziñ dodana. JJMg BasEsc 92. Ez da dotrina onen ikasi biarra ez daukanik bere. fB Ic II 183. Ez dago<br />
Jerusalengo Piszinara juan biarrik [...] geure arimak garbituteko. fB Ic III 306. Pekaturik eztaukana eta euki<br />
bere ezin leijana, dago aragija eziten ezi biar baga. Astar II 248. <strong>Bar</strong>u egin biarra edo <strong>bar</strong>u egiteko<br />
obligazinoia. Ib. 242. Zure neke, atsakaba, premiña, gaixo aldi ta osterantzeko ikusi-bear guztietan. Añ EL 2 75.<br />
Eban baia larritzen / yan bearrak gaistoa. Zav Fab RIEV 1909, 32. Ben'etzaie erran beharrik, berek beitakie<br />
hori! Etch 332. Non ateratzen dituzten aixa aski, arlanza eder zabal galantak, eta landu-bear andirik ez dutenak.<br />
Izt C 59. Hola he! yaunttoa yauts bazinte hortik? Segur ez zinduken nik erran beharrik. Gy 200. Ibilli-bear<br />
andiak izan zituen. Eguzkiaren sortaldera joan zan; eta eguzkiaren sartaldera etorri ere bai. Lard 532. Baserri<br />
bat erosi det, eta au ekustera joan bearra daukat. Ib. 416. Ipiñi zieten len ainbat adrillu egunoro egin bearra,<br />
baña lastorik eta beste errekiñik eman gabe. Ib. 67. Añenekoa bota du. Zertako degu iñork esan bearra?<br />
Añenekoa aditu dezute. Ib. 447. Bere il-bearra bazetorkion. Ib. 106. Jainkoa bethikotzat galtzea, haren bekhunde<br />
zoragarria behinere ez ikusi-beharra, hori da ifernuko gaztigurik latzena. Dv LEd 231. Ez dago Indijetara juan<br />
biarrik sedia izateko. Ur Dial 4. Eztute goan bearrik: maiozue zuek yatera. Echn Mt 14, 16 (Ip, Ol, Or, IBk, IBe<br />
joan (juan, etc.) be(h)arrik; Ur (V) ez dauke juanaren bearrik, SalabBN ez da beharrik yuan diten; Lç eztute<br />
ioaiteko mengoarik). Bere erran beharrak hari erranen ziotzala. Laph 91. Zenbat bider izan ez dezu damutubearra?<br />
Arr GB 91. Betiko sutan aien mendian / egon bearra ezta atsegiñ. Xe 322. Jaikitzen diranian / kalera<br />
korrika, / eztago mugitzeko / esan biarrika. JanEd I 54. Zuek utzi ta juan biarrak / neri ematen dit pena. PE 38.<br />
Topau ezinda kantagarritzat gei egokiak. / Zer ete da zer, zeren gañean kantau bearra? AB AmaE 442. Ze<br />
garratza dan edan bearra kalizatxo au. Ib. 170. Gertatzen bazitzaion aldamenetik igaro biarra, igaroko zan<br />
beste aldera begiraka. Bv AsL 38. Pekatu hura konfesatu-bearrak ematen zion lotsa. Arr May 69. Zer<br />
damugarria gaur, ez eman bearra gure Jaungoikoak ordu beteko bizia Juane eta Fraiska zorionekoeri, au ikusi<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
360
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
dezaten! Apaol 123. Ezeben itxaro bear andirik izan danak bere. Ag AL 46. Danak euken Arnoldoren izen<br />
garbiari loikeri apurren bat bota bearra. Ib. 77. --Ill da. --Ill? Aiñ laster? Zer izan dau bada? --Ptxe... Ill<br />
bearra. Ego aizeak baiño urte geiago eukan-da... Ib. 92. Ez da gauza ikaragarrizkoa [...] berba orreek<br />
esanbearra? Itz Azald 162.<br />
(s. XX) Jaungoikoan aurpegie ikusi gabe egon biarra. CatUlz 48. Zer esan andirik ezeuken euren artean,<br />
baña etxera joan bear andirik bez. Ag Kr 105. Martiñek, aittamarik ez aide urkurik baga, ezkondu-bearra<br />
eukan. Echta Jos 127. Billatu zak, Manuel; arrekiñ egon bearra zeukat. Ag G 287. Oñazerik ez, baño ito-bear<br />
estuak oi ditu. Ib. 374. Bai jauna, badegu iñori eman diogun gaizpidea kendu bearra, eta bear aundia gañera.<br />
KIkG 56. Batzuena ta besteena entzun-bearra dago, iritzi zuzena emate eskeroz. Or SCruz 7. Zere denboran<br />
izandu zera / tunantia ta litxarra, / infernuetara joan bearra / ori daukazu lan txarra. Tx B 141. Eni duk eman<br />
beharra / oilasko pare ederra. Etcham 201. Alde-egin biar bat "suertau" yakela, ta axe agindua nori itxiko ete<br />
eutsoen topau eziñik ebizala. Kk Ab II 76. Orretan biyok alkar aitu bierra dogu. Ib. 151. Axek peseta bat<br />
ordaindu biarrak, asko asarratu eban jentia. Ib. 151. <strong>Bar</strong>t ire etorri bearrakin ez omen zikan begirik itxi. Alz<br />
Ram 89. Oi, zein dan ituna / bêra-bear au! Ldi BB 130. Yondone goiangeru / garale goitarra, / gure arazo latza<br />
/ duk bizi-bearra. "Se reduce a querer vivir". Ib. 160. "<strong>Euskal</strong>dun Bat"i erantzun-beharrak nenkarrela, gogotik<br />
etzendun baztertu bear. Ldi IL 113. Erderaz ari-bearra bidezkotzeko asmatzen ditugun guziak, maratil utsa<br />
dirala ta ez arrazoi. Ib. 90s. Zirt edo zart egin bearra dago, sariaren orrekin. Ib. 106. Gizona! Ori ere bada, ba,<br />
urrutira begiratu bearra! Ib. 100. Guztiak aldran lan-egin bear orrek, neke gorriak dakartsez. Eguzk GizAuz<br />
133. Baserritar lugiñai orain darabillezan bazter eta lurren jabetzea kendu arren, bazterra bera kendu bearrik<br />
ez legoke. Ib. 124. Zurekin luzaroan itzegin bearra daukat. TAg Uzt 245. Etzuan izan Yolandak iñork agindu<br />
bearrik, mutillengana zer nai zuen galdezka joateko. Ib. 217. Kontuz ibilli bearra zegok. Gutxienen usten duenen<br />
batean, errizaien eskuetan eroriko dituk. Ib. 176. Dabidek ederki frogatu beharra zuen hori bere azken<br />
urtheetan. Zerb IxtS 55. Ordutik dator, askirik gabe, / aunditzen eta aunditzen / Arantzazuko azi-bearra. /<br />
Mugarik nunbait etzuen. SMitx Aranz 89. Basoak larrutu ezkero ezin-bizia, gosea, legorte galgarriak, toki<br />
aldatu bearra, lekaroa, baso mortua datoz. Munita 105. Gaur dana jaso zara, / lore ta orri <strong>bar</strong>riz, / igo bear<br />
batean. / Gaur, Uda<strong>bar</strong>ria, / zeure adar pean. Gand Elorri 33. Nornai joan leike igesi / aiengandikan, al balu... /<br />
Nik aiekin egon bear / orrek dit egiten dolu. Mde Po 42. Isabelaren etorri-beharraz gogoratzen zen, eta<br />
eguerdiko hamabiak hurbiltzen ari ziren araura, haren alaitasuna itzaliz zoan. Mde HaurB 31. Bere zorigaitza,<br />
ardotan ito bearra zeukan. Etxde JJ 32s. Bai, aitor egin du baiño ez berealakoan. Min zun zeu salatu bearra. Ib.<br />
192. Joseuss! A zan ezdabaida ta errieta egin-bearra! Bilbao IpuiB 145. Askotaz obeagoa zan bestaldekoa. Esan<br />
bearrik be!... Ib. 63. Gure azeriak eukan baten bat zatitu-bearra! Ib. 187. Guzti au jakin ebenian, izan eben zati<br />
baterako <strong>bar</strong>rea ta esan bearra. Ib. 25. Eta, emakumiok parkatu oin be zuek txar laga biarra. SM Zirik 119.<br />
Azkenian, ez gizenak euazelako, baña bai zarrak ziralako, txerriok il biarrera eldu zan Erratxu. Ib. 59. Ez<br />
dakinat nundik heldu zatan bizi behar bortitz hori. JEtchep 69. Diranek or badute bere zertako izana, zertara<br />
bearra, nora bearra, Sokratek zionez. Zait Plat 86. <strong>Bar</strong>ri <strong>bar</strong>riak erosi bearra izaten dauala txitean pitean.<br />
Erkiag BatB 152. Gure irritsa asaldatu egiten da bukatu-bear onen kontra. Vill Jaink 112. Beste korapillo bat<br />
ere askatu bearra dago, ordea. Ara zein: [...]. Ib. 37. Izan ere, mundu au esplikatu bearrak ekarri du beti gizona<br />
Jainkoagan siñestera. Ib. 30. Besteak itz bakarrean emaiten duzten itzak, guk bitan eman bearra daukagu. Or in<br />
Gazt MusIx 14. Orretarako zeuk be daukazu / gizon jokatu bearra. BEnb NereA 186. Toki mear ontan ibilli bear<br />
onek eragozten dit gai oni ekitea. Ibiñ Virgil 110. An beti zegon ontziren bat bete, naiz ustu bearra. NEtx LBB<br />
34. Ez eban Zaldunari luzero itxaiñ biarrik, ba onek beriala urten eban. Etxba Ibilt 484. Juan zan bere betiko<br />
etxera, zer gertatzen jakon ikusteko, ikusi biarrik bazan. Ib. 467. Agindu bear aundirik ere / guk ez gendun sasoi<br />
artan. Uzt Sas 149. Mundu onetan danak ditugu / geren oitura plakuak, / eta azaldu bearra dago / geraden<br />
bezelakuak. Ib. 233. Ikusten nuen asi bearra / neskatxan bati esaten, / eta ark baietz esatia're / ez da seguru<br />
izaten. Ib. 204. Ni ixillikan neguan baña / daude deklaratu bêrrak. Saiburu in Uzt LEG I 233. Gure erran<br />
zaharra "euskaldun fededun" / bere erran beharraz gabetu da egun. Xa Odol 241. Betikotasun betean murgildu<br />
beharrak artegatzen zuen Unamuno. MIH 265.<br />
(En oraciones exclamativas, sin un vb. principal expreso, con un sentido de lamento). Mundu batetik<br />
bertzera, o erdutu beharra! / Egia duk, bekhatuez iustu dela nigarra. EZ Man I 52. Ai! Bereala ill bearra!<br />
Juizioaren bildurra; ta betiko zer izango dan, laster ikusi bearra! Cb Eg II 237. Pekatu bakar batek galerazo<br />
biarra ainbeste penitenzija! Mg CO 205. Zelango desberguenzak enzun biarra gizon onrau batek! Mg PAb 67.<br />
Oi nere bihotzmina! Zure aho gozotik nere kondenamendua hartu beharra! Dv LEd 204. Aren irintsi bear<br />
tristea! Apaol 119. Au gauza guztien amaitu bearra! Ag G 214. Nik ez jakin-bearra, beronen ikaskizunetan aria<br />
emateko adina! A Ardi 30. Au pena; bi ezagunik aundienak nere bazterrean umill eta lotsaz beteak eraman<br />
bearra! Ill Testim 14. Ene zoritxarra! / Neure kumetxu maiteok / ik ostu biarra! Enb 56.<br />
(Con rad. en vez de part.). Cf. Añ: "Contribución, paga-bearra". Eztuela kofesa beharrik, eta ez bere<br />
konzientzian harrik. Ax 452 (V 295). Kondenatzeko bidean dago? Galtzeko perillean dabil? Goarda bearrik<br />
badeu etsai gaistoetatik? Lar, carta a Gandara 161. Irurogei ta amasei urte, / garaia da umiltzeko, / bultza<br />
bearrik ez nadukake / goitik bera amiltzeko. Tx B II 267. <strong>Euskal</strong>erri osoko / el<strong>bar</strong>ri ta eri, / galde bearrik gabe, /<br />
bat-bana dakizki. SMitx Aranz 204. Ez baitute [...] Zure itza ezaguteko irakur bearrik, Zure aurpegia beti<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
361
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ikusten ari baitira. Or Aitork 392. Ogei lagunen lanak egiten / dago makina bakarra, / era onetan derrior dago /<br />
jendea sobra bearra. Basarri 132. Obeki azter-bearra lizake, ezpaita gauza errezaz iarduna. Zait Plat 147.<br />
<strong>Bar</strong>ruko ler bear / zoragarrizkoak. Gand Elorri 49. Bizitzaren laburrak eta buka-bearrak uzten digun ondoez<br />
aren pareko garraztasuna. Vill Jaink 117. Nik gau orretan lo egiten dot, / ez badot ibil bearrik. BEnb NereA<br />
209. Patxiri beste gonadunik zanik ere, etzitzaion bururatu! baiña mundu ontako gauza guzien alda-bearra!<br />
NEtx LBB 123. Asturiarrak sendatu zuan Santxo, ez bait zuan onek, izan ere, nagusiak baiña gutxiagoko sendabearra.<br />
Berron Kijote 175. Ezin uka gainera, <strong>bar</strong>rengo mintza-beharrak hala agintzen zielako edo, nahiago<br />
zutela bere bidetik ibili hizkuntza gaietan. MIH 234.<br />
2. (V, G; Lar, Aq 447, Añ, Dv, H, Zam Voc), biar (V-gip). Ref.: A; Etxba Eib (biarra); SM EiTec1 (biar);<br />
Holmer ApuntV; Elexp Berg (biar); Gte Erd 209, 250. Trabajo, labor, tarea, obra, quehacer. "Labor", "trabajo",<br />
"afán", etc. Lar y Añ. "Obra, bearra (G)" Aq 447. "Sus menesteres, bere bearrak (G)" Ib. 448. "Biar (V), c'est le<br />
même mot que beharra, le besoin. Le bisc. l'emploie dans le sens de 'travail'" Dv. "Jakiña da Bizkaian lanari<br />
biarra esaten yakola" Kk Ab I 107. "En Ei<strong>bar</strong>, este vocablo tiene uso dominante sobre su sin. lana" Etxba Eib.<br />
"Ez zan pozgarri txikixa sasoi artan biarra eukitzia, ainbeste geldi ziran artian" Ib. "Geldi ziran biargiñeri<br />
biarra emoteko asmuan aindu zan Izurako bidia" Ib. "Bizi guztirako biarra artu dau ba oiñtxe gure gizajuak" Ib.<br />
"Ezta biarrin erreko. Se dice de quien es poco trabajador" Etxabu Ond 109. Cf. Lcc: "Día de hacer algo, bearr<br />
eguna". v. egiteko, lan, behargai.<br />
Tr. Fundamentalmente vizcaíno, donde el general lan es poco frecuente. Hay ejemplos de otros dialectos,<br />
sobre todo guipuzcoanos, pero cf. el ej. de Etcheberri de Ziburu, el proverbio de Oihenart y las siguientes<br />
indicaciones de Harriet en su dicc.: "5. travail [cita O Pr 256]. 6. affaire, occupation: Bere beharrak arthatzea,<br />
soigner ses affaires. Beharrez ilkhia da, il est sorti pour affaires. Nere beharretara noa, je vais à mes<br />
occupations. Syn. egitekoa, eginbidea, egin beharra". Esa especialización de significado en vizcaíno dio lugar en<br />
algunos medios a una preocupación normativa por encontrar equivalentes precisos y distintos a cada una de las<br />
acepciones de la palabra; cf. p. ej. AG 958, nota: "El vocablo lan no pertenece al Euskera Bizcaino. [...] Los<br />
bizkainos, además de 'trabajo', significamos con bearr o biarr 'necesidad' y 'deber'; pero 'trabajo', 'necesidad' y<br />
'deber' son significaciones genéricamente iguales, pues equivalen a 'sujeción', pero específicamente diversas: por<br />
esto, juzgo que 'trabajo' debemos significar con lan, y 'necesidad' con biarr, debiendo formar otra voz para<br />
'deber'" (v. NeolAG).<br />
Hurrieteak hurri gauzak, ta hurri dira aren bear[r]ak. "Menguadas son sus obras". RS 149. Bear igesi<br />
Castrora, an ere bearrik (asko da). "Allí también (hay harto) trabajo". RIs 15. Zerori ziñen etxeko / beharretan<br />
nekhatzen, / zerorrek zerbitzariei exenplu on ematen. EZ Noel 156. Erraz ioan deitezala bere bearrera. "A sus<br />
ocupaciones". Cap 148. Iainkoari otoi eginez, eta beharrari ekinez . O Pr 256. Oetik jagitzen naizanean,<br />
oera noeanean [...] eta edozeinbere bear egiten asitzen dodanean. CatAnz 2. Nezesidade andirik bage trabajatu<br />
ote deban [...] eta zenbat tenpora jaurdun zeban bearrean. OA 150. Jainkoari erreguz, bearrari malluz. "A Dios<br />
rogando y con el mazo dando". Lar s.v. Dios. Kriadu izango naiz ni / bearrak pozik egingo ditut. Acto 472.<br />
Bearrik asko daukagu, astia bagendu. Aq 447. Bearrean banago: zuri begira. Lotara banoa: an ere zuri begira.<br />
Cb Eg II 45. Aspaldiko urteetan ekin diot nere euskeraren bear ta lan oni. Lar, carta a Gandara 162. Noiz baliatu<br />
bear degu siñale onetzaz? Obra onen bat asitzen degun guzian, ta orobat gure lana edo bearra asitzean.<br />
"Nuestra labor o trabajo". Lariz 18.<br />
(s. XIX) Euren biar prinzipala / lelengo illian / esku<strong>bar</strong>iaz basora / orbelen atzian. DurPl 67. Oneek<br />
[armerubak] ezpalitzatez / beti biarrian / zer egingo genduke / gerria danian? Ib. 113. Itxasoan dijoazanak ez<br />
due onekin bearrik; [...] ezin eragotzi lezakee ez aize kontrakoa, ez aizegabetasun edo kalma kaltegarria. Mg<br />
CC 189. Ekusi bear degu bada zein diran zimendu onak, erori ez didin animako bear guzia. Ib. 185. Geiago<br />
jaramon baga, asi nintzan neure bearrean. Mg PAb 198. Illa betean egon zan buru austen, ta oraindino ez eban<br />
bearraren erdirik egin. Ib. 198. Etorkizuneko oliak, biarrik ez. Ib. 123 (cf. RS 15: balizko oleak, burdiarik ez).<br />
Eguraldi txaarrak eragozten deustazanian baso ta solo biarrak, jardun daruat mai, aulki ta ezgauza batzuk<br />
egiten. Ib. 152. Gabeko biarra, egunerako lotsaari. Ib. 123 (tbn. en JJMg BasEsc 114). Ta arik aurrerako biar<br />
edo lanak geratuten dira ijeliarentzat, zeñi jagokan ijestea edo irutia burdiñia. Ib. 127. Bazaube [...]<br />
Misionarijak, zelan euren biar asko galdu daruazan Diabrubak. Mg CO 294. Izan zuen astoak jabe obe bat,<br />
zeñek ematen zion ondotxo jaten ta ez bear gogorregirik eragiten. VMg 47. Prestatu bear dala zer jan, bearrik<br />
ezin dan egunetarako. Ib. 35. Diotela beren artean, iñoren lumaz janzi nai duela belatxikiak; au da, besten<br />
bearrak artu nai ditudala. Ib. IX. Kitutuko dau onelan, galdu baga orregatik bere bearra ta denporea. Añ LoraS<br />
98. Lau egun iraungo daben bizitzea gaitik bear latz gogorrak egiten dodaz. Ib. 194. Jaungoikoak alakoen<br />
nekeari eta bearrari bere bendizioa ugari ematen dio. Gco II 90. Urliak nai luke idi-uztarri bat, bearrerako<br />
azkarra eta gogotsua. AA II 168. Mirabeai jai osoetan bear debekatuak eragiten badieztezu. AA III 556.<br />
Ezagutu dituzue jai egunetan bearrean aritzeko eta dotrinetatik iges egiteko oitura duenak. Ib. 425. Zegaitik<br />
bestiori [seme ori] eleisarako? Biarrian atzeria ta makala dalako. JJMg BasEsc 214. Biarrak amaituta,<br />
illuntzian dua bakotxa bere etxera. Ib. 113. Geure jenijuak, kondezinoiak edo naturaleziak beti sen baten, biar<br />
baten edo gauza baten gobait egin bagarik iraun ezin dabelako. fB Olg 15. Piesta zaleentzat ez dago piesta<br />
eguna baino priesakuagorik. Orduban dira goix parteti etxe biarrak gaztiak egitia. Ib. 56s. Ez da ain biar gatxa<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
362
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
euskeera garbiko izeneetan imintia. fB Ic I X. Goitu biar ditugu gurari deungak, pekatu ez dan biarrian zetan<br />
edo atan denporia iraguagaz. fB Ic II 281. Jostun edo dendari asko abijetan dira biarrian zapatuban. Astar II<br />
72. Orduterdi edo bi baño geijago egiten badabe biarrian. Ib. 72. Zuaze biarrera eta zeuben arazubetara. Ib.<br />
204. Gizon ezkondu bat, zeinek bere biar edo irabazijagaz emoten eutsen bere emazte eta semiai biar eben<br />
gustija. Ib. 100. Etxean aziriko / zekortxu ederrak / egin oi daroadez / soloko bearrak. Zav Fab RIEV 1909, 37.<br />
Bear litekean baño lan ta bear gitxiago egin izan badozu. Añ EL 2 152. Egunez bearrean aritzen ziran, ta gabak<br />
orazio luzietan igarotzen zituzten. Echve Imit 52. Pozez kantari gogoarekin / daude nor bere lanean, / eta<br />
sarritan dantza oi dira / bearrik ez dutenean. Echag 182. Egunaz gogotik bearrean / eta deskantsuz gabean. Ib.<br />
118. Zeugaz eskolan, biarrian, bidian ibilli oi zirianak. Ur MarIl 41. Bere mastirako langilleen eske irten zan.<br />
[...] arkitu zituenean, bakoitzari erreal biña eskeñita, bearrera bialdu zituen. Lard 422s. Erliak goxetik gaberaño<br />
diardube biarrian gelditu baga. Ur Dial 26 (It, Dv lanean, Ip lanian). Sarriten konfesetie ta komulgetie; egun<br />
bakotxeko lanak eta biarrak egun guztijetan Jangoikoari ofrezietie [...]. Ur CatArrig 95. Urregorrizko luma eder<br />
bat / eskuan dozu saritzat, / bear andiak zenduzalako / egiñda itxi guretzat. AB AmaE 195. Onen bestegaz urten<br />
egin zan kalera, / ordu batak jotean, sartu bearrera. Ib. 265. Aiñ dira enkantugarriak / gabak dituzan<br />
ezkutapenak; / arima zoratu oi dabe / Jaunaren alako bear eskergak. Ib. 384. Bear asko, ian gitxi, / beti bizi<br />
nekez. Azc PB 316. Asko dagoz geldirik / bearrik bakoak / onek eztira alperrak / ezpada zintzoak. Ib. 111.<br />
Nekazaleak astegunean / atzamarrakaz daroa / kontua ziur noiz izango dan / eguna bear bakoa. Ib. 76s. Utsean<br />
eta alperrik egin dogu txarrerako geure bear guztia. Itz Azald 151.<br />
(s. XX) Gizon zuzena, bere bearra zuzen egiten zuena, jakintsua, oso biotz onekoa. Goñi 37. Ondasunik<br />
ezpeukan be, beukazala gorputz azkarra ta beso indartsuak bearrerako zein burrukarako. Echta Jos 45. Asi zan<br />
lenago lez, baserri bearrak egittera. Ib. 245s. Juadi etxe-osteko solora, antxe yabik gure Praisku biarrian. Kk<br />
Ab I 69. Nire gauzak aintzat artzen asi dozak, itxuraz [...]. Orrezkero nasai ta pozik amattuko yuat biarra.<br />
Altuna 20. <strong>Bar</strong>atzian biarrian eguala. Ib. 61. Len zan bezela ipiñitzeko / izango degu biarra. Tx B I 103. Ene<br />
seme gaiztotxuak, aita yagok ona, / zein biar egin dozuen / jakin daunik ona! / [...] sasi-eskola eginda / ibil zare<br />
atzo. Enb 165. Iñor ez dot ikusi belarri-motzdunik / gogotik biarrean ekiten dautsanik. Ib. 162. Enintzan gauza<br />
ordu laureneko bierrari eltzeko, asi orduko izerdi larriyak urteteustan. Kk Ab II 58. Argintzan alkarregaz<br />
bierrien ibilli giñiela. Ib. 58. Beiak, berotuz, asi balitez / nai ez luken bearrean, / Petirik zorrotz agindu dio /<br />
egon dedilla erne an. "Comienzan a hacer lo que él no quisiera". Or Eus 340. Zeuri adi neskatxak / itxi dabe<br />
biarra. Laux AB 27. Soloan bearrean aspertute, iluntze guztietan auntzek etzera ekarten yoaten zan. Akes Ipiña<br />
32. Uzaba-pekoak, errentadoreak, kofradi-basoetan landara-sartzeko bearretan ibilten zireana [...] egi utse da.<br />
Ib. 26. Neska gitxik dakie Japonen bordetan. Era orretako bierrik onenak mutillenak dira. EgutAr 19-9-1960<br />
(ap. DRA). Gogorra da eguneroko beharra. Hau da gizonaren izaerak merezitu duen nekerik gogorrena. Arti<br />
Ipuin 65. Ei<strong>bar</strong>ren krisis gogor bat izan zan, ta biargiñik geienak biar <strong>bar</strong>ik gelditu ziran. SM Zirik 48. Ezin<br />
igarri biarrian ala denpora-pasa ziarduan. Ib. 55. Burdiñako biarretan asko erabiltzen da cianuroa. Ib. 23.<br />
Pernando gizajuak baeban naikua biar zutiñik egoten da ate-morrolluan giltz zulua billatzeko zelan izango zan<br />
ba gauza. Ib. 37. Zelan igaroten dodan denporea / otoitz, ikastaldi, esku-bearretan. Gand Elorri 152. Eztakizu<br />
zelako biherra emoten deustan! Osk Kurl 51. Ekaitz txar batek ondatu leikez / urte guztiko bearrak. BEnb NereA<br />
243. Ari [emaztiari] biar zetsan mesedia, sarri auzuan eitten eban, naiz biar ixillian. Etxba Ibilt 469. Ez eutsen<br />
jaramonik egin eta etzan gelditu bere biarrean. Alzola Atalak 42. Gaur eztau denporaik bertsuetan ibillteko,<br />
bier asko dau-te. Ib. 92.<br />
3. "Culpa, bearra" Lcc. "Culpar, bearr egotzi" Ib. Cf. behargabe. Ni zugaz amoraduagaiti / eztaukat nik<br />
bearrik. Lazarraga 1184r. Ene bearra da, ezta zurea: / neurk konfesatzen dot au alaklara. Ib. (B) 1193vb. Ez<br />
dauko Peru Garziak bearrik / Ain gatx andia apukadua gatik. "No tuvo culpa". (Cantares de la quema de<br />
Mondragón). TAV 3.1.5, 17s. Gu nagitzen bagera, gurea da bearra edo kulpa. Mg CC 189 (CO 284 geuria<br />
izango da erruba).<br />
4. (Sobre todo pl.). Necesidades fisiológicas (usado eufemísticamente). "Beharrak, les besoins naturels" Dv.<br />
"Nécessités naturelles (plur.). Bere beharrak egitea: faire ses besoins" H. Cf. BEHAR-GELA. Ahalkegabea<br />
da gizona non-nahi jarriko dena jendearen ibil-bidetan, hitz estalika baizik aiphatzen ez diren beharretako. Dv<br />
Lab 173. [Zerriak] azpi guztiya loitsua baldin badauka ere, txokora jun ta egingo ditu bere biarrak. Sor <strong>Bar</strong> 102.<br />
Txakur baten azurra ipiñi dautsozuben ezkero, zelan arrano gura zenduben ba gixon onek bere biarra egitia,<br />
ankea jaso ezik orma baten ondora urreratuta? Kk Ab I 22. Bearra egitera zijoalakoan, oñetakoak jantzi zitun,<br />
eta bere artan goraka-antzean asi zan abokorroka zeriola. Or SCruz 96. Aldi artan, apaiz-gaiek etzuten gauontzirik<br />
izaten eta beren bearrak egitera zoko illun batera joaten ziran. Etxde JJ 19. Han egon nindian<br />
estekatua, kanperoak atzeman artio, kordez kolpatia, ahuldia, salbu hi eta, ene beharrez galtzak orhatuak. Larz<br />
Iru 60. Urduri zegoan [...]. Behin baño gehiagotan joan zan sukaldera tabako erretara eta ixuritegira bere<br />
beharren egitera. Osk Kurl 21.<br />
5. Faena, mala pasada. Izter bijak ausi be... A zuan biarra! Enb 178.<br />
II (Adj.). 1. (Mic, SP, Lar, Añ, Gèze, Dv, Dgs-Lar, A). Necesario, preciso, indispensable; forzoso, obligado.<br />
"Necesaria cosa" Mic. "Beharren dudan gauza, chose de laquelle j'ay le plus de besoin" SP. "Necesario" Lar.<br />
"Tuautem, [...] bearrena" Lar y Añ. "(La cosa más) necesaria, gauzarik bearrena" Añ. "(Muy) preciso" Ib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
363
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"Necesario, necesitate medii. Noraezian biarra" Dgs-Lar. "Nécessaire" Dv. Tr. Documentado en todos los<br />
dialectos. Parece que su uso desciende notablemente el s. XX. v. beharrezko.<br />
Enetako ohoin zira, ohoin ere handi zira; / nik beharren nuien gauza daramazu zurekila. E 183s. Guk dugu<br />
halaber sinhesten ezen on eta behar dela superintendent izateko elejitu diradenék gogoa eta ordena dezaten<br />
elkharren artean Eliza. Lç Ins G 6v. Iainkoagana hurbiltzeko moienik ukhaitekotz behar eta nezesario izan da<br />
Allianza berri bat. Lç Adv ** 2r. Biotza ta zenzuna guduan dira bearrago iskilluak baño. "Son más necesarias<br />
que las armas". RS 7. Bekatariak bearren duena bekatuetatik atratzeko da Iaungoikoa urrikari dedin arzas. Ber<br />
Trat 107r. --Eta zein bear da sinestatzea fedesko gauzak salbatzeko? --Anbat eze hau bage ezin ihork ere erdetsi<br />
dezake gloria. Ber Doc 101r. Iongoiko handiak bada aditurik nigarra, / sokorri bidalduren du damuturik<br />
beharra. EZ Man I 70 (donde beharra parece que califica a sokorri). Arrazoiñekin sentituko duzu eta damu<br />
hartuko, Iainkoa bera, den gauzarik hoberena, handiena, baliosena eta zuk beharren zenduena, galtzen<br />
duzunean. Ax 576 (V 369). Zure flakotasuna hain handia dela, non hargatik bertzeek baino behar[r]ago duzula<br />
norbait hel eta lagun dakizun. SP Phil 544. Zeiñ gauza beharrak baitire / eskuak armen hartzeko, / nigarrak haiñ<br />
beharrak dituk / arimaren salbatzeko. Gç 158. Orothan gainti ene Anaie maitiak, ezakhit hain behar nola urri<br />
den lan hontan, ezi horren sari Zelüko gloriaren khoroa badükezie. Bp I 25. Gure Relijionian beharrenik eta<br />
gozatsien diren gaizak. Ib. 123.<br />
(s. XVIII) Nihoiz ere eztuzu beharrago zure buruari billa izatea nola gutien nahi zinduken gauza ikhusi edo<br />
pairatu behar duzunean. Ch III 49, 5. --Zein bearra da aien sines]nes[tatzea? --Ain bearra ezi aien fedea bage<br />
ezin ior salba daike. El 28. Lenengo bostak dira premiazkoak edo bearrak artuz [...] eta oek bage ezin salba<br />
diteke iñor. CatOiq 260. Ez genuke on andirik aterako, geren obenez gero bearren dugun aldian galzen bagenu.<br />
Mb IArg I 372. Konfesio on batekin animen erremedioa billatzen ta Eleizaz kunplitzen besteak ikusi, ta berak<br />
guziak baño bearrago zuela ezagutzen zuen. Cb Eg II 197. Bizkaiko, Nafarroako ta Gipuzkoako iru dialektoetan<br />
eskribitzea, guztiz premiazko ta gauza txit bearra da. Cb EBO 63. Ez du gizonak deusere beharragorik hau<br />
baino. Brtc 193. Kontrizione hau da penitentziako sakramenduan gure ganik galdetzen den disposizionerik<br />
beharrena. Ib. 164s. Guzientzat beharra da, beraz, Bataioko Sakramentua. Ub 193. Gü, balima, hüskaldünak,<br />
hartan inhur beno enjogiago giradialakoz medika sendogarriak beharrago güntüke. Egiat 225. Nahiak, aldiz,<br />
medio beharrak dütianian arrazantzü da esperantza. Ib. 243. Diela ontzier aize beharra emaiten ekharreraziteko<br />
lekhü batetara mündü güzian berhezirik diradian aberatstarzünak. Ib. 195.<br />
(s. XIX) Iñork esaten badu Konfesioko Sakramentu santua ez dala Jangoikoak agindua, ezda bere aginduz<br />
bearra salbatzeko, izan didilla deskomulgatua. Mg CC 102. Geien geienentzat da bearra ta obligazio estukoa.<br />
Ib. 163. Bada fedia baisen biarra da grazija salbeetako. Mg CO 89. Ez dinot nik dongarorik zure biargintzia<br />
gaiti: gizon biarrak zaree zelanbait: bizarra kendu baga ezin egon geindez. Mg PAb 49. Kristau-dotriña,<br />
zeñetan erakusten baitire gure Fede Sanduko gauzarik bearrenak. Añ CatAN 1. Asten dira [...] adobetan<br />
zuloak, ez guztiak beingoan, ezpada banaka ta bearren daben lekutik. Añ LoraS 46. Ain bearra zein zeure begia<br />
eta eskua izan arren bere, larga bear dozu. Ib. 23. Ogia bera gorputzarenzat baño bearragoa degula<br />
Jaungoikoaren hitza animarenzat. Gco I 426. Oen eta oek dakazten beste askoren ezaguera argia edukitzea<br />
gauza bearra eta guztiz probetxugarria da gure buruak obeto ezagutzeko. Gco II 7. Zerurako bidean bear eta on<br />
izango dedan guzia, batez ere bekatutik aldegiteko eta bizitz onean irauteko doaia. AA I 519. Askotan bearra da<br />
dotea, baña bearragoa da bizi laguna zintzoa eta Jaunaren beldurrekoa izatea. Ib. 602. Ain dira bearrak ta<br />
balio andikoak, non ezin utzi nitzakean banaka [...] adirazi gabe. AA III 308. Bat bederak hauta dezan<br />
hobekienik dagokon eta beharrena duen meditazioneko geia. Dh 102. Bilatuten dogu geure ondo egotia ez<br />
daguan lekuban, ta biarreen dogunian, geratuten gara utsik. fB Ic I 58. Nos preminago ta biarrago Zeruko<br />
argija, norberari jaokan lagun bategaz bat egiteko? fB Ic III 332. Ez dago gauza biarragorik salbazinoia baño.<br />
JJMg BasEsc 78. Inos estututen badau gizona agindu onek, ez inos obeto, ez inos biarrago mundu onetatik<br />
bestera irago biar danian baño. Astar II 229s. Ez da beraz nesesario hemen markatzen ditugun pratika guzien<br />
besarkatzea [...]; beharrena da hautatuko direnen begiratzea fidelki. MarIl 26. Galdegiten ditugu haren [...]<br />
othoitzak gure biziaren denbora guziko eta oraino heriotzeko mementekotzat, zeintan protekzione hori<br />
beharrago izanen baitugu. Jaur 353. Munduan gutxiena / uste duan personak, / egiten oi dituzte / lanik<br />
bearrenak. It Fab 99. Gaztañak ematen daben garau maitagarria, sagarra ta matsa baino ere askoz obea eta<br />
bearragoa da Gipuzkoarako. Izt C 149. Ai zein biarra ta premiñazkua dozun kristiñaua, salbauko bazara,<br />
Marijaren laguntasuna! Ur MarIl 7. Baiña ikhusten dute laster, munduan omen ona / prenda orotarik eztela<br />
gutien beharrena. Gy 59. Egin arte karrosen bide hain beharra, / higan diteke urez nahi bezen gora. Hb Esk 97.<br />
Ez dire bizi tripa ungi bethetzeko, / beharra yaten dute xoilki bizitzeko. Ib. 89. Jesu-Kristoren legea zerua<br />
irabazteko zein premiazkoa eta bearra dan [...] erakutsi zuten. Lard 508. Zeren garbitasuna den guziz beharra<br />
osasunarentzat. Dv Dial 35 (It beharra, Ur premiñazkua). Jangabia guretako bezain behar da aberentako eri<br />
denian. "La diète est nécessaire". Ip Dial 76. Bainan nork daki, hekientzat gaizki direnak, ez direla on eta behar<br />
Yainkoaren xedetan? Hb Egia 30. Biarraguak zituen errepausa eta janariya gonbatia baño. Bil 162. Debekatu<br />
zion bere buruari bizitzeko ere bearrenetakoa zuena. Aran SIgn 21. Orai ari gira beharrenera. Prop 1882, 239<br />
(Dv traduce: 'À ce qui presse le plus, [...] au plus pressé'). Gauza bearra da beñ edo beñ nere besoaren indarra<br />
orrek sentitzea. Arr May 181. Arretaz begira zazu zeñ bearra zatzun salbatzeko Mariaren laguntza. Ib. 17. Han,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
364
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
airea eta argia bezala, eskas ziren gauzarik beharrenak. Elsb Fram 106. Eskoletan erakasten ezteno, beharrago<br />
baizik ez bakotxak bereaz egin, ahal duen ber. HU Aurp 218. Bide makurretik doanak du bide xuxenaren<br />
erakusle beharrena. HU Zez 82. Alta bada pereku eta maina guti zuten etxean, beharrez kanpo. Ib. 70. Bizirik<br />
zaude eta ori da bearrena. Apaol 110. Zu zara neure egunen / eguzki bakarra / ta gaua argituteko / ilargi<br />
bearra. Azc PB 61.<br />
(s. XX). Urhats bat bakarrik ez dutelarik egiten non ez den beharra. JE Bur 163. Nere <strong>bar</strong>rengo illunpe aundi<br />
au alaitu dediñ, bearra arkitzen det beti zure onduan izatia. Ill Pill 10s. Orretarako biarrak dira ba beso sendua<br />
ta azkora andi zorrotza. Kk Ab I 3. Nere suan nik dakot moldatzen aintzurra, / Nihaurk arthatzen ere --nola den<br />
beharra-- / Golde na<strong>bar</strong>ra. Ox 169. Len ere, amaika bider [...] esan izan degu ori bearra dala, zenbait arlo<br />
astindu ta eragingo badira. Ldi IL 74. Garizumaren adarra, / luzea, baiña bearra. Or Eus 183. Zerimoni au<br />
bearra zuten / Naparroako oituretan. "Era obligada". Ib. 407. Orduan, ugazaba ta langilleen arteko eretxibatasuna<br />
iñoz baño bearragoa izango da. Eguzk GizAuz 142. Mundu onetan eroapena gauzarik bearrenetakoa.<br />
Bilbao IpuiB 136. Gaixo Frantses! Etzuen beste beharragorik bere azken indar bakarren galtzeko! "Il n'avait<br />
besoin de rien de mieux". Ardoy SFran 263. Katixima baten moldatzeko: ez luzea, segur, bainan elhe alferrik<br />
gabe, egia beharrenen bilduma. "Vérités indispensables". Ib. 163. Ik ere nik bezela / bearrena palta. Uzt LEG I<br />
319. Bere bizitzari buruz, argitasunik beharrenak emango ditugu huts hutsik. MIH 235. Euskara idatziaren<br />
<strong>bar</strong>rutian, irakaste lanean dugu beharrenik batasun hori, [...] literatura "ederrean" baino areago. Ib. 95.<br />
v. tbn. (para ejs. posteriores a 1900) CatJauf 45. NEtx Nola 12. Munita 139. Gazt MusIx 7. Xa Odol 158. Berron<br />
Kijote 87.<br />
2. (Lc, BN ap. A; Mic, SP, VocBN, Gèze, Dv, H, VocB). Necesitado, pobre (tbn. usado como sust.).<br />
"Menesterosa cosa" Mic. "Pobre beharra, on-beharra, pauvre nécessiteux" SP. "Pauvre, nécessiteux, indigent"<br />
VocBN. "Pauvre, besogneux" Dv. "Le pauvre, l'indigent", "(adj.) indigent, nécessiteux" H. v. pobre; behartsu.<br />
Tr. En vizcaíno sólo lo hallamos en un refrán recogido por Garibay.<br />
Gizon bearra, gogo us. "El hombre necesitado, todo es pensamientos". RG B21. Konsola itzazu tristeak,<br />
senda itzazu eriak, fabora itzazu beharrak. Mat 221. Limosna andiak jende bearrei. Ber Trat 110r. Egun oro<br />
behar gara, iguzu mantenua, / eta guk berzeri legez hutsen <strong>bar</strong>khamendua. EZ Man I 36. Ezen ni naiz kreatura<br />
gauza guztiz beharra. Ib. 35. Eske dagoena emozu beharrari. EZ Man II 11. Erromerian dabilzanak eta berze<br />
beharrak ostatatzea. Harb 28. Nagia bethi da behar, eskas eta errumes. Ax 42 (V 26; v. tbn. ES 183). Behar<br />
duguna hartu, eta ethorkizuneko kasuetako ere zerbait gelditu, eta gaiñerakoak probe beharrenak dira. Ib. 225<br />
(V 149). Dohatsu da beharraren eta probearen gaiñean enplegatzen dena. Ib. 219 (V 146). Beharrari emaitea<br />
ezta emaitea, baizi ereitea. O Pr 83. Amatasunaren karraz, / Birjina zara xahu: / Gu beharroz egiozu, / Seme<br />
Jaunari oihu. Hm 91. Iainkoaren grazia heldu zaionean gizonari, indarsu eta ahaldu egiten da gauza guzietara;<br />
bainan ioaiten zaionean behar eta flako gelditzen da. SP Imit II 8, 5. Pobre behar bat ikusi dut eta enatzaio<br />
heldu izan ahal bezala. SP Phil 157. Ederkiago preparatzen da besta egunetan [...]. Penitenziazko denboran,<br />
nola Garizuman, hagitz behar[r]ago iarten da [arropaz]. Ib. 331. Baiñan beharra bezala / Heldu naiz haren<br />
gana, / Eria doan bezala / Mirikuaren gana. Arg DevB 198s. Garbi zazu odol hunetan / ene arima beharra... Gç<br />
113. Nola gabeziari iarraikiren gira? Maithatzez jente beharrak. Bp II 20. Nere urrengo zu Egiptoko erreinu<br />
guzian, ta gaurdanik zu munduko bearren ariñle ta salbale. Mb IArg I 393. Egin dituen milagro ta gauz andiak<br />
eta guziak izandu dira eskatzen zituen beharrari zegozkanak. Mb IArg II 269. Pobre bear oni begi onez begira<br />
zaiozu. Cb Eg II 77.<br />
(s. XIX) Jende bear guztia alferra, burugabea ta besteren kostuz bizi nai lukeala iritzitzea. AA III 630. Jende<br />
beharrak, biziko badire bethi ta bethi lanean hari behar direnak. Dh 100. Persona bearra edo pobria baldin<br />
bazera [...], izan zaitez ere espirituz pobria. Echve Dev 317s. Zü idüri süjetik, Franzian eztela / hain ürrikal<br />
dianik, persuna beharra. Etch 590. Ondikozko Rolandok orro berritz ere; [...] / Karlek oraino berritz aitzen<br />
lagunekin; / Rolando dela dio behar etsaiekin. Hb Esk 60. Sal zaiteken ezen diru hainitzetan usain gozo hori, eta<br />
beharrari eman. HeH Mt 26, 9 (Dv, Ip behar; Lç paubre, TB, Echn, Hual, Samper, Leon pobre, SalabBN probe,<br />
Ur eskale, Ol lander, Arriand txiro, Ker, IBk, IBe be(h)artsu). Txit ona eta Jainkoaren bildur andikoa zan [...].<br />
Persona bear asko estaltzen zituen. Lard 498. Oi zeruetako Erregina, eri behar huni begi onez begira diozozu.<br />
Ib. 142. [Diru hori] andre batek egorria nuen norbait beharri emateko. Hb Egia 21s. Elizak egin ditu eri, zahar,<br />
haur galdu, behar eta zaurthuen lehen etxeak. Ib. 103. Urrikalmendu nitaz, zeren hainitz beharra eta dohakabea<br />
nagoen. Dv LEd 129. Aberatsaren jauregian nigar gehiago egiten dela beharraren etxolan baino. Dv Lab 3.<br />
Ttipi eta handiek, aberats eta beharrek, pelut eta gathibuek. Dv Apoc 13, 16 (Ip beharrer, Ur (G) behartsuai).<br />
Yende beharrek ez dute yotzen / gure etxeko atean / non ez duten mahainean / [...] lekua gure aldean. Elzb Po<br />
197. Oraiko eskelariak eskergabeak balinbadire, ez dire gutiago urrikaltzeko, egiazki beharrak direnean. HU<br />
Zez 35.<br />
(s. XX) Eman dezala handik sos hura herriko behar bati. JE Bur 149. Den beharrena ere jendea baita, eta<br />
erikor. Ib. 187. Badakik errana: zarrago eta biarrago. EEs 1918, 121. Hiritik jali ziren: hirian ezpaitzen / eskale<br />
beharrari atherik zabaltzen. Ox 65. Jende bearrak zirala aren gurasoak, eta laister umezurtz gelditu zala. Or<br />
SCruz 17. Ontasunetan igeri baitzen / etxeko seme bakarra, / espos-laguntzat hautatu zuen / nexka gazte bat<br />
beharra. Etcham 151. Eskual-Herri Na<strong>bar</strong>roako herri batean bizi zen familia bat arras beharra. <strong>Bar</strong>b Leg 129.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
365
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Dituzuen gauza guziak saldu ta yende bearrai eman. Ir YKBiz 282n. Prefetak ordena ematen zuen baserrietan<br />
irina biltzeko, arto ta ogi, jende beharreri partitzeko. Mattin 35.<br />
(Tras tema nominal nudo). Necesitado (de). Cf. behar izan (3). Nehor ez hain saindurik non <strong>bar</strong>khamendu<br />
behar ezten. Lç Ins E 6v. Gure buruak bekhatore eta miserikordia behar ezagutzen ditugularik. Lç ABC A 7r.<br />
Beste amore bilatuko nax / amore bear banadi. Lazarraga 1165r. Ez othe daoke ere dena den, Yainko bat urre<br />
eta zilhar zalea, hainbertze neskato beharra bere mainatzeko...? Hb Egia 66. Landare gazteak [...] itzala,<br />
babesa nai du lenengo urteetan. [...] Zortzi bat urte ezkero, ez da itzal-bear. Munita 45. Argi-bear ez dan<br />
zugurtasunak bestek nork argi detzake gure buruak. "Nullo indigens lumine". Or Aitork 161.<br />
(Tras construcción vbal. o adv.). Necesitado (de ser, de estar...). "Ongi beharra, qui aime ses aises, qui aime le<br />
confortable" Dv. Ea egundaiño baiño ongi nahiago, adinaren arauaz hobeki beharrago, eta plazerei ere<br />
emanagoa zarenean, zeure burua penatuko duzunz. Ax 179s (V 121). Bere buruaz itsutuki hartua, eta oroz<br />
gainetik, ohore gose errabiatua, orotan bera nausi beharra. HU Aurp 64. Hil ditu Herodes tzarrak / Betlehem<br />
guziko haurrak / bulharrean beharrak. Ox 67.<br />
3. (Tras part.). "Ethorri beharrak nonbaitik heltzen dira" SP. "Beharra lié à un participe verbal exprime que<br />
l'objet de ce participe doit être fait, porté, etc. Idi hori saldu beharra da, hil beharra, gizendu beharra, ce bœuf<br />
doit être vendu, doit être tué, doit être engraissé" Dv. "Laster ezkondu beharra naiz, je dois me marier bientôt"<br />
Ib. "Hil behar du, il doit mourir; id. hil behar da, hil beharra da, il doit mourir, il est destiné à mourir" H. "Egon<br />
bearra naiz (AN-arce, Ae) egon biarra naiz (AN-ulz), eon beharra nuzu (BN-ad)" EI 269s. Cf. Lar s.v.<br />
cimarrón: "Ezibearra significa indómito, que necesita domarse, de ezi ezitu, domar, y bearra, necesidad".<br />
O Birjina, zeru-lurrek / ohoratu beharra: / zu baitharik sorthu da / munduaren i<strong>bar</strong>ra. EZ Noel 68. Orduko<br />
iustuak eta salbatu beharrak ezin sar zitezkeien zeruko erresuman. SP Imit III 18, 2. Alabaiñan badakigu / Hill<br />
beharrak garela. Arg DevB 107. Ikhus ezak, ene arima, / zer bekhatu egiñ duken, / eta halaber zer ontasun / egiñ<br />
behar utzi duken. Gç 58. Jinkoak zer egin nahi ükhen dian gure salbatzeko, eta gük ere hargana helzeko, zer<br />
egin beharrenik dügün. Bp II 3.<br />
(s. XVIII) Joan beharrak baitziren fedearen irakhastera; hartarakotz bada Mundu guztiko hitzkuntzen<br />
ezagutza eman nahi izatu zioten. ES 393. Ontasun guziak idukatzu [...] ene ganat bere ethorkira gisa bihurtu<br />
beharrak bezala. Ch III 9, 1. Hil guziak piztu bearrak dira orduan? CatBurg 19. Zertako elkharri atxiki berdiñ<br />
hautsi beharra liteken lokarri batez? He Phil 51 (SP 50 urratu behar den). Etzitiala, ene semia, izan jakin behar<br />
hetarik, eztezazüla ükhen arranküra behar gaberik. Mst III 24, 1. Ill ziran Bada bakea ta bakea. [...] Bake on<br />
guk billatu bearra da Jangoikoarena edo Jangoikoaren grazitik datorrena. Mb IArg I 301. Eta galdetzen die non<br />
jaio bearra den goiztar arrotzak dioten Errege berri au. Ib. 160. Andik atera zen lenbiziko egunean [...] baño<br />
ere agitz nekatuagoa ta zerbait artu beharragoa. Mb IArg II 354. Mundu galdu bearrari begira diozagun alde<br />
guzitik, gose ta izurriakin, gerra ta eriotzakin. Cb Eg II 139. Zure arpegiko argian zeñ gauza eder miragarriak<br />
ikusi bearra nagoen! Cb Eg III 311. Ondo illtzeko, lau gauza andi edo lau pauso lenago eman bearrak dituzu.<br />
Ib. 219. Hori izanen da seinale bat gure gaitzak ez direla Israelgo Jainkoa ganik heldu; bainan ethorri beharrak<br />
zirela. Lg I 258. Hume txiki gazteak, jaio ziranetik zenbatgarren urtean dira komulgatu bearrak? Ub 185.<br />
(s. XIX) Dixidatzen omen tutzu gazte eta zaharrak / eta beldurrez hastantzen lausengatu beharrak. 'Ceux qu'il<br />
faudrait flatter'. Monho 50. Beldur onekin estaltzen dio zirkunstanzia esan bear ura, ta bakarrik konfesatzen ditu<br />
egin dituen bekatuak. Mg CC 114. Guziok agertu bearrak gera Jesu-Kristoren jar-leku edo tribunalaren<br />
aurrean. AA III 457. Eztaki milla gauza berorri esan bearrak banituan, baña gaur ez dago betarik guzia<br />
esateko. Ib. 559. Erakutsi edo esan izan badozu [...] gure arimea eztala betiko iraun bearra. Añ EL 2 133s. Orain<br />
aldian igo bearra dala Euskara odeiaz goiti, edo botako dutela arras beera. Izt C 231s. Jainkoak ala argituta,<br />
esan zuen mundu guzia gosete izugarri batek artu bearra zala. Lard 501. Urramendiko errege hori bezala da<br />
gizona lurrean, laster yoan beharra handik. Hb Egia 33. Jesu-Kristoren ospean sekula guzian parte<br />
idukitzekotan, zer da nik egin beharren nukeena? Dv LEd 60. Landarea ez dezazula xertha sorthu den lekhuan,<br />
ez bada han berean zahartu beharra. Dv Lab 380. Neskatxa onradurik / baldin juaten bada, / lotsatuta kanpora /<br />
irten biarra da. Bil 31. Bakhotxak uste zuen bakharra zela, Iñaziorekin Lur Saindurat juan beharra. Laph 137.<br />
Gaur arratsean bertan hill bearra zera. Arr GB 27. Miseriyaren adarrak / dauzkat itzegin biarrak, / eragin<br />
ditzadan farrak. Xe 231. Eman biarrak gera / txit kontu estuak, / gure lanak ez dira / izango aztuak. Ud 94.<br />
Yakin bearrak yakiten ez dituenak. Legaz 24s. Egia erraten darotzuet, zuetarik batek saldu beharra nauela. Jnn<br />
SBi 27. Bainan nola etsi gindezakeen, gosta beharrak gosta, Mezako sakrifizioaren gure Aita dohatsuaren hobi<br />
gainean emaitea. Prop 1893, 129. Non ginitazken erran dut, non gira erran beharra. Ba, ba: non gira? HU Zez<br />
87.<br />
(s. XX) Dabidek bere psalmoetan aitzinetik aiphatu zituen Salbatzale ethorri beharraren bizitze eta heriotze<br />
miragarriak. CatJauf 27. Lentabiziko bortzak dire nezesidadezkoak, obraz edo deseioz errezibitu biarrak. CatUlz<br />
36. Arratsaldean aitari Tolosara lagun egin-bearra naiz. A Ardi 141. Noizbait azkenean, makila horrek galdu<br />
beharra zen gure gizona! <strong>Bar</strong>b Sup 146. Emazte berak du gantzutuko Jesus ehortzi beharra. Ox 73. Bidean<br />
bazituzten galbide andiko bi leku iragan bearrak. FIr 150. Astiasuarrak lagundu ezpaliyo / galdu biarra zan<br />
noski. Tx B I 223. Egun batez, errege ethorri beharra eta, erraiten dio bere andreari: [...]. "Un jour que le roi<br />
était annoncé". <strong>Bar</strong>b Leg 132. Sanmieletan badakik nora bearrak izaten zeraten apaizgaiok. Lek EunD 20. Noiz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
366
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
arteko burruka / iasan-bear naiz ni? Or BM 42. Piko-masustondo baten gañera igo zan, Yesus ikusteko, andik<br />
igaro bearra zan ta. Ir YKBiz 366. Zer da Erri-ertia?... Itz bikoitz orrek zatirik azaldu-bearrena erti du. Ldi IL<br />
124. Jainkoaren aintzinerat agertu beharra niz egungo iguzkia sartu gabe. Lf Murtuts 50. Noiz gare denak lano<br />
gainetan batetaratu beharrak? Iratz 150. Atzerritar etsaia, beraren izkiluz garaitu beharra zen. Mde Pr 238.<br />
Egun hura izan dük, frantsesen arauera, libertatiaren hatsarria; erran beharragorik, egiazko libertatiaren<br />
ehorztia. Ib. 50. Biak alkarrekin zijoaztela nola tiroa bota? Bati sartu bearra besteari sar zezaioken<br />
illuntasunean. Etxde JJ 146. Utzi bearrak zitun lagunai <strong>bar</strong>kapena eskatu ondoren, abiatu ziran kalera. Ib. 277.<br />
Eguberri ederrak pasatuko zituzten, ez ordea bertze zenbait beartsuk. Ok beltzak ikusi bearrak ziren. Izeta DirG<br />
95. Hau, gaztena, mutxurdin hil beharra zen. "[Il] devait mourir célibataire". Ardoy SFran 58. Berez ortako<br />
sortua zera / ta obeditu bearra. Uzt Noiz 116. Berriro ere gu Lizasori / gaude erantzun bearrak. Ib. 93. Bilakatu<br />
beharrak gaitu gu amentsak / arimarik gabeko izaite deus ezak. Xa Odol 225. Bi sos behezi beitüt / untsa izan<br />
beharrak gütützü. "Bi sos aurreratu bait ditut". Casve SGrazi 42.<br />
Abrahan ta profeta guziak, eta zu ta zure eskolarrak zarazte zori oneko gizon bein ere ill ez beharrak? Mb<br />
IArg I 260.<br />
Lehenago beharra zen / finkatu larderia, / orai etzaio itzuliren / bakotxari beria. Bordel 87.<br />
(Tras alativo). Hara biribillaturen dire sura beharrak, / bai ikhusiko tuztenak oiñen azpian izarrak. EZ<br />
Man I 62. Gaisto oriek ere beste orien gisan sulezeko etxera beharrak dira. Mb IArg I 236. Ikhusi zuen Zakee<br />
arbola gainean, erran zion arraiki yautsteaz handik, eta egun hartan haren etxerat beharra zela. Lg II 216. Nola<br />
baitzakien nausia kanporat beharra zela gau hartan. Hb Egia 16.<br />
(Con rad. en vez de part.). Nola bethiere aprendiz eta ikhas-behar baikara [...]. Mat XXV. Guziak dira<br />
sinists-beharrak, zeren Espiritu Santuak agertuak eta erakutsiak diran. Ub 109. Baño gañerontzean berak ba<br />
zun zerekin zuritu Seminarioko paga-bearra. Or SCruz 18. Uts au orde, zerbait al da? / Pekatu. Beste zerbait al<br />
nintza / utsera biur bearra! "Que me tuviese que convertir en nada". Or BM 80. Antzigar ori urtzeko gai da /<br />
ezkon-bearren biotza. "El corazón de los esposos". Or Eus 361. Urka-bear bakoitzak bere egin-okerra / berez<br />
naiz bestez, bazun koplatzeko oitura. Ib. 120. Ebaz-bear oro ebazten du. Or Aitork 404.<br />
(Con elipsis de izan o ukan). Behin batez, Lamin bat haurra beharra zen. "[Elle] allait avoir un enfant".<br />
<strong>Bar</strong>b Leg 25.<br />
(En composición con sust. o adj.). (El) que ha de ser, futuro. "Hau da ene andre beharra, voici ma future,<br />
celle qui doit être ma femme" Dv. "Senar bear, novio. Emazte bear, novia (G). Senar-emazte bearrak, los<br />
futuros cónyuges" A Apend. "Nire koñata bearra (AN-gip-5vill, BN-arb), koñadu bearra (AN-gip-5vill, B) [...]<br />
Irene da espos laguna beharra (BN-lab)" Gte Erd 199. Tr. Documentado al Norte a partir de mediados del s.<br />
XIX; al Sur lo emplean Orixe y Zaitegi. Emazte hartu zuen Urraka ederra, / Aragonan Aznarren ondoko<br />
beharra. Hb Esk 65. Zure lagun beharrak gorphutz ederra du; / baso]a[ errietan pare nihon ez du. Ib. 178. Nork<br />
ez du konprendituko aise, aphez-gai batetarik komuzki soldado txarra eginen dela; nola soldado beharra, aphez<br />
egiten bada, aphez hitsa baiditake? Elsb Fram 153. Izpirik ez zen ohore gosea, ez handikaria, nahiz ez zuten<br />
handiek, ez handi beharrek izitzen. HU Aurp 178s. Ezkontza bat egiteko zenean, espos beharrek mintzatzen zuten<br />
katixima egilea. Prop 1898, 236. Kantak "illea oria", baiña / Andre-bearrak "gaztaiña". "Pero la desposada de<br />
hoy lo tiene castaño". Or Eus 361. Oro elhe dorpe, oro mehatxu, bai ala<strong>bar</strong>en kontra, bai suhi-beharraren<br />
kontra. Lf Murtuts 118. Ikasten asi zedilla gizon aundi-bear ua. "Ut ille vir tantus futurus iam inciperet discere".<br />
Or Aitork 140. Sofista gizagaixo lausoa, guzien nagusi bearra, ordea, guzien esku-makil eta mutil gertatzen zan<br />
azkenik. Zait Plat 151. --Norekin? --Ene lagun beharrarekin (edo Ene emazte-gaiarekin). Larz Iru 140. Hiru<br />
letra uzten ditu: batean, aintzinetik onhartuz Ordena berriaren lege beharrak. "Les futures constitutions". Ardoy<br />
SFran 143. Bainan "ulitxak zituen" Alfonso da Souzak: Indietan gobernadore beharra, Indietarat joan nahia!<br />
"Devant être gouverneur de l'Inde". Ib. 157. Adimendu ezin xorrotxagokoa, oro ikasi nahia eta egiazko jauna<br />
egiten duten guzietan lehen beharra. "Jaloux d'exceller en tout ce qui [...]". Ib. 280. Kontseilu-gaia herritarra<br />
zen, / mera-beharra arrotza. Mattin 66.<br />
Jesus, Mariaren haurra / Errege zela beharra / Zukan hire beldurra? Ox 67.<br />
- BAITA BEHAR ERE. v. baita.<br />
- BEHAR-ALDI. v. beharraldi.<br />
- BEHAR-ARTE. Momento de descanso en el trabajo, rato libre. v. lanarte. Ai-llagiña zaletu zan<br />
liburubetara, zeiñda biar arte ta jaijegunetan euretan billatuten eban bere atsegiñ gustija. JJMg BasEsc 1. Aitak<br />
erakusten eutseen etxian eskolia jaijegun ta beste biar arteetan. Ib. 28.<br />
- BEHAR-BEHAR. a) "Urgente, premiazkoa, bearrezkoa, bear-bearra" Añ. "Behar-beharra, adj., qui est<br />
d'absolue nécessité, indispensable" Dv. "Bear-bearra, behar-beharra, lo absolutamente necesario" A. Jainkoa<br />
serbitzeko bear bear dana emango dizut. Cb Eg II 42. Beraz, esamina kontuzko au da biar biarra edo<br />
preminazkua? Mg CO 17. Ororen buruan ezta gazua bat baizen behar-beharrik. Dh 207. Asiera ona ondo da,<br />
jarraitutia gustiz ona, baña azkenik ondo amaitutia [...] biar biarra, salbauko bagara. JJMg BasEsc 75. Ez,<br />
arren Yauna, ene arimeari ukatu dotrina argi ta yanari bear bear oneek. Añ EL 2 109 (EL 1 100 beartsu).<br />
Lenengo bostak dira bear bearrak [...], zeintzuk baga ezin gizona salbau leiteke. CatBus 28. Asi adi len-bai-len<br />
mintzo bear-bear ori ikasten. A Ardi 18. Bere osasun, bere ogasun, / Ixerdi eta nekiak, / Biar-biarrak zitualako /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
367
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Euzko-Aberri maitiak. Enb 52. Egunean eguneango gertari ta arazoen berarizko ispillu litezken irakurgai<br />
argitara ematea bear-bearrago da, ezbairik gabe. Gazt MusIx 7.<br />
v. tbn. VMg 18. Biar-biar JJMg BasEsc 75. CatLlo 54.<br />
b) (Tras gen.). Muy necesitado (de). Zuen bear-bear da gure bazkuna. Ldi IL 146.<br />
- BEHAR-BEHARREAN. "Dans une nécessité absolue" Dv. Ezi behar-beharrenean, / hel-helez egon<br />
naizenean / etzitzauzte hurbiltu, ez heltu / aitzitik zitzauzte gibeltu. 'Au comble de la détresse'. O Po 48. Argatik<br />
Jesusek eskatzen du, bear bearrean baizik ez egiteko [juramenturik]. Lard 381. Gaztelu artan kapillarik ez zala<br />
armak belatu aal izateko [...]; baña berak ba zakien, bear bearrean non-nai belatu zitezkeala, eta, gau artan,<br />
gazteluko patioan belatu zezazkean. Berron Kijote 50.<br />
- BEHAR-BEHARREKO. v. beharreko.<br />
- BEHAR-BEHARRENEAN. "Au plus grand besoin" SP.<br />
- BEHAR-BEHARRENEZKO. "Bear bearrenezko kondizioak bete bear dira (G-azp)" Gte Erd 144.<br />
- BEHAR-BEHARRETAKO. Urgente. Bere morroiak antz-eman zuten idazki (carta) ura bialtzea bearbearretakoa<br />
zala. EgutTo (ap. DRA, sin más referencias).<br />
- BEHAR-BEHARREZ. "Par absolue nécessité" Dv. Bainan, iduri zaut, behar beharrez baizik ez zindukela<br />
mugitu behar. <strong>Bar</strong>b Sup 18.<br />
- BEHAR-BEHARREZKO. v. beharrezko.<br />
- BEHAR BEZALA, BEHAR BEZALAKO. v. behar izan.<br />
- BEHAR BIDEAN (Dv, H). En vez de. "Erran behar bidean, erran bearrean (G)" Dv. "Au lieu de (L)" H. v.<br />
BEHARREAN (b). Tr. Propio de la tradición septentrional no suletina; apenas lo hallamos en el s. XX. <br />
Gaizki egiten duela abisatu behar bidean ixilik egoitea. Mat 32. Badakit, Iauna, munduan gizonak hunela<br />
partidatuak diren orduan pazegatu behar bidean errabiatzenago direla. Harb 143 bis. Erran behar bidean:<br />
benturaz hala izanen da, benturaz kondenatuko naiz, erraiten duzu: benturaz ez naiz kondenatuko. Ax 71 (V 47).<br />
Iesus Iauna ekharri behar bidean, Adonis daritzon amuruskerietako Iainkoa ekharten baitute. SP Phil 392. Ezta<br />
gure imajinazionerat etorri ere zuen habitantek [...] hartu duten [...] libertatea zuek reprenitu bear bidean<br />
authorisa ahal dezazuekela. (Urrugne, 1680). RIEV 1908, 729 (tbn. en ConTAV 133). Ni urrikari behar bidean,<br />
ene etsaiek trufatzen baitire nitzaz. Gç 45. Mintzatu behar bidean ixilik egon zen. ES 152. Ezen berzela, zure<br />
bihotza arindu behar bidean, gehiago asalta-araz baizen ez lezakete. He Phil 195. Zeruko fagoreek erakharri<br />
behar bidean yuduak humilago izaterat, ez ziren supherago baizik agertu. Lg I 210. Ez othe duzu zure baitan<br />
mañaztatu zenbait pasione perillos, zure bihotzean pixten zituen lehen inharrak, abisatu zaren bezain laster, hil<br />
behar bidean? Mih 121. Zeren ordian obligatu baita proximuaren bere beharrian laguntzera [...] eta hala egin<br />
behar bidian menturaz [...] laudatzen bezala baitu. AR 443. Kreaturez baliatu behar bidean ene maitatzeko,<br />
hetaz zerbitzatu haiz ene desohoratzeko. Brtc 126. Debruarekin bethi gerlan bizi behar bidean, hura hartu eta<br />
atxiki duk hire aitatzat. Dh 149. Berze bide guziek zerura bidatu bihar bidean, ez gaituzte errebelatuko baizen.<br />
CerBid 7. Begira gaiten Jainkoaren loria bilhatu behar bidean, gurea xerkhatzetik. Jaur 183. Askotan gerthatzen<br />
baita gauza bat zenbatenaz xehatzenago, eta hanbatenaz dela, argitu behar bidean goibeltzenago. Gy V.<br />
Debruaren gathea herrestatu behar bidean, Aingeruen kargua bethe dezadan nahi duzu. Dv LEd 132. Ideki<br />
behar-bidean, atheaz ahurpegian eman darotzu. Ib. 196. Bainan ihardetsi behar bidean, mintzatzen zitzaizkon<br />
bere handitasunaz. Hb Egia 32. Adiskide behar-bidean, ez bilhaka zure lagunaren etsai. Dv Eccli 6, 1. Gibelerat<br />
egin lezake, aintzinatu behar bidean. Dv Lab 356s. Jaunaren eguna izanen da bada zuretzat debruaren eguna,<br />
[...] izan behar bidean zuretzat merezimenduzko eta santifizionezko egun bat. Arb Igand 188. Bizi behar bidean /<br />
beti hobekituz, / ene denbora doa / ezin korreituz. Etcham 198. Izan behar bidian urrikalmendia / zerbitxatu izan<br />
nuen krudelitatia. Balad 119.<br />
- BEHAR EDERREZ. Expresión irónica que equivale aprox. a '¡buena falta que hace!'. Ez lezokete hoinbertze<br />
neskatori burua bero-araz: [...] jakintsun handi, andre handi izanen direla zer nahi amets eder egin-arazten<br />
baitiote. Behar ederrez! HU Zez 106s. Pagatu nahi ez badu fuera kanporat. [...] non ez duen herriak harentzat<br />
eske bat eginik, bertze aterbe bat bilatzen [...] edo egiten etxe berri bat, ontsa gostarik, behar ederrez!... Ib. 189.<br />
- BEHAR EGIN (Lar, Añ, Aizk (G), Zam Voc), BEHARRA EGIN (bairra eiñ V-gip ap. Etxba Eib).<br />
A) (Vb.). a) Trabajar. "Trabajar. En G es lan egin, que también se dice en B, pero no tanto como bear egin" Zam<br />
Voc. "Biarra eiñda bizi izatia, Jaungoikuan legia" Etxba Eib.<br />
Tr. Sólo meridional; más común en vizcaíno, aunque aparece tbn. en textos guipuzcoanos. Su frecuencia<br />
disminuye en el s. XX. Beharra egin es ligeramente más frecuente, aunque suele alternar con behar egin aun en<br />
un mismo autor. En oraciones negativas aparece gralmente. beharrik egin, aunque hallamos ejs. sin partitivo en<br />
DurPl y Arrese Beitia.<br />
Bear egin deutsaneen alogera. Cap 109. Pekatu da bearra gauza gitxitan edo bear direanetan egina? "Será<br />
pecado trabajar". Ib. 47. Bearra egin daigun benzietarren. Ib. 69. Domeekaak eta Eguzeriek gordeetan, da<br />
oneetan ez bearrik eiten. VJ 12. Egin leije biarra gerrako misterijoan. ZBulda 13. --Norzuk eztauke<br />
obligazinoau? --Gexorik dagozanak da bearra egiten dabenak. Arz 46. Nezesidade baga biarra egiten dabena.<br />
Ib. 43. --Nork santifikatzen ditu jai egunak? --[...] Aetan bearrik egiten eztuanak. Iraz 30. Nagusiari esan zioten<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
368
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Isidrok bearrik egiten etzuela. Cb Eg III 335. Idi uztarri zuri galantakin pozik soloan bear egiten. Ib. 335.<br />
Beharra egiten duan langilleari zor zaio bere saria. Ub 187. Mutil neskatillentzat / ondo alegria / endemas<br />
badagoz bertan / Braulio ta Pepe / olgetan pasetako / biar egin bage. DurPl 71.<br />
(s. XIX) Bear egin bear du graziak gurekin batera, dio San Pablok. Mg CC 188. Euskara eztakian<br />
Librugilleak ezin bear egin lezake ain zuzen, nola dakianak. Ib. 259. Serbitzari onak egin daruaz borondate onaz<br />
ugaza<strong>bar</strong>en esanak [...] ta ez dabill biarrik egin gura ezda, ugazabak ikusten ez dabenian. Mg CO 49. Soluan<br />
biarra egiteko, ez dau begiratu biar atzera, ta bai ekin bere lanari. Au egin biar da birtuteko biarrian. Ib. 277.<br />
Jangoikuak bedeinka zuben biar egiteko gogua, ta besuetako sendotasuna. Mg PAb 141. Eskuak bear egiten<br />
dabe; begiak, ikusi; belarriak, entzun. Añ LoraS 151. Abere ta animalia adimenturik eztabenak bere, beintzat<br />
erleak ta iñurriak, errazoiaz esango deuskue bear daigula. Añ GGero 24. Ez nuen udan astirik izan bear<br />
egiteko, ebilli nintzalako erririk erri [...] soñua jotzen. VMg 78. Nai dek iñoren maian jarri, galanki bazkaldu ta<br />
bearrik egin ez? Ib. 52. Nere urte loratuetan bear egin nion; nere bidez ill zituen erbi asko. Ib. 29. Eman bear<br />
zaie egiazko pobre bearsuai, eta batezere lotsatiai; bearrik ezin egin duenai eta eritasunean [...] daudenai. Gco<br />
II 37. Sei egunetan bear egingo dezu, eta bukatuko dituzu zure lan guziak. AA II 43. Ezpazera saiatzen bearra<br />
galanki egitera, umeak ta familia mantentzeko. AA III 595. Ez dozu zapatuko egunian (orain Domeekan) biarrik<br />
egingo. fB Ic I 23. Sei egunian biarra egingo dozu. Ib. 23. Ez zan iñun obato biarrik egiten baseer[r]i onetan<br />
baño. JJMg BasEsc 95. Nai ezpadabe eztira egongo Jaijegunian biarra egiteko nezesidadian. Astar II 75.<br />
Gorputzarenzat biarra daigun, emoten deuskuz asteko sei egun, eta bat bakarrik arimiagaitik biarra egin<br />
daigun. Ib. 76. Edo beste edozeinbere onelako bere ofizijo edo lanian biar egiten dabenak. Ib. 67. Zuk bere<br />
bazenduke / egingo bearra. Zav Fab RIEV 1909, 37. Bearra egiteko ustean meatze zulora sartu eta lanen pitinik<br />
egin gabe aste osoak jokuan igarotzen zituztela. Izt C 68. Jai osoa bada, bear edo lanik egiten ez dabeenak,<br />
premiña estu edo errazoeko baga. CatBus 24. Boozi biotza bete zion Ruten bear-egiteko eresiak, era morroiai<br />
esan ere zien, ez eragozteko. Lard 160. Bitartian an bere biar eginda bizi da jentia. Ur Dial 41 (It lan eginda, Dv<br />
lanean hariz, Ip lan eginez). Bearrik egiten ez badegu, etziok emen ezer guretzat. Zab Gabon 54. Orretarako zoli<br />
egiñ eban bear. AB AmaE 235. Karidadeak eingo ezpaleu bearra, / Lurreko soñu dana litzake negarra. Ib. 317s.<br />
Arrats-aldean gero / etxean bakarrik / eztot gorputza ausiko / egiten bearrik. Azc PB 235. Ezta idien bearra /<br />
beretzat izaten; / berak bear egin da / inok deutso jaten. Ib. 110. Santuak egun guzian, lenengo beargilleak<br />
bezala, bearregiten eta gauaren geiena orazioan igarotzen zuen. Arr Bearg 288 (ap. DRA). Nok gordetan dituz<br />
jaiyak? Meza oso bat entzun, eta premiña baga biarrik egiten ez dabenak. Itz Azald 90. Zer autuko leukean<br />
berak, zeruan bereala sartutea ala lurrean geratutea, Jaungoikoaren zorionagaitik bearra egiteko. Ib. 65. Beti<br />
da pekatu ilgarria ordu bi baño luzeago biarra egitea? Ib. 94.<br />
(s. XX) Amak agiraka asko egitten eutsan ainbeste bear egitten ebalako. Echta Jos 193. Auxe dok eguraldi<br />
ederra <strong>bar</strong>atzian biar-egitteko! Altuna 64. Orretara, gure mutillak Errotarijarentzat egitten eban biarra. Ib. 66.<br />
Itz-egiteko bidian dagoz euzkeraz idatzi dabenak, bestiak ez, lanaren neurrija biar-egin dabenak dakilako. Laux<br />
BBa 142. Ipiñeburutarrak bear egiten deuden toki guztiok euren guraso zarren pozgarrizko gomutez beterik<br />
aurkituten dituez. Akes Ipiña 22. Oingo munduan, zenbat biar ein biar dan, biarrik ein <strong>bar</strong>ik bizi izateko. SM<br />
Zirik 44. Ei<strong>bar</strong>ko basarritar bati, kalian biarra eiten ei ebana ei zan, [...] preguntau ei zetsan kapitanak, ia zer<br />
ofizio eban. Ib. 72. Ordu libreetan bier egiñaz irabazten eban eskolakoa ordaintzeko dirutxoa. EgutAr 27-10-<br />
1960 (ap. DRA). Aitak basoan egiten eban bierra egur ebagiten. Alzola Atalak 48. Andra Sabadiña, seme alaba<br />
pilloa azi daben alarguna, eskatzean egiten deusku bierra, janaria gertatzen. Ib. 92.<br />
v. tbn. Apaol 59. Biar egin: CatLlo 41. Bearra egin: Echag 45. Biarra egin: Zav Fab RIEV 1909, 37.<br />
Ontzian ainbeste dabill geldirik dagoena, nola bear asko egiten duena. Cb Just 46. Idijak biar asko eginda<br />
arikatu dirianian. Mg PAb 109. Txarri abillagorik ezin lei billatu, / gitxi jan ta bear asko egiten deusku. Enb<br />
184.<br />
b) (Con aux. trans. tripersonal). Hacer falta. Aiei dei egiteko turuta edo korneta batek bear egiten ziola, len<br />
zerabilena ausi bai zitzaion. Or SCruz 16. Gari gorria atzera duzu oraino [...]; baño aize onek balirau, igitaiak<br />
bear egiñen digute. 'Vous verrez les faucilles manquer au travail!'. Or Mi 87.<br />
B) (Sust.). a) Trabajo. Cf. BEHARGINEAN (s.v. behargin). Zaar nekatuei ondo begiratu; / Bear egiñak ondo<br />
saristatu. VMg 30. Maitetasun geiago ekusiko litzake beren serbitzari ta errenteroen alderonz, zeintzuen neke ta<br />
bearegiñez dauden anbeste era ta jauntasunean. Ib. 61. Bakotxari emon biar jakala bere biar eginaren sarija.<br />
Astar II 244.<br />
b) Trabajador. v. behargin. Besterik ezpada bere, asko izango da zure lepora ezarteko luma biar egiñen<br />
nekesarijak. 'Los gajes de la gente de pluma (lit. los que hacen trabajo de pluma)'. Mg PAb 80.<br />
- BEHAR EGINARAZI. Hacer trabajar. Premiña andi baga bearrik egin edo egin-erazo badozu. Añ EL 1 130.<br />
- BEHAR-EGUN (Lcc). Día laborable. "Día de hacer algo, bearr eguna" Lcc. Gobernadore Jaunen /<br />
disposizinuan / dagoz materijala / fabrika guztijan / baita oraintxe bier egunak / bere eskubidian. DurPl 113.<br />
Asteko biar egunak eskatuten dira ogija billatuteko ta gorputzeko bizitziari iraun eragiteko. Mg CO 289 (CC<br />
192 bearegunak).<br />
- BEHAR ERAGIN, BEHARRA ERAGIN. Hacer trabajar. "Zek egin zenduzan beargin? bearrak bear eragin<br />
(Vc), ¿qué te hizo trabajador? la necesidad obliga a trabajar" A s.v. beargin. Saldu zion bere jabeak errotari<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
369
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
txatar bati, zeñek eragiten zion bearra txit agitz, ta eman jateko gutxi ta makillada asko. VMg 47. Alperrari bear<br />
eragitea, lotia irazartzea ta ardura bagea estutu ta arduratsu egitea. Añ GGero 17 (Ax 28 (V 16) trabailla<br />
arazitzea). Ez daukee edo ez dakijee beste pozgarririk ume inozentiak [...] isilik eukiteko, esanak ta biarra<br />
eragiteko [...] dantzako ibilte batera agindutia baino. fB Ic I app. 17s. Guraso batek maite dabela bere semia, ta<br />
ez nekerik emotearren, dauka biarrik eragin ta ofizijorik erakutsi baga. JJMg BasEsc 10. Premiña andia bagarik<br />
bearrik zuk egin edo besteri eragin badeutsazu. Añ EL 2 138. Badakit <strong>bar</strong>ritsuak, ez gitxik auzoan, / derautsela<br />
nigaitik gaur modu gaiztoan, / bearra eragiten azur bageari [= 'a la lengua']. AB AmaE 335. Zelan dira<br />
[esetsiak], arimako lanetan guri biarra eragiteko? Itz Azald 186. Zek egin zenduzan beargin? bearrak bear<br />
eragin (Vc). "¿Qué te hizo trabajador? la necesidad obliga a trabajar". A. Orregaittik, esakunea dan lez,<br />
bearrizanak bear eragitten eutsan Karlosi. Echta Jos 107. Emakumia dozu etxeko ardurea daukana, gauzeari<br />
iraun eragitten dautsana, sendija jagoten dauana, otseñai biar eragitten dautsena. Otx 21. Derrigorrezko biar<br />
orrek biarra eraitzen zetsen. Izan be eurendako ori zan biziaren garratza: biarra. SM Zirik 11.<br />
- BEHAR ERE (S). "Il faut ésperer que" Lrq. Cf. beharrik. Parisen bada andere, zunbait unest behar ere /<br />
bena üskal herri hoietan, oro halako dirade. Etch 524. Zer erranen die irakurzalek prefaziotto horrez?<br />
Haboruek erri eginen die, eta behar ere. Const 25.<br />
- BEHAR-ERRAZ. Fácil de laborar. Onek [lenengo gizonak] pekatu egieban baño leenago, lurra samur ta<br />
biar-erraza bazan bere; ta pekatu egiebanian gogortu, arantzatu ta lartu jakola. Mg PAb 149.<br />
- BEHAR ETA BEHAR. a) Trabajando sin descanso. Iru aste osoan erabilli eban biar da biar. Eta jateko<br />
guztitzat bedar siku apur bat besterik ez eutson emon. Bilbao IpuiB 203.<br />
b) Obligadamente, forzosamente. Aurtzaroan etzun maite eskolarik. Bear ta bear bialtzea ongi egin zioten. Or<br />
Aitork 24.<br />
- BEHAR- ETA BELTZ-. Necesidad extrema. Beti mintzatzen ari danari, itz arrotz tartean bertako ez oituak<br />
ere jaulki egiten zaizko. Bañan itzik jatorrenak bearrak eta beltzak eragiten ditu. Ayerb EEs 1915, 2. Nork<br />
irakatsi dizkio orren itz eta eskari egokiak? Bearrak eta beltzak. Ib. 2. Nik nai nuan berak asmatzea erderazko<br />
itz oiek, eta berak euzkeraz esatea, esan bearrean eta beltzean arkitzea. Ib. 3. Bearrean eta beltzean egiten degu<br />
(AN-larr). 'Ezinbestean'. Inza NaEsZarr 208.<br />
- BEHAR-EZ (AN-gip ap. A). a) Infortunio. v. ezbehar. Iturri artara dijoaz Ama Birjiñaren izen santua<br />
aboan dutela, beren bearezen sendatze billa. Goñi 80s. Jausi zan kontuan zer zori gaiztoko biar-eza batu<br />
zetsan bere buruari. Etxba Ibilt 458.<br />
b) (Tras part.). No tener que. Cf. Lar: "Excusado, inútil, bearreza" y Añ: "Bear eztana, bear eza". Zeugan<br />
maitatzen danik itxi biar eza; / oro zeu zaralako, muin eta azala. "No tener que dejar". Laux BBa 102. Guzurra<br />
zirudian arranegitar neskatxa guzti guztiak an egon bear eza. Erkiag Arran 67.<br />
Piñua karutu zanean, dana piñua. Baiña ortik etorriko da iñork bear eza. And AUzta Ib. 96.<br />
- BEHAR EZ BEZALA. v. behar izan.<br />
- BEHAR-GELA. "Retrete" Bera. Cf. supra (I, 4).<br />
- BEHAR IZAN. v. behar izan.<br />
- BEHAR LEKUAN. "Egiñ behar lekhuan, au lieu de faire" Ht VocGr 380. "Erran behar lekhuan, au lieu de<br />
dire" Ib. 380. v. BEHAR BIDEAN.<br />
- BEHAR-MAHAI. Mesa de trabajo. Ze erremienta biar da arotzijarako? Enzuzuz: askoria, azuelia [...],<br />
zurmalluba, biar-maija, <strong>bar</strong>renia. Mg PAb 152.<br />
- BEHAR-MODU. Trabajo, faena. Ikusi dot iños, jostun edadiak obligeetan ebana, juan bere biar modura<br />
baseerrira <strong>bar</strong>u egunian ta etxeko andriak esaten, ez egijala <strong>bar</strong>urik egiñ. JJMg BasEsc 204. Afal osteko<br />
erpillauste, liño aterate ta beste biar modu, jente gazte ta nasai asko batu oi diranetan. Ib. 118s. Beste biar<br />
modu batzuk dagoz zeinzuk Jangoikuen honrarako eta Elexien onerako izan arren ezin euretan biarrik egin<br />
leitekian jaijegunian. Astar II 69. Iñor ez dot ikusi belarri-motzdunik / gogotik biarrean ekiten dautsanik; / [...]<br />
Biar-modu batean eztauke paltarik; / Orren artean bada emazte bakorik? / Laster topauko dabe, ez artu<br />
bildurrik. Enb 162.<br />
- BEHAR ORDUAN, BEHAR ORDUKO. v. behar izan.<br />
- BEHARRA EGIN. v. BEHAR EGIN.<br />
- BEHARRAGOKO. Cf. beharreko. a) Más pobre, más necesitado. Ez naizela hik uste dukan gizon aberatsa,<br />
nahiz ni baino beharragoko hainitz baden. Elzb PAd 12.<br />
b) Más necesario. Ango agintariak, auntzak baño bearragokoak dirala basoak, zuaiztiak, eta debekatu omen<br />
ditu auntz guziak. Munita 132. Kapital hori gastatu balu / beharragoko obretan, / bertze aldiko estimua're /<br />
izanen zuen dobletan. Mattin 66.<br />
- BEHARRAK EGIN. Hacer efecto. Ardaotxoak bearrak egin ebazanean, da bero-bero egozanean, iru mutil<br />
lagunak asi zirean Karlos zirikatuten. Echta Jos 43. Gaur Jaungoikoak nai badau, zigorrak bearrak egingo<br />
dittu: orrek ume zittalok eztira Murguara joango beste baten. Ib. 35.<br />
- BEHARRAREN BEHARREZ. En extrema necesidad, en extrema pobreza. Nere etxe-gañean ezer arkitzen<br />
badezute, artu. [...] bearraren bearrez ez gera. Muj PAm 67.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
370
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
En caso de extrema necesidad. Orduan ere, agintaritza berentzat onen bat dalakoan, ezta artan onik<br />
igaroko dutelakoan ere, beaiek baino oberik, ezta kidekorik ere aukeran eztalakoan bearraren bearrez baizik.<br />
Zait Plat 140.<br />
- BEHARRAZ. v. BEHARREZ.<br />
- BEHARREAN (S ap. Lrq; SP, Lar, Añ, Dv). a) En estado de necesidad, necesitado; en caso de necesidad.<br />
"Beharrean dago, il est en nécessité" SP. "Necesitado así [el que ha menester], bearrean, premian dagoana" Lar<br />
y Añ. "Beharrin izatia, être dans le besoin" Lrq.<br />
Ikhusirik anhitzetan beharrian pobria, / eri, gose, egarria eta buluzkorria. E 67. Zu zara itsasoko izarra eta<br />
beharrean daudenen faboratzaille handia. Mat 362. Bearrean dagonari konseju ona ematea. Ber Doc 90r. Ene<br />
amoreak gatik nekeak sofrituak / beharrean zeudezenak ere faboratuak. EZ Man I 86. Beharrari emaillea, ezta<br />
beharrean iarriko. 'El que da al necesitado no padecerá necesidad'. Ax 232 (V 155). Ha, iauna, errazu zer?<br />
Zeren beharrean gaude. 'Porque buena falta nos hace'. Ib. 604 (V 388). Beti bearrean gagozan egunean<br />
eguneangoa eskeetako. Cap (ed. 1893), 37. Damu zuten gorputzaren serbitzatzeaz beharrean ere. SP Imit I 18, 3<br />
(Mst mengua zienian, Ol, Pi bear zanean). Eztut deus eskaz, aberats naiz / naizelarik beharrean, / baldiñ zurekiñ<br />
bizi banaiz / karitate ederrean. Gç 205. Beharrean erakutz-kitzu / zeiñ tutzun indar handiak. Ib. 144. Beharrian<br />
denari hunki egitia gatik. Mst I 15, 1. Bearrean ta gabe arkitzen diranei geretik al duguna ematea. Mb IArg I<br />
316. Noiz, Jauna, ikhusi izan zaitugu sofrikarietan eta beharrean zuri emateko gure laguntza? Lg II 249.<br />
Billusten ditu aberatsak, beharrean direnak untasunez bethetzeko. Mih 54.<br />
(s. XIX) Bearrean edo premian arkitzen bada norbait, ori da edo zeren nekatu nai ez duan, edo zeren ori<br />
dagokion bere onerako. AA III 342. Zer bidez hobeki ta bizikiago erakhar gintzaken, gure anaia beharrean<br />
direnei gure ahalaz laguntza egiterat? Dh 227. Egin behar nor nahik gerla beharrean / etsaia hondatzerat heldu<br />
zaienean. Hb Esk 13. Seme baten kontra ezer egiteak min ematen zion; baña bearrean arkitu zan. Lard 199.<br />
Sinhesten dut [...] etzarela beharrean zuregatik [...]: Zenbaten zorra dukezu? Ez naiz aberatsa; bainan lagun<br />
zaitzaket. Hb Egia 21. Zu guziz bearrean zaude; baña Jaungoikoa aberatsa da. Arr GB 25. Tori janari oriek eta,<br />
biarrian arkitzen diranian, or gorderik dauden erlijioso orieri emango diezu jaten. Bv AsL 105s. Langille gajoa,<br />
bera añ bearrean zegoelarik... Arr Bearg 263.<br />
(s. XX) Biarrian dagonai konseju ona matia. CatUlz 35 (Añ CatAN 41, CatAe 48, CatSal 49 bear duenari).<br />
Oso bearrean gaude. Aita, bere bizi guztian, ziranak eta etziranak eralgitzen ibilli da. Ag G 278s. Bearrean<br />
dagonari burubide onak ematea. KIkG 65 (KIkV 81 bear dauanari). Bearrean dauden Eliza, Seminario,<br />
Gaxotegi ta Beartsutegiai laguntzeko izaten da. Ib. 64 (KIkV 80 bearrizanean). Eskalerik badea, guziz<br />
beharrean, / dabiltzaner othoizka bide bazterrean? Ox 164. Erruki nitaz, Mirei, ta Yainkoari otoitz, oraintxe<br />
bearrean naun eta. Or Mi 69. Zertako Donibane-Garazin eta Hazparnen bezalako batasun azkar bat ez egin<br />
Azkaindarrek ere, beharrean Senpertar, Saratar eta Ainhoarrekin bat? Zerb Azk 51. Ez da ezer asko. Guk ere,<br />
bearrean gertatuko bagiña, laguntzea nai izango genuke. Etxde JJ 160. Oihuz ar nintazke ainitz ikastea gogoan<br />
dutenen kontra, beren jakitateaz baliarazteko orde beharrean direnak. "Ceux qui sont dans le besoin". Ardoy<br />
SFran 336. Xalbadorren loreak dira: bertso eder batekin gogoeta indartsu errateko molde nasai eta betea,<br />
poesia, eta beharrean hirugarrenik irriparra sortzen duen alaitasuna. Larre in Xa Odol 18.<br />
(Con adjs. como handi, gorri, etc.). Haien lanaren ekoizpenak lurjabea aberastenago zuelarik, berek behar<br />
gorrian zirauten. Mde Pr 236. Bear aundian bizi dan jendea da. Anab Aprika 85.<br />
(Tras gen.). Ene arima agertu da zure begien aitzinean zure haiñ behar handian, nola baita lur xukatu eta<br />
idortu bat uriaren beharrean. Gç 50. Esklabo gaude guztiok, / haurra, zure beharrean. Ib. 64. Baldin Axular<br />
kausituko baliz orai dagoela purgatorioan gure othoitzen beharrean. ES 154. Bizi izatu naiz gauza guzien<br />
beharrean. Ch III 18, 1. Indarren eta konsolazioneen beharrean naiz. Ib. 5, 2. Jainkoa nausi dela gauza guzien,<br />
non ezin izan baitaiteke nihoren menean edo beharrean. CatLav 26 (V 20).<br />
Hau da zerbaiten beharrean arkitzen denak bere otoitz aldietan egin behar duena. Mb IArg II 352. Erromes eta<br />
miserable da, gauza guzien beharrean da. Brtc 102. Jan egizu atsakaba baga, ta bijar edo etzi arkitu neinde zure<br />
biarrian. Mg PAb 189. Nere bearrean jartzen bazera, lagunduko dizut. VMg 8. Ongi daudének eztúte Medikubearrík,<br />
baizik gaizki daudének. O, Jesus ona, erranzózu, oná non duén heribát orrén beárrean. LE Ong 121at.<br />
Bertzeren laguntzaren beharrean. Dh 71. Andere dena Maria, birjina garbia, / zure lagüntzaren beharrian gira!<br />
Etch 656. Anartean, pazientzia beharrean gare. Jaur 188. Zerbaiten bearrean daudenai laguntzea. Lard 436. Zur<br />
baten beharrean zarenean, haritzari azala sei hilabethe bederen aintzinetik khenduko diozu. Hb Egia 375.<br />
Graziaren baten bear edo premiñan gagozanean. Itz Azald 58. Euri edo eguzkiaren bearrean arkitzen diran lurjabeak.<br />
Ag G 178. Eguneroko ogi beraren bearrean dago aberatsa. Inza Azalp 143. Ama Birjinak bazakik nor<br />
den / ophil baten beharrean. Ox 55. Oraindio nere bearrean arkitu bear dezu, eta ordun ordainduko diazu dana.<br />
Lek EunD 30. Zuen guzion bearrean da "Eusko-Ikaskuntza". Ldi IL 128. Bide-erakuslearen bearrean da. Zait<br />
Sof 93. Etxean ikaragarrizkoak gertatzen ari ditun, ta zuzenbiderik jarriko badiñagu, ire bearrean gaitun. Etxde<br />
JJ 122. Giza-soin-atalak elkarren bearrean dauden eran. Zait Plat 126. Orduan konturatu ni danak ez zutela<br />
artzen aien bearrean arkitzen zan guztia. Anab Aprika 65. Dena dela Jainkoaren bearrean, Jainkoa gabe dena<br />
dela ulerteziña. Vill Jaink 10. [Nobela] ikutu batzuen bearrean daukat. NEtx LBB 11. Haur handixiaguak ere /<br />
dütügü adin gaixtuan, / Altxatzeko zure beso / azkarraren beharrian. Casve SGrazi 142.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
371
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(Con adjs. como handi, gorri, etc.). Ikhusten dut pazienziaren behar handian naizela. Ch III 12, 1. Bata ta<br />
bestea arkitzen ziran [...] Espiritu Santuaren bear andian. Mb IArg I 367. Serora gaixoak ere, hain beharrak<br />
herrian, / ginauzkanak egoitza on baten behar gorrian. Xa Odol 158.<br />
"Lauen bearren dago irabazteko, está a falta de cuatro" A Apend.<br />
(Tras tema nominal nudo). "Lo beharrean nabil (G-azp), lo beharrean nüzü (S)" Gte Erd 213. Baldin bere<br />
haserre hartan kolperik egin badu, <strong>bar</strong>ber beharrean nehor ezarri badu. Ax 282 (V 188). Nere laguna laguntza<br />
beharrean da; goanen natzaio esku ematera. Dv Lab 9. Atseden bearrean Praisko zan aurkitu. AB AmaE 292.<br />
Potiñetakoak eurak eioazan laguntasun bearrean. Ag Kr 198. Gaizki janean ta lo bearrean. Ag G 254. Diru<br />
bearrean geiagotan arkitu zan diruz aseta baño. Muj PAm 18. Iñoren laguntza bearrean dagozan langille ta<br />
alogerekoai berariz lagundu bear dautse estaduak. Eguzk GizAuz 171. Arras diru beharrean baitzen, Heliodoro<br />
igorri zuen Jerusalemerat hango tenploan ziren aberastasun guziak har zetzan. Zerb IxtS 75. Guztiok dakiguna<br />
da sail aundiak daudela egur-bearrean. Munita 22. --Zer dalata baña gizonak iretargira juateko ainbeste<br />
amorru? --Nunbaitx leku biarrian izango gaituk. SM Zirik 23. Botikarixua botika biarrian. Etxba Ibilt 472 (tít.).<br />
Hitz beharrean aurkitzen da galesa ia behinere erabiltzen ez den <strong>bar</strong>rutietan. MIH 186.<br />
"(Todo lo habrá) menester, guztia bearrean egongo da" Añ. "--Zelan dago ama gaixua? --Dana biarrian, así<br />
así, regularcito" Etxba Eib (s.v. dana). Narras ta guztia bearrean ibilten da. Txanponak nekez datorkioz; joan,<br />
<strong>bar</strong>riz, errez. Erkiag BatB 152.<br />
(Con adjs. como handi, gorri, etc.). Sendagilleak ikusi nintzala agindu zun, eta arek, atxeden-bear gorrigorrian<br />
nengoala. Or SCruz 94.<br />
(Tras -tzeko). Nola lur-lantzea, aphaintzea, laboratzea eta begiratzeko beharrean eta premian ere iartzea,<br />
bekhatutik sortzen eta heldu diren [...] ondoreak baitira. Ax 22 (V 12). Beren langintzaren uzteko beharrean<br />
aurkitu ziren zorigaiztoko gizeraileok. Mde Pr 139.<br />
b) (V, G, AN, S; Lar, Añ, Dv (G), H). Ref.: A; Lh; Gte Erd 244, 157. En vez de, en lugar de. (Precedido de<br />
part.). "(En) lugar, en vez [...]. Agitz hitz egin bearrean, ain malsoro hitzegiten diozu?" Lar. "(G, V), au lieu de.<br />
Syn. behar bidean, behar zuela, zuelarik" H. "Se usa éste con verbo infinitivo. Or egon-bearrean, zatoz <strong>bar</strong>rena<br />
(G), en vez de estar ahí, venga V. adentro" A. "Etxerat jin beharrian, ostalilat juan da (S)" Lh. "Kopletan ibilli<br />
bearrian, biarra eiñ (V-gip), lana egin bearrian, denbora alperrik galtzen (V-gip, G-azp, AN-gip) [...] bear in<br />
bearrean koplea bai asko (V-arr)" Gte Erd 157. v. BEHAR BIDEAN. Tr. Propio de los dialectos vizcaíno,<br />
guipuzcoano y alto-navarro, y atestiguado tbn. en roncalés; a pesar del testimonio de Lhande, no lo encontramos<br />
en textos suletinos (sí aparece en un refrán de Oihenart, versión del recogido por Isasti).<br />
Idiak erausi bearrean, gurdiak iño. "El buey había de mugir, y el carro gruñe". RIs 49. Idiak erasi beharrean,<br />
gurdiak. O Pr 273. Negar ta negar egin beharrean anima bekatuz ilzen dezun aldian, irriz ta farraz zaude. Mb<br />
IArg I 171. Zu onen biotzeko ateetan deiez, ta idiki bearrean, ateaz arpegian eman zizun. Cb Eg II 109 (Dv LEd<br />
196 ideki behar-bidean). Ori ere kontu ona degu, <strong>bar</strong>autu bearrean, mai bietan jatea. Cb Just 46s. Kendu<br />
bearrean geituko zakoz. Mg CC 159. Zelan aragija jagiko ez da ezi biarrian gozatu ta gizenduten bada? Mg CO<br />
286. Zorrak pagatu bearrean, geirik geira doazala zor <strong>bar</strong>riak. Añ LoraS 32. Gu joán beárrean berarén billa,<br />
bera lenzen gure deitzerá. LE Ong 123v. Berari begiratu bearrean, edo ordean, naiago genduke noaski fedearen<br />
argiak animako begien aurrean ipintzen ezpaligu Jaun bera. AA III 316s. Dotriñara etorri bearrean batzuek<br />
joaten dira plazara pelotara. Ib. 595s. Kastigau biarrian gauza andijaguak ikasi ez daijeezan, biar bada ez<br />
deutsee jaramonik egiten. JJMg BasEsc 11. Emakume pekatarijari arrika asi biarrian, zaarrenetati asita,<br />
banaka ta binaka ixil ixilik jente guztiak alde egin eban andi. fB Ic II 236. Benturaz atzera zuaz aurreratu<br />
biarrian. Astar II 167s. Ematen zaiolarik / kulpa Jainkoari, / nork eman bearrean / bere buruari. It Fab 74s.<br />
Bere odoleko Jainkoaren serbitzari bat emazte egin bearrean, Heten jatorriko bi neskatx idolozalerekin ezkondu<br />
zan. Lard 31. Ikasitoki andira sartu bearrean, bat batean bestera pensatu zuen. Aran SIgn 68. Gaiztotzen asiya<br />
da / ondu biarrian. Xe 251. [Kandelak] ipiñi bearrean San Anton Abati, / Jarri eutsazan bere arerio bati. AB<br />
AmaE 274. Nola etzekiten ango izkuntzarik, esan biarrian ez, berdin esaten zuten bai. Bv AsL 166. Lurrian<br />
zegoana zutitu bearrian, zutik zegoana lurrera erori. Urruz Urz 16. Liburularia izan bearrean palankaria edo<br />
pelotaria izan balitz, beste txorik erezi edo kantako eutsan. A in Azc PB 16. Eskatu bearrean itxi ez dagigula<br />
jausten, ez litzateke obeto izango eskatutea librau gagizala esetsietatik? Itz Azald 66.<br />
(s. XX) Gero Karlosen gerran, karlisten deituzteinian mitilak [...] balle koni mitilak eraman biarrian paka<br />
arazi zein ogeita bi milla duro. Mdg 138. Errezago ipiñi bearrean, dana ipiñi dogula geroago ta gatxago. Ag Kr<br />
9. Au ez dago ongi iñoren iritzian, eta gauzak zuzendu bearrean okertzeko modua da. Goñi 82. "<strong>Bar</strong>katu" esan<br />
biarrian, gutxik egin zuen nola etziyon eman begi ondoko bat. Iraola 60. Mutillak banandu ta bakian ipiñi<br />
biarrian, amorratu ta sututen ebezan. Kk Ab I 32. Elizaren Legeak bete bearrean olako legerik ezpalitz bezala<br />
bizi diranak. Inza Azalp 11. Eulijak jo biarrian, bere buruba baño ezeban joten. Otx 160. Ori, korapilloa askatu<br />
bearrean, moztea izango zan. Or SCruz 113. Mordoska aundia utzi-bearrean, aien aberatsari ala dagokiolako,<br />
uskeri batez etsiko dizute, ta kito. Ldi IL 74. Orregatik ematen die Yudak aurretik ezaupide ori, Yesus atzeman<br />
bearrean besteen bat lotu etzezaten. Ir YKBiz 470n. Ikasketari, oi bezala, burua lotu bearrean, leio-oñari besoak<br />
egotziz egon zan. TAg Uzt 68. Egazkariz Bogotá-ra igo ziran. Bi ordu t'erdin, ibaiez gutxienaz bost egun pasa<br />
bearrean. JAIraz Bizia 67. Ekaitzak aurtiki oi ditu itsasgizonak, iretsi bearrean. Or Aitork 189. Piarres<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
372
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Etxahundarraren adintsukoa zen, baiñan, oñordeko izan bearrean, zazpi senidetan gazteena. <strong>Euskal</strong>errian<br />
etzeukan etorkizunik. Etxde JJ 10. Donostian jaio bearrean, txinatarren artean jaio izan balitz, itsaslapurra.<br />
Anab Poli 16. Lurreko iakin-gai guziak ikasten ari izan bearrean, norbere burua ongi ezagutzen asi zan. Zait<br />
Plat 88. Ardaua izan biarrian ura. SM Zirik 42. Berak egin beharrean, amak egiten zuan negar orduan. Osk<br />
Kurl 38. Baiña esplikazio orrek, ezer argitu bearrean, ez ote digu korapilloa naasiago biurtzen? Vill Jaink 58.<br />
Tabernan egun gustiyen ibili bierrien, zu be etorri baseiñien neugaz, obeto eiñgo zeiñun. Alzola Atalak 55. Salto<br />
eiñ biarrian, jausi zan artoz betetako zorro bat bezela. Etxba Ibilt 461. Mutillaren deadarrak geldi-arazi<br />
bearrean, neskatxaren erabakia aurreratu egin zuten. NEtx LBB 53. Semearen utsegiteak, diran lez ikusi<br />
bearrean, grazi oneko biurrikeritzat artzen ditu. Berron Kijote 17. Bazterrik bazter ibili beharrean, aspaldi<br />
honetan gabiltzan bezala, hobe genduke Hegelek irakasten zuen Aufhebung hura zer den ikastea. MIH 266.<br />
(Con el part. elidido). "(Lo que ha de cantar el carro, canta la) carreta, idiak bearrean gurdiak orro" Lar. <br />
Beldur naz nere <strong>bar</strong>uak, nere otoitzak [...], atsegin beharrean, atsekabe eman diezaten nere Jaunari, edo garbitu<br />
beharrean, zikiñagoa utzi dezaten nere <strong>bar</strong>rena. Mb JBDev 260. Beste leku askotan letrak trukatuak daude: [...].<br />
An bearrean au: ta au bearrean an. Cb Eg III 396 (en la fe de erratas). Zerura biarrian Linbora juan zana. CrIc<br />
68. Z bearrean S ta kontrara leku askotan idoroten da. Añ EL 1 239 (en la fe de erratas). Madrilla bearrean /<br />
galdurik bidea / Cataluñara joan da. Echag 163. Arraia biarrian / zuten aragiya. JanEd I 77. Aurrera biarrian /<br />
atzera salida, / indarrik asko bazan / portatu balira. Ud 122. Zerren bakigun baten giñala / ibilli oker begira, /<br />
nun Iparrera bearren [sic] jo / genduan Eguerdira. AB AmaE 61. Egunaren atariruntz / zauri bat, gordiña, /<br />
odol-bearrean urre. Ldi BB 106. Firma beharrean, zentzu gabeko lerro bihurri batzuk imini zituen. Arti Ipuin<br />
35. Ango etxeek ez dute balkoirik. Tellatua bearrean egon-toki zabalak dituzte. Anab Aprika 18.<br />
c) (Precedido de part.). Debiendo, teniendo que; necesitando; en la obligación de, en la necesidad de.<br />
(Acompañado frecuentemente de verbos como izan, egon, aurkitu, ikusi etc.). "Eon bearrean naiz (G-azp)" EI<br />
269. v. BEHARREZ (a, c). Tr. Documentado en los dialectos meridionales (a partir de comienzos del s. XIX)<br />
y en algún texto suletino moderno. Badira guraso, beren seme alabeekin konturik iduki ez duenak urte<br />
askotan [...]; jakiñagatik, edo jakin bearrean, bizi dirala pauso gaiztoetan, atzeraten ez dituztenak. Mg CC 171.<br />
<strong>Bar</strong>din okasino donga ta torpia euki dabenak etxe baten, badua ara jakin biarrian jarten dala pekatu egiteko<br />
peligruban, juanaz beste baga egin dau pekatu mortala. Mg CO 128 (CC 91 jakin bearrik). Egin dituan kalteak,<br />
al badu, erremediatu bearrean arkitzea. Gco II 53. Gauza bat zuri esan bearrean nago, eta da oraiñ adituko<br />
dezuna. AA III 491. Guda kaltarkitsuak oi dakartzien ausia<strong>bar</strong>tza gaiztoai arpegi emateko [...] zenbait mendilur<br />
gozo saldu bearrean arkitu diralako. Izt C 177. Atzeneko aulkira lotsa gorrian jatsi bearrean ikusi etzaitezen.<br />
Lard 416. Saul bere itza jan bearrean arkitu zan, Dabidi alaba emaztetzat ematen ez bazion. Ib. 167. Jueza<br />
ordea beti libre ta ontzat eman bearrean arkitzen zan. Aran SIgn 56. Mendi santu au berriz ere kontaira onetan<br />
aitatu biarrian nago. Bv AsL 117. Lenengo aietan kristau buru zagiak amor eman bearrean ikusi ziran. Arr May<br />
174. Autortu bearrean nago, aspalditxoan eurak izan dirala bakearen areriorik gogorrenak. Ag AL 48. Biziera<br />
onetan sartu bearrean ez gagoz iñorbere, atara deituak izan ez bagara zerutik. Itz Azald 199. Kenduriko onera<br />
eta izen ona biurtu bearrean geldituten da. Ib. 110.<br />
(s. XX) Ontziko guztiak geratu zirean etxeratu bearrean, ontzia France-ko ikurriñaz jarten zalako. Echta Jos<br />
274. Erdaldunen artean, erderaz mintzatu bearrean. Ag G 109. Zer egin bearrean gelditzen da dongaro autortu<br />
dana? KIkV 99 (KIkG 76 bearrean). Pekatu txikiakgatik Garbitokiko oñazetan egon bearrean naiz. ArgiDL 30.<br />
Ori <strong>bar</strong>katzeko duro erdi-banako bi meza atera bearrean zera. Muj PAm 71. Estüdiantek etziela gaiazko untzirik<br />
eta jeiki beharrian gertatzen zenak juan behar ziala [...] zoko ülüntto batetan zen <strong>bar</strong>ne hartara. Const 21. Bere<br />
adizkiderik onena naz, bai?, ta zaindu biarrian nago. Altuna 57. Gaur nago, Manu, agur gozo bat / zeuri egin<br />
biarrian. Enb 120. Ernegatuta jarri giñuzten / zerbait egin biarrian, / zergatik gerra eman ziguten / arrazoi-bide<br />
txarrian. Tx B I 105. Agur egin zion uriari ta yakiñaren gaiñean [...] bere landako zerua besterik ez ikusi<br />
bearrean gelditu zen. Or Mi III. Arrotz-erri batera yoan bearrean arkitu zan bizitzera, bere errian iñork yatera<br />
eman nai etziolako. Ir YKBiz 79n. Gizona, izakera berri oen mende, bere bizi-bideak zuzendu bearrean gertatu<br />
zan. JMB ELG 55. Eurentzat baño len nagi aentzat lan egin bearrean dagoz. Eguzk GizAuz 110. Egunen batean<br />
egundoko gorriak ikusi bearrean aiz, txalu ori. TAg Uzt 168. Alakorik egin bearrean arkituko zanik etzun uste.<br />
Etxde AlosT 39. Izeba harrotu zen, bere burua zaindu beharrean igurukitzen ez zuen oldar hortarik. Mde Pr 86.<br />
Nekez aitzinatzen da, [...] hipotesis anda bat egin baitaitezke beti edozein galderari ihardetsi beharrean. Ib.<br />
218s. Geok ere latzak ikusi bearrean gera, oraindik sasoikuak geralarik. Etxde JJ 255. Jaungoiko errukiorra!<br />
[...] Zer ikusi bearrean ete gagoz? Erkiag Arran 157. Karta bat bialdu deuste goizeon, eta errira joan-etorri bat<br />
egin bearrean ipiñi nabe. Bilbao IpuiB 262. Bidea lenik erakutsi zuten gizon iakitunen aurrean begirunez gure<br />
txapela kendu ta burua makurtu bearrean gaude. Zait Plat 54. Eta sustraia, kausa edo zergatia, oraindik aztertu<br />
bearrean gelditzen gera. Vill Jaink 64. Gaur jakin-arazi bearrean nauk iri, nere bizitzako ixilleko bat. NEtx LBB<br />
125. Beti bildurrez eta begi biak zabalik dirala ibilli bearrean gaude. Ib. 83. Martin bera nobio egin bearrean<br />
gertatu etzanean, kontentu. Uzt Sas 336. Edan zuaneko, alako bota-bearrean asi zan goraka, ez zitzaion ezer ere<br />
urdaillean gelditu. Berron Kijote 188. Norbait hautatu beharrean, Lizardi hautatuko genduke askok. MIH 175.<br />
(Con rad.). "Aurreraxego dago goxoa" / zeuden sinis-bearrean. "Tenían necesidad de creer". Or Eus 327.<br />
Zer ikhusi behar zünian, / haiñbeste egar beharrian, / azken hatsa eman ezinian! "[Il] avoit tant à souffrir".<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
373
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Casve SGrazi 64. Betiko leloa aipa beharrean naiz, berriz ere. MIH 177.<br />
(Con el part. elidido). Jakobek esan zion bere gurasoen etxetik iges-egin eta ara bearrean zerk ipiñi zuen.<br />
Lard 36. Neskatxa bere etxera ezkontzen zanean / oge bat ekartzen zun mutillak dotean; / ergia, artaz gaiñera,<br />
ume-bearrean. "Una novilla preñada". Or Eus 359. An <strong>bar</strong>riz aste guztietan diru-mordo <strong>bar</strong>rie etorkiela<br />
sakelera-ta, ara bearrean yoateko zaletasunea geiagotuez yoan yakien. Akes Ipiña 23.<br />
Con la intención de; afanándose en. v. BEHARREZ. Mesede andiren bat egiten bazenio bezala asitzen<br />
zatzaizka konbidatu bearrean: "primo, kuñado, hermano [...] Atoz edan dezagun". AA III 368. Inziria eta<br />
marrua izugarriak egiñaz, buruaz pareteak puskatu bearrean abiatzen zan. Arr GB 142. Egun guzian aien<br />
pardelak / nere bizkarrian; / gero illuna<strong>bar</strong>rian / estimaziyo txarrian / ibiltzen naute soñeko galtzak / kendu<br />
biarrian. Xe 244. Seme-alabak bizi bide <strong>bar</strong>ria artu bearrean edo ezkongei dagozanean. Ag Kr 107. Nunbaitetik<br />
sartu bearrean, aldamenetako guztiai bultzaka. Ag G 83. Joanes eiztari / erdi-bearrean dago egin zun einkari.<br />
"Está deseando abortar una hazaña que hizo". Or Eus 47. Egun ederra igaro bearrean giotzik [...]. Biarritzera<br />
juan bear diagu. A<strong>Bar</strong> Goi 56s. Orain, beste makurkeriren bat asmatu bearrean izango aiz, osaba maltzurra.<br />
Etxde JJ 77. [Mendi] kozkorrari bira eman bearrean, iru kamionak alkarren ondoan gertatu ziran. Anab Aprika<br />
76. Goiak eta beiak ausi bearren asi zan. Erkiag BatB 93. Gabonak dira urrian / da etxeratu bearrian, /<br />
gurasuakin apaldutzeko / oitura zarrian. Uzt Sas 71. Nekazaria bere burua madarikatu bearrean zegon alako<br />
erokeri-makiña entzunaz. "Se iba dando al diablo". Berron Kijote 68.<br />
d) (Tras part.). A punto de. "Zolditu bearrean, a punto de enconarse (V)" A Morf 465. "Ito bearrean (V, G, AN)"<br />
A EY III, 328. Bere arpegiko kolore guziak galdu, gorputz guziko izu-ikara laborriak artu, eta estutasunaren<br />
indarrez ito bearrean. Arr GB 89. Neska bat ikusi nun / erotu bearrian, / ikusi zualako / kaka oriñalian. JanEd I<br />
104. Olatuen tartian / ito biarrian. Arrantz 98. Goseak eta egarriak amaitu bearrean, gizonaren itxurarik<br />
ezekarren. Ag Kr 17. Ta asi ziran batzuek berriren berriz biriak bota bearrean, eztarriak eten bearrean ojuka.<br />
Ag G 103. An zegoan gizona edo gizantza, argal, beltzeran, zuriz jantzirik, begi biak erten bearrean. Ib. 250.<br />
Galdu-bearrean zebillela, beste oiek Zabala baña argi eta zorrotzagoak ziruditelako. Etxeg in Muj PAm 23. Sasi<br />
ta bedar txarrez / itto biarrian, / ikusirik <strong>bar</strong>atz au / ain zori txarrian. Enb 174. France-n, batez ere, poesi gaia,<br />
aldakuntza gogorra jaso bearrean dago. "Está a punto de sufrir". Aitzol in Laux BBa X. Au ikustian, bajoian<br />
gure mutilla pozarren-pozez ler egin biarrian. Otx 156. Goseak amorrau bearrean natxeoan. Lek EunD 28.<br />
Erotu bearrean nago!... A<strong>Bar</strong> Goi 58. Lertu bearrean dabilkit <strong>bar</strong>rualdea. TAg Uzt 124. Begiak azaltzen dute,<br />
alkar iretsi bearrean, mintzoak ez dezakeana. Ib. 7. Zirgillu latzak soñean, / goseak il-bearrean... SMitx Aranz<br />
223. Iru milla metro bañan goragoko atso aren etxe artan otzak ebaki bearrean. JAIraz Bizia 82s. Lotzen dira,<br />
euren inguruan --argiarenean inguma ta tximirritak bezela-- jira ta bira egoak erre bearrean. Erkiag Arran 48.<br />
Taupadaren taupadaz biotzak urten bearrean. Bilbao IpuiB 276. Zenonek motz eta zorrotz egiten zituen<br />
korapilo-matazak arilketan, burmuinak urtu-bearrean ari ziran entzule bizkor atzarriak. Zait Plat 40. Or nun asi<br />
zan gure Pernando egarriaren-egarriz iturriak ez-eze errekak be agortu biarrian. SM Zirik 18. Nireak egin dau,<br />
dirudianez. Sukarrak erre bearrean nauka. Erkiag BatB 198. Zoratu biarrian jarri zan dama aura erantzuna<br />
artu ebalako. Etxba Ibilt 463. Ordu txarrean bigundu nintzan zure esanetara! Eta orain nere okerrak eta lotsak<br />
auzoan arrotu bearrean dira. NEtx LBB 25. Eseriko dira orduan kai-ondoan dauden mahai luzeetan, nork bere<br />
botila ardoa aurrean, eta zintzurra urratu beharrean ekingo diote kantuari. MIH 310.<br />
(Con rad. en vez de part.). Ezpañak dardar, lepo-zañak ler- / bearrean, muinki dut estu nere eder /<br />
besoetan, ta atsa yaurtiki. Ldi BB 164. Zu berriz lurpe otzean, / maitea, or zaude: / zora bearrean nabil, / beti<br />
zure galde. NEtx LBB 359.<br />
e) "Obeto bearrean, creyendo hacer mejor (V)" A EY III 312. "Ondo bearrean, con buena intención (V)" Ib.<br />
306. "Ondo bearrean in noan (V-arr)" Gte Erd 240. v. BEHARREZ (e). Ikasle zenbait biurriagotu egin ziran,<br />
obe bearrean, eta txarretik txarragora io zuten, inoren itzalik onartu nai gabe. Zait Plat 104.<br />
f) "De necesidad, nécessairement" A.<br />
- BEHARREANAGO. (Forma con suf. comparativo). En mayor necesidad. Han a<strong>bar</strong>iziosa, diruz betherik<br />
zegoena, nezesitate handian, munduko beharrik beharrena baiño beharreanago iarriko da. Ax 591 (V 380).<br />
(Tras rad. vbal.). Zeure umea edo zerbitzaria, korrijitu, emendatu eta zentzatu nahi duzunean, anhitzetan<br />
ere, zerori iartzen zara zenza beharreanago. Ax 278 (V 186).<br />
- BEHARREKO. a) (Adnominal, tras part. o rad.). Que ha de, que debe, que tiene que; que tiene necesidad de,<br />
necesitado de. "Arek egin-bearreko testigutza zan ori eta, ez egiñean, oso gaizki geratzen giñan gu" Gketx<br />
Loiola 35. "Esan biarreko guztiak esaittuzu?" Elexp Berg. Cf. beharreko. Tr. Documentado en textos<br />
meridionales a partir de comienzos del s. XIX. Eskusa txaarrekin konfesatzen duenak bekatu mortal edo bere<br />
zirkunstanzia esan bearrekoren bat, egiten du sakrilejioa. Mg CC 120. Gauzaren bat danian ikasi biarrekua ta<br />
ikaserraza, ez ikastea ta ez jakitia pekatuba da. Mg CO 40. Bide luze au guztia arkitzen da lan gogor anitz egin<br />
bearrekoa. Izt C 89. Ezta mirarituteko gauzea [...] leundu bearreko esakera bat edo beste idorotea. Ag Kr 8.<br />
Joandako edo etor-bearreko gauzak gogoan zituan eztakit. Ag G 51. Buruko zorabioa duela ta etzin-bearreko<br />
asmatzen dala ta lotara doala esan digu. A Ardi 122. Nere joan bearreko samiña, zure espa atsekabeak<br />
garrazten didate. Alz Ram 55. Gero, egurastu bearrekoan, ez soingañeko ta ez buruntza, atsegiñez iganen<br />
ninduken errege senarrarekin dorrearen galdotsera. Or Mi 32. Arrezkero egin ditudan bioz-bertsuetatik zenbait,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
374
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
[...] ilunbetan geldi-bearreko nitun. "Habían de quedar en la oscuridad". Or BM 6. Ona egin-bearreko<br />
azterketaren zati nagusitxoenak. Ldi IL 79. Euskerak, zuk ainbat dezaketenak argitara-bearrekoak zaitute. Ib.<br />
88. Nai ta ez siñestu bearreko eskutuki edo misterioak. Eguzk GizAuz 77. Erne ibilli bearreko piztitzar tajuzkoa<br />
izan bear dik. TAg Uzt 141. Belarrira ixuri diatenez, anbat izango die sendi orretan zerbait lotsaz ezkutatu<br />
bearrekoa. Ib. 105. Errira datozen komediante guztiak ikusi bearrekoa diagu au. NEtx Nola 24. Besterik<br />
etzekinan gaizo arek: Espainian komunista asko zala, ta il-bearrekoak zirala. Or QA 84. Etxean nausi,<br />
kontrabandoan nausi, orra! jende guzia ankapean artu bearreko gizona! Etxde JJ 40. Alkar maite dabenen<br />
biotz-arimeri banandu bearreko unea eltzean zer gerta oi yaken esatea, ezta iñolaz ere gauza erreza. Erkiag<br />
Arran 168. Nork igarri onetan zein zan geiago? Eurek jakin-arazi bearreko gauzea zoan au. Bilbao IpuiB 268.<br />
Jaun Elustondok esan dizkigu / gaur esan bearrekoak... Basarri 23. Zintzo ta kirmen izaten bazekiten, eta il<br />
bearrekotan ilten ere. Zait Plat 102. Zerbait agertu bearreko daukenak, lekukoak izatea nai izan oi dabe. Erkiag<br />
BatB 36. Soldau joan bearreko ordua eldu yakan. Ib. 26. Kant-ek, ordea --eta au esan bearrekoa dugu aren<br />
alde-- etzuen uste. Vill Jaink 90. Bada emen zerbait aztertu ta sakondu bearrekoa. Ib. 124. Asko edaten omen<br />
zuan. Aitortzera joaten zan guztietan, "<strong>bar</strong>rua busti" zuala esan-bearreko beti. EgutAr 11-9-1963 (ap. DRA).<br />
Aipabearrekoak ditugu gaiñera, nekazari azkarrei dagozkien iskilluak ere. Ibiñ Virgil 73. --Badet, ba, zuri esan<br />
bearreko kontu bat. --Ez al degu, ba, esan bearreko guzia agortu? NEtx LBB 44. Zenbat ote ziran desegin<br />
bearreko kalteak, zuzendu bearreko okerrak, onbideratu bearreko bidegabekeriak, neurriratu bearreko<br />
geiegikeriak, ordaindu bearreko zorrak. Berron Kijote 41. Jarri zan bidean, nai-ta-ez atorradunek pasabearreko<br />
bidean, erdiz-erdi. Ib. 209. Egingo nuke [...] gorde behar genituenak oro gorde ez ditugularik, ez<br />
ditugula ere galdu galdu beharreko guztiak. MIH 361. Nahi ta ez irakurri beharrekoa izan ez banu, hasiko ote<br />
nintzen irakurtzen ere? Ib. 358.<br />
(Con el vb. elidido). Lurrarekin burruka ari oi diran nekazariak [...] ainbat neke izerdizko egiten dabenik<br />
[...] ote da besterik? Geienaz ere izango da indar bearreko lanean oek <strong>bar</strong>dinduko dituana. 'Trabajo forzado'. Izt<br />
C 76. Leen ikustaldiz egin bait ziran bein betiko elkar-bearreko lagun min. Markiegi in Ldi IL 11. Berez zan<br />
txerakor (afectuoso), gizartetsu eta lagunarte bearrekoa. Etxde JJ 266. Besterenganako lera, norbere<br />
kidearekiko griña, gizonen ta emakumeen alkar-bearreko erantzupen estua. Erkiag Arran 94. Ba ekian Zuriñe<br />
etxera bearreko zana. Ib. 124.<br />
"Guztia bearreko gizona (V), imperfecto; litm. hombre a quien le falta todo" A EY III 302. "Eiñ daben lana,<br />
dana-biarrekua, todo le hace falta" Etxba Eib s.v. dana. Guztia bearrekoa dala batzuk esanarren, euskaldun<br />
garbia ta euskaldun garbien semea dozu. A BeinB 65 (en el voc. del final: "el hombre desprovisto de todo").<br />
(Con oración completiva). Ez ote ziñan bearrekoa, / gure aiten <strong>Euskal</strong>erri, / erri-lurretik alde egin bage /<br />
biur zindezen mende-erri? "No mereciste". Or Eus 255.<br />
b) Que está a punto de. Oroitzen zerate zeiñ tirtiri egon ziñaten, jantzi luzez ta ille arroz apaindurik lagun<br />
artera lenbizi erten bearreko garaian? Ag G 334. Zuaitz batzuek osto berri makalez jantziak, eta beste batzuk,<br />
jantzi naian, lertu-bearreko orri-buru berdez beteak. Ib. 43. Entzutekoa zan, ta parrez lerregin-bearrekoa, ango<br />
aria. Ldi IL 49. Mendi tartean sartzean, aize zantzurik gabe, itxas ertzean bañan berogo. Ito bearrekoa. JAIraz<br />
Bizia 47. Ito bearreko arnas uts-utsa biurtu banintz bezela. Ugalde Iltz 16. Ai, au lertu bearreko / biotzaren<br />
poza! NEtx LBB 353. Alde eban [...] urringo beste gela illun batera, bakar agertzeko bere atsekabe astunagaz<br />
eta bakarrian amaiñ emoteko bere lertu biarreko illetiari. Etxba Ibilt 487.<br />
- BEHARREKOTAN. En vez de. "Baztanera joan bearrean... (V-arr-gip, G-azp-goi, AN-5vill), joan<br />
bearrekotan (V-arr)" Gte Erd 244. v. BEHARREAN (b).<br />
- BEHARREN-BEHARREN. (Lo, el) más necesario (con reduplicación intens.). Baña norzubenzat dan<br />
biarren biarren liburu au, da otsein eta ekinza edo ofizijoren bat ikasten dagozanenzat. Astar I pról. Zure<br />
semetxoa ain maite dezula, nola ba saltzen dezu dirutan ark bearren-bearren duana? Ezale 1897, 408a.<br />
Deusetan ez litzaguke baitezpadakoago langilentzat elgar laguntze hori, nola bizitzeko beharren beharrenik<br />
diren pusken erosteko. JE Bur 202.<br />
- BEHARREN-BEHARRENEKO. Intens. de beharreneko. Bearren-bearrenekoa auzoetako etsaiak oartu<br />
baño lenago, uriko paretak aurreratzea zan. Lard 329. Bere ustez au baitzan estu-aldi larri artatik irtetzeko<br />
bearren-bearrenekoa. Berron Kijote 224.<br />
- BEHARRENEAN. En la mayor necesidad, en lo más urgente. "(La) galga de Lucas, onenean larga,<br />
bearrenean utzi" Lar. "Bearrenean (c.), en lo más preciso" A. Ethortzen gara egin behar ditugun orenera,<br />
ordea han ixtitzen eta gibelatzen gara, han anu eta ukho egiten dugu, beharrenean faltatzen dugu. Ax 47 (V 30;<br />
v. tbn. ES 180). Salba ahala salba, hire alde ariko nuk... Ez ditiat beharrenean ene adixkideak ukatzen. Larz Iru<br />
88.<br />
- BEHARRENEKO (G-azp). (Lo) más necesario. "Bearrenekoak eginda, alde egingo degu (G-azp)" Gte Erd<br />
222. Cf. beharreko. Bizibidea edo jana lortzeko era, langintza edo laneko tresnak, jakintza, ertiak [...]: orra<br />
erriak beren lanbide bearrenekoai eman oi dizkiten erabakiak. JMB ELG 24.<br />
- BEHARRENEZKO. a) (Lo) más necesario. Cf. beharrezko. Aurtxoak lenengo ikastetxean ikasten bai dittu<br />
bearrenezko gauzak. Inza Azalp 29. Kristau-ikasbidea (dotriña) da kristauaren libururik bearrenezkoa. Ib. 5.<br />
Siñisteko egi bearrenezkoak aldatuz dabiltza beti ta ezin bestela izan. Ib. 95s.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
375
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
b) (Tras part.). Geiago daki aurtxo onek [...] jakintsu guzti oiek batean baño, egirik jakin bearrenezkoak. Inza<br />
Azalp 21.<br />
- BEHARRETAN (Dv, H). a) En estado de necesidad; necesitado (de); a falta de. v. BEHARREAN (a). Tr.<br />
Exclusivamente septentrional hasta el s. XX, en que se encuentran algunos ejs. de Orixe y Villasante. <br />
Hontarzun hoiek oro ditzogun Jinkoari eskent haren askazi edo beste arima behar[r]etan direnegatik. FPrS 31.<br />
Korpitzez eri, edo behar[r]etan badira, ahalak heltü behar zaie. Bp I 93. Ikhusi dut beharretan, eta ahala<br />
nuelarik, ez dut lagundu. Brtc 209. Sal diezadazu bat. Beharretan naiz ezin gehiago. Hb Egia 131. Phenatan<br />
direnen konsolatzia, beharretan direnen aholkatzia. CatS 44. Zure bihotza nahiz hauts-arazi, haur gaixo hura<br />
beharretan ikustearekin. HU Zez 34. Auzoan aurkitzen zena norbeit eri edo beharretan? Bazoakon ikustera ixil,<br />
altzoa betherik. JE Bur 67. Ori, ongi beharretan balin bazira, altxatuko duzu zuhaurek! "Si vous en avez<br />
réellement besoin". <strong>Bar</strong>b Leg 131. Bakarrik eta naigabetan zegolarik, bere ondoan artuko nindula iduri<br />
zitzaidan, bearretan dagonak laguna bezala. Or QA 164. O Jauna, hel zakizkigu, gauzkatzu beharretan! Xa Odol<br />
183.<br />
Aldi huntako güdüka / dükek ezinagokua; / Guri bere beharretan / so Eüskal Herri osua. "Dans sa détresse".<br />
Casve SGrazi 146.<br />
(Con handi). "Behar handitan aurkhitzen da" H. Haurrak gaztexko munduan utziz / hil den aita baten pare,<br />
/ gu zure behar handitan eta / itzali zira zu ere. Xa EzinB 44.<br />
(Tras gen.). "Zure beharretan naiz, j'ai besoin de votre aide" Dv. "Zure laguntzaren beharretan gira (BN-lab)"<br />
Gte Erd 224. Naizen bezalako ilhauna, graziarik puxantenaren beharretan naiz, Birjina Saindua. Mih 17. --<br />
Noiz gira berexikiago obligatiak othoitztera? --[...] Zonbait grazia partikülarren beharretan girenian. CatLan<br />
67. Urrikarri ditut orien / beharretan direnak. Bordel 88. Andre Dena Maria / Birjina garbia, / zure laguntzaren<br />
/ beharretan gira. Ib. 190. Hau bihotzeko gaztelutik ataratzeko, zure beso hazkarreko indarraren beharretan<br />
naiz. Dv LEd 158. Haren beharretan zela asko galde handiri ihardesteko. Hb Egia 74. Jainkoak gure beharrik<br />
ez du, den gutienik; eta gu aldiz haren beharretan gare, gauza guzietan eta bethi. Arb Igand 65. Bihotzminak,<br />
herabeak, beldurrak laguntza gehiagoren beharretan baitaukate. JE Bur 207. Gizonak, bethi emazteen<br />
beharretan! Larz Iru 18. Aberats ala deus-gabe ziren, berdin zitzaion: etzirena oro Jainkoaren beharretan?<br />
Ardoy SFran 312. Hi orroit araztea dukek alferretan / etxea daukagula hire beharretan. Xa Odol 202.<br />
(Dv, H). (Tras tema nominal nudo). "Diru beharretan, en besoin d'argent" Dv. Guziek ez dukete oihana<br />
egin arterainoko astia. Diru beharretan denak lehenago motz dezake bere xara. Dv Lab 371. Hamabortz<br />
gizonen deihadarra entzutearekin, kapitainak oihu egiten du: [...] eta bera sokhorri beharretan, badoha bertzer<br />
sokhorri emaiterat. Laph 223. Bazabilan laguntza beharretan zitezkela jakiten zuen giristinoen ikusten. Jnn SBi<br />
129. Zer zinen ba, Jainko maitea, / aingeru-beharretan? Etcham 108. Irri egiten ez dakiena, irri beharretan beti.<br />
JEtchep 117.<br />
(Tras sust. det.). Emaria bearretan dagonari eman oi zaion gauz emana bera da, ots, dirua, iana, edana. Or<br />
Aitork 413.<br />
(Con handi). Arras nekez, diogu adiarazten horma-beharretan gintazkela bada, behar handitan. JE Ber 70.<br />
(Tras -tzeko). Egün oroz Jinkua ofensatzen dügüla eta hari <strong>bar</strong>kamendü galdegiteko beharretan kontinozki<br />
girela. CatLan 71.<br />
(Tras part.). Mintzoa asmatu eta landu bearretan aurkituko da. Vill Jaink 72.<br />
b) A punto de. v. BEHARREAN (d). Ordun guziek biotza lertu-bearretan dute. Nigar-ibaia darite. Or Mi<br />
150.<br />
- BEHARREZ (S ap. Lrq; Dv, H), BEHARRAZ. a) (Con part.). A fin de, con el propósito de, pretendiendo,<br />
empeñándose (en). "Zu ikhusi beharrez dabila, il cherche à vous voir" Dv. "Dans le dessein arrêté de, la volonté,<br />
le grand désir de" H. "Beharrez, voulant arriver à (jun beharrez, voulant réussir à partir)" Lrq. Tr.<br />
Documentado al Norte desde Leiçarraga, y al Sur, donde es menos empleado, a partir de mediados del s. XVIII.<br />
La forma beharraz sólo se encuentra en Cardaberaz y Moguel.<br />
Bere aita ohortze beharrez konjit eskez zegoen diszipulua. Lç Mt 8, tít. Ikhusirik Antekristek prestuen<br />
ausartzia, / hil beharrez asma ahal eginen du guztia. EZ Man I 72. Elisabeten hauzoa / ethorri zen lasterrez, /<br />
Ama Birjina saindua / salutatu beharrez. EZ Noel 45. Hunen aparaillu nobleaz / harriturik iguzkia, / huni agur<br />
egiñ beharrez / utzten du bere biaia. Gç 138. Sinhesten dut hartzen dudala / Ogi saindu huntan <strong>bar</strong>na / Mundua<br />
salbatu beharrez / Jainko, gizon egin zena. Ib. 121. Etzabilzala fama handi bat ardietsi beharrez hañitz adiskide<br />
egiñ nahiz edo handien estimua merezitu beharrez. Ch III 24, 2. Berzek segitzen dituzten legeak guk ez segitu<br />
beharrez errezelurik eta aitzakia alferrik bilhatu gabe. CatLav 378 (V 182). Baldiñ bethi eta bethi suspiraz<br />
egoten bagare, harengana beharrez. He Gudu 73. Ikhusazu nola hari den borroka, bere burua libratu beharrez.<br />
Ib. 93. Gogua emazü arren, ene semia, zure jakitia beno gorago diren gaizetzaz mintza etzitian, hen ikhasi<br />
beharrez. Mst III 58, 7. --Penitenziaren iru parte orrek zeinzuk dira? --[...] Batzuk, obeto esan bearraz, diñoe:<br />
Bost. Cb CatV 76 (cf. infra (e)). Mundu guztia ondatu biarrez ondaturik dago. msOñ 3v.<br />
(s. XIX) Eskandala izigarria / gau et' egun hor dabiltza / beretu beharrez herria / maingu tropa bat tringilka.<br />
Monho 38. Zelan ori [aditu], ituaren itoz, ta arin esan biarraz, ta arnasa ots batzuben artian badino guztia? Mg<br />
PAb 158. Ta diotsa Astoak burla egin bearrez: O Zaldi Jauna! Eta zein aberatsa zeran! VMg 47. Egin bezate, ez<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
376
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bakharrik bizi beharrez, edo bertze arrazoin naturalez, bainan egin bezate Jainkoa gatik. Dh 72. Desertüko<br />
ihizik jenten beldürrez / prekozionatzen dira ebiltera gordez; / nik hurak imitatzen gaxoa nigarrez / ene bizi<br />
tristiren konserbi beharrez. 'Afin de conserver'. Etch 78. Ethorri zitzaitan gutizia Laphurdiko hitzkuntzan lan<br />
beraren egiteko; ez hek baino hobeki egin beharrez segurki. Gy V. Iduri du ifernura heldu beharrez, nere eginahal<br />
guziak erabiltzen nituela. Dv LEd 137 (Cb Eg II 74 infernuratzegatik). Ez naiz itsurat mintzo, ez gaizki<br />
erran beharrez: ezagutzen ditut! Hb Egia 89. Iñazio nahi zuten ikhusi, ez khanbiatu beharrez, bainan Iñazio<br />
ikhusgarri bat zelakotz. Laph 73. Hanitx lan agertü beharrez hari oro xori-lepho. "(Dans leur désir) de montrer".<br />
ChantP 180. Au ikustean ezin geiago ixiotuta, / kendu bearrez Erroldaneri bizitzea. AB AmaE 452. Buruzagiek<br />
igorri zituzten zortzi mila gizonen ingurua [...] petizione bat hari presentatu beharrez. Elsb Fram 97. Zuri gaude<br />
Maria, oihu ta nigarrez, / Jaunaren justizia / eztitu beharrez. Zby RIEV 1908, 289. Bertzeak hari zitzaizkon<br />
haren gorputza funditu beharrez gerren mehe batzuekin. Jnn SBi 175. Gure eginbidea betea dukegu, erakutsiz,<br />
ez gabiltzala nehori penarik eman beharrez, merezi ez badu. HU Aurp 127. Hau erran beharrez dugu hemen<br />
solas hau hasi. Ib. 190.<br />
(s. XX) Etzuan iñon olesik egiñ azkar ibilli bearrez. Ag G 110. Gau baten atara eben osalarijok eta<br />
lagikarijok matraka galanta, areik euren ogibidiaren aldez, oneik eurena goratu biarrez. Kk Ab I 18. <strong>Euskal</strong>-<br />
Herrian ere ibili zen moroak Espainia gainetik urrundu beharrez. StPierre 25. Norbeit ba othe zabilan<br />
Oxalderen kantuak galtzerat ez utzi nahiz, bilduma batean ezarri beharrez? Ox 193n. Makilkari bat egin zen<br />
izigarria, nehor nihun ez baitzitzaion, borroka-aldi bat harekin egin beharrez, gogo-kontra baizik atheratzen.<br />
<strong>Bar</strong>b Sup 180. Meatze orietako goraberak zuzendu bearrez an-arat biali zuten. FIr 134. Herria azkar bai eta /<br />
gora atxiki beharrez, / lagunt ditzagun guk ere / guziek gure ahalez. Etcham 46. Ara hortara zituzten egin elizak,<br />
aitzineko mendetan baino hanitzez luzeago eta zabalago egin beharrez. JE Ber 21. Heien bi xerriak elgarrekin<br />
nahasi ziren; hasten dire berexi beharrez. "Ils [y] vont pour les séparer". <strong>Bar</strong>b Leg 128. Lan ederra jarri<br />
diguzute orrenbeste galtza txuri josi bearrez. Lab EEguna 98. Semea igoa baitzun, zeruko / goikia ikusi-bearrez.<br />
"En su empeño de conocer". Ldi BB 22. Eta ez diot iñori arririk yaurti, nere burua gerizatu-bearrez. Ldi IL 114.<br />
Alaxe, eraztunez yosia ta erdera arroa dariola, dabil, or zear, bere burua erakutsi bearrez. Ib. 81. Zergatik<br />
zabiltzate ni il bearrez? Ir YKBiz 313. Berriki apez suhar bat hil beharrez zeramaten; / hil-harrietan tiroka<br />
odolez estali zuten. Iratz 25. Harat-hunaka bazabilan tanpa-tanpa bere kan<strong>bar</strong>an, bere xedeak finkatu eta<br />
gogortu beharrez. Lf Murtuts 24. Beti zurekiko arduraz aiolatsu, ta zure soiña zaitu bearrez, eskale-bizibide<br />
ontan. Zait Sof 127. Besoak zabalik dauzka laztan eman bearrez. "Queriendo abrazarnos". Or Poem 549. Gizona<br />
beldur zen bai, [...] mundu zahar honetatik alde egin beharrez. Mde HaurB 95. Badela indar berri bat, giza<br />
gorputzari datxekiona [...] eta, erraztu bearrez, arimatiko indarra dei dezakeguna. Mde Pr 330. Olakotan beren<br />
mingañak suge pozoituen eztenak ziruditen alkarri larrutu bearrez. Etxde JJ 12. Ogibide bat billatu bearrez,<br />
Prantziko gudari-taldean mandazain sartu zen. Ib. 21. Eragozpen aundia ematen omen zien adarrak; eta lana<br />
erreztu-bearrez ondotik metro biz-berako adar guztiak iñausi egin omen zizkioten. Munita 61s. Zertxo bat ikutua<br />
[...] erderakadaren batzuek koplaetatik kendu-bearrez nunbait. Lek SClar 108. Gau osoan erosta joten<br />
txindorreme isilari, onen neke-oiñazeak arindu bearrez. Erkiag Arran 102. Etxe<strong>bar</strong>nek zer tenore zen behatu<br />
zuen, norapait higitu beharrez. JEtchep 95. Begiak zabal egoten nintzan / guztia jaso bearrez. Gand Elorri 109. -<br />
-Bañan zuen semea, ijitua, ez odolez, bainan zorrez eta zorriz [...] --Holakatua balitz, ez laiteke zure alaba, hura<br />
bildu beharrez ariko! Larz Iru 131s. Aren inguruan ari dira etengabe burrundari hura iagon-bearrez. Ibiñ Virgil<br />
112. Edozoin libro izaiten baita / nahi bada presentatu, / batzuk bertzeak hautsi beharrez / bi lixta ginen<br />
muntatu. Mattin 65. Ez ginuke hargatik, rimaren itxura egin beharrez, gure hizkuntza gaizki erabili behar. Xa<br />
Odol 59. Egün phausian ez ginaintia / goxoki egon beharrez? Casve SGrazi 98. "La letra con sangre entra"<br />
delako hura [...] ez zen alferren bati, denbora eman beharrez, burura zitzaion aterakari hutsala. MIH 220.<br />
Ez beharrez elkhar utzi / pasatzera lehenbizi, / sobera lehiaturik, / biak betan lerraturik, / urera ziren erori.<br />
Gy 185. Lur Sainduei beharrez laguntza ekharri, / balentriak eginik handik zen ethorri. Hb Esk 71. Ethorri<br />
ziren... Zertarat othe? Zerbeit beharrez ebatsi... Ox 29.<br />
(Con rad. en vez de part.). Ta ito-larria arin-bearrez / leio zekenera dut nerekin narrez. "Queriendo<br />
aliviar". Ldi BB 164. Egunez kuku zeuden <strong>bar</strong>eak / intzetara dira gauez / [...] maldetan gora balitz azarik / ostoa<br />
zula-bearrez. "Para perforar sus hojas". Or Eus 319. Arreba bixtatu orduko, bere Mayi kuttuna, arengana jo zun<br />
kontsola bearrez. Etxde JJ 56. Orain nik, aldiz, ama, zeu jantzi naiez, / zertxu bat eundu deutsut, ordain-bearrez.<br />
'Para pagarte'. Gand Elorri 210. Askotxoren alderat betea naiz zorrez; / ez naiz hasiko denak izenda beharrez, /<br />
hartzedun haundienak huts egin beldurrez. Xa Odol 317. Besteren hitzak, esaerak eta legeak dauzka beti gogoan<br />
haiei nola egokituko zaien asma beharrez. MIH 84.<br />
Estando obligado a, debiendo; necesitando. Elizatik hurrenxe direnek, meza ezin enzüten dienian etxezain<br />
egon beharrez, zer egin behar die? Bp I 107. Damuturik gelditu ziran aren gisako gizon bat galerazi beharrez.<br />
Mb IArg I 265. Andereño bat ikhusi nuen igande goizño batez; / [...] Ene bihotza tristerik dago harekin izan<br />
beharrez. 'Par le besoin d'être avec elle'. ChantP 326. Haurrak diot, zerbeit erran beharrez, ez baitzaut heldu<br />
eskura haurrak baino ere gutiago [...] den zerbeit, hemen ezartzeko. HU Zez 143. Emen zan berriz, joan zan<br />
baino ere ilago, mailadian gora igoteko eskuzalari eldu-bearrez. A Ardi 90. Abiatu nindukan [...] hitzik yakin<br />
gabe hango mintzaira, eta norbait kausitzen nuelaik keinuka konpreniazi beharrez. Zub 50. Hoinbertze urthe<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
377
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
hautan beha nindagon, meza hau erran beharrez zeruan sartzeko! "J'attendais d'avoir dit cette messe". <strong>Bar</strong>b Leg<br />
126. "Kristau fidel moduan / oñutsez, dolorez..." / gaituzu oraingoan / oroitu bearrez. SMitx Aranz 120. Aen<br />
nagi ta astuntasuna, aen larri-usaiña, oin eta belaunak lanean jarri bearrez, eskolako mailletan gora joateko!<br />
Erkiag BatB 17. Kanonigotik berakorik ez ei eben lagatzen Capilla Sixtinara sartzen, eta Azkue zana, penaz ei<br />
zan Capilla Sixtina ikusi <strong>bar</strong>ik itxuli biarrez. SM Zirik 89. Goiza aurrera joanagatik, jan-bearrez baño ni ere<br />
zerbaitean aritzeagatik asi nintzan. Anab Aprika 59. Jainkoak daki zer dutan jasaiten merezi duten gaztigua<br />
geroko utzi beharrez. Ardoy SFran 119. Biotza det samiñez, / begiak negarrez, / zu legorrean / utzi bearrez.<br />
NEtx LBB 358.<br />
b) (V, G, L-ain ap. A; SP, Lar, Añ). Necesariamente, forzosamente; por necesidad; si es necesario. "Beharrez<br />
egin dut, par nécessité" SP. "Necesariamente" Lar. "Forzosamente" Lar y Añ. "Par nécessité" Lf Gram 655. <br />
Baian noiz ere beharrez trabatua baita, bethi iduki beza gogo ona eta intenzione saindua [komunionea]<br />
errezibitzeko. SP Imit IV 10, 6 (Ch zenbait arrazoiñ iustuk komuniatzetik gibelatzen badu). Hainitz aberatsek<br />
ebatsten dutela, ez beharrez, bainan a<strong>bar</strong>iziaz. SP Phil 255 (He 257 ez beren eskasiaz). Zenbat gauza Kristabak<br />
jakin bear ditu bearrez, arrazoiaren usu ta argitara datorrenean? CatBurg 12 (corrección de Lar; la versión de<br />
Mb decía jakitera dago obligatua). Zenbeit er]r[itasunetarik berriro sendatua den gizon bat ibiltzen da<br />
beharrez, ordean <strong>bar</strong>atxe eta pisuki. He Phil 5 (SP 5 nezesario duen bezanbat). --Nola santifikatzein tügü gure<br />
apairiak? --Hek beharrez bezik ez hartüz. CatLan 109. Jar onthuruntzez kanpoan ez jateko eta ez edateko<br />
usantzan, beharrez edo bertze zenbait arrazoin onez landan. Dh 54. Ene ezagun eskelari bat, egiazki beharrez<br />
dabilana eske. HU Zez 39. Laguntza asko berak egin zezakena herrian, eta beharrez ardiets ere ba gorago<br />
danik. HU Aurp 129. Hor ezarri dute Ferry zenatorren buruzagi, geroxeago ezarriko zutela ministro eta nork<br />
daki? Beharrez oraino zerbeit gehiago. Ib. 65. Ontzen ez bada [haurra], hauts-zozue burua eta bertze bat har,<br />
hamabortz alditaradino beharrez. Prop 1896, 114s.<br />
(s. XX) Eta maite balin badituzte, beharrez dituztela maite. JE Bur 106. Janzkitzu, etxek-andrea; beharrez,<br />
iretskitzu, zailak iduritzen balin bazaizkitzu. <strong>Bar</strong>b Sup 69. Gogoz edo beharrez ez dute pestarik. "De grado o por<br />
fuerza". Or Eus 248. Nehork ez daki xuxen beharrez ala trufaz pasatu zenetz. Lf Murtuts 21. Negar dagit, ezin<br />
baitzaituz ikusi, gizonengandik bearrez dukezuen zuen bizitza latzaren enparaua ausnartuaz. Zait Sof 98.<br />
Ontziko mutilla jaikitzen zan aurrena, bearrez goizeko ordubitan. Anab Poli 41. Atso xahar bati eskuko xakua<br />
kenduko zuela, eta beharrez hilen! JEtchep 113. Bethi zaindu dauzkiat eta zainduko ere, beheiti joaiten bahiz<br />
beharrez, bainan ez beheiti joaiten bahiz plazerrez. Larz Iru 82. Beste 'martir' andana bat heldu zen [...], nahiz<br />
bilakatu zinez Jainkoaren lekuko: beharrez odoleraino, zer nahi gisaz azken hatseraino. "Au besoin". Ardoy<br />
SFran 114. Bainan izana gatik bihotza hoin guri, / egin izan daukuzu beharrez beltzuri. Xa Odol 133. Berantago<br />
Frankua zen / herri orotan hedatzen, / Bena gure papatxetan / beharrez esperrekatzen. 'Ezinbestean leher<br />
egiten'. Casve SGrazi 128.<br />
c) (Con sintagma nominal en caso absoluto). Deseando; buscando, en pos de. Bainan jakiteko duzu menturaz<br />
handik zerbait beharrez joaten bazare. INav 135. Behiñ ere beraz, uste ez dezazula, / nihor zu beharrez hirritsan<br />
dagola. Gy 67. Batzuek dute utzten ona, / beharrez hobea dena: / biak galtzen ohi tuzte, / nola merezi baitute. Ib.<br />
31. Lorea, sorlekuan, apexa beharrez / begiak apaldurik zagoen nigarrez. Elzb Po 189. Erran gabe doha<br />
Espainiako Eskual-herrietan ere ez dela pilota partidarik gabeko bestarik. Guti beharrez han ere, asko herritan<br />
nausitu zaiote plekako jokoa. Zby RIEV 1908, 85. Erreleki hau galdu'ta / Jendeak zauden nigarrez, /<br />
Saragozerat oihuka / Hunen ordain bat beharrez. Ib. 419. Behatzen diote Xobadinari, haren ganik zerbait<br />
laguntza beharrez. <strong>Bar</strong>b Sup 123. Dohatsu zaudeztenak oraino nigarrez / ezin helduz indarka, zorion beharrez.<br />
Ox 70. Beti goranai, / kide goitar bearrez / duzu biurtzen ortzigai. Ldi UO 37. Huna emazte hori jaun<br />
zuhurraren etxean berriz ere kontseilu beharrez. Lf Murtuts 36. Ez ibil omen handi baten itzalaren ondotik, ez<br />
eta adiskide hanitz beharrez. Leon Imit III 24, 2. Jolas lagunen bearrez, noiz-nai alkarrekin zebiltzan etxe<br />
batekoak eta bestekoak. Etxde JJ 227. Ainbeste gauza aditzera eman naiak [...] neke aundia ekarri zion<br />
Engraziri eta aldi batez itzik bage gelditu zen atseden bearrez. Ib. 278. Arratsean ei dira alkar-bearrez diranen<br />
aitorpen bigunberaak. Erkiag Arran 194. Alako batean kamiona ura-bearrez geratu zan. Anab Aprika 59. Nork<br />
ez dugu otoizten behar orduz Jauna, / Haren ganik beharrez gure zoriona? Xa Odol 307. Mattinek seme bat du<br />
eta seme hori Parisera joan zaio; lan beharrez edo. Ib. 165. <strong>Euskal</strong>tzaindia, gainerako helburuak gainerako,<br />
batasun-beharrez sortua izan baitzen. MIH 223.<br />
(Con gen.). Gizon izantsuna, / egun aberats dena / inguratua pobrez / haren amoinen beharrez, / biharkotz<br />
daiteke / eroria. 'Avides de ses aumônes'. Monho 140. Mai donetuan zu ikusteko / danok pozaren indarrez /<br />
aurkitzen gara, gagozalako / Bizkaian zure biarrez. Enb 82. Lasai sentitzen ez bazara, zeure giroan / gorputz eta<br />
izpiritu gainezka / mundu zabalaren beharrez. Azurm HitzB 90.<br />
d) (Tras part. o rad.). A punto de. v. BEHARREAN (d). Kurutzean untze gogorrakaz yosirik... odola eskuoñetako<br />
zilloetati zara zara geldi bagarik eriola... egarriz ito bearrez... Añ EL 2 226. Negarrezko begiakaz /<br />
dakus Amak Semea, / galdurik ta il bearrez. Ib. 193. Kanta ta kanta / dago, eztanda / egin bearrez soñutzen. Zav<br />
Fab RIEV 1907, 94. Mendi bat aspaldi lehen / erdi beharrez zagoen, / eta emagiñik etzuen. Gy 45. Hura ni<br />
nondik ifernura eramanen nauen lehertu eta zapartarazi beharrez dabila. Dv LEd 61 (Cb Eg II 27 errebentatzen<br />
edo desegiten dabill). Osalarijok ebiltzan gau ta egun zoratu biarrez, zer ete zan ezin igarrita. Kk Ab I 22.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
378
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Makila hasten zaiote, hantxet, kiski kaska, zafra eta zafra, jendeeri eta gauzeri zapartaka, oro xehatu beharrez.<br />
"Menaçant de tout briser". <strong>Bar</strong>b Leg 65. Itto biarrez begijak be bijortu egitten zittuzan, txerrenak artuta<br />
baileguan. Otx 166. Urdeak lepondoa puztu lêr bearrez. "A pique de estallar". Or Eus 136. Nik, ordea, gaixo<br />
onek, ori dan ori ikusirik, etxe <strong>bar</strong>nean, negar egiten dut, urtubearrez. Zait Sof 19. --Biotza!-- ekin zun Otxandak<br />
bere semetzakoa musuka jan bearrez. Etxde AlosT 26. Eta ito bearrez eman dio eztulari. Txill Let 140.<br />
Gizonezko ta andrazko, bata besteari bultzaka ta sakadaka, ta umeak ostikopean zapaldu bearrez... Erkiag Arran<br />
36. Itzi eiozuela, joranei naiak lez, / [...] murkil daizala zeugan, zoratu bearrez... 'Que se sumerjan en ti, locos de<br />
gozo'. Gand Elorri 127.<br />
e) "Obe bearrez, creyendo hacer mejor, con la mejor intención. (V, Altube)" A EY III 312. "Obebearrez bakarrik<br />
esan nion etxen geldi zedin" Asp Leiz2 (que tbn. trae obekibearrez y ongibearrez, con el mismo sdo.). "Honek<br />
ongi baino hobeki beharrez egin du (AN-5vill), zure on beharrez egin det (G-azp), ondo bearrez in noan (V-arr),<br />
ongi bearrez esan eta gaizki artu zun (AN-gip)" Gte Erd 239s. v. BEHARREAN (e). Jin ziren müxeruak,<br />
büxüatik hekiko, / eni hobe beharrez, aldiz leher onddo. 'Et pour moi, soi-disant meilleurs, des champignons<br />
vénéneux'. Etch 324. Dabidek esan zionean ara zerk zeraman, obeto bearrez, Nayot-era bialdu zuen, emen etxe<br />
ezkutu batean gorde zedin. Lard 169. --Obe biarrez esaten diyotet... --Ondo esana da. Sor Gabon 63. Egiten<br />
zuna obe bearrez egiten zun, beti asmatzen ezpazun ere. Or SCruz 69. Labur beharrez, Axulartarrak dei<br />
genitzake, maisutzat Axular hartu dutenez gero. MIH 251. Ez dugu, beraz, hobe beharrez bada ere,<br />
itxuragaiztotzeko eskubiderik. MEIG VII 131.<br />
f) (Tras bere, neure, etc.). Por necesidad (mía, suya...). "Bere beharrez ethorri da, c'est le besoin qui l'a amené"<br />
Dv. Zertako <strong>bar</strong>utu zen Jesus [...]? Bere bearrez, ez; bada etzuen Jesusek gorputza <strong>bar</strong>uz edo beste bidez zer<br />
nekatu. Mb IArg I 227. Ez amorioz bena bai bere beharrez. "Mais par nécessité". ChantP 152. Hargatik handik<br />
goiti, bakharrik zagon ahalaz, non etzen agertzen, beren beharrez, harren gana ethorri zitezkenen gatik. Jnn SBi<br />
127. Nik orduan hanxet, nere beharrez, egin nuen indarraren erdia, ba eta laurdena ere, orok egin baginu aldi<br />
bat, [...] ez ginintazke giren heinean. HU Zez 138. Aita ta ama merkaturat joanak. Beren beharrez. Ez gininan ez<br />
gauza handirik esperantza. JEtchep 43.<br />
g) (Tras gen.). Por culpa (de). Konsolaitan naiz da / konsola zaitez [...] / Galterik asko jatort / neure<br />
bearrez. Lazarraga (B) 1171vb.<br />
h) (Dv A). Afortunadamente. v. beharrik. Nik nahiago nuke [erauntsia] berehala ather baladi [...].<br />
Beharrez uria gelditu zen arratsa gabetarik, eta iguzkiak, etzatzera zoalarik, bero aldi bat eman zaukun. Prop<br />
1888, 243s.<br />
- BEHARREZKO. (Adnominal, tras part.). De necesidad de, de obligación de. v. BEHARREKO. Cf.<br />
beharrezko. Mundu hunetan bizi beharrezko moien xipitako ofizioetan ere, badakusagu zenbat denbora eta<br />
zenbat pena nehork ezarten duen. Lç Adv ** 6r. Eta izorra izanez heiagoraz zegoen erdi beharrezko minez. Lç<br />
Apoc 12, 2 (Dv haur minetan eta oinhazetan erditzeko). Salba zazu zure mutilkoaren arima hil beharrezko<br />
bizitze hunetako perillen artean. SP Imit III 59, 4. Nork libratuko nau gorputz hil beharrezko hunetarik? Ib. 47, 2<br />
(Ch heriotzezko gorputz, Mst hiltzezko khorpitz, Ip heriotzezko khorpitz, Ol, Pi, Leon (h)ilkor). Etsaiei <strong>bar</strong>khatu<br />
beharrezko pontu horren gainean. 'Sur cette question de la nécessité de pardonner aux ennemis'. He (ap. Dv).<br />
Onela uste dut nik neuk, beintzat, aitortu bearrezko dugula orain. Zait Plat 137. Jainkoak ala nairik, egingo<br />
ziran egin-bearrezko zeremoniak, ziñetan zaldun armatua gelditu zediñ. Berron Kijote 50.<br />
De intención de, de deseo de. Zu maithatu beharrezko lehia. 'L'ardeur du désir de vous aimer'. He (ap. Dv).<br />
Idazti onek ames-bide xuxpergarririk ematen aal dezakio gipuzko-euskerari ta aundiki-soiñekoz yantzibearrezko<br />
leiaketa gorri ontan gabiltzizun xoxokumeei. Markiegi in Ldi IL 7. Urratu bearrezko erabakia agertu<br />
zionean Xalbatek, Engrazi antsika ta negar zotinka jarri zitzaion. Etxde JJ 200. Baiña edan-bearrezko uste<br />
zuana edan baiño leen. Berron Kijote 201.<br />
- BEHARRIK Cf. beharrik. a) (Con part.). Debiendo, teniendo que; en la necesidad de, a falta de. v.<br />
BEHARREAN (c). Okasio gaiztoa iduki duenak etxeren baten, jakin bearrik jartzen dala bekatu egiteko<br />
peligroan ara badijoa, joanaz beste gabe egin du bekatu. Mg CC 91 (CO 128 jakin biarrian). Ezkondu bearrik<br />
zuzen edo oker jartzen diran askok egiten duena. AA III 382. <strong>Bar</strong>au-zaro egunetan, <strong>bar</strong>au egin bearrik, galdu<br />
egin badozu. Añ EL 2 138. Astoari / garagarra / il ezkero ondotik, / biziari / zarra zarra / yaten emon bearrik.<br />
Zav Fab RIEV 1907, 535. Lehenekoak desegitea nere eskuan balago, mila bizi galdu beharrik-ere, oi nola<br />
guzien desegitera lot nindakeen! Dv LEd 107 (Cb Eg II 56 milla bizitzaren kostuan baliz ere). Zer egiten dugu?<br />
Deus ez. Zer uzten egitekorik, egin beharrik eta egiten ahal ginukenik? Asko. HU Zez 139. Gure semiak<br />
amenazatzen / luzeturikan eskuak, / itz bat euskeraz aditzen bada / autsi biarrik kaskuak. Tx B II 169. Bi<br />
zabalkunde batera egin-bearrik gaude, ta au zalla da ongi egiten. Ldi IL 152. Orretarako zuk dakizu zer egin<br />
bearrik zeran. Ldi in Or BM 8. Azkeneko musua bera, etzitzaion biotzetik jalki (atera) azken agur bat egin<br />
bearrik. Etxde JJ 65s. Atx eta mendiz inguratuta, / [...] gora begitu bearrik nago, / urrun begitu bearrez. Gand<br />
Elorri 185. Ala ere, aitortu bearrik arkitzen gera latindar klasikoak euskeraz iazten zerbait egin dutenak apaizak<br />
izan direla. Ibiñ Virgil 23.<br />
b) (V-ger ap. A EY III 328). A punto de. Denak zeuden buruaz gañ, ikusi nairik begi biyak atera biarrik. Bv<br />
AsL 137. Guztiak ill bearrik asten ziran kapelu zabalaren billa. Sor <strong>Bar</strong> 84. Gertetako ta jazo bearrik aurkitzen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
379
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zana, / adu tristeak gorderik euken biotzetan. AB AmaE 448. An dabill trabena batian dantzan bazter guziak<br />
apurtu bearrik. Urruz Urz 22. Ikusi ebazanean itobearrik, beingoan joan zan eurakana. Echta Jos 253. Zoratu<br />
bearrik ebillen Masima etxe <strong>bar</strong>ruan, bein batera ta bein bestera. Ib. 71s. Asto oni emoiozu jaten, / eztago<br />
egarriyak, / gosiak sartu bearrik / daukaz begi biyak. Noe 129. Farrez lertu biarrik / malkua jariyo. JanEd II<br />
123. Emen alairik / nago begijok urten biarrik, / gauza gustijak ikusi nairik. Enb 202. Danok etxe-bete liburugaz<br />
gau ta egun ikasi ta ikasi, begiek erre biarrik ezkabiltzalako, ez etorri esaten basatiak garala. Kk Ab II 110. Ta,<br />
etsitu-bearrik, yo zak batera, yo zak bestera eskuak zabalik, ukaldiak boteaz... Alperrik. Ldi IL 30. Txilioka ta<br />
sokorruka asi zan, kiskaldu bearrik egoan-da! Bilbao IpuiB 202.<br />
c) Forzosamente. (Los ejs. no son de interpr. totalmente segura). Ama, [...] Nere galarik ederrena betor. Ha<br />
zer guraria! Zer ill janzi berezkoa! bearrik bazuen ama orrek ekarri. Cb Eg II 192. Berak nai zuen baño<br />
lasterrago, bearrik ukondoz arrasta eginez eta Jainkoak ala nai zuela, zaraka batetan, [...] erdi dilindan gelditu<br />
zen. FIr 146.<br />
En situación de necesidad. Eta, bearrik egoanez, nora joko eban ba jateko billa? Orbelaunera, jakiña!<br />
Bilbao IpuiB 202.<br />
d) (Tras gen.). Necesitando. Zeu zara atan be? Oraintxe egon naiatzu ba zeure bearrik! Bilbao IpuiB Ib. 201.<br />
- BEHARRIKAKO. "Qui est nécessaire, qui doit être" Dv. O ene Jainkoaren amodio infinitua, amodio hain<br />
infinitu batez pagatu beharrikakoa. Gy Visites 94 (ap. Dv).<br />
- BEHARRIK-EZA (det.). "Biarrik-eza. Crisis económica, falta de trabajo. Gerra batetik besterako bittartian,<br />
biarrik-eza ixa eten-bako gaitza izan zan Ei<strong>bar</strong>-en" Etxba Eib.<br />
- BEHAR-SARI (V-ple ap. A; Añ, biartsari Bera). Jornal, salario; recompensa. "Derechos, estipendios",<br />
"jornal", "pago, retribución", "premio", "remuneración", "salario" Añ. Ze arrazoi arki lezake anima<br />
Jainkoaren serbizioan sartu danak iges egiteko, largatzeko [...] bearsariak ugari ta laburtu gabe emango<br />
diozkana? Mg CC 184. Bestelango gaiso ikustetan baño aloger edo biar sari geijago emoten bajatzu odola<br />
ateratiarren. Mg PAb 50. Gozetako zeugaz batean Zeruko bear-sari ugari gozoak. Añ EL 1 186. Ezteutsut beste<br />
bear-saririk eskatuten, ezpada izan zaitezala esker onekoa, aztuten ez nozula zeure oraziño ta eskarietan. Ib. 4.<br />
Emotia adiuntzaz edo ordu onian zor deutsen biarsaria edo soldatia. CrIc 69. Beargille bati aztu eragiten<br />
badeutsaz bere neke izardiak, itxadoten daben bear-sari edo alogerak. Añ LoraS 127. Artu zenduan zeure bearsaria.<br />
"Recepisti mercedem tuam". Ib. 180. Bide batez arinduko dozue bearra, ta irabaziko dozue ain bear-sari<br />
andia! Ib. 152s. Eman egidazu nere bearsari edo agindu didazun alogera. VMg 9. Azkenean zure laguntzan<br />
zeruko bear-tsari gozoak izateko. Añ EL 2 193.<br />
- EZ-BEHAR. v. ezbehar.<br />
beharala. v. berehala.<br />
beharamendu. v. beheramendu.<br />
beharazi, beha erazi, beha arazi. Hacer mirar, hacer fijarse. Gero berriz ezar zitzan eskuak haren begién<br />
gainean, eta berriz goiti beha erazi ziezón: eta senda zedin. "Il [...] lui fit derechef lever la vue". Lç Mc 8, 25.<br />
Hala ifernuko eritasunak ere, hango doloren konsideratzeak, hobeki ukitzen gaitu eta aitzin-gibel beha arazitzen<br />
deraku, parabisuko plazeretan, plazerki, pensatzen egoiteak baiño. Ax 573s (V 368). Haur da gauza latza, haur<br />
da aitzin gibel beha arazitzeko eta gogoeta eragiteko pontu izigarria. Ib. 596 (V 384). Oi, ene Jainko, [...] eman<br />
zotzu, othoi, bihotz hotz eta dohakabe huni zure amodio sakratuaren sentimendu kharsu batzuek, gauza guziei zu<br />
baitan beharaz, guziak zure ganik harraraz, guziak zure gatik eragin dietzaketedan bezala. Ch (ed. 1788), 71.<br />
Haragiaren biziuak, ziozü orano, gaztigatzez haurrak bezala behar direla korrijitü, arrazoinamenduz<br />
eztaizteelakotz gida edo beharaz. AR 386s (Lizarza propone, con dudas, "cuidar, dirigir" como traducción).<br />
beharbada (gral.; Lar, Añ, Dv, H), bearba, biarba, biarbada (V-gip). Ref.: Bon-Ond 171; A; Lrq (behar); Etxba<br />
Eib (biarbada); Elexp Berg (biarbada); Gte Erd 161. Acaso, quizá, probablemente, por ventura. "Puede ser<br />
que sí, bearbada bai" Añ (s.v. poder). "Peut-être; litm. s'il le faut" Dv. Cf. Lar Cor 300s.: "Son conocidos los de<br />
Beterri por noaski, noaskiro y otros adverbios; por menturaz, bearbada"; cf. tbn. Elexp Berg: "Ez da asko<br />
erabiltzen. Igual da entzunena". v. 1 agian. Tr. Documentado desde comienzos del s. XVIII en textos de todos<br />
los dialectos.<br />
Orai beharbada erranen darotazu Eskuaran hainitz hitz eskas direla. ES 101. Ordea behar bada boztuko<br />
dira, ustez ezen gonbidatzen tudala Marteren suzko eta kharrezko jokho eta ha<strong>bar</strong>rots izigarrietara. Ib. 175.<br />
Egiaz gaitz da, eta halatan behar bada idurituko zaitzu ezin dateken gauza bat aiphatzen dudala. Ib. 195. O ikusi<br />
albaleitez emen dauden konzienziak, eta zein zikin bide dauden bearbada. SermAN 7. Naiko dute beiñ baño<br />
geiagotan aditu, ikasi ta gogoan sartu hitzez predikatu ziniena, ta oraingotz bearbada azturik daukatena. Lar,<br />
carta a Mb 281. Ta bearbada noiz edo berriz obeko da onelakoak usatzea, Euskerakoak baño. Ib. 279. Zuek<br />
bezain odola garbia duena, eta are bear bada garbiagoa. Lar Cor 152. Arrazoi luze edo andi indarsu askok<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
380
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
baño, bearbada <strong>Euskal</strong>dunen biotzetan ejenploak errazago sartu [...] ta probetxu geiago egin edo aterako dute.<br />
Cb Eg II 155s. Eskuetan auts puska bat ar ezazu: bearbada len ori koroa bat zan. Ib. 142. Bearbada, ta zure<br />
animarako konbeni bada, gaitz onetik libratuko zera. Cb Eg III 249. Eta egia esatera, santuen artean, bear<br />
bada, asko izango eztira Luisen gisakoak. Cb Just 12.<br />
(s. XIX) Hantik gero Franzia / beitügü hartüren / beharbada Lon<strong>bar</strong>teki / beiniz jüntatüren. 'Je m'allierai<br />
peut-être avec les Lom<strong>bar</strong>ds'. Xarlem 303. Beste batzuek, bear bada asko jakiñagoak, dijoaz konbentu batera<br />
[...] engañatzeko ezagutzen ez duan Sazerdoteren bat. Mg CC 209. Behar bada hemen gure alderat / amodio<br />
sobra zutelakotz, / izan dire purgatoriotarat / aurtikiak hainitz urtekotzat. Monho 126. Gaur asko ilgo dira; eta<br />
bearbada ni lenen. Añ EL 1 6. Ave ori zer dan ez dakigu baserriko ta beste nekezaliak; eta biar bada zeuk bere<br />
ez. Mg PAb 160. Itxadon egizu arren aurten, bearbada frutua ekarriko dau. Añ LoraS 14. Nai ta ez ill bearra:<br />
eta bear bada supitoan, edo uste duen baño lasterrago. Gco I 446. Ai! eta baziñaki zeñ itsusia dan Komunio<br />
gaiztoa! Bearbada arriturik negar egingo zenduke! AA I 418. Argatik ekusten dira ainbeste ume ta emakume<br />
erriz erri eskean, eta bear bada gauza gaiztoagoetan. Ib. 587. Badu behar bada hanbat denbora, hamar urthe,<br />
hogoi urthe Jainkoak behartzen gaituela zenbait ongi egiterat. Dh 216. Zelan eztaukan ollarrik / amaiketan<br />
bagarik / ta goixago bear bada: / "Mari" diño. Zav Fab RIEV 1907, 97. Ah! Bear bada ezteustazu luzeroago<br />
itxadongo. Añ EL 2 161. Mila plazereki, Katixa, / hori eginen dizugu, / besterik ere behar bada / orai mintzatu<br />
behar duzu. AstLas 46. Garizuma huntan, zeina azkena izanen baita behar bada guretzat. Jaur 104. Marija<br />
gaitik eze, biar bada oraingo galdua ziñan. Ur MarIl 8. Behar bada fable huntan / noa halako bat ezartzera<br />
bistan. / Behar bada ere norbaiti / badiduritzoke dudala egiñ ongi. Gy 155 (cf. BEHARBADA ERE). Egurgille<br />
batek, zukeien bakharra, / galdu zuen behin haizkora giderra, / edo hautsi behar bada: / guti du gauzak inporta.<br />
Ib. 289. Munduko mintzoetan ez da hain garbirik; / ez eta behar bada hain gai handikorik. Hb Esk 88. Arteraño<br />
izan zan gazterik ederrena eta oiturarik obenetakoa, bear bada, zan. Lard 24. Askok behar bada saindutzat eta<br />
beren adiskidetzat zinerozkaten, noiz eta ere zu [...] traidore bat baizik ez baitzinen. Dv LEd 271. Nexkatuak<br />
gerlan ta / mutillak pake, / amorante solasa / dabilate merke; / behar bada norbaitek / fortuna in diroke. Bordel<br />
170. Jakizazu, aita maitea, Erupa behar bada sekulakotz uzten duzula. Laph 196. Ori zeñ da? Ori ere zu hill nai<br />
zaituen gizon gaiztoren bat da bear bada? Arr GB 106. Izango zara askorentzako / benturaz poztugarria; / ta<br />
bear bada ez gitxirentzat / garratza zelan ozpiña. AB AmaE III. Lotsa ura etzan biarbada lotsa; inbidi santu bat<br />
geiago zan lotsa baño. Bv AsL 167. Elkharri gibel-aldea erakusten zutela, behar bada elkharrekin hasarre edo<br />
muthur zirelakotz. Elzb PAd 53. Huna hitz laburrez Robezpierre, behar bada Erreboluzioneko gaixtaginik<br />
handienaren ixtorioa. Elsb Fram 124. Ez ginuen ontsala, behar-bada, solas huntarik hasi behar. HU Aurp 102.<br />
Guri üdüri zitzeikegün behar bada, Jesusen ohoriak galthatzen ziala Mariak ager lezan Jinkoaren ama eta<br />
Birjina izateko zian loria. Ip Hil 113. --Nondik etorren? --[...] Bear bada Mendiolatik? baiña ez,<br />
Mendiolakoentzat eskumunak emon deustazanean, beste tokiren batetik etorriko zan. Ag AL 58.<br />
(s. XX). I bilddurrez abil astiro-astiro, ta bear bada ondo egitten dok. Echta Jos 125. Banazka hartuz,<br />
baginuke behar bada erraiteko asko bakotxarentzat. JE Bur 108. Eltze betea zeukaten bertako sukaldean, baño<br />
beste baserrietan ere zerbait jango zan, eta, bear bada, eltze gozoagoa. Ag G 32. --Andixek nator. --Aitearen da<br />
Semearen!!... Ondiño alakorik! Orduan, biarba, ezautu ixango dozu Juane guria. Kk Ab I 6. Jende hek hura<br />
ikusia dutela, hala hala, aditua ere beharbada. <strong>Bar</strong>b Sup 173. Ikuttu ere ez egitteko agindu zigun Jaunak, bear<br />
bada ilko giñekelako. Inza Azalp 47. Bear bada, Santa Cruzek, bere egiteen garbitasuna emango edo zion. Or<br />
SCruz 128. Onako otzagaz ta onako orduetan emen ibilli biarra esne-saltzen, biar bada ezer be ez saltzeko. Kk<br />
Ab II 161. Ta onuzkero, bear bada, esaten asirik zera: [...]. Ldi IL 111. Inguruan zuloa egin ta ongarria emango<br />
diot. Orrela bearbada arnaria ekarriko du. Ir YKBiz 289. Marx nor izan zan, bear bada iñoz eztabe entzun.<br />
Eguzk GizAuz 63s. Beharbada auzo-erresumek menduko dute bortxaz gure Eskual-herri xume maitea. Lf<br />
Murtuts 51. Gipuzkoan bakarrik pralle prantziskotarrak 8 komentu zituzten [...]; bearbada, bearbada diot, beste<br />
Ordenetakoak danak batean aña edo geiago. SMitx Aranz 88n. Ez balitz hain polita izan, sekula kasu eginen<br />
ote zion bere alaba besoetakoari? Ez beharbada. Mde HaurB 18. Guk orduan jakin izan bagenu nor ziñan,<br />
bearbada ez genizuke babesik emango. Etxde JJ 186. Nitzaz nekatu zera... Ta, bearbada, nigandik aldegiteko<br />
zoaz gaur. Txill Let 113. Zerbait gauza astunen bat iragarriko ete eutsaneko gertakizunetan ebillela uste izan<br />
eban; bearba, Jonegazkoagaitik asarre edo agiraka egingo ete eutsan. Erkiag Arran 106. Leen egin dauanak<br />
[...] <strong>bar</strong>riro bere, egin lei. Leengo beste, edo bear bada, leen baiño geiago. Ib. 159. Nik ez dakit norantza<br />
ioiazan gure Jauna ta San Pedro. Bear bada urrengo errira sermoien bat edo egitera. Bilbao IpuiB 109. Ez noia<br />
agintzera urrengokoa nungo euskeran egingo dodan, bear bada kiputxez. SM Zirik 7. Zer adierazi nai zukean,<br />
zuk noski, Polemark, badakizu, bear bada, nik neronek eztakit, beintzat. Zait Plat 92. Bear bada lanean etzuen<br />
aunitzik egiñen; bañan yokoko gaietan oberenetakoa zen. Izeta DirG 28. --Laister dantzara joango al zera? --<br />
Beharbada ba... Beharbada ez... Larz Iru 45s. Egungo munduan erlijio-izpirik gabe bizi direnak ez ote dira gero<br />
ta ugariagoak? Bai, bearba. Vill Jaink 26. Bearbada ezta ori guretzat egokiena. Ib. 180. Ez zetsan esan gura<br />
zergaittik gauza astuna zalako, edo biar bada gauzia astunagua eitxeko. Etxba Ibilt 471. Gerokoz ez du balio<br />
mintzatzea, behar bada iñoiz eginen ez diren gauzak edo ametsak gertatzen aal bailirake. Satr in Alzola Atalak<br />
126. Bati geiegi esanda ere / ez degu ondo emango, / bearbada geio gero esango det, / askiko degu oraingo. Uzt<br />
Sas 202. Nahiz ez nuen behin ere pertsularirik entzun, ez ezagutu, eta behar bada hortako, ordukotz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
381
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
pertsularitza nadukan berez den bezalakoa. Xa Odol 31. Hori ez da, behar bada, gizontasun prestua; bai, ordea,<br />
soziologia zuzena. MIH 124. Ameskaitzetan edo ikusiko zuen horrelako zerbait; ilargitarren herrian behar bada.<br />
Ib. 383s. Hori, ordea, Europa zaharreko jokabide horietako bat izango da, beharbada. Ib. 339.<br />
v. tbn. VMg 25. MarIl 1. Arch Fab 9. Legaz III. Noe 69. Ox 198. ArgiDL 6. TAg Uzt 211. Lek SClar 110. Akes<br />
Ipiñ 26. Arti Ipuin 49. Ugalde Iltz 50. Osk Kurl 160. Gand Elorri 53. MAtx Gazt 43. Ibiñ Virgil 80. Salav 18.<br />
Mattin 67. Biarbada: JJMg BasEsc 11, SM Zirik 27. Biarba: Altuna 81. Otx 58.<br />
(Uso sust.). Bearbada batean, benturaz denbora izango det batean uztea, ondo izango da? Cb Eg II 118.<br />
Gaurtik biharrera, egiteko handi hau uztea, zuhurtzia othe da? Astia badelakoan, beharbada baten gainean<br />
uztea, zer erhokeria! Dv LEd 212. Badakit ez naizela aproposena, beharbada eta beharbadarik gabe, parte<br />
hartu dudan auzia juez bezala epaitzeko. MEIG VII 116.<br />
- BEHARBADA ERE (Lar, Añ, BeraLzM). Por si acaso. "(Por si) acaso" Lar y Añ. "Por si acaso yo [sic, por<br />
no?] viniere, bearbada ere etorte-ezpanaiz" Lar. Hartarakotz bada, erraberritzen dugularik, behar bada ere,<br />
gure manamendua erearoaren hogoian emana. CatLav A 4r (V 5). Behar bada ere, gure nausi tenporal eta<br />
izpiritualek indarrez erautsi bide zituzten <strong>Euskal</strong>dunen gogo-bihotzetatik paganu-usain gehiegi zeukaten herri<br />
sinespenak... Mde Pr 265.<br />
- BEHARBADAKO (BN-baig ap. A; Urt, Lar, Añ). "De peut être, benturazkoa, beharbadakoa" Urt Gram 54.<br />
"Futuros, contingentes, etorkizun bearbadakoak" Lar y Añ. "Beharbadakoak, contingentes (Añ). Untsa beharbadakoa<br />
(BN-baig), muy casual será si es que sucede" A.<br />
beharbide, biarbide. Oficio. v. lanbide. Ze opizio edo zer biarbide daukok ba? EgutAr 15-6-1960 (ap.<br />
DRA).<br />
behardenezko, beardanezko. Debido. v. beharrezko. Etzaitzatela tontozarren erausiak ozpindu ta<br />
ikaratu; eztirade jendartekoak, ez kontuzkoak; hitzera ona, beardanezkoa zein dan, eztezu aietan aurkituko, ezta<br />
billatu bear ere. Lar, carta a Mb 280. Non zerate esker gaistoko izarrak? Oi eta atera albanegiz beren lekutik,<br />
Señora oni beardanezko koroe bat egiteko! SermAzc 270. Asko ez jakiñek farra eta ixeka egingo du joku mota<br />
oen izenak enzutean; baña begiratzen bazaie berai arretarekin ongi ikusiko da beardanezkoak diradena. Izt D<br />
162.<br />
behardi. "Munición, lo necesario para mantener un ejército, plaza, &c." Lar.<br />
behardiatu. "Municionar" Lar.<br />
behardin (Lar, Añ). "Cabal [...], kabala, doi doia, beardiña" Lar.<br />
behardun (R-uzt sg. A), biardun. 1. Necesitado; pobre, menesteroso. v. behartsu. Jesus Krist sorthü deia<br />
behardün eta nekezü? Bp II 19. Ontzira zeneko partitu zien guzia ontzi bereko behardun gaisoei. Mb IArg II<br />
157. Jende perestiaren zokhorri zaharrean, zurzaren ürgaitz ta behardüner emaile, eskelen aita izaiteko. Egiat<br />
265. Jente biardunen neskato guziuak faiten dra Frantziara negu guzuko espartinan trabajatra. Mdg 137. Bere<br />
bihotz unak bazakien behardunen artean eskia zabaltzen. Zub 62. Uholde horrek malurtuetan / behardunak<br />
baditazke. / Heien onetan, entzun dugunez, / eginen da zenbait eske. Etcham 124. Behardunaz urrikaltzea ongi,<br />
laguntzea hobeki. Zerb Prov 183. Sekulan ez dela behardunari bere ardi bakharra ebatsi behar. Zerb IxtS 55.<br />
Aphez ona segurki bere maneran: othoitz egilea, predikari biphila, beharduneri emailea. Lf Murtuts 58.<br />
Egyptoko jainko-jeinuek [...] adoratzaile dituzte batez ere jende xehe behardunak. Lf CEEN 1973, 129. En<br />
DFrec hay 4 ejs., septentrionales.<br />
Bata datekiala gaiza güziez behardün, berziak aldiz eskü batez arrapatzen dian honak, diala berziaz<br />
<strong>bar</strong>reiatüren. Egiat 167.<br />
Arimal güzietarik behardün dela ta hen zokhorria ezpalü, hotzez hil laitekiala dü ikhusten. Egiat 265.<br />
2. Necesario. Bada uste dienik estudioak bihotza diala mardotzen [...]; bena net behardün da aitoren<br />
semiari jakintze zerbaitetara heltü nahi denari. Egiat 256.<br />
behardura (Dv). 1. "Pression, foulure, nécessité. Bihotzeko behardura, inquiétude, regret, remords" Dv. <br />
Eta ezagutu dut horietan ere bazela lan eta gogoko behardura. "Afflictio spiritus". Dv Eccl 1, 17. Bere jakitatea<br />
berhatzen duenak berhatzen baitu behardura ere. "Addit et laborem". Ib. 1. 18. Hasarrezko eguna egun hura,<br />
atsekabe eta hesturetako eguna, ondiko eta beharduretako eguna. Dv Soph 1, 15.<br />
2. (Hb ap. Lh). "Esfuerzo (hecho a un miembro por ext.) (StJayme)" DRA. "(Hb), luxation" Lh, que interpreta<br />
la palabra como compuesto de beharri, basándose en beharri-aztal "cheville du pied"; cf., sin em<strong>bar</strong>go, behartu<br />
(6).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
382
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
behargabe, bearbage. 1. Inocente. Cf. behar (I, 3). Odol bearbagea, agirtuko da egia eurea. "Sangre sin<br />
ser necesaria [traducción incorrecta por 'sin culpa'] descubrir se ha la tu verdad". RS 208.<br />
2. (S ap. Lrq; Dv, Hb ap. Lh). Innecesario. "(Hb), sans besoin, qui n'a pas de besoin" Lh. "Behar-gabe, sans<br />
besoin" Lrq s.v. behar. Etzitiala, ene semia, izan jakin behar hetarik, eztezazüla ükhen arranküra behar<br />
gaberik. Mst III 24, 1 (Ip behar gabezko arrankürarik). Zeren tristezia bano batez zure osagarria mendretzen<br />
düzü, eta arranküra behar gabez eñhetzen zira? Ib. 27, 2.<br />
Inútil. Behar deraie ihes egin gizonekilako solastatze premia gabei [...]; zeren behar gabeak direnaz gero,<br />
bethiere gaitz hurreti izan baititezke. "Inutiles". Birjin 333.<br />
Indebido, inconveniente. Abertitüren dü Jaun Direktorra, konfrai eta konfraisen hartian [sic] aperzebitüren<br />
edo ikhusiren dütian laxükeriez edo egin bide behar gabez. Mercy 38.<br />
3. (Gèze; Dv y H (S)). Desgracia. "Malheur, malencontre" Géze. "(S), accident fâcheux" H. "Behargabe batian<br />
erortzia, tomber en un malheur" Ib. v. ezbehar. Mündü huntan agitzen diren behargabe gehienak<br />
ezaxolkeriatik jiten dira. Ip Dial 91 (It ezbear, Ur zorigaistotasun, Dv gaizki-heltze). Bere kantuetan ixilik dauka<br />
Goyhenex-ekilako behar-gabea. Lf ELit 174.<br />
4. Demonio. "Behargabeki dena (S; Foix), celui qui est possédé" Lh. (Parece ser un eufemismo). Debrü<br />
saldo bat sarthü ziren haren khorpitzian [...]. Erran arazi zian arrosarioa ikhusler, eta heretikoa izan zen<br />
behargabetarik libratürik. Ip Hil 217s.<br />
(Gèze, H, A). "(Adj.), possédé" Gèze. "(S?), endemoniado" A. Lh cita a Const, pero lo que hallamos en éste es<br />
behargabedün. v. behargabedun.<br />
- BEHARGABEKO (Urt II 17, Dv). Innecesario, inútil. "Ambages, solas luzea, [...] behargabeko solásak" Urt II<br />
17. "Inutile" Dv. "Hor egiten duzu ene gatik behargabeko gastu bat, une dépénse superflue" Ib. "Zeren gatik<br />
behargabeko ahalke hori?Pour quoi cette fausse honte?" Ib. Nola dagoke luzero bakean bertzeren egitekoez<br />
behar gabeko arthak hartzen dituena, kanporat spiritua <strong>bar</strong>raiatzen duena? Ch I 11, 1. Arnegatzen dut zuetaz,<br />
adiskidetasun falsoak eta desleialak, zerbitzu galduak eta zorigaitzezkoak, emaitza esker gabekoak, konplesenzia<br />
nekhagarriak eta behar gabekoak. He Phil 37. Izerdi ithurriak bilhatzeko dire / behar gabeko moda<br />
sorrarazietan, / hala nola yateko sobraniozkotan. Hb Esk 164. San Simeonen bizitzeaz orhoituz, bederen utz<br />
dezagun hartu gabe hainbertze jan-edan, pausaldi eta aisia behar-gabeko. Jnn SBi 89. Ahuleziarik ez zuen nahi;<br />
bainan ez behar gabeko gerlarik ere. HU Aurp 114. Hoinbertze sos eta diru ez-deuskerian eta behar-gabeko<br />
gauzetan xahutzeko? HU Zez 66s. Behar gabeko pidaiarik ez da gehiago neretzat izanen. Banagoke nere<br />
xokoan. <strong>Bar</strong>b Sup 28. Ziberotarrak jazarri baitziren Frantziako gobernuaren kontra, ez nahiz behar gabeko<br />
zergarik. Lf Murtuts 111. Azkenean egia nausitu zen, bainan zortzi ilabetez zer behargabeko kalapita! "¡Quelle<br />
tempête sans raison!". Ardoy SFran 138. Beti bezala elhea xuhur, behar gabeko zinkurinarik gabe. "Sans plainte<br />
inutile". Ib. 224.<br />
Indebido, inconveniente. "Behargabeko hitz batek phiztu du eskatima handia, une parole déplacée" Dv. "Ez<br />
dire ederresteko behargabeko solasak neskatzeri ematen dituzten gizonak, qui tiennent des propos inconvenants<br />
aux jeunes filles" Ib. Ezpedi athera zure ahotik hitz behar gabekorik, eta flakoak skandala detzakenik. Ch III<br />
57, 2. Neskatx onek [...] egin zuen bere anaiarekin lan behargabeko gaisto bat. Mb IArg I 245. Ez degu egiten<br />
behar-gabeko hondra edo andi-naiak [...] eta aragizko atsegin-gurak eragiten ez digun gaitzik. Ub 180s.<br />
- BEHARGABETARIK. "(Hb), sans besoin" Lh. Nahiago hite ikusi eta haztatu, oinhazerik minenak behar<br />
gabetarik jasanikan ere. Erabilzkik beraz aztaparrak! (Consejos de un médico viejo a uno joven). JE Bur 124.<br />
- BEHARGABEZKO. Innecesario. Ene semia, ez izan jakinbehartsu; eta behar gabezko arrankürarik ez har.<br />
Ip Imit III 24, 1 (Mst arranküra behar gaberik). Zertako behargabezko akhodiñetan einhetzen zira? Ib. 27, 2.<br />
behargabedun (Gèze, Dv (S)). Poseso, endemoniado. "Adj. possédé" Gèze. "(S), possédé du démon" Dv. Cf.<br />
behargabe (4). Denbora haietan bazen behargabedün hanitx [...]. Sobera gaizten zirelarik, Haritxabaletek,<br />
lübüria zerra-eta, bilo zamarretik hartzen zütian eta iharrausten zarpa bezala. Eta behargabedünak axuria<br />
bezain ezti jarten ziren bertan. Const 29.<br />
behargabekeria. Acción inconveniente. v. beharreztenkeria. Neronek ere erosi behar izatu ditut<br />
esklaboak, ezpainuen nahi eror zitezen nagusi gaixto batzuen eskuetarat; bainan orai, zuei esker, eztu gehiago<br />
nihork ikhusiko holako behargabekeriarik. Prop 1893, 184 (ap. DRA; la ref. es incorrecta).<br />
behargabeki. Innecesariamente. Gure gelattoetan ediren detzakegunaz kero hain on handi ta baliosak,<br />
zertako utz kenetzake behar gabeki? Birjin 511.<br />
behargabetasun. "(Hb), aisance, commodité" Lh.<br />
behargai (G-azp; Lar, Añ, Hb ap. Lh, H), behargei (V-gip ap. A; Añ), biargai, biargei. Ocupación, quehacer,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
383
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
labor, trabajo. "Negocio, en general", "labor, materia en que se hace la labor y la obra misma", "trabajo, la obra<br />
que se hace y se va a hacer" Lar. "Abogacía, letradunak darabilten beargaia" Ib. "Alcaidía, alcaidiado, oficio de<br />
Alcaide, gazteluzaiaren edo karzelazaiaren beargaia" Ib. "Braceaje, en las casas de moneda, dirukintzako<br />
beargaia" Ib. "Casería, la hacienda que se hace en casa, etxeko beargaiak, lanak" Ib. "Faena", "diligencia" Lar y<br />
Añ. "Matière à travail, à occupation. Syn. saila" H. "Ingerencia. Zuk eztaukazu emen beargeirik, usted no tiene<br />
aquí nada que ver (FSeg)" A. "Ouvrage, négoce, trafic" Lh, que cita a Hb. v. beharleku (2). Tr. Documentado<br />
en la tradición meridional desde mediados del s. XVIII; apenas se encuentran ejs. del s. XX.<br />
Laster doakizu gogoa beste beargai edo lurreko gauzetara. Mb JBDev 215. Zeiñ ere dan goi, mee, ondatsu<br />
[gaia], ala oi darabilzu, aiñ aisa ta itobagez, beste esku-arteko beargai errazen bat baliz bezala. Lar, carta a Mb<br />
277. Zer dute bada begi oiek alako beargaiak Jainkoari ematen eta aiñ beregandik kanporatzen dutenak? Lar<br />
SAgust 14. Ainbeste urtean neabilk ezagutu naiez gure hizkuntza miragarriaren txitezkoak, ta etzeatiek<br />
oraindikan osoro ezagutu; ain da beargai hau andi, larria. Lar Cor 300. Besteak [diote] obeko nukeala itxegi<br />
beargai goragoren ta ederragoren bati. [...] Elakio, hitzonzia, beargai txar diokan horri, ta ara ni itxekiko<br />
natxeok prestuagoari. Ib. 300. A. Larramendi, berari bakarrik zegokion ausardi justuaz beargai edo irteziñ<br />
onetan sartu zan. Cb EBO 49. Onek, ez gizonen, ezpada Aingeruen beargaia zirudien. Ib. 29. Atxurren, laijetan,<br />
irab[i]atuten, landara jorraan ta biargeirik gogorrenetan. Mg PAb 59. Kristauaren lanak, bear gaiak edo<br />
egitekoak ere eztitu ondo ezagutuko. Gco I 18. Nai ta ez egin bear ditugun egunoroko lanak eta beargaiak jaso<br />
ditzakegu Zerurako irabazi andiagoak izatera. Gco II 88. Aragiaren lanak edo beargaiak eskuratzen edo<br />
menderatzen baditugu. Ib. 57. Bakotxak bere etxeko familijakuakin egin daizala bere biar geijak. JJMg BasEsc<br />
105. Ezin onian eruan al dabeela, bestiak ainbeste salzeia, ainbeste biargei eukitia, ainbeste irabaztia. Astar II<br />
25. Ezta urte asko gizendu zuela Hernanin Ignacio Goikoetxeak, bere bear gai guziak egiten ziozkan idia. Izt D<br />
179. Iñauterian oitu bezela / Donostiako gazteak / [...] datoz plazako dantza-lekura / gaur esker onez beteak, /<br />
bakoitza bere bear-gaiakin / erakustera nekeak. Echag 182. Naiago dutela jardun nekazaritzan, ikatzgiten, mea<br />
ateratzen, burnigintzan, itsas lanetan eta beste beargai nekosoetan. Izt C 183. Aren beargai guzia [...] Jainkoari<br />
erregutzea oi zan. Arr GB 48. Auzi-beargai onetan bikarioa ta beste iru juez arkitu ziran. Aran SIgn 61. Santuak<br />
orobat ekiñ zien bere beargaiai, batez ere gizonik andizkienetakoai ejerzizio edo jardunaldi espirituzkoak<br />
emateari. Ib. 97. Eta asi ziran gudariak gudan. Emezortzi illabetian iraun zuten biar-gai artan. Bv AsL 214.<br />
Eman zioten biar-gai bat beenekua, zeña zan sukalkinari laguntzia. Ib. 50. Bere beargaiko gauza guziak<br />
eskribitzeko [sekretarioak] sedazko eta zillarrezko luma txit eder eta preziatu bat egiñ zuen. Arr May 27.<br />
Biargeiren bat edo lanen bat ikasteko. Itz Berb I 40 (la ed. guipuzcoana dice eginkizunen bat edo lanen bat).<br />
Ona emen zertan bear zukean Elade osoaren beargairik andienak, Platon batasun-zalearen iritziz. Zait Plat 117.<br />
Bizitzarako beargairik beinenak irakastean, eladetarren, eta batik-bat, Atenaitarren aldakeri galgarria areagotu<br />
besterik etzuten egiten. Ib. 123.<br />
"Au dek beargaia! , ¡qué faena, qué lata!" (G-azp).<br />
behargailu. Instrumento. Eskuara ez badugu ezartzen biziko urhatsetan baitezpadako behargailu bat<br />
bezala, eta ez fantesiazko edergailu bat bezala. Herr 19-12-1957, 4.<br />
behargaite. "Negociación [...]. lat. negotiorum gestio" Lar.<br />
behargarri. Apremiante. Jesu-Kristoren maithatzeko arrazoin guziz behargarrien kontra gogorturik<br />
baitagoke. Birjin 518. Nahi bezain gutizia behargarria lotzen balitzaut ere. Ib. 426. Bada aphalgura izateko<br />
arrazoinak asko dire, eta guziak batzu bertzeak baino behargarriagoak. Entseia zaite bada orai arrazoin hek<br />
ongi sentitzerat. Dh 363.<br />
"Qui est à charge, onéreux, fatigant" Dv.<br />
behargarriki. Apremiantemente. Izpiritu galdu hark phiztu zuen hiriko Aitoren Seme baten bihotzean<br />
amodio handi bat harentzat, et-erakharri zuen ezkontzaz haren galdatzerat. Hagitz behargarriki egin ere zuen.<br />
"Avec d'importunités". Birjin 377.<br />
behargei. v. behargai.<br />
behargile (Lar, Añ, Dv (G), H, A), beargila (Añ), biargila. Trabajador, obrero. "Operario", "laborante" Lar y<br />
Añ. "Obrero" Lar. "Jornalero", "labrador" Añ. v. behargin. Tr. Documentado en Oihenart y en textos<br />
vizcaínos y guipuzcoanos. No hallamos ejs. del s. XX. Beargille gaiztoa erakusle on. "El que no quiere<br />
trabajar (es) buen enseñador". RIs 14 (tbn. Lar s.v. diablo). Bihotzaren behargile mihia. "La langue est l'ouvrière<br />
du cœur". O Pr 101. Laugarrena: Nekazari edo beargilleari bere jornala ez pagatzea. CatOiq 263. [Babelgo]<br />
beargilleai gogoa kentzeko Jainkoak izkera berriak eman ziezten. Cb EBO 7. Ikusi zituenak, Jainkoak bialtzen<br />
ziozkan Aingeru beargilleak zirala [...] aren leku edo ordean bearra egiteko. Cb Senar 53. Nekazari ta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
384
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beargillak berak ere artu lezakete zerbait denpora nai balue [...] meditazio zatitxo bat idukitzeko. Mg CC 190.<br />
Beargille bati aztu eragiten badeutsaz bere neke izardiak, itxadoten daben bear-sari edo alogerak. Añ LoraS<br />
127. Badira beargille andien artean ere nagi, alper galantak. Gco II 75. Baldin au bera gertatzen bada<br />
mirabeakin, eta beargilleakin, begira dagotenean nagusiaren begia. AA III 333. Beragatik, eta beren<br />
izerdiarekin danboliña bazkatzen dutelako, jo bear zaiozkate beren naierako soñuak beargilleai. Izt D 146.<br />
Kantari ona zera, / beargille txarra. / Uda igaro dezu / erausian, kantan, / ni nebillen artean / lertzen lan eta<br />
lan. It Fab 56. Ekin zitzaiozkan mendi oni berriro menasta kentzen; bañan asi berrian ematen etzebalako<br />
beargilleentzako laina, utzi izan zioten geldirik. Izt C 70s. Lan asko, eta bear-gilleak gitxi dira. Lard 411.<br />
Beargille humill bat bezela trata zezaten. Arr Orac 205 (ap. DRA). Alan egiten dabena, biurtuten da<br />
demoninoaren lagun eta biargilla izatera. Itz Azald 101.<br />
(Uso adj.). "Trabajador, laborioso" Lar y Añ. "Hacendoso" Lar. v. behargiletsu. Eztot eurekaz emongo<br />
biderik iñori alperrak urteteko, baña bai beargillak. Añ LoraS 162. Mirabe au txit beargillea da, eta kalte andia<br />
da neretzat bereala botatzea. AA II 85. Ilteko egoan gurasoaren burubide ona ta ume zintzoro beargillak. Zav<br />
Fab RIEV 1909, 35 (tít.). Ez du nere gizonak / bere parerik, / beargillerik, / iñork ikusi ez du / bentxo geldirik.<br />
Echag 185. Lagundu bear zaio / beargilleari, / ez ordea beñere / jende alferrari. It Fab 57.<br />
Trabajador, de la clase trabajadora. Bear bezala elkar ongi artzen badute errietako bi buruzari prestu oek,<br />
jende beargillea j<strong>ostatu</strong>ko da nakidara plaza agirikoetan modu ezti aundiarekin. Izt D 161.<br />
behargiletasun. Laboriosidad. Oraindik ni bizi naizan tokia izanik aiñ señalatua guzien artean bere<br />
beargilletasunez. Izt D 151s.<br />
behargiletsu (VocCB 365 Dv). Trabajador, laborioso. Onelakoak izan ditugu beste askoren artean<br />
señalatuenak, Aita Larramendi beargilletsua, Astarloa jakintia eta Erro zentzu aundikoa. Izt D II.<br />
Gipuzkoako nekazari zintzo beargilletsu argiak ezaguturik ondo landare onek ematen dituela ondasun andiak,<br />
ekin zaiozka gogoz bera ifinteari. Izt C 152. Gipuzkoako jende beargilletsurik geienaren egunoroko edaria da,<br />
iturri oek oparo ematen dabeen ur gezagozo garbia. Ib. 75s.<br />
behargin (V; Añ (V), Dv, H), biargin (V-gip; Dv (V)), biarkin (H (V)), biergin. Ref.: A (beargin); Etxba Eib<br />
(biargin); SM EiTec1 (biargin); Gte Erd 147. Trabajador, obrero. "Laborante", "obrador", "operario", "peón",<br />
"trabajador" Añ. "Laboureur; travailleur" Dv. "Ouvrier, travailleur" H. "Ez al ditxuzue ikusi grabadorien<br />
biarrak? ba, geuza fiñeko biargiñik onenak eurak ditxuzue" SM EiTec1. "Obrero, menestral. En sentido<br />
colectivo, la clase obrera" Etxba Eib. "Biargiña alkar-aitu zanetik, asko jaso zan bere eskubidietan" Ib.<br />
"Beargiña ezta (V-arr)" Gte Erd 147 (G-azp, AN-gip lantzale, G-azp langille, V-arr bear zale). v. behargile,<br />
langile. Tr. Documentado por primera vez en Refranes y Sentencias, es propio de la tradición vizcaína. En<br />
textos guipuzcoanos lo hallamos (además de en las obras de autores vizcaínos) en algunos pocos autores del s.<br />
XX como T. Agirre o Azurmendi; cf. además beargiñean en Echegaray. En DFrec hay un ej.<br />
Oparinak nengian beargin ta alperkeriak auzkin. "La necesidad me hizo obrero y la vagamundez pleitista".<br />
RS 75. Artu zituban Diszipulutzat amabi gizon geien bat guztiz biarkinak eta batere jakinduria bagekuak. msOñ<br />
7v. Ugazaba euren otsegiñai itunduriko soldatia [...] pagau nai ezteutsenak, ta <strong>bar</strong>din beste edozein biargin edo<br />
langillai. CrIc 82. Nekezale, beargin, atxurlari, olagizon [...] ta onelako jende me ta bekokiko izerdi larriarekin<br />
ogia billatu bear duteenai. Mg CC IV. --Zeinbat opiziale dira [...]? --Dira lau biargiñ: Ijelia, Urtzalla bi ta<br />
Gatzamallia. Mg PAb 125. Zeinbat biargin aloger osua artu eta neke osua artu gura ez dabeenak. Mg CO 71.<br />
Etxe, soro, ta baso asko dauzkan andikirik aberatsenak [...] aitortuko du alperrak dirala alako ondasunak<br />
nekatzen ezpada beargiña. VMg 61. Egiten deutsazu zeure erruz epai bat biargin bati [...] eta onek ezin biarrik<br />
egin dau egunen batzubetan. Astar II 100. Irakurri begi Ebanjelio santuan [...] bearginak mastuira eroan<br />
ebazan ugaza<strong>bar</strong>ena eta beste an dagozan ainbeste [ipuin]. Zav Fab RIEV 1907, 91s. Galarazo badeutsazu<br />
otseiñari soldatea, bearginari alogera, mandatariari saria eta edozeñeri bere izerdia. Añ EL 2 151s. Biarginai<br />
eta alogerekoai bearreko eginsari eta alogerak denporaz emoten ez deutsezanak. Itz Azald 105. Beargin zindo<br />
eta ganoraduna az. Alt EEs 1917, 43. Aukera onak egiten dau biargiñ ona. Or Tormes 81. Biargiñak lez entzute<br />
andiya eben uriñetan be. Kk Ab II 182. Kale-erdian beargiñak aruntza ta onuntza atergabe. TAg GaGo 80.<br />
Ortik etorri ziran ugazaba ta beargiñen arteko auzi ta burrukea. Eguzk GizAuz 25. Gure beargiñentzat Euzko-<br />
Langille-Batzau berebizikoa da. Ib. 194. Makiñeak, [...], beargin askoren lana egin daroa. Ib. 21. Ez ete da<br />
elduko Bilboko beargin batek baiño geiok "ai nok leuken baserritxo bat Ipiñeko bazter baten" esango dauden<br />
egune? Akes Ipiña 23. Krisis gogor bat izan zan, eta beargiñik geienak biar <strong>bar</strong>ik gelditu ziran. SM Zirik 48.<br />
Jauntxo itxura geiago eukan biargiñana baño. Ib. 32. Ola aundietako beargiñak baiño obeto bizi dira euren<br />
artezkari agertzen diran izlariak. Erkiag BatB 151.<br />
Persona laboriosa. Biergin on bat dogu Satrustegi. <strong>Euskal</strong>arien artean leku on bat irabazi dau, bere buruz.<br />
Alzola Atalak 126.<br />
(Uso adj.). "Trabajador, laborioso" VocCB. "Laborieux" Dv. "Adj. laborioso" Etxba Eib. Zeinbat gauza<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
385
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
miragarri irakurten dira, dinuenez, erle biarginak etxe <strong>bar</strong>ruban egiten dituben gauzeen ganian! Mg PAb 180.<br />
Ikasi bear dala Txindurrietatik beargiñ ta kontuzkoa izaten. VMg 35. Etxeko buruak artu bear dituztela ondo ta<br />
errukiz morroi ta mirabe, zaartu artean beargiñak izan diranak. Ib. 30. Onerako alperra; gatxerako biargina.<br />
Oh pekatari tristia! fB Ic I 26. Topauko ditut Jesusen Kriadu biarginak. Egingo ditut Eleisa <strong>bar</strong>rijak, Jesusen<br />
egon lekutzat. fB Ic II 290. Baña zegaitik diñuee batau etxerako? [...] biargiñago dalako edo itxura obia<br />
daukalako? JJMg BasEsc 214. Guztiz dira onak, humildiak, biarginak eta Jaungoikuaren bildurrekoak gure<br />
semiak. Astar II 96. Erakusten deuskube izaten biargiñak ta begiratubak. Ur Dial 27 (It, Dv, Ip langile). Guztiz<br />
neukan ondradu eta beargintzat. AB AmaE 329. Mutil beargina / beti prest egiteko / eukan alegina. Azc PB 96.<br />
Neure bigaitxu motza, / ta zeure idi ezkerra / bata nai bestea da / beargin ederra. Ib. 89. Eztogu bear besterik,<br />
Mari Jesusentzat senar ona, sendoa ta beargiña baño. Echta Jos 133. I mutil azkarra az, biargiña ta zindua. Kk<br />
Ab I 78. Sozialisten estaduan agintari ta enpleauak erlauntzean erle nagiak baño obeto: gizon beargiñak, ostera,<br />
erle langilleak baño askoz be txarrago. Eguzk GizAuz 110. Badakit nik, zu bestean ez arren, naiko biargiñak<br />
dozuzana semeak. Bilbao IpuiB 173. Alabak, neskatilla beargin eta garbiak [...], laguntasun bererizkoa egiten<br />
eutsen. Erkiag Arran 16. Ezan ezagutu inguruetako errietan "Pinto" lako asto zintzo ta biargiñik. Ib. 68.<br />
Langille arduratsu ta beargiña izango zan. Erkiag BatB 27. Etsaiek / inguratzen dizute pakea. / Arima... Sugar<br />
gorrotozko, / behargin ta liskarti. Azurm HitzB 63.<br />
- BEHARGINEAN. Trabajando. Beti beargiñean / neke azpian, / bururik jaso gabe / nere bizian. Echag 184.<br />
behargintza (V-gip, G-to ap. A; Añ (V), Dv), biargintza (V-gip ap. SM EiTec1), beharkintza (Hb ap. Lh). 1.<br />
Oficio, ocupación, trabajo. "Oficio [...] (V) beargintzea" Añ. "Arrese, dans l'Avant-propos de son poème basque,<br />
'travail des mains, métier'" Dv. "Emploi, fonction, exercice" Lh. "Gizona bai pozik ibiltzen dala norberan<br />
gustoko biargintzan" SM EiTec1. v. langintza. Duaz bada damu egijazko baga konfesetara opizijo edo<br />
biargintza askotakuak. Mg CO 71. Biargintza gogor ta jan laburrekuak. Ib. 217. Ni naz arotza, argiña, itzaña,<br />
atxurlarija, baso-azterlarija, ta errazago ikasten dira zure biargintzak niriak baño. Mg PAb 48. Alan jazoten da<br />
nik ezagutu ditudan zure biargintzakuakaz. Ib. 51s. Ator ona, erakutsi eijozan oni eure biargintzako tresnaak. Ib.<br />
140. Ala bada ikasi bear dezu beargintzaren bat zer jan izaiteko. VMg 59. Nai batu dedilla jentia solora,<br />
basora, karobija, ola, ira ebate, galjote, nai edozein biarginzatara. JJMg BasEsc 104. Ez neban uste, baseerriko<br />
biargintzeen artian, aurkitu zaatiala ainbeste nasaitasun ta okasinoe. Ib. 108. Zeintzubak etxian edo<br />
biargintzeetan agertuten daben askatutasun andi bat eureen jantzi ta oni jaokazan gauzeetan. Ib. 194s. Ta gero<br />
bere gure arimen jaubea zara, / Daukazulako zeruratuten beargintza. AB Olerk 321. Olagizonak beren<br />
beargintzari zerraikioten. Arr EE 1882a, 98. Josturaren beargintza añ ederki ikasi zuen, non inguru aietan bere<br />
parekorik etzuen. Arr May 120. Bedeinkatuten dituz aurrerapen guztiak, jakituriako eta beargintzako gauza<br />
guztietan eginiko geitupen zuzenak. Itz Azald 51. Zein da sementzat langintzarik edo biargintzarik onena? Ib. 98.<br />
Ez da au gizonaren lana, ez eta ere egaztiarena; au da axari zarren baten beargintza. Aizkol 45. Bere<br />
biargintzan arrano-begia eban. "En su oficio era un águila". Or Tormes 15.<br />
2. "Biargintza, estropicio. Eztakixu beixak zelako biargintzia ein ddaben" Elexp Berg.<br />
beharginzale, biarginzale. "Societario, preocupado del interés de la clase obrera. Biargiñzale zintzua izan zan<br />
bizi guztian" Etxba Eib.<br />
behargiro. 1. "Exactitud" Lar.<br />
2. "Exacto" Lar.<br />
behargiroro. "Exactamente" Lar.<br />
behargune. v. beharrune.<br />
beari (Lar H, beha- Hb ap. Lh). "Aleve, traidor: puede venir del Bascuence aribe, el que anda por debajo y a<br />
escondidas, como los alevosos; aribea, bearia, etoa, etoia" Lar. "(A un traidor dos) alevosos (refr.), beari bati<br />
berreun da bi; etoi bati, beari bi" Ib. "Traître, perfide (de betik ari, agissant en dessous), id. aribea (même mot,<br />
fait par Lar. en renversant les syllabes, pour donner une racine basque à alevoso)" H.<br />
behari. Espectador. v. 1 behatzaile. Behari guziak harritu baitziren eta loriatu hekien jauzi eta urrats<br />
nobleen ikusteaz. Zby RIEV 1908, 85. Saratar hoiek dire / sortzez pilotari / [...]. Ezpeletar, Khanboarrak /<br />
zirenean ari, / hek ere segur lehen / bazuten behari. Ib. 92. Inguruan, bizpahiru lerrotan, gainka elgarri,<br />
kokatzen dira behariak. JE Bur 26. Halako elhe arraiak egiten zituen behari ala jokazaleekin. Ib. 137. Beharisaldo<br />
bat badagokigu berehala so. JE Ber 46. Bainan lau jokolariek halako partida egin dute nun behari guziak<br />
loriatuak itzuli baitira beren etxetarat. Herr 21-3-1957, 3. Iduri luke luzarat enoatzekoa balitakela [filma]<br />
bainan ez: xehetasunak laster iragaiten dira, eta behariak bethi beldur batekin daude, zaintzaleak ez zaizkon<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 386<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ohartuko. Herr 8-10-1959 (ap. DRA). Neska gaztea ere hor dago behari, / pilota bera bezain bihotza jauzlari. Xa<br />
Odol 283. Plaza ixilik dago, iduri eliza, / beharien begiak pilotak dabiltza. Ib. 283.<br />
bearikeria. "Trahison, perfidie" H.<br />
beariketa. "Alevosía", "felonía, engaño" Lar. "Trahison, perfidie" H.<br />
behariketa. Público, auditorio, audiencia. Fama kurritu zen batto altxatuko zutela behariketa handi<br />
batenzat aski jartokirekin, bainan xede hori ez da obratu... Herr 12-1-1956, 3.<br />
bearikiro. "Traîtreusement" H. v. beariro.<br />
beharin. "(Hb) gencive. Beharin-belhar (Hb), herbe aux gencives, plante de la famille des ombellifères" Lh.<br />
beariro. "Alevosamente" Lar.<br />
bearitu. "(Hacerse) aleve" Lar.<br />
behar izan (G, B, S; Mic, SP, Ht VocGr 345, Lar, Añ, Lecl, Gèze, Dv, H, Zam Voc), behar ukan, behar uken<br />
(ükhen Gèze), <strong>bar</strong> izan (R-uzt), ber izan (G-nav), biar izan (V-gip, AN-ulz), bier izan. Ref.: A; Lrq; Iz Als (ber<br />
dan bekela), R 286, Ulz (beldurre); Etxba Eib (biar izan); Elexp Berg (biar izan).<br />
Tr. General en todas las épocas y dialectos. El participio se forma con izan y/o ukan y sus variantes (ant.<br />
*edun, cf. "menester, bear eun" en Landucci): el primero se documenta en toda la tradición meridional y<br />
septentrional no suletina; el segundo es propio sobre todo de la tradición suletina (en la forma ükhen), pero se<br />
atestigua por primera vez en Leiçarraga, que distingue entre behar izan con aux. intrans. y behar ukhan con<br />
trans., distinción que observan los autores suletinos, en parte los bajo-navarros (en los que uk(h)an e izan<br />
alternan para el aux. trans.), y algún labortano como Goyhetche. Cf. Gèze: "behar izan, falloir; behar ükhen,<br />
devoir". Al Sur, sólo se encuentra en Aresti.<br />
Los sustantivos verbales correspondientes son behar izate- y behar ukaite-. Del segundo no se encuentran sino<br />
sendos ejs. de Goyhetche e Hiriart Urruty. El primero está, en cambio, mejor atestiguado, sobre todo en la forma<br />
behar izaten, bastante frecuente en la tradición meridional por lo menos desde comienzos del s. XIX; no así en la<br />
septentrional, donde apenas hay algún ej. de los últimos años (Xa Odol 88), aunque se documenta ya en<br />
Leiçarraga. Hay, sin em<strong>bar</strong>go, behar izatea o izateko en Larreguy, Duhalde, Hiri<strong>bar</strong>ren e Hiriart-Urruty (Zez<br />
166), aunque tbn. en estos casos los más de los ejs. son meridionales.<br />
La forma de futuro es beharko, presente ya en Lazarraga y Refranes y Sentencias al Sur y en Materre (16) al<br />
Norte; cf. Lf Gram 655: "Pour conjuguer behar, notons qu'au participe passé on met behar ukan ou behar izan;<br />
le futur se fait actuellement à l'aide de beharko (et non de behar ukanen ou behar izanen)", y Dv s.v. beharko:<br />
"Nom verbal futur de behar izatea, dans le sens de devoir, falloir". Con todo, hay algún ej. de behar izanen,<br />
junto al más frecuente beharko, en Pouvreau e Hiriart-Urruty; behar ukhanen en Leiçarraga y behar ükenen en<br />
Constantin. Behar izango aparece por primera vez, que sepamos, en Astarloa (Disc 701: biar izango dot, biar<br />
izango neban; cf. tbn. Zav Verbo 14: "El [participio] de futuro compuesto [se forma] añadiéndole izango: v.g.<br />
gura izango, nai izango, al izango, bear izango, bizi izango"); no se encuentra en los textos hasta el s. XX<br />
(Azkue, Otxolua, Eguzkitza, Zaitegi, Erkiaga, etc.): hay que tener en cuenta que Azkue Morf 1000 desautoriza<br />
los futuros tipos beharko, abogando por las formas behar izango. Es de notar que en algunos ejs. de autores<br />
meridionales de los ss. XIX y XX la marca de futuro aparece repetida en el part. que acompaña a behar; cf. p. ej.<br />
Mg CC 198: Begitandu zitzaien orduan zedukan aragi ekuskorra zatituko bearko zuela okela zati bat bezela;<br />
Zav Fab RIEV 1907, 97: Dei eginda, lau orritan / yagiko bearko don, Mari; Lab EEguna 70: Etxe onetan<br />
euskeraz bakarrik itzegingo bearko degu; Vill Jaink 78: Izan adi zintzo bai, eta betiere ikusiko bearko duk ire<br />
burua engaiñatua; cf. tbn. el siguiente ej. de <strong>Bar</strong>b Sup 104: Eskapatu ez baliz, fandangoetan beharko izanen zuen<br />
ari Mariañok, bere zaharrean oraino.<br />
El contacto de behar con el auxiliar da lugar a diversas contracciones según las zonas (v. infra (2)), que se<br />
comienzan a documentar en los textos desde el s. XVIII y en ocasiones han sido empleadas por autores de cierto<br />
nivel (Añi<strong>bar</strong>ro en sus primeras obras, Iturriaga), aunque la documentación más abundante procede de diálogos u<br />
otras aproximaciones al lenguaje hablado; cf. A Morf 767: "Uno de los modales de infinitivo --bear-- seguido de<br />
auxiliar que comienza en el elemento paciente d, sufre una singular flexión. Por emon bear dot (V), eman bear<br />
det (G), eman bear o behar dut (AN, L) se oyen mucho emon biot (V), eman biet (G), eman beaut (AN), eman<br />
behaut (L). Por eman bear ditiat se oye en Larraun (AN) eman bea ttiat 'tengo que darlos'".<br />
1. Necesitar, tener necesidad; (aux. intrans.) ser necesario. "Menester es, bear da" Lcc. "(Auer) menester, bear<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
387
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
izan" Mic. "Devoir" Ht VocGr 345. "(Es) menester, bear da; son menester, bear dira. Era menester, bear zan;<br />
eran menester, bear ziran. Será menester, bearko da; serán menester, bearko dira. Sería menester, bearko lizate,<br />
lizateke; serían menester, bearko lirate, lirateke" Lar. "He menester, bear det; habia menester, bear neban.<br />
Habré menester, bearko det. No es menester, ezta bear; no será menester, ezta bearko" Ib. "Nai ta bear, lo<br />
quiero y lo he menester" Lar DVC 179."¡(No falta) más!, besterik bear ez genduke!" Añ. "Superfluidad, bear<br />
eztana" Ib. "Avoir besoin. Devoir" Dv. "Falloir, devoir" H. "Etxeak bear da bideak ekarri (Gc, B), la casa lo<br />
necesita y el camino lo trae [...]. Se dice cuando llega a formar parte de una familia un individuo que la ha de<br />
hacer prosperar" A. "Beharko da, il faudra bien" Lrq (cf. BEHARKO). "Biar bada, si es necesario" Etxba Eib.<br />
AxN explica endrezu (174) por bear dezuna.<br />
Tr. De uso gral. Es empleado generalmente con aux. trans. Hallamos ejs. donde behar den no concuerda en<br />
número, como p. ej. Behar den gauzetan obedient izaitea (Mat 146) o Eta behar den guztiak / zuei irakastera<br />
(EZ Noel 115).<br />
Forma giros muy comunes con palabras como bezala, bide, era, modu, ordu etc.; v. infra los ejs. sin aux. y<br />
BEHAR BEZALA, BEHAR DEN MODUAN, BEHAR ORDUAN.<br />
Yoen azpian egongo edo jauxiko ez zara diruakati. Zeuk izango dozu bear dana zeuretako eta besteaendako<br />
bere. fJZ 99. Ieinkoaz landan mundu orok eztu hanbat balia, / zeruia, lurra, itxasoa, haren peko guzia; / orotara<br />
hedatzen du, behar bada, eskuia. E 91. Bai digneki errezebi zure gorputz sainduia, / baietare behar diren berze<br />
sagramenduiak. Ib. 23. Anhitz plazer ukhen badu, anhitz behar dolore. Ib. 87. Ezen hunelako gauzák, guziz<br />
lengoaje oraino usatu gabe batetan, ezin behingoaz halako perfekzionetan iar daitezkela, nola behar bailizateke.<br />
Lç Adv * 7v. Guzia despendatu ukhan zuenean, egin izan zen gosete gogor bat herri hartan, eta hura has zedin<br />
behar izaten. Lç Lc 15, 14 (Dv eskasiaren jasaiten, IBk beharra sentitzen). Zeren hazi humanoa bere berez<br />
korrunpitua baita, behar zen konzepzione hunetan Spiritu sainduak obra lezan. Lç Ins C 3v. Iainkoak berak<br />
gutan obra dezan behar da: ezen gu sorregi gara. Ib. E 2v. Ezen paillardizari ihes egiteagatik, batbederak behar<br />
du bere emaztea, eta emaztetarik batbederak bere senharra. Ib. B 5v. Ez solament sabelera eta soinera behar<br />
duguna, baina bizitze hunetan bakez izateko zer ere behar dugula Iainkoak baitakusa hura guzia galdegiten<br />
dugu. Ib. E 6r. Biandaz eta berze behar ditugun gauzéz. Lç ABC B 4r. Nehork definizione propririk ezin harzaz<br />
eman dezake, baina behar dugun bezenbat ezagutzeren ukhaiteko hunela deklara ahal daite. Ib. I 2r. Eugi<br />
legiala kontu andia Silverori bear ebena emaiteaz. Lazarragaz 1142r. Egun askotan bearko dozu / zeure aldean<br />
medikua. Ib. 1143v. Jaunuk [sic] asko daude, geiago bear daude. "Más han menester". RS 85. Asko badok, asko<br />
bearko dok. Ib. 124 (v. tbn. RG A 40). Inardun badagik, ez dok be[a]r besterenik. "Si continúas en el trabajo, no<br />
tienes necesidad de otro". Ib. 540 (TAV 3.3.2). Mendiak mendia bear ez baia gizonak gizona bai. "El monte al<br />
monte no ha menester". RG A37 y B45 (cf. AEF 1921, 49: Mendie es mendien bear, gixona bai gixonan bear,<br />
recogido en Larrabezua, V-ger). Konseju ona emaitea bear dabenari. Bet 14.<br />
(s. XVII). Emanen deraukula behar dugun guztia. Mat 143. Erran drazadazu zenbat gauza bear diraden<br />
gloria erdesteko. Ber Doc 117r. Arren, bada, irabazi / duzun kredit handiaz / fabora nazazu, othoi, / behar<br />
dudan graziaz. EZ Noel 149. Ostera eta laster alkar arturik, / jupoak bear dituez aforradurik. EgiaK 87.<br />
Gastelako Almiranten miserikordia / bear izan dozu, neure egia. Ib. 87. Komunzki ioaiteko bezanbat denbora<br />
behar ohi da bihurtzeko ere. Ax 81 (V 55). Bekhaturik izan ezpaliz, etzen beharko beztimendarik: eztugu beraz<br />
hetzaz zer banaloriaturik. Ib. 416 (V 270). Ezin dateke kontrizionerik, eta ez behar den bertze urrikimendurik,<br />
kofesatu gabe. Ib. 531 (V 341). Halatan emaiten deraue aberatsei beretzat behar duten baiño gehiago,<br />
gehiagoko hura probetara parti dezaten. Ib. 225 (V 150). [Erleek] nola duten bere athal-zaiña, eta behar ere<br />
bai. Zeren eztiari [...] anhitz baitarraika, eta baitzaika aiher. Ib. 35 (V 21). Edaaten dabela bear dabena, eta ez<br />
geiago. Cap 127. Eta pekatuen parkaziñoa, zeinda bear da komulgeetako, arerioari parkeetea bear dana legez.<br />
"Como también lo es el perdón de los enemigos". Ib. 146s. Zeinda akudidu ezin leien ainbat bider zein bear<br />
leukeen. Ib. pról (ed. 1893). Adiskide egik ez behar duanean, bana behar duaneko. O Pr 4. Haur duenak anhitz<br />
behar, eztuenak gogoan-behar. Ib. 216. Ehun zaldik ehun zaltoki behar. Ib. 127. Behar da, bada, elkhar iasan<br />
dezagun eta konsola dezagun. SP Imit I 16, 4. Abisu hauk hanbat eta hainbertze direla, non nihork nahi baditu<br />
begiratu, eztuela behar izanen zer egin bertzerik. SP Phil 539 (He 547 ez bailuke behar izan). Urrun gare behar<br />
dugun amorioaren neurritik eta kontutik. Ib. 291. Zer behar da bihotzean, / Iauna, zutaz berzerik. Arg DevB 10.<br />
Iakiteko duzu amarra hagitz onak behar direla. INav 133. Oneek jakinaz bakarrik salbaduko gara? Ez Jauna.<br />
Zer bear da bada geiago? CatAnz 3. Jaikitzean, behar den mugan, nihorekin mintzatu gabe, Jainkoari ofritu<br />
behar zaio lehenbiziko pensamendua. Gç 35. Aurreronzean bearko dozu / Biskaiaren defensa, / ezpa juan<br />
Errotxela. BBizk 19. Zer adin behar da konfirmatü izateko? Bp I 64.<br />
(s. XVIII). Zeren ez baita munduan nihor, behar ahal diteken bezanbat hitzkuntza dakienik. ES 391. Hainitz<br />
gauza falta baitzaizko behar den perfezinora heltzeko. Ib. 195. Itz dibina aek esanaz bear dan intenzioarekin.<br />
OA 45. Egizu nitaz behar dela dakizuna, zuk nahien duzuna. Ch III 15, 2. Etseko andra noblea dogu, bear bere<br />
ala nik. Acto 421. Ez det arkitzen zeru guzian gauza baterako bear dedan diñako argirik. Lar SAgust 3. Ez da<br />
asko adiña edozeiñ argi; goikoa bear degu, zerutarra. Ib. 16. Bear diran Ongi Dagoakin. CatBurg 1. Ez dutela<br />
gehiago behar ez nihoren konseillurik, ez nihoren gobernurik. He Gudu 64. Hasperen egin ezazü zeren etziren<br />
gobernatzen [...] fraide debot batek behar lükian bezañ beste argireki. Mst I 21, 3. Aithortzen dit eztirodala,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
388
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
mendren mendrenaren ere, behar den eskerrik eman. Mst III 22, 1. Gaiza thenporal behar direnetarik batere<br />
eztü desiratzen, huntarzün eternalen jardiets erazitzeko zerbütxatzen ahal zaitzonak baizik. Ib. 54, 5. Gogua<br />
emaiten dizü, profeitürik batere edo aphür baizik emaiten eztian gaizari, eta ezinago behar diana, arrankürarik<br />
gabe igaraitera eizten dizü. Ib. 44, 2. Judasen gisan galzen da behar den horduz onzen ez dena. Mb IArg I 193.<br />
Predikatu bear zuten lege berriaren alde milagro bear ziranak eta beste gauzak egiteko zegoten indar ta esku<br />
guzia emanik utzi zituen. Ib. 339. Orra nola bear zen (munduko guzien onerako) nere neke andien buruan ni<br />
gurutzez illik gelditzea. Ib. 292. Beti behar dugu geren alde ta billatu behar dugu geren egiteko ta neke guzietan<br />
Jesus maitagarria. Ib. 187. Janaria, janzia ta beste bear diran gauzak eman dizkidatzu. Cb Eg II 23. Beti bear<br />
degunak bezala, beti eskatu bear degu ta orazioa egin. Ib. 11. Zure gaitzak zer bear edo eskatzen duen, zeruko<br />
mediku edo konfesore zelodunak daki. Cb Eg III 387. Ala, egia esateko, zure eriotzaren baño, zure bizitzaren<br />
bildur geiago bear dezu. Ib. 318. Hil zituen berehala zenbait filistindar. Etzen bertze deus ere behar. Izialdura<br />
sarthu zen kanpa guzian. Lg I 268. Jainkoak etzuen utzi herri hetan leheneko yendetarik, israeldarrak [...]<br />
beldurrean idukitzeko behar zen bezanbat baizik. Ib. 199. Ez da nihor gure artean nahiago behar ez duenik,<br />
hanbatik hanbatean, Joben ongarria, ezen ez Salomonen tronua. Ib. 339. Maiz Jesus billatzen da, hura ediren<br />
gabe; zeren ez baita behar den bezala bilhatzen. Mih 118. Zonbat bekatü mortal behar dira Ifernürat joaiteko?<br />
CatLan 10. Gaisto dá ez izátea bere kulpas beardéna. 'No tener lo necesario'. LE Prog 110. Bertze guzietako<br />
denbora asko eta sobra hartu dut, eta behar nueneko, behinere astirik asko ez nuen. Brtc 201. Nere bürüzagisak<br />
zor dereit zortzi peseta [...] othoi detzan jar, ez ene khorpitzaren, eztialakoz behar batererik, bena bai<br />
arimarentzat. Egiat 179s. Gezur arin bat, behar dan baño geixeago jate bat ta beste onelakoak. Ub 152.<br />
(s. XIX). Zeinbat gauza [...] biar ditu bada [...] damubak, onak izateko? CrIc 242 (para esta construcción con<br />
marca de ergativo también en adj. en función de atributo, v. infra (2) Tr.). Ni arzaia naiz, adiskidea, ezer bear<br />
badidazu. Mg PAb 164. Berba eraatsi ta gatx oneek biar ebeela azaldaketa luze bat. Ib. 163. Ondorengo<br />
komuninuak dira sakrilejijotzarrak, ezagutu daikianian bakotxak ez daruala prestaera biar danik. Mg CO 94.<br />
Deklaraziño zuzen ta garbi bat egiten bada dongaro egiñaren damu biar dan bestekuaz. Ib. 15. Kristauaren<br />
dotriñako lau parteen artean, ez da gutxien bear dana orazioaren dotriñako explikazioa. Gco I 383. Onelakoak,<br />
asnasea faltatzea baizik bear eztue, betiko Infernura jaisteko. Ib. 418. Gauza bi nai ta ez bear dituzu, zure<br />
esperanza egiazkoa izango bada. Ib. 387. Konfía Jangoikoan gogotík; ezi ematenduénak heritasúna, emanendú<br />
osasúna, beardelarík. LE Ong 13r. Egingo det nik [...] ez bear lizakean adiña, baizik dezakedana. AA I 558.<br />
Bebil emaztea arrastaka batetik bestera, umeenzat bear danaren billan. AA II 74. Eta galtzen ditue, gauzak bear<br />
dan eran egin gabez, ondasun andiak. AA III 360. Haren laguntzarekin batean, behar den guziaren egiteko gai<br />
izanen haiz. Dh 185. Mutill dantzari ta kortejo zaleetan bere ez dot aurkituten errespeto, ez biar leukeen itzalik.<br />
JJMg BasEsc 137. Au ezaututeko ez da jakiturija andirik biar. fB Olg 198. Jesu Kristo geure Jauna illteko bere<br />
testigu paltsuak biar izan zirian. fB Ic II 164. Medikubak aginduten dabena emon gura ezteutsenak, edo beste<br />
biar dabeen gauzarik ukatuten deutsenak. Astar II 81. Eztago Jaungoikuaren iskini edo promesan bakarrik, biar<br />
bere dalako geuk geure aldetik egitia alegina artuko badogu itxaroten doguna. Ib. 14. Neskak damuaz / ez eban,<br />
ez, asko bear, / antxe egiteko txorienagaz / taska taska negar negar. Zav Fab RIEV 1907, 94. Berotu biotza ta<br />
zolitu gomutea, bear dan legez igaroteko irakurtera zoazan gogartea. Añ EL 2 18. Ze pozik daroazun zeure<br />
eriotzarako bearko dan zur astuna. Ib. 191. Bere bear tzan aldian eginiko konfesiño on batek. Ib. 65. Entzuten<br />
zenduala bake bakean eta mistik bere egin bagarik nik bear neukean eriotzako sentenzia. Ib. 115s (EL 1 108 nik<br />
merezietan nenduan). Irina behar eta pagatzen du zahiz. AstLas 74. Ongi komekatzeko, zenbat gauza bear dire?<br />
CatB 71. Festarik bear bada / bego Donostia, / betikoa du fama / ondo merezia. Echag 139. Ezpazira behar den<br />
modestiareki egoiten, Jesu-Kristi injürio handi bat eginen derozü. UskLiB 33. Zerbeit ikharagarririk dela, behar<br />
izan duenaz geroz erremedio bat hoin espantagarria. MarIl 124. Bena zü, dohain haiegati, etzirade fantesius, /<br />
ümil, afable zira eta, behar denian, korajus. Etch 578. Jainkoak [...] ezagutzen duela zer dugun behar. Jaur 121.<br />
Ezade diferenteak bear badituzte, egon ditezke lur berean bi landare mota. It Dial 49s. Badirade latiñez, / badira<br />
erderaz; / ez al ditugu bear / guk ere euskaraz? It Fab 16. Soñu aek ondo dantzatuko dituenak [...] ankak ariñ<br />
izateaz landara, bearko dabela buru ona [...], konpas guztien kontua zuzen eramango badu. Izt C 218. Bertan<br />
bear danaz gañerontzeko ur guztia igarotzen da Erri<strong>bar</strong>rura jendearen ornidurarako. Ib. 97. Urde honek<br />
gizenzeko / behar diken zahi guti: / hartu beitut aski handi. Arch Fab 187. Prestaera obakaz eta biar dan lako<br />
modu ta itzalagaz Eleixetan ez egotetik. Ur MarIl 85s. Yainkoak du egorri, behar zen orduko, / Franzia<br />
baketurik, Nicolas yotzeko. Hb Esk 159. Ez du laborariak nihoren beharrik; / Erregek behar dute haren<br />
bihitarik. Ib. 189. Juramentua, bear dan bidez egin ezkero, ona da. Lard 381. Ekarzkidazute, eta iñork ezer<br />
esaten badizute, erantzungo diozute: Jaunak bear ditu. Ib. 429. Lürrak hun izateko behar dü büztin bezañbat<br />
hariña. Ip Dial 44. Guzien artean egin dezatela gisu-labe behar-den-bezalako bat. Dv Lab 189. Urak bere<br />
baitharik jotzen du drainetara, eta lurra idortzen da behar den heinean. Ib. 113. Hau da ene saria?-- Ihardetsi<br />
zion Aristhenek: Ez huen bertzerik behar. Hb Egia 25. Arnegatu du: zer bear dugu testigoik geiago? Una, orai<br />
berean aitu 'izue arnegua. Echn Mt 26, 65. Modu orretan gu gabiltzala / gizonak bildu zaizkigu, / asto zar ori<br />
nerea dala / bear dan añe testigu. Noe 31. Grilla zaitzu bi ahur kafe eta botha zaitzu kasola bat esne irakiturat<br />
behar den sukriarekin. ECocin 31. Hirur taza esnetan, behar dira zazpi arroltze gorringo. Ib. 32. Franzizkoren<br />
naturaleza minberak hala behar bide zuen. Laph 126. Munduko lokharrien hausteko, lan behar da eta denbora.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
389
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Ib. 127. Aurrerontzean zuek, zeron emazte eta aurrakin bear dezutena, nere kontu. Arr GB 119. Bekhatü mortal<br />
hanitz behar deia Iferniaren merexitzeko? CatS 55. Botoa egin zuten, Veneciaraño igarotzeko bear zutena ez<br />
beste guzia utzitzeko. Aran SIgn 74. Mutillzartu ta ezkondu, / oraiñ andria gallendu, / gaztia bear omen du. Xe<br />
275. Ogirik bear dezute? Zab Gabon 28. Egin nai lukeanak gustora pausua, / zapata bearko du oña aiñakua. AB<br />
AmaE 407. Beia bear badezu geienaz ere orlakoxia billatuko dezu beste bat ere. Sor <strong>Bar</strong> 105. Prinzesa batek<br />
bear dituen prenda guziaz ornitua. Arr May 184. Amen errateko behar den denboran. Elzb PAd 3. Lana gogotik<br />
egitea, ori da bear dana. Urruz Urz 40. Edo, beharko othe da, heda dezon Jainkoak zeru goratik bere esku<br />
urrikalmendutsua eta laguntzailea? Lap 152 (V 68). Jakintsunen erranetan / behar bada sinheste, / ederrena<br />
mintzaietan / eskuara da, diote. Zby RIEV 1908, 758. Ezagutza behar dena ez dutenek ez dute prezatzen. Ib. 88s.<br />
Eztot nik ezer munduan gura / ez bear bere, zu <strong>bar</strong>ik. Azc PB 124. Etzuela bertze ametsik baizik ere Aines behar<br />
zuela andretzat. Jnn SBi 136. Denbora askotxo bearko dut gauza abek garbitzen. Apaol 59. Ez igan zerura billa,<br />
/ aingerutxurik bear ezkero / orra or nire mutilla. A BeinB 47. Ori da ori, persona biar dan bezelakua izatia. Alz<br />
STFer 127. Zenbat beharko da? Deus kasik ez hastean. HU Zez 45. Bainan, Jainkoari esker, ez dire oro heien<br />
iduriko; ez eta behar ere. Ib. 31. Bazakien, behar zenean, bertzen heinera jausten. HU Aurp 110. Lagunen batek<br />
zetako edo atako bear izango ebala atxakitzat ipiñiaz, iagi ta atera-bidea artu eban. A BGuzur 120. Eztau<br />
bearko; baiña bear baleu bere, eztakit amaituko ete eukean. Ag AL 72. Lagunak edozetarako bear izaten dira.<br />
Ib. 40. Ni baiño obea bear dau beretzat. Ib. 111. --Orixen bear degu berriz oraiñ! Iduritu egiñgo zitzaizun. --Bai<br />
zera! Moc Damu 15. Egon bear dabela gertu eta prest iragoteko Jesukristogaitik lotsariak [...] eta eriotzea bere<br />
bai, alan bear izan ezkero. Itz Azald 132. Bide okerrez eretxia erakusten dabenak, au da, bear dan argitasun<br />
baga. Ib. 110.<br />
(s. XX). Nola eta zonbat aldiz egin den bekhatu: gogoz, hitzez, obraz eta behar zena ez eginez. CatJauf 120.<br />
Jainkoa othoizten dugu eman detzazkun behar ditugunak. Ib. 101s. Gitxik goratuten zaitue bear dozuen añan. Ag<br />
Kr 212. Nor da berau, ainbeste leku bear dabena? Erregiña dalakoan birau natxako. Ib. 68. Gure etxaguntzan<br />
be bear genduke olako mutil bat. Echta Jos 313. Goizean goizetik zeiara, gero, gizasemearen da Josetxoren<br />
gosariak, urrengo labako arazoak, arto edo talo bear zireanak. Ib. 25. Haiñ beste behar bada zelila heltzeko / ez<br />
nüzü ez berhala ni abiatüko. Xikito 6. Mintzatzekotz, behar da: zerbeit erraiteko; hura erran; eta gero, ixilik<br />
egon. JE Bur 39. Norako biar dezu billetia? Iraola 18. Merkexeagoa bear det. Billatuko aldegu, aukera<br />
badagota. Ag G 87. Urriñera bidalduteko biar dan baño zazpi bidar indar geiago dauko. Kk Ab I 35. Leaburun<br />
beti izateko baaiz, arako eztek latinik ere bear. A Ardi 18. Ba omen du dirua, bai ta bear ere, Leaburu ta<br />
Gazteluren bitarteko zoko sakon ori lurrez betetzeko. Ib. 32. Bularra ere bear da gero orri burura igotzeko. Ib.<br />
VI. Urdeak urde jana behar du. StPierre 32. Bear dan aldi ta tokian egia esateko. KIkV 71. Bear dan besteko zio<br />
<strong>bar</strong>ik <strong>bar</strong>au egiten ez dabenak [...] oben astuna egiten dabe. Ib. 77. Argatik bear izan zan Jesusek ere eriotza<br />
eramatea. Inza Azalp 65. Beren ardura edo kontu guztia ari diran artan bear dute. Ib. 126. Egungo egunean,<br />
hain neke da sehi baten izaitea!... Zer soldatak ez dituzte behar! <strong>Bar</strong>b Sup 152. Hori bezalako trasterik baizik ez<br />
behar gure herrietan, gure Eskual-Herrian? Ib. 53. Zer behar duzue haren ganik? Ib. 149. Gerla behar omen<br />
dugu. / Othoi, zaude gure buru! Ox 57. Beldürrez etzükiala bentüraz Jinkoaren zerbütxialako deia behar zen<br />
bezain egiazko eta azkar. Const 16. Neurtitzak bear diran legean egiñak dira. Inza in Jaukol Biozk VI. Atera<br />
nintzan sapaillora edo balkoera, ta esan nien. Emen negok; zer bear dezue? Or SCruz 117. Donostian bizitzeko<br />
sos asko bear eta aalik obekiena bizi nai. FIr 131. --Behar nuzke espartin batzu, Manex. --Holako zango ñimiño<br />
eta pollitekin ez dituxu izari handikoak behar. Zub 73. Astoa izateko arrantzea baño eztabela bear. Kk Ab II<br />
116. --Mingain luze, beñere deitu al dizut, ba? --Ez genuke besterik biar! Alz Burr 39. Eztakit idazten errijak<br />
egitten dauan eraz baño; eta, egija esan, biar be eztot geiago. Otx 96. Ez larrittu; mutillak zer biar eta axe<br />
agindduko dautso osagilliak. Ib. 162. Ez atara ortik <strong>bar</strong>rutik [...], biar dan letxe urten dagijan ondo arazo onek.<br />
Ib. 81. Estaduak urdalla andia, ori aseteko asko bear. Eguzk GizAuz 131. Argitasunik bear izan ezkero orretan<br />
baserritarrai gogo onez lagunduko leuskioen gizon argiak badagoz. Ib. 127. Viva Rusia! deadarrez ibilteko<br />
gogoa bear da! Ib. 134. Zuen odolak jitez behar du borroka eta gudua. Iratz 179. Erreza izan dedilla, e?...<br />
Vanguardismorik ez diagu bear! Ldi IL 84. Aziak ere, lurpean sartzea ta bera usteldu ta desegitea bear izaten du<br />
landarea ernaraziko badu. Ib. 154. Behar dena behar da. Lf Murtuts 19. Zer lur bear du? Lenengo zer ez dun<br />
bear esango dizut. Munita 59. Zulo bakoitzak 30 zentimetrotik 40 zentimetrora bear ditu zabal eta beste ainbeste<br />
sakon. Ib. 59. Behar zelarik harek zitun bil-arazten Uztaritzeko biltzarrak. Zerb Azk 61. Liburu bat edo disko bat<br />
behar bazendu Gipuzkoatik edo Laphurditik, jakin araz iezadazu. Mde Pr 61s. Beste ipuin-berri baten ideia jin<br />
zait eta zure aolkuak bearko ditut bearbada, sekula idazten badut. Ib. 82. Igurikiko zituen behar ziratekeen<br />
hilabeteak eta urteak. Mde HaurB 103. Baiña nor da, Iauna, bear danetik araxego lerratzen ez dana? Or Aitork<br />
283. Zin egin nionan Etxahuniaren jabetasuna bera galtzea ala bear balitz, gurasoen zemaiagatik utzi baiño len.<br />
Etxde JJ 59. Polik bi gauza bear eta ala gertatu. Anab Poli 32. Aire guztiek ez dute atabal-jotze berbera izaten<br />
eta badira deus ere jotzea bear ez dutenak. Ib. 99. Eztiñagu besterik bear denen aotan ibiltzeko. NEtx Antz 39.<br />
Bear ez, ta orduan aurkitu, esan oi da, eta egia izan oi. Erkiag Arran 67. Biok alkarrekin gerala, zer geiago bear<br />
degu? Ib. 127. "Axular" asko bear lituzke / izkuntzak eta fedeak. Basarri 50. Liburu bat bezala mintzo zen, hitzak<br />
behar ziren tokian ezarriz. JEtchep 87. Berrogei bider, behar zirenak baino bi bider gehiago. Arti Ipuin 68.<br />
Beste probamenturik ezta behar, akusatuaren aitorketa baizik. Arti Tobera 268. Indianu jatorren bizimoduaz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
390
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
jarduteko, etorria bear, ostera. Ta Nikanor-ek etorririk ez euki, ekarria baiño. Erkiag BatB 170. Siñismenik ez<br />
dau bear gizon askeak. Ib. 146. Erdi asarrez, geldi ta bear dan lez egoteko dirautsa. Ib. 156. Iritxi ziren bear zen<br />
tenorean. Izeta DirG 90. Bost minutu ibilteko, gutxienez ordu erdi behar zuan orratz handiak. Osk Kurl 168. Ez<br />
zaut iduritzen holako batentzat behar laitaken pietaterik. Larz Senper 128. Utz gero Jainkoa mundu huntan<br />
behar duzuen estimuaren zuendako biltzerat. Ardoy SFran 335. --Azkenerako gorroto bizia artu bear dizut. --<br />
Orixe bear degu! NEtx LBB 43. Irurogei ta amar urterekin Ameriketarako bidea artzeko, etzan gogo makala<br />
bear. Ib. 68. Nehon otsorikan ez balego, / ez laike behar artzainik. Xa EzinB 96. Bururik ez duenak / txapelik<br />
bear ez. Uzt Auspoa 43, 116. Bear eta izan; orrek du eskerra (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1136. Biar (bear) ez<br />
duen potroak, bi almote olo (Ae). "Goseak eta bearrean dagonari ez eman, ta naikoa duenari bai". Ib. 2342.<br />
(Con aux. tripersonal). Bereala gaztigatzen diote maizter gizajoari etorri dedilla prest; eta badator au<br />
estura larrian, zer bear ote dioten ezin asmatuz. Izt C 164.<br />
(Sin aux.). Tr. Con bezain, baino, bezainbat, etc., es usual tanto al Norte como al Sur. La construcción<br />
behar + sust., normal entre los septentrionales, se encuentra al Sur en CrIc, y más modernamente en Orixe,<br />
Lizardi y Etxaide. v. BEHAR BEZALA, BEHAR ORDUAN. AxN explica doiaz (416) por bear adiña izanas. <br />
Aphezei ekhar diezek behar errespetua / zeren idukitzen duten Iainkoaren lekhua. EZ Man I 31. Halakotz<br />
othoitzten zaitut, pazienzia behar bezain iraunkor bat erreparti diazadazun. Harb 247s. Orduan sobera haserre<br />
nindekeiela. Eta neurri gabe, eta behar baiño gehiago zerbitzari hek gaztiga nitzakeiela. Ax 289 (V 192). Nola<br />
soinulariak bere gitarraren zainak [...] bide bezalako soinu emaiten eztutenak behar neurrira eta puntura<br />
ekhartzen baititu edo bandatuz edo largatuz. SP Phil 521. Zergatik itxasoak bere <strong>bar</strong>rutian [...], badu guziak<br />
artzeko bear-diña ur, bear-diña bide, bear dan ta are bear dan baño geiago. Lar SAgust 10. Bena zure lege<br />
saintiak eztizü unhesten behar beno haboro eta haboruenik plazer egiten dienen txerkhatzia. Mst III 26, 4. Noiz<br />
eman behar zaie aurrai konfirmazioa? Orretarako behar adiña ikasirik daudenean. Ub 198. Eta hori nulaz / nik<br />
ahal dut erraiten. / Nik behar erreketiak / haiek beitutie ukeiten. AstLas 20.<br />
(s. XIX) Gaisorik dakusezanian aleginaz lagunduten ezteutsenak, alan arimako nolan gorputzeko biar<br />
gauzetan. CrIc 67. Edo eraman duan bizitza onean arkitzen dualako Konfesoreak señale bear duikoa absoluzioa<br />
emateko. Mg CC 143. Artuten ez dirialako onduteko biar legezko bidiak. Mg CO 80. Zeinbat dendera ta<br />
tratulari gitxika lapurreta zitalak egin daruezanak, [...] gauza txatar ta erdi galdubak ontzat saldubaz edo biar<br />
baño goraguan? Ib. 71. Edan zuan bear baño geiago, ta galdu zuan bere ezaguera. AA III 376. Behar bezain<br />
erregelatuki bizi ezten giristino bat? Dh 143s. Bestek eraman derik hik behar kolpia / bena kübera dirok orano<br />
hartzia. Etch 80. Asiaren izena bakarrik etzan bear adinbat aiñ Aderri zabal ta luzea garbiro erabakitzeko. Izt C<br />
11. Ur bedeinkaturik bear bestean ta erara ezpadago. CatBus 53. Egiña zagoen ya prest ezarria / bizi-lekhutzat<br />
hark behar establia. Gy 145. Zoiñtan ezartzen baitire mahaineko behar gauzak, yanari eta edari eta<br />
gaiñerakoak. Ib. 309n. Franxex Larraldek dio, behar orenetan, / eskola toki eman sorthu den geletan. Hb Esk<br />
134. Lenengo egunetan egindakoak bear ainbat etzeritzatelako. Lard 146. Eginarazi zioten Filipperi Carlosek<br />
behar agurra. Hb Egia 149. Bihotz-hausgarri da ikhustea asko laborari ardirik gabe txarki bizitzen, izan<br />
letzazketelarik, berak nor balira, ongi bizitzeko behar bezenbat. Dv Lab 268. O, Jaungoikoa! nola emango<br />
dizkitzut nik bear ainbat esker, aurtxo au eman didazulako? Arr GB 51s. Amaren ezur legortuak, / ni gatik bear<br />
baño len lurperatuak. AB AmaE 283. Ura idikitzeko ez deritzo Klarari daukala bear aina indar. Bv AsL 93. Ez<br />
da izango pekatu, ez daukalako bearbesteko ezauperarik. Itz Azald 89. Gure buruen jabe nahi badugu egon beti,<br />
jakin dezagun beldurrik gabe, behar arau mintzatzen eta egiten. HU Zez 80. Ez da jostetarik. Urrats bat behar<br />
baino aintzinago edo gibelerat egiten duena, galdua da! Ib. 22.<br />
(s. XX) Denik ere, bertzea baino gehiago izan da, ez baitzen behar hanbat. JE Bur 146. Otoitza da buru edo<br />
gogoa Jaungoikoagana jasotzea, berari agur egin, eskerrak eman eta bear guzia eskatzeko. Inza Azalp 119.<br />
Burdina dut bihurtzen gorriturik suan, / behar moduan!... / Ni bezain dohatsurik ez da bat munduan. Ox 167.<br />
Eskola guzietan bear ez besteko azibidez betiko galtzen nekusan yaiterri-gogoa Provenzan piztea. Or Mi III.<br />
Edozein unetan, aldiz-aurretik bear-deia bota ezkero, bilduko liraken idazleak. Ldi IL 100. Idazle-ugaltze orreri<br />
[...] bear-alako paper-langille-ugaltzeaz erantzun bear dio. Ib. 70. Gizartekeriak (sozialismoak) gizonaren<br />
azkatasun ori bear bestean aintzat artzen ete dau? Eguzk GizAuz 104. Bear baño geiegitxo itzegin nun<br />
eztabaidako beroaldian. TAg Uzt 97. Ango uritarrak zori-onekotzat niñuten, bear bezain oargarritzat izan ez<br />
nun gertari auxe yazo arte. Zait Sof 79. Itzak txintxo datoz / bizar asko gabe, nik bear-neurrian lumaren ertzera.<br />
Or Poem 529. Ez zaiok bear bestekoa baño geiago eman. Etxde AlosT 22. Emen etzalako edo, beintzat bear<br />
ainbeste ez zalako, atzerritik ekarri bear. Munita 56. Behar baino gizenago zen sabelondotik. Mde Pr 46. Nik<br />
bear garaian egiten dut kanta eta bear garaian lan. Etxde JJ 13. Egunaren lenen argi-izpiek esnarazi ninduten<br />
bear baño goizago. Anab Poli 79. Liburu bakoitzeko gaiak banaka aztertzen, bear ez beste luzatuko bai litzake<br />
"ataritxo" au. Ibiñ Virgil 24. Zalantza aiek garbitzeko etzegoen bear aiña jantzia. NEtx LBB 30. Gizonarentzat<br />
gidari bada han goi hartan ezarria, / oi, izarra, behar lekura gidatu <strong>Euskal</strong>-herria! Xa Odol 340. Badiagü<br />
horiekilan / behar beno phasta franko, / hebenko jente ororen / zolati gaiñ thüstatzeko. Casve SGrazi 46. Egin<br />
ehortzeta behar suñetakuekin. 'Behar diren janzkiekin'. Ib. 56. Sekulan ez zaio bear aiñako famarik emango<br />
olako zaldunari. Berron Kijote 39. Leiho horietan <strong>bar</strong>rena sumatzen du aldamenean gertatzen den zerbait. Ez<br />
osoro haatik: behar adina ez, eta agian behar baino gehiago. MEIG I 144.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
391
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(En oraciones negativas). (No) convenir, (no) ser adecuado, correcto, lícito. "A deshora, bear eztan orduan"<br />
Añ. Cf. infra BEHAR EZ BEZALA, BEHAR EZ BEZALAKO.<br />
Tr. Aparece sobre todo en oraciones de relativo (aunque cf. los ejs. de Axular, Moguel e Inchauspe). La<br />
construcción behar ez den está lexicalizada hasta tal punto que en ocasiones no se da concordancia de número; v.<br />
p. ej. Marija guria gorubetan, biar ez dan ordubetan (Mg PAb 122); Biar den lizentziekiñ (CatUlz 1). cf.<br />
beharrezten.<br />
Behar eztiraden gauzák irakasten dituztela. "Ce qui n'appartient point". Lç Tit 1, 11 (Dv, IBk, IBe behar ez<br />
dena). Hura ukhaturik, fedea eta legea bere anzu, bere borondatera eta libertatera behar ezten bezala<br />
deklaratzen baitituzte. Mat 108s. Dabitek behatu zioen behar etzen emazteari, eta handik egiteko handitan erori<br />
zen. Ax 392 (V 256). Zeren dantzatik anhitz okhasino behar eztenik sortzen den. Ib. 413 (V 268). Badakigu<br />
parabisurako denak, eztuela behar bekhaturik, eta ez bekhaturen notharik. Ib. 193 (V 130). Noiz ere zerbaitez<br />
guthiziatzen baita gizona behar ezten legez, berehala bere baitan asaldatzen da. SP Imit I 6, 1. Behar ezten gisa<br />
bere plazerak txerkhatzen eta her jarraikiten direnak, hetzaz ahalke eta kharatstarzün gabe eztitian goza. Mst III<br />
12, 3. Behar ez den hitz bat esaten bazaie. Mb IArg I 240. Memória ere bera dá oneráko ta gaitzeráko; zértan<br />
dágo ikástea bearestirénak, ta beardirénak ez? LE Prog 116. Behar ez diran aragizko atsegin ta lan galgarriak.<br />
Ub 177. Ez dau leku santurik biar nire gorputz madarikatubak. Mg CO 68. Ez galdetu bear ez danik, / ez<br />
aditzeko nai ez dezunik. VMg 84. Zenbat eta zenbat, bear ez diran edo esan ere ezin ditezkean gauzetan esnatzen<br />
diranetik asitzen dira gogoa ta biotza loitzen? AA III 361. Norbait maithatzea hura bekhaturat hertxatuz, edo<br />
harekin behar ezten zerbait egitekotzat. Dh 248. Jaungoikoa biar eztan moduban adoretan dabenak. Astar II 36.<br />
Zeren U horrek behar ez den soinua ematen baitio. MarIl XIII. Guziak beren buruak garbitu naiez, zioten etzutela<br />
bear etzan iñoren gauzarik. Lard 57s. Gurhia egiten den lekhian ezta behar den gütien ürrin gaistua. "La<br />
moindre mauvaise odeur ne doit pas se faire sentir". Ip Dial 83 (Dv ez da izan behar den gutieneko usain<br />
tzarrik). Harrek erran darot solhas bat xarra eta behar ezten bezalakoa. Jnn SBi 63. Behar ez denik deus ikas ez<br />
dezaten, lagun galgarrietarik urrun atxiki. HU Zez 146s. Bear ez diran gauzakaz baliyetan diranak. Itz Azald 84.<br />
Norbaitek egin badu / behar etzuenik, / gauzaren xuritzeko / ez dea jujerik? Etcham 105. Gertari txiki ori ez ote<br />
dezun yoa bear-ez-alderditik. Ldi IL 66. Ola ari ziran Farisau gaiztoak, ea bear eztan itzen bat edo esaeraen bat<br />
ateratzen zioten Yesusi. Ir YKBiz 276n. Bear ez diran maitasunak eta griñak. A<strong>Bar</strong> Goi 26. Une txar batez<br />
arturik ala / bear ez nuen bidea, / atsegiñ ordez arkitu ditut / arazo ta naigabea. EA OlBe 8. Orren erruz bear<br />
etzena sortzen da, desordenu ikaragarri bat, alegia. Vill Jaink 50. Behar ez danik ez du aditu / iñork ene<br />
mingainetik. Xa Odol 269.<br />
Deber ser; deber estar. (Parece tratarse de una elisión del part. izan; cf. infra (2)). Tr. De uso gral. entre los<br />
labortanos y bajo-navarros, es algo menos frecuente entre los guipuzcoanos, y escaso entre los vizcaínos (aunque<br />
aparece ya en Lazarraga). Bertuteak behar luke gizonetan handiago. E 123. Uste gutxien dozun orduan /<br />
enegaz bearko dozu. Lazarraga 1165r. Iñor izango bada abisadu, / bear dau forzoso enamoradu. Ib. (B) 1151rb.<br />
Señaleak handi ziren Faraon galtzekoak / bañan ordukoak behar dute handiagoak. EZ Man I 77. Iujamenduaren<br />
muga nihork ere eztaki, / mundu fiñatzean behar dela ordean badaki. Ib. 62. Zeren ongi ahal zinatekeiena, zeure<br />
faltaz gaizki behar baitzara. 'Te ves precisado a estar mal'. Ax 565 (V 361). Behar zare zure obra guzien nausi<br />
eta xuxentzaille, ez gathibu. SP Imit III 38, 1. Zer izanen dut emazteaz / mila jende burdiñetan, / baldiñ esklabo<br />
behar banaiz / Ifernuko zepoetan? Gç 203. Gure lan bakharra behar leiteke gure pendura gaixtoei gerla egitea.<br />
Ch I 3, 3. Zure egiñ ahal guziak egitzu zeruko erresuman lekhu baten izateko, azkena behar balitz ere. Ch III 58,<br />
7. Hagitz behar haiz lohia horlako haskeriak ene gogorat ekhartzeko. Ib. 6, 4 (SP hagitz likitsa aiz, Ip untsa<br />
zikhin izan behar duk). Horra nolako behar duen gizonak bakean eta soseguan sartzeko. Ib. 23, 3. Lo daude erne<br />
bear duten guziak. Lar, carta a Gandara 161. Ad impetrandam dion lekuan ad impertiendam bear du. Cb Eg III<br />
396. Arzai pare gabea, / gurekin bearko dezu / beti sekularean. GavS 24. Jauna, badu lau egun ehortzia dela,<br />
beraz usaindua behar da (Io 11, 39). Lg II 204 (Lç khirestu duk gaurgero). Baña ala bear bada, esan zion bere<br />
Aitari, egin bedi zuk nai dezuna. Ub 87. Elizak agintzen du, berarentzat behar dirala lenengo frutuak. Ib. 188.<br />
Oihala inguratua behar da khordoin beltxez, eta lau kantoinetarik iautsiko zaizko lau hupa beltxak. JesBih 417.<br />
Erariak galesti / dabiltzan artean, / pobreok tabernati / bearko apartean. JanEd I 26. Lurren erdiak gutienetik<br />
sorho behar direla. Dv Lab 102. Erro behar da errateko eguerditan iguzkirik ez dela. Hb Egia 24. Ungi ona<br />
behar da hedoietako bizia! Ib. 139. Ez da beldur behar bururat heldu denaren errateko. Ib. 126. Estimatua bear<br />
litzake / tamaña ortako gizona. PE 29. Zu al zerade asarretuta / bullan ibilli zerana? / Oiekin orla biar badezu /<br />
ez arrimatu nigana. Ib. 37. Arren gutan zenbatek / errekan beharko, / ez baigaituzte heiek / handik aterako! Zby<br />
RIEV 1908, 761. Gizonak ez dik bear / pantasioso. AzpPr 95. Jaunak nahi zuen Judu legeko aphezeri beren<br />
herrunka goraren gatik ohore bihur zekioten, urrun ziren arren behar zirenak izatetik. Arb Igand 57. Lehen<br />
aldikotz hek ikusi ginintuenak ihesari eman ginen, gure ohartzea ez zitzeiela behar herabetzeko zer bat. JE Bur<br />
96. Hi, mutikoa, apez behar hintzan... Ez ginian aspaldi holako predikurik entzun! Ib. 104. Bere buruari ezer opa<br />
ez, ta eskalientzat dana bear. Ag G 135. Ago demuntren koko beltza, ago! Hireak harturik behar duk, gaur<br />
oraino! <strong>Bar</strong>b Sup 131. Txorijak biar dabe goian ta beian azke. Enb 41. Gizonak ona bear dula ta ez aberatsa. Or<br />
Mi 84. Zer bila ninduzuten? / Ez al dakizute / Aitarenean bear / dutala? Or BM 112. Zoro utsa bear nuke<br />
aingerua bezelakoxea dan neskatxa ez onartzekotan. TAg Uzt 286. Iduri luke gezurtiak nehor baino<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
392
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
sinetsgaitzago behar lukeela. Lf Murtuts 64. Arantzazura arribideak / zabala bear, zabala. / Txiro ta aberats,<br />
goiko ta beko, / kabi ditzan eldu-ala. SMitx Aranz 76. Nere andregai bear zunari bere garaiean itz bat ez<br />
esateagatik galdu nuan. JAIraz Bizia 88. Ez ote laidogarrizkoa, berak jaun da jabe bear zun etxaguntzan Mattin<br />
bere anai dollorra ikustea? Etxde JJ 62. Dugulakoaz eta dugunaz bederen, segur behar ginikek. Larz Iru 110.<br />
Bainan Saindu behar litake Saindu batez mintzatzeko. Ardoy SFran 281. Goitik esan diat, eta goitik bear dik!<br />
NEtx LBB 185.<br />
Deber tener. Iongoikoa, zuk ekhartzu halakoa orena / zeña ene bizitzeak behar baitu azkena. EZ Man I 60.<br />
O gaixto eta trunpador, aiherkundez bethea! / Hunek Zeruan behar dik, hik lezean etxea. Ib. 55. Zer fidantzia ez<br />
dugu behar aita amultsu, hanbat maite gaituenaren baitan! Lg I 369. Eztukiala behar dudarik / zelialat juaitiaz.<br />
AstLas 22. Hunek behar luke preferentzia bertze bien gainean, zeren hau baita bakharra bigarren erregela<br />
bethe dezakena. MarIl X. Ordutik xerriak jateko guziak egosiak behar ditu. Dv Lab 285. Erakutsi zion zeruan<br />
beharko zuen tokia. Hb Egia 76. Adiarazteko nolakoak zitezken zeruan behar zituen atseginak. Jnn SBi 151.<br />
Yudu guziek behar lukete ontsala Yudas izena... Elsb Fram 170. Beti gogoan behar ginintuzkenak egunetik<br />
biharrera ahantziak ditugu. HU Zez 144. Iru letratxu bearko ditu / nire obiak ganean / neure maiteak irakurteko<br />
/ Madrildik datorrenean. Balad 123. Legeak azken hitza bere behar bethi. <strong>Bar</strong>b Sup 149. Ez detala aiekin ezer<br />
ere biar. Alz Burr 18. Euskera edozertarako bear baitegu gai. Etxde AlosT 9. Iesukristoren itzekin berekin aski<br />
bear genuke. Or QA 153. Gerturik bear du [zaldi-gurasoa] garaia urbiltzen denean. Ibiñ Virgil 97. Lerro txikiak<br />
dantzariak arpegia zein aldetara bear duan agertzen du. NEtx LBB 320. Beraz zeruan ez dala diozu / nik behar<br />
dudan lekua, / alta etzen ba izugarria / nik ein dudan bekatua. Mattin 131.<br />
2. (Lar DVC 173, Aq 1362, A, Zam Voc). (Con participio). Tener que, deber, haber de (a veces con un valor de<br />
futuro que no implica claramente obligación o necesidad); estar a punto de. "Bear, deber. Eman bear diot, le<br />
debo dar" Lar DVC 173. "Conviene que se haga, on da egitea, bear da egin" Aq 1362. "Behar dugu hil egun<br />
batez" VocBN. "Behar niz khausitu bihar goizean Baionan" Ib. "Aditzaren ondoan doanean, laguntzaile<br />
NORKduna eskatzen du. Gero zinera joan biot. Dena dela, aspalditxoan behintzat, joan bia naiz ere asko esaten<br />
da" Elexp Berg. En AxN se explica akhort bazarete nola izaiteko baituzue (373) por elkar artzen baduzue nola<br />
artu bear baituzue. Cf. Lf Gram 655: "Behar ukan au sens propre signifie 'avoir besoin'. [...] marque parfois un<br />
futur certain: Uria egin behar du 'il va pleuvoir (litm. ça doit pleuvoir)'. Souvent behar ukan exprime une<br />
obligation morale, une convention, une fatalité [...]" y 814: "L'infinitif français complément d'object direct se<br />
traduit d'ordinaire par l'infinitif nominal. [...] Mais quand, avec behar ukan 'devoir' ou nahi ukan 'vouloir',<br />
l'infinitif français complément d'objet a le même sujet que le verbe principal, on emploie le nominatif indéfini du<br />
participe au lieu de l'infinitif: behar dut, nahi dut irakurtu 'je dois, je veux lire [cf. nahi dut bertzek irakurtzea 'je<br />
veux que les autres lisent']".<br />
Tr. General en todas las épocas y dialectos. La discusión tradicional en torno a este verbo ha sido si, cuando el<br />
part. que le acompaña es intransitivo, el auxiliar ha de ser trans. o bien intrans. Cf. Lf Gram 655: "Avec un<br />
participe intransitif, on peut employer izan 'être', avec behar: Joan behar naiz 'je dois partir'. Mais joan behar<br />
dut est plus catégorique". Azkue atribuyó a los malos hablantes el uso del intrans. en estos casos (cf. Morf 208:<br />
"Es de euskaldun <strong>bar</strong>ris o <strong>bar</strong>rioides decir o escribir etorri bear naiz, ibili gura nintzan, yausi (erori) nai da<br />
gizon ori. Hasta los escritores modernos no se halla en libro alguno, por lo menos del V, locución semejante.<br />
¡Que etorri, ibili y yausi son intransitivos! Más lo son las cosas"). Sin em<strong>bar</strong>go, cuando menos desde mediados<br />
del s. XIX estaban descritas las diferencias que se observaban ya entonces dentro del propio dialecto vizcaíno y<br />
su correspondencia con los usos de otros dialectos, en un libro que Azkue había manejado, el Verbo Regular<br />
Bascongado de Zavala, donde incluso se defiende (¿por primera vez?) el uso del intrans. (p. 16s.): "En orden a la<br />
clase de conjugación que habrá de usarse con los determinables gura o nai y bear cuando se juntan con verbos<br />
mixtos [= 'intransitivos'], se nota variedad en los pueblos del Señorío. Porque en la parte situada hacia la<br />
Guipúzcoa casi siempre forman los tensos, como en ésta, con conjugación activa [= 'transitiva'], no siendo en las<br />
oraciones de que antes he hablado n. V [en las impersonales]. En la del centro se sirven por lo común para su<br />
formación de la conjugación mixta, como los labortanos, especialmente con el determinable bear. Por ejemplo<br />
en indicativo dicen los primeros: eldu bear dau kristiñauak (fB Ic III 211) y los del centro eldu bear zara (Añ<br />
LoraS 35). [...] El uso del centro tengo yo por más exacto". Zavala mismo, con todo, tiene ejs. de trans.<br />
Las respuestas recogidas en el Erizkizundi Irukoitza (1925) a la pregunta 62 "Bear, nai ta gura beti ote dira<br />
transitivos?" (p. 269s) apuntan mayoritariamente al trans.; se respondió con intrans. a la frase pedida ("Tengo<br />
que estar, je dois rester = egon bear dot (det, dut) ala egon bear naiz (naz, niz)?") en puntos más o menos<br />
aislados de una amplia franja que va desde la zona más occidental (V-oroz) hasta el BN-occ, pasando por V-m,<br />
V-gip, G-azp, G-nav, AN-olza, AN-gulina, AN-ulz y L-arcang. En Gte Erd 48 se recogen sólo ejs. de trans. en<br />
AN-gip-5vill, B, BN-arb y S; sólo intrans. en V-gip y BN-lab, y ambas posibilidades en V-arr y G-nav.<br />
El examen de los textos parece indicar que lo normal en casi todas las épocas y dialectos históricos es que sea<br />
posible utilizar cualquiera de los dos auxiliares; hay con todo diferencias significativas en cuanto a la frecuencia<br />
con que aparece el intrans., siempre o casi siempre en minoría, al lado del trans.<br />
Los dialectos que con mayor facilidad admiten el intrans. son los septentrionales no suletinos y el guipuzcoano<br />
moderno. En cuanto a los primeros, Dechepare usa siempre aux. trans., pero Leiçarraga alterna ambos, incluso<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
393
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
en una misma frase (cf. p. ej. Ins F 5v: Baina fedeak eta karitateak perfekt izan behar duté? Bata eta berzea<br />
behar dirade izan egiazko eta ez hipokrisiazko), lo que será una constante en la literatura posterior. La mayor<br />
frecuencia de intrans. se da seguramente a comienzos del s. XIX: no se encuentra trans. en Duhalde, aunque sí<br />
hay alguno en Jauretche, Monho y MarIl. El dialecto guipuzcoano usa preferentemente aux. trans., si bien al<br />
menos desde el s. XVIII y cada vez con más frecuencia se encuentran ejs. de intrans., siempre o casi siempre en<br />
autores que emplean ambos aux., al parecer indistintamente.<br />
Por el contrario, los autores suletinos usan siempre aux. trans. hasta mediados del s. XIX (si exceptuamos algún<br />
ej. de Belapeire con valor impersonal); a partir de entonces se documenta, aunque escasamente, tbn. el intrans.<br />
Los pocos ejs. relevantes del vizcaíno antiguo, así como los de Lazarraga, se inclinan en favor del aux. trans.;<br />
tbn. los de los escritores de la escuela de Marquina, con la importante excepción de Astarloa y algún ej. aislado<br />
de Moguel. Añi<strong>bar</strong>ro, sin em<strong>bar</strong>go, usa ambos. En los autores de fines del XIX, así como en los del XX, es<br />
relativamente raro el intrans., si exceptuamos a Iturzaeta, pero se puede encontrar algún ej. en casi todos ellos.<br />
El trans. es mayoritario en CatR, CatAe, CatSal y Legaz, único en CatLuz y Lizarraga de Elcano.<br />
En los casos a los que nos hemos referido, el aux. suele ser intrans. cuando ha de llevar marca de dativo (cf.<br />
Hartarakotzat ioan behar gatzaitza aitaren partez minzatzera. Ax 329 (V 218)). Las excepciones son, en<br />
general, raras y modernas, como ésta de Zaitegi (Plat 119): Gaztezaroan asita, lotu bear diogu ikasteari; en<br />
textos septentrionales parece que sólo sucede cuando falta en el aux. la marca de dativo, p. ej.: Adimenturat<br />
heldu orduko, erdarari behar du jarri haurrak, eskuara ez dezakelakotz eskola-emaileak onets. JE Bur 179;<br />
Hunek ardietsi zion grazia ikusteko zoin aldetarat behar zuen berriz bideari lotu. Ardoy SFran 181.<br />
El aux. trans. requiere que el sujeto del part., sea éste vb. trans. o intrans., vaya en ergativo; cf. p. ej.: Orok hara<br />
behar dugu eskusatu gaberik (E 62), Zeinbateraño eldu biar dau esamina onen kontu edo ziaztasunak? (Mg CO<br />
18), Lamiñen etorkiak askoz zaharrago izan behar du (Mde 270); pero si el sujeto es una oración, falta algunas<br />
veces (p. ej. Eta oriek menderatzea [...] izan bear du Kristauaren lanik eta egitekorik andiena (Gco II 31).<br />
Incluso hay algunos ejs. en los que el sujeto sin ergativo es un sust.; v. p. ej.: Eskribauaren jantziya izan biar du<br />
jaun batena, bañan arras antziñakua (Sor AKaik 110).<br />
En algunos textos vizcaínos y --en menor medida-- guipuzcoanos, como msOñ, Moguel, fray <strong>Bar</strong>tolome,<br />
Astarloa, Iturriaga, CatBus (31), Uriarte, Iturzaeta, D. Aguirre etc., el adj. o sust. en función de atributo recibe a<br />
veces la marca de ergativo; cf. el testimonio de Uriarte (Carta a Bon; Marquina, 26-7-1857): "...aquí también es<br />
muy general el decir: beijak, onak izateko, izan bear dau zezenaren antzekua y no antzekuak". Este uso se<br />
mantiene vivo cuando menos en V-ger.<br />
Hay tbn. una construcción en la que el sujeto es el paciente y no el agente de la acción expresada por el verbo;<br />
así p. ej. Den lurrik hoberenak ere behar du aphaindu, garbitu eta iorratu. 'Necesita que se la prepare' (Ax 41 (V<br />
25)); Aberiak jeitsi behar dü ahal den xahütarzünik handienareki (Ip Dial 84; It bear da, Ur biar da, Dv behar<br />
du); Zer adinetan uztartu behar dute idiek? (Dv Lab 240); Luzapenetan ibilli <strong>bar</strong>ik, neskametseari betiko itxi ta<br />
ainbat lasterren erabagi bear ebala gauzeak (Ag Kr 165); Ezen mediumekiko batzarrek askotan behar dute<br />
ilunpean egin ( Mde Pr 332).<br />
El part. puede ir o inmediatamente delante de behar --p. ej. Azia erein ondoan estali bear da erne dedin (AA III<br />
443)-- o bien tras éste; en este segundo caso su posición es variable, aunque gralmte. o sigue al aux. --p. ej. Bear<br />
dau pagadu zor dabena edo gitxienaz aldagian partea (Cap 52)-- o cierra la sucesión de sus complementos --p.<br />
ej. Hunetarik athera ahal dezakegu, behar gendukeiela, gehiago bizitzeagatik bedere, bekhatu egitetik gibelatu<br />
(Ax 123s (V 82))--. La posposición es general en todas las épocas en los dialectos septentrionales; no así en los<br />
meridionales, en los que no faltan testimonios antiguos (Beriain, Micoleta, etc.), pero comienzan a escasear en el<br />
s. XVIII (cf. Lar: "Aver de hazer algo, bear puesto entre el verbo que ha de preceder siempre y su terminación",<br />
"deber, juntándose al infinitivo de otro verbo, bear interpuesto al verbo y terminación" y Ast Disc 700: "... en el<br />
vascuence se interpone la vocecita característica del modo necesario, y se introduce, para decirlo así, en el<br />
corazón del verbo que es necesario, ya inflexionado"), aunque hay ejs. guipuzcoanos de Arrue o Beovide (en<br />
quien es muy frecuente) y vizcaínos de Añi<strong>bar</strong>ro (LoraS 100), Moguel o Uriarte (Dial 24). A partir de la 2. a<br />
mitad del s. XIX desaparece casi completamente, excepto en verso, donde es bastante común entre los bersolaris<br />
(recuérdese, p. ej. la conocida expresión formularia Bertso berri batzuek / bear ditut jarri). Encontramos, con<br />
todo, algún ejemplo aislado en la prosa del s. XX, en autores en los que la influencia septentrional es notoria. Cf.<br />
A Morf 766: "Oyense también bear dut ekarri 'debo traer', nai dut ekarri 'quiero traer', que no suenan tan bien,<br />
sin em<strong>bar</strong>go, como ekarri bear dut, ekarri nai dut" y la crítica a esta valoración en Alt Obs 60. Cf. tbn. Iz Ulz<br />
s.v. beldurre: "Enuen uste onenbertze beldur biar nuela izen, edo izen biar nuela; bi gauzek, las dos cosas (se<br />
dicen)".<br />
Hay algún curioso ej. en que behar aparece entre la negación y el auxiliar, tal y como se hace con omen y otras<br />
partículas afectas al verbo: zer egin ez bear du Jesusen ardi anima fededunak? (Mb IArg I 313); cf. tbn., con<br />
distinto sdo., Zer dira jaietan egin ez behar diran gauzak? 'cosas que no se deben hacer' (Ub 175).<br />
[Etsea] eregi bear dogu zuk eta nik neba arrebaok. fJZ 98. Munduian den gizon orok behar luke pensatu /<br />
Iangoikoak nola duien batbedera formatu. E 11. Heldu behar duien gauzan ezta eskapatzerik. Ib. 229. Urhe<br />
hunak behar dizi suian unsa purgatu. Ib. 241. Eta sensu hunetara aditu behar da Rom. seigarrenean. Lç Decl a)<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
394
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
2r. Rege handi hunen trono iudizialaren aitzinean konparitu behar ukhanen dute on eta gaixto guziék. Lç Adv **<br />
7r. Hura bere Aitaren partez gizonei behar izan zaie igorri eta eman, berzela galdua eta desolatua gelditzen zen<br />
mundua redimi lezanzat. Ib. ** 2r. Falta garenaren konplimendua Krist baithan eriden behar. Lç Ins 3v.<br />
Halatan irakasten giaitik, zer xedetara ari behar dugun. Ib. E 1r. Ezagut erazi iezaguk ebili behar <br />
garen bidea. Lç ABC A 8v. Nik behar diat hireganik batheiatu, eta hi ethorten aiz enegana? Lç Mt 3, 14 (Dv<br />
behar naiz zutaz izan bathaiatua). Neure peneau esan bear dot. Lazarraga 1171v. Ama askoren seme askogaz /<br />
bear dau batu urtean. Ib. 1196r. Armaz inor il dagia[na]k / armaz il bearko dik. Ib. (B) 1200v. Lukiari trankart<br />
egiteko goxtu bearko. "Madrugar es menester". RS 437. Lastur-era bear dozu, Milia. / Aita jaunak<br />
eresten dau elia, / Ama andreak apainketan obia. / Ara bear dozu, Milia. (Endechas de Milia de Lastur). TAV<br />
3.1.5, 5ss.<br />
(s. XVII). Il bear baituket nik? Bai, gertu date. (Poesía navarra citada por Isasti). TAV 3.1.19. Zuhurziak<br />
erakusten derauku nola gobernatu behar garen gure egitekoetan. Mat 144. Gauza bat eginen badu persona<br />
batek ongi bear duela jakin zer gauza den eta nola bear duen egin. Ber Trat 6v. Oek bear dirade enzun<br />
belauriko. Ib. 124v. Egiñen duen promesa beharko duk iduki, / punimendua burura eztathorken iustuki. EZ Man<br />
I 27. Lehen ere aitziñetik gintuen abisatu / Antekrist gaixtoak behar zuela munduratu. Ib. 70. Sorthu ziñen<br />
ekharririk / mundura bozkario, / zeren zure ganik behar / baitzen Mesias iaio. EZ Noel 144. Eta Plaga hauk<br />
guztiak / behar zaizkin gerthatu, / zergatik eztun ene / bisita ezagutu. Ib. 88. Gasteak, egizu danza eta saltu: /<br />
Paris bear dogu urtera artu. EgiaK 90. Nondik joan behar dut ez hutsik egiteko, eta bidea laburzeko. Volt 135.<br />
Hala dadutzan bitartean ere, handitzen eta gogortzen baitira ume hek; eta alabaiña erdi behar edo hil. Ax 79 (V<br />
53). Erran zuten mundu haur [...] eterno zela eta haste gabe. Zeren bertzela mundua egin arterainoko bitartean<br />
alfer egon beharko zuela Iainkoak. Ib. 33 (V 20). Ehun eta hogoi urthez egin behar zituzten bekhatuak, edo egin<br />
behar etzituztenak, ehunez egin baitzituzten. Ib. 123 (V 81). Baiña ifernura ioaiteko, eztira [manamendu] guztiak<br />
hautsi behar, asko da batetan faltatzea. Ib. 475 (V 307). Egiten duzunean iuramentu hautsi behar diozula<br />
presuna bati burua. Ib. 256 (V 171). Herriko lurrak bistatik galduz gero, itzultzen da bertze alderat, ioan behar<br />
duen eta dohan lekhu hartarat. Ib. 107 (V 71). Eztezazula beha nondik iragan behar duzun, baiña beha ezazu<br />
nora behar duzun. Ib. 521 (V 335). Purgatorioko penetan diren arimek sokorritü izan behar baitie meza saintiez.<br />
FPrS 31. Oneik dira egunak bear doguzanak etsean sartu. Mic 13. <strong>Bar</strong>au ezin leitezanak: zarrak eta gexoak, eta<br />
bear egin bear dabeenak. Cap 59. Konfesadu bear dire pekatuek? VJ 9. Behar dudan gero zuzaz net etsitu, / et'<br />
ezteiaritzat lurrean gelditu, / betor betor herioa. O Po 20. Egurra dagienak lekhu gaitzean, ekharri beharko du<br />
soinean. O Pr 126. Adiskidea gauza xipian behar da porogatu, handian enplegatu. Ib. 3. Orratzak bano hariak<br />
luzeago behar du izan. Ib. 703. Arstoa emoiik arbuia zezanak, gero erosi behar ukhen zuen. Ib. 40. Behar bada<br />
behar ginen itsasorat aurtiki. Hm 134. Hainitz tribulazionetik iraganez behar garela-dugula [sic] Iainkoaren<br />
erresuman sartu. SP Imit II 12, 15. Etsitua molde huntan, / Bizia daramala, / Hill, momentu guzietan / Behar<br />
balu bezala. Arg DevB 142. Iragaitzaz bizi gara / Lurraren gaiñ aldean, / <strong>Bar</strong>renera behar gara / Benturaz gaur<br />
berean. Ib. 173. Ioan behar dut, badakusat / Hau da pena ordean, [...] // Ioan behar naiz, egia da, / Eta ioan<br />
naizenean, / Nitaz zer gerthatuko da / Ene hutsen gaiñean? Ib. 138s. Beldurtasun handia hartu beharko duzu<br />
beldurrez goaiak eraman zaitzan. INav 132s. Halaber iakin behar duzu ioaten zarenean arruta hortan kausituko<br />
duzula punta bat zeñari baitaritza Punta Mehea. Ib. 106. Ioan behar du marea kontra. Ib. 136. Jakin bear bira<br />
fedeko gauza oneek? Bai Jauna. CatAnz 3. Ezen hunen lazeriak hartara dire, non galdu behar baitu, egiten<br />
ezpadiozu miserikordia. Gç 48. Populuak jakitean mirakulu hauk, eman beharko baitiotza laudorio eternalak<br />
Jaunari. Ib. 48. Hirur gauza bethi konsideratu behar liratezke: nor mintzo den, nori eta zertzaz. Ib. 31. Orhoitu<br />
behar gare uste dugun baino lehenago hillen garela. Ib. 60. Sofritu nahi eztuenak / sekulako gaztigua, / hemen<br />
behar du, harat gabe / juiatu bere burua. Ib. 157. Lehenbizikorik gauza egin behar dena da aztapar hura<br />
fundameneraino ungi garbitzia. Mong 592. Denbora hartan idiak beroki egon behar du <strong>bar</strong>ruki bero batean. Ib.<br />
587. Ezin daizu ukatu / nolan askok adbertidu / zaituzan egin bear yakala / Biskaiari erregu. BBizk 37.<br />
Jinkoareki bakhetzeko, gure ogenez bethi penitenzia egin dügüla behar. Bp I 142. Zeren gure fediak laguntü izan<br />
behar baitü obra honez. Ib. 45. Jente güzien berme bezala, hura han eman behar izan da. "Il y devait être<br />
presenté". Bp II 104.<br />
(s. XVIII). Medijorik eztaukanak biar dau konsultau. ZBulda 47. Ikharatzen naiz, orhoitzen naizenean ene<br />
perpausak zure juiamendura ethorri behar duela. ES 197. Salbaziorako jakin bear debana eta irakatsi bear<br />
zatena aurrai. OA VIII. Zein kuidadu andiarekin bear dan igasegin pekatuaren bide ta okasio guzitik. Ib. VIII.<br />
Zeñean bizi bearko deban demonioakin. Ib. 50. Guziak flakoak gare: baiñan zuk uste behar duzu ez dela nihor zu<br />
baiño flakoagorik. Ch I 2, 4. Ez balitz behar behiñ ere ez ian ez edan, ez lo egin [...] orduan hagitzez dohatsuago<br />
bide gintezke. Ib. 25, 9. Zeiña gabe deus guti kondatu behar baitire gure merezimenduak. Ib. 16, 1. Mehatxatu<br />
nauten aldi guzietan behar izatu dut humiliatu. Ch III 46, 5. Prinzipiogoneki bear dugu sartu egungo irur<br />
puntuen explikatzen. SermAN 2r. Ezautzen dut lenago bear nuela asi trabajugau. Ib. 1r. Esan edo adierazo nai<br />
degunari oartu bear gatzaizka. Lar Gram 392. Iduki bear ditugun birtuteak dire zazpi. El 14. Orduan il guztiak<br />
bear due piztu? Iraz 19. Ondo ikasteko bear neuskio zankazanak ebagi. Acto 138. Seinonek xaio bear dau / xo<br />
bidi atea. Ib. 115. Uda irago baño len / bear degu ezkondu. Gamiz 230. <strong>Bar</strong>katu bearko duzu / erorean [sic, tal<br />
vez por eroaren] itzak, / juizioa galdu dut, / zuk eraman duztazu. Ib. 227. Atso ura eztegu erango / bakarrik joan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
395
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bear gara. Ib. 228. Ainbeste urteren epean atsotu bear; baña itxok, oraindikan bizkorra zeagok. Lar DT CCIV.<br />
Eta bear ote du batek, pekatu eriozkoan jauzten dan guzian, bereala konfesatu, <strong>bar</strong>ka dakion? CatBurg 36. Oitu<br />
bear zera. Ib. 3. Izpirituak garbi izan behar du bi bizio handitarik. He Gudu 56. Emen ere zuek Gaztelauen erara<br />
hitzegin bear. Egoki ala fede. Lar Cor 152. Ni nüzü zü jarraiki behar zitzaion bidia, sinhetsi behar düzün egia<br />
eta esperantxa ükhen behar düzün bizitzia. Mst III 56, 1. Nur zira, gizon hil behar dian batentako lotsa ükhen<br />
dezazün? Ib. 36, 3. Bat-batean aditu zuten itxe guzia artu zuen ta bazterrak urratu bear zituela zirudien aize andi<br />
bat. Mb IArg I 356. Kenzen diozka ilzen denari, bat ere utzi bage, zituen guziak eta uzten du nora bear duen ez<br />
dakiela. Ib. 287. Itsuak egin du amets ikusi behar duela, baña amets utsa da. Mb IArg II 354. Oriezaz nola<br />
baliatu bear zeran laburtxo esango dizut. Cb Eg II 11. Ill bear ez banu bezala bizi naiz. Ib. 85. O begi ditxoso,<br />
zeruko edertasunak ikusi bear dituzutenak! Ib. 146. Ai! Zerua edo infernua izan bear, ta zer izango dedan jakin<br />
ez! Ib. 22. Ezkondu bear, ta orra norekin egin ziñan. Cb Eg III 369. Gure Azkoitiko Eleiza ederrean kantatzen<br />
diranak illunpean gelditu bear debe? GavS 6. Ezpata artu, ta etxekoak ill bear zituela zebillen. Cb Just 72. Ez<br />
dugu beraz zeren eman gure bihotza mundu iragankhor huni: egon behar du aitzitik zerurat altxatua. Lg I 212.<br />
Zer ez ginduke behar egin Jainkoari egoitza saindu bat aphaintzeko gure arimetan! Ib. 330. Non ziren bada<br />
haren obrak sinhetsi behar izateko hura zela Jainkoaren semea? Lg II 164. Ez da ordean aski ezpainez erratea<br />
Ave Maria: bihotza behar dugu mintzarazi. Ib. 100. Iduri zuenean Jesus heien ganik urruntzen zela, eta erran<br />
behar bada bere menerat uzten zituela, orduan ezagutzen zuten bere herbaltasun guzia. Mih 125. Baziñakien<br />
egun batez bere bizia gizonen salbamenduarenzat eman beharko zuela. Ib. 95. Bakhartasunean ikasten dugu<br />
nola behar garen munduaren artean minzatu. Ib. 20. Duda hortan bizi behar dute lurraren gañean diren guziek.<br />
Ib. 123. Egiazko penitent bati aski izan behar zakoia konfesorak eman penitenzien egitia? CatLan 152. Zergatik<br />
behar gira baliatü Kateximaz? Ib. 20. Egiazki debot denak behar dü bizi Giristino anzo. Ib. 78. Zoiñek ere behar<br />
beitükeie juan othoitze egitera. Mercy 38. Lán puxkabát <strong>bar</strong>inbadú, adiarazibeardióte katuli ta alki guziéi, trípili<br />
trápala. LE Prog 120. Bide berás joanbeárko joanbearduénak, berzelá eztaike elléga. Ib. 114. Zenbaitéi<br />
paratubearkozizaióte kátea mian, [...] ainbérze sekreto agerzendirénak, ainbérze murmurázio! Ib. 120s. Zertan<br />
nauzu jakindezágun zaudela elizan, zoazéla prozésioan, iteunzúla au ta ura? Akáso guk emanbeardizúgu<br />
soldáta? Ib. 106. Ofritzen darozkitzut [...] ogi hori eta arno hori, zeinak izan behar baitute ganbiatuak zure<br />
Seme Jesu-Kristoren gorphutzerat. Brtc 22s. Nola luzegi kausi othe dezaket bethi laburregi iduritu behar zaitan<br />
denbora saindua? Ib. 241. Bi eternitate suerte hautarik batean edo bertzean izan behar zare, ezin itzur zaitezke.<br />
Ib. 131. Eztoa peligro buskara, bena hartara behar badü doa ehün bizi balütü bezala. Egiat 255. Gure indarraz<br />
goragokoak dira, eta Jainkoak doarik eman beharko dizkigu. Ub 124. Zenbat ere txikiak dirudien bekatu arin<br />
benialak, garbitu behar gera orietatik eta begiratu behar gera berriz egitetik. Ib. 211. Munduak bukatu behar<br />
duan azkeneko egunean etorriko da, biziak eta illak juzgatzera. Ib. 138. Proposituak, egiazkua izateko, ain<br />
eragilliak izan biar badau. msOñ 156v. Arrazu duk hortan hik, / behar diagu libertitu. AstLas 16. Mintza zite<br />
klarki, / bestela juan behar dugu. Ib. 14. Eta orduen biar dute resuzitetu illek. CatUt 50 (el ed. explica que<br />
"aparece siempre combinado con alguna forma verbal, y presenta casi siempre la forma biar", aunque hay algún<br />
caso de bear, como 67: Bekatu mortalean erorzen denean bear da konfesatu berla <strong>bar</strong>katzeko). Ardaoak izan<br />
biar dau matsaren uragaz eginak eta ez madari sagar edo beste udariren baten uragaz egiñak. msOñ 198v.<br />
(s. XIX). Aste erdian duaz / diru<strong>bar</strong>en billa / jan biarko badabe / nai dabeen guztija. DurPl 117. Hoien fama<br />
handiak / behar beitü finitü, / bere bizien galtzera / huna jin dütüzü. Xarlem 1014. Beste propos bat badüt / zier<br />
komünikatzeko. / Behar zitzaiztadie behatü / ene adiskidiak oro. Ib. 58. Ifernuak ederki garnitürik / ene fedia,<br />
behar dü izan. 'Ma foi, L'Enfer sera bien garni'. Ib. 1161. Bizi behar banaiz oraino / mundu huntan, / ene desirak<br />
zeruraino / altxa detzan / bihotzen kreatzailea / dut otoiztuko. Monho 88. Gauza horren frogatzeko / ez dut urrun<br />
joan beharko, / badaki bat bederak. Ib. 66. Tronpetak jo duenean / errautsetik biziak / altxatu behar zaizkola /<br />
Jaunari aitzinerat. Ib. 78. Infernura bear zutela osatu ezpalitu Jangoikoak. Mg CC 137. Trinidadeko bigarren<br />
persona Jangoiko dana badago Ostian, naiz Kalizan, egon bearko dute beraz lenengo ta irugarren personak ere.<br />
Ib. 201. Igesi erririk erri mundu guziak ill bear zuelako beldurrez. Ib. 130. Konfesioak onak izaiteko bear du<br />
izan egiazkoak ta osoak. Ib. 114. Jan biar zer edo zer besterik ez daguanian. Mg PAb 60. Zagoze bada prest ta<br />
sendo, arerijuakaz eskubetara etorri biar dan orduko. Ib. 205. Amoreaz amorea pagetan bada [...] zelakoa izan<br />
bear da zuena, komulgetan zarean bakotxean? Añ LoraS 51. Santu askogaz au alan egin eban Jesusek; ze asko<br />
frutu garratz-minau bekatariok jan bear izatea? Ib. 89. Ain bertute andikoa da sakramentu santu au eze, bein<br />
ondo artutea, izan bear leuke asko, gareanok santu egiteko. Ib. 61. Gauza oneek, esan ezeze, egin bere bear<br />
dira. Ib. 77. Konfesiñoe aurreko esaminia zein biarra dan, ta zelanguak izan biar daben. Mg CO 12. Esaten<br />
dabee gitxien esan biar leukeen askok, euskeria baldresa, traskilla ta soñoko zantarduna dala. Ib. V. Ito biar<br />
eban negarrez gizon ak bere pekatuben damuz. Ib. 181. Beraz biar da esamiña kontuzkua gauza esan biar<br />
dirianak agertuteko Konfesoriari. Ib. 17. Iraun gura dabenak bizitza onian, biar dau sarritxu konfesau. Ib. 287.<br />
Ekusirik arranoak erre bear zutela bere umeak abia ta guzi. VMg 15. Guziok betiko galduak izan bear genduan,<br />
gure Jaungoikoak errukiz begiratu ezpaginduz. Gco I 469. Aritu bear gera gere [..] griña gaiztoak ezitzen. Ib.<br />
400. Itsu itsuan sartu etzaitezten bizitza guzian iraun bear duan katean. AA I 592. Orduan esan ziran gauzak,<br />
bekataririk gogortuena ere izutu bear lukeen bezalakoak dira. Ib. 427. Onelako gurasoak zinzerri andiarekin<br />
mendira bota bear lirake abereen artean bizi ditezen. AA II 84. Pitxerditxo bat ardo edan bear degu elkarrekin.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
396
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Ib. 121. Isillik egon bear lukeen gauzak agertzea. AA III 378. Non zen nere fedea [...] hain deus guti gatik<br />
ematen nitzenean bekhatoreen juiamendu guziz etsigarria jasan behar izateko hirriskuan? Dh 139. Deabruaren<br />
zerbitzariek eztituzte bere buruak guphida [...] nahi bezenbat nekhe ta borroka erabili behar izana gatik ere. Ib.<br />
276. Zer animorekin ez haiz hari behar, hartarat heltzeko behar den guziaren egiten? Ib. 174. Ez dau gizonak<br />
gizonaren billdur izan biar. JJMg BasEsc 173. Asieria, diño jakitun batek, dala egin biar dan gauziaren erdia.<br />
Ib. 76. Egin bedi bada dantzan, egin biar bada. Loitu bediz gorputzak ta kondenau bitez arimak, dantzaarijak<br />
alan gura badabee. fB Olg 158. Beti jaaten ta edaaten egon biar baleu, laster aspertuko litzaateke. Ib. 15.<br />
Gauza jakina da, adiskidiak, ona izateko , pirmiak izan biar dabena. fB Ic I 60. Eruango ditubee, ez<br />
arrazoia dan lekura, ez borondatiak juan biar daben lekura, ez bada gurari txarrak eurak gura dabeen lekura.<br />
Ib. II 257s. Oh, okerrerija inpamia! Ze gorrotua izan bear deutsagun! Ib. 175. Orretan sarzen zinianian jakin<br />
biar zenduban au jazo zinaitekezula. Astar II 167. Lotsa izan biar gara infernuko urdekerija eta pekatuben<br />
zikinkerija bilauben artian ibilten. Ib. 253. Dago bat biarrian kanubita bategaz, egiten jaka epai bat eta dino:<br />
diabrubak eruan biar leuke onelako kutxilua. Ib. 111. Izanik auxe berau mezan emoten jakona, andijaguak izan<br />
biar dau, beste emon al leikijozanak baño. Ib. 212. Eiza-galtzallea! / emen galdu bear dok / ire bizitzea. Zav Fab<br />
RIEV 1907, 538. Zer, ta loa erditurik / ta bein ez bein osoturik / beti geuk yagi bearko? Ib. 96. Oean besteetan<br />
baño astiroago egon bear izaten nebanean. Ib. 91. Oni ta ari / igarriten / zer zer etorri / bear yaken. Ib. 536.<br />
Gizon guztiak sartu bear dabe betiko izango dabeen etsean. Añ EL 2 75s (EL 1 66 sartuko dira). Zelango<br />
atsakabea izango zan berea, arako Seme eder orrek, iltera yoan bear-ta, azkenengo agur samurrak egin<br />
eutsazanean! Ib. 224. Irakurriko yat egin bear ez, eta alanbere egin neban okerreria. Ib. 41. Zeugan indartu ta<br />
gogortu bear dau ene arima argal, erkin, kadenak. Ib. 172. Bizi badira luzeki ez dakit zer behar duten ikusi.<br />
AstLas 69. Nola allegatu bear du kristabak komekatzera? CatB 72. Sarri errezetan dogula (edozein Kristiñauk<br />
egin biar leukian legez) Kredoa. CatLlo 82. Neurritu dana Plaza / Donostiyakoa, / aztu bear dubena / len<br />
erretakoa. Echag 48. Ez degu bear gelditu / Jesus maitea jaio berria / dezagun arte arkitu. Ib. 240.<br />
Kongregazionean sarthu nahi dena goan behar da presidentaren aurkhitzera. JesBih 428. Izan behar du<br />
gauerdiz geroz ian eta edan gabea. CatLuz 37. Dolore horrek behar dü izan ezinago handi. UskLiB 85.<br />
Batzuetan ezen u hori behar da Frantsesez ou bezala pronontziatu. MarIl XIV. Baldin hetarik sorthu behar diren<br />
loreak agradagar[r]i izaiten ahal balitzaitzu! Ib. 25. Huna Debruari jazarri behar dioen eta hura bentzutu<br />
behar duen emazte hazkar eta borthitza. Ib. 94. Eta orai hir' ezin bestia, harekila trixtezia, / behar amuinan hasi<br />
edo pelegri juan bestela. Etch 244. Phezian eta khuntietan zer eztie hek ebasten? / Horiekila behar düke Jinkuak<br />
aizina ükhen. Ib. 308. Zortzi urtheren behar deizüt erran dolorez adio; / haboro bizitzen ezpaniz, Josafatera<br />
artino. Ib. 242. Etzatekin dolügarri kuntrolür jauna, / behar ükhena gati kuntrolatü papera. Ib. 274. Musde Xaho<br />
behar düzü, aldi huntan kargin sarthü, / bestela Üskal-Herri hunek, behar dü düpe <strong>bar</strong>atü, / behar beitüke<br />
aberatsen injüstizier pharatü. Ib. 582. Zuk ere etxekanderia, / erran beharzu egia: / Jolas hortan zu ote zinen /<br />
horien buruzagia? Bordel 80, ChantP 310. Nahi du halako moldez bizi gaiten non sekulan ezin uste gabe<br />
harrapatuak izanen baikare, hil beharko dugunean. Jaur 412. Konfientzia horrekin behar ditugu hasi eta<br />
akhabatu gure othoitz guziak. Ib. 354. Ez du nekazariak lur landu gaberik iduki bear, albait. It Dial 61. Azpiak<br />
bear du izan arrizkoa, freskoagoa eta garbitzeko errazagoa izan dedin. Ib. 82s. Bai, garestiak bear du izan,<br />
zeren maskor asko bildu bearko da soñeko bat ganbusitzeko. Ib. 21 (Ur karuak izan biar dau, Dv garastia izan<br />
behar da, Ip khario izan behar du). Zer ikarak ditudan / zugatik eraman, / beldurrez zu noiz artzak / bear<br />
zinduen jan! It Fab 94. Batek artu omen zeban asmo sendo betea, ezik, zezen izu igestuari etziola laga bear, alik<br />
eta atzeman zezan arteraño. Izt C 250. Onetarako ekin bear natzaio beste Itztegi bati. Ib. 132. Artzain, ikazgin<br />
eta beste langille mendietan ari bear dutenentzat. Ib. 28. Zer nahi plazer izatez / mendekatzian, karioegi da /<br />
plazera, eman behar bada / libertatia. Arch Fab 155. Iratzartzen etzenaren etxera / joan behar üken zian. Ib.<br />
229. Oraintxe eruan biar aut infernura. Ur MarIl 66. Baiña gaitztaginak, beretarik bethi / egiñ behar, non ez, ez<br />
laiteke axeri. Gy 50. Nolaz zuken harrek haiñ etsai zoria, / haiñ bertze pairatu behar ukhaiteko. Ib. 186. Hill<br />
behar haiz, infamea! Ib. 162. Billtzeko hetarik zaiena prestatu / maiz ukhalditara behar da pasatu: / behar da<br />
eman hauzi, behar egin gudu. Ib. 238. Hori da edo izan behar da fablegille eta inprimatzailleen xedea. Ib. VII.<br />
Pilotari handiak zaintsu izan behar. Hb Esk 212. Egunik ederrenetan herriaren uztea, / maitatu lagun guziek<br />
adio erratea, / [...]. Mintzatu ere beharko etxean ez bezala. Ib. 19. Bost ballera oietatik iru beretu zituzten, eta<br />
beste biak ere bai bear, zeren Jainkoak Israeli agindutako lurra zan. Lard 138. Etzuen lanbide onetatik okerrik<br />
etorri bear zitzaionik uste. Ib. 44. Zu zera etorri bear dana, edo besteren baten zai egongo gera? Ib. 396. Zer?<br />
Zuk ni bataiatu bear, eta zu bataio-eske niri zatozkit? Ib. 372. Ahalkatzeko gauza da, bainan aithortu behar dut<br />
ez dakidala. Dv Dial 112. Ur hunek ilkhi behar du hortarakotzat eginikako erreka batetik. Ib. 83. Erakuts<br />
dizadazu nola behar naizen zure gogarara oneratu. Dv LEd 106. Egün aberez mintzatü behar gira, zük hala<br />
nahi badüzü. Ip Dial 54. Galdua izan behar badut, ez dut zeren ganbia; ez banaiz galdu behar, banoake oraino<br />
aitzinat. Hb Egia 24. Errege batek egortzen ditu bi gizon perlaketarat, erranez noizko behar duten gibelat<br />
ethorri. Ib. 48. Zer oihu mina, ikustean galdu behar duen hiria: Yerusalem, Yerusalem! Ib. 53. Yainkorik ez dela<br />
dioenak, erran nahi behar du: hil eta oro akhabo! Ib. 4. Xehetasun luzeegietan sartu beharko nuke erran nahi<br />
banu nola. Dv Lab 305. Nork bere uñaziak / beharko sofritu / zerbait erremedioz / kentzen ezpaditu. Bordel 157.<br />
Ezkondutziak izan bear du / preziso gauza txarren bat. Bil 106. Bi juan ezketiño / batek bear galdu, / galdu ta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
397
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beranduan / oi da akordatu. EusJok II 97. Zeñegandik [Elexa Santa Erromakotik] artu biar daudien beste elexa<br />
guztiyak fedeko erakatsi eta dotriñia. Ur BulaAl 7. Zure sinhestea, amodioz ez balinbada, beharko duzu bortxaz<br />
agertu. Laph 95. Harroka baten gainerat aurthiki behar zutela abiatu ziren. Ib. 60. Orai artean jasan dituzunak<br />
deusere ez dire jasan behar zinuzkenen aldean. Ib. 16. Noizbait hatik medikuetarat behar ukhan zuen, eta<br />
medikuek herriko airea manatu zioten. Ib. 140. Egin bear deguna egingo degu eta hitz gutxi. Arr GB 35. Gure<br />
arraza onela aitu bear izatea, ondo ala-bearreko patu gaiztoa degu. Ib. 128. Aur ark besterik ez bezelakoren bat<br />
bear zuela irten. Ib. 6. Ordu askotan zeregiñik gabe egon bear izaten zuen. Ib. 49. Eta orduan bear dia<br />
resuzitatu il guziek? CatSal 29 (CatR biar deia biztu, CatAe 28 beaute resuzitatu). Noiz bear xu usatu señale<br />
kontaz? Ib. 17 (CatR biar tzu usatu, CatAe 16 usatu beauzu). Arimaren enemiguak zoinen ganik ¸)esi biar<br />
baidigu. CatR 63. Akostunbratu biar zra zeinatra eta santiguatra. Ib. 3 (CatSal bear xu, CatAe 2 beauzu). Bear<br />
du iduki bere bekatues dolore egiasko bat. CatAe 56. Xakitea zer bear duen xinetsi, zer orazio bear duen ein, zer<br />
bear duen obratu eta zer bear duen rezibitu. Ib. 18. Eta bat erortzen den aldioro bekatu mortalean, bear da<br />
bereala kobesatu <strong>bar</strong>ka dakion? Ib. 56 (CatSal 57 bear daia, CatR 57 biar deia, CatLlo 68 biar dau batek bertati<br />
konfesau parkatu dakiyontzat?). Aurthen jin behar dük eneki Phetiriñala; / han nik emanen dereiat arth' eta<br />
zahiz asia. ChantP 204. Han edireiten eztenak, Krismo Saintiaren errezebitzera eztü behar agertü. CatS 115.<br />
Nuiz lotsa izan behar gira kontrizione hun bat eztügüla ükhen? Ib. 85. Zuin dira zirkunstanzia deklaratü behar<br />
direnak? Ib. 87. Zunbat aldiz bekhatü egin dügün, phentsamentüz, hitzez, obraz eta egin behar denaren ez<br />
eginez. Ib. 82. Bena behar da obra hunik baizik ez egin. Ib. 39. Nula behar da Jinkua adoratü? Ib. 39. Ori gabe<br />
itxasoratu bear zuen ontziko Kapitanak etzuen iñola ere berekin eraman nai. Aran SIgn 32. <strong>Euskal</strong>dunok gerok<br />
gerade ordea geiena euskararen alde eta onerako egin bear gendukeanak. Ib. 205. Izan bear geradela, salbatu<br />
gaitezen, kementsuak. Ib. 47. Ezin bialdurikan / oriek emendik / ibilli bear degula / deizkiot oraindik. Xe 225.<br />
Orregatik bada ekandu bear zara ala zeñatzera. Legaz 1. Bekatu mortalean [...] eroria dagonak, nola prestatu<br />
bear du komekatzeko? Ib. 44. Ill biar bada bere danok ill gaitezen. AB AmaE 99. Negar egin bear ta asko<br />
gabiltz dantzan. Ib. 222. Pago zugatz arro baten gorde bear izan naz. Ib. 365. Zeñek esan biar zian neri ontan<br />
arkitu bear nintzala! Sor AuOst 79. Edozein birtutetan beti biar da ibilli aurreraka, ta ez beñere gelditu. Bv AsL<br />
193. Emendik aurrera zure ezpatak gurutzia biar du izan. Ib. 71. Txar ta on guztitatik artu bear datozen bezela.<br />
Sor <strong>Bar</strong> 100. Eudiya bada, legortia biar dala; eguzkiya ateratzen bada, bazter guziyak erre biar ditubela. Ib. 22.<br />
Ah! zer irriak egin behar ditugun! Elzb PAd 81. Nere ile bakhar, luxe eta xuriek gorritu behar badute ere nere<br />
hitzari ohore eginen diat. Ib. 19. Baldiñ pekatari guziak kondenatu bear badira, nor joango da zerura? Arr May<br />
56. Purgatorioko suan pagatu bearko dezun ezer eztaukazu? Ib. 96. Oraindaño kastigatu ezpazaitu, ori<br />
Mariaren bitartekotzagatik izan dala uste bear dezu. Ib. 40. Larrua saldu gabe / hil behar dik hartzak. Zby RIEV<br />
1908, 764. Eta egon bear geuke / eskerrak emoten / itxi <strong>bar</strong>ik egun bat / aaztu ta igaroten. Azc PB 35. Laster<br />
eldu bear iat / igitaidun zarra. Ib. 343. Bidean zelarik beraz, eta joan behar zuen tokitik oraino hainitz urrun<br />
[...]. Jnn SBi 62. Ezarri zion galdu behar zuen beso hura egundaino minik izatu ezpalu bezala. Ib. 108. Erranen<br />
othe zarotedaten holakorik, ezpalitzait gerthatu behar zer-edo-zer? Ib. 112. Hain laster galtzekotz, zergatik<br />
behar zintudan ezagutu? Ib. 119. Bainan gure egintzetarik ere behar gaituztela ezagutu Jainkoaren zerbitzariak<br />
garela. Ib. 135. Ekhiak azken aldikotz zuen argitu behar Luis hamaseigarrenaren erregetasuna! Elsb Fram 100.<br />
Orretxek galdu bear au i! Orretxegatikan ustelduko aiz i kartzelan batean! Apaol 47. Berriro ere aizkorari eldu<br />
bear izan zioat biziko banaiz. Ib. 102. Orain egin bear duk igarotakoak aztu eta len bait lasterren sendatzera. Ib.<br />
76. Orixe da etxe onetako Judas. Orretxek kendu bear digu danori biziya. Ib. 25. Behar izan zen eraiki jenten<br />
atherbe. Ip Hil 194. Behar ükhen zien hiritik kanpo joan. Ib. 90. Beorri bezelako bati tira ezkero, uts egiñatik<br />
nun ero an jo biar. Alz STFer 134. Hau egin behar, hura egin gabe ezin utz. HU Zez 12. Erran behar dautzuet<br />
zer ikusirik nagon atzo arratsalde apalean. Ib. 202. Gu baino gehiago dire Ezpeletarrak. Nork behar zuen erran!<br />
Ib. 131. Eta heien errokeriak bertzek behar jasan! Ib. 107. Neroni ahalgetzen naiz, erran behar izaiteaz<br />
baditezkela eta badirela Eskualdun giristinoak beren buruen nausi ez direnak. Ib. 13. Auzi bat behar dugu ikusi,<br />
itxura guzien arabera, egundaino izan ez den bezalakoa. Ib. 47. Zer behar da bilakatu Frantzia, holako alimalen<br />
aztaparretan? Ib. 182. Berenak entzun behar ahal baitzituzten zenbeitek! HU Aurp 138. Jasan gaitzago izan bide<br />
da harentzat lana eskutik utzi behar ukaitea. Ib. 123. Ez ginuen usteko bertze orduz [...] guhaurek laudatu behar<br />
izanen ginuela. Ib. 152. Gaizki hartuak izan behar bagine ere gogoan duguna erranen dugu. Ib. 126. Untzia<br />
kostara doha / bazterka dabilala. / Ai! hara non den borthizki / uhinekin guduan, / galdu behar du tristeki /<br />
portuaren onduan! Arb Igand 158. Bertze ordu batez balia zaite zure lagunari erran behar direnen erraiteko. Ib.<br />
132. Orain dakigun guztia lenago ez iakin bear! Ag AL 140. Arañegun esan baleuste niri prankotar bategaz<br />
ezkondu bearko nebala, zurturik geldituko nintzan. Ib. 71. Baina zergaitik bildurtu bear eban berak orduan,<br />
egundo bildurtu etzan gizona izanda? Ib. 163. Ito egin bear al iok ba ardaotan? Ib. 56. Gauza guztien <strong>bar</strong>riak<br />
artu artean eztot gelditu bear. Ib. 25. Altza bear gara danok, agiñak erakutsi bear deutsaguz arrotzari. Ib. 125. -<br />
-Ondo al dira guztiyak? --Jeikitzen gerata ondo esan bearko. Moc Damu 11. Juan bear dubenak, egotea kalte<br />
izaten du. Ib. 5. Guri izan bear jakuz ezarriak. Itz Azald 33. Eskari beroakaz zuzendu bear gara geure<br />
Jaungoikoagana. Ib. 172. [Aozko autormenak] izan bear dau osoak, egiazkoak, norberarenak, umilak eta<br />
damutsuak. Ib. 143. Garaitza egoteko, egon bear dabe burrukak, gudak eta esetsiak. Ib. 187.<br />
(s. XX). Non egin behar da komunione hori? CatJauf 87. Nolakoa behar du izan kontrizione onak? Ib. 122.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
398
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Kondenatuek infernuen pasatu biar tuten pena terrible aiek. CatUlz 48. Gaiza kuek xin biar badei nai noke xakin<br />
antzinadanik, etseko goberniuarentako. Mdg 129. Erremediorik bage biar daizeid xan bata. Ib. 169. Bai, argia<br />
izan bear, Mañasiren ama data. Ag Kr 150. Aizeak ekarren indarrean [...] igarri genduan itxasoak irakiñ bear<br />
ebala. Ib. 90. --Esatea be! --Ia ba, zer edo zer esan bear... Ib. 158. Azkenean entzun bear izandu zuen ark ere<br />
medikuen aotik "etzeukala erremediorik". Goñi 56. Ezein esan ezetz, zegaittik, nai ezpon, nai ta nai ez ezkondu<br />
bearkon Aristonegaz. Echta Jos 170. --Artuizu eroapena, Andoni. --Artu bear-ba. Ib. 224. Entzun bear dittu<br />
entzunalak, urrengo gure etxera datorrenean! Ib. 322. Eztaukat aitta ezkontzeko gogorik, eta nik ezetz esan bear.<br />
Ib. 290. Xahü izanen zira ezkontzetik aurthen / hortako behar beita senhar bat edien. Xikito 8. Hoberenaren<br />
berextera behar baitu beraz ari, bere onetan. JE Bur 162. Nola behar da erran: aitzkatzea, ala haizatzea? Ib.<br />
152. --Zenbat eskatzen dezu ba txalagatik? --Iru ontzako ta erdi eskatu bearko. Ag G 87. Ai ama! biotza lertu<br />
bear zait! Ib. 272. Etzekiten da. Jaio egiñ bear orretarako ere. Ib. 28. Nere illoba orrek moja joan bear omen du.<br />
Ib. 317. Aztu ditzagun aztu bear diranak, Gabon gaba data. Ib. 230. Noiz ikasi bear dezu baña zeuk, noiz? Ib.<br />
75. Baña erosten zion bai. Ez erosi bear, alajaña, bere illoba bakarrari! Ib. 30. --Zaldiak nai badu. --Nai<br />
bearko. Urruz Zer 136. Jainkoak gorde bearko du ba neri satispasioa ematen ezpadit. Ib. 82. Nork eta Trapuk<br />
esan bear guri "tonto zarrak". Ib. 131. Atera biar al du gaur, aita? Ill Testim 7. Ik beti ixan biar betikua. Kk Ab<br />
I 14. Lagun-artian iñoz egon biar ixaten ebanian, ixi-ixillik egoten zan. Ib. 51. Nik au esango nien, bainan isilik<br />
egon bear. A Ardi 53. Gogoeta nindagolarik norat ote behar ginen handik abiatu. StPierre 26. Elduaingo errian<br />
/ ixtilluak daude, / zer ikusi bear degun / arriturik gaude. Noe 122. Bakoitzak geren martxari zuzen / bier diyogu<br />
segitu. EusJok 147. Jan behar balin banauzue / hil nezazue lehenik. Balad 90. Zerbait erran behar, zerbait erran<br />
nahi, eta deusik ezin erran! <strong>Bar</strong>b Sup 148. Ikaretan [...], Debrua, Galtxagorri, handik atheratzen ikusi behar<br />
ukan balute bezala. Ib. 139. Gorrak izan beharko ginuen, Xurittoinetik heldu zen kalapitaren ez aditzeko. Ib.<br />
111. Nork erranen zuen sekulan, norapeit behar, eta zure etxerat xuxen xuxena ethorriko nintzela. Ib. 161. Ez<br />
gelditurik ere sor xokoer hurbil, / harat behar deneko gaiten guziak bil! Ox 151. Egin ahalak egin beharko,<br />
kasaillarik ez dadin sor. Ib. 62. Gizagaxo ermitainak behar üken zian aitortü etzela latian trebe. Const 38.<br />
Herritik ihesi juan behar ükenen zialako lotsan bizi zen. Ib. 25. Behar deizüt kuntatü zer gertatü zaitan. Ib. 28.<br />
Jakin egin bear <strong>Euskal</strong>erria nola zegoan egun aietan. Or SCruz 9. Izerdiz urtuta be, ezin aberastu, / eta<br />
espetxera biar, eiten badau ostu. Enb 163. Beti ago Kepari zortzikoen eske, / ta euk ordez eztustak bota bier<br />
bape? Ib. 124. Pertsu hauk eman-eta, / behar dut gelditu, / kafeak berorikan / nahi baitu hartu. Etcham 157.<br />
Behi horiek berdin-berdinak izan behar dira, adinez, adarrez eta kolorez. Zub 54. Yinko maitia, nork erran<br />
behar zien epe laburrik <strong>bar</strong>ne aberatsak izain ginela? Ib. 62. Euskera iya aztu zait eta / erderarikan jakiñ ez, /<br />
maixu batekin eskolan laster / asi bear det latiñez. Tx B 215. Ik ez badiok ezer esan bear... zer egin bear diagu<br />
emen? Alz Ram 120. Eztogula bear legerik, ez nagusirik, danok <strong>bar</strong>diñak izan bear dogula. Kk Ab II 115.<br />
Agindu dau emendik aurrera illunkeran mundu gustiyek etxien egon bier dabela. Ib. 54. Egin biar dana da apala<br />
izan. Ib. 59. Aizerik bapez. Euzkiak erre biar bazter guztiak. Ib. 103. Oindiño andiagoak entzun bearko doguz!<br />
Ib. 111. Oraintxe bai, dio saskigilleak, burua autsi bear diat! Or Mi 59. Asitako saski ederra amaitu bage bearko<br />
din, eta eiotakoa urratu egin bearko. Ib. 70. Bere baithan egiten du ikusi behar duela, zer helduko balin bazaio<br />
ere. <strong>Bar</strong>b Leg 127. Goseak hil behar bagindu ere, emaiten dautzugu gure azken zilarño hori. Ib. 143. Zorioneko<br />
euskal jai ori dala-ta txoratu bear gaituzte guziok. Lab EEguna 91. Gaur bertan egin bear dan gauza da. Ib. 71.<br />
Bertsolariak guzitatik jakin bear du, idiek gobernatzen eta gizonek ezagutzen. Ib. 97. Juan biar badegu bada,<br />
obe diagu lenbailen. Alz Burr 63. Au be entzun egin biar! Otx 19. Atsegin ori ixateko eztozu luzaro itxaron biar<br />
ixango. Ib. 85. Bakanderearen gelatik <strong>bar</strong>runa igaro biar ixanik, [...] zeletan egon zan zati baten. Ib. 83. Ekixu,<br />
orratiño, bakandereak eta nik tamal andi-andija dogula zu galdu biar ixatiaz. Ib. 182. Nigan bete bear da arako<br />
idatzirik dagon ura. Ir YKBiz 447. Yainkoak agora ematen zizkien esan bear zituzten itzak. Ib. 198. Orixe izan<br />
bear litzake mundu onetako gure eginkizunik nausiena. Ib. V. Eztu lanbide orretan mugarik nai-bear. Ldi IL 70.<br />
Gutxitxo izanik, maitezko lokarriz bildu bear giñala, ta ez burruka makillez sakabanatu. Ib. 135. Ikasbide zaar<br />
orreri yarrai bear gatzaiola, mendeen ondarreraño. Ib. 54. Entzun bear dituzu zereak eta bi! Ib. 41. Ibiltzen asi<br />
baño lenago, oñazpian lur ibilkorra ala geldia degun ikusi bear. Ib. 79. Ire burruka-nai au bearko nik jaso / itzez<br />
aurrenik, eta ukabilka urrengo. Or Eus 38. Napar bat joan zaio / bear dula ikusi. Ib. 34. Erratza artuta asten<br />
zaio il bear dula bertan. Ib. 66. Sarri jazo oi dan lez, ardien erruak bildotsak ordaindu bear. Eguzk GizAuz 17.<br />
Familiko buruari beste enparauak laguntzea ondo dago; baña ama ta umeak lantegira joan bear izatea, txarto.<br />
Ib. 31. Bakotxak guztientzat lan egin bear izango dauanean, zer izango ete da? Ib. 115. Batzandu bear gareala<br />
diñoskue. Ib. 157. Au poza eman bear diot! A<strong>Bar</strong> Goi 30. Gerria biurraldikatuz, zegian indarraldi estuan,<br />
besoak eta atzamarrak antxe bertan utzi bear zitula zirudin. TAg Uzt 231. Iru gizonek eraso bear al diozue mutil<br />
oni? Ib. 47. Etxeak zahar, / mendiak suhar, / orotan irri ta belar... / Herrian gozo eta gan behar! Iratz 75.<br />
Haurreko urte goxo hoitarat behar naiz egun itzuli. Ib. 71. Zer ez du beraz gure mintzotik / atera behar gogoak?<br />
Ib. 89. Nik dakita? Ala nik behar dut ene anaia zaindu? Zerb IxtS 12. Gosetearekin sor-lekhutik urrundu behar<br />
ukhan zuen. Ib. 49. Ihesi joan behar izan zitzaion handik, Herodes gaixtoaren aztaparretan ez hiltzeko. Ib. 83.<br />
Oi, jan behar nau! Iretsi behar nau! Hel zakizkit! Ib. 61. Am' anderia, zer zaia behar düt jauntsi / ohe hontarik<br />
jalkhiteko? Balad 94. Kristauak, esan biar dizutet egi aundi bat. Lf Murtuts 5 (en boca de un navarro). Boga,<br />
boga, mariñela; / joan bear degu urrutira...! In SMitx Aranz 90. Gela sei oiekoa zan; oiak edo alakoak, nolabait<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
399
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
esan bear. JAIraz Bizia 19. Ortik ateratzea debekatua egon bear luke. Ib. 109. Urtean zazpi zortzi aldiz joan<br />
bear izaten zun. Ib. 14. Denok dakigu euskerak bizi bear badu, orain dagon eratikan, euskera jakintsura biurtu<br />
bear dala. Ib. 8. Zer gertatu bear ote du? Or QA 109. Burugabekeri ori ere entzun bear al gendun? Munita 95.<br />
Zerga eta kontribuzioak ordaindu bear eta ezin. Ib. 129. Oroi adi autsa aizela ta auts biurtu bear dekala. Ib. 56.<br />
Urrundu behar izan direnek berritz itzuli nahi badute. Zerb Azk 7. Eliza <strong>bar</strong>neko hobieri behatu behar bada,<br />
dorrea ikusgarriago da oraino. Ib. 16. Etzioten bi aldiz manatu behar izan. Ib. 81. Anitzez galgarriago izan<br />
behar zen etsai bat oldartu zitzaion. Mde Pr 208. Kantu baten hitzei kasu egin behar balitzaie... Ib. 171.<br />
Israeldarren politika, hizkuntza den aldetik, eredu bat izan behar omen zaigu. Ib. 204. Hitz gutikoa zen hala ere:<br />
erraitekoak argi eta garbi erraiten zituen eta erran behar ez zenik ez zuen erraiten. Ib. 135. Neure jokabidea<br />
zuenak oro baino [...] egokiago eta pollitago dela ezagutu behar didazue. Ib. 137. Hau hitzez hitz hartu behar<br />
da. Ib. 240. Frantsesek diote, familia <strong>bar</strong>renean dela behar arropa zikiña garbitu. Ib. 46. Alkohola izan behar<br />
zuen berriz ere lagunik onena, lagun bakarra. Mde HaurB 13. Bazkaldu gabe joan bear ote zun galdetu zion.<br />
Etxde JJ 131. Joan bear badut joango naiz. Ib. 193. Nork pentsatu bear Atharratzen arekin alkartzeko joana<br />
zela? Ib. 202. Nik <strong>bar</strong> nien egosi eznia? [amari]. "¿Yo tenía que cocer la leche?". Iz R 286. Ta azkenean, milla<br />
nekeren buruan, il bear izateko... NEtx Antz 106. Nun gordeko geran ere, asmatu bearko degu. Ib. 25. Ez al<br />
daustazu baketan itxi bear? Erkiag Arran 123. Onenbeste etze eukezan ixentaute ta etze orreitako arimek<br />
Ipiñeko eleixtar ixen bear. Akes Ipiña 17. Biurria mutilla; zer galazi uratxe egin bear. Anab Poli 13. Baietz<br />
dirudi. Ta Jainkoari eskerrak! esan bearko. Bilbao IpuiB 144. Urrengoan bizkortxuago ibilli bear izango dok.<br />
Ib. 272. Deabruak eroan nagiala olan bizi bear badot! Ib. 67. Guk egunero jan egin bear, / ori daukagu lan<br />
txarra. Basarri 132. Ik engañatu bear badituk / etzeudek oso gaiztoak. Ib. 25. Bai, hori esan behar ukan nion.<br />
Arti Ipuin 78. Alde ta aldiaren mugak oro gainditu bear izango ditugu. Zait Plat 42. Eni beha zauden argi hek,<br />
ene begiak lehertu eta itsutu behar baluzte bezala. JEtchep 37. Eta gero? Eta bihar? Nola izanen niz? Berriz<br />
hunat itzuli beharko, beste batzu bezala? Ib. 72. Zonbait hitz erran ginituen, funts handirik gabe, zerbait erran<br />
behar-eta. Ib. 111. Ontsa ilun izan behar niz holako pentsaketen egiteko. Ib. 74. Zeuena erdibana izan biarkok,<br />
guk gurerik etxaukagu-ta. SM Zirik 9. Alper-alperrik zan agiraka eitia; da andriak, nai ta nai ez, obeidu biar<br />
izaten eban. Ib. 24. Jun bear duten lekura gero biderik eztute billatzen. And AUzta 142. Bidea biziro txarra<br />
zegoan, zuloz betea, ta bidez kanpotik aritu bear izaten genuan. Anab Aprika 77. Gaua emen pasa bearko al<br />
degu? Ib. 60. Puh... Aphezen erraneri behar baginikek jarraiki, baginikek to zer egin! Larz Iru 110. Orai<br />
segidan, joan behar diat Baigorrirat, eta handik Itsasurat. Ib. 42. Baiñan... ez al dugu zinera goan bear? Izeta<br />
DirG 27. Yoko zikin ori gobernuak bear luke debekatu. Ib. 104. Goibel dago, iduri du erasan bear duela. Ib. 65.<br />
Ikesi deixela ondo erderaz, baña euskeraz be ondo ikesi biher deu. Osk Kurl 115. Bigarrenik ikusi bear izango<br />
ete dauan zalantzaz dago. Erkiag BatB 192. Errentarik ez <strong>ostatu</strong>rik ordaindu bear izan ezik, nun beste orrelako<br />
abiarik aurkitu, gau epel baterako? Ib. 118. Beste alderdiari, arimari, begiratzen bazaio, zer esan bearko? Vill<br />
Jaink 63. Batzuk bear dira egin, beste batzuk egitetik bear gera gorde. Ib. 75. Esango dizute, alegia, ala bear<br />
duela izan. Ib. 119. Badirudi garai artako euskaldunak [...] basati-xamar bazirela, Aymeri Picaud-ri siñistu bear<br />
badiogu, beintzat. Ib. 21s. Orrelako gizonak ez lukete beiñ ere il bear! Salav 108. Arek bazirudian danok jan<br />
bear giñula. Ib. 95. Hala balitz, onhartu beharko. Larz Senper 114. Azkenean gertatu da gertatu behar zena. Ib.<br />
26. Holakori ez laitake aski lephoa moztea. Behar liezke, lephoa moztu aintzin, ontsa sofriarazi. Ib. 110.<br />
Maingutzea ez aski! oraino eskaletu behar! Ardoy SFran 101. Ez baitzakien oraino zer behar zen bilakatu,<br />
erakusle, apez ala mediku. Ib. 95. Nafarraren argi, ez ote zen izaiten ahal, ez ote zen izan behar Frantses? Ib.<br />
107. Badoha, joan behar baitu. Ib. 283. Tropaka ezin egina, bederazka egin behar. Ib. 241. Ebaketa egin bear<br />
zala esan eben osagilleak, eta egin jakon operazioa, egin bear bajakon! Alzola Atalak 67. Deittu zetsan<br />
Dukesiak oni zerbaitt bakarrian aiñdu biar baletsa letz. Etxba Ibilt 475. Alkarri ezer esan biar <strong>bar</strong>ik, bixak<br />
alegindu ziran alkarregaz bakarrian agertzeko. Ib. 459. --Ameriketakoak ez al dira kristauak? --Nolakoak jakin<br />
bear. NEtx LBB 57. Ez al den esnatu bear, beste etxeko guztiok jaikita gaudela? Ib. 16. Ortan, ez al nazue<br />
urkatu bear? Ib. 118. Jaun orrek egin bear duana, ni pakean uztea da. Lab SuEm 173. Eni etzaut behin ere<br />
gertatu pagatu behar izaitea. Xa Odol 39. Doñuarekin bat egin behar dute zure hitzek. Ib. 60. Jarri behar naiz<br />
orai denen irrigarri. Ib. 341. Beharko badut ere ur hortatik edan, / gaurkotz ez diot nahi buruari eman. Ib. 308.<br />
Zure joaiteak egin ziloa / nork behar dauku estali? Xa EzinB 43. Mundu huntarik horren eskasian / behar baitut<br />
nik partitu. Mattin 104. Modaren esplikatzen / behar dut nik hasi. Ib. 138. Al dakizute ezkontzeko zer / ein bêr<br />
dan zait gogoratu? / lendabiziko bear ginuzke / baserriyak mejoratu. Uzt Auspoa 43, 119. A zer nolako<br />
arratsaldia / pasatu bear deguna! Uzt Noiz 49. Iria saltzen badu / peria batian, / bildurrak egon bear / kobratu<br />
artian. Uzt Sas 237. Ez da komeni plazan ibili bear duan bertsolariak, bertso asko jartzea papeletan. Ib. 20.<br />
Zure mentsian ditzat nik / ahal nüntiano geiñhatü; / emaztiak huntarzünak / nula behar eskorkatü? Casve SGrazi<br />
140. Beharko zaiela segür / bürkhoi horier zeditü. 'Aucun doute que ces entêtes ne soient forcés de céder'. Ib. 82.<br />
Ordü berian ari ginen / behar zertzaz zen argitü. 'Argitu beharrez zergatik zen'. Ib. 130. Gaurko edertasunez<br />
jantzi nahi badu, gaurko lokatzetan beharko du zikindu. MIH 334.<br />
(Formas contractas de behar con aux.). "(A sólo Dios hemos de) adorar, Jainkoa bakarrik adoratu bear degu,<br />
beaugu" Lar. Lomismo inbeaurzu zuk bekatorea, erresuzitetu beaurzu bekatuen eriotzetik Jangoikoan<br />
graziera (AN-olza, 1758). ETZ 99. Jakin beozu ze, zelakoa dan bizitzea, alakoa dala eriotzea. Añ EL 1 83 (EL 2<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
400
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
93 bear dozu). Orrez geiago, beozu santutu egun guztia, emonik arimeko lanetan. Ib. 78. Euren antzera guk bere<br />
egin beogu. Ib. 117 (EL 2 124 bear dogu). Nahi baduzu konserbatu / zeure argi eder ori, / gezurño zonbait erran<br />
behauzu / adoratzale orori. Bordel 69. "Abran, / il beak semea; / sakrifikatu beak / nere izenean. It Fab 232.<br />
Auntzak auntz beau izan. Ib. 74. Gaztetandik beagu zentzuz ongi jantzi. Ib. 259. Baña oroitzen dira / badala<br />
negua, / orduko beautela / egin gordaidua. Ib. 167. Zerbait beste gauzarik / beaiat asmatu. Ib. 66. Ur piska bat<br />
eman / beaidazu, neskatxa, / nik edan dezadan. Ib. 235s. Zakurrak izan beaik / leiala, prestua, / edo ez dek<br />
zakurra. Ib. 21. Elkarri laztantxo bat / beaiogu eman. Ib. 71. Oiekintxe zuk egin beaituzu / aurrera zure peleak.<br />
Ib. 140. Entzuteko ire antza / duten koplariak, / beaizkik batek izan / asto-belarriak. Ib. 197. Nik nori ematen<br />
dioran apa, ura izainda, ura beauzie preso egin. LE Urt 246. Zuen Aitak badaki zer bea-izuen, zuek eskatu baño<br />
lenago. Echn Mt 6, 8. Gabaz illunbian juan biazu / peligro aundiz. Bil 79. Esan biaizutegu / dezazuten jakin. Ib.<br />
29. Jaunari biaiogu / <strong>bar</strong>rendik eskatu. Arrantz 93. Orduan beaute resuzitatu il guziek? CatAe 28 (CatSal 29<br />
bear dia, CatR 29 biar deia). Noiz usatu beauzu señale gontas? Ib. 16. Gu ez galtzeagatik / ori baldin bada, /<br />
ibilli-era gaiztoai / beaiegu laja. Xe 327. Orretarako nere burua / sartu biet lendabizi. Ib. 343. Alegiña egin biet<br />
/ gauza naizen arte. Ud 89. Aita-semiak izan biaute / beia etxian sartuba. Ib. 66. Korputza ez dadukat / lengo<br />
estaduban, / saiatu egin biat / al dedan moduban. Ib. 125. Orretarako beraren Ama / bitartekotzat biagu, / orren<br />
fabore atera ezkero / zerua dago seguru. PE 31. Baña zer egin diran / beazue jakin. Ib. 64. Bakarrik gelditu naiz<br />
ta jun biet beste kale ixkiñara orduba kantatzera. Sor Gabon 64. Bañan kontu ori beste gisa moldatu biegu. Sor<br />
AuOst 83. Bazter eder ikustea / ibili behainat; / ene lagun hartzen haut / hemendik aitzinat. Zby RIEV 1908, 766.<br />
Kargu eiñ biaiot / Pello Errotari. AzpPr 46.<br />
(s. XX) Purgetoriokoak akabatu biaute denboraki. CatUlz 49. Zer egin biozu zuk? Echta Jos 110. Azpiraturik<br />
jaurti bioguz / itxaso ondarretara. Ib. 121. Zure kontubak zerbait esaten / aurrera biet segitu. EusJok 136. Fier<br />
fierra, / eskuan daukazularik giderra... / Juan behauzu Parisera. Ox 206. Etxera juan biet / kasikan penetan. Tx<br />
B 113. Artzai Txikiyak eman biaizkit / lau bat arrazoi fuertiak. Ib. 125. Muturra atzian euki biaitek / ni naizen<br />
tokin <strong>bar</strong>iak. Ib. 143n. Antziñetako adiskideak / alkar biogu lagundu. Ib. 228. Motel, Amerikara / joan bea'ukela<br />
ik, / sentimentu aundi bat / artutzen diat nik. Ib. 80. Aunek diñona, ba, gaur emon biozue. Enb 53. Erdi-billoxik<br />
badago bere / jantzi biogu Euzkera. Ib. 41. Sasi-sastraka erre bioguz, / garbitu bedar-lekua. Ib. 53. Bañan<br />
sasitik urten biezu / zelai garbira, / uxo politen jolastokira. Ib. 130. Hau ere behaut erran, / ez bainiz herabe.<br />
Etcham 181. Arraiuori ba, alako baten aztindu bieyuau... Kk Ab II 62. Ez, aita, biar, bizirik, illik, / Requiem<br />
entzun beazu. Or Eus 415. Erakutsiko deusku / zer egin biogun / beraren alabantzan / kantadu dezagun. Balad<br />
197. Basoan aurkituten eudenari "gaur gaubean geugaz ixen beozu" esaten ei eutsien. Akes Ipiña 30. Zer!?<br />
Tranpia kendu biozula (bear dozula) ta itxaiteko? Ez orraitxiok! SM Zirik 121. O'iñ be esan bi'otsut (behar<br />
deutsut) oker zegozala. Osk Kurl 117. Sagar bilha goazenian [...] bethi eroan bi'xoaguk (behar diaguk) geugaz.<br />
Ib. 137. Egon aphur baten [...], egarrixa khentzeko madari bat hartu bi'xoat (behar diat) eta. Ib. 145. I,<br />
Durengora juen, da janariye ekarri bi'ok, afari on bat eiñ bie'yuau gaur da. Alzola Atalak 44. Eskolak eta<br />
opiziuak / baidira nere begizko, / nik jakiñian jarri beaitut / oraingo eta berrizko. Uzt Sas 208. Nere arteko<br />
pasadizua / esaten biet abitu, / zuri ez dizu kalte egingo / eta mesedez aditu. Uzt LEG I 227. Zerbeite gisaz jende<br />
guzia / enganatu behautela. Mattin 37. Urte batzuek hor pasata're etorri behauk etxera. Xa Odol 165.<br />
(Con radical en vez de part.). Konsekra behar diozu / hirur urthetan bihotza, / amabortzetan izateko /<br />
Jainko Jaunaren egoitza. Gç 132. Ene ama, othoi, errazu / zer zaia ezar behar duden. / Zaia zuri edo gorria?<br />
Balad 92. Beragatik gurutzedi bat len-bai-len biar zala antola. Bv AsL 213. Niri ere gustatzen asko zait arraña, /<br />
baña danen artetik, geien amorraña; / nola arrapatzeko palta dedan maña, / nik beintzat makallauaz bearko<br />
amaña. AB AmaE 409. Etzan txorakeria / oiek zuten poza: / basurdi ori janez / biar zutela goza. Noe 116.<br />
Apalak irauli ta / zoko guztietan aztar: / eskuan burruntzali..., / ta aren eske... zora bear!! Ldi UO 44. Noiz buka<br />
neza Zutaz / luza bear ba nu? Or BM 90. Gero itzuleran Eliz uraxe / iker bear zan aurrena! SMitx Aranz 91. Nor<br />
zen ixilpeko jakillea? Etxahuniakoren bat? Orrela pentsa bear. Etxde JJ 135. Eztakit zertan buka bear duten. Ib.<br />
105. Aitzetik aitzera gordeaz billa bear izan zuan iges-bidea. NEtx Antz 138. Baitura auek Daphni erakar bear<br />
didate. Ibiñ Virgil 57. Ortan bear da saia. Uzt EBT 95. Hil-harrirako zerbait asma behar eta, non aurki honako<br />
hau baino gorespen egokiagorik. MIH 242.<br />
(Con sust. vbal. en vez de part.). Zure <strong>bar</strong>rengo libertade geiegi ta eragabeko lasaitasun ori autsi ta<br />
ukatzea zuk bear dezu. Cb Eg III 389. Zu baño gizonago izatea behar da niri adarra joteko. Osk Kurl 26.<br />
Huntako jaioa izatea behar du gizon batek. Ib. 159.<br />
(Sin aux.). Uztarriori ezarrizkero, / sufridu bear goldea. Lazarraga 1196v. Liburu hau guztia duk bi<br />
partetan berezten: / Iakin behar gauzak ditik lehenak irakasten. EZ Man I 5. Amudiozki sofritu du / guk sofritu<br />
behar penak. Gç 95. Bainan fedea gidari / hartzen duen guziak / ikusten ditu segurki / jakin behar egiak. Monho<br />
96. Merezitu ditugu gaitzak Jainkoari egin diozkagun ofentsez [...], lagun proximoari egin gaizkiez, egin behar<br />
ongien ez egite guziez. JesBih 449. Orai beretik ikusi nahi izatea gero gozatu behar gauza, oraiko begiekin ezin<br />
ikusiak. Hb Egia IX. Igandearen ungi santifikatzeko egin behar gauza bat da aurkitzea instrukzionetan eta<br />
bereziki katiximan. Arb Igand 183. Otoitz ostean, aztertu bear bideaz izketan ziardutela. Etxde JJ 260.<br />
(En oraciones negativas). Deber no, estar obligado a no. Tr. De uso gral. Jainkoak parka derozola<br />
Migeli, zerren ni emen naizala etzuen skribatu bear berzeri (AN, 1549). TAV 2.2.16. Eztiagu gehiagorik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
401
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
herioaren beldur izan behar, gauza izigarri bat baliz bezala. Lç Ins C 4v. Ez naiz ausart zure aitzinean<br />
agertzera, eta ez nuke agertu ere behar. Mat 287. Eztuzu ez pensatu behar, ondokoetara utzteaz konplitzen<br />
duzula. Ax 242 (V 162). Eztira guziak batetan hartu behar, bainan aldian bat xoilki, eta hori laburki eta<br />
sinpleki. SP Phil 99. Eztügüla sobera behar nahi lürreko bizia. Bp II 106. Ene hitzak spiritu eta bizitze dire, eta<br />
eztute sensu humanoaren arabera neurthuak izan behar. Ch III 3, 1. Ordea Santuak konparazioetan sartu bear<br />
ezpaditugu, zer neurrirekin jakin al dezakegu? Lar SAgust 13. Horra zergatik ez duzun izitu behar. He Gudu 98.<br />
Etzünüke behar uste ükhen, zü hura beno hobe zirela. Mst I 2, 4. Nai zuena eragiten ziola, ta eragin zion<br />
azkenean egin behar etzuen gauz itsusi gaisto bat ere. Mb IArg I 214. Ez gintezke behar hetan sarthu zaurthuak<br />
izan gabe. Lg I 333. Zer dira jaietan egin ez behar diran gauzak? Ub 175. Ez dozu uste izan biar Bizkaiti<br />
kanpora ez daguala gauza onik. Mg PAb 167. Gezurti ta lapurrak ez dutela izan bear sinistuak. VMg 37. Arrotu<br />
bear ez gera / zori ordu onetan. Ib. 15. Eder dirudi, baña ez da ukitu bear. AA I 596. Hire bihotzak etzian ukhan<br />
behar, ez maithagunerik, ez afekzionerik, neretzat eta nere araberakorik baizen. Dh 147. Mantekia egiten dan<br />
lekuban ez dau egon biar usain txarraren apurrik. Ur Dial 83. Ez egin negar, / orlakorik ez nizun esan bear. Bil<br />
80. Ene herria, ene lagunak / nihoiz ez behar ikusi...! Elzb Po 194. Negarrik ez dau bear gizonak eiñ baña... AB<br />
AmaE 314. Orazioak geitzeagatik debozioa gutxitu bear ezta, orazio oek lasterka errezatuaz. Arr May 8.<br />
Irakasten deutsela egin bear dabeen ona eta egin bear ez dan txarra. Itz Azald 170. Ez da geitu ez kendu ez<br />
aldatu bear berba bakar bat ere. Ib. 19. Nik esan deutsat, bein baño sarriago Mari Jesusi, ezizen ori eztabela<br />
aittatu be egin bear. Echta Jos 131. Ez gaitzute hemen ikusi behar. <strong>Bar</strong>b Sup 124. Horrengatikan eztugu behar /<br />
Ez lege hori kasatu. Etcham 36. Eztegu euskel-idazlea bakantzera yo bear, ugaltaraztera baizik. Ldi IL 69. Eztu<br />
atzera begiratu bear. Ir YKBiz 185. Gizarteko agintariak onako arazoetan eskurik iñoz be ez ei-dabe sartu bear.<br />
Eguzk GizAuz 19. Beiñere aztu bear genituken oarpen gogoangarri batzuek. Munita 135. Etzuten karriketan ibili<br />
behar, etziren haizu iturrietarat. Zerb Azk 13. Baña ba-da emen beste zerbait, isildu bear eztana. Gand Elorri<br />
12. Mattin, ez laike kantatu behar / sekulan berzten berririk. Xa Odol 161. Ez dira aintzakotzat artu bear<br />
onelako mirari-gaiak. Berron Kijote 187.<br />
(Con sdo. de probablilidad). Deber de. Tr. Lo hallamos desde principios del s. XIX, con frecuencia<br />
creciente, tanto al Norte como al Sur. Enago ziertu ziertu nok ostu edo kendu izango deustan, baña neure<br />
iritzijan urlijak edo urlizijak izan biar eban lapurreta au egin eustana. Astar II 177. Urteten deutsa bidian gizon<br />
lotsa ta itzal andiko batek, zeñek izan biar eban bere Aingeru jaoliak. Ur MarIl 83. Gibeletik ikhusiz iduritzen<br />
zitzaidan ez zela Saratarra izan behar. Elzb PAd 4. Hoien hutsak ez dire handi izan behar. Zby RIEV 1908, 762.<br />
Baña, orain gogoratzen naizenaz, zuek, inguru guztiko aberatsenak izan bear dezute. Apaol 34. Onezkero neska<br />
zirzill ark, nik aditu nubenez, Madrill-aldeko komenturen batean sartuba izan bear du moja. Moc Damu 21.<br />
Indianoak judioa edo olangoa izan bieban. Jesus, Jesus milla bidar! Ag Kr 188. Ezker aldean daukagun mozkote<br />
gorri onek Ei<strong>bar</strong>koak izan bear du. Ag G 93. Berak uste beziñ ederra etzuan izan bear. Urruz Zer 89. Itxaso<br />
gaisto xamarra egon bear du. Ill Testim 5. Abek trumoi eta tximista ikaragarriak! Ikaratu bear du bakarrik<br />
egotia! Ib. 18. Amairu oin da amar ontza du / erdiko bueltan neurriye, / gutxi kostata eztu egon bêr / Debako<br />
plazan jarriye. EusJok 98. Dugun ikus bertze <strong>bar</strong>ne ttikia; hau baino ere pullitagoa behar da izan. <strong>Bar</strong>b Sup<br />
159. Tenore huntan haatik bero egiten izan behar du. JE Bur 17. Burni-aldikoak (agian lenagokoak) izan bear<br />
dute [...] agertu diran lur-ontziak. JMB ELG 66. Alkarren antzekoak izan bear dezue biok. Ba-dek ik ere ume<br />
purtzil orren antza. TAg Uzt 47. Otso guztien aitita dirudi. Urtetan izan bear ditu urtetan! Bu! ia agin zar bi be<br />
ez daukoz-da. Bilbao IpuiB 51. Emaztekiaren mintzaira hori, amaren, arre<strong>bar</strong>en mintza moldea... Hango norbait<br />
izan behar zuen. JEtchep 114s. Eskualde berekoak izan behar gira, emaztekia! Ib. 115. Frango kasko gogorra<br />
izan behar du. Larz Senper 70. Artzai Arkadi au Bergilik berak asmatua izan bear du, ziurrik asko. Ibiñ Virgil<br />
44. Hogoi urte etzituen izan behar Mariak [...], Johanek aldiz gehixago: hogoita-hamar bat? Ardoy SFran 59s.<br />
Gure elizan Txerrena sartua izan bear du. NEtx LBB 173.<br />
3. (Con gen.; aux. intrans.). Necesitar (a), estar necesitado (de). v. behar (II, 2) para otras construcciones,<br />
menos usuales, sin gen. Eta guziak dirade aiuta horren behar? Lç Ins E 7v. Hura gure Iaunean rezebi<br />
dezazuenzat sainduei dagoten bezala eta asisti zakizkioten zuen behar izanen den gauza guzietan. Lç Rom 16, 2<br />
(Dv zeintan baitu izanen zuen beharra). Zeren gizona baita hanbat natura fierretako eta korrunpitutako, non<br />
ezpaitu bere burua hain bekhatore ezagutu nahi non Redenptore prometatuaren behar den. Lç Adv *** 2r.<br />
Egiazki zure bear naiz, zato enekin. "Vraiement j'aurais bien besoin de vous". Volt 211. Hamar ezkuturen behar<br />
zarenean edo bertze premia bat eta eskastasun bat duzunean. Ax 148 (V 97). Minza bite guzaz zeihar, eta bira<br />
gure behar. "Qu'ils ayent besoin de nous". O Pr 647. Noiz ere borondate onezko gizona tribulatzen baita [...]<br />
orduan ezagutzen du Iainkoaren behar[r]ago dela. SP Imit I 12, 2. Hala badirudi jeusen behar etzenaz geroz,<br />
bazegokela geldirik. ES 185. Zure graziaren behar bainaiz ungiaren hasteko. Ch III 55, 4. Ordu onetan iñoiz ere<br />
baño zure bearrago naiz. Cb Eg III 294. Graziaren bear gera? Bai baldinbere: ori gabe ezin dagikegu gauz<br />
onik. Ub 192. Ori zor diozu [...] arzai on deitu zaituanari beragana zure gose ta bear balitza bezela? Mg CC<br />
193 (CO 291 zure biar balitz legez). Txikitxoen bear izatera etorri ditezkeala gizonik andienak. VMg 22s.<br />
Badaki zuen Aita Zerukoak gauz oen bear zeratela. AA II 170. Ez du Jaunak betiraunde guzian [...] gu bezeñ<br />
serbitzari zirzillen bearrik izan, eta era berean oraiñ ere ez da gure bear. AA III 300. Elduten dira oneek bijok<br />
bata bestien biar izatera ondasun andijen batzuk irabazteko. Astar II 31. Argatika munduan / andi izan arren, /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
402
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ez daki batek noren / bear izango den. It Fab 137. Guziak dire beraz behar egiaren, / ungi iragateko bere<br />
biziaren. Hb Esk 90. Bere bizi zuhurraz, mirail batzuk dire; / hekin hitz onen behar hainitzak badire. Ib. 204.<br />
Jainkoa beren alde izan ezkero, iñoren bear etzirala. Lard 90. Sendatzallearen bear gaxoa da, ez osasuna<br />
daukana. Ib. 390. Lenengo kolpearekin bigarrenaren bear gabe, lurrari josiko diot. Ib. 177. Oi, Jauna, zure<br />
behar naiz. Dv LEd 201. Eta egiaz gizona beste ezeren bear ez da. Arr GB 136. Zeruko Aita, lagun / egidazu<br />
arren, / zure bear naiz beti / ni oraiñ eta len. Xe 326. Mariaren esku eta balimentuaren bear munduan iñor<br />
bada, ori zu zera. Arr May 40. Baña gure Jauna zeren bear zan? Ez graziaren, zerren ori eziñ galdu zezakean.<br />
Ib. 122. Nagusi ta langilleak elkarren bear dira. JBDei 1919, 228. Mariaren esku eta laguntzaren zeñ bear zeran<br />
Jaungoikoagana biurtzeko! Ib. 17. Mendie es mendien bear, gixona bai gixonan bear (V-ger). AEF 1921, 49 (cf.<br />
RG A 37 y B 45: Mendiak mendia bear ez baina gizonak gizona bai). Santa <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>a! Zure ber gara (AN-gip).<br />
"Cuando se desencadena una tempestad y caen rayos". AEF 1924, 7. Goizuetan ere gaxotutzian / bei, idi edo<br />
abere, / guztiya galdu baño lenago / beraren bear dirare. Tx B 175. Nere amaren gorputz maitagarria lurrak<br />
estaltzen duen bezin laster, ire bear nak. Alz Ram 93. Etxean indar urri dutela, / norbaiten bear maiz dira. Or<br />
Eus 73. Bakarrik ez goazke urrutira, zuen bear gera edozertarako. Ldi IL 140s. Zeren bear zerate, ene<br />
neskatxok? Zait Sof 155.<br />
(beharra det.). Ezta fidanza handirik ezarri behar gizon erorkorra eta hilkorra baitan, haren beharra<br />
zarelarik eta hura maite duzularik. SP Imit II 1, 3.<br />
(Con instr.). Iñola ateratzekotan, bada, egunkaria, askoen elkar-artze ta laguntzaz bear bide-da. Ldi IL 73.<br />
(Con reduplicación intens.). Zuen bear-bear da gure bazkuna; zuek nai zaituzte. Ldi IL 146.<br />
- BEHAR BEZALA (SP, Urt I 11, Lecl, Dv, H; biar bikala R). a) Como es debido, correctamente, de la forma<br />
adecuada. "Bien, comme il faut" H. "Biar bikala egin diak kau (R), lo he hecho como es menester" A s.v. biar. v.<br />
BEHAR DEN MODUAN. Cf. BEHAR EZ BEZALA; cf. supra (1) ejs. de behar bezain, behar baino, etc. <br />
Gure razoinak eztakizkitenék, eta behar bezala irakatsiak eztiradenék, uste dute ezen Sakramendua desegin<br />
ukhan dugula. Lç Ins B 5r. Behar bezala denean / arrimatu jendea, / zeruetarik iautsiko / da orduan Iuiea. EZ<br />
Noel 128. Hain herstuki eskatuko naiz kontu, non obra onak ere, ea ongi, iustuki eta behar bezala eginak direnz<br />
examinatuko eta iulgatuko baititut. Ax 163 (V 109). Zure adiskideak eztu pasionerik, argi ditu begiak, hark den<br />
bezala, eta behar bezala ikhusten du. Ib. 318 (V 211). Nork ere behar bezala ianen baitzaitu]t[, hura izanen da<br />
sekulako lorian partale eta primu. SP Imit IV 3, 2. Zeren ezpaitzian behar zena eta behar bezala Jinkoari<br />
galdatu. Tt Ar 6. Aitzitik nigar egiten duk / hainbertze milla hobenez, / eta ago hire Jainkoaz / behar bezala<br />
auhenez. Gç 122. Ezi Jinkoa desohoratzen die, eta ez Meza saintia behar bezala enzüten. Bp I 107.<br />
(s. XVIII) Jakin zazue, zuen eginbidea dela estudioan behar bezala enplegatzea. ES 188. Ez naizela gai zure<br />
faborerik xumeenaz ere beharbezala zuri eskerren bihurtzeko. Ch III 22, 1. Zer eginen dut zure izen sainduaren<br />
benedikatzeko behar bezala? 'Dignement'. He (ap. Dv). Sazerdoteak, bear bezala, lastima andiaz artu zuen. Cb<br />
Eg II 160. Lege justuai bear bezala begiratu ez ta bear dan balore ta animoaz artu gabez, festa erabageak<br />
eragin edo eragiten larga. Cb Eg III 359. Bada honratzen ditu beraren Sakramentu hau agertuz ta kalez kaleko<br />
prozesioan erabilliz [...] ta beste zenbait bidez ere. Zein bear bezala! Mb IArg I 388. Hartu zuen artharik<br />
handiena obra hura behar bezala eragiteko. Lg I 329. Zein urrúti dauden sentitzetík bearbekála! LE Prog 112.<br />
Meza behar bezala entzuteko Preparazionea. Brtc 16 (tn. en MarIl 45).<br />
(s. XIX) Aingeru batek ezingo luke adirazo bear bezela bekatu onen itxusitasuna. Mg CC 241. Ezagutu diteke<br />
ondo mundu onetan zein iguigarria eta kaltegarria dan pekatu mortala [...]? Ez bear bezela. Gco II 8. Ezin esan,<br />
edo bear bezala aditzera eman diteke, nolako [...] gogoarekin ekin zioen Jesusen lege ederra <strong>bar</strong>reatzeari. AA I<br />
610. Eztela egundaino aditu [...] behar bezala errekeritu zaituenik nihor izan dela arbuiatua. Dh 88. Bena,<br />
Jauna, zure hunkier behar bezala ihardetsi düta? UskLiB 20. Aplika gaiten egitera khartsuki eta behar bezala<br />
prudentziarekin. Jaur 129. Bear bezela prestatutzeko / egin zagun al deguna. It Fab 142. Zenbaterañokoa dan ez<br />
da bear bezala ezagutzen begiratu batean. Izt C 32s. Egun berotan itzala, / hotzetan behar bezala / suphazterreko<br />
plazera. Gy 263. Emaztearen iltzearekin Jakobek artu zuen pena, ezin bear bezala neurtu diteke.<br />
Lard 46. Baldin behar bezala konbertitua ez banaiz, arren konberti nezazu. Dv LEd 106. Behin gizendu den<br />
ardia, meharazten baduzu, behinere ez da gehiago gizenduko behar bezala. Dv Lab 278. Zaldun guziak prest eta<br />
bear bezela armatuta jarri ziran. Arr GB 12. Bear bezela pronto ez badago / aren anima galdu'a. PE 23. Nere<br />
jakinduri eskasak ezin ondo adierazi dezakeana, ez eta ere iñolako moduz biar bezala izkiribitu. Bv AsL 18.<br />
Bear bezela eskerrak eman gabe. Arr May 99. Ezta ondikotz nihor galde horri ihardesten ahal dionik behar<br />
bezala. Jnn SBi 115. Zü, ihurk behar bezala laida ahal ez zitzakiana! Ip Hil 94. Iduri dute ez dakitela behar<br />
bezala zeinatzen ere. HU Zez 35. Badakit zuk arrekiñ bear bezela kunplituko ez dezula. Moc Damu 31.<br />
(s. XX) Berialaxe emen da, ta oraindik gela biar bezela antolatu gabe daukagu. Alz Bern 50. Nork ez du bear<br />
bezela egiten aitorketa? KIkG 75 (KIkV 99 Dongaro nor autortzen ete-da?). Jaungoikoakin daukagu beñere<br />
bear bezala ordainduko ez degun zorra. Inza Azalp 145. Ene othoitza hortan baita dena, / behar bezala diot:<br />
Halabiz. Ox 18. Onelako emakumea, txiki-txiki eginta ere, ez da bear bezela ordaintzen. Muj PAm 48. Kafea<br />
beroa da, behar bezala, bainan kafe-liparrik ez du gure kafeak. JE Ber 37. Ta orain ez dakigu, nik beñik bein,<br />
bear bezela, ez erderarik ta ez euskerarik. Lab EEguna 102. Saiatu zen zer egokia esatera, oraingo illoba behar<br />
bezala lausengatuko zuena geroko izeba behar ez zen bezala iraindu gaberik. Mde Pr 95. Obe egingo ukek<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
403
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ardiak bear bezela zaindu eta ez eguna bertsotan eta kantuan eman. Etxde JJ 13. Nola biziko ziñateke nik bear<br />
bezela gobernatu ez bazinduzketet? Anab Poli 117. Gauzak euren lekuetan bear bezela jarri baiño leen, dei egin<br />
eutsan amak. Erkiag Arran 105. Ez dinat usain gozo horren gozoa behar bezala gozatzen. JEtchep 64. Auzia<br />
bear bezala epaituko bada, adimendua zer den esanaz asi bear dugu. Vill Jaink 65. Etzituan bear bezela neurtu<br />
bere indar eta almenak. NEtx LBB 73. Etzitak eni dolützen / heben herrian egoitia; / uste diat egin düdan /<br />
behar bezala haitia. Casve SGrazi 90. Gauzak behar bezala balira, euskaraz egingo zukeen agian bere lantxoa.<br />
MIH 204.<br />
v. tbn. Mat 296. CatLuz 33. Hb Egia 124. CatS 103. Bear bezela: Aran SIgn 65. Munita 84.<br />
"Behar bezala heldu zare, vous arrivez à propos" Dv.<br />
b) Afortunadamente. "Heureusement" Dv (que cita el ej. de Prop). v. beharrik. Behar bezala, uriak etziren<br />
oraino abiatuak baizik, eta soberako tra<strong>bar</strong>ik gabe heldu ginen bertze aldera. Prop 1881, 26.<br />
- BEHAR BEZALAKO (S ap. Lrq; SP, Lecl, Dv, H). "Tel qu'il faut" SP. "Honnête, loyal" Lecl. "Qui est<br />
convenable, comme il faut (syn. de behar den bezalako, avec cette différence qu'il n'est pas d'usage de<br />
l'appliquer aux personnes" Dv (cf. ib. "behardenbezalako, qui est comme il faut. Ce mot s'applique aux<br />
personnes et aux choses"). "Beharbezalako tresna bat, un outil tel qu'il le faut, apte, propre à" Ib. Cf. BEHAR<br />
EZ BEZALAKO. Eman diazadazu neure bekatuez behar bezalako urrikimendua . Mat 235. Azken<br />
oreneko penitenzia hark badirudi, bortxazkoa, ezin bertzezkoa edo beldurrezkoa dela, eta ez behar bezalakoa.<br />
Ax 203 (V 136). Noiz ere behar bezalako eskerrik emaiten baitu lehenbiziko dohaina gatik, hari zor zaio grazia<br />
berri bat. SP Imit II 10, 2. Mündia osoki behar bezalako zela, eta etzela berririk deüs egiteko. Bp II 8. Ezin erran<br />
diteke beraz Eskualduna burugogor eta har-aira gaitzetakoa dela, baina bai gai ona, eta eskoletakotzat behar<br />
bezalakoa. ES 121. Ageri da klarki haren intenzionea ez zela behar bezalakoa. He Gudu 71. Beharbezalako<br />
kontrizionea. 'Contrition requise'. He (ap. Dv). Ta bear bezalako biziera berri on bat aurrerako artu zuen. Cb Eg<br />
II 165. Beste gauzetan behar bezalako bizikidea ta emazte ona zen. Mb IArg I 214. Agertu ta erakutsi digu dotrin<br />
berri bear bezalakoa. Ib. 308. Gazte ungi egin bat, hazkarra, guduko behar bezalakoa. Lg I 275. Kristau on<br />
behar bezalakoak izateko. Ub 199. Etxean ejenplo ona balekuste, ta gurasoak balira bear bezelakoak! Mg CC<br />
215. Ya bada bekatári pobreék badúgu, Jangoikoak emaník, fiadóre ta salvazále bearbekalákoa. LE Ong 121r.<br />
Zer geiago egin dezake Eliz Ama Santak, bear bezalako apaizak, erakusle eta giariak bere umeai emateko? AA I<br />
552. Nihor kasik eztela bere bekhatuez behar bezalako penitentzia egiten duenik. Dh 96. Agur, itsasoko izar<br />
ederra, Jainkoaren ama guziz behar bezalakoa. "Ave, maris stella, / Dei Mater alma". Ib. 86. Hori gerthatzen<br />
zaiote behar bezalakoak ez diren langilei. Jaur 395. Burukai eta giatzallerik etzeukaten [...] eta urte askoko<br />
iñoren mendean egoteak etzien mesede andirik egiten, bear bezalako gizon bat erraz arkitzeko. Lard 134s.<br />
Ethorriko da ordua eta laster, zeinetan orai ni behar-bezalakoa balin banaiz [...] Jainkoa gozatzen egonen<br />
naizena. Dv LEd 60s. Behar bezalakoak diren arren bere egintzetan, gutik egin nahiko zuten lan hau. Hb Egia<br />
155. Lasterka jatxi, zaldun aiei bear bezelako arrera egiñ eta ondoren eraman zituen berekin goiko salara. Arr<br />
GB 11. Amarrenak eta primiziak Jangoikoaren Elizari pagatzea, edo bertzenaz, oken ordez bear bezalako gisan<br />
paratu dena. Legaz 31. Eskual-herrian ez daiteke behar bezalako bestarik erreboteko partidarik gabe. Zby RIEV<br />
1908, 86. Haren burasoak giristino behar-bezalako batzu ziren. Jnn SBi 113. Hain da eder, jende behar<br />
bezalakoetan, bizitzen ikasietan ikustea. HU Aurp 218. Begiz jua daukat [...] Maritxo, nere ustean bear bezelako<br />
neskatxa dalako. Moc Damu 10. Ordutik deus behar bezalakorik ez baitzuen egiten nehon dohakabeak. JE Bur<br />
11. Eztaukate bear bezelako siñismena Kredoan. Inza Azalp 23. Beila hori nik ere askotan dut egin / ez behar<br />
bezalako khar sainduarekin. Ox 25. Ez omen zan bear bezelakoa Zitoren amaren ibillera. TAg Uzt 67. Bear<br />
bezelako etekin eta irabazia emateko, zuaitz eta basoz jantziak egon bear lutekela. Munita 145. Aurrean zedukan<br />
bertutearen zalduna, gizon behar-bezelako, ez-deus, gatz-il hori. Mde HaurB 78. Bide kurutxe bati ohartu zen,<br />
hiru karrika elgarretarat juntatzen ziren toki hura behar bezalakoa zela harentzat... JEtchep 114. Geienetan,<br />
gertaera oiek, bear bezalako zeaztasunik gabe izan dira ikusiak. Vill Jaink 70. Badira [...] erran dutenak<br />
Frantses ez dela izan Elizak behar bezalako misionesta. Ardoy SFran 313. Bear bezelako aukerarikan / nola ez<br />
detan buruan, / alare zerbait egingo al det / lagun onen anparuan. Uzt LEG I 85. Badirudi ur garbiaren pare<br />
behar duela izan behar bezalako prosak: inongo usainik, kolorerik eta zaporerik gabea. MIH 115.<br />
(Conservando behar su valor vbal.). Hura zen Iñaziok behar bezalako tokia. Laph 34s. Liburu hau izanen<br />
da liburu xehe, erakaspen baliosez bethea, gure denborako haurrek eta gaztek behar bezalakoa. CatJauf III.<br />
Arras nik behar bezalakoa da eta! <strong>Bar</strong>b Sup 156.<br />
- BEHAR DEN MODUAN. Como se debe, como debe ser. v. BEHAR BEZALA. Inklinaziñoa edugitea<br />
emaiteko bear dan moduan eta bear dan denporan. Cap 74. Umetan buruz ikasi zirian orazinoe batzuk aoz<br />
esatia ez da biar dan moduban dotrinia jakitia. fB Ic I 8s. Sakramentuben bat [...] ezin biar dan moduban artu<br />
ginaike, Sakramentu dana sinistu baga. Astar II 7. Ziatz eta biar dan moduban zor dozubezan Amarren<br />
primizijak pagetako. Ib. 246. Eta biar dan moduan komulgetan dirianak zer geiago egin biar daudee frutu<br />
andiyagoak alkanzetako? CatLlo 74. Aizkoran jokatuba / bear dan moduan, / guk biok alegiña / an egin<br />
genduan. EusJok 86. Gaztiak ez dakie zarrak bezin ondo berbak alkarri josten, ezta biardan moduan erabiltzen<br />
be. SM Zirik 30. Lenauko zarrak guri / erakutsi euskuen / zelan ibil biar dan / zaragi kontuen; / ikasi genduen /<br />
biar dan moduen. BEnb NereA 28.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
404
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Jaungoikua biar eztan moduban adoretan dabenak. Astar II 36.<br />
- BEHAR DEN MODUKO. "Bia dan moduko, behar den bezalakoa; ona, kalitate onekoa. Telebisiñua<br />
erostekotan bia dan modukua erosi" Elexp Berg. v. BEHAR BEZALAKO. Au ezta asko fedia biar dan<br />
modukua izateko. Astar II 10. Biar dan moduko esperantzia eukiko badogu, Jaungoikuak emon biar deuskulako.<br />
Ib. 12.<br />
- BEHAR EZ BEZALA (Urt I 11). Indebidamente, incorrectamente. Cf. BEHAR BEZALA. Ezen anhitz<br />
gauza eskatzen naiz, baina maiz behar ez bezala. Harb 91s. Zenbat ere xipi baita gauza bat, behar ez bezala<br />
onetsten eta begiztatzen bada [...] arima pozoatzen du. SP Imit III 42, 2. Ezta izanen rezebitürik edo hartürik<br />
zoin ere beitira [...] behar ez-bezala beztitzen. Mercy 25. Bada bear ez bezela edo bekatu mortalean jaten<br />
duenak, jan ta edaten du bere juizio edo kondenazio-bidea. Mg CC 213. Urte bete badek etxean egon bear uala,<br />
bear ez bezela asi ez baziñaten or kanpo alde oietan. Zab Gabon 52. Kondairako edozein garaian aurkitzen<br />
ditugu desordenuak [...], eta ori gizarteko atzera-aurrera bear ez bezala ibilli oi delako. Vill Jaink 179. Axular<br />
luzaro baztertua behar ez bezala goratu nahi duela orain zenbaitek, beste guztiak azpiratuz. MIH 253.<br />
- BEHAR EZ BEZALAKO (H). "Qui ne convient pas" H. "Behar ez bezalako elheak erraitea, tenir des propos<br />
inconvenants" H. Cf. BEHAR BEZALAKO. Ene baitan gutiegi fidaturik hartzen baitu nitaz behar ez<br />
bezalako sentimenturik. SP Imit III 7, 3. Konfesatzen bazare zenbait gezur erranez, nihori bidegaberik ekharri ez<br />
dioten arren, edo zenbeit hitz behar ez bezalakoz. He Phil 158. Galdegiozu Jainkoari [...] kasa ditzan ene<br />
bihotzeko gutizia eta sendimendu behar ez bezalako guziak. MarIl 95s. Edo Sakramentu]a[ren bat bear ez<br />
bezalako gisan artzen duenak. Legaz 25. Bear ez bezalako itzik eta erausi alperrik eztu esaten. Zait Plat 103.<br />
- BEHAR-EZ-DEN. v. beharrezten.<br />
- BEHAR EZ LEGEZKO. Inconveniente, inadecuado. v. BEHAR EZ BEZALAKO. Konfesatzen bazare<br />
gezurrik erran duzula [...] edo behar ez legezko hitzez minzatu zarela. SP Phil 155 (He 158 zenbeit hitz behar ez<br />
bezalakoz).<br />
- BEHARKO. "Bearko, tener que. Etorri bearko, qué remedio sino venir" A Apend. "Il le faudra bien!" Lf Gram<br />
655. "¡A la fuerza! ¡Qué remedio! Usase como frase: Bearko jun! Bearko etorri!, más frecuente que a la inversa:<br />
Etorri bearko! Jun bearko!" Gketx Loiola. "Biako, qué remedio que. Biako lanera joan, bestela zetatik bizi?"<br />
Elexp Berg. "--Bazkaixa neuk gertaukot? --Oixe, biako, ze nai dok pa, dana neuk eittia, ala?" Ib. Emendik<br />
aurrerantzean bere bai. Bearko!, Riktrudisegaz adiskide izango banaz. Ag AL 37. --Umilduko dira, bai. --<br />
Bearko!! Ill Testim 16. Oraiñ Oiartzunen, gero Ernion, dagoneko Oñatin, dantzatzen zan apaiza. Bearko,<br />
karlistai biotz pixka bat emango bazien. Or SCruz 41. --Eta emaiten diozu? --Beharko! Zer eginen dut? "Il le<br />
faut bien". <strong>Bar</strong>b Leg 23. --Gogor ari zerate gero! --Ari bearko, gariak ereingo badittugu! Etxde AlostT 15.<br />
Bidean ere etzingo ziñan an emenka [...]. --Bearko. Artean ez bainun Aingerurik, iasoka eraman nindezan. Or<br />
QA 150. --Bai, ardiketan nabila: zu, gasna egiten? --Beharko! Horrek hazten gaitu! Zerb Azk 39. Anoetako<br />
geltokian aurtxo bat besoetan zekarkian emakume gazte bat igo zan. Eta, bearko, ate ondoan geratu zan. Ugalde<br />
Iltz 32. --Ekak hori hunarat! [...] --Ez... Ez duk ukhanen. --Beharko eman! Larz Iru 84.<br />
- BEHAR LUKE. "Bear leuke! (Vc), bear luke! (G), bear loke! (R-uzt), ya lo creo! exclamación que indica<br />
asentimiento absoluto, certidumbre completa" A.<br />
- BEHAR ORDUAN (VocBN, Gèze). En caso de necesidad, en el momento necesario. VocBN y Gèze dan<br />
"Beharordu, [...] moment opportun" y "Beharordü, moment nécessaire, opportunité", respectivamente, sin duda<br />
refiriéndose a behar orduan. Cf. behar-ordu. Tr. Propio de la tradición septentrional.<br />
Elas, othoi, orok egin orai penitenzia, / behar orduian eztukegu gero agian aizina. E 35. Izen amoriozko<br />
hunek (zu ene Aita izaiteak) emaiten deraut esportzu eta esperanza behar-orduan faboratuko nauzula. Mat 272.<br />
Utzi niotzan eskiribu eta seinale batzu, hetaz behar orduan baliatzeko. SP Phil e) 1v. Irakhatsiko darotzuet zer<br />
ihardetsi beharko duzuen behar orduan. Lg II 247. Obe da bear orduan esku atz bat ebaki, gero eskutur guzia<br />
baño. VMg 5. Prest euki dagijozan biar orduban. fB Ic III 287. Nornahik bathaia dezake behar orduan? CatLuz<br />
22. Behar orduan nihork bezinbat bihotz izanen dut. Hb Egia 35. Zer da gogoeta, egintza eta gauza ikhasiak,<br />
behar orduan, banazka, atheratzen dituen orroitzapen hura? Ib. VII. Ez duzu ikhusiko xerririk ongarripean<br />
etzanik. Bere xola ere garbia idukiko du, idekia bada behar-orduan. Dv Lab 280. Arimen gidari behar orduan<br />
garratz bezen eztia beti. HU Aurp 117. Nik <strong>Bar</strong>thou adixkide dut; behar-orduan aski duket <strong>Bar</strong>thouri hitz bat<br />
erratea. Ib. 81. Heiek baitukete aizinarik edo astirik gehiena [...] Eskuararen buruz eta errotik ikhasterat eta<br />
behar-orduan, bertzeeri irakasterat artzeko. Arb Igand 31. Onhestasunaren galtzeko lanjer guzietarik begiratu;<br />
etsenplu ona eman eta behar-orduan korreitu. CatJauf 81. Grazia Aktuala da Jainkoak behar-orduan emaiten<br />
daukun laguntza bat, ongiaren egiteko eta gaizkitik begiratzeko. Ib. 97. Aitzinean, aska bat urez bethea, behar<br />
orduan burdin gorituaren iraungitzeko. JE Bur 58. Baionatik Donianera joaitea, eta hemendik behar-orduan<br />
Iruñara, besta bat da bizi giren mendean. JE Ber 8. Gero du gero erakutsi gogoa balin bazuen behar orduan<br />
idor, bihotza zonbaitetaraino zuen maitakor. "Savait se dureir". Ardoy SFran 293. Errienta, bere paperak<br />
eskuan, antzoki zolan izanen da, [...] soinularien gidari eta behar orduan arizaleen orroitarazle. Lf in Casve<br />
SGrazi 12.<br />
"À propos" H. "Ongi behar-orduan ethorri baitzare!, [...] bien à propos, opportunément" Ib. Hogoi eta<br />
hamalau urthe eman ditut zerbitzuan, / fidel Gobernamenduan; / errenta orai eskuan, / jin baitzaut behar<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
405
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
orduan. Ox 193.<br />
(Precedido de participio --tbn. con radical--). Zure desira izanen da hemendik ilkhiteko gure Iaunak plazer<br />
duenean, edo ezpere errazki obedituko duzu ilkhi behar orduan. SP Phil 516 (He 523 ezperen konsentituko duzu<br />
errexki gure Jaungoikoak ilkhi-araz zaitzan). Mina khendu ziolakoan, Jainko maiteari eskerrak bihurtu behar<br />
orduan, bere buruaz etsitu zuen hantxet, zeren piparik ez zen gehiago harentzat! <strong>Bar</strong>b Sup 36. <strong>Bar</strong>kapen-ustez,<br />
ai ai egonik / urka-bear-orduraiño, / "Il bitez" dio azken erregêk. "Hasta la hora de ser ahorcados". Or Eus 254.<br />
Bera zan erabaki bat artu bear orduan etxeko nagusi bakarra. Etxde JJ 40.<br />
Cf. tbn. los siguientes ejs., más próximos sin duda a los usos sustantivados de behar-ordu: Zordun zaitzu<br />
sekulako / bekhatore guzia. / [...] Zu izan zara bigarren / Hari behar orduan, / Illhun orde argiaren / Emateko<br />
Munduan. Arg DevB 206. Obligatzen gitü Ait-Amen maitatzera, ohoratzera, obeditzera eta sokorritzera behar<br />
ordian. CatLan 89. Ikhas dezagün zureganik, gure gogarako diren lanen eta gaizen üzten, ürkho-lagünari beharordian<br />
heltüra egiteko. Ip Hil 80.<br />
- BEHAR ORDUKO. a) (Adverbal). Para caso de necesidad. Finean ezin osoki fida naiteke nihor behar<br />
orduko helduko zaitala ene beharkietan. SP Imit III 59, 1. Beraren etxekoai gertatzen bazaiote bear orduko ezin<br />
biraldua, goserik ez du nozituko, txabolako lagunak duten arteraño. Izt C 225s. Ehun / lus hoiek hart zatzu, /<br />
behar orduko begira zatzu. Arch Fab 229. [Fabrikak] ukan ditzan, geiez bethetzeko nola etekinetarik husteko, bi<br />
errextasun: bat burdin-bidez, bertzea urez-ur. Erregebidea behar-orduko, hirugarren. JE Ber 83.<br />
b) (Adnominal). "Opportun" Lrq. Ez dire gizonen meneko bizi luzea, bakea, zoriona, aroen gaindi ona, behar<br />
orduko uriak. Hb Egia 9.<br />
behar-izate (Añ). "Indigencia" Añ. Necesidad. v. beharrizan. Nork jakin-arazoko dautsaz, baina, gure<br />
bear izate ta gurari onek gobernuari? A EEs 1916, 112.<br />
beharka. Teniendo que, debiendo. Irudimena uan giarra, yoria; / bañan, ega-baldar baitabil txoria /<br />
lurrera-bearka zauri doanean. Ldi BB 80 (tbn. en UO 57). Ta zuek, nora, txoriok, saldoka / zoazte, iraduz<br />
urrundu-bearka? Ib. 130. Dardara giarragoz ibilli zebiltzak, goia miaztu bearka. Ldi IL 16.<br />
beharkatu. "Acechar [...] zirriturik bearkatu, begiratu, behatu" Lar.<br />
beharketa. 1. Necesidad. Bainan Birjiniak Donen guraz betherik etzuen eakintz beharketarik. "N'avait<br />
presque plus besoin qu'on l'y excitât". Birjin 321.<br />
2. "Ocupación, faena, trabajos" Bera. Gure <strong>Euskal</strong>errian aintxinako oiturea da auzolanak deritxoen artuemoneko<br />
bearketetan alkarri edo batak besteari auzoak lagun egitea. Ezale 1898, 250a.<br />
1 beharki (SP, Lar, Añ, Dv, A). Tr. No hay duda sobre el valor de beharki en Leiçarraga como "asunto", etc.,<br />
como vió Larramendi y, en parte, Duvoisin; seguramente tiene el mismo valor en Etcheberri de Ziburu, pero no<br />
en Pouvreau. La influencia de los lexicógrafos posteriores, la de Azkue principalmente, que tradujeron por<br />
"necesidad" vel simile todos los ejs. antiguos, no dejó de tener eco en la literatura, sobre todo meridional, del s.<br />
XX.<br />
1. Negocio, ocupación; asunto. "Emaztearekilako beharkia (Lç Mt 19, 10)" SP. "Negocio en general" Lar y<br />
Añ. "Services dont une personne a besoin. Geroztik ditutzu haren beharkiak egiten (EZ Noel 107), depuis lors<br />
vous remplissez ses offices. Has beharkiaren manifestatzen (Lç Mc 1, 45), il commença à publier le service qui<br />
lui avait été rendu" Dv. "Obligaciones, servicios necesarios a alguien" A (que cita los mismos ejs. que Dv). <br />
Haragiaren opinioneari ezagutze hunen beharkia gauza komuna eta gauza baxoa dela iruditzen bazaio-ere. Lç<br />
Adv ** 8v. Ezen gure salbamenduko beharkian, hunetan irakasten zaikunaz berzalde sillaba baten-ere<br />
irakastera iarten lizatena, behar da maradikatutan eduki. Ib. *** 1r. Has zedin anhitz gauzaren publikatzen eta<br />
beharkiaren manifestatzen. "L'affaire". Lç Mc 1, 45. Ezen Iaunak akabatzen eta laburtzen du beharkia<br />
iustiziarekin: zeren beharki laburtu bat eginen baitu Iaunak lurraren gainean. "Un affaire". Lç Rom 9, 28.<br />
Baldin horlako bada gizonaren emaztearekilako beharkia, eztuk on ezkonzea. "L'affaire". Lç Mt 19, 10 (Dv<br />
ariak, Ol, Or, IBk auzia, IBe lotura). Elizak etzarautala deus komunikatu har eta emanezko beharkian, zuek<br />
zeurok baizen. Lç Phil 4, 15 (Dv eman eta hartuaren ariaz). Konsistorioa edo Senatu Eklesiastikoa da [...] Eliza<br />
guziaren izenean Elizako beharkiéz eta egitekoéz iujea eta ordena dezatenzat. Lç ABC I 6v. Eta zeñen gatik<br />
illkhi bainaiz othoi grazia, / Iaun puxanta, egidazu dagidan beharkia. EZ Man II 38. Geroztik tutzue haren /<br />
egiten beharkiak, / geroztik konplitzen haren / enbaxada guztiak. EZ Noel 157. Bearki batez kanpo aldean / izan<br />
det pasa bearra, / entzunik aitan agintza zorrotz / gau bat zu gabe izarra. Ill Testim 17. [Hebraiara] hiztegia<br />
zerbaiska gehitu eta emendatu ondoan, gai zen oraindar bizitzearen beharki guztien expresatzeko. Mde Pr 205.<br />
Ez bakarrik gizartemail guztiek zerabiltela egun orozko beharki bakunen adieraztekotz, baina Estatuak,<br />
Jakintzak, Irakaskintzak, hots, gizalantzaren sail orok hura zuela usatzen. Ib. 224.<br />
Trabajo, obra. Ezkonduko zireala zabaldu eben erri guztian, da etxe bizitza <strong>bar</strong>rirako bearkiren batzuk egin<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
406
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
eiezala agindu be bai. Ag Kr 109.<br />
2. Necesidad. "Beharra. Besoin, nécessité. Beharkia" SP. "Nécessité" H. <strong>Bar</strong>reneko gizona hagitz zapatzen<br />
da eta unhatzen gorputzeko beharkiez mundu hunetan. SP Imit I 22, 3 (Mst, Ip beharrüne, Ol bearkizun). Ezin<br />
osoki fida naiteke nihor behar orduko helduko zaitala ene beharkietan, zu baizen. SP Imit III 59, 1. Ene<br />
flakotasuna eta pairatzen dudan beharkia. SP Imit IV 16, 1.<br />
Obligación. "Devoir, obligation, charge" H. Mengoa eta beharkia da. He Phil (ap. H, que traduce "c'est une<br />
nécessité, une obligation"). Eztie bere gurasoai deus ere zor, eztu aiei laguntzeko bearkirik, goseak ilko badira<br />
ere. Ir YKBiz 226n. Ongi deritzazute ura yakitun ipintzea, gure maitasarreak eta bearkiak eskatzen dutenez?<br />
Amez Hamlet 22.<br />
3. Cosa necesaria. "Aderezo de casa, menaje, etxearen bearkiak" Lar. Gauza ontzat euki zuten aintziñako<br />
zaldunek, beren ezkutariek diruz ta beste zenbait bearkietaz orniturik izatea. "Y de otras cosas necesarias".<br />
Berron Kijote 53.<br />
- BEHARKI IZAN. Ser conveniente, bueno. Cf. 2 beharki. Guziak zilegi zaizkit, ordean ez dire guziak<br />
beharki. "Non omnia expediunt". He 1 Cor 6, 12 (Lç eztirade probetxutako, TB ez dirade konbeni, IBe ez da on).<br />
Nausiak, justu eta beharki dena errenda diozozue zuen sehiei. "Quod iustum est et aequum". He Col 4, 1.<br />
2 beharki (H). Correctamente, como debe ser. "Comme il faut, comme il est nécessaire (He Phil)" H. v.<br />
BEHAR BEZALA. Badakigu bada ona dela legea, baldin nihor hartaz beharki baliatzen bada. He 1 Tim 1, 8<br />
(Lç bidezki, Dv zuzen den bezala, IBe behar bezala).<br />
beharkide. "Negociación [...]. lat. negotiorum gestio" Lar.<br />
beharkintegi. "Laboratorio" Lar.<br />
beharkintza. v. behargintza.<br />
beharkiro. 1. "Debidamente", "indispensablemente", "necesariamente" Lar.<br />
2. "Pobremente" Lar.<br />
beharkitsu. "Negocioso" Lar.<br />
beharkitu (Dv, H). 1. (Part. en función de adj.). Necesario. "Gauza beharkitua (He), chose obligée" Dv.<br />
"Rendre, devenir nécessaire, obligatoire. Atsegin beharkituak, délassements obligés, devenus nécessaires (He<br />
Phil). Egiteko beharkituak, devoirs d'obligation" H. Erresuma guzietako eta estatu guzietako da nesesarioa<br />
eta beharkitua ezkontzaren konserbazionea eta mantenua. He Phil 396 (SP 391 neurrigabeki kontuzkoa).<br />
Manera berean dute hauk ere bere haragia hidoiztatzen, autoritate beharkitua mezprezatzen eta kargu handitan<br />
direnez gaizki erasten. He Iudae 1, 8.<br />
2. "Tomber dans la misère" Dv.<br />
beharkitxo. "Negozuelo" Lar.<br />
beharkizain (Lar), bearkizai (Lar). "Personero, procurador" Lar.<br />
beharkizale, bearkitzale (Lar). "Negocioso" Lar.<br />
beharkizantza (Lar), bearkizaitza (-ea det. Lar). "Personería, besteren bearkizantza, zaitzea" Lar.<br />
beharkizun (Hb ap. Lh, Dv, A). Necesidad. "(He), nécessité" Dv. "Necesitado, menesteroso" A (que cita a<br />
He; tal vez se trate de una interpretación errónea de "nécessité" de Duvoisin, de quien probablemente lo toma).<br />
"(Hb), nécessité, besoin" Lh. Epaphrodite ene anaia [...], ene beharkizunetan zerbitzatu izan nauena. He Phil<br />
2, 25 (Dv behar-orduetan). Behiñere ez dute sobrarik: bethi heldu zaizte gehiagoren izateko beharkizun batzu.<br />
"Certaines nécessités". He Phil 267 (SP 265 behar aldi). <strong>Bar</strong>nekoia dana soin-bearkizunak biztaldi aunetan asko<br />
toiltzen dute. Ol Imit I 22, 3 (Mst, Ip beharrüne, SP beharki). Gure bearkizunak ikusi, ta lagundu ez, guk aieri<br />
laguntzen diegun ezkero? Or QA 117. Zuen otoitz eta arren guzietan, eskerrak emanez, adierazi izkiozute<br />
Iainkoari zuen bearkizunak. Ib. 130. Oraingo beharkizunetarako nekez sor zitekeen Villasanteren hau bezain<br />
liburu egokirik. MEIG III 88s.<br />
Pobreza. Doieko beharkizuna eta xahutasuna behar dire izan alhargunaren tresnetako edergailluak. He<br />
Phil 425.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 407<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Obligación. Errien bearkizunetarik leenenetakoa seme zintzoen izena goratzea baita. Ldi IL 128. Osalari<br />
gurena ez da ausartu zure aurrean bere epaia azaltzen. Bearkizun anker bat entzuteko indarrik izango ez ote<br />
zendun bildur baizan. TAg GaGo 99. --Indarrez aien mirabe, izan bear, gero. --Nork, ordea, bearkizun ortara<br />
lotzen zaitu? Zait Sof 42. Unamunok iñortxori estaliko eztigun pekatua ta aldarri mingotsenez oiukatzen digun<br />
bearkizun edo mandamentua. SMitx Unam 18.<br />
beharkor (Dv, A). 1. "Patibilis, passible, sujet à" Dv. "Paciente" A, que dice tomarlo de He. Orhoit zaitezte<br />
[...] borroketan nekhatzen direnez, zerorrek ere gorphutz beharkor batean zaudezten bezala. Dv He 13, 3 (He<br />
hilkor).<br />
2. Obligante, imperativo. Badakusagu, beraz, txindurritegitan, oro-lege bearkor bat: nork eta nola<br />
adierazia dan ez agertu arren, aren indarrak daragio txindurri-erri osoari. Ldi Y 1933, 85.<br />
beharkun (Bera app., BeraLzM), biarkun. 1. Obligación. Orratz ori asmatu dutenak diotenez, erabilliko<br />
duanaren bearkunak oek dira. EEs 1914, 274. Jakin biar dogu, ba, Kistar-biarkuna, / bete biar dogula / Berak<br />
dirauskuna. Enb 208. Artian zintzo bete daiguzan / geure biarkun gustijak, / egunen baten argi-ein daiskun /<br />
betiko zorun-euzkijak. Ib. 143. Besarkatu ama zar Euzkera kutuna / eta zintzoro bete zeure biarkuna. Ib. 50.<br />
<strong>Euskal</strong>dun izateak bere damu-aldiak badarakartzigu besteoi ere, baña ori ezta arrazoi bat gure bearkun estuari<br />
gibel emateko. Ldi, carta a Or 20-1-1930 (ap. DRA). Nere biarkunaren zama astun au lepo-gaiñetik kendu-naian<br />
nabillela. Ldi Ezkond 34. Beren bearkunari astun iritzita. Ib. 32.<br />
2. Necesidad. Yainkoaren ederragatik, pozikan edozer yasan bear dezu: neke, min, ziltza, mutirikeri, kezka,<br />
bearkun, eri, irain. Ol Imit III 35, 2 (Ch beharrak, Pi bearrak).<br />
beharkunde (B; VocB). Ref.: A; Izeta BHizt2. Necesidad. "Bearkundia izaki, bear gorrian aurkitu" (B) Inza<br />
NaEsZarr 2002. "Sosa beti altxatu beti bearkunde bateko" Izeta BHizt2. "Bearkunde aundiek" Ib.<br />
beharkuntza. "(V-gip), tarea" A Morf 71. "Tarea, quehacer" A Apend.<br />
beharlagun, biarlagun. Colega, compañero de trabajo. Neure adiskide andi, ta gauza onetan neure<br />
biarlagun legez egiten dan Aita Frai Pedro Antonio Añi<strong>bar</strong>ro. Mg CO V.<br />
beharleku (Añ), biar-leku (V-gip ap. Etxba Eib). 1. Lugar de trabajo. "Laboratorio: lantegia, bearlekua" Añ.<br />
"Biar-lekuan, danok izan biar dogu lagun" Etxba Eib.v. behartoki. Isidroren billa, aren azienda edo<br />
bearlekura joan oi ziran; baña debozioetako denboran bazan, Isidro ez an, baizik Eleizan arkituko zan. Cb<br />
Senar 53. Solo ta biar leku gustijak gomuntau eragiñ deigubeezala euretan esan oi ziran exenplu ta historija<br />
miragarrijak. JJMg BasEsc 106. Ez itxi, batez bere persona gazteri, alakorik aurkituten dan biar lekura juaten.<br />
Ib. 105. Denda, plaza, sutegi eta biar lekubetan daukaz ifinirik demoninuak bere lakijuak. Astar II 152.<br />
Lastertxu asi ziran Ipiñeburuti be gazteak banaka-banaka Bilboko bear-lekuetarantza yoaten. Akes Ipiña 22.<br />
Eguzkie zanean, [lamiñek] euren bearlekuetan agiri ei zirean, uleak orraztuten, bogadea zabalduten eta olango<br />
bearretan. Ib. 28.<br />
Puesto de trabajo. "Ocasión u oportunidad de ocupación" Etxba Eib. "Ameriketan, danendako da biar-lekua"<br />
Ib.<br />
2. biarleku (V-m), bialeku (V-gip). Ref.: Iz UrrAnz (bialeku), LinOñ 182 (bialeku); Elexp Berg (bialeku).<br />
Trabajo penoso o desagradable. "Eunak eun bialeku" Iz LinOñ 182. "Gauza bat gura ta ezin zuzendu: au da<br />
bialekua!" Ib. 182. "Nai ta jun eziñ: auxe bialekua" Iz UrrAnz. "Trabajo, ocupación, faena (V). Naiko bearleku<br />
emoten dauzku eguneroko jana zuzendu bearrak" DRA. "Au da bearlekua! Ib. "Eztogu bearleku txarra artu!" Ib.<br />
(que cita a fB, sin duda por error). "Quehacer desagradable o penoso, problema. Lanik ezak oinddio bialeku<br />
aundixak emungoittu" Elexp Berg. "Hitz polita eta erabilera onekoa, baina batuko forma "ezin aurkiturik"<br />
gabiltza --beharleku esan behar ote da?-- eta alperrik galtzen ari da" Ib. "Bialekua (V-gip), contrariedad,<br />
aflicción" Vill (comunicación personal).<br />
Eztauka Amandok bear lekua makala. <strong>Euskal</strong>erriko alde onetara etorri zan ezkerotik, bere gorputzari atseden<br />
bat ezteutsa emon. Ag AL 70. Biarlekua ta burukomiña baño eztakast, eta orrez ganera, neuk emon biar neure<br />
dirutik? Kk Ab II 78. Eun kaletarrak baiño baserritar batek Jaungoikoari bialeku geixao emoten xak.<br />
'Buruauste, lan txarra'. And AUzta 77. Neri beintzat makiña bat neke ta bialeku eskatzen dit [ideal orrek]. Vill<br />
Jaink 92. Kantora zanez, jan egin bear izaten zuan, bere eginbidea beteko bazuan. Eta ortik bialeku gogorrak<br />
eldu zitzaizkion. Vill Plorentxi 75.<br />
"Biarleku, algo como 'disparate', pero con el verbo 'hacer'. Aretxek ein dau biarleku, 'vaya lo que ha hecho'"<br />
Etxabu Ond 112.<br />
Trabajo (sin connotaciones negativas). Lortu dauan irabazi motxa ta urria, ez yaka pozeragille, bearleku<br />
orretan [korbatak saltzen] jarduteko gogo aundirik izan dagian. Erkiag BatB 180.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
408
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
behar-lolo. "Sien (BN)" DRA, que cita a Bon.<br />
beharluze. v. belarluze.<br />
bearnadi. "Planta parecida al perejil" A.<br />
bearnes. v. biarnes.<br />
beharño. (Dim. de behar). Pobre. Auzoko jende a<strong>bar</strong>izios zikoitz batzuek, jakinik zer gerthatu zitzaioten<br />
beharño heieri [...] galdatu zioten ethor zitezen. "Ce qui était advenu à ces pauvres gens". <strong>Bar</strong>b Leg 61.<br />
behar-ordu (L, BN, Sal, S; VocBN, Dv, H), biar-ordu. Ref.: A (bearrordu); Lrq (behar); Lh. 1. Momento de<br />
necesidad; necesidad, trance, apuro. "Nécessité" VocBN. "Besoin, heure, moment de besoin" Dv. "Un cas de<br />
besoin" H. "Behar-ordia khexu dizat (StJayme)" DRA. "(Foix), détresse" Lh. "La détresse" Lrq. Tr. Empleado<br />
como sust. en toda la tradición septentrional, en Lizarraga de Elcano, y a partir del s. XIX tbn. en algunos autores<br />
occidentales, con un valor ligeramente distinto del que tienen construcciones como ikusi behar orduan 'en el<br />
momento en que debe (debía, etc.) verlo' o simplemente behar orduan 'en el momento en que es (era, etc.)<br />
necesario, oportunamente'; cf. BEHAR ORDUAN (s.v. behar izan). Othoi, behar orduietan zu zakitzat balia /<br />
eta, othoi, zuk goberna ene bizi guzia. E 79. Eta deitzen dira miserikordiazkoak eta ez iustiziazkoak, zeren<br />
zenbait behar ordu premiazkoz bertzetan, debozinozkoak eta borondatezkoak baitira, eta ez obligazinozkoak.<br />
Mat 22s. Zeure azken finean, heriotzeko orenean, behar ordu guztien gaiñeko behar orduan, zer damu, zer<br />
bihotz ukhaldi errezibituko duzu! Ax 577 (V 370). Bere etsaiari <strong>bar</strong>khatu nahi ezteraukanak, eztu edirenen bere<br />
behar orduan arartekorik. Ib. 336 (V 224). Presuna bati zeure behar orduan, premia premiazkoan, gauza baten<br />
eskatzen zatzaitzanean [...]. Ib. 576 (V 370). Ea beraz, gure Iauna, / huna behar ordua, / hedazazu gure gana /<br />
zure esku Saiñdua. Arg DevB 215. Ihurtan hitz batez enitezü osoki fida, ene behar ordietan, phüntianago<br />
sokhorritü izateko, eziez zütan zihaurtan, ene Jinkua. Mst III 59, 1. Utzi izan niotzan memorio batzu eskribuz<br />
izan zezantzat hetarat helpide edo errekorsu bere behar orduetan. He Phil VIII. Zuetaz orrhoituko dela zuen<br />
behar-ordutan. Lg II 148. O Birjina urosa, zuk eztuzula lagundu noiz-eta-ere bere behar ordietan zuri hersatu<br />
baita. AR 381.<br />
(s. XIX) Jesusen eretzian othoi / balia zakiztade / ene behar ordü handia / egün ikus ezazie. Xarlem 794-795.<br />
Geure gurasoai lotsia gordetia, [...] ta euren premia edo biar ordubetan lagundutia. CrIc 65. Zeinbat gozatzen<br />
naizan nere atsekabearen erdian zu bezelako Sendagille bat bear ordu onetan emen agertzeaz! VMg 43s.<br />
Ustedúzu utzikotuéla bereák desanparaturík bearrorduán? LE Ong 76v. Lagun nazazu nere urhats guzietan, ta<br />
gerthatuko zaizkidan parada, hirrisku, tentamendu ta behar-ordu guzietan. Dh 88. Jakin ezazu, hola eginez,<br />
tresor eta laguntza handiak bilduren ditutzula behar-ordukotzat. Ib. 229. Zer egin ez dozu zeuk, zeure adiskidiak<br />
konsoleetako ta sokorriduteko, biar orduban areek aurkitu dirianian? fB Ic I 70. Eta orai aldiz, ostatietan, /<br />
diharü güti moltsan behar ordietan. Etch 396. Ama Birjina maitea, / zato gure laguntzera, / bai dugu beharordia.<br />
Bordel 35 (tbn. Etcham 33). Bear ordu guztietan prest ziran beti zer nai gauzatarako, iñork ere deitu<br />
bage. Izt C 346. Behar ordu guzietan orduan zuk han aise / hartu zindukeien bethi hartarik lanyer gabe. Gy 88.<br />
Zeren onen argiaz uste zuen, bear-orduetan baliatuko zala. Lard 198. Bere burua, bere majestate den-guzia<br />
ematen darotanak, zer ez darot nere behar-orduetan emanen? Dv LEd 245s. Bainan ez da zuhurtzia oihana<br />
halako mugan ukitzea behar-ordu handirik gabe. Dv Lab 356. Lagundu izan ditut hauzoak behar-orduetan.<br />
Hekien ganik laguntza berak izatu ditut ene aldian. Ib. 9. Laborariak behar lüke jakin aberen señatzen behar<br />
ordü batetako. Ip Dial 75 (It, Ur estutasun baterako, Dv ordu hestuetako). Zerentzat ez duzu zure dirua behar<br />
ordu handiago batentzat atxiki? Laph 244. Manhatzen deikü gure Aita eta Amen maithatzia, hen uhuratzia, her<br />
obeditzia eta behar ordietan hen sokhorritzia. CatS 46. Zer behar-ordu handitan zen haren misione dohakabea.<br />
Prop 1885, 120. Othoi, lagun gaitzatzu, o Maria, / gure behar ordu guzietan. Zby RIEV 1908, 296. Hetan sartuz<br />
geroztik, / zer beldur ikhara!... / Behar ordutan ere / maiz ezin aldara. Ib. 770. Etxeko behar-ordu guzien ondotik<br />
bethi asmuka ikhusiren ditutzu,. Arb Erlis 93. Saindu hau deitua izatu da behar-ordu handietan eta bereziki<br />
izurrite denboretan. Jnn SBi 134. Huna oraino nola Jesus Jauna heldu zitzaion san Jerlak-i, bere biziko beharordurik<br />
handienean. Ib. 94. Gure behar ordietan hel zakizkün zure lagüngoa photeretsiarekin. Ip Hil 262. Maite<br />
ükhenen dizügü egün oroz eta behar ordü güziez zuri hersatzia. Ib. 216. Beharordü guzietan prest dela guri<br />
heltüra egitera. Ib. 127s. Beti bere burua behar-orduetan erakutsi duela erlisionearen alde. HU Aurp 88. Jende<br />
xeheak eztuela bihotzez ala buruz nehori zorrik; nondik lot adixkideak, behar-ordu batez, baduela lokia... Ib.<br />
199. Horrelako behar orduetan langilek galdatzen zuten [...] permisionea. HU Zez 12. Gure gorphutzeko eta<br />
arimako jiteak eta beharorduek ez dute nahi lanik Igandearekin. Arb Igand 69. Zer da, premiña baga, juramentu<br />
egitea? Bear-ordu andi baga, edo gauza baliyo gitxikoagaitik, juramentu egitea. Itz Azald 88. Eginik beragaz,<br />
besteak gugaz egitea gurako geunkena, aurkituko bagintzez berea lako bear-orduan. Ib. 120. Euren bear-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
409
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
orduetan eta premiñaldietan lagunduten ez deutsenak. Ib. 95.<br />
(s. XX) Ez ginezakelarik gure eginbidea heien alderat osoki bethe, behar orduan direlarik bakotxak gure<br />
ahalaren arabera esku emanez baizik. JE Bur 104. Ohartuago baizik izanen ez delakotz batzu ala bertzeen behar<br />
orduer. Ib. 56. Lagunt nezazu, othoi, nere behar ordu guzietan eta begira gal-bide guzietarik. <strong>Bar</strong>b Sup 52.<br />
Etxeko behar-orduentzat, ilhabete guziz emaiten diozkatan 150 liberetarik [...] 75 libera aldaratze du beretzat.<br />
Ib. 151. Gure estualdi, bear-ordu ta egiteko guzietan Yainkoagana yo bear dugu bereala. Ir YKBiz 85. Karrikaburu<br />
guzietan gauza hori behar orduz eta behar gabe errepikaturik. Zait Plat XXI. Beste frango [othoitzlari]<br />
bazen 7 t'erditan eta 9 orenean meza entzunik, etxerat juanak zirenak, beharordia hala gerthaturik. Herr 18-8-<br />
1963 (ap. DRA). Otoizten zaitugu ere behar orduan edo penetan diren guzientzat. Ardoy SFran 359. Betidanik<br />
izan ditugu apez euskalzale suharrak, eta orai --behar ordua sumaturik edo?-- badukegu nehoiz baino gehiago.<br />
Xa Odol 239. Ez ditudala bertze hizkuntzak ere gutiesten eta aitortzen dutala heien ikasteko behar ordua. Ib. 28.<br />
Jauna, Zuk, otoi, zerbait zerutik egizu, / gure behar orduen berri baitakizu. Ib. 120.<br />
2. "(S; Foix), besoin de manger" Lh.<br />
beharpetu. Obligar, someter. v. behartu. Beste zetara bearpetuta gaukaz agindu onek? A Cat 21.<br />
Maitamenak gure anaiak maitarazten dizkigu, baña gaiztoak badira onestera ez gaitu bearpetzen. "No nos<br />
obliga a reputarlos por buenos". Zink Crit 47n. Urtzik, adimenaz eta aukera lakemenaz yantzita gizona irazan<br />
du; zenbait legek, indarregiteka baña bearpetzen dutela, lotua ordea. "Sometiéndole a leyes". Ib. 75.<br />
beharragotu. Obligar (incitar, etc.) más. Cf. behartu. Txalo batez sutu zazute ta bearragotu, bere yakite ta<br />
aalmen guziak <strong>Euskal</strong>tzaleak-en alde ipiñi ditzan. Ldi IL 143.<br />
beharraldeko. v. belarraldeko.<br />
beharraldi (H). 1. Necesidad; momento de necesidad. "Behar-aldia, un cas de besoin: id. behar-unea, beharordua"<br />
H. v. behar-ordu. Hemen bada formatutut othoitz batzuk ureko, / behar aldi orduetan debotki<br />
errateko. EZ Man II 128. Nihoiz ere eztute sobera, bethi gertatzen dira behar aldi batzu geiagoren izaiteko. SP<br />
Phil 265 (He 267 beharkizun). Erraz da zerbait eskas izaitea [...]. Filotea, duzun atsegin behar aldi hetaz,<br />
haretzatzu bihotz onez eta pairatzatzu arraiki. Ib. 276. Ar zazu, bada, santu beraren debozioa ta medalla edo<br />
estanpa, ta balia dakizula zere behar aldietan. Mb IArg II 313. Gure bearraldi, estualdi, ordu larri, gaitzaldi<br />
edo miñaldi ta naigabe guzietan. Inza Azalp 141. Deunen bearraldiak arindu itzazute. Ol Rom 12, 13 (Or MB<br />
126 bearraldi; Lç nezesitate, He beharkizun, TB, Dv, IBk, IBe behar, Ker bearrizan, Bibl behar-ordu). Ez diñot<br />
au iñolako bearraldik eraginda, ikasirik bainago dutanaz aski izaten. "Non quod desit aliquid dico". Or Aitork<br />
412. Zure lanbide guzietan zintzoek berek iardutea nai ukan duzu, oraingo bear aldian, gerorako protxuzko<br />
diran lanetan. Ib. 421.<br />
2. "Matalotaje, provisión del navío, ontzornia, bearraldia" Lar. "(Hb), provision, approvisionnement" Lh.<br />
3. Jornada de trabajo. Egunez eginda neure bear aldia, / apalduta bertatik naz atera egin. AB AmaE 391.<br />
beharralteko. v. belarraldeko.<br />
beharrarazi, bearrazi. 1. Hacer ejercitarse. Jaiñkoak ordenatuak baitire, gure indarrez gu beharrazteko.<br />
"Puisque Dieu les a ordonnées pour notre exercice". He Phil 504 (SP 497 gure indarrak frogatzea gatik).<br />
2. (Dv, PMuj), behar erazi, beharrazi (Dv), beartu erazi. Obligar, forzar. "Mettre dans l'obligation de" Dv. v.<br />
behartu. Egun bat bakarra dirudienez bere jauregi-etxe Loiolakoan pasa izan zuen eta onetara ere belauniko<br />
erregu biziakin bere kuiñatak beartu erazi zuen. 'Fue necesario que instantemente se lo rogase'. Aran SIgn 78.<br />
Berak nai ezik eta gogoz-beste, emeki bearrarazi zuten zirkura. "Recusantem vehementer et resistentem familiari<br />
violentia duxerunt in amphitheatrum". Or Aitork 139. Ezerk etzaitu bearrarazten; Zure ahala baiñon ez baita<br />
aundiago Zure naimena. "Nec cogeris invitus ad aliquid". Ib. 158.<br />
3. biarra erazo. Hacer trabajar. v. BEHAR ERAGIN, BEHAR EGINARAZI. Ez bakarrik egiten dabe<br />
pekatu modu onetan biarra egiten dabeenak, baita bere besteri biarra erazoten deutsenak. Astar II 67.<br />
bearrazaldeko. v. belarrizaldeko.<br />
beharrazi. v. beharrarazi.<br />
beharreko (G-azp, AN-gip; Dv, BeraLzM), biarreko (V-gip-m), bierreko (V-ger). Ref.: Etxba Eib (biarrekua);<br />
Elexp Berg (biarrekua); Gte Erd 221. 1. Necesario; indispensable. "Qui implique nécessité, qui est de<br />
nécessité" Dv. "Biarrekua, conveniente, de necesidad" Etxba Eib. "Biarreko gauzak pe falta zien orduan" Elexp<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
410
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Berg.<br />
v. beharrezko, behar (II). Tr. Sólo meridional; empieza a documentarse a principios del s. XIX. Cuando<br />
acompaña a un sustantivo, va normalmente delante de él. Buru nekatuba arinduteko edo osasunerako pasietia<br />
gauza ona da, ta askotan biarrekua. fB Olg 32. Birjinia ondasun ugaritsuba, ezkontzakia biarreko duina ozta<br />
daukana ta ezkonduba pobria dala. fB Ic III 326. Ain dira biarrekuak mandamentu oneek, ze ezin zerura eldu<br />
leiteke, eurak jakin baga. Astar II 2. Garbitasuneko doaia atskorra bezain bearrekoa izanik Zeruan sartzeko.<br />
Lard 380. Zirkunzisioa bearrekoa zan edo ezeko despita. Ib. 509 (tít.). Ze bearrekoa zan ari laguntzea, / ogi bat<br />
bazan bere sarri emotea. AB AmaE 296. Beti zuzenduten dituezala bide onetik eta kastigetan dituezala errime<br />
eta zurtasunagaz bearreko denporan. Itz Azald 98. Besteari egun bateko bizigarri edo janari bearrekoa [...]<br />
ostutea dala pekatu ilgarria. Ib. 107. Ain bearrekoa jakula zeinda gatza aragiaren edo okelearen iraupenerako<br />
dan bearreko. Ib. 192. Zein da bost gauzetatik bearrekoena, zein baga ezin iñoz artu leitekean Sakramentu au?<br />
Ib. 138.<br />
(s. XX) Len <strong>bar</strong>riketa utsa zana, ixilla ta itz biarrekuak baño esaten ez ebazana bigurtu zan. Kk Ab I 46.<br />
Gorputzak bezin bearrekoa du animak ere bere janaria. ArgiDL 42. Bere gogoak ain bearrekoa duen pake<br />
donea, gure artean arkitu zuela zirudien. Alz Ram 111. Zeu azkatzeko, ilgo da Alberto, / au bada biarrekua. Enb<br />
134. Esautson ankak ebai biar yakozala, ta triste-tristerik erantzun eban: --Tire ba. Bierrekua izan ezkero... Kk<br />
Ab II 47. Bizi diranai bezin bearreko zaiela argia illai ere. JMB ELG 90s. Egiz bearrekoa ta onuratsua izatea be<br />
ezta beti naiko. Eguzk GizAuz 54. Bearrekoa bazan, [...] piztiaren aitzulora bertara joango zitakian. TAg Uzt<br />
169. Arkaitzetik ateratzea oso zailla; tresna aundik, mirabe asko eta dirua erruz bearrekoa. JAIraz Bizia 62. Ta<br />
batezere, auxe degu euskaldunok bearrekoena. NEtx Nola 6. Zuaitzak egiten du gizonak ain bearrekoa dun<br />
oxijenoa. Munita 16. Bearreko nitunak kalte zekizkidan, aiek nere mende idukitzea alegiten bainun. Or Aitork<br />
98. Erreginak [...] gutxi-gora-bera, segunduan arrautz bat jartzen du. Erlariak diotenez erlarrak ez omen dira<br />
bearreko. EgutAr 27-11-1956 (ap. DRA). Ez, ez, --ekin zion jandarmak xamurtuta--, ezta bearrekoa. Sendi baten<br />
oñazea ori baiño errespetagarriago da. Etxde JJ 49. Eztaki burua makurtzea bearrekoa izan oi dala sarritan. Ib.<br />
23. Lanerako tresnarik bearrekoenak erosi zituzten. Ib. 214. Beharreko tresneria guztiarekin bere gelatik<br />
kirofanora bihurtu zenean. Arti Ipuin 75. An artu nuan ondo bearreko atsedena. Anab Aprika 83. Bearrekoa det<br />
El Goleara joatea. Ib. 70. Eta txakurrak ere artzaiendako oso bearrekoak dira. And AUzta 103. Bearreko yaken<br />
kemen eta adoreaz jabetu nairik-edo. Erkiag BatB 15. Zein bearreko den jainkozko indar batek gizabizia ingura<br />
ta besarka dezan. Vill Jaink 133. Il ondorian asi da erria / goratzen bere izena, / eriotzia bearreko al da /<br />
ezagutzeko gizona? BEnb NereA 141. Lan egitia danok / bearreko dogu. Ib. 124. Begiak bezain maite ta eskuoñak<br />
bezain bearreko dezun edozer, pekaturako bide bazaizu, ateratzeko. MAtx Gazt 48. Alako bearreko dan<br />
gauza egiteko orrenbeste korapillo? NEtx LBB 61. Urtian ill bat bearreko da / beti itxura antzekua, / neguak<br />
auldu duen guztia / erabat konpontzekua. Uzt Sas 332.<br />
2. (vEys). Necesitado, pobre. "(G) mendiant" vEys. v. behartsu. Bere eskuz egindako arropatxuak aur<br />
bearrekoai eman oi zizten. Arr GB 6. Bazkariaren azkeneronz, geratzen zan ogia bearrekoai ematen ziezaten.<br />
Arr May 175. Hiltzen dira zarrak eta aurrak, bearrekoak eta aberatsak, pekatariak eta justuak. Ib. 43.<br />
Necesitado (de). Geroenik [anima] Zure Bakarraren mendeko eta ez giza-aginpidearen bearreko, Zure<br />
iduri ta antzera berritu zenun. "Tibi soli mentem subditam et nullius auctoritatis humanae [...] indigentem". Or<br />
Aitork 421.<br />
- BEHAR-BEHARREKO (AN-gip; Dv; biar-biarreko V-m-gip). Ref.: Etxba Eib; Etxabu Ond 109; Elexp Berg;<br />
Gte Erd 144. "Behar beharreko, qui est absolument nécessaire, indispensable" Dv. "Biar biarrekuk erun, llevar<br />
sólo los objetos necesarios, sólo lo justo" Etxabu Ond 109. "Biar-biarrekua da Uberako eskolia" Elexp Berg.<br />
"Behar beharreko kondizioak (AN-gip)" Gte Erd 144. Zeren berenez bekatu benial ezagunak [...] diran<br />
borondatezko, ta ez bear bearreko konfesakizunak. Mg CC 165. Zorrak daukezanak al daijen gustija egin biar<br />
dabeela eurak pagetako [...], biar biarreko eztirian gastubak kendubagaz. Astar II 160. Orretarako bearbearrekoa<br />
da fede bat. AB (ap. Dv). Bearbearrekoa da egotea beste bizitza bat, nun onak artuko dabeen<br />
eginsari betikoa, eta txarrak kastigu betikoa. Itz Azald 39. Urtetsu-samarra zala esateko; Leon bear-bearrekoa<br />
zuela. A Ardi 90. Zuen laguntza bear-bearrekoa zait. ArgiDL 25. Ezin lei bizi, irebazi al dan apurre bierbierrekora<br />
be ezta eltzen. Kk Ab II 156. Politika bear bearreko da errien pizkundeetan. Ldi IL 144. Beste<br />
langillea arduratsu ta begiratuagoa da: bear-bearrekoa baño eztau eralgi nai. Eguzk GizAuz 147. Bearbearrekoak<br />
dira giza-biotzarentzat pozaldi[a]k eta argialdiak. TAg Uzt 311. Sendalaria ekarri zuten. Ezin ezere<br />
artuazi. Bear-bearrekoa zan, ordea. Oso gaizki zegoan. Anab Poli 78. Biderako bear bearrekoa artu ta atera<br />
zan etxetik. NEtx LBB 164.<br />
beharreratu, bearrera. 1. Ir al trabajo. Ta, zuk ere, nekazari ona, au goizoro bearrera baño len, beti<br />
biotzetik [...] egin bear dezu. Cb Eg III 334s. Urtera ori zala ta, Orbeanian amaika <strong>bar</strong>re ein ei eben egun<br />
aretan. Kontra-maixua biarreratu zanian, laster juan jakon ipur-garbitzailleren (bellaco, chivato) bat kontuakin.<br />
SM Zirik 13.<br />
2. "Tomber dans le besoin, mettre dans le besoin; arriver au besoin de" Dv.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
411
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beharreria (Dv). Miseria. "Misère, extrême pauvreté" Dv. Baldin Jainkoak, ohe batean eri iduki nahi<br />
banau, ez dut zertaz khexatu. Beharreria, oinhazeak, asturugaitzak ematen baderaizkit, ez dut zer khexatu. Dv<br />
LEd 243.<br />
beharreta. 1. "Teórica, teoría, bearreta" Lar. "Especulación, bearretea" Ib.<br />
2. Trabajo, tarea. Zerren a bearreta ta lan guztia artuten eban, oraziño ta Jangoikoaren gauzak egin ezkero,<br />
alperkeriatik iges egitea gaitik. Añ GGero 12 (Ax trabaillu).<br />
beharretadun. "Especulativo" Lar.<br />
beharretakin. "Especulativa" Lar.<br />
beharretakiro. "Especulativamente" Lar.<br />
beharretari. "Especulador" y "teórico" Lar.<br />
beharretaro. "Especulativamente" Lar.<br />
beharretatu. "Especular" Lar.<br />
beharretsi (Hb ap. Lh, Dv, H, A). "Obliger à, exiger" Dv. "1. (trans.), juger, accepter comme nécessaire et<br />
obligatoire. 2. (intrans.), obliger, être obligatoire, nécessaire" H. "(L; Hb, H). 1º. rendre ou devenir nécessaire.<br />
Syn. behar-kitu. 2.º juger, estimer nécessaire; 3.º commander; réquisitionner" Lh. Parece que todas las<br />
traducciones se basan en la forma de part., única que hallamos en textos (q.v.).<br />
(Dv, H y A (que citan a He)). (Part. en función de adj.). Necesario. "Beharretsi, requis, obligatoire" Dv, que<br />
cita a He. Aitzitik gorphutzeko mienbro flakoen diruritenak dire beharretsienak. "Necessariora sunt". He 1<br />
Cor 12, 22. Errazu Pater noster eta Abe Maria, zeiñ baitire fidel guzien othoitz jeneralak eta beharretsiak. He<br />
Phil 110 (SP 108 nezesarioa). Ez dezozutela gogoa eta afekzionea iratxak, beharretsiak eta manatuak diren<br />
plazerrei. Ib. 254 (SP 252 manatuak eta ordenatuak).<br />
- EZIN BEHARRETSIZKO. "Inexigible" Dv.<br />
beharrez. v. BEHARREZ; BEHAR-EZ.<br />
beharrezdenkeria. v. beharreztenkeria.<br />
beharrezia. Necesidad, indigencia. Bainan dirurik ez, eskolarik ez! Erran behar da, beharrezia bera<br />
garela. Prop 1893, 72. Ondikoz? Zer beharrezia! Ez zuen, ez ohe, ez mahain, ez kadira, ez deus haturen itzalik.<br />
Prop 1901, 233.<br />
1 beharrezkiro. "Forzosamente" Lar.<br />
2 beharrezkiro. "Indebidamente" Lar.<br />
beharrezko (G-azp, AN-gip-5vill, B, L, BN, S; Lar, Añ, Gèze, Dv), biarrezko (V-gip). Ref.: A; Lh; Lrq (behar);<br />
Elexp Berg (biarrezko); Gte Erd 144, 221. Necesario; obligatorio. "Forzoso", "necesario" Lar. "Deshecha,<br />
salida precisa de algún camino, irteera bakarra, bearrezkoa" Ib. "Urgente" Lar y Añ. "Nécessaire" Gèze. "Qui<br />
est de nécessité" Dv. "D'obligation; nécessaire" Lh. "Beharrezko kondizioneak (BN-arb)" Gte Erd 144. v.<br />
beharreko, behar (II), BAITEZPADAKO. Tr. En el Norte se atestigua escasa pero regularmente desde<br />
comienzos del s. XVII. Al Sur los primeros ejs. son del s. XVIII (Larramendi, Ubillos), haciéndose muy<br />
frecuente en el s. XX. Acompañando a un sust., normalmente precede a éste aunque tbn. aparece detrás, sobre<br />
todo en el s. XX. En DFrec hay 365 ejs., 8 de ellos septentrionales.<br />
Ezen ardiastekotzat beharrezko premia / sinhetzak othoitza dela guztiz moian handia. EZ Man I 9. Erremedio<br />
hauk bada / Idukitzak gogoan, / Progotxoski zerbitzadin / Muga beharrezkoan. EZ Eliç 93. Obedienzia horri<br />
daritza beharrezko eta obligazionezko obedienzia, zeren nihor ere ezin libra diteke [...] obeditzeko eginbidetik.<br />
SP Phil 247. --Bear ote du batek [...] bereala konfesatu <strong>bar</strong>ka dakion? --On litzateke: ezta ordea bearrezkoa.<br />
CatBurg 36. Lenengo bostak bearrezkoak dira [...]. Beste biak dira borondatezkoak. Ib. 33 (Iraz 35 nezesarioak,<br />
CatOiq 260 premiazkoak edo bearrak). Badire bi obedienzia suerte: bata, beharrezkoa, eta berzea<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
412
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
borondatezkoa. Beharrezko obedienziaz obeditu behar ditutzu humilki Elizako Superiorak eta aiñziñdariak. He<br />
Phil 249. Ez da ordea beharrezkoa edo nai ta nai ez artu behar dana. Ub 196. Lehenbiziko bortzak dira<br />
beharrezkoak, obraz edo desiraz errezibitu behar direnak. CatLuz 21. Indazü grazia borthiz hura, zoin<br />
salbamentiaren egiteko beharrezko dela erakutsi beiteitazü. Ip Imit III 55, 1. Urguluz hanturik eta nehork ezin<br />
asezko heinera berak ezartzen gutiziaz, anbizionez, jaun baino jaunago beharrezko errabiaz beterik. HU Zez<br />
211.<br />
(s. XX) Bearrezkoa ete da sinismena zerua jadesteko? KIkV 14. Estualdi andietan dira aginduz bearrezkoak<br />
errukizko egintzak. Ib. 81. Emaiguzu, Jaun maitea, guztioi ain bearrezko zaigun zure laguntza. ArgiDL 91.<br />
Eragitten digu, bearrezkoa baño on geiago egittera, gure gogo onez nai badegu egin. Inza Azalp 139. Ikusi<br />
dezagun gaur zenbat goratu ta aberastutzen gaittuan eta zein bearrezkoa dugun. Ib. 122. Bearrezkoa egiten<br />
zaigu Jaungoikoari eskatzea deabruagandik atera gaitzan. Ib. 151. Axe-orratza baxen ederra da [...]. Baña ezta<br />
ain biarrezkua. Altuna 9. Noiz edo noiz, hasi obra on bat gerokotzat utz ditake, beharrezko zerbitzu baten<br />
egiteko. Leon Imit I 15, 1. Hitzen ikastea bezain beharrezkoa da aditza eta berboa, egindura eta itzuliak<br />
eskualdunki ibiltzea. Zub 93. Eri bakoitxaren ezagutza, noraño ilundu den ikusteko, sendalarien argiak<br />
beharrezkoak zaizkit. FIr 183. Amaika lan bearrezkoagoak badizkiagu. Lab EEguna 84. Asko izatea ezta<br />
bearrezko, gartsuak, zintzoak, "piñak" izatea, bai. Ldi IL 152. "Gizon" izki larriez ipiñi utsak, aren bearrezko<br />
alderdietzaz itzaldi luze batek baño areago dio. Ib. 116. Egunkari on bat --eta bearrezko dezu ona, erderazkoak<br />
bezin on; bestela zeren indarrez edatu? Ib. 73. Lana bearrezkoa da. Agindu bat da. A<strong>Bar</strong> Goi 49. Ondasunak<br />
txiroen artean banatzea orduan be aolkua bai; baña egipide bearrezkoa etzala argi dago. Eguzk GizAuz 15.<br />
Edozer egiteko bearrezkoak doguzan gaiok, soña edo gorputza euki daroe beti. Ib. 47. Bide bat badute berriberritan<br />
egina. Dena graba, ederki artatzen du norbeitek. Beharrezkoa da. Zerb Azk 17. Uste dut Shakespeare,<br />
Poe, Sofokles eta Platon itzultzen duten euskaltzaleek lan beharrezko bat egiten dutela. Mde Pr 42. Horrela,<br />
biziarentzat beharrezko diren organu nausiei puska bat iraun diro. Ib. 79. Emen ukaiten duk mintza-antzea,<br />
gauzak adierazteko ta esanak argitzeko ain bearrezko dana. Or Aitork 30. Moja-komentu batean aritu zan<br />
bearrezkoenak ikasten. Etxde JJ 84. Nola edo ala, ezetz esan diot nik. Ozta-ozta atera zait bearrezko gezurra.<br />
Txill Let 113. Ez daukagu egiara iristerik, jauzi baten bidez abiaturik baizik. Eta gu geu ez gera gauza<br />
bearrezko jauzia emateko. Ib. 131. Alde batera bezela bestera ere bearrezkoa zuan ikastea. Anab Poli 91. Umiei<br />
gauza bearrezkoak erosteko. Erkiag Arran 114. Gauza beharrezkoa zen, zer egin derrigorra, premia bizi. Arti<br />
Ipuin 67. Otoitz egitea zilegi da ta bearrezko, nonbait, emendik arako etxe-aldaketa zorioneko gerta ledin. Zait<br />
Plat 108. Noiz iaio zan iakitea bearrezkoenik dugu, aren iardunaren berri zeatzago ikas dezagun. Ib. 28.<br />
Emateko lana izan zuen iru erloju aiek, baño bearrezko ageriak egin eta ondoan eman zituen. Izeta DirG 90.<br />
Zeri esaten zaio bearrezko, premiazko edo baitezpadako? Vill Jaink 52. Iñoiz bezala agertu zaigu Jainkoa<br />
bearrezkoa dela gizartearen nondik-norakoa esplikatzeko. Ib. 170. [Fedeak] baditu bere oiñarri bearrezkoak. Ib.<br />
7. Gizonak dauka mundu-bizitzak / bearrezko dauan gatza. BEnb NereA 250. Oraindik egiteko geneukala<br />
bearrezko lan ori. Ibiñ Virgil 22. Nere kantetan itz bizi xamarrak jartzea, bearrezko zan. NEtx LBB 336.<br />
Biarrezko neurrixan bere bekatua ordaintzeko. Etxba Ibilt 481. Iduria gatikan zaharren sistima, / beharrezkoa<br />
zela zure katixima, / hartu duenak bezik ez diro estima. Xa Odol 133. Ardo pixka bat biarrezko du / osasun ona<br />
daukanak. Uzt Sas 56. Bidezko ta bearrezko da nik ori jakitea. Berron Kijote 209. Baldintzak, jakina denez, bi<br />
eratakoak dira: beharrezkoak eta nahikoak edo, giputz zaharrek ziotenez, aski diren adinakoak. MIH 218. Bi<br />
bideak zilegi eta beharrezko dira eta nork taxutuko ditu aldez aurretik bakoitzaren neurria eta mugak? Ib. 109.<br />
v. tbn. Legaz 36. KIkG 67. Muj PAm 72. Etcham 203. Ir YKBiz 394. Osk Kurl 10. Alzola Atalak 147.<br />
- BEHAR-BEHARREZKO (AN-5vill; Dv; biar-biarrezko V-gip). Intens. de beharrezko. "Biar-biarrezko, muy<br />
necesario, indispensable" Elexp Berg. "Gaur bear bearrezko lanak egin ditugu (AN-5vill)" Gte Erd. Ezin al<br />
yuadaz nik, ostera, neure zeregiñak beianganian egin, biar-biarrezko ixanez ganera [...] jauregija neure biarixan<br />
gustijetarako eskeñi yaustaan ezkero? Otx 65. Birr-aldaketa au landareak bear bearrezkoa du zaintsu eta<br />
ondo etortzeko. Munita 41. Bear-bearrezkoa zitzaion gizonezko bat bere lizun-egarria asetzeko. Etxde JJ 199.<br />
Seme-alaberi berbaz azi-era (edukaziñoa) emotea bear-bearrezkoa da. Bilbao IpuiB 61. Neurri auek bearbearrezkoak<br />
ditugu gure gorputza indartsu ta osasuntsu egingo bada. MAtx Gazt 42.<br />
beharrezten, behar-ez-den, bearreztan (V ap. A Apend; Lar). 1. Inconveniencia, (lo) que es inconveniente o<br />
indebido. "Absurdo" Lar. "Disparate (V), bearreztan bat egin" A Apend. v. beharreztenkeria. Ez zaitezela<br />
mintza hekien aiñtziñean [...] beldurrez solhasa segitzean, zerbait behar-ez-den itzur dakizun. He Gudu 147.<br />
Gazte zarrai ta eroriai iten diotenak mila bear-ez-ten (103). LE-Ir. Ardauok, ba, gogua bizkortu bai, baña batta<br />
milla bearreztan eta zorigaisto ekarri be badakijez egitten. Otx 111. Ohartzen da, zerbait behar ez den<br />
badabilala airean, baian ez daki nor akusa. Larz Iru 70.<br />
2. "Genio maléfico" DRA, que no da más referencias. Cf. behargabe (4).<br />
3. "Behar-eztena, endemoniado, poseso" Lander (ap. DRA).<br />
beharreztenkeria, beharrezdenkeria. 1. Inconveniencia, acción indebida; disparate. v. beharrezten,<br />
behargabekeria. Ala da mandamentu gonen kontra gaitz ematea bere buruari jan, edan eta edozein desorden<br />
ta bearreztenkerias. LE-Fag 66. Bere kontseilu zuhurrez untzitik kasatu zituen joko beroak, aharrak, hizkuntza<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
413
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
gaxtoak, elhe lizunak eta untzietan ikhusten ohi diren behar-eztenkeriak. Laph 199. Ez da estonatzeko yuduek eta<br />
framazonek [...] egin arazten badazkote [...] mila imizilkeria eta beharrezdenkeria. Elsb Fram 159. Hobendun<br />
garela, koleran erraiten edo egiten ditugun behar-eztenkeria guziez. Jnn Bihotz 218. Hain zitzaion gaitzi haur<br />
harren ehorztea giristino bezala [...] non [...] beldur handiagoan baikinen, ea ez othe ginuen ikhusiko, ehorzte<br />
hartan, behar-eztenkeria zerbeit. Prop 1905, 76.<br />
2. Contrariedad, contratiempo. Jakinki handik eta leihorrera zenbat denbora behar zuten, ageri zen<br />
behareztenkeria zerbeit gerthatu zitzaiotela. Prop 1892, 233.<br />
beharri. v. belarri.<br />
beharrik (G, AN, B, BN, S; Dv). Ref.: A Morf 679, A EY III 300; Gte Erd 49. Afortunadamente; menos mal<br />
que. "À propos, heureusement" Lh. "Beharrik ethorri da, heureusement est-il venu" Dv. "Bearrik etorri zara, en<br />
buena hora ha venido usted" (G, AN)" A EY III 300. "Menos mal que..." Izeta BHizt2. "Bearrik torri zaren,<br />
bertzenaz itoko nitzen" Ib. "Beharrik ama etorri da, gracias a que ha venido la madre (AN-5vill, B), beharrik<br />
ama jin düzü (S), beharrik etorri zara (B), beharrik egin dizkiat lehenago lanak (B), beharrik ez gira atzerrian<br />
(BN-ciz), beharrik ez dugu egin (AN-5vill, B), beharrik ez da emen ama (BN-arb), beharrik bon<strong>bar</strong>ik etzen<br />
(BN-lab), beharrik izialdura haboro izan da makhur baino (BN-ciz)" Gte Erd 49. "Beharrik ama jin baita (BNciz),<br />
beharrik ez abita lan handia (BN-lab) [...] beharrik ene hortan tinki egon bainiz (BN-lab)" Ib. 49.<br />
"Beharrik ama han zen, bertzela semea eroriko zen (BN-arb)" Ib. 49.<br />
Tr. Documentado en textos septentrionales a partir de mediados del s. XIX. Al Sur se encuentra desde<br />
comienzos del XX. Hiriart-Urruty, Etchepare, Oxobi, <strong>Bar</strong>bier, Lafitte y Xalbador lo emplean en ocasiones con<br />
bait-, Irigaray, Izeta y Xalbador con -la; es algo más frecuente, sin em<strong>bar</strong>go, la construcción sin prefijo ni sufijo.<br />
Botatzen dio kolpe pisu eta latza; [...] Erromanoak kobrez burua beharrik; / bertzenaz etzukeien luze<br />
bizitzerik. Hb Esk 37. Utzi zuen jan gabe / ez baitzen <strong>bar</strong>ura. / Beharrik zen hain ñaphur / goiz hartan hartz<br />
hura. Zby RIEV 1908, 764. Gutitarik egin zuen, ez baitzioten bertzeari zangoa moztu izan behar. Beharrik zen<br />
gizon pizkorra, eta odol onekoa. HU Zez 22s. Behin buruan hartuz geroz, atxikitzalea [da]. Beharrik! Ezen<br />
urrikaltzeko litake, ahanzkor balitz, bere itsuaren gainera. HU Aurp 191. Lagun onak bazituela, erran gabe doa.<br />
Beharrik hor baitire oraino bizi, eta bipil, elgarrekilan hanbat ongi bidatu duten herriko etxearen zaintzeko. Ib.<br />
90. Beharrik badute zerbeit, lausengu eta laguntza guziak baino azkarrago dauzkana. JE Bur 104. Beharrik han<br />
bainuen ama; bertzenaz, lazturan ereman nintuzken nere gau egunak. Ib. 11s. Nitaz etzuten axolarik. Ez behatze<br />
bat, ez ele bat. Beharrik banuen lotura bat, bainan lohiz emokatua nuen. StPierre 13. Han berean xoratu ez<br />
baitziren! Beharrik da Eskualduna kasko onekoa! <strong>Bar</strong>b Sup 165. Paxkal hatzeman balu orduan, akhabo zen<br />
Paxkal! Bainan, beharrik, Paxkalek lekuak hustu zituen zonbait egunez. Ib. 11. Beharrik aintzindu baititugu! Ib.<br />
57. Zer egin? Arraintzariek han zituzten, han, lanak... / Beharrik, eskuak hutsik ez baitziren iganak! Ox 186.<br />
Beharrik da gerthatu gizon bat [...] Eskual-herria eta Eskualdunak zinez maite zituena [...]; horrek agertarazi<br />
orduko bertsularien lanak ez baitira oro galdu. Ib. 203. Agindurik zeukaten, aren mutil-sailla azaltzen ba zan,<br />
aurreneko tiroa Santa Kruzi emateko. Bearrik e-tzan azaldu, urruti ez ba zan ere! Or SCruz 44. Bearrik, orduko,<br />
ilargiak argitzen zituela erreka eta bazter ikaragarri ek. FIr 149. Halere berdin falta daite / zoriona / eta etor<br />
uste-gabeko / dolumina. / Beharrik etzauku nausitzen / etsipena. Etcham 94. Khexatzera goazineko agertzen<br />
zaiku beharrik emazte adinetako bat, zer nahi dugun galdez. JE Ber 70. Beharrik ez baituzue gogoan atxiki,<br />
Orreagako laborari tetele harek erakutsia! Nun gintazke orai, zuek eta gu [...]? Ib. 97. Bearrik, garaiz iritxi<br />
nauk, eta, kazkarreko bat emanaz or biali diat berriz ere etxean zear. Ldi IL 17. Kadira aurdiki zion airez-aire,<br />
beharrik huts egin baitzuen. Lf Murtuts 5. Jaun erretora aphur bat tapatua egonik, ixil-ixila, bere baitharatu zen<br />
beharrik. Ib. 24. Bearrik, zure alaba ta nere aizpa sabelkidea aurkez dugu. Zait Sof 114. Zer beroa Dakar-en!<br />
[...] Bearrik, emen euri aundia, bestela gorriak ikusteko geundenan. Or QA 48. Plazari dagon atea kentzea<br />
deliberatu zuen. Etzuten utzi, beharrik, ate horrek baititu mila oroitzapen! Zerb Azk 13. Beharrik Isabela ez da<br />
ezertzaz konturatuko. Mde HaurB 36. Bearrik, Piarresek igarri zion garaiz neskaren arpegiko aldakizunari.<br />
Etxde JJ 243. Ondotik juan zaizko, bainan eskapatu da beharrik. Herr 9-6-1960, 2. Denak etxeratu ziren<br />
tristerik, batez ere Jean Pierre. Bearrik bere emaztea beti bezela senarraren zai zagola oneri arrera on bat<br />
emateko. Izeta DirG 47. Obe genuke, euskeraz egiten diran neurtitzetatik euneko bost bakarrak egiñen balira!<br />
Bearrik aztuko dira geienak! Or in Gazt MusIx 18. Beharrik, aspaldi ikasi nuen hobe zela horrekin ez<br />
gaitzituarena egitea. Bertzenaz, hanbat gaixto. Xa Odol 51. Beharrik zure garrez argitu nintzela, / saspetan<br />
fundituko bainintzan bertzela. Ib. 315. Zure edaria ez da / hoik baino hobea, / beharrik nik ezagutzen / baidauzut<br />
ordea; / zure botoila beltzian / han dago gordea. Xa EzinB 105. Loturik naukan hari horri eutsi beharrean<br />
suertatzen naiz, beharrik ala damurik, nahi badut eta nahi ez badut. MIH 285. Andoaindarraren eragina ez zen<br />
gainera, eta beharrik, Konpainian gelditu. MEIG V 96.<br />
(Como conjunción). Gracias a que. "Beharrik ama urbillin zen, ezta erori (AN-5vill)" Gte Erd 49. Beharrik<br />
ez baitire katolikoak bertze batzuen iduriko, deus makurrik ez da izan: ez nehork minartu. HU Zez 159.<br />
(Acompañando a un sust.). Gracias a. "Bearrik don Juan Bautista dugu iturria (B), gracias a don Juan Bautista<br />
tenemos esta fuente" A. "Beharrik Don Basilio, bakean gaude errian (AN-5vill, S), ama beharrik, semea etor da<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 414<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(AN-5vill), beharrik ama, semea ez da erori (AN-5vill)" Gte Erd 49.<br />
(Con dat.). Jaungoikoari bearrik, ekaitzak etzidak astindu biotza; lasai ta paketsu bizi nauk. Etxde JJ 57.<br />
- BEHARRIK ERE. "(L, BN, S), felizmente. Beharrik ere hartu bainian euritakoa enekin" A. "Ez dizut<br />
utsean lanik artuko. Esaidazu zer sari nai duzun". Bearrik-ere, Labanek alaba bi zitun. Ol Gen 29, 15s. Bearrik<br />
ere, aurre-aldiko iakintzaleok ongi ezagunak ditugu. Zait Plat 28. Etorriko da garaia, bearrik ere, lurralde aiek<br />
golde-muturrarekin iraultzean erdoi-legenak iandako azkonak nekazariak arkituko dituena. Ibiñ Virgil 79.<br />
beharripe. v. belarpe.<br />
beharrizan (V ap. A Apend), bearrixen, bearrizen (V-arr ap. Gte Erd 213), bearizan (Añ (V)), biarrizan,<br />
biarrixan, bierrixen (V-ger). Necesidad. "Indigencia (V)" Añ. "Biarrezana oki (V-ger)" Ort Oroig voc. (ap.<br />
DRA). "Egun okaz lo bearrizenean nago (V-arr)" Gte Erd 213. v. behar i. Tr. No se documenta en los textos<br />
hasta fines del s. XIX. Sólo meridional, propio sobre todo de autores vizcaínos. En DFrec hay 14 ejs.<br />
Autorturiko eta autortu bagako pekatuak eta donaustea bera autortuteko bear izanean geldituten da. Itz Azald<br />
142. Etzirean eguno premiñan edo ezeren bearrizanean aurkittu, Josetxo Ondartzan agertuzaneskero. Echta Jos<br />
240. Zorionean, ezeren bear izanik ezeukela bizi izan zirean. Ib. 356. Noren bitartez erakutsiko doguz gure beste<br />
bear izanok? A EEs 1916, 108. Biarbada guk baño aren biar-ixan geiago euki lei. Kk Ab I 9. Beraz, esakera<br />
orrek diño: biarrak, edo biar-ixanak, lana eragiten daula. Ib. 107. Jaunak biarrixana danian bakarrik emoten<br />
daula bere eskarra edo grazia. Ib. 28. Zure ogasunak gure bearrizenak baño geiago dirala. Eguzk LorIl 11 (ap.<br />
DRA). Domeka ta jai-egunetan, bearrizan <strong>bar</strong>ik, otsein-lanetan iñardutea galerazten dausku irugarren<br />
aginduak. KIkV 66 (KIkG 52 bear gabe). Bearrizanean dagozan Eleiza, Seminario, Gexoetxe ta Landerretxeai<br />
laguntzeko. Ib. 80. Arima ta gorputzagazko bearrizanetan. Ib. 80. Gure gorputz eta gogoaren bearrizanetara<br />
erdu gaitezentzat. Zink Crit 76. Beren bear-izanak ornitzeko asmotsu diran txiroetzaz. EgutTo 4-3-1923 (ap.<br />
DRA). Naiz yan, edan, itsarrik egon, lo egin, atseden, lan egin, naiz gizatasunaren beste bear-izanen azpian<br />
bizitea. Pi Imit I 22, 2 (SP, Ol behar, Mst, Ip beharrüne). Etorri zadiz nigaz, ene semia, zure mattasunaren biarixan<br />
andijan nagolako. Altuna 98. Beti be esateuskun alako baten misiñuek etxien emon biar zituela, baeguela<br />
biarrizana-ta. Kk Ab II 53. Mediku jauna be bere etxetik biarrixan <strong>bar</strong>ik atarata. Ib. 8. Ezin daikela iñok esan<br />
iñoren biar-ixanik eztauala iñoiz ixango. Otx 151. Ardaua edango leuke irabazijakaz eta eleuke ixango ura<br />
edateko biar-ixanik. Ib. 153. Kukulumutxu jarri ta prakak erazten asi zan Bertolda gorputzeko biar-ixanen bat<br />
egittia erakutsi gura baileuan. Ib. 64. Milla ta milla gauzaren biar-ixanatan zagozala. Ib. 126. Sendi guztien<br />
bearrizanak be eztira <strong>bar</strong>diñak izaten; batzuk besteak baño geitxuago bear dabe. Eguzk GizAuz 175. Daukanak<br />
eztaukanari ta bearrizanean dagoanari al eta bear besteko laguntza emon bear dautsala. Ib. 12. Olako atsegin<br />
sainduak eman ditidazu Zure errukiz, nere bear-izanari begira. Or Aitork 274. Lurreti etzean bear eudien guztie<br />
ezin eudiela atara ta, etzeko bear-ixenak estalduteko, askok eukiten eudien auntz-taldetxoen bat edo. Akes Ipiña<br />
31. Bitartean, senargei bear-izan gorririk ez ebanez... Erkiag Arran 64. Irakatsi on baten bear-izana euken<br />
areik. Bilbao IpuiB 237. Presondegian dagona ba daki, eta edozeren men izango dana, edozeren bearrizana<br />
izango dauana. Erkiag BatB 194. Ala balitz ere, Jainkoaren bear-izana ezta orrekin agortzen. Vill Jaink 64. Ogi<br />
sobria emon daiogun / bear izana daukanai. BEnb NereA 249. Etengabeko lan portitzak, oro gainditzen baitu,<br />
bearrizan gorriak gogorraldian bezelatsu. Ibiñ Virgil 72. Elizaz landa badu beste bearrizanik euskera errukarri<br />
onek. Ib. 22. Eztauko beste Macpherson baten bearrizanik gure erritar literatura ugariak! Alzola Atalak 147.<br />
Bierrixenien nauelako ez, seme alaba ta 'llobat ondo irebazten daukuaz-da. Ib. 93. Santuen (kristauen)<br />
bearrizanak arindu. Ker Rom 12, 13 (Ol bearraldi).<br />
- BEHARRIZANEKO. "Ezta askoren behar izaneko egon, poco le ha faltado" A Apend.<br />
bearrizari. v. belarrizari.<br />
bearrize. v. belarrize.<br />
beharrordu. v. behar-ordu.<br />
beharruna. v. beharrune.<br />
beharrunant (S ap. Lh y Lrq). Necesitado, menesteroso. "Intéressé (à une affaire)" Lh. "Nécessiteux" Lrq s.v.<br />
behartu. v. behartsu. Etxez etxe bazabiltzan jo[r]nale doian, eta nahiz egünko egünian beno langile gehiago<br />
bazen, haien beharrünantak agitzen zien. D. Béhéty GH 1929, 71. Egiazko beharrünantak laguntü. Herr 20-10-<br />
1960, 3.<br />
beharrune (S; Hb ap. Lh, Gèze, Dv, H), behargune (R). Ref. A (beargune, bearrordu); Lh; Lrq (behartu). 1.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
415
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Necesidad. "Besoin. [...] le souletin l'emploie dans le sens de nécessité" Dv, que cita a Mst. "1. besoin du<br />
moment. Beharrune batez, en un cas de besoin. Syn. behar ordua, behar aldia. 2. (S), sujet, matière (occasion,<br />
cas qui détermine, provoque)" H. "Necesidad" A. "Beharrüne, nécessité, misère" Lrq. "(S; Hb, H), nécessité,<br />
situation gênée, misère" Lh. Tr. Propio de la tradición suletina, hay tbn. algún ej. occidental moderno; aparece<br />
además, con un sdo. algo distinto, en Birjin.<br />
Ezi jatia, edatia, bellatzia, lotzia, phausatzia, triballatzia eta gañerako natüraren beharrünen pian izatia<br />
egiazki miseria bat da. Mst I 22, 2 (SP, Ol, Leon behar). Khorpitzaren beharrüniak phezü handi bat dira. Ib. 22,<br />
3. Gizon pherestü batek dolümenian sartzeko eta nigar egiteko aski beharrüne edireiten dü. Ib. 21, 4 (Ip aski<br />
süjet, Leon hasperen eta nigar-biderik). Emadazü grazia, holako beharrünetzaz ahülki eta doiak zerbütxatzekua.<br />
Mst III 26, 4. Beharrünerik handienetan eta phenagarrienetan, orhitzite Mariaz. msS 4. Er[r]an ezok Hunolt /<br />
jin dakia lagunzera, / aldi huntan beharrüne / handi badiala. Xarlem 1291. Pierris, ezpanu uken / sos haren<br />
behar unia / enundia jinen / hiri inportunatzea. AstLas 56. Behar ükhen diozü orano audela, / berak abantzatü<br />
ehün libera, / Eihartxek ezpeitzin / beharrüne handin / paperaren ordin. Etch 274. <strong>Bar</strong>netiar den gizonari phezü<br />
zaitzo mündü huntan khorpitzaren beharrüniak. Ip Imit I 22, 3 (Ol beharkizunak). Jauna, solta nezazü ene<br />
beharrünetarik. Ib. 22, 3 (SP, Ol, Leon behar, Pi beartasun). Lagünt gitzatzu zure othoitzez gure arimako eta<br />
khorpitzeko beharrünetan. Ip Hil 266. Begira ezazü galbidetarik, bere beharrünetan hel zakitzo. Ib. 267.<br />
Ikhusten düzü zonbat handi eta hanitz diren gure beharrüniak eta gure flakeziak. Ib. 149. Ezkirade mintzo artho<br />
khürütxe ereiñaz. Erein bezala khürütxe igaraiten denak eztü jorratzeko beharrünia hain handi nula lüzaran<br />
berian igaranak. ArmUs 1906, 90 (ap. DRA). Aitortzen zian ogen handia üken ziala gezürraren erraiteko<br />
beharrüniala eroriz. Const 20s. Nabaitzen zuen ezin garaituzko nahikari bat, bazedukan beharrune bat zorion<br />
ozar hori delako ezagunei [...] erakustekotz. Mde HaurB 60. Alako bear-unean nengoalarik, orrelako aolkulari<br />
bat aurkituriko zoriona neretzat. Berron Kijote 22.<br />
behargune. Penalidad. Eztudala [haurraren altxatze] hortan behargunerik edo penarik batere sentitzen.<br />
"Peine". Birjin 553.<br />
2. (V-oroz ap. A Apend). "Ocupación" A Apend.<br />
bearruna. "Proceder, procedimiento. Orrek ez dira egin bear direan bearrunak, es procedimiento incorrecto"<br />
A Apend.<br />
behartar. Pobre (con matiz de procedencia, es decir, 'nacido de (entre) pobres'). Zer lotsa bear dugu,<br />
beartar izanik, / gizartean agertzen bagara garbirik? Or Eus 133.<br />
behartasun (L ap. Lh; Añ, Dv, Hb ap. Lh, H, VocB), behartarzun (BN, S ap. A; VocBN, Gèze), biartasun (H).<br />
Necesidad, carencia, falta, privación; pobreza, indigencia. "Indigencia", "miseria, desgracia", "penuria" Añ.<br />
"Pauvreté" VocBN. "Besoin, pauvreté" Gèze. "Pauvreté, indigence" Dv y H. Tr. Documentado desde el s.<br />
XVIII en autores guipuzcoanos y vizcaínos; tbn. se encuentra en Duvoisin y en un capítulo de Atheka en dialecto<br />
bajo-navarro. En DFrec hay 2 ejs.<br />
Ez dute nai nioren beartasunik eta uts egiterik ikusi. Mb JBDev 304. Etziran Jainkoaren bildur, gauz<br />
gabearen, behartasunaren, gaitzaren, eritasunaren eta hiltzearen bildurragatik baizik. Ub 57s. Premia,<br />
beartasuna ta estura andie denean. Añ CatAN 43. Maitetu pobrezea, beartasuna ta bakartasuna. Añ LoraS 64.<br />
Ganeko guztia emoten deutse gorulari pobreai, euren neke ta beartasunak eskatuten daben legez. Ib. 162. Nik<br />
ere nai nituke, kristau maitea, aberastasuna ta beartasuna edo pobreza batian zure biotzean paratu. Echve Dev<br />
309. O zeñ santu eta aberatsa dan limosna egitetik sortzen dan beartasuna. Ib. 312. Ezeren ere beartasunik gabe<br />
gauza guziaz txit ongi ornitua. Izt D 2. Beraren gozamenduarekin estaldu zan Kolejioaren beartasuna. 'Con sus<br />
intereses cubrió las deudas del Colegio'. Izt C 501s. Zergatik beraz orai zuzentzen eta begiratzen ez ditutzu?<br />
Orduan guzien azpiko izatea, nekhe, gaitz, behartasuna onhetsiren. Dv LEd 234. Badakizkit zure atsekabea eta<br />
behartasuna, bainan zare aberats. Dv Apoc 2, 9 (Lç paubrezia, TB pobrezia, Ip gabezia, Ur (V) ezeukija, (G)<br />
premia). Edan bezate eta ahantz beren behartasuna, eta beren minaz gehiago orhoit ez beitez. Dv Prov 31, 7.<br />
On, gaitzak, bizia eta heriotzea, behartasuna eta aberastasuna, oro Jainkoa ganikakoak dira. Dv Eccli 11, 14.<br />
Ez duzie utziko behartasunian hain jeneroski zien bandera lagundu izan dien gizona. (BN) Atheka 179 (S<br />
eskeleguan, G gosiak iltzen, V miserijan). Ama maitea deitzen zion orobat umiltasunaren aizpa dan pobretasun<br />
edo beartasun santari. Aran SIgn 112. Belengo portalian / Jesus jaio baitzan, / beartasun aundiyan / ez dudarik<br />
izan. Ud 90. Abiatu zan, Santuak agindu bezela, guzien biartasunai begiratzeko kontua ongi eramaten. Bv AsL<br />
63. Nun ere bere ustietan, Jaungoikuaren itzaren biartasun aundiaguan arkitzen zan jendia, Italian baño. Ib.<br />
103. Egotzi zion buru-zorro bat, izan zedin estalki biartasunian. Ib. 57. Lege au denboren ta biartasunen araura<br />
gorde izan da Ordenan, leku batzuetan bestietan baño zorrotzago. Ib. 202. Besarkatuten euan apaltasun onen<br />
senide ta lagun ona dan ez-euki ta beartasun donea. Ezale 1897, 234as.<br />
(s. XX) Eskatu emendik aurrera Ama Birjiña Lurdeskoari zeren beartasunetarako laguntza. Goñi 103.<br />
Nagusiak beren langilleak toki askotan oso gaizki erabilli izan dituztela ta beartasunari mukerki begiratu zaiola,<br />
ezin ukatu diteke. JBDei 1919, 228. Zure irabaziak eskeñi nere beartasun aundiaren ordez. ArgiDL 51.<br />
Otoitzaren beartasuna ta meza santuaren aunditasuna len erakutsiaz gañera itz gutxitan berrizten zien apaiz-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 416<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
buruak. Ib. 128. Neure beartasunetik atara nagizu, Jauna. Pi Imit I 22, 3 (Mst, Ip beharrüne, Ol bear).<br />
Belauniko, alabak, guztiak belauniko, beartasun aundi batean guretako bat arkitzen da. Alz Ram 136.<br />
Zuaitzaren beartasun ain aundia dala ikusi-ta, esan lezake norbaitek: Zer arrane egiten dute toki oietan mendiak<br />
eta sakonak bear dan añean oiandu ta basotu gabe? Munita 25. Artaraño auldu da beartasunean ene kemena,<br />
ezin baitut egari on zaidana. "In egestate". Or Aitork 312. Beartasunetik jaioa baita, oso beartsua, igarra ta<br />
zimela da; oinutsik eta berotzeko su bage dabil. Or in Zait Plat 154.<br />
Necesidad, obligación. Zorionez oraikoan etzegoan banan bana atherateko behartasunik. Osk Kurl 148.<br />
Izadian na<strong>bar</strong>i diren bearrezko oro, egiteei dagozkionak dira, beartasun fisikoa adierazten dute soil soilik [...].<br />
Kañoia disparatzean, bala ba-dijoa baitezpada, naita-naiez, bere xede jakiñera; baiña ori izango da norbaitek<br />
gauzak ala eratu ta tajutu zituelako. Vill Jaink 52.<br />
1 behartatze. "Registro, acto de registrar mirando, aratzea, beartatzea, errejistroa" Lar. Cf. beha.<br />
2 behartatze. "Necesidad (Osses) Darric" DRA.<br />
beharti (H, PMuj). Necesitado; pobre. "Nécessiteux, qui est dans le besoin" H (que cita a Mb). v. behartsu.<br />
Behar duena billatzen ez duena, beharti gelditzen da beti. Mb OtGai II 223. Ni neu bear nautenak aurrenik,<br />
eta edonoren laguntza bear dutena urrenik: orra or nere nagusi ta ugazabak [...]. Zoritxarrez, ez du Jainkoak<br />
itzegiten; baña beartiak itzegiten didate bere ordez, edo Ark auen aoaz. Txill Let 138.<br />
(Tras gen.). Gu gara gerez ezin txarragoak, ezin ezerezagoak, eta Jangoikoaren ezin beartiagoak; bada<br />
bera gabe deus bat ezin dagikegu guk bein ere. Mb OtGai III 401.<br />
behartoki. Taller, lugar de trabajo. v. beharleku. --Ator ona, erakutsi eijozan oni eure biargintzako<br />
tresnaak. --[...] Biartokijan daukadaz ta erdu bijok ara. Mg PAb 140. Ikusi gura ezpadau bere etxe, solo, baso<br />
edo biar tokija nasaitasuneko eskola egiñda. JJMg BasEsc 105.<br />
beartsari. v. BEHAR-SARI.<br />
behartsu (Ht VocGr (-rsu), Lar, Añ, Lecl (-rsu), Dv, H, Zam Voc), biartsu (V-gip ap. Etxba Eib). 1. (Sust. y<br />
adj.). Necesitado, pobre, indigente. "Indigent, beharsua" Ht VocGr 374. "Miserable" Ib. 386. "Indigente" Lar y<br />
Añ. "Besogneux", "beartsu, syn. de l'adjectif beharra, pauvre, indigent" Dv. "Nécessiteux, qui est dans le besoin.<br />
Syn. gabea" H. "Menesteroso" Zam Voc. v. behar (II, 2), behardun, behartsun, pobre, txiro. Tr. Propio de<br />
la tradición meridional; bien documentado desde mediados del s. XVIII. Entre los autores septentrionales sólo se<br />
encuentra en Goyhetche, Zerbitzari y Xalbador. En DFrec hay 44 ejs., meridionales.<br />
Atozte nigana, behartsu-naigabetu, nekatu edo eritasun-pe gogorrean arkitzen zarazten guziok. Mb IArg I<br />
187. Egun oro arkitzen da langille ta merkatari alferren eran behartsuago ta gabeago. Ib. 82. Lan onetan<br />
gastatu zuen bere ondasun guzia, galdu zuen ekuste bera ta gelditu zen itsutu, beharsu ta irabaz-biderik ere<br />
bage. Ib. 107. Agitz eroa da munduko itxerik onen, aberatsenen ta estimatuenean sar ditekela, txar-en,<br />
beharsuenen ta zikingarrienean sarzen dena. Ib. 237. Artu zuen soldadu behartsuak bere bidea. Mb IArg II 269.<br />
Eriari osasuna ta behartsuari ondasuna emateko. Ib. 330. Gizon ezer-ezenak eta eririk behartsuenak. Ib. 343.<br />
Onen gurasoak lurreko gauzetan beartsuak ziran. Cb Josefa 2. Jende onék ematenzitioténak<br />
errepartiaraztenzitue beartsuéi, bera naiz beartsuéna izaník. LE JMSB 165. Pobre behartsuak bezala bizi ziran,<br />
ur ta ogi <strong>bar</strong>au zirala. Ub 118. Gizon guziak, ala aberatsak nola behartsuak. Ib. 161. Jesus ain pobre, beharsu,<br />
manso ta humil ekusi ta. Ib. 84. Biartsu edo pobretxu bati kentzen bajako [...] asko ebana egun bat ondo<br />
igaroteko, izango da pekatu mortala. CrIc 87. Aberastu egizu nire arime beartsua zeruzko ondasunez. Añ EL<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 417<br />
mende.<br />
1<br />
165 (EL 2 177 arima on-bearra). Nekatzalle edo ofiziodun beartsu batek, ze neke-bear latz-garratzak eztitu igaro<br />
bear izaten, mantenduteko bere etxea? Añ LoraS 124. Uste dot iru erako pobre beartsuz beterik dagoala mundu<br />
au: [...] deboziñorik eztaukeenak, bolsarik ez dabenak ta denporaren premiñadunak. Ib. 146. Eman bear zaie<br />
egiazko pobre bearsuai, eta batez ere lotsatiai. Gco II 37. Zori onekoak gogoz edo espirituz beartsu diranak. Zeñ<br />
ote dira zori oneko beartsu oek? Ote dira atez ate eskean dabiltzanak? AA I 618. Gerta diteke erri batean izatea<br />
premia estuan dauden bearsuak. Ib. 507. Apaindura au emango dio Jaunak doatsu bakoitzari, munduan dan<br />
beartsuena eta aztuena baliz ere. AA III 583. Beste aldetik berriz / jende beartsua, / ardit batengatika / oi da<br />
urkatua. It Fab 53. Bi dote eun ta berrogei ta amarna dukatekoak donzella beartsuentzat. Izt C 501. Janen bat<br />
eman nai dezunean ots-egin zaiezu beartsu edo pobreai, argal edo ezinduai, errenai eta itsuai. Lard 416.<br />
Zorionekoak gogozko beartsuak, bada zeruko erreinua oiena da. Ib. 379. Oien emakume alargun beartsuak<br />
etzirala ain ondo begiratuak eta lagunduak nola Hebreakoenak. Ib. 488. Onekin artutako dirua Apostoluai<br />
eraman zien, beartsuetan zabaldu zezaten. Ib. 485. Aberatsai eta beartsuai. Ur Apoc (G) 13, 16 (Ur (V) ezeuki,<br />
Ip behar). Heldu zaizkitzun behartsu eta penatuen othoitz eta galdeak. 'Les prières et les demandes des<br />
personnes pauvres et affligées qui viennent à vous'. Gy Visites 8 (ap. Dv). Jainkoak danik aberatsena guziz
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beartsu, eta beartsuena txit aberats beñgoan egin litzake. Arr GB 136. Aitak ematen ziozkan urrezko apaindurak<br />
beartsuen artean zabaldu oi zituen. Ib. 6s. Nere erriko neskame eta serbitzaririk beartsuenak ere nik baño<br />
aisago daramate denbora. Ib. 67. Urrengoan, beartsu bati bere janzi eta apainduriya ederrak eman ziozkan.<br />
Aran SIgn 19. Pobretegietan pobrerik beartsuenaren eran, baztertuta, purrustatua ta utziya. 'Como pobre entre<br />
los pobres'. Ib. 111. Emaztea det osoro prestua, / erremediatzeko beti beartsua. AB AmaE 408. Zeruko Errege<br />
azaldu zan lurrian (pobre) biartsu, eta au gure amorioz. Bv AsL 82. Diru guziya eman zien eskale ta biartsuai.<br />
Ib. 60. Amoriuaren indarrak gidatuko zituala [...] jenderik biartsuenak arkitzen ziran tokitara. Ib. 163. Zuazi,<br />
saldu zazu dezun guziya eta emaiezu beartsuai. Ib. 60. Etxola batean jaio, beartsuen artean beartsu. Ant JesBi<br />
93. Guzi hura zurgiñ edo arotz beartsu baten semetzat iduki zezaten. Arr May 117. Daukazan ondasun guztiak<br />
euskaldun beartsu edo txiroentzat geldituko dira. Ag AL 138. Beartsu guztientzat zabal-zabalik eukazan beti<br />
iauregiko ateak eta zenbat eta beartsuago izan etorrena, ainbat eta biguntasun geiagogaz artu oi eroan. Ib. 143.<br />
(s. XX). Aberastasun guztien iturburuak beartsu ta urriak izan dira beti. Ag Kr 162. Asko da famili beartsuko<br />
neskame pobre batek nire aberastasunari ez begiratutea. Ib. 121. Gizon beartsua, biño ona eta zuzena animako<br />
gauzetan. Goñi 49. Guztiok gera emen beartsuak, txirorik ezta emen; eskalerik, zarrak gera baina, eztegu inoiz<br />
ezagutu. A Ardi 72. Zorionekoak biotzez beartsu diranak; berena dute ta zeruetako erreinua . KIkG 79<br />
(KIkV 105 biotzez txiroak). Ixil, beartsu ta lanean bizi izan zan Jesukristo. KIkV 28. Gaxo nengoen eta Zuk<br />
indartu nazu; beartsu arkitzen nintzan eta zure ondasunez bete nazu. ArgiDL 47s. Beartsu ta naigabetua bizitu<br />
zalako egongo zan noski, orren zar itxurakoa. A. Pagoaga Itzald II 142. Gurago neuke aren otsein izan, beartsu<br />
ta guzti bere, beste areena baiño. Or Tormes 83. Bere buruarentzat / olako grandeza, / beartsua danikan / aditu<br />
nai eza. Gaztelu in Tx B 117. Aldi atan jente biartsuak oñez egiten zituezan euren ibilketak. Kk Ab II 167.<br />
Emakumia txirua zan, beartsua , erropa-garbitzen bere bizimodua ataraten ebana. Ib. 71. Ordun, naski,<br />
mutil bat gogo ba nu, beartsu izanik ere, maita nezake. Or Mi 97s. Beti ixan zala txiro ta biartsuba. Makiña bat<br />
bidar aparittarako ogirik be ixan ez. Otx 57. Langille deritzanak baño beartsuago oi-baitira, askotan, otseñak.<br />
Ldi IL 106. Gaurdaño bildu-mordotxoan, geiena beartsuen alez egiña da. Ib. 105. Azkenaldean oso jausi eta<br />
beartsu bizi izan ziran luzaro. JMB ELG 63. Gutxienez eneolitos-garaitik aberatsak eta beartsuak na<strong>bar</strong>mentzen<br />
asi ziran <strong>Euskal</strong>errian. Ib. 67. Yainkoak beste munduan emango dizu yende beartsu oiei egin diezun ongiaren<br />
ordaña. Ir YKBiz 295. Apezak mun eskeiñi, / atxoak olata: / erriko beartsuak / ez du deusik palta. Or Eus 349.<br />
Langille txiro ta beartsuei eleiz-gizonak egoarri ta eroapena irakatsi bear ei-eutsezan. Eguzk GizAuz 26. Aen<br />
artean lander edo beartsurik ez egoan. Ib. 13. Ez da behartsua guti duena, bainan hainitz nahi duena. Zerb Prov<br />
342. Zeñen beartsu ikusi zuan esan gabe. JAIraz Bizia 91. Euskera, beartsu, oso beartsu iritxi zaigu euskalpizkunde<br />
egunetara. Etxde AlosT 8. Alostorrean ezin azaldu zezakean beartsuenganako eskuzabaltasuna Bidanin<br />
erakutsi zun. Ib. 58. Beartsuentzat oso esku-zabala agertu omen da. Munita 104. Lagundu omen diote gizakume<br />
behartsu bati baino gehiagori. Mde Pr 266. Batu ta batu dirua, beti beartsu bizitzeko? NEtx Antz 104. Beartsuen<br />
etxetara poz apur bat zabaltzea. Ib. 78. Andik abiatu giñan mahomatar aberatsen ildegia ikusteko. [...] Goazen<br />
orain beartsuen ildegira. Anab Aprika 15. Jatorriz ere beartsua ta / eskola gutxi ikasia, / bertsolaria ez egokia, /<br />
itz neurtzaille itxusia. And AUzta 111. Ongi ornitutako etxe zenbaitzutan Eguberri ederrak pasatuko zituzten, ez<br />
ordea bertze zenbait beartsuk. Izeta DirG 95. Ez dauke beartsu ta emutsak geiago dirutsuen apetapean zetan<br />
egon orain artean lez. Erkiag BatB 128. Andra beartsua edozein esanguratan. Buruz ariña, zentzun aundibakoa;<br />
gogoa ta kemena, guztia bearrekoak; ondasunetan, ez eukia. Ib. 23. Etxebazter beartsuak, eskillara baltzak, gela<br />
usaintsuak, oe zikiñak. Ib. 135. Moldatu bearko zuten al zan bezela, beste beartsu-jendearen lagunartean. NEtx<br />
LBB 33. Gizon beartsu deabruzko au / beti ari da tentatzen, / ta iseka bat asmatutzen du / nik ez dudala<br />
gastatzen. Azpillaga in Mattin 127. Bizirik ere nola egoiten zira zu? Eskaleak ez dira zu bezain behartsu. Xa<br />
Odol 148. Bada hoinbertze sofrikario eta hoinbertze behartsu, / zure eskua izan dadila denen alderat indartsu.<br />
Ib. 218. Bear bezela joan aal nadiñ munduko lau parte osotan <strong>bar</strong>rena, beartsuen alde ekintza-billa; alaxen bait<br />
da zaldungoaren eginkizuna. Berron Kijote 49. Aberatsek galera handirik gabe egin dezaketena, ordea, ez zaie<br />
behartsuei egoki. Eta nor gu baino behartsuago gai honetan? MIH 163. Pozak, ordea, behartsuaren zorionak<br />
bezala, ez du luzaroan irauten. MEIG VII 55.<br />
v. tbn. Legaz 52. Zab Gabon 78. Moc Damu 36. EEs 1918, 156. Inza Azalp 126. Jaukol Biozk 33. Lek EunD 41.<br />
Enb 89. A<strong>Bar</strong> Goi 20. TAg Uzt 305. BEnb NereA 249. MAtx Gazt 59. Alzola Atalak 67.<br />
2. Necesario. v. behar (II), beharrezko. Ez arren, Jauna, ukatu nire arimeari doktrina argi ta janari<br />
beartsu au. Añ EL 1 101 (EL 2 109 bear bear). Ara adibide beartsu bat. Añ LoraS 26. Esanik au edo beste okasiño<br />
edo adiskidetasuna beartsua, premiñazkoa edo ontsua dala zuentzat. Ib. 22. Entero beartsua da, ta agaitik gura<br />
neunke josirik geratu zedin zuen biotzetan. Ib. 66. Baña konbeni bajatzuez prestaera oneek Komuniño aurretik,<br />
eztira beartsu-ezagoak emotera noatzuezan adibideak Komuniño osterako. 'Menos necesarios'. Ib. 60. Eskerrak<br />
eman ondorean Ama Birjiñari, zerren ain euri gozo eta beartsua egin zien, biurtu ziran etxera. Zab Gabon 101.<br />
Oso biotz onekoa, Jaungoikoaren serbitzari leiala, beartsua zuen guzia etzutenai ematen zielako. Goñi 37.<br />
3. "Trabajoso. Saill aldatzu au erebiltzia, oso biartsua, cultivar esta era en desnivel, es cosa trabajosa" Etxba<br />
Eib.<br />
- BEHARTSU-ETXE. Asilo, casa de beneficencia. v. behartsutegi. Biyetako bat ukatuko balitz, ukatzen ez<br />
danarentzat izango dira ontasun guziyak. --Eta biyak ukatzen badira? --Beartsu-etxetarako. Alz Txib 87.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
418
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEHARTSURIK. En estado de necesidad. Bazaut, guztiz ezaindurik, loiturik, beartsurik ta gaisorik<br />
nagoala. Añ EL 1 159. Cf. tbn. ib. 127: Euki badozu gorrotoa Jangoikoagan, gaisorik, beartsu edo arikaturik<br />
zaukezalako (EL 2 134 gaixopean edo artutxu ta nekatu).<br />
behartsun (S ap. Gte Erd 143; -rsun G ap. vEys y A). "Pobre, menesteroso" A. "Han venido a menos [...]<br />
behartsün egin dira (S)" Gte Erd 143.<br />
behartsutasun. Pobreza. v. behartasun. Gogozko beartsutasuna. Ir YKBiz 351 tít.<br />
behartsutegi (PMuj). Asilo, casa de beneficencia. v. BEHARTSU-ETXE. --Zertarako da Buldadunak<br />
uzten duten ugitxo edo limosna? --Bearrean dauden Eliza, seminario, gaxotegi ta beartsutegiai laguntzeko.<br />
KIkG 64 (KIkV 80 landerretxeai).<br />
behartu (S ap. Lrq; SP, Lar Sup, Lar DCV 180, Añ, Dv, H, A, A Apend), biartu.<br />
Tr. Documentado más tempranamente, y con mayor variedad de usos y significados, en la tradición<br />
septentrional; en la meridional se comienza a atestiguar bien a partir de Larramendi; anteriormente sólo se<br />
encuentra en los versos vizcaínos de 1688. En DFrec hay 134 ejs., 4 de ellos septentrionales.<br />
1. Obligar, forzar, conminar, apremiar, incitar; (aux intrans.) verse obligado, estar abocado (a). "Forcer" SP.<br />
"Prestua bada ere behartzen dugu gaixtatzea, tout bon qu'il est, nous le forçons à devenir mechant" Ib. "Precisar,<br />
necesitar, behartu" Lar Sup. "Verse, hacerse necesitado, precisado, obligado" Lar DVC 180. "Compeler",<br />
"forzar", "obligar", "violentar", "empeñarse, obligarse a algo" Añ. "Obliger" Dv. "Presser" Ib. "(Trans.) 1.<br />
obliger, contraindre. [...] 3. pousser, porter à" H. "(Intrans.) falloir" Lrq.<br />
Tr. Documentado desde el s. XVII; su frecuencia al Norte disminuye en el s. XIX, y apenas se encuentra en el<br />
XX.<br />
Se emplea con aux. trans. o intrans., acompañado frecuentemente de complemento con suf. -ra(t); lo<br />
encontramos sin em<strong>bar</strong>go con -tzeko en Lardizabal, Hiriart-Urruty, KIkV (102), KIkG (62), Inza, Txirrita y<br />
Zaitegi (Sof 127); con -tzen en Arrese Beitia, Altuna, Orixe, Etxaide, Anabitarte (Poli 65) e Ibiñagabeitia (Virgil<br />
79); con -tzerako en Xenpelar, y con -tzea en ArgiDL y Etxaide (cf. el ej. citado ya en el diccionario de<br />
Pouvreau).<br />
Zu zaitut iaun puxantaren / Othoiztera behartzen. EZ Eliç 17. Eta halatan usatzen du anhitzetan ere bere<br />
miserikordiaz [...]; baiña ez iustiziaz, eztu behin ere usatzen, guk lehenik geure bekhatuez hartara behartu gabe.<br />
Ax 138 (V 91). Hala egin behar da bada iuramentua ere [...] iustiziak hartara zuzentki behartzen eta<br />
errekeritzen zaituenean. Ib. 255 (V 171). Baldin probea bada maliziati, [...] hark baiño, guk hartan falta<br />
gehiago dugu, bere bizitzearen atheratzeko hanbat enseiuren egitera behartzen baitugu. Ib. 228s (V 152). Iende<br />
prestuek damu hartzen dute, heken hitz sinpleari sinheste emaiten etzaikanean, eta iuramentu egitera, nehork<br />
behartzen dituenean. Ib. 265 (V 177). Ez nazazula gehiagotara behar. Ib. 269 (V 180). Markinako erregearen /<br />
leen diite beartu / ze ez ango tratuaren gu. 'Lehenago behartuko gaitu Markinako erregeak hango tratuak baino'.<br />
BBizk 29f (trad. del editor). Deusek ez bazaitu behartzen konpañietara goatera [...], zaude zure baitan. He Phil<br />
327 (SP 326 gonbidatzen). Inspirazioneak zenbeit gauza inportantetara eta lehen ez bezalakoetara behartzen<br />
bazaitu [...] har zazu bethi konseillu zure Gidariaganik. Ib. 154. Orra aldi berean zein bihotz osoz ta nai andiz<br />
ta artara bestek behartu bage egiña. Mb IArg I 268. Kristo Jaunak utzi zituen bere lege berrian bearzen ta<br />
obligatzen gaituzten gauzak. Ib. 325. Badabill [...] S. Franzisko Xabier-en igeska ta gordeka, uste etzuen bidez<br />
Jangoikoak hura billatzera behartu zuen artean. Mb IArg II 332s. Behartu zuen, egundaino bezala, egiaz<br />
mintzatzerat. Lg I 233. Behartu zuten gizon bat Simeon zaritzona gurutze haren ekhartzen laguntzerat. Lg II<br />
277. Eta sortu zan gose ain ikaragarria, non Amak heren semeak jatera behartu ziran. Ub 111. Zertara<br />
behartzen gaitu, <strong>bar</strong>aua agintzen duan Mandamenduak? Ib. 188.<br />
(s. XIX) Zertara geiago mandamentu onek beartzen gaitu? Añ CatAN 35. Zerren [...] eren ofizioak edo<br />
estaduak artara premiatzen, beartzen eta obligatzen dituan. Gco I 389. Jaunaren itza entzutera badator, beldur<br />
da, estutu ta beartu dezan itz onek utzi nai ez litukean oitura txarrak utzitzera. AA III 419. Oiturak nolerebait<br />
beartzen du anima berriz eta berriz bekatu egitera. Ib. 499. Beartu zuala Jauna [...] erri aetan bizi ziranak eta<br />
erriak berak auts biurtzera. Ib. 282. Horrek guziz gogortuko zaitu zure pendura gaxtoen kontra, bizikienik<br />
bekhaturat behartzen zaituztenean ere. Dh 205. Nola milium aldiz hertxatu ta behartu duen bekhatuko ta<br />
damnazioneko bidetik osoki atheratzerat. Ib. 136. [Erregeak] hau bekhatura behartu zuelakotz. Gy 231. Beartu<br />
nai izan zituen aitortzera [...] zein gaizki egin zuten. Lard 513. Mendietara iges egin eta gorde-lekuak eginda<br />
bizitzera beartu ziran. Ib. 126. Bere gaiztakeriakin Jainkoa beartzen zuen kastigu gogorrak bialtzera. Ib. 361.<br />
Noemik, Ruten irmoa ikusirik, etzuen geiago beartu errira itzultzeko. Ib. 159. Zure maithakundeaz harritzen<br />
nintzan lehen, zeren zure odola eta bizia emateraino behartu baitzintuen. Dv LEd 92 (Cb Eg II 46 enpeñatu<br />
zinduen). Oi nola haukietara [ifernuko thormentetara] behartu izan naiz, eta bethiko? Ib. 219 (Cb Eg II 122<br />
obligatu). Egun batez, Elizako kargudun baten etxerat behartzen da. Laph 117. Elizan jendea eziñ kabiturik,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
419
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
kanpo zabalean predikatzera beartu zan. Aran SIgn 80. Desafiyo au botatzerako / ez naute gutxi biartu. Xe 285.<br />
Konfesatzeak eta komekatzeak, norzuk beartzen ditu? Legaz 32. Ezin euki izanda gaur pazientzia, / kontetara<br />
beartu natxatzu egia. AB AmaE 241. Beste [alde] bi ipintera beartuten naz ni. Ib. 336. Emakume guztiz eder<br />
baño gaizto batek pekatura biartu nai izandu zuan Franzisko. Bv AsL 220. Bere anima demonioari ematera<br />
beartu zuen. Arr May 150. Nere aldetik, iñork beartu gabe, pozik agintzen dizut, ala egiñgo dedala. Ib. 142. Zer<br />
egin dute, eta zenbat agertu edo behartu dituzte beren buruak "gorri horien errausteko"? HU Zez 50. --Zelan<br />
bete bear dira eskintsariak edo botoak? --[...] norberak beartu gura izan eban denporan, eran eta<br />
zerzeridadeakaz. Itz Azald 86.<br />
(s. XX). Gure etxekoandria biartu zan uztera etxia. Iraola 17. Zerk beartu zaituzte [...] onenbeste janari, edari<br />
ta errebelar (tabako) eder bidaltzera? A Ardi 133. Bere gogoaz ez baño, ezin bestez beartua izan ote zan, min<br />
auek guziak eramatera? Inza Azalp 64. Guri ere <strong>bar</strong>katzera beartzen degu gure Jauna. Ib. 147. Ordun<br />
emandako itzak etzun ainbestetaraño beartzen. Or SCruz 115. Oinbesteraño nekatutzeko / iñork ez ditu biartu.<br />
Tx B I 93. Zure alaba au artizarra zen len; orain berriz uztar-beia bezala lepoa makurtzera beartu duzu. Or Mi<br />
97. Oera beartu / nai, dagoneko? Ldi UO 33. Aurrera yoateko itxura egin zuen. Baña aiek beartu zuten esanez:<br />
"Geldi zaite gurekin". Ir YKBiz 529. Lantegietako ezbearrak ordaintzera legeak beartu ebazanean. Eguzk<br />
GizAuz 161. Ez; nik beartu det. Derriorrean dator. A<strong>Bar</strong> Goi 51. O Jesus gurutzera / nigatik igo zerana, / ni jo<br />
ta zeatzera / maiz beartu zaitudana. Canc. pop. in SMitx Aranz 127s. "Book of Common Prayer" delakoa<br />
onartzera behartu nahi izan zituenean, iskilluak hartu zituzten beren sinesmena zaintzeko. Mde Pr 253. Senar<br />
hezitze hortarako saiaketa gisa, mutila behartuko zuen [...] paseiura eraman zezan. Ib. 168. Legeak eztik<br />
beartzen baserria seme zaharrenari uztea. Etxde JJ 42. Etxeko guziak etsai zitzaizkion [...] eta aiekin beartzen<br />
zanean, bazkaritan, lanean eta solasean, bere begiak etzekiten nun koka. Ib. 183. Gernikeko Batzarrak kendu<br />
egin eutsien eskubide ori, eta Ipiñaburu Zeanuriko erri-yaunen menpean gelditutera beartu. Akes Ipiña 7.<br />
Etorri-berriya aizelarik etzaut lan aunditara biartzen, baño saiatu biarko dek. Anab Poli 42. Atzenerako gerra<br />
ematera / bearko dira beartu. And Uzta 117. Ongia egitera beartzen nauen lege orrek nondik nora izan dezake<br />
indar[r]ik neretzat? Vill Jaink 101. Lurrak, berez, iñork beartu gabe ugariago ekartzen zuen zernai. Ibiñ Virgil<br />
72. Zeorrek ortara beartuko dituzu. Ib. 47. Ez al zera nitaz errukitzen? Iltzera beartuko nauzu azkenik! Ib. 34.<br />
Soroa landu golde-muturrarekin, zezen soraioak masti-lerrotartean beartuz. Ib. 89. Burutapen aien mendean,<br />
nekeak beartu ta lo artu zuan leio-ondoan. NEtx LBB 16. Legeak gazteena emaztetzat artzera beartzen zuan. Ib.<br />
17. Tratu txarrikan ez artu, / ez bazaituzte beartu. Uzt Sas 241. Berez bezala dator horrexegatik, ezer behartu<br />
eta bihurritu gabe. MIH 300. --Gipuzkoan dauden eskribauek ikasi behar ote lukete euskaraz? --Behar bai,<br />
baina ez da erraz, legez behartzerik ez baitago. Ib. 149.<br />
v. tbn. Hb Egia 113. Arr GB 43. AzpPr 58. KIkV 5. KIkG 69. Zait Sof 125. Munita 30. Erkiag Arran 140.<br />
(Con aux. trans. tripersonal). Lan kontuak beartzen zizkien itz laburrak izan oi ziran beren arteko ele<br />
bakarrak. Etxde JJ 28.<br />
(Beharturik, behartuta, behartua '(estar, etc.) obligado'). "Behartua izatea, être tenu, obligé à" Dv. Zure<br />
salbatzea gatik iautsi naiz zerutik, ez beharturik, baina karitateak erakharririk. SP Imit III 18, 1 (Mst, Ip<br />
bortxaz, Pi bear izanak eraginda). Kristau fiel guziak / daude txit beartuak / artzera debozioa / beren biotz<br />
osotik. CatBurg 3 (Cap 3, Bet 3 obligadurik, El 3 obligazio daukazu, Iraz 2 obligatuak). Jangoiko berak egiñak<br />
bezala bearturik arkitzen gara gu, ark nai duen guzia egitera. Mb IArg I 317. Behartua izan zen gauzak ziren<br />
bezala erraterat. Lg I 253. Zergatik gaude behartuak Eskriturak diona sinistera? Ub 110. Zerren gagozan<br />
biarturik ezagubide ta honria emotera geure Jaunari. CrIc 173. Bekatu egin badot, bearturik ta premiñaturik<br />
nago, penitenzia egitera. Añ EL 1 37 (EL 2 42 daukat [...] penitenzia egin bearra). Kristioa adimentura edo<br />
ezaguerara datorrenean, zenbat gauza jakitera dago bearturik? Añ CatAN 14. --Pekatu mortala egin duenak<br />
bereala konfesatu bear du? --Ondo lizate [...]. Baña eztago ortara bereala bearturik. Gco II 10s. Mesedeak<br />
artzen dituana beartua dago, bere ongillea aintzakotzat idukitzera. AA I 504. Lanean hartzerat behartuak<br />
direnek. Dh 55. Oiek egitera Kristaua beartua ez dago. Lard 381. Sentigarria da egiaz, bestetik gizon adituak<br />
diraden zenbaitzuek, Euskeraz itzegitera bearturik, gaztelania edo franzesarekin naaspilla bat eginda, jardutea.<br />
Aran SIgn 202. Yuramentua, botua edo agindea egiten duenak, kunplitzera beartua dago? Legaz 26. Nola gu<br />
gauden Jesus iduritzera biartuak. Bv AsL 98. Samurtzen dituzula lur zall zeñ arria / emoten bearturik lan orren<br />
saria. AB AmaE 26. Zu etzeunden ni onratzera beartua. Arr May 34. Igande ta jai-egunetan Meza osoa entzutea<br />
beartua zaude. ArgiDL 10. Uste dot biartuta zagozala eskar (mesede) au egitten. Altuna 61. Eurek iñoen,<br />
etzegozala pagetan bearturik. "Allegaron no ser obligados a pagar". Or Tormes 99. Bearturik egin nitun<br />
gaiztakeri zantarrenak. Zait Sof 120. Egurretara edo soro lanera bearturik arkitzen zanean, Mayi gelditu oi zen<br />
ardizai. Etxde JJ 56. Beartuak zaudete bada, onezkoak egiten. Nik lagunduko dizutet, Engrazi. Ib. 143. Egun<br />
guztirako <strong>bar</strong>ruan egotera beharturik ote zen, bere gurasoen etxe zahar ilunean eta Parisetik etorritako senargai<br />
horrekin? Mde Pr 167. [Gorputza] hiltzera behartua baldin bada. Ib. 352. Beartuta, eskutik elduta lapurreta bat<br />
egiñ arazten dizute. MAtx Gazt 51. Ez dakit hola beharturikan ala inozentkerian, / beti bagira bataillon on bat<br />
gaudenak presondegian. In Xa Odol 33. Ostalaria arpegi ona / jarritzera beartuta. Uzt Sas 234. Irakurleari [...]<br />
azaltzearren behartua natorrela, ez naizela neure baitarik plazara agertu. MIH 191. Orobat hasi ginen,<br />
beharturik, Lizeoak sortzen, Istitutoen aldamenean. MEIG IX 32.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
420
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
v. tbn. Beharturik: Legaz 18. Inza Azalp 11. KIkV 5. Ir YKBiz 23. Eguzk GizAuz 180. Vill Jaink 88.<br />
Behartuta (biartuta): EusJok II 67. Tx B I 34. Enb 42. Zait Sof 120. Anab Aprika 95.<br />
Behartua (-tuak, etc.): Añ GGero 301. Aran SIgn 105. Ud 72. KIkG 77. KIkV 36. Inza Azalp 101. Ir YKBiz 266.<br />
Eguzk GizAuz 27. Munita 30. Or Aitork 96. Basarri 183. Zait Plat 144. Vill Jaink 101. Uzt Sas 339. Berron<br />
Kijote 121.<br />
(S ap. Lrq; Dv, H, Lh). Requerir, solicitar. "Demander un service" Dv. "Gizon horrek behartzen ditu bere<br />
ezagun guziak, [il] demande des services à toutes ses connaissances" Ib.<br />
"Intéresser quelqu'un en sa faveur, avoir recours à quelqu'un pour une faveur" H. "Demander à quelqu'un une<br />
faveur, un service" Ib. "Requérir, enrôler" Lh. "Janartorak behartü nizü (S-saug), monsieur le curé m'a requis<br />
(pour un travail)" Ib. Zerori zaitut Iaunaren othoiztera behartzen. EZ Man II 31 (H traduce: 'C'est vous même<br />
que je sollicite de prier (pour moi) le Seigneur'). Nor da euskal-herrian aldez edo moldez, zordun eta obligatu<br />
etzaitzunik? Behartu eta enplegatu etzaituenik? Eta baliatu etzaitzanik? Ax 5 (V 2). Eztela egundaiño, Iauna<br />
baithan fidatu denik galdu, eta ez bere beharrean, behar den bidean, hura behartu duenik, bere behar duena<br />
gabe, gelditu. Ib. 128 (V 85). Iarraitunik izan eztuena, mandaturik edo salhorik egin etzaikana, nehork ernatu,<br />
orhoitu eta behartu eztuena, erran ahal diteke segurki bere ohorean dagoela, eztela erori. Ib. 350 (V 232, que<br />
traduce 'forzado'). Leihor hek hagitz dire arrasoak eta planak zeiñetan ezpaita posible leihorrik ezagutzea ungi<br />
non eztuzun txalupa leihorrat egorzen edo behartu hura ezagutuko dubenak. INav 134. Ezen Jaun bat eta bera<br />
da guziena, hura behartzen duten guzientzat aberats dena. He Rom 10, 12 (Lç inbokatu, Dv, Ker, IBk, IBe, Bibl<br />
dei egin, Ol oles egin). Hanbat eta hunenbat behartu zuen Samson, egun osoz, bere nigarrez eta lausenguez, non<br />
azkenean amoratu baitzuen eta erakharri egiaz mintzatzerat. Lg I 233. Errege nekhez eman zen hartan; ordean<br />
Absalonek hunenbat behartu zuen, non utzi baitzuen Amnon bertze printze guziekin bazkari hartarat. Ib. 309. Ez<br />
da egundaino, haren baithan fidatu denik, galdu; eta ez, hura behartu duenik, laguntza gabe gelditu. Brtc 250<br />
(Dv traduce 'jamais aucun de ceux qui ont eu recours à lui, n'est resté sans recours'). Anderia, jaun hunek gu<br />
behartu gitizu, / huna jiteko pena / otoi, nahi genon hartu. AstLas 25. Zenbat aldiz ezkare halako asko<br />
phonduren gainean behartuak izan, dela Jainkoaz beraz, guri bihotzerat mintzatuz, dela gure kofesorez? Dh<br />
216. Baldin haserregoak, onthasungoseak edo sentsuzko atseginetarako jaidurak behartzen bazaituzte, beha<br />
izarrari, othoitz Mariari. Ib. 268. Onthasunketarik eztutenak entseiatu behar dire, oneski ta nihor behartu gabe<br />
bere bizia kharraiatzeko ahaletan ezartzerat bere buruak. Ib. 72. Etxekoandrea sartu zitzaion, onez edo gaitzez<br />
berea egiteko asmoan. Beste aldietan bezala beartu zuen; baña Jose, osotoro izuturik, igesi irten zan. Lard 52.<br />
Guzien-buru, burjesa, aitoren-semea eta errege bera laborariak hazten ditu; eta guziek behartzen duten ofizioa<br />
baino ohoragarriagorik ez daite. Dv Lab 7. Zure Jainko Jauna ez duzu frogapenez behartuko Dv Mt 4, 7 (Lç<br />
tentatu). [Yainkoak] badakitza gure beharrak, ez diotzagu erakusten ez dakitzalakoan, bainan behartzen<br />
baikaituzte eta erakusten baiteraukute haren meneko garela. Hb Egia 34. Berak biartu ninduben eta / orain<br />
berak despedira, / zenbait neskatxa askoren berri / jakin zaliak oi dira. PE 57. Guhauren burua behar baginu<br />
ere behartu bertzeengatik, gure eginbidea da legeak boz egunetan elgarri buruz emaiten daukun indarra,<br />
elgarren onetan balia dezagun. HU Zez 139. Biartu nuan eta / eman zian itza, / esanaz: "Beste danak / alperrik<br />
dabilltza, / zuk daukazu nere / zarrallaren giltza". Tx B II 161. Urrezko erlojuba omen zaukan / bere kate eta<br />
guzi; / erretratorik ez diñat / juan zan ezkero ikusi, / baña egingo diyodana den / biartzen banau ez utzi. Ib. 43.<br />
Eta, agindu au zeiñek ematen dizun jakin nai baduzu, orrela benetan beartuago gelditzearren, jakin zazu-ba Don<br />
Kijote Mantxako adoretsua naizela. Berron Kijote 61.<br />
Poner a prueba. "Ez baduzu sinhetsi nahi ene errana, behar nezazu, mettez-moi à l'épreuve" Dv.<br />
Otsoak eta harzak izigarriago dire, dudarik gabe, uliak baiño: bizkitartean uliak nekhagarriagoak dire eta<br />
gehiago dute beharzen gure pasienzia. "Les loups et les ours [...] n'exercent pas tant notre patience". He Phil<br />
457 (SP 452s gure pazienzia asaldatzen, unhatzen eta frogatzen).<br />
"Berri horrek behartzen dio gogoa, [il] donne de l'inquietude à son esprit" Ib. "Aspaldian behartua daduka<br />
ene gogoa, il tient mon esprit dans l'inquiétude" Ib.<br />
Violar, forzar (sexualmente). "(V-ger), bortxatu" HErot. Erraldoitzarren batek ez beartzera, oso-osorik<br />
amak egin-ta bezelaxe, illobira joandako neskarik izan izandu bait da. "Si no era que [...] algún descomunal<br />
gigante las forzaba". Berron Kijote 108.<br />
2. (L-ain, BN, S ap. A; Lar, Añ, VocBN, Dv, H, Foix ap. Lh). Empobrecer(se); debilitar(se). "Empobrecer" Lar<br />
y Añ. "(Quien pobreza tiene, de sus deudos es) desdén, ez aitarik deu, ez aiderik, dagoanak bearturik" Lar.<br />
"S'appauvrir" Dv. "Ontsa zen lehen, behartua da geroztik, il était bien autrefois, depuis lors il est devenu<br />
nécessiteux" Ib. "Se réduire au besoin" VocBN. "Hacerse menesteroso, reducirse a la pobreza" A. Cf.<br />
indarbehartu. Guzietan aflijitzen gara, baina ez hertsen: behartzen gara, baina ez utziten. "Étant en<br />
indigence". Lç 2 Cor 4, 8. Eritasunek eta bertze gaitzek gure gorphutza behartzen dutenean. 'Cuando las<br />
enfermedades y otros males constriñen a nuestro cuerpo'. CatLav 397 (V 191). Ordean ihesi lasterkatzeak<br />
behartu zituen haren indarrak, eta etzan behar izan zen lurrean. Lg I 203. Zer balio dau [...] esatea ao gozo<br />
laban bategaz bearturik ta premiñaturik dagoan bati: ea, zoaz, berotu zaite, erremedia zaite, ezerbere emoten<br />
ezpadeutsazue? Añ LoraS 64. Ume hainitz egin duen ahardiari hazkarkiago ematen zaio jatera, ez bazaio<br />
zenbait ume khentzen. Handizki behartzen da. Dv Lab 283s. Bide labur hortan gutiak baldin badira orai artio<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
421
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
galdu direnak, hanitzak badakigu ibili direla nekez, gogoetatuak, sakela goizegi beharturik. JE Bur 208. Etxia<br />
asko biartu gabe / sobratu dezu dotia. Tx B I 171. Galdezka omen zebiltzan / mixerikorditik ateratako / aitonen<br />
bat ote nintzan; / toki ederra omen da baño / ni ez naiz biartu izan. Ib. 217. [Malkoak] Iainkoaren doai diranean<br />
ere, ugari xamar baldin badatoz, ez dira aietan ordu asko irauteko, gorputza beartzen baitute. Or QA 146.<br />
(Lar, Añ). (Part. en función de adj.). "Necesitado", "indigente", "menesteroso", "pobre" Lar y Añ. v. behartsu.<br />
Gaur Betlengo estalpe / beartu batean / gure Jesus maitea / dago trosa artean. Echag 38. Erriko umezurz ta<br />
donzailla beartuai urteoro emateko utzi zituen laureun dukat. Izt C 452. Ogei ta lau oatze Erri bereko gaixo ta<br />
eri beartuentzako. Ib. 503. Guraso beartuen semea, bañan odolgarbikoena. Ib. 488. Ontasunez beartua, Iñigo.<br />
'De bondad pobre'. Aran SIgn 105 (en la rúbrica de una carta). Leku oietan geienak biartubak edo diru eskasak<br />
izanik, argiak eta azkarrak ateratzen dirala. Sor <strong>Bar</strong> 83. Iguzu larre beartuentzat / zure errukiaren euri. SMitx<br />
Aranz 53.<br />
3. (H). (Intrans., con dat.). Ser necesario, ser preciso, ser forzoso. "(Intrans.) Avoir besoin" H. v. behar izan.<br />
Eskriba zatzu ene hitzak zure bihotzean, eta maiz gogoan erabill zatzu, behartuko zaizkitzu tentazioneko<br />
denboran. "Erunt [...] necessaria". Ch III 3, 5 (Leon ontsa behartuko baitzaizkitzu; Leon Imit III 3, 4. SP hein<br />
behar handia izanen duzu, Mst mengua handia ükhenen düzü, Ip beharra ükhenen düzü, Ol oso bearrak izango<br />
dituzu). Beelzebuten laguntza behartzen zitzaioela etsai gaixtoak gorphutzetarik khentzeko eta bertze mirakuillu<br />
guzien obratzekotzat (Mt 12, 24). Lg II 268 (Dv Beelzebubez [...] baizik ez ditu debruak iraizten). Iruñarat jo<br />
zuen bere soldadoekin, hiriaren Espainari kentzeko xedetan; bainan jin-bidetik itzultzea behartu zitzaion, ederki<br />
zafratua izanik. JE Ber 27. Bertze aldi batez Iruñako liburutegien ikhertzea behartuko zait nihauri. Ib. 33. Xeheki<br />
ikuskatzekoa litake halaber kapera guzia [...]. Bainan arthaldeño bati bezala bere artzainaren ondotik, igaitea<br />
behartzen zaiku hirugarren estairat. Ib. 60s. Etzitzazkon ainitz egun behartu, nehork asmatua etzuen oldar<br />
hortan Iruñerat heltzeko eta hiri nausiaren hartzeko. "Il ne lui fallut pas beaucoup de jours". Ardoy SFran 49.<br />
(Con -tzera). Are baldin hirekin hiltzera behar badakit ere, ez aut ukhaturen. "Quand même il me faudrait<br />
mourir avec toi". Lç Mt 26, 35 (TB hil behar banintz ere zurekin; cf. Lç Mc 14, 31 baldin hirekin hil behar banu<br />
ere, ezaut ukhaturen).<br />
(Dv, H). Ser útil, valer. "Moltsa hazkar badu, behartuko zaio, s'il a bonne bourse, bien lui vaudra" Dv.<br />
"Behartu zaio, moltsa hazkar baitzuen, bien lui a valu, ou il a été heureux d'avoir bonne bourse" Ib. "Valoir, être<br />
profitable" H. "Ihes egiten baduk, behartuko zauk. "Si tu prends la fuite, cela te vaudra" Ib. Behartu ere<br />
zitzaion eriari adixkide onaren kontseilua. HU Aurp 178. Fededuna baitzen, eta diotenaz, fedezko eginbideari<br />
jarraikia, behartu zaioke zen bezalakoa izaitea, Jainkoaren aitzinean agertzeko. Ib. 74.<br />
4. (Urt IV 236, VocS, Lar, Añ, H, VocB). (Intrans.). Hacerse necesitado, sentir necesidad. "Carere, ez izatu,<br />
behartu, eskas vel falta izatea" Urt IV 236. "Nécessiter" VocS. "(Hacerse así) necesitado [se refiere a "(de nadie)<br />
necesita"], beartu" Lar y Añ. "(Intrans.) Avoir besoin, devoir" H. Cf. behar izan (3).<br />
Maiz biluzten eta erabiltzen den ezpata, prest da, manukor da. Baiña gutitan dabillana, zokhoan datzana,<br />
herdoiltzen da [...]. Halako moldez non gero behartzen zarenean, ez atheraz zabilzala, etsaiak zutzaz nahi duena<br />
egin baitezake. Ax 540 (V 347). Horra ehun Luis: goardazkitzu behartzen zareneko. Gy 80. Zuzaz akordatzen<br />
naiz / orduen batzuetan, / beartzen naizenean / nere pausoetan. Xe 161. Birjiñak errespuesta: / "Ondo otza zera,<br />
/ ezpadezu nai etorri / ni bisitatzera, / zeñek lagunduko dizu / beartzen bazera?". PE 107. Behartzen ahal zen<br />
lagüngoen emaitiagatik [...] joan zen lehia handirekin Nazaretherik Hebronera Elizabethen ikhustera. Ip Hil<br />
77s. Haren izena badakigu sekulan behartzen balin bagira. StPierre 34. Berak ez badu ere izanen herririk, /<br />
Behartuko denean nun pausa geldirik. Ox 68. Eseri-alki ederrak eta / beste gauza bat on-ona: / ezertarako<br />
biartzen bada / kotxe bakoitzak komona. Tx B II 115. An daude beti laguntzeko prest / iñor beartzen danean.<br />
Basarri 12. Gu beartu ezkero, itsasoan ere ez litzake urik (AN-larr). Inza NaEsZarr 425.<br />
(Con gen.). "Elkharren behartzen dira, ils ont besoin l'un de l'autre" SP. "Ene behartzen bazare" Ib. "Ene<br />
serbitzuaren behartzen bazare" Ib. Ea haren faboreen / Noiz behartuko garen. EZ Eliç 373. Zeren ezterrakete<br />
elkharrez ongirik, itxurapenez edo baizen: obretan ere elkharren behartzen eta meneratzen direnean, elkharri<br />
ahalez heltzen zaitza. Ax 324s (V 215). Haren alde eta fabore erakutsi zarenean, baduzu esperantza, zerorri ere<br />
hura, haren behartzen zarenean, helduko eta lagunduko zaitzula. Ib. 451 (V 294). Ene beharzen bazara, /<br />
Eskunean naizate. Hm 148. Baldin ugatzean dithiarekin edan zuen hitzkuntzaz bertzerik ez badaki, gauza segura<br />
da, hogoi egunen bidean bertze herrietako hitzkuntzen behartu gabe, ezin dohakela. ES 391. Egun guztiaz<br />
ikhusten dugun gauza da, zenbat aldiz bertzeren hitzkuntzen behartzen garen. Ib. 391. Baña aror non idoroten<br />
dirian beste bein mirari <strong>bar</strong>rien bearturik, igaroteko Ibai zabala. Añ LoraS 6. Hemen ez dakigu, zer<br />
laguntzaren behartuko giren; ez baitakigu oraino xuxen, nor, non, noren kontra den agertuko boz galdez. HU<br />
Zez 140.<br />
(Con instr.). Nihork sekula sinhetsi lukia / arrathoaz lehoa dela behartu? "Qu'un lion d'un rat eût affaire?".<br />
Arch Fab 105. Noiz-eta-ere haziaren aldatzeaz behartuko baitzare, hauta zazu bethi ogi ederrean. Dv Lab 47.<br />
Goazen Madrillera baezpaare. Errege gaixo dago ta akaso beartuko dira gutzaz eta (G-to). JMB Mund III 35.<br />
Arrotzez batere behartu gabe, gurez gure, gizonik aski badugu Eskual-Herrian. <strong>Bar</strong>b Sup VI. Iñor ezertaz<br />
biartzen bada / Donostiyara Madritik, / izugarrizko adelantua / jarriya dago Nortetik. Tx B II 114. Azkenik,<br />
beartu duk zuaitz zarraz ere, / yauregi bat eraikitzeko zutikako ta abe... "Sintió la necesidad de tenerte también a<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
422
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ti, viejo árbol". Ldi BB 102. Orregatik [...] sendagile egin diat, iñortzaz beartu gabe ta bere lan utsarekin bizi<br />
dedin. A<strong>Bar</strong> Goi 23. Goldearen eskea zala, txala eri zutela, maillu batez beartuta zegola, eiza edo peria zela ta.<br />
Etxde JJ 109. Jaungoikoak bakarrik daki senar on batez zeñen bearturik dagon gure alaba. Ib. 86. Nork zakik,<br />
egun batez, ez garen holako ofizio batez behartuko, bizitzekotz? Larz Iru 68.<br />
(Con -gana). Gizona gizonengana beartzen dala esan oi da eta ala izan ere. Ni beartu naiz beintzat Yabenengana<br />
[...] nere liburu berri oni solfeoa jartzeko. Uzt Sas 23s. Zestuan sendagille egon zanean, ezagunpide<br />
aundia zuan Martiñek. Aizarnan iñor beartzen bazan sendagillearengana, Martiñ an joango zan bere billa. Ib.<br />
340.<br />
(Tras sust. en caso absoluto). Argi behartzen banaiz, ez nau Jainkoak ilhunbean utziko. Laph 158. Gizon<br />
nekazaria / laister oi da zaartu, / tankera itxusia / gorputzak artu, / [...] oituraz za<strong>bar</strong>tu, / laguntza beartu, /<br />
bizitzen aspertu. And AUzta 135s.<br />
5. (Intrans. con dat.; con participio). Tener que. v. behar izan (2). Tr. Atestiguado primeramente en textos<br />
suletinos y en Lopez, en el s. XX se documenta tbn. en autores bajo-navarros e incluso en algún labortano como<br />
Zerbitzari. Pouvreau trae goan behartzea (sin trad.) s.v. behar. Bestetzaz ihardesteko beharrik eztuzu, bena<br />
zihauren khontiak behartüren zaitzü eman. Mst III 24, 1 (Ch kontu eman beharko duzu). Jinkoari gizon egin<br />
behartu zako. AR (ap. H). Ene adiskidebat etsaia zen ustin / eta eni behartü, berriz ihes egin. 'Et il me fallut fuir<br />
à nouveau'. Etch 184. Zunbat ere etxeko jaun gehiago botiguan sarthüko beitira, hanbat ere gütiago bakhotxari<br />
eman behartüren zaio. Ip Dial 67 (Dv beharko du). Eztüzü zük bestetzaz ihardetsi beharrik, bena zihaurtzaz<br />
khuntü eman behartüren zaizü. Ip Imit III 24, 1 (Pi erantzun bearko dozu). Azkenean, amor eman behartu<br />
zitzaion Lohilakat gaizoari. <strong>Bar</strong>b Sup 149. Bizpahiru egunez ohean egon ere behartu zitzautan, sukarrak<br />
erretzen ninduela. Ib. 28. Bidarrin bortz urthez beretarik eginik, joan behartu zitzaion Heletarat. Ox 192. Egun<br />
batez, muthiko gazteskoa nintzelarik oraino, jauregirat joan behartu nintzaion. JE Ber 34. Handik ezin atheraz,<br />
han egon behartu zitzaioten arrats arte. "Il leur fallut y rester jusqu'au soir". <strong>Bar</strong>b Leg 61. Geroztik buru-has<br />
ibili behartu zitzaioten. Lf Murtuts 6. Zorigaitzez, aski gazterik pilotari adios erran behartu zitzaion. Zerb Azk<br />
115. --Eskola poxi bat baduzu? --Breveta. Orduan etxean sartu behartu zautan, aita eriturik, arre<strong>bar</strong>en lagun.<br />
JEtchep 94. Japoniatik ihesi joan behartu zaiola, nehork xuxen ez dakien zerbait han egin ondoan. "Il lui a fallu<br />
s'enfuir". Ardoy SFran 200. Bainan haizea ez baitzuen alde, egon behartu zitzaion hiruzpalau ilabetez. "Il dut<br />
demeurer". Ib. 185. Aita galdu ginuen arte [...] artzaintza izan zen ene lan nagusia; handik goiti, hargatik,<br />
denetarik zerbait egin behartu zitzautan. Xa Odol 29.<br />
6. (BN-lab ap. A; Añ, Dv, H). Torcer(se) (un miembro). "Donner une entorse. Behartu du besoa, il s'est donné<br />
une entorse au bras" Dv. "Prendre, se donner une foulure. Zangoa behartu du" H. "Hacerse daño a consecuencia<br />
de un esfuerzo. Zangoa behartu, hacerse daño en la pierna" A. Jesusen ministroak egin behar izatu zuen oinez<br />
gainerako bidea, nahiz behartu zuen zangoa bere eroriko hartan. Jnn SBi 158. Ikhusi ditut, aldi bat baino<br />
gehiagotan [...], hezur-xuxentzaleak zain behartu batzu tanpez sendatzen. JE Bur 195. Auzo bat edo biga,<br />
behartuaren atxikitzerat ekarrarazirik, garrasia bat edo bertze goiti beheiti, begiak hesteko artean, beren zango<br />
besoak xuxentzen ziozkaten Aitaxok. <strong>Bar</strong>b Sup 171s.<br />
Hacer pasarse de rosca (un tornillo). "Tornilloa behartu" (G-bet). v. 4 ixo.<br />
(Fig.). Berez bezala dator horrexegatik, ezer behartu eta bihurritu gabe, Urte-giro haiek eta Egunkari hau<br />
elkarrekin berdintzea. MIH 300.<br />
7. Forzar, hacer trabajar al máximo. "Izpiritua behartuz egiten dira asmurik ederrenak, c'est en s'ingéniant<br />
qu'on fait les plus belles inventions" Dv. "Motorra / makina behartu" (G-bet). Zerén gorpútza laneán<br />
enpleatzendén bitárteo, baitagóke arima okupátzen Jangoikoabaitan, espeziálki zenbáit lán jeneroetán diskúrsoa<br />
guti bearzendutenetán. LE Prog 96. Camborat igorri zutenean, boza kasik galdua zuen, sobera beharturik. HU<br />
Aurp 117. Bear baña odol geiago gelditzen da biotzaren <strong>bar</strong>ruan eziñ irtenik zañetara, eta orduan lan au egiten<br />
beartutzen da biotza bear baña geiago. Aran-Bago ManMed 260. Oen garunak eta oen zaiñ zuriak daude<br />
geldirik, gertatzen ez dan bezela beste onenbeste zaiñ gorri eta biotzarekin, bada oek asko beartzen ditu<br />
indarreko lanean ari bear duanak. Ib. 267.<br />
"Se donner de la fatigue. Lanean behartzen du bere burua, il se donne trop de fatigue au travail" Ib. "Ez du<br />
deusetara behartu nahi bere burua, il ne veut s'appliquer à rien" Ib. "Ez du bere burua agitz beartzen (AN-<br />
5vill)" Gte Erd 70 (V-gip, G-azp, AN-gip asko nekatzen). An zebillela izandu zuen / tokamentu bat aundiya, /<br />
lanian asko biartu gabe / izan da orren Indiya. Tx B II 46.<br />
8. Forzar (una puerta, ventana, etc.). "Atea behartu" (G-bet). v. bortxatu (4). Nikanorren gudutaldea dorrea<br />
hartzeko zorian zegoen; atariko atea behartzen ari ziren, eta ateei su eman eta erretzeko agindua zuten. BiblE 2<br />
Mach 14, 41.<br />
behartxo, biartxu. 1. (Dim. de behar). Pequeño trabajo. Orraitio, gaubetan euren beartxoak eiten ba ei<br />
ekien, goldaketan ei zirean mutilek. Akes Ipiña 31. Emen dakarret biartxu bat: Zorro au gogortxuegi iagok eta<br />
min emoten iautsok astoari. Ia iru-lau maillukada emoten deutsakazan. Bilbao IpuiB 34.<br />
2. "Beartxu, loi, eufemismo de caca" A Apend.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
423
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
behartza. Necesidad, pobreza. v. behartasun. Jangoikoaren eskutik da leuna ta latza, behartza ta ona edo<br />
ondasuna, bizia ta eriotza. Mb IArg II 71.<br />
behar ukan. v. behar izan.<br />
behar uken. v. behar izan.<br />
beharzake. "Absurdo, incoveniente, despropósito [...]. Terrible absurdo has cometido, bearzake ikaragarria<br />
egin dek" Lar.<br />
beharzale. Trabajador, laborioso. "Ezta bear zalea (V-arr)" Gte Erd 147 (junto a lantzale, beargin... de otras<br />
zonas).<br />
beharztapatu. v. behaztopatu.<br />
behasare. "Claraboyas, leiakeretak, beasareak" Lar.<br />
behaska. v. bahaska.<br />
behastapagei. v. behaztopagai.<br />
beata (SP, Dv), bieta. Beata. "Beata. La coiffure de dévote, les ongles de chat. Las tocas de beata y las uñas<br />
de gata" SP. "Bigote" Dv. Mariak diotza Beatak / Jainkoari gomendatzen, / Ama Birjinak Semeari / bere<br />
debotak ofritzen. Gç 202. Ala egiten dute jende, beata txar batzuek ez ta beste guziak. Nik ez det konfesakizunik<br />
egiten orrelako danza agirietan. Mg in BOEg 2514. Mutxurdin bat edo bi lehen beatak iduri, / Airaturik jarri<br />
dire lege berri horri / ezkont bailitazke naski protestantik jen baladi. AstLas 70. <strong>Bar</strong>re egingo deustee, eta<br />
esango dabee Eleiszale ta beato edo beata bat nazala. Ur MarIl 57. Tabernara dijua / mistelaren billa; /<br />
disimulatutzeko / buruan mantilla, / beataren paperak / egiñaz dabilla. JanEd I 68. Beatez mintzatzian, errazu<br />
non-nahi: / "Dotzena bat beata, medisent hamabi!". Ithurria-Heuti in Onaind MEOE 570. Bein Txerreni<br />
(deabruari) Jaungoikoari irri ta parre egitea gogoratu zitzaiola. [...] beatak orretarako asmatu omen zituen. A<br />
Ardi 20. Beata batzu? Ez eta: othoitzean neurriz derabiltzate ezpainak. JE Ber 67.<br />
bieta (V-gip; biyeta V-gip). Ref.: Garate 5. a Cont RIEV 1935, 349; Iz ArOñ (bieta); Elexp Berg (bieta). Beata,<br />
mujer que vive en un beaterio; sacristana. "Biyetia: de beata; 'serora' en Vergara" Garate 5. a Cont RIEV 1935,<br />
349. "Ermitaña" Iz ArOñ. "Bietia, elizan, ba, sepulturak zien, sakristania, ari be imillen bat gari" Elexp Berg.<br />
Cf. VocNav: "Beata: mujer que tiene a su cargo la limpieza y vigilancia de una ermita (Montaña)". Cf. LzG:<br />
"Beata, además de la persona que acude con frecuencia a la iglesia, recibe este nombre la mujer que se cuida de<br />
la limpieza y vigilancia de alguna ermita (Lagrán)". v. serora. Aphez, Beata Birjina, / kalostretan nahi dena, /<br />
munduko batekin banuke / ikuskari konpliena. BrtsZB 130. Euki bazendu nogaz ezkondu, egingo etziniala fraile,<br />
monja edo beata. Añ MisE 106s. Bieta Santa Klara, / euskeraz argia: / zu zera zeruetan / dontzella garbia.<br />
Canc. pop. in Lek SClar 104 (cf. ib. 118: Bieta au berez Beata da. [...]. Guztiok dakizute, <strong>Euskal</strong>errian, XV<br />
gizaldia arte, gaur Konbentu itxi diranak, artean Beaterio, Beata-etxe izaten zirana [...]. Orra bada: ikusten<br />
dezutenez, gure kopla onen asiera, XV gizaldiko Beata-en izaera zahar arri dagokio bete-betean).<br />
Beata, que ha sido beatificada por la Iglesia. Jangoikoak [...] Beata Sor Juana Gurutzekoari egiten<br />
ziozkanak. Mb IArg II 23. Beata Sibilina de Pavia. LE in BOEanm 823. Erakurtzen da Beata Veronica<br />
Binaskoaren bizitzan. Mg in BOEg 2498.<br />
- BEATA-ETXE. Beaterio. v. beaterio. Gaur Konbentu "itxi" diranak, artean Beaterio, Beata-etxe izaten<br />
zirana, ots, itxigabeko, klausura-gabeko Beaterio. Lek SClar 117.<br />
beatakeria (Dv). Beatería, santurronería. "Bigoterie" Dv. Haren modestia deituko dute beatakeria bat edo<br />
debozionezko itxurapen bat. He Phil 218 (SP 216 debozionezko itxura edo bernizadura). Errepikatu zioen [...]<br />
haren jaiera etzela beatakeriarik baizen. Birjin 316.<br />
beatatu. "Devenir bigote" Dv.<br />
behategi. "Vistas, ventanas, galerías, &c. de donde se ve, beategiak" Lar.<br />
beaterio, bieterio. Beaterio. v. BEATA-ETXE. Gaur Konbentu "itxi" diranak, artean Beaterio, Beata-etxe<br />
izaten zirana, ots, itxigabeko, klausura-gabeko Beaterio. XV. gizaldiaren bukaeran, Zisneros Kardinal sonatua<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
424
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
izan zan, Beaterio aiek klausuradun Konbentu biurterazi zituana. Lek SClar 117. Ez bait-zan, orduko "bieterio"<br />
euskaldunetan, gutxi kantatua izango, olako kanta eder-ederra. Ib. 118.<br />
beatifikatu. Beatificar. Hainitzak baitira kanonizatuak eta hainitzak beatifikatuak. Harb 419s. Jesus<br />
Paredes beatifikatu edo doatsu egiteko egiñ ziran auzi-paperetan. Arr May 151. Santu-otsean il zan eta<br />
beatifikatzeko asiak dira. Or SCruz 10.<br />
beatifiko. Beatífico. Gloriaren argia da biziaren eta operazione beatifiko eta eternalaren hatsarria eta<br />
prinzipioa. Tt Onsa 135.<br />
beatila (Lar beatillea (det.)), bietila (V-m ap. A). "Beatilla, tela delgada de lino, viene del Bascuence meatilla,<br />
meatillea, que significa 'lana delgada' (illea, ulea, 'lana', mea, 'delgada'). Beatillea, miisa" Lar. "Hilo fino que se<br />
hace de cerro puro" A. Cf. DAut: "Beatilla, cierta tela de lino delgada y clara, de que suelen hacer tocas las<br />
Beatas y mujeres recoletas [...]. Covarr[ubias] discurre se pudo así llamar de la palabra Beata"; Aizk: "Beat-illea<br />
(Lar), misija (G), beatilla, tela delgada para tocas de monjas".<br />
beato. Beato. Cf. beata. <strong>Bar</strong>re egingo deustee, eta esango dabee Eleiszale ta beato edo beata bat nazala.<br />
Ur MarIl 57.<br />
behatoki. "Atalaya", "miradero" y "orchestra, el lugar de los senadores romanos en el teatro" Lar. "(Hb), lieu<br />
d'observation (?)" Lh.<br />
"Registro, lugar donde se registran las mercadurías" Lar.<br />
behatorre. "Atalaya, beatorrea", "atalayar, beatorretik ikusi, beatu, begiratu" Lar.<br />
beatter, -ttar. v. beretter.<br />
beatu. v. begiratu; beratu.<br />
1 behatu (AN, L, BN, S, R-vid-uzt; VocS, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H). Ref.: Mdg 63; A; Lrq; Gte<br />
Erd 48. 1. (Intrans.). Atender, prestar atención (escuchando o mirando); hacer caso, tomar en consideración.<br />
"Écouter" Gèze, VocS, Lecl y Lrq (que lo relaciona con beharri 'oreille'). "Écouter, écouté" VocBN. "Beha, appel<br />
par un individu pour qu'on lui porte attention" Ib. "Bere onari beha baladi, s'il considérait son bien" Dv. "Beha<br />
zaite ene herbaltasunari, prenez en considération ma faiblesse" Ib. "Zuzenari baizik ez da behatzen, il ne tient<br />
compte que de la justice" Ib. "Ez da sobera behatu behar jendeen erraneri, il ne faut pas trop faire cas" Ib. "Ez<br />
da nihori behatzen, il n'écoute personne" Ib. "Ez da bere aitari behatzen, il n'obéit pas à son père" Ib. "(Intrans.).<br />
1. écouter quelqu'un, être déférent, obéissant envers lui [cita Ax 319, v. infra]. 2. être attentif. Behatzen direlarik,<br />
eztezaten intzun, ez endelga, qu'étant attentifs, ils n'entendent, ni ne comprennent (AR). 3. considérer, réfléchir.<br />
Beha zaite ongi, considérez, réfléchissez, pensez sérieusement" H. "Bea, escuchar" Mdg 163 (en una lista de<br />
palabras). "Beatu (AN, L, R-uzt), behatu (L, BN, S), mirar, escuchar" A. "Beadi (R-uzt), behadi (Sc), escucha.<br />
Behadi Israel, escucha, Israel (Lç Mc 12, 29). Bea-bedi, escuche. Bea bitei, escuchen. Beazte, escuchad. Beaztei,<br />
escuchad (varios)" Ib. s.v. beha. "Kantik beatu naz (R), de allí he escuchado" Ib. s.v. bea. "Beha ziteie haren<br />
erranari (S)" Gte Erd 48 (opuesto a "mesfida haren erranari"). v. aditu.<br />
Tr. Propio de la tradición septentrional: atestiguado ya en Dechepare (sobre behatu y so egin en este autor, v.<br />
Lfn BAP 1951, 338) y Leiçarraga, aparece tbn. en Etcheberri de Ziburu, Axular y Etcheberri de Sara, pero el<br />
resto de la documentación procede de autores bajo-navarros y suletinos. En suletino tiene casi exclusivamente,<br />
como reflejan la mayoría de los ejs., el significado de "escuchar"; el testimonio de Lopez apunta lo mismo para<br />
el BN-mix, pero no el catecismo de Laneufville. Dechepare lo utiliza tanto con alativo como con dativo;<br />
Etcheberri de Ziburu con alativo; el resto de los autores, sólo con dat.<br />
Elas, othoi, hunat beha bekhatore guzia. E 37 (sobre el régimen de este verbo, no sólo en Dechepare, v. la<br />
nota del ed.). Amorosak nahi nuke honat beha balite; / hon lizaten gaztigurik agian enzun liroite. Ib. 85. Hek<br />
[emazteak] gizoner beha balite, elizate bat honik. Ib. 125. Gaixteria egitia laido dela dakizu; / ni erhoa, zu<br />
iakintsu; beha enakidizu. Ib. 217. Behadi Israel, Ni]k[ nauk hire Iainko Iauna, hi Ejipteko lurretik,<br />
sklabotasuneko etxetik idoki audana. Lç Ins D 2v. Baldin gure minzoari behatu nahi ezpazaizkió, beha zakizkio<br />
Iainkoaren Semearenari. Ib. F 8v. --Gauza beharra [...] da Pastorak diraden Elizetan? --Bai: eta nehor haei<br />
beha dakién, eta haién ahoetarik [...] humilitaterekin Iaunaren doktriná rezebi dadin. Ib. E 8v. Gero deithurik<br />
populu guzia beregana, erran ziezén: Beha zakizkidate guziak, eta adi ezazue. "Écoutez-moi tous, & entendez".<br />
Lç Mc 7, 14. Haur da ene Seme maitea, huni beha zakizkiote. Lç Lc 9, 35 (Dv hau entzun zazue). Mendekatzen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
425
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
delarik Iainkoa ezagutzen eztutenéz, eta Iesus Krist gure Iaunaren Ebanjelioari behatzen etzaizkionéz. "Ceux<br />
[...] qui n'obeissent". Lç 2 Thess 1, 8 (He obeditu). Ikhusirik etziñela / hitzetara behatzen, / aserrerik tormentara<br />
/ altxarazi zintuen. EZ Noel 149 (v. tbn. 169). Nahi badu sendatu, beha bekio bere adiskideari, goberna bedi<br />
haren konseilluz eta abisuz. Ax 319 (V 211). Hil arazi zuen bere seme hura. Zeren hura bizi zeiño, haren<br />
beldurrez, ezpaitzeikan Aurelia behatu nahi. Ib. 354 (V 235). Hala bata nola bertzea galtzeintu amurus itsuak,<br />
emaztearen hitz ederrei eta maiñei behatzen zaienak. 'El que hace caso'. Ib. 344 (V 229). Nol' arrai miratzea /<br />
baitu, eme mintzatzea, / gozo, gozo ere handi / da hari behatzea. O Po 31. Beha lehenik, minza azkenik. "Écoute<br />
le premier, & parle le dernier". O Pr 79. Salbatu nahi bazira, othoi beha zakizat, ezarriko zitut bide hon batean.<br />
Tt Onsa 12s. S. Bazilo handiak dio, eta othoi, beha zite haren abisu honari. Ib. 86. Horren endelgatzeko <br />
, arima debota, konparazione honi behazite. Tt Ar 22. Ez iagoitik beha elhe theiü edo sobera nabasier. Bp I 97.<br />
Gaizki errailer behatzian laket izatiak Jinkoari ogen egiten deroia? Ib. 102. Krist beha zakizkü; Krist emagüzü.<br />
"Christe audi nos". Bp II 62. Humilitatereki hen izkiribien irakurtzez, eta predikier behatzez, zoñek hen erranak<br />
argitzen baiterizkie. Ib. 119.<br />
(s. XVIII) Jende dohakabe hauk gizon madarikatu hunen hitzei behaturik, hasi ziren berotasun handi batekin<br />
[...] dorrearen egiten. ES 389. Bena señale da ihur ürgüllütsü eta bürü gogor dela besteren sendimentiari<br />
behatü nahi eztenian. Mst I 9, 3. Beha zite ene hitzari, eta eztüzü axolik ükhenen gizonen ehun mila hitzentako.<br />
Mst III 46, 2. Behatüren niz, Jinkuak ene bihotzian erranen dütian hitzer. Ib. 1, 1. Eta zeren? arrazua galthatzen<br />
badüzü, haur düzüla, beha zite. Ib. 3, 2 (SP galdetzen baduzu zergatik, adizazu zergatik). --Zer egin behar da<br />
koleraren ebitatzeko? --Behatü orotan arrazoinari eta fediari. CatLan 117. [Senhar emazteak] eztaitezkeela<br />
goizegi haz [...] heen [haurren] instrukzioniaz arrangüra hartzen eta heen konduitari behatzen. Ib. 159.<br />
Medisenzia errailer eztela behar behatu. AR 442. Medisenzia defendiatu behar dien batek medisentari behatuz<br />
bekatu mortal egiten dizi. Ib. 443.<br />
(s. XIX) Othoi, enzün nezazie, / Jinkuaren amorekati / beha zakiztadie. 'Entendez-moi; pour l'amour de Dieu<br />
ecoutez-moi'. Xarlem 181. Beste propos bat badüt / zier komünikatzeko. / Behar zitzaiztadie behatü / ene<br />
adiskidiak oro. Ib. 58. Eta gure Jinkuek ere / hobeki aie faboritüren, / oraiko ene er[r]anari / balin bahiz<br />
behatzen. Ib. 112. Mirabolon, behadi: / behar dük khiristitü / ore jente ororeki / ere bai batheiatü. Ib. 936.<br />
Jauna, horren erraner / etzitiala, ez, beha, / zeren eta hori beita / gezurti debria. AstLas 52. Etzaizie gaizki<br />
juanen / behatzen bazirie guri, / guk ezteiziegu emanen / exenplu hunik baizi. Ib. 15. Hanbat aldiz eta hanbat<br />
gauzetan behatu natzaionazkero munduari, Jesu Kristo ta haren ebanjelioa alde bat uzten nituelarik. Dh 116.<br />
Debrua [...] hautatu izan du bere nausitzat; hari behatu zaio; hark emaiten ziotzan gogoramendu gaxtoei<br />
jarraiki zaie. Ib. 153. Zu izanen zare geroroz, zure seme maitearen bihotz adoragarriaren ondoan, ni gehienik<br />
behaturen natzaiona. Ib. 90. Erregelari behatzen bazaio, egin behar zaion bezala, Jainkoaren beraren nahiari<br />
bezala. Ib. 46. Irakur debozionezko librü zonbait edo beha irakurtzen dütiener. UskLiB 78. Egün hartan beha<br />
zite profeitatzeko desir handi bateki pheredikü edo katiximer. Ib. 78. Eihartxe behakhigü et' erragük bertan / eia<br />
zertan hizan hiru lan hoietan. 'Écoute-nous'. Etch 276. Bi berset dolorusik nahi dizüt khantatü, / plazer<br />
düzielarik, jente hunak, behatü. Ib. 138. Hamasei jakiletan zortzi falsü banütin, / her behatü balira galtzia segür<br />
beinin. Ib. 144. Eni zeitanak behatzen dü entzünen / Irixibauko semia nula hil den. Ib. 638. Bena biak gitien beha<br />
urhenziari. "Mais attendons la fin". Arch Fab 93. Sirats handireki behatüko nüzü erran nahi deiztatzün güzier.<br />
Ip Dial 54 (It, Ur, Dv en(t)zun). Geroko lanyerrari / ez dira behatu, / konbeni den bezala / nahi dut deklaratu.<br />
Bordel 173. Azpeitian egon zaren denboran ene erraner guti behatu zare, ene gatik nahi duzuna egin duzu. Laph<br />
161. Jainkoak agerraraziko darotzue, zuen artean, nere iduriko igarle edo profeta bat. Beha zakizkote ongi<br />
(Deut 18, 15). Jnn SBi 3 (Dv hura entzunen duzu). Jendea nori behatuko zaio, noren beldur izanen da, [...]<br />
ezpaditu ohoratzen gure jainko handiak, eta adoratzen enperadoren iduriak? Ib. 144. Jakin zazu gaizki egiten<br />
duzula zure tenploko apezen solhasei behatzea, gutaz mintzo zaitzunean. Ib. 133. Beha zakizkü zure huntarzün<br />
handian, eta Jinkoaganik ardiets itzagützü [...] behar dütügün graziak. Ip Hil 6. Mariak oro ikhusten zütian,<br />
orori behatzen eta ohartzen zen eta oro begiratzen zütian eta erabilten bere gogoan. Ib. 98. Ez zen behatü nahi<br />
Aita eta Amen aholkier ez mehatxier. Ib. 55. Nahiago guk italiano... arrotz baten erranari behatu. Hanbat<br />
gaixtoago guretzat. HU Zez 155. Bere mintzaia atxikiren dueno, behatuko da bethi bere arbasoen irakaspeneri<br />
eta hetan tieso egonen. Arb Igand 28.<br />
(s. XX) Isartan dazkad gaizak kasoak emon bage; baitare zomait gaiza izan bage, solamente ta, bea dein,<br />
entzutzan, ekustzan eta entelegatzan gore uskara. Mdg 132. Bainan guziez nik irri... / Ez nintzan behatu nahi /<br />
heien kontseilu oneri. Ox 190. Mündia behatzen da gezürrari, eta behatzia beno haboro ere mündiak egiten<br />
düzütsiala, igaran-erazten dü gezürra aitzina. Const 14. --Ihoiz entzun dudan ipuinik zoroena da [...] --<br />
Hatsarretik landan ez natzaion behatu, hain baitzen zoroa. Mde Pr 86. Zatozte huna, ipuin bati behatzera -erran<br />
zuen izebak. Ib. 85. Atzera-galderarik gabe behatu zitzaizkion "ez-beharra" nola gertatu zen jaulkitzen<br />
zielarik. Mde HaurB 106. Hitz horier lorioaturik behatzeko, zerutik jautsiak izan balire bezala. "Pour écouter<br />
ces paroles avec ravissement". Ardoy SFran 155s. Nork ez daki jendeak ez duela beti norbaiten solaseri<br />
behatzerik eta are gutiago fidatzerik. "[Ils] n'ont pas toujours besoin de faire attention". Ib. 301. Errespetia dute<br />
elgarri ekartzen, / Elizaren legeri baitira behatzen. Xa Odol 93. Santa Grazia enian / haiñbeste ezagütüko, / ez<br />
bagünian aizina / hartü nuizpait behatzeko. "De nous instruire". Casve SGrazi 164.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
426
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
v. tbn. ChantP 8. CatS V. Etcham 227.<br />
2. (AN, L, BN, S, R-uzt ap. A; SP, Ht VocGr, Lar, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Dv, H). Ref.: A; AtSac 38; Satr<br />
VocP (begiratu); Gte Erd 48. (Trans.). Mirar, contemplar; atender, prestar atención; considerar, tener en cuenta.<br />
"Regarder. So egitea, mirar, catar, arrostrar" SP. "Mirar, begiratu, beatu, miratu" Lar. "Míralo, beaezak,<br />
beazazu; míralos, beaitzak, beaitzatzu" Ib. "Ponderar, pensar con cuidado, ongi beatu" Ib. "Beha, appel par un<br />
individu pour qu'on lui porte attention" VocBN. "Behatuz, considérant que, attendu que" Dv. "Behatuz<br />
oharkabeko huts bat dela hori, considérant que c'est là une faute d'inadvertance" Ib. "Behaturik ene behar<br />
handiari, ayant égard à ma grande misère" Ib. "Zure semearen merezimendueri behatuz, en considération des<br />
mérites" Ib. "(L, BN, S); trans.; 1. regarder, jeter les yeux sur un objet. 2. considérer, voir de bon œil. Iaunak<br />
ungi behatua, 'qui jouit des regards favorables, bien vu, du Seigneur' (EZ Man). 3. beha, regardez, voyez" H.<br />
"Beha (L, BN, S), ¡mira!, ¡atiende! (exclamación)" A (c. BEHA EDU- s.v. beha). v. begiratu.<br />
Tr. Propio de la tradición septentrional no suletina (Leiçarraga --Decl a) 7v-- da so egitia como equivalente<br />
suletino de behatzea; cf. tbn. infra Ax 17); documentado tbn. en textos navarros (de Muruzábal, Roncesvalles,<br />
Roncal). Aunque escasamente, es empleado tbn. por algún autor meridional, como Iztueta u Orixe. En DFrec<br />
hay 13 ejs., 9 de ellos septentrionales. Suele ir acompañado de dativo o alativo: sólo Leiçarraga emplea el alativo<br />
en todos los casos; en el resto lo más frecuente es el dat., no usándose el alativo con nombres o pronombres<br />
personales (sólo hemos encontrado un ej. en Arradoy) y quedando limitado sobre todo a nombres de lugar. Hay<br />
tbn. algún ej. con absoluto (en Axular, CatLav, J.B. Elizamburu, Iratzeder, etc.), y con inesivo en Pouvreau y en<br />
MarIl.<br />
Gure othoitzak [...] enzunen dituála, ez gure dignitatea eta merezimendua konsideratuz, baina Iesus Krist [...]<br />
Ararteko ordenatu draukunaren izenera eta merezimendura behatuz. Lç Ins A 5r. Behezak bada, Iauna, Krist<br />
eurearen begithartera, eta ez guregana. Ib. 6v. Othoi, behatu eure miserikordiazko begiaz hire egiaren alde<br />
trabaillatzen diradenetara. Ib. 7r. Orduan itzulirik Iaunak Pierrisganat beha zezan: eta orhoit zedin Pierris<br />
Iaunaren hitzaz. Lç Lc 22, 61 (Dv begiratu zioen). Majistruá, othoitz egiten drauat beha-ezak ene semeaganát:<br />
ezen haur bera baizen eztiat. Ib. 9, 38. Gero beha nezan ireki ukhan zuenean seigarren zigulua, eta huná, lur<br />
ikharatze handibat egin zedin. Lç Apoc 6, 12. Beha diazaguzu zeure pietatezko begiez. Mat 333. Ni naiz [...]<br />
eman zenerauzkidan ontasunak munduko plazeren ondoan nenbilala aitzin-gibel behatu gabe gastatu ditudana.<br />
Ib. 224s. Sinhestea aski eztuk, non eztuen obratzen, / ezen Iaunak obrara dik gehienik behatzen. EZ Man I 9.<br />
Iaunak behatzen darotzu Aita onaren begiaz / ezen gozarazi nahi zaitu bere gloriaz. Ib. 124. Zeren dukezun<br />
zerutik lur baxora behatu (Ps 101). EZ Eliç 336. Iadanik bere lekhu gora hartarik behatu du: Iaunak zerutik<br />
lurrera behatu du. Harb 343. Gezurrari garraizka; hunela iguzkiari hedoipetik behatzen diogu. Ib. 229. Batak<br />
erraiten du behatzea, eta bertzeak so egitea. Ax 17 (V 8). Dabitek behatu zioen behar etzen emazteari, eta<br />
handik egiteko handitan erori zen. Ib. 391 (V 256). Desonheski behatzea, eritzeko seiñalea da, baiña ukitzea<br />
hiltzekoa. Ib. 418 (V 271). Berak ezpaitzuen edaten, begi gaitzez behatzen zerauen, arnora emanak ziren guztiei.<br />
Ib. 406 (V 265). Zeren Iainkoak behatzen badu ere iragaiten dugun pena, ordea areago behatzen du hartako<br />
borondatera. Ib. 159 (V 106). Pontu hunetan, nahi nuke iben bazinitza begiak, huni beha baziniazo, haur<br />
konsidera bazeneza. Ib. 598 (V 385). Dagigun ongi, eta eztezagula beha nori. Ib. 224 (V 149). Iragaitzaz bezala<br />
lurreko gauza guziak behatzekoak dire. SP Imit II 1, 4. Behatzen baderautazu berehala azkartzen naiz eta<br />
bozkario berri batez bethetzen. SP Imit III 8, 1. Lehen behatu behar diozu bertzeen probetxuari, ezen ez zure<br />
debozioneari eta gogoari. SP Imit IV 10, 7. Sekulan haren Itsas-orratzak eztu behatuko bere izar ederrera eta<br />
polora baizen. SP Phil 470s (He 477 ez da itzuliko). Behazak zerura. Ib. 544. Indazu endelegamendua, eta<br />
behatuko diot zure legeari, eta hura begiratuko dut ene bihotz guziaz. Ib. 100 (He 102 miratuko). Akzione batek<br />
ehun begitarte ahal balitu, behatu behar zaio ederrenean. Ib. 347 (He 349 ederren duen aldera behar zaio<br />
behatu).<br />
(s. XVIII) Interpretak behar dio behatu perpausaren sentsuari. ES 130 Errespetu gehiagorekin behatzen<br />
diotela. Ib. 149. Azkeneko oren hura ethortzen denean, bertze gisaz behatuko bide diozu zure bizitze iraganari.<br />
Ch I 23, 3. Hark eztio behatzen kanpoari baizen, hau berriz <strong>bar</strong>renera dago beira. Ch III 31, 5. Behar darotazu<br />
beraz gauza guzietan behatu gauza guzien xede prinzipalari bezala. Ib. 9, 1. Guk irakurtzen dugun debozionezko<br />
liburua beha dezagun gure instruitzera Zerutik igorria baliz bezala. CatLav 351 (V 170). Egon behar gara<br />
eskuak juntaturik, eta burua itzulirik Kofesorari bisaiara behatu gabe. Ib. 292 (V 146). Egiten baitzituzten<br />
othurunza alfer batzuek, zeinetan karitatea ez baitzen gehiago behatua eta begiratua. Ib. 153 (V 77). Zeiñei<br />
guziek ikhararekin behatzen baitiote, gorphutza [...] zaurtzen duten gauza batzuei bezala. He Gudu 151. Hark<br />
berriz aingeruari behatu eta iziturik erran zioen: Zer da Jauna? He Act 10, 4 (Lç begiak harenganat<br />
xuxendurik, TB izanez begiak <strong>bar</strong>atuak haren gainean, Dv aingeruari begiratzean, Ol arengana begi begira,<br />
Ker aregana begira begira-jarririk). Nork beatu dezake [...] baldin asko personeen biotzetan (biotzak)<br />
balituskete begiyak ekusteko nor amatzen duten, ez lirakela izango aien amorioaren jirak aiñ andiyak<br />
(Muruzábal, 1761). ETZ 118. Behatu diot artha handirekin, eta ezagutu dut etzela nere umea. Lg I 327.<br />
Salomonek izan zituen zazpi ehun emazte [...]; bertze alde, hirur ehun konkubina edo presuna emazteen ointsuan<br />
behatuak zirenak. Ib. 336. Gizonek axaletik behatzen ziotela; bainan hark ikhusten zuela bihotzaren zola. Ib.<br />
274. Oxala Pilatus bakharra balitz Jainkoari baino munduari hobeki behatzen dioena! Lg II 273s. Behatu zuten<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
427
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
alde guzietarat. Ib. 169. Norat nahi den beha dezan, ez du ikhusten doloratzeko sujetik baizen. Brtc 117.<br />
Burasoei zorrozki behatzen edo ihardesten diotenek. Ib. 59. Nork gero hozki behatuko dio bere salbamenduko<br />
egitekoari, Jainkoak hain egiteko handiari bezala behatu dionaz geroz! Ib. 136.<br />
(s. XIX). Begi onez du behatu / Jaunak ene gainerat, / errautsetik nau altxatu / dudan diñitaterat. Monho 150.<br />
Izpiritu gorenek eta garbienek ezin beha baitiezokete ikhara seindu batekin baizen. Dh 132. Nere aurpegia guzia<br />
desegina, horitua, behatzen dioten guziak izitzen dituela. Ib. 119. Ikhusi nahian ez behatzea, aditu nahian<br />
beharria ez paratzea. Ib. 70. Batek daraman bizitzeko molderat behar da hemen behatu guzien gainetik. Ib. 60.<br />
Daramagun bizitzeari behatu. Ib. 206. Holako giristino onak dire munduan ongi behatuak eta ohoratuak. Ib.<br />
196. Beatu beza emen gure aita frailea bere txintxarri guziakin eta librugillearen izen andiagaz agertzen dala<br />
sumulista txit urri bat. "Cate Vmd.". Izt, carta a JJMg 25. Erakutsi daitazut ongi zure ontasun miragarriaren<br />
efetuak, entzunik ene othoitza, ene ez gai izaiteari behatu gabe. MarIl 74. Beha dezogun mundu huni orduan<br />
behatuko diogun bezala. Jaur 138. Bainan, baldin behatzen daukunean, ikhusten bagaitu bekhatuan, desordrean,<br />
ez gaitu gehiago berearentzat hartzen ez ezagutzen. Ib. 371. Eztu behatuko bekatari bakar batek Imajina saindu<br />
uni, <strong>bar</strong>netik biotza unkitua senditu gabe (Roncesvalles, s. XIX). ETZ 290. Gauza guzietan bethi, / bekio beha<br />
azkenari. Gy 173. Astoak ez ditu gaizoak iuiatzen, / ageri denetik baizen: / axeriak aldiz bethi / ditu begiztatzen<br />
funtski, / alde orotarik behatuz arthoski. Ib. 314. Hark zuenean bertze aldera behatzen. Ib. 60. Hasteko bere<br />
amei diote behatzen; / hek bere miraildako dituzte hautatzen . Hb Esk 176. Hitzemaiten dauzut ohoreari<br />
bethi hurbildanik behatuko diotala. Laph 26. Mariñelak khorder gora igaiten dire, behatzen dute, deus ez da<br />
nihon ageri. Ib. 224. Ez beha lurra! Beha zazu / lurra ihesiz, beha zerua! Elzb Po 186. Beha nezak ongi, eta<br />
orhoit hadi!... zer! ez duk ezagutzen Piarres Adame? Elzb PAd 7. Behatu nuen berehala Piarresen ohera "Egun<br />
on" errateko xedearekin. Ib. 65s. Denak gelditu ziren dantzatik hari behatzeko. Ib. 55. Mixterio huni [...] /<br />
gorphutzeko begiz bakharrik ez beha: / Huntako begia da guziz Fedea. Zby RIEV 1908, 210. Aita, nik ez dezaket<br />
/ altxa zama hura. / Ontsa behatu diot, / ez zazula duda. / Bakharrik ez naiteke / lotzerat mentura. Ib. 766. Beha<br />
horrat: horra nun den. Ib. 292. Ez dut gehiago merezi zure semea deitua izatea; bainan beha nazazu zure<br />
zerbitzarietarik bat bezala. Lap 225 (V 101). "Orai bezen garbi nuen hemengo larrua, beha zazu". Erakusten<br />
daut. HU Aurp 185. Ihardetsi zion, begietara behatuz: [...]. Ib. 169. Hor nonbeit <strong>bar</strong>nago, gazetaren erditsutan<br />
ezar banezote, deus baino gutiagorentzat har lezakete; edo utz, behatu ere gabe. HU Zez 173s. --Behazu! Eta<br />
hoik hola jakin holetan jakintsunek aintzinetik? --Baietz, gizona; ori, hau segurik aski aintzinetik eta garbiki<br />
errana zen. Ib. 95. Bainan zer dire zenbeit gizon eta emazte jendetasun gabe, herri guziari, Larresoroko herri<br />
onari behatu eta! Ib. 168. Beha, dir-dir du egiten! Arb Igand 44. Baldin Jainkoak astean egun bat beretzat atxiki<br />
badu, ez ahal du xoilki bere buruari behatu; gizonen beharorduari ere behatu duke. Ib. 64.<br />
(s. XX). Horra non gibelerat behatu-eta, ikhusten dituzten urak berriz elgarretaratuak. CatJauf 26. Biziki<br />
ofizio pollita zitzautan. Eta errexa. Behatuaren ariaz, ikasia bezala nuen jadanik. JE Bur 59. Makila eskuetan<br />
gelditu zuen, irriz, begiak handiturik behatzen zakola. Ib. 129. Behazu mutiko gazte haur hotz Ameriketarat<br />
abian den horri. Ib. 207. Behatzen zaundan begietarat. Ib. 62. Deliberatu dut, Paxkal plaza-biltzalearen erranari<br />
behar nioela behatu. <strong>Bar</strong>b Sup 10. Behazu! Ez zaut batre laket Ama-Birjinaz hola zu mintza zaiten. Ib. 58.<br />
Izpura eta Arradoiko alderdira eskuin behaturik, ezker gero Uharte eta Izpegiko lephoari, abiatu zen. Ib. 46.<br />
Orhoit haiz nola behatu hauen / iragan ortzegunean? Ox 55. Etxekoeri erne behatzen denean batek berexi<br />
dezake, emakumetan argiena etxeko-andrea dela edo izeba bat dela. FIr 190. Eri batzu badirela [...] laster ilen<br />
direla diotenak. Eri okeri beha ongi, elizakoak ez goizegi emateko. Ib. 187. Astia baginu, hobekixago beha<br />
ginezoke, ez bide baita nola-nahikoa. JE Ber 60. Gure laguna ditaken gizonik hoberena dela badakigu,<br />
bihoztiarra ezin gehiago, diru-pegeseria bati nihoiz behatzen ez duena. Ib. 48. Piarres, hean! Behazok bada ene<br />
buru-gibelari. <strong>Bar</strong>b Leg 63. Milesker, jaun gaztea. Jainkoak ja behatu dio zure bihotz onari. "[Il] aura vu votre<br />
bon cœur". Ib. 139. Atseden zak ontan, gogo; / isil, beha, / ta Iaunagan ago tinki. "Calla, mira". Or BM 32. Sar<br />
adi <strong>bar</strong>neon, ago Iainkoari; / emen ikusko naun; behon anaiari. "Mira a nuestro hermano". Ib. 138. Beha bezat<br />
luzaz zure behakoak! Iratz 14. Behazue, zelaitarrak, zer bizitzea, zer boza. Ib. 175. Hoa zalu, hoa gainez gain eta<br />
zora hadi / <strong>Euskal</strong>-Herri maiteen gozoaz, ederraz! / Hoa, gazte, heien zeru lurrak behazkik ta adi. Ib. 51. Zurea<br />
zen gorputz hori ereman dautate, / hartaz-eta baininduzun behatzen ta maite... Ib. 172. Oi gain huntarat ez eror,<br />
ez ikus zure haurtxoa, / ez beha egin daizkoten izigarriko zaurier! Ib. 101. Zuhurra denak ez luke sekulan<br />
itxureri bakharrik behatu behar. Zerb IxtS 108. Arbola-azpietarat behatzen dut; lurrean ez sagar bat, ez gerezi<br />
bat, ez udare bat. Lf Murtuts 2. Beha orai, beha! Nun dugu orai gure saindu handia? Ib. 60. Hor ginian lehen<br />
aldikotz, begiak begietan luzaz elgarri behatu. JEtchep 65. Lili gorri heien ondoan, hobeki behatu-ta, beste<br />
gauza gorri batzu ageri zitunan. Ib. 43. Erramun berriz, ordukotz gizondua bezala eta bere onari behatuz,<br />
amaren alde zen. Ib. 61. Amak atsegin zuen beraz holako seme baten ukaitea, haren erraneri behatzen zuena. Ib.<br />
61. Beha zak!... Lehenago ere erran dauiat, nik ez diatela deus hobenik. Larz Iru 72. Badira mementoak, Jana-<br />
Mari, eginbideari behatu behar baita, aiherkundeak beregisa utziz. Larz Senper 124. Behozu othoi Jainkoaren<br />
oneziari eta ez haren azoteari. Ib. 36. Orai ere beha heien gana, / emozute zuri galdegina. Ardoy SFran 355.<br />
Nigar egiteko aski zuen hor berean Ondarrabiako gazteluari behatzea... Ib. 145. Jaunak Moisi Zinain eman<br />
harri xabala behatu; / hartan bekatu agertzen dena gaur ere baita bekatu. Xa Odol 220. Joan baitzira mundutik,<br />
/ ikusi arte, adixkidea, / beha zaguzu zerutik! Xa EzinB 44.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
428
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
v. tbn. JesBih 451. Prop 1884, 120. Etcham 83. Mde Pr 166.<br />
(Con comparativo). Obraren handitasunera eta dignitatera behatzenago duzularik ezen ez<br />
translatazalearen inperfekzionetara eta xipitasunera. Lç Dedic * 7r. Behatuago behar diogu Iainkoari, eta haren<br />
miserikordiari, etsaiei baiño. Ax 305 (V 203). Haurrak [...] behatzenago dio amari zigorrari baiño. Ib. 305 (V<br />
203). Behatzenago baitute goiti zerura, ezen ez beheiti urak daramatzan lekura. SP Phil 245 (He 247 gehiago<br />
behatzen). Zenbatez behatzenago / hanbatez Peillori zaio / legez iduritzenago, / bat hartu hemen ustean / hartu<br />
bertzea izan dela ustekabean. Gy 13.<br />
(Con subordinada, casi siempre interrogativa indirecta). Zeren iraganak iragan, azken finean nolako garen<br />
behatzen du Iainkoak. Ax 460 (V 299). Ez beha ea liburua egin duenak hainitz edo guti dakienz. SP Imit I 5, 1.<br />
Eztuzula ansiarik nor minzo den baina behazazu zer den errana. Ib. 5, 1. Behazazu zer hari den Iainkoa, eta zu<br />
zer hari zaren. SP Phil 121 (He 124 konsiderazazu). Behatzekotz non doan. Arg DevB 38. Informa diten<br />
badakitenez eta beha obratzen dutenez. CatLan 4. Anaia Juanes, beha zazu ez othe darotazun beharria josi.<br />
Laph 242. Ai! Zein ez-deusa haizen / ene aldean hi! / Beha zak, to, zein naukan / handiagoa ni. Zby RIEV 1908,<br />
771. Behazue! Diren bezalako nahasi tzarrek, zertan eta noraino sartzen duten sudurra! HU Zez 123. Beha zoin<br />
pollit emaiten duten herriko etxeek. JE Bur 162. Behazu alabainan nola diren buruan sartzen bertze mintzai<br />
guziak [...]. Lehen hitzak [...], amaren besoetan entzunaren ariaz ditu beharriak hartzen. Ib. 178. Beha, beha,<br />
nor dugun hor! Ox 53. Aroztegia beha ez denez ederra: / Ondoan kantuz ari zaut suaren garra. Ib. 169. Gaixo<br />
gizona, behazozue... nola dugun hor ikharan. Ib. 78. Behazak bada zerbeit lezaken / hiriko jaunen indarrak, /<br />
langilerik ez izanez alfer / gelditzen balire lurrak!! Ib. 139. Beha behin zer gertatu zitzaidan. FIr 189.<br />
Eltzairuzko soka moztugabe eraman bear baida, beazue nolaz. Bi mila berga luze duelako, amalau mando<br />
lerroka bear dituzte. Ib. 135. Beha nere zorigaitza bezalakorik baden. Iratz 63. Ez dik ofizioa behatu behar,<br />
bainan zer emaiten duen. Larz Iru 66. Gogoan zuenerat heltzeko, beha zertarat atrebitu zen. "Voici ce". Ardoy<br />
SFran 187. Beha ez dezazuen zuen indarra bila jenden estimuan. Ib. 302. Beha zer zuten gogoan hartu! "Voyez<br />
ce qu'ils imaginèrent!". Ib. 249.<br />
3. (Dv). (Con dat.). Concernir. "Hau zuri behatzen zaitzu, ceci vous concerne" Dv. "Ez sar behatzen<br />
etzaizkitzun gauzetan, ne vous mêlez point de ce qui ne vous regarde pas" Ib. "(Intrans.) 4. regarder, concerner"<br />
H, que cita el ej. de Gy. Tr. Documentado en la tradición septentrional desde Materre (que es el único que<br />
emplea aux. trans.). Los últimos ejs. son de comienzos del s. XX.<br />
Eta nola hirur berthute hek [...] Iainkoari behatzen baitiote, eta haren alderat enplegatzen baitira, hargatik<br />
deitzen dira Theologalak. Mat 141. Erresumako kanpoko ontasunari beha zekion okasionerik etzuen utzten, hura<br />
hartu, ordenatu eta behar zen burura erneki ekharri gabe. SP Phil 540s. Erresumako onari behatzen zitzaizkon<br />
egiñbidetarik bat ere ez zuen uzten agudoki exekutatu gabe. He Phil 548s. Ez dute, horrengatik, eginen<br />
kongregazione bat bera baizen [...] exerzizio publikoei eta indulientziei behatzen diren gauza guzientzat. JesBih<br />
404s. Kargudunek irakurtuko dituzte bertzalde, bere eginbidei behatzen zaizkoten beheragoko erregelak. Ib. 412.<br />
Komeniago da debozione huni behatzen zaizkon exerzizio sainduak egin ditan Elizan, bertze fidelekin baltsan.<br />
MarIl 13. Eta gauden probidentziaren manuetara gure bizteari behatzen zaizkon gauza guzietan. Jaur 368.<br />
Horrek markatzen dauku nola behar den gure arima laxatu eta desamarratu sentsuei behatzen zaioten<br />
gauzetarik eta altxatu gorphutzeko traba guziez gorago. Ib. 165. Munduko gauza guziak / aldebat ditut utziak: /<br />
Hemen iraganetarik / ez zait ya behatzen deusik. Gy 26. Bainan hori da gauza bat niri bezala bertze anhitzer<br />
behatzen zaiotena; horri eratxia zaio anhitz arimen salbamendua. Laph 115. Lihoari behatzen ziren lan guziak,<br />
salbu ereitea, emazteak eginak ziren. Elsb LehE 17 (ap. DRA). Ez ditut oraino aiphatu gure ohikuntza<br />
arruntenak beizik, kanpoari eta gorphutzari behatzen direnak beizik. Arb Igand 47. Berthute Theologalak dire<br />
Jainkoari berari xuxen behatzen direnak. CatJauf 92. Huna beraz Mongolian, Si-wan-tzen-ko herritarreri<br />
behatzen zaizkoten xehetasun zenbeit. Prop 1911, 146 (ap. DRA).<br />
4. (Part. en función de adj.). Mirado, atento. Obedantzan izenian galtho egin zereioan, zer zen haren<br />
agerindearen kondaira. Engebert zen gizon astüna ta aipatzen zianetan net behatia. Egiat 179 (el ed. traduce<br />
"zeharo aditua").<br />
- BEHATU GAITZETAKO. (Con alativo). Poco dado (a), no inclinado (a). Bearnoko herria [...] behin berze<br />
erran ahal daitenik batre bezain Iainkoaren hitzaren rezebitzera behatu gaitzetako eta rebelerakutsi izanik [...],<br />
mansotu eta ematu izan da. "Farouche & rebelle". Lç Dedic * 5v.<br />
2 behatu (bea- Lcc, Mic, Lar, A). Enterrar. "Desenterrar, beatua atera", "desenterramiento, beatua ateraitea"<br />
Lcc. "Enterrar los difuntos, obiratu, obian sartu, ehortzi, beatu" Lar. Cf. behetu. Tr. Atestiguado en textos<br />
vizcaínos de los ss. XVI y XVII; posteriormente sólo se encuentra en la doctrina en dialecto vizcaíno de<br />
Cardaberaz, quien, como es sabido, conocía bien la de Capanaga. --Asko dago, onak dirianik. --Egia da,<br />
beaturik dagozanak. --Or[r]elan esan gure dau emaztea dala ona beaturik dagoan orduan. Mic 13v. Izan zan<br />
kruzifikadua, ila eta beatua. Cap 6. Zazpigarrena, ilak beatutea. Ib. (ed. 1893), 14. Izan zan kruzifikadua, illa ta<br />
beatua. Cb CatV 6. Zazpigarrena, illak beatu edo enter[r]aetea. Ib. 46. Hay un ej. más, si bien dudoso, en<br />
EgiaK 89: el orig. dice Zegaiti ekusen Almiranteak / izerdiz balziturik, / beaturik oeak, / onra emaiterren<br />
Almirantea / egiten aginetan dau / zurezat oea; pero parece que vendría mejor leer ukaturik , teniendo en<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
429
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
cuenta, además de sus ventajas desde el punto de vista del sentido, la especial frecuencia de esta mala lectura en<br />
textos vascos, acaecida cuando menos en el v. 61 de ConTAV 5.1.5 (cf. el facsímil en FLV 1974, 417), el 146 de<br />
Acto (cf. FLV 1978, 403) y el 37a de BBizk. Con todo, se ha vuelto a defender recientemente (v. A. Arejita<br />
Litterae Vasconicae n.º 4, 1988, 29) la lectura del original.<br />
Etim. De behe + -tu.<br />
behatuki. Cautamente. Beraz, beldur garela behar dugu bizi, behatuki ibili eta geure indarrean baiño,<br />
Iainkoaren faborean fidatzenago garela. Ax 459 (V 298).<br />
beatxakar, -txikar. v. BEHATZ TXIKAR.<br />
beatxingar. v. BEHATZ TXINGAR.<br />
1 behatz (G, AN, B, L-sar, BN, S; IC 161 y 166, Deen I 122, Lar, Lecl, Dv, H, VocB, Zam Voc), biatz (V, G,<br />
AN, B; Dv (V, G); bih- BN-baig; H), bietx (V-gip), bietz (V-gip, G-azp-nav, AN-araq). Ref.: A (beatz, biatz);<br />
Bon-Ond 140; Iz ArOñ (bíatz), To (beatza), Ulz (ankako biátzak), UrrAnz (bi-étza); EAEL 14; Echaide Nav 145;<br />
Elexp Berg (biatz, bietz); Gte Erd 54, 150.<br />
Está bien atestiguado como sobrenombre medieval: Uinee quae fuit Pascasii beatça. Ar. Mun. Pampl. LIII<br />
(1322) 200. Quae fuit ochoe beatça. Ib. 196. Nomnadament don Pere beatça et Johan decheuerria. Ib. XXXI (20-<br />
6-1266), 145. Supra istius uinee que fuit domni Pascasii Beatca. Ib. LII (1320-21) (cf. para todos ellos GLarr 485<br />
(1288), 540: "En el <strong>bar</strong>rio de Johan Polgar"). Et aliam de çuzterbeaça (1222). Arzam 161.<br />
1. Dedo. "Dedo" Lar. "Eri, doigt (AN-egüés-ilzarb), beatz (AN-olza)" Bon-Ond 140. "Behatz, ongle (BN, S);<br />
pouce (G); doigt" Dv. "(V, G, AN), doigt" H. "Beatzak eta zangoko beatzak (B) [...] eskuko beatzak, ankako<br />
beatzak (G-azp), eskuko beatza / zangoko beatza (AN-gip-5vill)" Gte Erd 150. "Dedo, tanto de la mano como<br />
del pie. Berezi nahi direnean, ankako bietz edo eskuko bietz" Elexp Berg. Cf. A DBols: "Beatz es literalmente<br />
'dedo de abajo' y en V significa exclusivamente 'dedo del pie', siendo atz el dedo". v. 1 eri, hatz, atzamar (2). <br />
Tr. Propio de la tradición guipuzcoana y alto-navarra. En textos vizcaínos, excepto en algún ej. de D. Agirre,<br />
sólo aparece con el sdo. de 'dedo del pie' (v. infra (2)). En DFrec hay 34 ejs.<br />
Bost beatz eskuieko oetan daude representaturik Kristoren bost llaga preziosa aek. OA 16. Eskuieko beatz<br />
biakin. CatBurg 11. Animarik bage ezin dagike biziaren lan txikienik ere; bada ezin gora dezake esku bat, oin<br />
bat edo behatz bat ere. Mb IArg I 171. Itsua, zenbat behatz-heri ditu nere eskuak? Mb IArg II 354 (corregido en<br />
behatz edo heri). Ez dut siñetsiko [...] nere heri-behatz hau beraren bular zulatuan sartu arte guzian. Ib. 26. Zu<br />
zera Aitaren eskuieko beatza: atoz, ta zuretzat señala nazazu. Cb Eg III 305. Au ikusirik, erran zuten guziek: au<br />
da Jangoikoaren beatza. Digitus dei est hic. ETZ 155. Asko tokitan, Apaizak beatzak garbituta geratzen dan ura<br />
, ematen zate komulgatzen diranai. AA I 459. Beatza potoan sartzen bada. AA II 167. Badakizu noski zer<br />
dan zigarra. Askotan sortzen zaie aurrai beatz artean. It Dial 23 (Ur atz, Dv, Ip erhi). Zeñari erantzun zion<br />
Doña Mariak, beatza jasota <strong>bar</strong>atza alderontz ifinirik, "ara non dagoen". Izt C 163. Zure beatza emen sar ezazu.<br />
Lard 474. Eskuko erraztuna beatzean ipiñi zion. Ib. 54. Jesusek itzik ere esan gabe, makurtu eta beatzarekin<br />
lurrean eskribatzen zuen. Ib. 413. Bada lotzen 'tuzte karga pisuak eta ezin yasan alak, eta paratzen 'tuzte gizonen<br />
bizkarrean: baño beatz bakar batez ere ez 'tuzte nai igitu. Echn Mt 23, 4 (Ur beatz; Hual, Samper eripunta).<br />
Jenobebak, bere beatzetik aterata, bere erraztuna mutilltxoari eman zion. Arr GB 74. Bere ustean egiña<br />
daukaguna egingabe idukitzeagatik, eskuko beatz bat emango likek. Ib. 40. Beatzarekin, esateko moduan,<br />
siñalaturik. Aran SIgn 99s. Au da, edo emen dago Jainkoaren biatza. 'Digitus Dei est hic'. Ib. 106. Mundu danari<br />
beatz onekin / zatzaiodan erakutsi, / oiuz esanaz, ara an! Txurruka, / nun jarri dedan ikusi. AB AmaE 105. An! -esan<br />
zuan Inaziok, beatzarekin Etxe-alai erakutsiaz bere arre<strong>bar</strong>i. Apaol 116.<br />
(s. XX) Eziñ inondik iñora biatzetik atara. [...] atzamarra ebagi bear geuntzelata ibilli giñan, olgetan. Ag Kr<br />
193. Eskuko lenbiziko iru beatzak igartuak bezela mugitzen etzirala gelditu zitzaizkan. Goñi 70. Iru edo lau jira<br />
emango diyozka berriz biatz tartian [duroari]. Iraola 74. Buruko zapia askatu, belarrondoko illetxoak beatzakin<br />
jaso ta lotu zuan ostera zapi ori. Ag G 53s. Zolia du mingaña, azkarrak dauzka beso ta biatzak. Ib. 183. Or<br />
lumerorik onena au da (eskuiko bost beatzak kurkurtuaz), zinko. Urruz Zer 65. Etzituen artu nai izan, ordea,<br />
Alkateak beatzen erpinean zeuzkan paperak. A Ardi 72. Colombiako betoiarrak, oñarritzat esku bateko beatzak<br />
arturikan, bostekoa [zenbakera] sortu zuten, eta ogei adirazitzeko lau esku esaten dute. ZA RIEV 1928, 584.<br />
Erregin baten antzean zegon / arrosa mardul arroa / nere beatzez ebaki nuan. Jaukol Biozk 80. Nolanai zizpak<br />
ustutzen alferrik, ezin egon beatzari eman gabe. FIr 141. Beatzez lurrean idazten. Ol Io 8, 6 (LE erias). Ur<br />
onetsia Gaztek eskeiñi: Maiteak / beatz zurigorriak dardarez beteak... Ldi UO 55. Garai onetako lur-ontziak<br />
"arzulo-lantzekoen" erako apaindurak zituzten: batzuetan lokarri-antzekoak, beatz ikutuz tarteka zanpatuak.<br />
JMB ELG 60. Nexka bakarrik, esna, Aingeru / Begiraria bezala, / belaun-aurretik esku beatzak / antxumaturik<br />
dauzkala. Or Eus 312. Jaungoikoaren beatza argiro agiri zan ustegabeko ezbear artan. TAg Uzt 289.<br />
Azkenekotz, bere behatz enbaldituekin, tapoia kendu ahal izan zuenean. Mde HaurB 82. Esku-arpegiak otzez<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
430
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
anpatuak eta ubelduak zitun eta biatzak erdi alderaño izoztuak. Etxde JJ 261. Beatzak igurtzi zituan Polik jantzi<br />
zarrean. Anab Poli 126. Txispa jasota, beatza kakoan zuala tiratzeko gertu. NEtx Antz 145. Mingaina ebaki,<br />
burua larrutu, oin-eskuetako beatzak moztu, edo beste onelako. Zait Plat 101. Jesusek kiñu egin erleari<br />
beatzakin, eta sartu zan Pedroren kolkoan. And AUzta 101. Poliziek [...] bat banaka artzen ziozten izenak eta<br />
beatzen señaleak. Izeta DirG 48. Beatzen artean igurtzi ta erabil ditekena baizik eztu siñesten. Vill Jaink 35.<br />
Beatz bat txistuz bustirik tellatu leiatillatik ateratzen du zer nolako aizea dabillen jakiteko. Lab SuEm 193. Jo<br />
zuan eskuan ta ontzian bete-betean; ontzia xeetu, iruzpalau ortz-agiñ aotik kendu, ta eskuko beatz bi lardakatuta<br />
utzi zuan. Berron Kijote 201. Behatz bati eragiteaz ehun etsai lurreratzen dituzten gizon beldurgabeak. MIH<br />
363. Zenbait erakutsi dizkigu Altunak behatz zorrotzez. MEIG IV 117.<br />
v. tbn. Iraz 10. Añ CatAN 12. CatB 20. Xe 237. Legas 9. Mok 12. ArgiDL 31. Ir YKBiz 398. Munita 14. MAtx<br />
Gazt 97. Biatz: CatUt 34. Sor Gabon 38. CatUlz 11.<br />
Beatzak txupatzeko / alibiorik ez, / oliua biarko / koipiaren ordez. Auspoa 95-96, 43. Beatzak ere, gozoaren<br />
gozoz, miazkatu baietz? A Ardi 115. --Olio-azak gal-galean daude. --(Beatzak miaztuaz). Ta zer geiago? NEtx<br />
Antz 122.<br />
Beatzari eraztuna bezala zegokinat au niri. Or Mi 27.<br />
Beatza eskeñi, ta besoa artu (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1300.<br />
(Hablando de dedos de animales). [Txoria] leio-arrian yausi zan; lauso begiak, / zutiturik errotxoak: /<br />
beatzak biurri, zabal egoak. "Retorcidos los dedos". Ldi BB 38. Zimiorik zaluienak, utzi ditu zuhatzak. /<br />
Hibaiondoko haretan, markaturik behatzak. Arti MaldanB 232.<br />
2. (V; Añ), biatz (V-gip). Ref.: A; Holmer ApuntV; Etxba Eib (biatza); Gte Erd 150. Dedo del pie. "Dedo, atza,<br />
(AN) eria; del pie beatza" Añ. "Biatza daukat urratuta oñetako <strong>bar</strong>rixegaz" Etxba Eib. "Goikoak atzamarrak<br />
dira (V-arr-gip), bekoak beatzak dira (V-arr-gip)" Gte Erd 150. Zelan ebagi ta birrindu eutseezan<br />
Yesukristori aragi guztiak, bururik eta beatzetara atal osorik itxi bagarik. Añ EL 2 123. Bera esnatuteko<br />
bildurrean legez, biatzen gaiñean igoten eben goiko egotokira gizon da emakume danak, itz bat alkarri esan<br />
baga. Ag AL 100. Maste nausia erasten gebiltzala, eskuetatik iges eginda, ezkerreko biatzak zapaldu eustazan.<br />
Ag Kr 103. Arek bai ebala oiñetan bizkortasuna! Aren beatzen, ta orpoen, ta orkatillen, ta bernen ta iztarren<br />
arintasuna. Erkiag Arran 37. Oraingoan esan ditu, atz eta beatz, bere buruazko gorabeerak. Erkiag BatB 188.<br />
Handik berehala zapaldu ere nuen / nire a<strong>bar</strong>rarekin <strong>bar</strong>ea, eta ez nituen / behatzetan sentitu adur itsusiak. Arti<br />
MaldanB 195. Hamar atz eta hamar beatzen laguntzaz, hesi gainera igon zan. Osk Kurl 145.<br />
3. (V-arr-ger, L ap. A; beatz L-ain ap. A; O-SP 226, SP, Urt I 448, Ht VocGr, Lecl, Dv, H). Uña (del hombre y<br />
de los animales, sea en éstos "garra" o "pezuña"). "Ongle; soit de personnes, soit de quadrupèdes" H. "Griffe. Ce<br />
terme dans le dialecte labourdin est certainement détourné de son sens et proprement doit signifier 'doigt',<br />
comme dans les dialectes G, V, AN et même le BN et le S disent behatz pour 'pouce'. De là les expressions du<br />
dialecte du Labourd atzemaitea, azkaborra, atzaparra, haztaparra, azkazala, haztamuka, haztatzea, etc., qui<br />
toutes sont dérivées de atza, hatza, au sens de 'doigt'" Ib. "(V-arr), pezuña" A. "Katueri eta txakurreri bietzak<br />
ebai (V-ger)" (comunicación personal). v. azazkal, azkazal. Tr. Documentado en textos labortanos desde<br />
comienzos del s. XVII; fuera de ese dialecto sólo se utiliza en algunas zonas referido a los animales y, al parecer,<br />
siempre en forma restringida a una u otra clase de ellos.<br />
Eta hura hala nola haztoreak xoria / behatzez altxatzen baitu airean gora ttipia. EZ Man I 93. Nano idurian<br />
Sathan heldu zaio burlari / behatzez arrapaturik egotzten du lurrera. Ib. 107. Atz-herriko alabak<br />
Israeltarrarekin esposatzekotz behar ditu bere gathibutasuneko arropak erauntsi, bere behatzak motztu eta bere<br />
buruko illeak ebaki. SP Phil 20 (He 19 behatzak). Erregek [lehoiñak] erraten dio: / [...] Gure behatz sakratuek /<br />
unkituko ere ez ditiztek / hire menbro profanoak. Gy 213s. Badituzte mazelan behatz zarrapoak. Hb Esk 228.<br />
Adarrez yoz airea, muthur arrapotan: / Aldiz dio lurrari behatzez ematen, / zintzurrean marruma duela ehorzten<br />
[zezenak]. Ib. 220. Behatzekin delarik lehertzen tokia / gorderik deraukana gaitzen ithurria. Ib. 231. Argi onera<br />
atherako duzu behia hortarakotz, behatzaz ere haztatuko larrua ezagutzekotzat nondik hasten diren ilearen goitibeheitiak.<br />
Dv Lab 246. Eta han ikhusten... Yesus! Maria!... atso zahar bat... bi begi gorri izigarriekin...<br />
ukhabilak eta behatzak bi hortz luzekin erakutsiz. Elzb PAd 40. Baltatzarrek, ba, senda zezaken bere landare eta<br />
belarrekin: Ezpeletako neskatxari ez ginion behatzaren punta fidatu nahiko. Zerb Azk 91.<br />
4. (G, AN, L, Sal, BN, S; SP (BN), Aq 434 (AN), Arch VocGr, Gèze, Lecl, VocBN, Dv, H), beratz (eri b- ANerro;<br />
-rh- Lecl, Chaho ap. A, Hb ap. Lh). Ref.: Bon-Ond 140; A; A Apend (beratz, eri); Lrq; Satr VocP. Dedo<br />
pulgar. "(BN-baig), pulgar" Bon. "Beatz, pouce (AN-egüés), eripulgare (AN-ilzarb), beatzaundi (AN-olza)"<br />
Bon-Ond 140. "Eri beratz (AN-erro), dedo pulgar" A Apend. v. BEHATZ LODI. Eskuieko beatza lenbiziko<br />
eriareki gurutzaturik. El 23. Zer da zeinatzea? Eskuineko eskuko erhi behatzaz hirur Kurutze egitea. CatLuz 8<br />
(CatAe 14 beatzas, CatSal 15 beatzaz, CatR 15 biatzaz). A<strong>bar</strong>katik has nadin emeki emeki, / haragi ustel urrin<br />
bat badu bereki; haler'ederki / aztal' eta behatza kanpoan bethi, / ziloa petik. ChantP 94. Hainbestéeki Pórtak<br />
éhi behátz müthürrái éman ziuá martéllü kháldü izigarrí bat eta hássi jüatzen. Lrq Larraja RIEV 1935, 141.<br />
5. (VocB, PMuj). "Beatz, dedo; se usa también como medida. Bi beatz, iru beatz" VocB. "(G), dedo, pulgada,<br />
medida" PMuj. v. BEHATZ-BETE. Arri onen neurri egiazkoa da, luzean kana bat, zabalean iru kanalauren<br />
eta lodian ogei beatz igaroak. Izt C 74. Aspaldi luzean an da beintzat kirikate (kirikatzeko atea) izateko aterik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
431
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
egokiena, iru bat beatz laburregia. A Ardi 51. Alkandora au, gogor plantxatuba zeguelako edo etzekiat zergatik,<br />
lenago justu-justu nikan, eta orain sobra zaizkiak bi biatz. EgutTo 8-10-1920 (ap. DRA). Lenengo malla beatz bi<br />
edo ondarra; gañean ezkurra beste orrenbestetsu. Munita 40s.<br />
6. "(V-m), base del mástil" A Apend.<br />
"Base del velorto que queda sin retenerse (V-gip)" A Apend.<br />
- BEHATZAK EGIN. Arreglarse las uñas. [Emazte buddistek] nonbait badute senharra, ez ditezke ilkhi, ez<br />
dezakete garbi hortzik, ez egin behatzik, ez yan bietan, ez egin lorik ohean. Hb Egia 65.<br />
- BEHATZ HANDI (B; VocB, Darric ap. DRA; beatz aundi AN-olza, B; biatz V-gip, AN-ulz, B; bietzaundi Vgip).<br />
Ref.: A (beatz-andi); Bon-Ond 140; Iz Ulz (biatz); Etxba Eib (biatza); Elexp Berg (bietz-aundi). Dedo<br />
pulgar. "Beatz, pouce (AN-egüés), eripulgare (AN-ilzarb), beatzaundi (AN-olza)" Bon-Ond 140. "El dedo gordo<br />
del pie. Mallukia jausi eta biatz-aundixa mallatu desta" Etxba Eib. "Biatz aundie, polex" (B) (comunicación<br />
personal). v. BEHATZ LODI. Irur Gurutze egitea eskuieko beatz andias. Ber Doc 96r. Eskuieko eskuaren<br />
beatz andiari. OA 12 (cf. ib. 12 iru krutz beatz andienaz). --Zer da zeñetzea. --Egitea iru krutze eskubiko biatz<br />
andiyes. CatUt 33. Eskuñeko eskuko biatz aundieki iru gurutze osoik egitia. CatUlz 11. "Gurutze Santuaren"<br />
egitea, eskuiko beatz aundiaz iru gurutze egitea da. KIkG 4 (KIkV 6 erpuruaz). Antxin-antxiñako gizonak bat<br />
adirazitzeko, erakustatza (index) luzatzen bide zuan, eta bi adirazitzeko, beatz orreri beste beatza, beatzaundia,<br />
elkartu. ZA RIEV 1928, 591.<br />
"Guk hemen askotan esaten diogu behatz haundia pitilinari (G-azp)" HErot (s.v. behatz handia).<br />
- BEHATZAREN GAINEAN. "Behatzaren gainean gauzak iakitea, connaître les choses (ad unguem),<br />
parfaitement et dans les détails" H.<br />
- BEHATZ-AZAL. v. behatzal.<br />
- BEHATZ-AZKAL. Uña. v. azazkal. --Zertako ditut nik aizturrak? --[...] beatz-azkalak moztu ta orrelako<br />
lanetarako oso politak ditu. Urruz Zer 123.<br />
- BEHATZ-BETE. "Beazbete (G-to), una pulgada" A s.v. azbete.<br />
- BEHATZ BIZKOR (G-bet). Dedo índice.<br />
- BEHATZEN GAINEKO. "Beatzen ganeko (V-gip-ger), presumido" A.<br />
- BEHATZEN PUNTETAN. v. BEHATZ-PUNTETAN.<br />
- BEHATZ ERDIRA. "(G-to), a medio camino" A.<br />
- BEHATZE(TA)TIK BURURA(INO). De los pies (litm. 'de los dedos de los pies') a la cabeza, por entero. v.<br />
BURUTIK BEHATZETARA. Geratu zan bere Gorputza beatzerik burura zatiturik ta odolezko iturri bat<br />
egiñik. Añ EL 1 213. Biatzetati bururaginoko gatx triste batek artuta. fB Ic II 163. Beatzeti burureiño baten baiño<br />
geio begituko eutson. Akes Ipiña 33.<br />
- BEHATZ-EZKALDA. "Padrastro (de dedos)" A.<br />
- BEHATZ-GERREN (L, BN-lab). Ref.: A (behatz, behatz-ezkalda). "Padrastro (de dedos)" A.<br />
- BEHATZIK BEHATZ. Juntando dedo con dedo. Bost gizon biran, beatzik beatz, / ezin gerririk atzeman.<br />
"Dedo con dedo". Or Eus 265.<br />
- BEHATZ-KAPELU. "(G-nav, Sc), beaz-kapelu (AN-5vill), dedil" A. v. HATZ-KAPELA, berakatux.<br />
- BEHATZ-KOSKO. "Beatz-kosko (G), articulación de los dedos" A s.v. kosko.<br />
- BEHATZ-KOSKOR (B; VocB; beatz-koxkor B). "Beatzkozkor: Estando el puño cerrado, las extremidades de<br />
las articulaciones" VocB. "Articulaciones del dedo" A. "Beatz-koxkor, articulación del dedo. Beatz-koxkorretan<br />
min artut" Izeta BHizt2. Ontan asi da Katu filarmonika jotzen eta bestiak kantari, maia biatz koskorrakin<br />
juaz, zaldiyen trotia balitz bezela. Iraola 122.<br />
- BEHATZ-LARRU (bietz-narru V-gip). "Behatza babesteko, zauria egin ondorean edo, ipini ohi zen larru<br />
pusketa" Elexp Berg.<br />
- BEHATZ LODI (G; Lar, Hb ap. Lh, H). Dedo pulgar. "Pólice, atzlodia, beatzlodia" Lar. "(V, G), pouce" H. v.<br />
BEHATZ HANDI. --Zer da ziñatzea? --Da eskuieko beatz lodia]t[z hiru gurutze egitea. CatBurg 10.<br />
Eskuñeko beatz lodiaz. Añ CatAN 11. Eskuñeko eskuko beatz lodiaz. Legaz 8. A<strong>bar</strong>ka urratuetatik beatz lodi<br />
biak agirian ekarzan. Ag AL 128. Gizonezkoak, beren beatz lodiak aizkora-itaien aoetan erabilliaz [zebiltzen].<br />
Ag G 51. Bereala, eldu zidak eskuko beatz lodia, nagon alkitik derriorrean yaiki-arazi, ta an naramatxik zuzenzuzenean.<br />
Ldi IL 17s.<br />
- BEHATZ LODI-HURREN. "Beatz lodi urrena, index" H. "Beatzlodiurren (G), index" vEys.<br />
- BEHATZ LUZE (G). Dedo corazón.<br />
- BEHATZ-MAMI. "Yema [...] del dedo" Aq 1290. "(G), yema del dedo" A.<br />
- BEHATZ MOTZ. "Betz-motz [sic], dedo pulgar (Darric)" DRA.<br />
- BEHATZ-MUTUR (G-to, B ap. A; VocB). Yema o punta del dedo. "Extremidades de los dedos" VocB. Cf.<br />
supra (4), el ej. de Lrq Larraja. Orain aitatutako igidura egin duan igarilaria geldituko zan luze-luze eginda<br />
[...] eskuetako biatz-muturretatik ankakoetaraño. Anab EEs 1919, 186. Iparraldeko mendietara beatz-muturra<br />
luzatuz. Mok 18. Bere beatz-muturra uretan busti. Ir YKBiz 308. Beaz-muturra zatarrez lotu, / ta ain sarri doaz<br />
euntzera. Or Eus 315. Lur biribila beatz-muturrean eraman lezake. Or QA 134. Azkenean, tzintzil ibiltzalea zela<br />
eta, behatz muturren oharkabeko higikunek dutela ibilerazten erakutsi zuen. Mde Pr 312. [Pasteletik] beatz-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
432
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
muturrarekin pixka bat abora ekarrita. Anab Poli 101. Delako batu edo baturakoaren zoriaz ez naiz ni<br />
mintzatuko, behatz muturrez erakustea aski baita. MEIG VII 170.<br />
- BEHATZ NAGI. "Dedo anular, dedo médico" PMuj.<br />
- BEHATZ NAGUSI. "(G), pólice, pulgar" PMuj.<br />
- BEHATZ POTOLO (bietz potolo V-gip ap. Elexp Berg). Dedo pulgar.<br />
- BEHATZ-PUNTA. Yema o punta del dedo. v. BEHATZ-MUTUR. Oñ eta eskuetako beatz-punta guziak<br />
ebaki zitzaiozkan. Lard 121. [Mantangorriak] igotzerik ez badu beatz-punttara iristeagatik, egan egin bear. Txill<br />
Let 66. Haren idun-ezurtxoak senditzen zituen behatz-puntaren pean, eta jokatzen zituen, piano baten teklak<br />
bailiren. Mde HaurB 16. Ez zion behatz-puntarekin laztan batxo egin. Ib. 55.<br />
- BEHATZ-PUNTAKO. Paso de baile que consiste en tocar el suelo con la punta del pie. Zelako anka-joko,<br />
oin-muturretako ta beatz-puntakoak egin, gero!... Batez ere, arin-ariñari ekiten eutsanean. Erkiag Arran 37.<br />
- BEHATZ-PUNTEKIN. De puntillas. "Bietz puntakin fuen zan (V-gip)" Gte Erd 264. v. BEHATZ-<br />
PUNTETAN.<br />
- BEHATZ-PUNTETAN (PMuj), BEHATZEN PUNTETAN. De puntillas. Biatzen puntetan jarririk, txairotxairo<br />
asi zan ariñeketan. Otx 60. Erdi makurrik eta zaratarik ez ataratearren beatz-puntetan. Bilbao IpuiB 233.<br />
Artega joan zan Migel Permin sasi arterantz, beorra bildurtu ez egian beatz puntetan. Ib. 117.<br />
- BEHATZ-TRAPU (bietz-trapu V-gip). "Behatza babesteko, zauria egin ondorean eta, behatzean bilduta ipini<br />
ohi zen trapua" Elexp Berg.<br />
- BEHATZ TXIKAR (G-nav; beatxikar G-to; beatxakar G-goi). Ref.: A (beatziñar, beatxikar). Dedo meñique.<br />
Sendabide au ikasia zun / aitaren aitonengandik; / saiets osoan <strong>bar</strong>reiatzen zun / beatz-txikarra bustirik. Or<br />
Eus 88. Tartalok eraztuna jaurtiki, ta mutillaren beatxikarrean sartu zion. Eston Iz 54. Motillek iruei eskuuk artu<br />
ementzien eta ezkarreko eskuun beatxikarrik etzoona beetzat aukerau ementzoon. (G-goi). JMB Mund III 22.<br />
- BEHATZ TXIKI (G; biatz t. V-gip; bieztxiki V-gip). Ref.: Etxba Eib (biatz txikixa); Elexp Berg (bieztxiki).<br />
Dedo pequeño (de la mano o del pie). "Dedo pequeño del pie. Biatz txikixa zittalduta daukak ospelakin ".<br />
Etxba Eib.<br />
- BEHATZ TXINGAR (AN-ulz-araq; biatz txinger AN-ulz; bietz txinger G-nav; beatzinar VocB, A). Ref.: A<br />
Apend (txingar); Iz Als (bietz txinger), Ulz (biatz txinger). Dedo meñique. Beatxingarra du ziztatua /<br />
ermamiaren ondotik. "La picadura está en el dedo meñique, cerca de la uña". Or Eus 314.<br />
- BEHATZ-UKALDIKA. A golpe de dedo. Jainkoak mundua beatz-ukaldika ibilli-araziko balu bezala. Vill<br />
Jaink 44.<br />
- BEHATZ-XARUNA. "Dedo auricular (Darric)" DRA.<br />
- BEHATZ-ZIGAR. "(G), arador, parásito que se introduce bajo la piel" A.<br />
- BEHATZ-ZORRO. "(V-m), dedil" A.<br />
- ERDIKO BEHATZ. "Erdiko bietz, dedo medio, corazón" Elexp Berg.<br />
2 behatz. "(BN-<strong>bar</strong>d), maladie du bœuf, toile épaisse partant de la paupière et qui couvre l'œil" Dv. "(BN-<strong>bar</strong>d),<br />
catarata, enfermedad del ojo del ganado vacuno" A.<br />
behatzada. "Dedada, beatzada" Lar. "Beatzada, beaztara, pincée" H. v. behatzaldi.<br />
1 behatzaile (SP, Lar, Lecl, H), behazale (Sal, R, S; SP (que cita a O)), behatzale (Lar), behazaile. Ref.: A<br />
(behazale); Lrq (beha); Gte Erd 30. (El) que mira, escucha, atiende; oyente, espectador. "Aguineur [?],<br />
écouteur, espion" SP. "Inspector" Lar. "Mirador, el que mira" Ib. "Mirante, beatzalea" Ib. "Veedor, beatzallea"<br />
Ib. "Auditeur" Lecl. "Spectateur" H, que cita a AR. "Vigía, centinela" A. "Qui écoute" Lrq. "Xiberoko Botzak<br />
badü behazale hanitx (S)" Gte Erd 30. v. behalari, behari. Behazalea maizago bere gaizkiari ezen ez<br />
hunkiari beha dago. "Qui demeure aux écoutes, entend plus souvent son mal, que son bien". O Pr 84. Iainkoak<br />
didala behazale bezala adizale. "De gens qui m'entendent aussi bien que de ceux qui m'écoutent". Ib. 635.<br />
Jagoiti behazaliak eztu bere honik enzun. O PrASJU 274. Behazaliak bere beitarte arrieraz errailia laudatzen<br />
bezala baitu. AR 443. Ni izan niz hebentxe taka agertzale. / Areta nik banüke bai nihaurk ere, / ziek behazaliak<br />
imit' ez nezazie. Etch 282. Neskato arhin, hardit, kurrizaile, harro eta modestia gabeak izanen du behazaile<br />
gehiago menturaz, bainan behazaile tzarrak, onik ez. Egunaria 1849, 17 (ap. DRA). Eman zeion berak Arrosario<br />
bat eta erakatsi hamabost misterioak; erraiten zeiolarik behazaler esplika litzan algarren ondozka misterioak<br />
eta orazioniak erran eraz. Ip Hil 217. Ez iduri, behatzale handirik badutela ere, guziz egungo egunean, [...] deus<br />
onik eztirenek oro berenganat itzuliak dauzkatelarik. HU Aurp 167. Behatzaile guzieri mintzo delarik. (Acot.<br />
escén.). <strong>Bar</strong>b Sup 27. Jon Doni Mikael behatzaileeri: Jaun andereak, begi onegiz / guri beha zaizte egon. Ox 62.<br />
Hiretzat dituk irriak, soak, / Nexkatxek hiri beren besoak. // Taka taka tak, bazoan beraz, / Behatzaileak ezin<br />
aldaraz. Ib. 114. Ez zen behatzale hainitz [pelota partidan]. Herr 24-12-1959 (ap. DRA). En DFrec hay un ej.<br />
más, septentrional.<br />
(Con compl. vbal.). Egiazki ezagutzen dut Jainkoa ez dela behazale iduriei. TB Act 10, 34 (Lç Iainkoa<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
433
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
eztagoela personen aparenziara beha).<br />
2 behatzaile. "Enterrador, beatzaillea" Lar. "Beatzaile (Hb), fossoyeur (?)" Lh, que remite a beatu en el dicc. de<br />
A.<br />
behatzal (Lar, Hb ap. Lh, vEys, VocCB, A), behatz-azal (G ap. A; SP (behatzazala sin trad.), Dv). Uña,<br />
pezuña. "Pesuña [sic]" Lar. "Beatzazal (G), doigt" Dv. "(Hb), ongle, corne du pied d'un animal" Lh. Beatzala,<br />
ezurra, adarra, illea, guztia da ona txit gorotza egiteko. It Dial 50 (Ur apatxa, Dv azkazala, Ip azüzkülia). Ez du<br />
lurrak etsai andiagorik elearen beatzala baño. Ib. 62 (Dv hatza, Ip aztaparra).<br />
behatzaldi. "Dedada" Lar. "(Hb), coup d'ongle, pincée" Lh. v. behatzada.<br />
behatzarri. 1. "(V-ger-ple), obstáculo, tropiezo" A. v. BEHAZTOPA-HARRI.<br />
2. bietzarri (V-ger). Tropiezo, acción de tropezar (sdos. prop. y fig.). "Bietz arridxe, mal encuentro; tropiezo<br />
que produzca algún mal" Ort Voc. "Bietzarri. Tropezón de pie" Garate 8. a Cont BAP 1962, 258. Nik esantsat...<br />
etsetik urteten badau, bietz-arridxek yoko dauela bidien. Ort Oroig 54.<br />
3. "(V-ger-ple), cuarzo" A.<br />
4. "(G-nav), piedra negruzca que se usa para sajar y curar callos de los pies" A.<br />
5. "(V-ple) cascajo" A.<br />
6. "Bietzarri [...], por generalización, malas personas, lo que no leemos en el beatzarri de Azkue" Garate<br />
8. a Cont BAP 1962, 258.<br />
behatzarte. Espacio entre los dedos de los pies. Miren nuen honela auspez adoratu; / bere behatz-artea ere<br />
milikatu / nai nuen, setatsu; / oin-zolak ukitu, / orpoak laztandu, / belaunak topatu. Arti MaldanB 229.<br />
behatzarteko. "(V-oroz, G), enfermedad del ganado (v. apatxarteko)" A. "Mal situado bajo la uña del ganado<br />
(StJayme)" DRA. v. hatzarteko.<br />
behatze (L, BN ap. Lh; Lar, Dv, H). 1. Acción de mirar, mirada; vistazo, golpe de vista. "Desgarro, en los ojos<br />
de las damas, begien begiratze, beatze gozoa" Lar. "Inspección, beatzea" Ib. "Regard, coup d'œil" Dv y H. v.<br />
behako. Tr. Documentado en la tradición septentrional no suletina desde mediados del s. XVII. Begietako<br />
bista batek, behingo behatzeak, eta are anhitzetan ere, iragaitzaz eta ustekabean behatzeak, arrobatzen du<br />
bihotza. Ax 392 (V 256). Gure behatze guzietan lanbrotzen zaizkigu begiak eta ilhuntzen. SP Imit I 3, 4. Agur<br />
guziak beretzat, / Halaber behatzeak, / Estimak ez berzerentzat, / Hain guti laudatzeak. Arg DevB 51. Hek dira<br />
behatze, ukitze edo bertze zenbait akzione lizun eta desonhest bere gainean edo bertze norbaiten gainean egiten<br />
dutenak. CatLav 130 (V 69). Nausi adoragarriaren behatze bakharra aski beharko zela argitzekotz haren<br />
izpiritua. Lg II 85. Behatze kuriosegi bat asko izan zen hura faltarik handienetan eror-arazteko. Brtc 110. Hire<br />
begiak hanbat kuriustasunezko ta lohikeriazko behatzetan [enplegatu dituk]. Dh 147. Bere behatzez, solasez,<br />
arinkeriez, maneria harroegiez, lohikeriaren izurria bazter guzietarat banatzen hari direnei. Ib. 271. Jainkoaren<br />
aintzineran naiz; ikhusten nau, aditzen nau [...] Nola jasan saindutasuna bera den Jainkoaren behatzeak? MarIl<br />
61. Behatze batez aski erraiten dute elgarri. Laph 131. Nola behar zen jokhatu, behatze batez ikhusia zuen. Ib.<br />
231. Bere behatze ederra zerurat altxatzen du. Ib. 251. Erran bezate [...] zein izan zen bere erortze eta<br />
eskandalen kausa, eta aurkituko duzie izan zela bakarrik behatze edo soite bat (Luzaide, 1869). ETZ 275.<br />
Debrua agertzen zen akher baten forman, edo erdia gizon eta erdia akher, ikharagarriko aire edo behatze<br />
batekin. Elsb LehE 143 (ap. DRA). Ohartzen da Nausia / beha dagokola. / Behatze hark jo dio / bihotzaren zola.<br />
Zby RIEV 1908, 212. Behatze bat omen zuen guziz, ezin ahantzizkoa, iduri arimen zolaraino ikusten zuela. HU<br />
Aurp 133. Jainkoak debekatzen daizku akzione, hitz, behatze lizunak eta lohikeriazko bekhatuetarat deramaten<br />
guziak. CatJauf 82. Ikhusi behar da: bekhatu egin denetz garbitasunaren kontra; gogoz, gutiziaz, behatzez,<br />
hitzez, obraz. Ib. 16. Begi ukaldi, behatze, usna, entzute, musu, jasta, murtxa, milika, ausiki. JE Bur 110. Nitaz<br />
etzuten axolarik. Ez behatze bat, ez ele bat. StPierre 13. Haukien aire eta / behatze samurrak / laster eztitzen ditu<br />
/ makilen beldurrak. Etcham 82. "Eroen" behatzeak ez du beinere eldu zaionaren behatzekin elkartzen. FIr 192.<br />
Erregearen behatze zorrotzak lotsatu zuen eta aldi txarturik erori zen lurrerat. Zerb IxtS 73. Bainan ai! udazaiak<br />
urratzen zaizkie / agure lizun, begi zorrotzen behatzetara... Mde Po 91.<br />
2. "Ojete, ojal redondo para pasar por él un cordón o cualquier otra cosa que afiance (StJayme)" DRA.<br />
- BEHATZEA (BEHATZE BAT, etc.) AURTIKI. Mirar, echar una mirada. Egiaz diot aurthitzen ez duela<br />
Jainkoak behatzea presunen diferentzietarat. He Act 10, 34 (Dv begiratzen). Artiki zuen behatze amultsu bat<br />
dizipulu iziper haren gainerat. Lg II 264. Aurdik zaitzu ene gainerat zure urrikalmenduzko behatze eztiak. MarIl<br />
87.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
434
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEHATZEA (BEHATZE BAT, etc.) EGIN. Mirar, echar una mirada. "Behatze bat emozu (ou egiozu)<br />
arthaldeari, jetez un coup d'œil sur le troupeau" H. Harren bazka dire eginak hanbat solhaz egiten zuen<br />
mihia, hanbat behatze egiten zuten begiak. Brtc 114. Sinhesten ez balu bezala, gain beherako behatze bat egiten<br />
dio. Laph 95. Oi Larruneri egin diotan azken behatze beroa! Iratz 99.<br />
- BEHATZEA (BEHATZE BAT, etc.) EMAN. Mirar, echar una mirada. "Behatze bat emozu (ou egiozu)<br />
arthaldeari, jetez un coup d'œil sur le troupeau" H. Orai ez diote behatze bat ere emaiten. Laph 37.<br />
- BEHATZEA (BEHATZE BAT, etc.) IGORRI. Mirar, lanzar una mirada. Jesusek behatze bat xoilki egorri<br />
zion Petriri. Lap 254 (V 115).<br />
behatzeko, bietziko. "Bietziko (V-ger), peal, manta de a<strong>bar</strong>cas" A. v. behatzetako.<br />
behatzetako. "(V-ger), retazos de paño que se ponen dentro de las a<strong>bar</strong>cas" A. v. behatzeko.<br />
beatzi. v. bederatzi.<br />
beatzinar. v. BEHATZ TXINGAR.<br />
behatzkuillu. "Behatzkuillua. Je ne sai [pas ce] que c'est. Aratzkuillua [lección clara del original, frente a acatz-<br />
en la ed.] veut dire l'ongle en Basse Navarre et en Soule" O-SP 226. "La uña" Aizk SP.<br />
behauk, behau(t)zu, etc. v. BEHA EDU- (s.v. beha); behar izan.<br />
beaumontes, bamontes. Beamontés. v. beaumontestar. Auzoak hortzak xorroxturik kanpotik beha, eta<br />
<strong>bar</strong>nean Nafartar guziak ondikotz ez ados, batzu Agramontes, Erregearen alde, hala nola Echauze baigorriarra,<br />
besteak Bamontes, Erregez kanbiatzeko prest. Ardoy SFran 46.<br />
beaumontestar. Beamontés. v. beaumontes. [Don Rodrigo de Merkado y Zualolaren] <strong>bar</strong>atxtasun modu<br />
andikoaz baliatu izan zan Errege Fededuna, Agramontestar, eta Beaumontestarren berezkiak donarioturik<br />
bakean ifinteko. Izt C 484.<br />
beaurka. "Frontal, altareko beaurka" Lar. "(Hb) parement. Aldareko beaurka, parement d'autel [cf. Lar<br />
"paramentos, aurkak"]" Lh.<br />
beaurka. v. beaurke.<br />
beaurkategi. "Frontalera" Lar.<br />
beaurke (Lar), beaurka (Lar). "Intuición" Lar.<br />
- BEAURKEKO (Lar; beaurkako Lar). "Intuitivo" Lar.<br />
beaurkezta. "Passadillo, especie de bordadura por ambos lados de la tela" Lar.<br />
beaxa. v. beaza.<br />
beaxte. "(BN-baig), sostenes de madera que en cada extremo tiene la cincha" A.<br />
beaz. v. beraz.<br />
beaza (Lcc Lar Sup H). Amenaza. "Amenazar, beaza egina" Lcc. "Amenazador, beaza egilea" Ib.<br />
"Amenazando, beaza egiten egona" Lcc, de donde procede Lar Sup "amenaza, beaza". Mesede baten eske<br />
nagozu, / ez beaxako ber<strong>bar</strong>ik. Lazarraga 1184r (la lectura no es segura; podría ser tanto como<br />
). Alferrik izango da kurelago, / naiz beaza begit, naiz alago. Ib. (B) 1153vb.<br />
beazain, beazan. v. berazain.<br />
behazale. v. 1 behatzaile.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
435
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beazatu. Amenazar. Oi beazatu badagi bere, / ez erakutsi bildurrik. Lazarraga 1182v.<br />
behazezkiro. "Incautamente" Lar.<br />
behazka (G-azp ap. Gte Erd 32). Rascando, manoseando; (fig.) molestando, zahiriendo. "Ez adi jardun beti<br />
orri beazka [='no hurgues todo el rato en la herida'] (G-azp)" Gte Erd 32. v. hazka. Utzi zatuka ta beazka asi /<br />
bizkarrean dun azkurez. "Se emplea en rascar". Or Eus 338. Artaburuak urratuz oraindik esnetan; / --lasarik<br />
uzten zituen beti beazketan; / agerain beste iñoiz txorien pozetan. "Las dejaba flojas a fuerza de manosearlas".<br />
Ib. 47.<br />
behazkatu. Palpar, manosear; rascar. v. hazkatu, haztatu. Bere esku, oñ, erraiak eta biotza berari ematea,<br />
ikutu eta beazkatu zitzan. Arr Orac 406. Aietan batek, txapela arrotuz, / beazkatzen du kazkarra. "Se rasca la<br />
cabeza". Or Eus 391.<br />
behazkin. "(G), gusanillo blanco que brota bajo la pezuña de un animal" A.<br />
behazkiro. "Cautamente" Lar.<br />
behazko. "Panadizo" Asp Leiz2.<br />
beaztapa. v. behaztopa.<br />
behaztapo. v. behaztopa.<br />
behaztara. "Beatzada, beaztara, pincée" H.<br />
behaztatu. "(L, BN, S; Hb), gratter avec les ongles, avec les griffes, égratigner" Lh. v. haztatu.<br />
beaztiro. "Dulcemente, beaztiro egina" Lcc (de la mano C).<br />
behaztopa (AN, L, BN, S; SP, Lar, Añ (G), Dv, H (L)), behatztopa (L, BN, S; VocBN, vEys (BN), Aizk),<br />
behatztupa (vEys (L)), beaztapa (B; beatz- VocB), behaztapo (H), behaztope, behaztopo (G, L-ain; Hb ap. Lh,<br />
H (BN, S)), behaztopu (BN, S), berhaztapu (BN, S; H), biaztopo. Ref.. A (behatz-topa); Lh (behaztopu,<br />
berhaztapu).<br />
Tr. Documentado ya desde Leiçarraga en autores septentrionales. Al Sur, se encuentra en Cardaberaz,<br />
Mendiburu, Añi<strong>bar</strong>ro, Uriarte y autores del s. XX. En DFrec hay 3 ejs. de behaztopa y uno de behaztopo, todos<br />
ellos meridionales.<br />
Tropiezo (sdos. prop. y fig.). "Achoppement, offendiculum" SP. "Faux pas" VocBN. "Bronchade,<br />
achoppement" Dv. "Trébuchement, achoppement" H. "Heurt, choc de doigts, trébuchement" Ib. s.v. behatza.<br />
"Behaztopa dérive de behatza, doigt et pied, au sens biscayen, pris sans doute de topatzea ("topar" esp., heurter)"<br />
Ib. s.v. behaztopatzea. "Mal paso, tropiezo" A. "Trébuchement" Lh. AxN explica behaztopaz (114) por estropuz.<br />
v. aztapo, oztopo.<br />
Skandaloa, erran nahi da trebukamendua edo behaztopea, nehor bidean edo zerbait berze gauzatan<br />
trebukatzen baliz bezala. Lç Decl a) 6r. Zeren behaztoparik, eroririk edo eritasunik ez gerthatuagatik ere, eta<br />
geure buruak ahalik eta hobekiena [...] begiratuagatik ere, adinak berak eramaiten baikaitu. Ax 61 (V 40).<br />
Theologiaren kapetarik haltoenera [...] hedatzen eta hegaldatzen da, bathere traburik, behaztoparik eta<br />
motheldurarik gabe. ES 192. Buru guti, eta hura beroa, <strong>bar</strong>ka zakioken bertze bati baino behaztopa gehiago.<br />
HU Aurp 175. Heltzen da azkenean, ilhun beltzeko, bere mendirat. Behaztoparik gabe, xuxen, bertze egunetan<br />
baino hargatik apur bat airosago. JE Bur 171. Noiztenka hurrantzen bezala zaiku, halako behaztopa bitxi<br />
batzuekin, bigarren otoa. JE Ber 96. Lenengo beaztopan etsipena ematen dun gizonak eztu ezer irixten mundu<br />
ontan. Etxde JJ 36. Mingostu egingo dit bizitza utsegin nuelako mamuak; eta au ez da itzaliko, zeren jakin<br />
badakit egiña dagoena beaztopa. Txill Let 92.<br />
Obstáculo. Ken bitez zuen bideko beaztopak edo eror-tokiak. Mb OtGai I 199. Hura da behaztopak<br />
hausten, erorikoan laguntzen, arimak goratzen [...] dituena. Dv Eccli 34, 20. Ez diozu ere jarriko aurrean<br />
itsuari beaztoparik. (Lev 19, 14). Ur in BOEg 256. Zer beaztopa gogoratzen zaizkizu?... Baiezko eder aien<br />
aldean ezer gutxi balio duten batzuk. Ldi IL 93. Bai, lagun bekizu: aurkez izaki, beaztopo zatzakit iztar-mugaz.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
436
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Zait Sof 69. Maingua naiz [...]; gauza guti da naski, halaz ere behaztopo bat emazteki bati korte egin nahi<br />
baniro. Mde Pr 156. Nola nahizko behaztopak ipiñi eta ipintzen dituzte breizel-egunkari edo aldizkarien bidean.<br />
Ib. 283. Beren aurrean ezta kausitzen / lehengo behaz-toporik. / Hoek ibili litezke orain / sufritu gabe mundutik.<br />
Arti MaldanB 225. Geure buruarentzat behaztopa bila, mintzabide berri bat asmatu dugu, ohikoa eta<br />
egunorokoa erraxegia delakoan nonbait. MIH 239. Aspaldi esana dut aditza genuela batasun bidean aurki<br />
genezakeen behaztoporik bihurriena. MEIG VIII 94.<br />
Ocasión de pecado, escándalo. Cf. supra el ej. de Leiçarraga. Begira gaitezilla presuna haserrekorretarik<br />
eta haserretzeko okhasinoetarik, hauzitan sartzetik, liskartzetik eta behaztopa guztietarik. Ax 291 (V 193).<br />
Begirautzu eztadilla zure ahoa iuramentura usat, zeren anhitz kasu, behatztopa eta peril da hartan. Ib. 263 (V<br />
175; Añ GGero 195 jauste asko, beaztopa ta arrisku dago orretan). Errian edo Errikoetan diran animen<br />
kondenazioko beatztopa edo eskandalo, eta pekatuaren bide, okasio ta peligroak zelo andiaz kenduaz. Cb Eg III<br />
358. Len pekatari, Erri arren beatz topa edo eskandalo, demonioz betea ikusi zutena [...] gero Aingeruen erdian<br />
ta zeruko gloriazko Koroa infintzen ziotela ikusi zuten. Cb JMJ 51. Zenbat behatztopa eta eroriko ez darraizko<br />
abisu arinegi eta bihotz gaixki erregelatua den batetik heldu direnei! Lg I 342. Izan bedi beren maia beren<br />
aurrean lazotzat, eta ordañtzat, eta beaztopotzat. (Ps 68, 23). Ur in BOEg 699.<br />
- BEHAZTOPA-HARRI (SP, Dv, H). Tropiezo, piedra en la que se tropieza; (fig.) escándalo, motivo de pecado.<br />
"Lapis offensionis, pierre d'achoppement" SP. "Pierre d'achoppement, matière à scandale" H. v. behaztopagarri.<br />
Gogan behartu naiz eta beldurtu, etziren bideak asko segur eta garbi, baden bitartean zenbait trabu edo<br />
behaztopa-harri. Ax 16 (V 6). Noizik behin ihardetsi badiote bertzeen gaxtakeriei, hori egiñ du beldurrez haren<br />
ixiltasuna behaztopa harri balia zediñ flakoentzat. Ch III 36, 2. Hura egin da izkina buruko harri, eta behaztopa<br />
harri, eta gaizbide harri hitzaren gainean behaztopatzen direnentzat. "Et lapis offensionis, et petra scandali". Dv<br />
1 Petr 2, 7s. (Lç behaztopamendutako harri, IBe oztoparri). Eta hura zuentzat izanen da sainduesgarri; aldiz<br />
Israelgo bi etxeentzat, behaztopa-harri eta trebuka-harri. Dv Is 8, 14. Gizartean eta Kondairan agiri diren<br />
nazkagarriak, eta ortik Jainkoaren kontra jarri nai den beaztopa-arria. Vill Jaink 169. Huna nun ezartzen<br />
dudan Sionen behaztopa-harri bat, eta eror arazten duen harroka bat. Bibl Rom 9, 33 (Lç behaztopagarriko<br />
harria). Hemen, abiapuntuan bertan, aurkitu izan dugu, txit oker ez banabil, lehenbiziko tupust eta behaztopaharria.<br />
MEIG VI 127. En DFrec hay 1 ej. de behaztoparri.<br />
- BEHAZTOPA EGIN (Bera; beaztapa egin B ap. A). a) Tropezar. "Beaztapa egin (B), tropezar" A. Oñak<br />
beaztopa edo estropezua [egiña]gaiti, ezteutso eskua kolperik emoten. Añ GGero 234. Ilunetan dabillena legez<br />
or emen, baterik bestera estropezu, beaztopa guztiaz egiten dau, bidetik kanporaturik dabil. Ib. 213. Animako<br />
jakinduriarik ez dagoen tokian, ez dago gauza onik, eta oiñ ariñetakoa danak, beaztopo egingo du. (Prov 9, 2).<br />
Ur in BOEg 787. Nor sazkil ixan da [...] nik biaztopo egitteko leyuak itxi dittuzana? Otx 43. Obea beraz, garaiz<br />
ibilli, zaldiak ankaz beaztopa egin eta kolpe txarren bat artu baño. Etxde JJ 13. Gauez dabilenak, ordea,<br />
behaztopa egiten du, ez bait du argirik. IBk Io 11, 10 (IBe oztopo egiten du). Eta <strong>bar</strong>ka behin eta berriz harri<br />
horretan behaztopa egiten baldin badut. MIH 212.<br />
"Behaztopa bat egitea, trébucher" H. Haste hartan eta geroxago ere behaztopa frango eginik daude. HU<br />
Aurp 153.<br />
b) (Con aux. trans. tripersonal). Obstaculizar. Jakin aal litteke gure aurkalaria nor dan eta zertan egin nai<br />
digun beaztopa (traba)? Etxde AlosT 73.<br />
- BEHAZTOPA ERAGIN. Hacer tropezar. Lau gauza oiek dira beaztopa zeruko bidean eragiten diguten<br />
arriak. Mb JBDev 127.<br />
behaztopa. v. behaztopatu.<br />
behaztopabide (L ap. A; Hb ap. Lh, Dv). Obstáculo; (fig.) ocasión de caer, de pecar. "Occasion de chute" Dv.<br />
Othoitz egizu Jaunaren aitzinean eta guti zatzu behaztopabideak. "Et minue offendicula". Dv Eccli 17, 22 (Ol<br />
gaizpideak, Ker uts-egiteak). Juja zazue anaiari ez zaiola behaztopa edo erorbiderik ezarri behar. Bibl Rom 14,<br />
13. Berehala ikusi nuen, ez baitzen argitasun bereziren beharrik hori ikusteko, aditz kontuan izango genuela<br />
behaztopabiderik zailena. MIH 377. Borroka bukatu bezain sarri, beraz [...], deseginak ageri ziren<br />
behaztopabide zitezkeenak. MEIG VI 76.<br />
behaztopadura. "Achoppement (en terme général)" Dv.<br />
behaztopagai, behastapagei. Sujeto de escándalo. Horra nola neskatxa ber-egintz onei behar ezpezala<br />
lothua egonez, izan zen behastapagei bat ber-ahizparentzat. "Sujet de scandale". Birjin 403.<br />
behaztopagailu (L ap. A; Dv). Obstáculo; (fig.) ocasión de pecar. "Obstacle qui fait trébucher" Dv. v.<br />
BEHAZTOPA-HARRI. Urhea, hari sakrifikatzen diotenen behaztopagailu da. "Lignum offensionis". Dv<br />
Eccli 31, 7 (Ol tupustarri). Hekien sabelak ez dire betheko, zeren dirua izanen den hekientzat gaizkirako<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
437
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
behaztopagailu. Dv Ez 7, 19.<br />
behaztopagarri (Dv), behatztopagarri, behaztapagarri (L ap. A). 1. (Sust.). Motivo de escándalo. "Qui fait<br />
choir, faillir" Dv. v. BEHAZTOPA-HARRI. Behaztopagarririk batre edo trebukagarririk zuen anaieri ezar<br />
eztezozuen. "Achoppement ou trébuchement". Lç Rom 14, 13. Baldinetaria zure begi eskuinekoa zure<br />
behaztopagarri bada, iragaz eta zure ganik urrun arthikazu. "Si oculus tuus dexter scandalizat te". Dv Mt 5, 29<br />
(DvHtoy zure behaztapagarri edo bekhatuan erorrarazgarri). Israeldar geienentzat [Kristo] erorbide ta<br />
beaztopagarri izan da, Arengan siñetsi nai izan ez dutelako. Ir YKBiz 29n.<br />
Obstáculo. Xede on bat baginuen harturik: kaskorat hel arte ez ginela <strong>bar</strong>atu behar. Ba bainan [...]. Eta<br />
behatztopagarria! Ttaakera etzena han, bide erdi, bere urhotxarekin, bere gaztainpearekin? Leon GH 1923,<br />
529. Gaurko eta honerako egokiro antolatu du Axularren liburua, guretzat behaztopagarri izan zitezkeen zenbait<br />
xehetasun besterik ukitu gabe. MIH 165.<br />
2. (Adj.). "Harri behaztopagarria, behaztopagarrizko harria, pierre d'achoppement" SP.<br />
- BEHAZTOPAGARRIKO. Que hace tropezar (sdos. prop. y fig.). Ezen behaztopatu izan dirade<br />
behaztopagarriko harrian. "La pierre de choppement". Lç Rom 9, 32. Skribatua den bezala, huná, ezarten dut<br />
Sionen behaztopagarriko harria eta trebukagarriko harria. Ib. 9, 33.<br />
- BEHAZTOPAGARRIZKO. "Behaztopagarrizko harria, pierre d'achopement" SP.<br />
behaztopagu, behaztapogu (H (S) Lh), berhaztapogu (H (S), Hb ap. Lh). Obstáculo, impedimento.<br />
"Obstacle" Lh. Harriet cita berhaztapogu como sinónimo de behaztopa "trébuchement, achoppement", y un<br />
supuesto ej. de Maister: Behaztapogürik andiena egitia, que no hallamos en éste, y que podría deberse a error,<br />
tanto de interpretación ("chute"), como en cuanto a la forma. Gure berhaztapogürik handiena eta oro da:<br />
zeren ezkiren pasionetarik eta nahiküntetarik soltatzen. "Impedimentum". Mst I 11, 3 (SP trabu). Behar dügü<br />
hargatik bethi zunbait deseñ segürik hartü, eta prinzipalki, berhaztapogü handienak emaiten deizkien biziuen<br />
kuntre. Ib. 19, 3 (SP geien trabatzen gaituten eskasen [...] kontra).<br />
behaztopagune. Escándalo. Huna non ematen dudan Sionen behaztopaguneko eta trebekuko harri bat.<br />
"Lapidem offensionis et petram scandali". He Rom 9, 33 (Lç behaztopagarriko).<br />
behaztopaka. A tropezones. Baña ez dira geienak, ez, orren aisa dabiltzanak; geienak dira [...] behatztopaka<br />
edo erorka ta bekatuz bekatu dabiltzanak. Mb OtGai II 111. Beatz-topaka belaunekin maiz indarrik<br />
gabez, lurreratzen dela, ta erdi arrastan bezala. Mb OtGai III 13. Haztaka haritu gare begirik ez duena bezala;<br />
behaztopaka eguerditan haritu gare ilhunbetan bezala. Dv Is 59, 10. Gizon bat mozkor dadinean, bizar bageko<br />
mutil gazte batek eramaten du beaztopaka, nora doan iakiteke, gogoa bustirik baitu. Zait Plat 34.<br />
behaztopakai. "Tropezadero, beaztopakaia" Lar. "(Hb), scabreux (chemin) où l'on trébuche aisément" Lh.<br />
behaztopakatu, behaztapakatu (Hb ap. Lh). "Trébucher" Lh.<br />
behaztopakoi, behaztapakoi (Hb ap. Lh). "Scabreux, sujet aux trébuchements" Lh.<br />
behaztopakor (Lar), behaztapakor (Hb ap. Lh). "Tropezadero" Lar. "(Hb), scabreux, sujet aux trébuchements"<br />
Lh.<br />
behaztopalari, behaztapalari (Hb ap. Lh). "Qui trébuche, sujet aux heurts, aux trébuchements" Lh.<br />
behaztopaldi. "Achoppement, bronchade. Ce mot diffère du précédent [behaztopadura] en ce qu'il sert à<br />
marquer le nombre de fois que l'on bronche" Dv.<br />
behaztopamendu. Tropiezo (sdos. prop. y fig.). Kantoineko prinzipal egin izan da, eta<br />
behaztopamendutako harri, eta trebukamendutako harri. "Pierre de choppement, et pierre de trébuchement". Lç<br />
1 Petr 2, 7 (Dv behaztopa harri, TB harri eragozle, IBe oztoparri).<br />
behaztopaño. Dim. de behaztopa. Tolo tolo, eztiki, artetan behaztopaño batzuekin, jende handier haizu<br />
zeien bezala, huna nun [...] tauletarat iganik [...] hasten zaukun xehatu nahiz zertaz zen aldi huntan bersularien<br />
gudua. JE Bur 143.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
438
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
behaztoparazgarri. "Murtzia, behaztoparazgarri harri edo erro tzar zenbait" HeH Voc.<br />
behaztoparazi (Dv), behaztaparazi (L ap. A). Hacer tropezar; escandalizar. "Faire tomber, faillir, scandaliser"<br />
Dv. Baldin zure esku eskuina bada zure behaztoparazteko, ebak eta arthikazu zure ganik. Dv Mt 5, 30<br />
(DvHtoy behaztaparazteko). Arnoak eta emaztekiek behaztoparazten dituzten zuhurrak. "Apostatare faciunt<br />
sapientes". Dv Eccli 19, 2. Ene zorigaitza hasi denean, jaiki dira berehala eskuin-aldean, behaztoparazi dituzte<br />
ene zangoak, eta beren urhatsen azpian hartu naute. Dv Iob 30, 12.<br />
behaztoparazle. "Celui qui fait tomber, faillir" Dv.<br />
behaztopari. "(Bestia) tropezona, abere beaztoparia" Lar. "(Hb), qui trébuche, qui bronche" Lh.<br />
behaztopatu (SP, Lar, Añ (G, AN), Gèze, Dv, H, Bera), behaztopa (Lar), beharztapatu (Hb ap. Lh),<br />
behatztopatu (L, BN, S; VocBN, Aizk), behaztapatu (L; beatz- VocB; Darric ap. DRA), behaztapotu,<br />
behaztopotu (S; H (S)), behaztupatu. Ref.: A (behatztopatu, behaztapatu); Lrq /behastopot/. Tropezar; (fig.)<br />
caer en el pecado, etc. "Chanceler par faux pas" VocBN. "Broncher, heurter du pied contre un obstacle" Gèze.<br />
"Broncher, chopper (fig.: commetre une faute, choir)" Dv. "Bambolear por efecto de un mal paso" A. "Heurter le<br />
bout du pied, trébucher" Lrq. Tr. Documentado en la tradición septentrional desde Leiçarraga, al Sur lo<br />
hallamos en Uriarte (que lo emplea en alguna ocasión con aux. trans.) y algunos pocos autores del s. XX. La<br />
forma más utilizada, tanto en textos antiguos como modernos, es behaztopatu.<br />
Skandalizatzea: erran nahi da trebukatzeko edo behaztopatzeko okasione norbeiti emaitea. Lç Decl a) 6r. Bere<br />
eskuetan eramanen autela, eure oinaz harrian behaztopa ezadinzát. Lç Mt 4, 6 (Dv oinaz jo ez dezazun harria).<br />
Baldin nehor egunaz ebil badadi, ezta behaztopatzen: ezen mundu hunetako argia ikhusten du. Lç Io 11, 9 (TB<br />
behatztapatu, HeH behatztopatu, EvS behaztapatu, Leon, IBk behaztopatu; LE tropezatu, Ol aurikatu, IBe<br />
oztopatu). On da [...] hire anaie behaztopatzen edo skandalizatzen edo infirmo egiten den gauzaren ez egitea. Lç<br />
Rom 14, 21. Zenbatetan behaztopatuko ninzen bekatuaren bidean, baldin zuk ezpanenduzu eskutik eduki? Mat<br />
294. Behaztopa ez adintzat iduki zak ardura. EZ Man I 13. Baldin bekhatuan bada nihor behaztopatzen. Ib. 20.<br />
Bidekoa moment oro da behatztopaturen / eta ezta ibilltzera bidetan ausarturen. Ib. 77. Den traburik ttipienean<br />
behaztopa, kanabera bezala, malgu eta plega; kamaleona bezan batetan mutha, finean firmetasunik ez,<br />
hoberenean falta. Ax 456 (V 297). Zeren bekhatu bat egin zuenean, berehala, bertze batetan behaztopatu eta<br />
erori baitzen. Ib. 78 (V 52). Oiñari, behaztopatuagatik, eztio eskuak kolperik emaiten. Ib. 315 (V 209). Bertze<br />
[manamendu] guztiak konplituagatik, batetan behaztopatzen bada, guztietan egiten da hobenduri. Ib. 475 (V<br />
307). Lehiatzen denak, dio Salomonek, peril du behaztopatzeko. SP Phil 243 (He 245 erorzeko).<br />
(s. XVIII) Ezen heldu zaioenean atsekaberik eta persekuzionerik hitzaren ariaz berehala behaztopatzen da eta<br />
erortzen. He Mt 13, 21. Etsai batzu [...] zeiñek Zerurako bide guzian behaztapatzeko harteak eta arrastatzeko<br />
edo atrapatzeko segadak hedatzen bait derauzkigute. He Gudu 41s. Jainkoak manatu diotela bere aingeruei<br />
zutaz artha idukitzeaz, eta zu bere besotan hartzeaz behaztopa etzaitezentzat. Lg II 130. Egizu urrun nadin<br />
behatztopatzeko bide lerragarritarik. Ib. 97. Hain ilhunpe handian ibilten direla, nun urhazkal behaztopatzen<br />
baitira. AR 37.<br />
(s. XIX) Nolazpait behaztopatzen bada ere, meditazioneari arthoski darraiona, laster altxatuko da bere<br />
erorikotik. Dh 51. Ontsa dabilala uste duena beira bedi behatztopatzetik. Ib. 215. Ekharten diat hire idüri diren<br />
xori-bürüak nitara behatztopa eztitien eta hautseraz eztedezaten nere ferreta. Arch Gram 73.<br />
Gogoetan dabillana maiz da behatztopatzen, / izarrer beha zoana, zilhorat erori zen. Gy 16. Atheka saltatzeko<br />
arin eta frixtan, / ondotik duenean hurbildik adarra [...]; / beira orduan xulo behaztapatzetik. Hb Esk 222s.<br />
Batzuek sartzen dire putzutan belaunetaraiño; bertziak arbola erorien errotan behaztupatuz lurrerat duazin<br />
trunbilka. Atheka 96. Ez du ordean bere baithan errorik eta hein bat iraunen du; hitzaren ariaz ethorri dire-bai<br />
hestura jazargoak, behaztopatzen da berehala. Dv Mt 13, 21 (DvHtoy Hau begiratu duena ez da ahotik galduko,<br />
ez-etare egitate tzarretan behaztopatuko. "Nec scandalizabitur in operibus nequissimis". Dv Eccli 23, 7.<br />
Ustekabean beaztopotu ez dezazun arrian zure oñarekin. Ur Mt 4, 6 (Ip behaztopatü; Samper estropezatu, Hual<br />
tropezatu, Echn muturkatu). Beren idoloak suarekin erreko dituzu [...], ez dezu ere beretatik artuko zuretzat<br />
ezer, beaztopatu etzaitezen. (Deut 7, 25). Ur in BOEg 351. Makhur handi batean behaztopatu direla gure<br />
izkribatzaile zaharrak: Eskuarari nolanahika nahasi dute erdara. Arb Igand 34.<br />
(s. XX) Behaztopatzen nizalarik xuxentzen nuzula, laguntzen. JE Bur 42. Gizona bazihoan, urhatsa luzatuz, /<br />
asto bat zarraikola, maiz behaztopatuz. Ox 64. Xüxen zabilano Haritxabaletek erriz "tzur, tzur" üzten zian<br />
juaitera, bena behaztapotzen zelarik, erraiten zeron. Const 38. Bere azturak osoki heziak ez dituenak, laster duke<br />
gudu eta den gutienekotzat behaztopatzen da. Leon Imit I 6, 1. Egunez dabillena ezta beaztopatzen, mundu<br />
ontako argia ikusten duelako (Io 11, 19). Ir YKBiz 356. Oro garhaitu ondoan, gure lanaren bururatzeko<br />
bezperan behaztopatzeak jada min egiten zaukun. Zerb Bahnar 107. Ez zira nunbait erori? behaztopaturik, edo<br />
lerraturik, edo nik dakita? Lf Murtuts 38. Zuhainak ere haren etsai ziren, bidea eragozten ziotelarik. Behin<br />
behaztopatu zen eta erori, burua harri gotor bati kontra joaz. Mde Pr 165. Or-emen erorika ta behaztopatuz, eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
439
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
gero berriz burua altxatu eta berpizte miraritsuak egiñaz. Vill Jaink 183.<br />
behaztopatxo, behaztopotxo. Dim. de behaztopa. Edozein bidetan beaztopotxoren bat arkitzen du<br />
bideztiak. A Y 1934, 16.<br />
behaztopatze. Tropiezo, acción de tropezar. Nondik heldu dire zure behaztopatze guziak? Nondik heldu da<br />
hain maiz epheltasunerat eta bekhaturat erortzen baitzare? Brtc 183.<br />
behaztopaxka, behaztapaxka. Dim. de behaztopa. Nago Kennedy-k berak ez duenetz behaztapaxka bat<br />
egin, sobera idorki jaukituz Eisenhower U-2 airekoaren zeretaz. SoEg Herr 4-8-1960, 2.<br />
behaztope, -topo, -topu. v. behaztopa.<br />
beaztun. v. 1 behazun.<br />
behaztun. v. 1 behazun.<br />
behaztxo. "Dedillo, dedito" Lar.<br />
beazuma. v. 1 behazun.<br />
1 behazun (G, AN-egüés-ilzarb-olza; SP, Urt III 337, Lar, Añ (G, AN), Dv, H, Zam Voc), behaztun (V; SP, Lar,<br />
Añ (V)), biazun (V-gip, AN-ulz; Dv), biaztun (V; Mg PAbVoc, H (V)), beastun (Mic, Dv (V), H (G), Zam Voc),<br />
biastun (V-gip), behazuñ, beazuma (L-sar), bidaxun (H (S)), beraztun (V-ple), berazun, bieztun (V-m-gip),<br />
biotzun (G-nav), biozdun (V-gip), bioztun (V-gip), miaztun (V). Ref.: Bon-Ond 244; A (beaztun, beazuma,<br />
beraztun, biaztun, bieztun, miaztun); Iz Als (biotzun), To (beazune), ArOñ (biastuna, biazuna), Ulz (biazúne),<br />
UrrAnz (bi-eztúna); Arin AEF 1980, 64; Satr VocP (beazun); Elexp Berg (biaztun, biozdun). 1. Hiel, bilis;<br />
(fig.) cólera, indignación, pena, amargura. "Eau verte qui sort par la bouche. Behaztuna bezain minik ezta, il n'y a<br />
rien de si amer" SP. "Fiel; (fig.) <strong>bar</strong>neko behazuneak (Ch), les peines intérieures" Dv. "Fiel" H. "Amertume,<br />
tribulation" H. "Behazune [sic], aflicción (He)" A. "Miaztun (V), hiel" Ib. Leiçarraga (Decl a) 7v) da gibelmina<br />
como equivalente suletino de behazuna. En Lcc hay "hiel, betuna" (¿tal vez por beaztuna?). v. gibelmin, min. <br />
Tr. Be(h)azun es propio de los dialectos guipuzcoano, labortano y bajo-navarro, mientras que los escritores<br />
vizcaínos emplean beaztun y sus variantes. La forma behazuñ, si no se trata de una errata, se encuentra en<br />
Haranburu. No hallamos ejs. de la supuesta var. behazune que Duvoisin atribuye a Chourio y Azkue a<br />
Haraneder, que sin duda tiene su origen en formas como behazunez, behazunetarik, etc. En DFrec hay 5 ejs. de<br />
behazun y uno de behaztun.<br />
Ezen behazun guzizko karminean eta inikitatezko estekailluan aizela badiakusát. "Tu es en fiel très amer". Lç<br />
Act 8, 23 (Dv khelderraren kharastasunean). Eman ziezoten binagre edatera behazunarekin nahastekaturik: eta<br />
dastatu zuenean etzuen edan nahi ukhan. Lç Mt 27, 34 (IBe behazun; Dv, Echn min, Ip urdalmin, Hual gibel<br />
min, Samper gedar, TB kheder, SalabBN khedarri). Ustez hemen aurkhituren ituela gozoak. / Orain bada<br />
dastaturen hik dituk behazunak, / hiretzat preparaturik iduki ditugunak. EZ Man I 94. Iainkoaren amorioa<br />
halako gisaz ene eztiaraztera balaka diazadazu, non heriotzearen garratztasunik, borthiztasunik ezpa berze<br />
niholazko behazuñik eztakidan kontra. Harb 90. Etzara hainitz egonen hain eztitasun gozorik eta plazergarririk<br />
hartu gabe, non aitortuko baituzu munduak eztuela behazun kharminik baizen ezti haren aldean. SP Phil 431.<br />
Huntaz zuen bere pena, / Zarasala ordean / Behazunez trata Iauna, / Eta ni banketpean. Arg DevB 116. Ezen<br />
denbora huntako egunak laburrak dire, gaixtoak, atsekabez eta behazunez betheak. Ch III 48, 2. Eta iustu da ene<br />
nahiaren kontra atsegiñak bilhatu dituztenek, ez detzaten dasta laido eta behazun gabe. Ib. 12, 4. Errankari<br />
gaixtoek bihotzean sorrarazten duten beha]r[zuna. Ch (ap. Dv). Diot bada, Filotea, [eri izateaz] pazienzia hartu<br />
behar dela, [...] eta gauza bera erraten dut berze behazun eta atsekabe guziez. He Phil 194. Indartsuago izanen<br />
zare zure aflikzionetan edo behazunetan. Ib. 18. Zure behazunetarik kontsolatua izatekotzat. 'Pour être consolé<br />
de vos afflictions'. He (ap. Dv). Eri tristeak bere atsegiñ loien ardoa erreparo gabe edan zuen, eta eriotzan guzia<br />
beazun samiñ ta infernuko pozoi biurtu zitzaion. Cb Eg II 191. Halako dirade bihotz haboroenak zauri harez<br />
hirotürik daudianak, [...] lagüngoa hügün dütienetarik, behaztü[n] ta igormin baizik jaten eztienetarik. Egiat<br />
224.<br />
(s. XIX) --Zer ardao mueta emongo jakela dino Espiritu Santubak? --Dragoe edo Piztia ikaragarrien<br />
biaztunaz eginikua. CrIc 125. Emongo deutsube komunino orde dragoien biaztuna. Mg CO 209 (CC 141<br />
beazuna). Eskatuten deutsut, Jauna, billostu nagizula munduak opa deustazan olgurazko soñeko, andigura,<br />
baneria ta ondasun guzurrezko beaztunez beterikoetatik. Añ EL 1 201s. Zer egin ez lezake ekanduak / Eta gauza<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
440
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
batera oituak? / Beazuna bera eztitu, / Gizon sutsua otzitu. Mg in VMg 104 (Zav Fab RIEV 1909, 34: beaztuna<br />
bere eztitu). Jesu-Kristo gure Maisu Soberanoaren <strong>bar</strong>auak, aren gose egarriak eta batezere gugatik artu zuen<br />
beazunez nastutako edari samiña. Gco II 63. Beazún ta hozpin edátera emanzezóten. LE Ong 42r. Dragoien<br />
beazuna oen ardoa, ta suge lotariaren puzoi ezin senda ditekeana. "Fel draconum". AA III 383. Biaztunez ta<br />
ozpinez mingotxtuta. fB Olg 4. Min eta aua biaztun eta binagriagaz mingosturik [eukan]. Astar I 68. Igaroten<br />
dituzala onezaz gañera [...] arantzaak, ultziak, lotsarijak, biaztun ta ardao-garratza. Ur MarIl 106. Eskeñi<br />
zioten [ardoa] mirrarekin nastuaz gañera, beazunarekin ondo mindua. Lard 459. Asko dira penak / nere biyotz<br />
gaxuan / zugatik daudenak; / biazuna baño're / minkatzago denak. Bil 95. Jakitzat beazuna eta edaritzat ozpiña<br />
zituelarik. Otag EE 1884a, 313. Edaterat ematen diotela beazunez eta ozpinez eginikako edari khirets bat. Jnn<br />
SBi 3. Da ik, beastun bagako usakumetxoa, zelan dakiñ guda bat bide zuzenetik noiz datorren? Ag AL 17.<br />
(s. XX) Baña bere biotz orren erdian gordeko eban bere naigabearen ospiñ-beastun guztia. Ag Kr 74. Zuk<br />
aztu erazten dizkidatzu nere nekeak, nere samiñak, nere beastunak. Ag G 136. Arren begi gozoetan beti agiri zan<br />
illuntasun bat, zerbaiten errañua, arimako beastunaren albistea. Ib. 171. Ala ere an zegoan oraindik bere<br />
giziduria [= 'retrato'], loi ta ezaña, autsez ta pekaz betea, amaraunez erdi eztalia, beaztunez bezela orizkatua. Ib.<br />
260. Asuna baño berdeago jarri zan Moxolo; beazun guztiak begietaraño igo zioten. --Gezurra diok! Ib. 304.<br />
Mendiko uso txuria, / berazunikan gabia, / illuntzerako jolasarekin / ernai ibilli zaitia. Elizdo in Onaind MEOE<br />
790. Zuen erritarrak etzuen izan ez gibelean beaztunik, ez biotzean bekaitzik. A EEs 1916, 306. Bidegabekeri<br />
aundia esan edo egitten badigu, gure odola irakitten jartzen zaigu; ta [...] asko zor digun batengandik<br />
badatorkigu, askoz ere beazun geiago egiñazten digu. Inza Azalp 146. Naigabe baten arantz zorrotza, /<br />
beazunezko tanto mingotza / nabaitzen det biotzean. Jaukol Biozk 1. Zoritxarraren beazun-miña edan zenduan /<br />
maitasunaren besotan. Ib. 75. Urre-sagarra, yatekoan eztitsu dena, arian arian beazun biurtuko. Or Mi 125. T'ez<br />
eskein bizitzak beazuna baizik / (ala baita mikatz sagar bat elduka). Ldi BB 80. Golgota edo Garezurtegi<br />
deritzan tokira eldutakoan, ardo-beazuna edaten eman zioten. Ol Mt 27, 34. An edatera eman zioten ardo,<br />
mirraz ta beazunez naasia. Ir YKBiz 500. Gibelak beaztuna berez dakarren lez, garunak be gogaia alantxe ei<br />
dakarre. Eguzk GizAuz 47. Maitagarria [da], aurtxo jaioberriaren irriño eztia; beazunik egundo izan ez dun<br />
irriñoa. TAg Uzt 311. Izor-urdea! --Ekin zion Piarresek bere gorrotozko beazuna abotik jaurtiaz. Etxde JJ 153.<br />
Arrotz-izkuntza ikasteko neke arek, neke aundi arek, beazunez bezala iiztatzen zun greko-ipuien goxo guzia. Or<br />
Aitork 28. Nolako beazun-zirtaz kirastu zenidan goxotasun ua, Onbera orrek! Ib. 54. <strong>Bar</strong>ruak jaten erabillen<br />
susmo zitala, beaztun mingotsez erreta jarten eban ezpaia. Erkiag Arran 124. Urregorrizko etxean / badago<br />
edertasuna, / baina berunezkoan / tristura bat, astuna, / edozein gizoni / demona behaztuna. Arti MaldanB 218.<br />
Ondamuz, bekatxez eta beaztunez Matxin gogoratuaz. Erkiag BatB 183. Nikanor-ek <strong>bar</strong>ruan mustaurik eroian<br />
beazunaren mingotsa. Ib. 89. "Ori al zan guzia?" Itz oek esaten dira aopean, goraki esaten eztirenean, an biotz<br />
<strong>bar</strong>renean, beazun-samiñez bustirik. Vill Jaink 134. Ematen dekan ezti-edena, / oiñaze miñagoa sortzearren /<br />
eskeiñi oi dek. / Erruki gabe ixurtzen dakik / beazun-eztena. NEtx LBB 246. Jaungoikoari otoitz egiozu, zure<br />
biotzeko asmakeri ori parkatu dagitzun: beaztun mingots eta gaiztakeri-katez zagozala dakust-eta. Ker Act 8,<br />
22s (Arriand biaztun).<br />
2. Vesícula biliar. "Vésicule du fiel" H. "Beaztun (V-ger), vejiga de la hiel en los peces" A. "Oilaskoa<br />
garbitzerakoan, beazune kentzen ez bazaio gusto txarra ematen dio (G-goi)" (comunicación personal). Har<br />
ezazue idiaren behazun bat eta hartan <strong>bar</strong>na emozue bi untza sofre lore; gero ungi nahasi. Mong 592.<br />
Gibela atera gero denen gosaritzat; / beazuna kenduta jaurti tellaturat, / oilloren batek jan ta ez dagian zapart.<br />
"La vejiga de la hiel". Or Eus 137. Ataunen, leenago, txerri ordotsaan beazune gordetzeko oitura aundie zan.<br />
(G-goi). Arin AEF 1980, 64.<br />
3. "(AN-araq), humedad que rezuman las paredes de un interior con buen tiempo" Satr VocP.<br />
- BEHAZUN-BELAR. "Chironion, [...] khirats belharra, behazun belharra" Urt IV 473. v. behazunki.<br />
- BEHAZUN EGIN. "Amare solere, miñarazi, miñeragin, behazun egin" Urt II 10. v. behazundu.<br />
2 behazun. Ejemplo. "Exemple. Behazunak edo etsenpluak (Guil. d'Arc. Caté.). De beha-kizuna. Syn. Lar<br />
bezuzendea (de begira-zuzen)" H. Bada Birjinia baithan edirenen dute horren behazuna. Birjin 43. Zeruan<br />
diren doneak, eta bertze oraino lurrean direnak, zeinen solasak ta behazunek lagun bainezakete ni nerorriren<br />
donetzen. Ib. 59.<br />
behazundu (Urt II 10, Lar, Hb ap. Lh), beaztundu (Lar, Hb ap. Lh). Ahelear, amargar (sentidos prop. y fig.).<br />
"Amare solere, [...] agarraztu, behazundu" Urt II 10. "Ahelear" Lar. "(Hb), rendre ou devenir amer" Lh. <br />
Askok dituzte itz eztitsuak, / ta biotzez, asmo beazunduak. VMg 67.<br />
behazundun. "Biliosus, [...] behazunez bethéa, behazundúna" Urt III 337.<br />
behazuneri. Infección de la vesícula biliar. Garbi asko diote liburuak: "Beazuneria, dardareria, otzeria eta<br />
ezurreria, guziak berdin asten dira...". Sabiag Y 1933, 421.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
441
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
behazunki. "Chironion, khirats belharra, behazun belharra, behazunkia" Urt IV 473.<br />
behazuntsu (Urt III 337), beaztuntsu (BeraLzM). Bilioso (sentidos prop. y fig.). "Biliosus, koleratia, [...]<br />
umore bero idorduna, behazuntsua" Urt III 337. Mutillaren odolgaiztoak eta bere izaera beaztuntsuak,<br />
gainbera zeramakien ikusieziñera ta gorrotora. TAg Uzt 163.<br />
bebaka. v. babaka.<br />
be<strong>bar</strong>ru (G-azp; Lar Sb-Urq, A Apend), behe<strong>bar</strong>ru (V-gip). Ref.: A (bee-<strong>bar</strong>ru); Iz ArOñ (beé<strong>bar</strong>ru); Gketx<br />
Loiola (be<strong>bar</strong>ru). Zaguán, portal; planta baja de una casa. "Zaguán" Lar. "Vestibulium, zaguán, vestibule" Sb-<br />
Urq. "Orrelaxe esaten diote Azkoitin etxetako atetik malladira-arteko bitarteari" NEtx EEs 1927, 11n.<br />
"Entresuelo (V-leiza [por leiz?])" A Apend. "Be<strong>bar</strong>ri [sic, probablemente errata], portal en Azcoitia" Garate<br />
5.ªCont RIEV 1935, 349. "Beé<strong>bar</strong>ru: interior antes de la escalera; en la calle" Iz ArOñ. "Be<strong>bar</strong>ru, hall, vestíbulo.<br />
Voz naturalizada en Azkoitia, tanto que sus convecinos los llaman be<strong>bar</strong>rutarrak no sin cierto dejo irónico"<br />
Gketx Loiola. Cf. Lh.: "Beharu (Hb), vestibule", sin duda error por be<strong>bar</strong>ru. Aizearen atzetik etorri zan<br />
truxuak sartu eragieutsien zalapartaka be<strong>bar</strong>ruetara kafe aurretan jarrita egozan gizon guztiai. Ag Kr 195.<br />
Aren arpegi beltza ikusita ume koxkorrak be<strong>bar</strong>ruetan azkar-azkar sartzen ziran. NEtx EEs 1927, 11. Etxearen<br />
atal edo alderdi nausiak abek dira: [...]. Be<strong>bar</strong>rua, atxur, sega, igitai ta orrelako bearrena eukitzeko. EEs 1930,<br />
7. Atetik sartu ta be<strong>bar</strong>ruan, karreran, antxen dago ezkerrera orman arrizuri eder zabal bat. Manzi GPatroi 13<br />
(ap. DRA). Aitak a<strong>bar</strong>ketagintzarako lantegi txiki bat zeukan eta etxepean be<strong>bar</strong>ruaren alde bietan zeuzkan<br />
ortarako lekuak artuak. NEtx IzotzK 8. Karrika ontako etxeen be<strong>bar</strong>ruetan, erdi-nekazari ta erdi-kaletarrak bizi<br />
zaizkigu. "En el bajo de las casas". Garm EskL I 108. Gizon baten etxean sartu ziran. Onek bee<strong>bar</strong>ruan patin bat<br />
eban, eta araxe jatsi ebezan. Ker 2 Sam 17, 18 (Dv etxe-sartzean). En DFrec hay un ej. de be<strong>bar</strong>ru, otro de bee<strong>bar</strong>ru<br />
y dos de behe<strong>bar</strong>ru.<br />
bebe. "(BN-ad), buey, vaca" A.<br />
bebeda. "(V-al), acelga" A. v. 2 beleta.<br />
bebein. v. beberin.<br />
bebelar. "Blechon, bebelhárra, kukuxilbelharra" Urt III 366.<br />
bebera. v. 1 bepera.<br />
bebereka. "Adjectif qui s'applique aux poissons femelles au temps des amours" Dv.<br />
beberin (SP ( A), Urt, Sb-Urq, Archu ap. DRA, Foix ap. Lh), bebein (Alth Bot). "Sarriette" SP. "Bithymum, bi<br />
beberiñ eztia, bi beberin suerteztia" Urt III 349. "Thymus, tomillo, thin" Sb-Urq. "Sarriette" Alth Bot 21 ( A,<br />
que cita erróneamente bebeine). Van Eys (a quien sigue Harriet) traduce "serviette", sin duda lectura errónea de<br />
"sarriette", como señala ya Lhande. Isopa da halaber belhar bat beberina iduri duena eta ordinariozki<br />
<strong>bar</strong>atzetan aurkitzen dena eta usain handi batekin bide eta larrain guzietan frangoki kausitzen dena. Mong 594.<br />
? bebezala. "Como (intensivo). Maite dizüt ene promoa nure büria bebezala zure amorekatik (CatOlo 35)"<br />
DRA. Seguramente errata: en al ed. de 1743, 21 se lee maite dizüt ene proximua nure büria bezala zure<br />
amurekatik.<br />
beda (V-gip ap. Etxba Eib; Lar, Añ), bedea (det. Lar). "Veda, vedamiento, viene del Bascuence bedea, que<br />
significa lo mismo, de donde también viene el Latín; y su composición es de eda, edea, extensión y de be,<br />
suprimida y bajada. Beda, bedea, debekua, artzara" Lar. "Veda, prohibición: (c.) beda, eragozketa; (G, AN)<br />
debekua" Añ. "Epoca de veda. Bedia zan artian juan ziran keixara" Etxba Eib.<br />
bedade. v. bederen.<br />
bedadje. v. bedatse.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
442
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bedaio (G-to). Por lo menos. v. bederen. Honela burua boteaz, esan omen zion lagun bati, poemak bedaio<br />
kitatuko al dizkiat! BAtx Etiopia 26. Esaten den bezala osasuna bada bedaio, arraio, eta beste, aupa gaztiak<br />
etab. Ib. 87. Aurreneko orrialdean, irakurri ahal den apurraren arabera bedaio, erretoreak bere pesadunbrea<br />
[...] azaltzen dio lagunari. BAtx Obab 10. Beti izan nintzen listoena. Edo honela sinistarazi zidaten, bedaio.<br />
IMuj AzBel 28. Jainkoarren ez kalean uzteko, pentsatzeko seme harekin bedaio. Ib. 169.<br />
bedaixko. v. bedaxka.<br />
bedajo (Sc ap. A; H, Foix ap. Lh). "(Sc), ganado vacuno y lanar hinchado por la humedad de la hierba. Se dice<br />
también hablando de personas, irónicamente" A. "Bedaiotzea [sic], animal malade de trop manger de l'herbe<br />
verte" H s.v. bedarra. "(Foix), congestionné" Lh. Bedatsian belhar berrian alhatziarekin eta ekhi phintxo<br />
beruer pha etzanik egoitiarekin, arres gaztia berheziki, bedajotzeko arrixkian da. Büria aphal aphala etxekiz<br />
alhatzeko trenpürik gabe halbotzen den arresak bedajoaren señalia emaiten dü klarki. GH 1932, 94.<br />
bedaka, bedakari, bedakatu. v. belarka, belarkari, belarkatu.<br />
bedalapa (S ap. Alth Bot A, Lh y Lrq), bedelapa (Foix ap. Lh). "Épervière" Alth Bot 7 y Lrq. "Scabieuse,<br />
eskabiuza edo bedalapa" Ib. 22. "Oreja de ratón" A.<br />
bedamin. "(BN, S), hiel" A. v. 1 behazun.<br />
bedan. "(Armería). Cincel estrecho y curvado. (Bec d'âne). Bedanakin eiñ biarreko zeregiñ asko ziran,<br />
fresadoria agertu baño len" Etxba Eib. "(S), tajamata. Hoz con una lengüeta o un saliente en el lado opuesto al<br />
corte. Aihotza, aiortza, etc. Se emplea generalmente en la limpieza de malezas y en el corte de las ramas de los<br />
árboles" Garm LexEV 148. v. bedarina.<br />
bedao. v. bedaro.<br />
bedapila. v. BELAR-PILA.<br />
bedar. v. 1 belar; mehar.<br />
bedaratzi. v. bederatzi.<br />
bedariak. v. badarik.<br />
bedarina. "(S; Foix) bédane" Lh. v. bedan.<br />
bedarki. v. belarki.<br />
bedaro (S ap. A), bedao (A), bedau (S ap. Lrq; Foix ap. Lh). "Buen tiempo para cortar la hierba. Egün bedao<br />
dük, hots bedaka, hoy hace buen tiempo para cortar hierba, ea a segar" A. "Temps propice à la fenaison" Lh y<br />
Lrq.<br />
bedarrondo, bedarrondu. v. BELAR ONDU.<br />
bedaspila (Lar; -pil Hb ap. Lh). "Ensalada" Lar. "Gallofa, verdura, hortaliza" Ib. (tbn. en Izt C 42, en una lista de<br />
plantas). "Verdure, herbe potagère, salade" Lh. Bada nik [ ] bialdu dautsat nire lorategiko bedar batzukaz<br />
eginiko bedaspila bat. A Ezale 1897, 118b (v. ib. nota: "Bedaspila, ensalada. Larramendi").<br />
bedasterri (S-saug ap. Lh), bedatsterri (Lh). "(Endroit) chaud ou les fruits viennent de bonne heure" Lh.<br />
bedatse (Sal, S, R; O-SP 221, SP, Gèze, Arch VocGr, H), bedats (L, BN, S; Arch VocGr, VocBN, H), bedatsü<br />
(Gèze), bedadje (Dv), belatse (H). Ref.: Bon; VocPir 13; A (bedats); Lrq /bedac!e/. Primavera. "Bedatsea. En<br />
Soule c'est le printemps" O-SP 221. "Printemps (Ae) primadera, (Sal) primadra, (R) bedatse" VocPir 13.<br />
"Bedadje (S), printemps. Ce mot pourrait bien venir de bedar (V), foin, et équivaloir à belhartze" Dv. "(S),<br />
printemps (de bedarra et atse, atsarre, 'commencement'), id. bedatsa, belasea (de belarra, foin); syn. uda berria<br />
(L), belhartzea (EZ Eliç), primabera, primadera" H. La forma bedatsü en Gèze (junto a bedatse) se debe a la<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 443<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
confusión de -e y -ü finales, que proviene de la coincidencia en muchos casos de la declinación determinada<br />
suletina entre temas en -e (y en -i) y temas en -ü. v. udaberri.<br />
Bena adajioak dio: "Aiñhera bakhoitzak eztiala bere hegaletan bedatsia ekharten". "Une hirondelle ne fait<br />
pas le printemps". Egiat 244. Bedatsian bazterrak berdatzen dirade. Etch 668. Igaran bedatseko euriteak ekharri<br />
du aurthengo urthe gaixtoa. VocBN 195. Holako lür motek aski dütie bedatseko euriak üda orotako. Ip Dial 45<br />
(It udaberri, Ur uda<strong>bar</strong>ri, Dv primadera). Badira herriak bethi bedatsian bizi direnak. Ib. 40. Amak ützi<br />
nündizün bedats azkenian; / geroztik nabilazü hegalez airian. "À la fin du printemps". ChantP 24. Urteko laur<br />
estazioniak dra negiua (invierno), bedatsia (primavera), uda (verano) eta urrieta (otoño). Mdg 146. Xitendra<br />
anitx kuadrilla, bedatse eta uda guzuko. Ib. 137s. Txutxika loria bedatsian biltan da. Ib. 131. Kanabera hura bi<br />
gizonek zeiharka zapatuz zuten arkhina urratzen bedatsian. JE Bur 9n. Jazartzen baitziren hainbat bedats aldiari<br />
aitzi Jakesen haragizko soina eta bihotza oro. Mde Pr 141. Bedatsiala dirade / han kho[r]phitzak phausatüko.<br />
Casve SGrazi 118.<br />
- BEDATSE-LILI (bedats-l. Alth Bot 18 A). Primavera (planta). "Primevère. Hola deithürik, zeren den bedats<br />
hastekua [...]; lilia hoilli, ürindün, bost hortsetako tüta baten <strong>bar</strong>neti abiatzen" Alth Bot 18. Bazter guziyetan<br />
bedats-liliyak (flores de primavera) dagerzkigu, belasoruetan bitxilorak (margaritas) ereiten dira. J.M. Tolosa<br />
EEs 1913, 113.<br />
- BEDATSE-TXORI (Sc ap. A; bedats- Lh; bedatxori Lh). "Paro azul. v. amillotx" A. "Mésange" Lh.<br />
bedatu (Sal, R ap. A; Lar, Añ). "Vedar" Lar y Añ. "Vedado, bedatua" Lar. "Prohibir" A. v. betatu. Okasio<br />
aetarako inori prestatu dion armarik, eta ote ziraden arma bedatuak. Eta bere etxean gorde ote deban edo iduki<br />
arma bedaturik, kausa justurik bage. OA 158.<br />
bedatxori. v. BEDATSE-TXORI.<br />
bedatzan. "Súcubo, bedatzana" Lar.<br />
bedatzi. v. bederatzi.<br />
bedau. v. bedaro.<br />
bedaur (Lar Lcq 168, Hb ap. Lh, A). "Chufa, una frutilla dulce, bedaurra" Lar. "(msLond), chufa" A.<br />
bedaxka ( Lar y Lcq 36), bedaixko (Hb ap. Lh). "Mata" Lar. "Frutex, cast. mata: planta que en su base es<br />
dura o leñosa, mientras sus ramas se renuevan todos los años y no presentan yemas escamosas; ejemplo, la ruda,<br />
el tomillo, etc.; fr. arbuste; vasc. lutxakia y también bedaiska" Lcq 36 A. "Bruyère, broussailles" Lh.<br />
bedaxkadi ( Lar). "Matorral" Lar.<br />
bedazan. v. berazain.<br />
bedazi. v. BELAR-HAZI.<br />
bede. v. 2 bere.<br />
bedeatzu. v. bederatzi.<br />
bedegar. "Característico, especial" BeraLzM. Gizadia, yatorriz bakarra izan arren, taldeetan bananduta<br />
agertzen da. Talde oneik endak dira, ta gorpuzkera eta gogo-izakera bedegarrak bata besteagandik<br />
bereizten ditu. GMant Y 1933, 188. Lekeitioko kaixerrenka zaarra! [...] beste iñun eztakien dantza bedegar au.<br />
Erkiag Arran 35s. Nautikako eskola [...]. Itsas andietan ibilteko bear diran jakingaiak ikasteko etxe bedegarra.<br />
Ib. 133.<br />
bedegin. v. belagin.<br />
bedeikatu. v. bedeinkatu.<br />
bedeinkagarri. 1. (Adj.). Bendito. Mendiolako etxe iaun ospatsuaren izen bedeinkagarria <strong>Euskal</strong>errian il<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 444<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zala iakin zan. Ag AL 81. Ez neuke gura neure Eliza Ama Done Maite Bedeinkagarriari ondo ez derizkion<br />
gauzarik txikiena erakutsi: lenago ill. Ib. 110n. Iauregi bedeinkagarri atatik. Ib. 148.<br />
2. (Sust.). "(G-goi), propina o sobra que dan los vendedores, después de completar la medida" A.<br />
bedeinkalari. (El) que bendice. v. bedeinkatzaile. Begiak zabal egoten nintzan / guztia jaso bearrez; /<br />
lillura jatan abade jauna, / bedeinkalari, otoitzez. Gand Elorri 109.<br />
bedeinkameza, beinkameza. "El domingo anterior al en que se celebra el cabo de año tiene lugar lo que se llama<br />
beinkamezea: se celebra una misa, la cual antes (hace unos 18 años) solía ser cantada por el sacristán" (G-goi).<br />
AEF 1923, 121.<br />
bedeinkantza, bedeikantza. Bendición. v. bedeinkazio. Zeren galzen dituen horduan animak graziaren<br />
edertasuna ta bedeikanza. Mb IArg I 141. Asi ziran [...] Jangoikoa beren laudanz-bedeikanzez betetzen. Ib.<br />
363s. S. Franzisko Xabier-ek bere bedeikanza eman ta utzi zuen anima ta gorputz sendatua. Mb IArg II 334.<br />
Elizaren konsagrantzez edo bedeikantzez santutua. Ib. 319.<br />
bedeinkapen, bedeikapen. Bendición. v. bedeinkazio. Apaizak Jaunarekin Erriari bedeinkapena eman<br />
ondoren, [...] bere aurrean belauniko esan bear dira Birauen ordezko Gorapenak. ArgiDL 84. Aldegitekoan, ni<br />
ama ikusten yoan nintzan, eta biok negarrez giñarduela, bedeikapena emonez esan eustan: [...]. Or Tormes 13.<br />
Gure ixil-itzak entzuten, Yesus / bedeinkapen bat luzatuz, / besoak zabal, burua makur, / maite-altzoa zabalduz.<br />
P. Markiegi Y 1933, 187. Izurritean ukullukoak / ager ditute plazara; / bedeikapena <strong>bar</strong>ratzekoan / eldu dedin<br />
aietara. Or Eus 261. Mugara geran baiño lênago / begira an dago Gorriti... / Mikelek azken-bedeikapenez /<br />
bedeikatzen digu Uitzi. Ib. 261. Bedeinkapena, aintza eta jakinduria [...] gure Jaungoikoarenak dira. IBk Apoc<br />
7, 12 (IBe bedeinkapena). En DFrec hay 20 ejs. de bedeinkapen.<br />
bedeinkarazi, benedikarazi, benedika-arazi. Hacer bendecir. Benedikarazirik ura eta Jainko Jaunari ongi<br />
<strong>bar</strong>khamendu galdeturik bere gaizkiaz, garbitu zituen begiak ur hartaz, eta ordu berean argitu zitzaizkon. Jnn<br />
SBi 70. Herriko erretora eguerdi gabe etxerat deitua zuen eta inguruetako zilo guziak benedika-araziak. Zerb<br />
Azk 99.<br />
bedeinkata, bedeinketa, bedenkata, bedinkata. (Sólo femenino). Bendita. v. bendita, benedikta. Tr.<br />
Documentado en todos los catecismos vizcaínos antiguos, incluido en el Cardaberaz; raramente en textos<br />
posteriores. Se aplica sólo a la Virgen María. Bedeinketea zara Andra guztien artean. VJ 14. Bedeinkatea<br />
zara zu andra guztien artean eta bedeinkatua da zure sabeleko frutua. Cap (ed. 1893), 5. Bedeinkatea zara zu<br />
andra guztien artean (V, 1691). TAV 3.2.10. Bedenkatea zara zu andra guztien artean. Arz 21 y Urq 32 (OA 3<br />
bedeinkatua). O Birjina bedeinkata bekatari tristeen Amea. Urq 30. Bedinkatea zara zu andra guztien artean. Cb<br />
CatV 5. Ama Birjiña berak ezagutu ta autortu eban jente guztiak bedeinkatea deituko eutseela. Añ CS 197.<br />
Bedeinketie zara zu andra guztijen artien, eta bedeinketue da zure sabeleko frutue, Jesus. Ur CatArrig 69.<br />
bedeinkatu (V, G; Lar, Añ, Dv (G), H (V, G)), bedeikatu (AN-egüés, Ae; Lar, Añ, H, VocB), bedeinketu (Dv<br />
(V)), bedenkatu, bedikatu, bediketu (AN-olza), bedinkatu (V, G; Mic, Urt III 301, Zam Voc), begiketu,<br />
beinkatu (V-gip), bendikatu, benedikatu (B, BN-mix, Sal, S, R; SP, Ht VocGr, Lar, Gèze, Hb ap. Lh, Dv, H (L,<br />
BN, S)), beneikatu (BN-baig), benerikatu (AN-ilzarb), bereinkatu (V-gip), berinkatu (V-gip). Ref.: Bon<br />
(benedika, bedeika, bedike, beneika, benerika, bedeinka); A (bedeinkatu, bedinkatu); Lrq /benedika/; Iz ArOñ<br />
(bereinkatu); Etxba Eib (bedinkatu, berinkatu); Elexp Berg (bedinkatu).<br />
Tr. La forma general en toda la tradición septentrional es benedikatu, atestiguada tbn. en salacenco, roncalés y<br />
algún autor meridional moderno como Aresti. Hay ejs. de bedinkatu en Etcheberri de Ziburu, Harizmendi,<br />
Gasteluçar y Urte; en Goyhetche se encuentra una vez bendikatu, al parecer metri causa. En la tradición<br />
meridional, bedeinkatu predomina en el vizcaíno antiguo y se generaliza a comienzos del s. XIX en este dialecto,<br />
y algo más tarde en guipuzcoano. Anteriormente encontramos bedeinketu (VJ y alguna vez Añi<strong>bar</strong>ro), bedinkatu<br />
(dicc. de Micoleta --bedein- en el texto--, Irazusta y alguna vez Moguel; hay tbn. algún ej. vizcaíno del s. XX --el<br />
del catecismo guipuzcoano de 1920 no es seguro--), bedenkatu (Arzadun y, a veces, Urquizu) y especialmente<br />
bedeikatu, presente ya en Lazarraga, Isasti y Ochoa de Arin (que usa tbn. bedeinkatu, como Ubillos), general en<br />
el guipuzcoano del s. XVIII (todavía es la más frecuente en Aguirre de Asteasu, pero no en Guerrico; hay tbn.<br />
ejs. en Arrue y Orixe) y bien atestiguado en textos navarros (Beriain, Lizarraga de Elcano y los catecismos<br />
aezcoano, de Añi<strong>bar</strong>ro y Legaz) y baztaneses. Bereika(tu) se documenta, junto a bedeinka-, en DurPl, berinkatu<br />
en Bilintx y San Martin. Bedikatu aparece en unas oraciones alto-navarras de finales del s. XVI, en Lariz, en el<br />
catecismo navarro de Añi<strong>bar</strong>ro y, junto a begike(tu), en un texto de Lacunza del s. XIX; bediketu en los<br />
catecismos de Uterga y Ulzama. Beinkatu en Alzola (hay además un ej. no seguro de Añi<strong>bar</strong>ro). En la 1.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 445<br />
mende.<br />
a mitad
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
del s. XX se observa en autores meridionales (Azkue, Inza, Altuna etc.) cierta tendencia a sustituir bedeinkatu<br />
por onetsi (q.v.). En DFrec hay 66 ejs. de bedeinkatu, meridionales, y 3 de benedikatu, dos de ellos<br />
septentrionales.<br />
Bendecir; (con aux. intrans.) ser bendecido. "Bénir" Dv. Cf. VocNav: "Benedicar, responsear el cura por el<br />
alma de un difunto al final de la misa mayor (Ochagavía). Del vasco benedikatu, que procede a su vez del latín".<br />
Garaziko herria / benedika dadila, / heuskarari eman dio / behar duien thornuia. E 251. Iainkoak, othoi, zuen<br />
trabaillua prospera eta benedika dezala, Amen. Lç ABC A 3r. Eta kontradikzionerik batre gabe xipién dena<br />
gehién denaz benedikatzen da. "Ce qui est moindre est benit par le plus grand". Lç He 7, 7 (Dv hartzen duela<br />
benedizionea). Afaritan / maia bedeikaturik. Lazarraga (B) 1203v. Benedika ezazu gure trabaillua. Mat 331.<br />
Alabatzen eta bedeikatzen zaitugu zaradena gatik. Ber Trat 43r. Benedika zaiteztela, / o buraso nobleak, / zeren<br />
baitzarete Seme / hain onaren iabeak. EZ Noel 63. Urthearen inguruak / Zu bedinkatzen zaitu. Ib. 137. Iaaten<br />
dabenean maia bedeinkatu begi. Cap 126s. Adoreetan zaitudaz, Iauna, eta bedeinkeetan. Ib. 131. Benedika bedi<br />
zure izen saindua. SP Imit III 40, 5. Horra nola benedikatuko den bihotz guziaz Jainkoaren bilha dabillana. SP<br />
Imit IV 15, 4. Gizonek eta aingeruek, / zeruak eta munduak, / bethi bedinka detzatela / hirur Presuna sainduak.<br />
Gç 190. Benedika nazazu, Jauna. Ib. 120. Jinkoak benedika ditzan urtheko laur sasoak. Bp I 110.<br />
(s. XVIII) Adoratzen eta bedeinkatzen zaitugu, Kristo. OA 14s. Eta bedinkatu zuen, ziotsala, bedinka bedi<br />
Abran Iainko puxant, soberanoaz, zeru eta lurreko Iaunaz. Urt Gen 14, 19. Adoretan da bedenketan zaitudaz<br />
Kurutze santea. Arz 28. Kreatura guziek elkharrekiñ lauda eta benedika bezaitzate eternitate guzian. Ch III 21,<br />
7. Aingeruak eta kriatura guztiak bedinkatu zaitzaela. Iraz 60. Saintü eta benedika ezazü ene arima zelüko<br />
benedikzioniaz. Mst III 59, 4. Artu zuen Jesusek an atera zuten ogia ta bedeikatu ta zatitu ta eman zien biei zati<br />
bana. Mb IArg I 284. Bedeika, ta alaba zaizadan, Jauna. Cb Eg II 69. Maia bedeinketako oraziñoa. Cb CatV<br />
105. Adoratzen ta bedikatzen zaitut nere Jesu Kristo Jauna. Lariz 22. Etzen <strong>bar</strong>atzen benedikatzetik bere Jainko<br />
adoragarria. Lg II 88. Probidenzia benedikatzen dute eta bere zorthea ez lezakete ganbia mendeko dohatsuen<br />
zorthearekin. Mih 108. Eternidade guzien bediketu eta alabatu dezaten. CatUt 59. Ene Jinkua, oferitzen<br />
dauzkizügü orai hartü ditügün erresolüzioniak, benidika [sic, ] ditzazü. CatLan 161. Jinkuak nahi üken<br />
ditü benedikatü eta heen frutiak deiadanik seinditzen dira hiri huntan. Ib. 3. Mantenatzengaituénak lúrrean<br />
bedeikagaitzála zéruan. LE Prog 100. Zure lana ongi badoha, benedika zazu laguntzen zaituena. Brtc 12.<br />
Sazerdoteak dira, Apezpikuak bedeikaturikako olioarekin, Sakramentu hau ematen duenak. Ub 214. Zure<br />
ondorengoai emango diztet Canaango bazter eder ugariak, ta ondorengo orietan bedeinkatuko ditut munduko<br />
guziak. Ib. 17s.<br />
(s. XIX) Benedika dezala zure fidantzia. Monho 162. Jinkuak benedikatüko zütü. Xarlem 1401. Urratuten ditu<br />
kartaak ta egiten dau promes legez ez geijago kartarik eskubetan artuteko. [...] irabazi baleu, bedeinkatuko<br />
zituban kartak. Mg CO 58. O, neure biotzeko Jesus maitea! Santu guztiak bedeinketu zaiezala, nigana etorri<br />
zarealako. Añ EL 1 166. Etzaitut, Jauna, largako, bedeinketan enozun artean. Añ LoraS 67. Aren Majestadea beti<br />
edo eternidade guzian bedeinkatzeko. Gco I 466. Alabatu eta bedeikatu bear degu aren probidenzia. Gco II 35.<br />
Bedeika zaitzeela Zeruko eguzkiak eta izarrak. AA I 465. Benedika dadila Jaunaren ontasun mugarririk gabea.<br />
Dh 238. Ta bedeinkatu eban ango ezkontzia, milagro bat eginagaz. fB Ic III 339. Eztauka gizon batek gauza<br />
oberik, ez txarragorik miina baño: bera ondo badarabil bedeinkatuten dau Jaungoikua. Astar II 108. Angeru ta<br />
Santu guztiak bedeinka zagiezala beti ta beti. Añ EL 2 119. Lendanaz du Maria / Jaunak bedeinkatu, / bere<br />
berdiñik ez du / lurrean arkitu. Echag 125. Graziak benedikatuko ditu eta khoroatuko kongregazioneko anaiaarreben<br />
efortak. JesBih 395. Ene arima benedika ezak hire Jinkua. UskLiB 108s. Begike detxazu autse aubek<br />
geren buruen paratzera guazenaubek (AN-araq, 1838). ETZ 232. Benedikatzeko da d'Abbadie yauna, /<br />
Laphurdiko yendea mugitu duena. Hb Esk 126. Jaunak bedeinkatu zuen, eta alako moduan aberastu zan non<br />
auzoak aren ona ezin eramanaz, asi ziran esetsi edo persegitzen. Lard 31. Benedika eta ospa zaitzadan, Jauna.<br />
Dv LEd 131. Artu zuen ogia, bedeikatu zuen. Echn Mt 26, 26 (He, Dv, Ip, SalabBN, Samper, Leon benedikatu,<br />
Ur, Ker bedeinkatu, Hual bendezitu edo benedikatu; IBe bedeinkapena esan; Lç graziák rendatu, Ol, Arriand,<br />
Or ontesi). Beti alabau eta bedeinketu dagijen. Ur CatArrig 78. Benedika ditela / armada legalak, / biba Alfonso<br />
eta / haren jeneralak. Bordel 184. Eriak hunkitzen ditu, benedikatzen ditu eta gaitz guzietarik sendatzen. Laph<br />
213. Jainkoak bedeika zaitzala, ene seme. Arr GB 88. Adoratan ztugu, Kristo, eta benedikatan ztugu. CatR 17s<br />
(CatSal benedikatzen, CatAe 16s bedeikatzen). Benedikatruk zra emazte guziuen artian. Ib. 5 (CatSal<br />
benedikatrik, CatAe 4 bedeikatua). Bedeinkatzen da izen au usai gozo artean / Ebro, Nilo ta Ganges, ta<br />
Amazona aldean. Aran SIgn 213. Aditu zuan Santuak gizon aren keja, eta urrikiturik bedeinkatu zion mastia, eta<br />
ugaritu zion ardua. Bv AsL 182. Betikotasun guzian bera laudatzeko ta bedeikatzeko. Legaz 23. Gure Jaungoiko<br />
maite / amoriosua, / arren, bedeinka zazu / berriz itxasua. Arrantz 92. Ez ezak Anjelen izenik aotikan atera<br />
bedeinkatutzeko ez bada. Apaol 53. Azken aldikotz benedikaturik bere komentuko fraide guziak, lohakartu zen<br />
ezti-eztia Jauna baithan. Jnn SBi 58. Othoitzen zütügü Jesu-Krist zure Seme dibinoaz, onhets dezazün eta<br />
benedika sakrifizio saintü hau. Ip Hil 232. Adéma zenak lehen ezkontza benedikatu zuelarik. HU Aurp 163.<br />
Benedika ezazue Jainkoa zuen familietan, patriarkek bezala. Arb Igand 188. Guzur-zaleak berenagaz<br />
urtetearren asmautako guda bat Iaungoiko egiazkoak ezin leike ezertara bedeinkatu. Ag AL 21. Laket dakion,<br />
hark / oro salbatü / bai etare berak / benedikatü. UNLilia 17. --Zer egin bear dogu erneguren bat entzuten<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
446
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
dogunean? --Bedeinkatu bear dogu, beintzat geure <strong>bar</strong>ruan, Jaungoikoaren izena. Itz Azald 89.<br />
(s. XX) Jainkoak benedikatzen zuen heien lana, leialki zerbitzatzen zutelakotz. CatJauf 25. --Aita San<br />
Antoniok bedeinka dezalata, ederra beia. --Izugarri! Ag G 89. Jauna, lan au eskeintzen dizut; onetsi<br />
(bedeinkatu) zazu. ArgiDL 20. Bihotzez, eta menderen mendeentzat, benedikatzen ditut nere Eskualdun<br />
adixkideak. <strong>Bar</strong>b Sup 165s. Egin bear degu Gurutze santua [...] Jaungoikoak bere Semearen ezaupideaz jantzirik<br />
ikustean bedeinka gaitzan. Inza Azalp 17. Bazabiltzan gaiaz haur bateiatzen, ezkuntze benedikatzen eta Elizako<br />
heltüren erier emaiten. Const 26. Elizkizunetan erabilli oi dan gauza ta jantzi onetsirik --bedeinkaturik--<br />
geiago bein ere ez erabiltzeko erabakia ez al zuten artu? RIEV 1927, 431. Basoko artaldiak be Jaungoikua<br />
onesten (bedeinkatuten) dabe. Eta zeuk, eztozu olakorik egingo? Altuna 95. Andrea, Jaungoikoak / zaitzan<br />
benedika, / orrazea tratuan / dezagula truka! Etcham 141. Etxe ontako iende noblea / Iaunak bedeika dezala.<br />
Canc. pop. in Or BM 66n. Erramu egunez bedeinkatutako a<strong>bar</strong>rak atarian erretzen dituzte. JMB ELG 85.<br />
Moisek, etxola bezala kutxa, bigak benedikatu zituen Jainkoak berak irakatsi othoitzekin. Zerb IxtS 40. Besoa<br />
hedaturik airea hiru aldiz benedikatzen du kurutzearekin. Lf Murtuts 2. Birjin paregabea, / bedeinka nazazu.<br />
SMitx Aranz 188. Gizonak areago ez zekien etsipenez negar-garraisiaka hasi, ala zorionaren onaz belaunikatu<br />
eta Izatea benedikatu behar zuenetz. Mde HaurB 98. Fraidiak guutziak bedeinkatu zituen ezkero, indar gutxiago<br />
dauke sorgiñ ta deabru ta olako gauzak (V-gip). Gand Eusk 1956, 222. Zure Liburuaren ortzantzan siñestunak<br />
bedeinkatzeko. Or Aitork 421. Eskarrez beterik nagokio. Jainkoak bedeinka beza. Bera ezagutu ez banu, nor<br />
nitekean ni orain? Anab Poli 136. [Kanpo santu <strong>bar</strong>rie] Santiago egunean, Andra Mariko parroko jaunek<br />
bedeinkatu oan. Akes Ipiña 16. --Eta zer gertatu zitzaion gero Joanetegiri? --Gauza itsusia, nik benedika<br />
eztezakedana. Arti Tobera 279. Orduan kutunak egiten ziran San Juan egunean bedeinkatutako belarrakin. And<br />
AUzta 67. Amak egunoro bezela jangaiak benedikatu. Osk Kurl 56. Baserrietako aterpetan, San Juan-irak,<br />
lorak, leixar orriak, arto landarak, gariburuak. San Juanek bedeinkatuko dauz biar goizeko agunsentian [sic].<br />
Alzola Atalak 81. Urez bedeinka beza gela au. Berron Kijote 75. Onetsi euskal hitza da, baina ez du<br />
"bedeinkatu" adierazten, "maitatu" baizik. MIH 346.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 63. CatLlo 98. CatBus 59. Urruz Urz 31. Ir YKBiz 444. Munita 31. MAtx Gazt 13. NEtx<br />
LBB 121.<br />
Benedikatu: Mercy 31. CatLuz 39. MarIl 70. Jaur 349. CatS 104.<br />
Bedeikatu: CatBurg 12. Añ CatAN 74. CatB 40. CatEliz 467.<br />
"Abelek bedinkatu daiala! (V-arr), ¡que Abel lo bendiga! (el pueblo lo dice de una criatura aún no bautizada)"<br />
A.<br />
(Fig.) mojar, rociar con agua. "Norbait urez butsi (humorezkoa). Goikua lorak erregatzen asi zan eta gu<br />
bedinkatu giñuzen" Elexp Berg.<br />
(Con aux. intrans. bipersonal). Egin du guziaz guzien Jaun eta Jabeak bezala berak nai zuena, bedeika<br />
dakiola egin duen guziagatik. Mb IArg I 107. Bedeika dakiola Daviden Semeari; ta bedeikatua izan dedilla<br />
Jangoikoaren izenean datorkiguna. Ib. 268. Bedeika dakiola gazte garri (105). "¡Bendito sea tal joven!". LE-Ir.<br />
Benedika dakiola, dio, / mahatsari aihena, / arno ekartzen duena. Bordel 79, ChantP 310.<br />
(Rad., en exclamaciones). Benedika fortuna! ala enkontru hona! / orai begietan dizit desiratzen nuiena. E<br />
177. Estimaduaz ez admiradu / geure alango prendea, / bedeinka erri geurea! BBizk 15. Izen edo<br />
Nominatiboetan zer lanak ez dira? Latinak onela, Griegoak ala. Bedeika gure Euskera: bere sei kasoetan<br />
erregla jakin ta errazak beti bere onean firmeak ditu. Cb EBO 33. Bedeika alako gaztea! (104). LE-Ir. Tristeziak<br />
mundutik / lasterki naroa / bedeinka alegrija / Jaunak emonikua. DurPl 94. Bereinka bere amari / sortu jakonian<br />
/ guztizko seme on bat / bere sabelian. Ib. 103. Bedeinka milla bidar emakume ain eder, ain zoragarri, ain<br />
ikusgarri egin eban Jaungoikua. Astar II 274. Cf. el siguiente ej. de Moguel: Jangoikuak bedeinka zuben biar<br />
egiteko gogua, ta besuetako sendotasuna. Mg PAb 141<br />
(Ht VocGr, Lar, Añ, VocB). (Part. en función de adj.). Bendito. "Benedikatua, beni, benite" Ht VocGr.<br />
"Bendito, bedeikatua, bedeinkatua, oneresia" Lar. "Urbedeikatu, agua bendita" VocB. v. bedeinkagarri,<br />
bendito; benedikata. Tr. Algunos autores antiguos, tanto al Norte (Leiçarraga, Materre, Axular, Gasteluçar)<br />
como al Sur (Micoleta, Capanaga) y la tradición suletina en general emplean frecuentemente el part. indet. con<br />
izan, mientras que en el resto de los textos encontramos el part. det.; p. ej. todos los suletinos (salvo Inchauspe)<br />
escriben benedikatü zira en el "Ave María"; hay tbn. un ej. en Mendigacha, pero no ocurre en el catecismo<br />
roncalés, donde, al igual que en el salacenco y sólo en ellos, la citada fórmula se expresa mediante el partitivo<br />
(benedikatruk, -trik). Elizalde, Lizarraga de Elcano y UskLiB usan part. indet. en función de adj. normal con el<br />
sust. ur. Maledikzionea bere gain harturik, desegin ukhan du hura bere berthutez, [...]: baina halakotz eztu<br />
benedikatu izatea behinere utzi ukhan. Lç Ins C 4v. Lurreko nazione guziak haren hazian benedikatuak izanen<br />
liradela. Lç Adv ** 2v. Oi ta goazen, / ene bedeikatuak. Lazarraga 1200r (tal vez se trate de una constr. con gen.<br />
agente: 'bendecidos por mí'). Zarade bedikatua andre guztien ertean. (Areso, c. 1591). FLV 1991, 110. Erakutsi<br />
egiguzu gure eriotzako orduan Jesu Kristo zure fruitu bedikatua. Ib. 121. Ur bedeinkatuakaz. Bet 15.<br />
Exenplutzat arturika / Bautista bedeinkatua (1610). TAV 3.1.21. Iesus frutu bedeinketu zure sabelekoa. VJ 14.<br />
Biz laudatu eta benedikatu Iainkoaren izen saindua. Mat 181. Maria Birjina benedikatua, saindutasunaren<br />
mirakullua, garaziaren eta miserikordiaren ama. Ib. 290s. Bedeikatua zera, andre guztien artean (G). TAV<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
447
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
3.2.10. Bedeinkatua da zure sabel birjinaleko fruktua, Iesus (V, 1619). Ib. 3.2.10. Jesus bedeikatua, zure<br />
sabeleko frutua. Is ib. 3.2.12. Bedeikatua da Iaunaren izenean datorrena. Ber Trat 69v. Adoratzen zaitut<br />
Gurutze bedeikatua. Ber Doc 98v. Zeruetara iganen gorputz bedinkatuak / sentituren tu atsegin onhest eta<br />
xahuak. EZ Man I 134. Ezin ehortz ziaitekek lur benedikatuan. Ib. 33. Andre garaziaz bethea, emaztetako<br />
benedikatuena. Harb 93. Iaunak plazer zuen bezala egin da; biz bada Iaunaren izena benedikatu. Ax 304s (V<br />
203). Xauna biz bedeinkatu. Mic 13. Halatan deithuko zara, / Andre bedinkatua. Hm 82. Bedeinkatu eta alabadu<br />
izan dila Trinidade Santisimea. Cap 120. Ur bedeinkatua artu dagianean. Ib. 130s. Ene Jainko Jauna, Aita guziz<br />
saindua, zarela orai eta bethierekotz benedikatua. SP Imit III 50, 1. Madarikatu guziak / Bistatik khasaturik, /<br />
Naukela zure graziak / Benedikatutarik. Arg DevB 213. Benedikatü zira emazte ororen artian, eta benedikatü da<br />
zure sabeleko frütia. FPrS 22s (tbn. en Bp I 42, UskLiB 13, CatS 14). Jesus dela bedinkatu, / laudatu eta<br />
maitatu: / dela bethi ohoratu. Gç 94. O Spiritu Saindu, o Aita, / zarela bedinkatua! Ib. 191. Ur bediñkatuaz<br />
ziñaturik. Ib. 35. Ah, zeiñ hagitz zen tristetu / Birjina benedikatu / Haur eder haren ama. Ib. 135. Elizako gaiza<br />
benedikatü orok nontik hartzen dütie bere indarrak? Bp I 141.<br />
(s. XVIII) Biz benedikatua eta laudatua mendez mende, halabiz. ES 153. Bedeikatua zerade zu andre guztien<br />
artean eta bedeikatua da zeure sabeleko frutua. OA 2. Zeure sabeleko frutu bedenkatua. Arz 22. Bedenkatua da<br />
zeure sabeleko frutua. Ib. 21. Zeren ezpaita nihor onik Jainko xoilla baizen, zeiñak behar baitu izan gauza<br />
guzien gaiñetik laudatua eta guzietan benedikatua. Ch III 9, 3. Ur bedeikatu arzeareki. El 17. Benedikatua behar<br />
othe da izan ur hura? CatLav 216 (V 109). Izan deitezala zeure Semien da zeure izen santuak bedeinkatuak. Urq<br />
28. Ogi bedinkatuagatik. Iraz 39. Bedeikatua zu andre guzien artean ta bedeikatua da zure sabeleko frutua.<br />
CatBurg 4. Ordenatu baitu egun sofri dezadan pena eta nekhe hau, izan bedi eternitate guzian benedikatua. He<br />
Gudu 141. Biz, Jauna, zure hitza benedikatü eztia beno enetako eztiago dena. Mst III 57, 4. Ah, Jauna, ni ere<br />
baninz zori oneko bedeikatu orietatik bat! Mb IArg I 314. O bedeikatua betiko izan zaite ala! Cb Eg II 88. San<br />
Josef bedeikatu gozoa. Cb Eg III 313. Bedi benedikatua Jaunaren izenean heldu den erregea. Lg II 220.<br />
Benedikatia zira emazte guzien gaiñetik. CatLan 73. Artu ur bedeikátu, zeñátu goátzea ta bere búruo, ta Ama<br />
Birjinari bere Konzepzio garbiagátik errezátu irur Abe Maria. LE Prog 102. Osana, bedeikatua eldu-déna<br />
Jaunarén izenean. LE Io 12, 13. Ogia, ura edo bertze zer nahi den Elizaz benedikatua denik usaie profanoetako<br />
zerbitza-arazten duten guziek. Brtc 56. Olio bedeikatuarekin. Ub 214.<br />
(s. XIX) Jinkua dela laidatü / eta benedikatü! Xarlem 861. Salba zazu zure populua: / zure primu hautatuen<br />
erronkan / dela benedikatua. Monho 156. Guk ezagutzen degu hostian guregana datorrena dala [...] Maria<br />
Santisimaren Seme bedinkatua. Mg CC 243. Birjiñe loriosa ta bedikatue, libra gaitzatzu beti peril guziti. Añ<br />
CatAN 81. Purgatorioko arima bedeinkatuak iños aztuko eztodaz. Añ LoraS 160. Arturik urbedeinkatua<br />
deboziñoaz ta bekatu txikienen damuaz, ta egotzirik fede biziaz urbeinkatua [sic] oean ta gelan, oeratu zaiteze.<br />
Ib. 133. Aren sabeleko frutu bedeinkatuari Jesus deitzen diogunean. Gco I 463. Arren eta emeen bilkuiak edo<br />
batzarreak ez duela ondoren onik ekarten. Jauna, ordea gure etxera datozenak ogi bedeikatua bezalakoak dira.<br />
AA II 122. Atozte, esango die, nere Aitaren bedeinkatuak, atozte, arrezazue munduaren asieratik zuentzat<br />
prestaturik dagoan Zeruko Erreñua. AA III 456 (544 bedeikatuak). Horra geroroz eta eternitate guzikotzat<br />
arima benedikatu haren zorthea. Dh 151. Bedeinkatuba izan dedilla bere izen santuba. JJMg BasEsc 263s.<br />
Egunik bedeinkatubeenak. Ib. 130. Andra ta gizon naaste gau ta egun oi zabiltzan moduban ibilita, pekaturik<br />
egiten ez dozun bedeinkatubok! Lastimia, nortzuk zarian ez jakitia! fB Olg 179s. Frutu bedeinkatua / Birjiña<br />
Amarena. Echag 199. Har hur benedikatü eta belharikatürik [...] egizü zure othoitzia. UskLiB 73. Benedikatü<br />
dela Jaunaren izenian jiten zeiküna. Ib. 46. Aski lizake (ner Kristaubak) konsideratzia detenzioareki Orazio<br />
bedikatuautan Elizama Sanduek esatzen diona Jaun Dibinoari (AN-araq, 1838). ETZ 233. Izan dadin ezagutua,<br />
estimatua, ohoratua, maitatua, Lurrean benedikatua Zeruetan den bezala. Jaur 184. Zestoako Erriaren<br />
mugapean iturri on asko dira txit [...]. Zorioneko ur bedeinkatu oek aspaldiko urteetan egiten dituzten mirari<br />
andiak, nork ez dakizki bada? Izt C 86. Imiñi Jaungoikuaren esku bedeinkatuetan. Ur MarIl 24. Gernikako<br />
Arbola / da bedeinkatua, / euskaldunen artean / guztiz maitatua. Iparg 339. Xirio luze bat aldean phitztua, / hillmihisea<br />
ere gaiñetik hartua / eta harako-han ur bendikatua. Gy 103. Holako yenden arraza hanbat da poblatua /<br />
non baididuri zeruaz xoil benedikatua. Ib. 85. Agindu zuen, artarako zan aldare gañean egindako su<br />
bedeinkatutik inzensu-ontzi edo inzensonarioan ipiñi zedilla. Lard 85. Berinkatuak izan ditezela bein eta milla<br />
bider, zuri dizutan naitasuna dala meriyo, pasa ditutan penak. Bil 158. Bedeinketie zara zu andra guztijen<br />
artien, eta bedeinketue da zure sabeleko frutue, Jesus. Ur CatArrig 69. Sazerdotek diote / otoitz egiteko / Karlos<br />
benedikatu / setimorendako. Bordel 178. Bedeikatua izan zaite, bada, orañ eta beti zure ontasunagatik. Arr GB<br />
67. Biur zaite zere lekura, anima bedeinkatua! Ib. 103. Bedeikatua zira emazteki guzien artean, ta bedeikatua da<br />
zure entrañetako fruitua. CatAe 4 (CatR 5 benedikatruk, CatSal 5 benedikatrik). Erakuts dakiguzu<br />
Jesus zure entrañetako frutu benedikatiua. CatR 7 (CatSal benedikatua). Auxe dogu, auxe, lur bedeinkatua, /<br />
Asabak batuten zirean lekua. AB AmaE 72. O zer bedeinkatu ta zorionekuak dira [...] Jesukristok ebanjeliuan<br />
agindua egiten dutenak! Bv AsL 111. Jaun onek edo bedeinkatuaren edo madarikatuaren izenaz deituko nau.<br />
Arr May 47. Ethorri zenean Jainkoak mundua salbatu gogo zuen egun benedikatua. Jnn SBi 37. Bedeinkatua ta<br />
onetsia izan dailla i onen ordu gitxitan [...] edertu auan txakolin miragarria! A BeinB 73. Benedikatia zira<br />
emazte güzien artian. Ip Hil 70. Benedikatü da Jinkoaren izenian jin dena. Hosanna zelü gain gainetan! Ib. 232.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
448
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(s. XX) Ogi bediketue yatiagatik. CatUlz 44. Ori da benedikatiua emazte guziuen artian, eta benedikatu da<br />
orren baitan dagon frutiua. Mdg 159. Kandela bedeinkatu bat pixtutzen dute. Goñi 33. Arrezkero ogi<br />
bedeinkatua bezela irakurri oi zuan, igandietan, kertenkeriz ornituriko paper purtzill bat. Ag G 219. Aita San<br />
Isidro bedeinkatua! Guk ikusi bear ditugu ikustekoak. Ib. 258. Bedeinkatua zara zu andra guztien artean, eta<br />
bedeinkatua da zure sabeleko frutua. KIkV 51. Bedeinkatua zera zu andre guztien artean. KIkG 33. Eta erbeste<br />
onen ondoren erakus zaiguzu Jesus, zure sabeleko Seme bedinkatu [¿por bedein-?] ori. Ib. 34. Eba emakume<br />
guziakin gaitzetsia izan zan, zu ordea beroien guzien artean onetsia (bedeinkatua) zera. Inza Azalp 155.<br />
Karrikan, bizkitartean, ezko-xirio benedikatuak, lerro lerro, phizten ari ziren, etxe guzietan. <strong>Bar</strong>b Sup 142. Ziur<br />
nago, zeruan sartzeko ez zuela ur beinkaturik ere artu bearrik izango. Alz Ram 28. Aren azpian egin omen zan /<br />
fueroen juramentua, / orain argati deitzen diogu / arbola bedeinkatua. Tx B I 50. Bedeinkatua izan dedilla /<br />
aldegiñ zuten eguna, / gizarajuak arrapatu du / bere moduko laguna. Ib. II 133. San Antonion irudi bedeinkatua<br />
be ipiñi eban bertan. Kk Ab II 143. Emakume guzietan bedeinkatuena. Ir YKBiz 5. Ateen bi aldetan jartzen dute<br />
elorri / --bedeikatua dala digute erakutsi-- / oiñazturik ez daiten udaran erori. Or Eus 288. Bedeinkatua dedilla<br />
Jaungoikua! Aren beatza izadian argiro ikusteko, ez dek iñun au bezelako biderik. TAg Uzt 94. Mende<br />
benedikatua! Elizan berritz batasuna eta bakea ikusi zuen mendea! Zerb IxtS 107. Bedeinkatua Andoni bakarrik<br />
Medellinera joan zan eguna! JAIraz Bizia 126. Umeen lo bedeinkatua uixatuteko laingo aizerik izan ere zorionez<br />
gure lurraldeetan izaten eztalako. Erkiag Arran 153. Lurreko jabe laztana, / zeruek maitatua. / Jaungoiko<br />
poteretsuak / eskuz bedeinkatua. Arti MaldanB 194. Onartua / izan bedi zimaurra, benedikatua, / zerren bestela<br />
zerua / izanen zaigun galdua. Ib. 217. Zeu zara frutu bedeinkatuaz / gure naikunen pozkari. Gand Elorri 137.<br />
Jainko bedeinkatua! Ez niteke gauza guziaz arduratu. Lab SuEm 201. Aita San Antonio bedeinkatua!... Arren<br />
baiño arren! Senargaia iritxi zaidazu lenbailen... NEtx LBB 141. Nekatutako gerriyarentzat / uraxen gauza<br />
biguña! / bedeinkatua izan dedilla, / oia, zu egin ziñuna. Uzt Auspoa 67, 114. Aita gurea / zeruetan zaudena, /<br />
bedeinkatua bedi / hildakoen izena. Azurm HitzB 54. Egungo egunean ere, ez da ogi bedeinkatua izengoiti<br />
horren azalpean eskaini zaigun guztia. MEIG IV 129.<br />
v. tbn. Cb CatV 53. Astar II 86. CatLlo 96. CatBus 57. Zab Gabon 49. Azc PB 156. Apaol 32. Bilbao IpuiB 147.<br />
Benedikatu: Mih 48. CatSal2 24. JesBih 444. CatLuz 40. Dv LEd 135. UNLilia 4.<br />
Bedinkatu: Cb CatV 5. Etxba Ibilt 465.<br />
Bedenkatu: Urq 32.<br />
(Usado irónicamente). Dichoso, de marras. "El dichoso. Ixillik egon ari txorimalo bedinkatuoi" Elexp Berg.<br />
"Etzuan bela eittekua autobia bedinkatua" Ib. Nahi zindukete jakin zer gerthatu zitzautan gero, Baionan,<br />
arratsalde benedikatu hartan? <strong>Bar</strong>b Sup 27. Arrats guziez, bere hortz benedikatuak, ongi garbiturik emaiten<br />
zituen ohe buruan. Ib. 101. Baekian berak, nai ezkero, ardura asko <strong>bar</strong>ik be, Garbiñeri azur bedeinkatua<br />
atarako eutsona. Bilbao IpuiB 226. Ai, ai-ai, asto berinkatua, sinistu eiten dok gañera; zelan biziko dituk ba<br />
iretargian gizonak? SM Zirik 109.<br />
"Hermoso. Aurten lekia bedinkatua dator ba" Elexp Berg. "Aretxek pe umia bedeinkatua dauke ba" Ib.<br />
- BEDEINKATU GABE. No bendito, no bendecido. Natan ta Abiron irentsi zituen bizirik lurrak eraman<br />
zuteelako Sakrifizio[ra] su bedeikatu gabea. Mg CC 252.<br />
bedeinkatzaile, benedikatzaile (Dv), bedinkatzaile (V-gip; Urt), benedikazale (S). Ref.: Lrq; Etxba Eib. Que<br />
bendice. "Beatificus, [...] bedinkatzen duena, bedinkatzaillea" Urt III 280. "Celui qui bénit" Dv. "El que<br />
administra la bendición. Bedinkazallia izan zan famelixako zarrena" Etxba Eib. Zu zeure maite guztien /<br />
Benedikatzaillea. EZ Eliç 181.<br />
bedeinkatze. Bendición. Batzuek uste dute Yesusek ogi-bedeinkatze arekin ogi ura bere aragi egin ta<br />
yatera eman ziela, Komunioan bezela. Ir YKBiz 529n.<br />
bedeinkazio (Lar, Añ, H), bedeikazio (Lar, H), bedeinkazino (V-gip; Añ), bedeinkazinoe, bedinkazino (V-gip),<br />
bereinkazino (V-gip), berinkazino (V-gip). Ref.: Etxba Eib (bedinkaziñua); Elexp Berg (bedinkaziño). <br />
Bendición. v. bendizio, bedeinkapen. Tr. Usado por autores meridionales desde finales del s. XVIII. En<br />
DFrec hay 10 ejs. de bedeinkazio, meridionales.<br />
Ura bedeikatzen duenean eta gañerako Elizako bedeikazioak egiten dituenean. Ub 165. Jangoikua arpegiz<br />
arpegi ikustia, bere amodiuan zurtuba legez geratutia ta naigabe baga beti egotia, bedeinkazinoiak kantetan<br />
Aingerubakaz batera. CrIc 37. Ah eta zenbat grazia, zenbat bedeinkazio, ta zenbat ondasun animako aterako<br />
lirakean bisita eder artatik! Mg CC 239. Honradu egizu zeure aita, berak ezarri deizun bere bendizinoia, eta<br />
bedeinkazinoe onek iraun dagijan betiko. Astar II 87. Azkenengo bedeinkaziñoak. Añ EL 2 127s. A<strong>bar</strong>ka Obispoa,<br />
/ jeneral azkarra: / Eleizaren abea, / fedeko indarra, / bedeikazioakin / egiten du gerra. Echag 164. Zuzendu<br />
Eleixaruntz edo Marijaren irudi bateganuntz, agur egin ta eskatu bere bedeinkazinoia. Ur MarIl 4. Sem eta<br />
Jafetek Jainkoaren bedeinkazioa, Kamek madarikazioa bezala, beretu zuten, gurasoa onratzen eta onen<br />
argaltasuna estaltzen jakin zutelako. Lard 11. Ikusirik egiten zituen mirariak, eta aditurik gazte oien<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
449
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bedeinkazioko otsak, sutu ziran. Ib. 430. Elizaren donekida edo bedeinkazioa. Ib. 212. Bildur naiz uste izan ez<br />
dezala burlatu nai izan diodala, eta ekarri ez dezadala nere gañera madarikazioa bedeinkazioaren ordez. Ur<br />
Gen 27, 12. Ez zan iñozbere egon mandarikaziñoaren [sic] azpiyan, ezpada izanik betiko bedeinkaziñoaren<br />
yaube eta partill [...]. Ur BulaAl 34. Bere eraman andia, bere ondoesanak eta guziaz gañ bere ejenplo ona<br />
bazter guzi aietarako bedeinkazio andi bat izan ziran. Arr GB 140. Aita Santu Adriano VI-ri bedeinkazioa ta<br />
baimena eskatu ziozkan. Aran SIgn 35. Maiaren bedeikazioa. Legaz 58. Zuaz, <strong>bar</strong>riro dirautsut eta / neure<br />
bedeinkaziñuaz, / zuaz, anaiak argitutera / emen ikusi dozunaz. AB AmaE 13. --Zelako eginsariak eskiniten<br />
deutsez Jaungoikoak bere aginduak ondo gordetan dituezanai? --Bizitza onetan bere grazia eta bedeinkazinoe<br />
ugariak. Itz Azald 80.<br />
(s. XX). Gurutze aundiaz berriz gure siñesmena aittortu bidena<strong>bar</strong>rean gureganatzen da gure Jaungoikoaren<br />
bedeinkazioa. Inza Azalp 17. Orduantxe baliyoko dau San Antonion bedeinkaziñuak, orduantxe bai ekarriko ditu<br />
etxera osasuna ta bake ederra. Kk Ab II 145. Sorgiñak eta oiek, fraidiak bedeinkaziñoan asi ziranetik asko<br />
kendu dira (V-gip). Gand Eusk 1956, 222. Ur eta bedeinkaziño <strong>bar</strong>ik baiña, bataioa ugari izan zan an. Bilbao<br />
IpuiB 75. Elizako bedeinkaziorik gabe gizakume ta emakumea alkartzea. NEtx LBB 30. Bedeinkazio hortatik /<br />
irtengo dira santurik / nire arima ta gogo / ustelduak, berpizturik. Azurm HitzB 54.<br />
(En expresiones formulísticas, con el vb.elidido y con dat.). Birao ta madarikaziñoa, bekatu egiñik, iños<br />
damutu eztanari. Bedeinkaziñoa eguño bekatu egin ez ebanari. Añ EL 1 47 (EL 2 54 betiko zori onekoa).<br />
Bedeikazioa, eta ospea [...] gure Jaungoikoari gizaldien gizaldietan. Ur Apoc (G) 7, 12 (Ur (V) bendiziñoia [...]<br />
gure Jaungoikuari).<br />
(Fig.). Golpe. Auzuekaz bakerik izango bazan, nai-ta-naiezkua izan zan Matxini "bedeinkaziño" sendo<br />
batzuk emotia. Kk Ab II 122.<br />
- BEDEINKAZIOA BOTA. Echar, dar la bdendición. Orduan bere bedeikazioa guzien gañera bota, eta<br />
abiatu zan ezarian zeruronz igotzen. Arr GB 84.<br />
- BEDEINKAZIOA EMAN. Dar la bendición. Baita ere ematera beste bedeinkazio ta grazia asko. Mg CC<br />
240. Emon eutsanian bedeinkazinoia D. Juan de Austria kristinauen ontzidijaren buru ta egintarijari. Ur MarIl<br />
51. Patriarka santuak oitura zuten bezala, bere azken bedeinkazioa semeari eman nai izan zion. Lard 32. Abade<br />
arek emon eutson bedeinkaziñuakin, entzutea ta ikustea biak batera etorri ei jakozan. Alzola Atalak 37.<br />
(Fig.). Dar un golpe. Auzuekaz bakerik izango bazan, nai-ta-naiezkua izan zan Matxini "bedeinkaziño"<br />
sendo batzuk emotia. Kk Ab II 122.<br />
- BEDEINKAZIOA EZARRI. Dar la bendición. Alan gura dakijola geure Jangoikuari ezarrijaz bere<br />
bedeinkazino eder bat nik eratsi ditudan letrai. Mg CO IX.<br />
bedeinkaziotxo, bedeinkazinotxu. Dim. de bedeinkazio. --Ez zaitez bildurtu, Lorentzo; ez da ezer:<br />
bedeinkazi]o[ñotxu bat-- ... kaska! emon eutsan buruan isopuagaz. Bilbao IpuiB 147.<br />
bedeinketa. v. bedeinkata.<br />
bedeinku, bedeiku. Bendición. v. bedeinkapen. Meza, bedeikua ta aholku zuzena; / gaurgoiti ditezela bata<br />
besterena. Or Eus 363. Ez al duzu gorde neretzat bedeikurik? (Gen 27, 26). Or MB 220. Zuk, Iauna, ugaritu<br />
zenitun auek, Zure bedeikuz. Or Aitork 400.<br />
bedeintzat. Por lo menos. v. behintzat. Ondarrabiko Ama Birjiña Guadalupekoaren agerpena gertatu<br />
zala, edo Arantzazukoa baño lenago, edo bedeintzat ordutik laster. Zab Gabon 87. Gure Birjiñaren jaiera<br />
zabaldua zegoala denbora artan euskaldunen artean bedeintzat. Ib. 87.<br />
bedeizio. v. bendizio.<br />
bedejant. v. bideant.<br />
bedekatu. v. debekatu.<br />
bedekatz. v. berakatz.<br />
bedel. "Bedel, de Universidad y de Estudios, bedela" Lar.<br />
bedelapa. v. bedalapa.<br />
bedeli. v. bdelio.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
450
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bedenkatu. v. bedeinkatu.<br />
bedentzia. v. obedientzia.<br />
bedera (BN-<strong>bar</strong>d-arb-mix, S, R-uzt; SP, VocBN, Dv (BN), H). Ref.: A; Lrq /bedea/; EI 73; Gte Erd 40. Tr.<br />
Atestiguado ya en Leiçarraga; pertenece fundamentalmente a las tradiciones suletina y bajo-navarra, fuera de las<br />
cuales sólo se documenta en los textos antiguos bajo la forma bat-bedera (q. v.). Al Sur sólo se encuentra, con<br />
un valor no atestiguado anteriormente, en Orixe.<br />
1. (Distributivo de bat). Uno (cada uno). "Chacun un. Syn. de bana" Dv, H. "Un pour chacun, chacun un"<br />
VocBN. "Un à chacun" Lrq. "Bakoitza zamari bederatan abiatü ziren (S)" Gte Erd 40. v. bana. Tr.<br />
Precediendo al sust. lo hallamos en Xarlem, Hiriart-Urruty y J. B. Etchepare. Diakreak diraden emazte<br />
bederaren senhar, gobernatzen dituztelarik honestki bere haurrak eta bere etxeak. Lç 1 Tim 3, 12 (He bat<br />
baizen, TB bakhar baten, Dv bat baizik). Zeren hirur Sakramentü hoiek karaktero eta zeñhare espiritual gal<br />
eztizakian bedera, arimari eretxekiten baiteritze. Bp I 65s. Parropia xipiek ezpadie indar aski errejent bederaren<br />
etxekiteko [...], hurak algargana eraziren dütie. Ib. 23. Kateximaren erraiteko, mithilkoak eta neskatilak<br />
berhezirik, althe bederatan izanen dira. Ib. 24. Konfraiak edirenen dira bere banderaren pian torxa bedera<br />
eskian phiztürik. Mercy 32. Exortatzen dütügü Konfraiak, heben gaiñeko Statütetarik edo manietarik kopia<br />
bederaren ükheitez eta irakurtez ardüra. Ib. 42s. Fideler bakoitzkal eman zereela urhezko kaneta bedera<br />
edateko. AR 29. Miraturik nago hanitz, / ene populu maitia, / eman diezaziela orori / uzkuti adar bedera. AstLas<br />
28. Retira bedera alde. 'Ils se retirent chacun de son côté'. Xarlem 678. Haien lekhiak banütian / Ifernian<br />
preparatürik, / Jupiterren saihetsian / fauteul bedera ederrik. 'Avec un beau fauteuil pour chacun'. Ib. 595. Thira<br />
bi anaiek bilet bedera eta eman Aimuni. Ib. 13. Eta [emaiten düt] arranda bedera / hurak pelegrien / Saintü<br />
hunen adoratzera / huna jiten direnen. Ib. 1198. Amek kasola bedera ardu zeien irun. Etch 374. Nausiak<br />
ethortzen dire azote bedera eskuan. Laph 113. Ar'eta ez ahal da sarthüren serora: / Fede bedera dügü, / alkharri<br />
eman tügü, / gaiza segürra da. 'Chacun notre foi'. ChantP 8. Agertü ziren süzko mihi eli bat bezala, zoin Dizipülü<br />
bederatara phausatü beitziren. CatS 31. Manduaren bedera aldetarik, bi arrano gothorik, hegalez, Canfrankerik<br />
Ürdosea drano. SGrat 13. Bakhoitzaren izenarekin phausa erazi zeitzen makhila idor bedera Arkha saintiaren<br />
khantian. Ip Hil 65. Haurren ohe guziak matalaz bederarekin eta bedera kadira. HU Zez 165. Hortarik orok jan,<br />
huntarik hurrupa bedera nik eta haurrek jasta, gaineratikoa berak edan, ez baitzauku sobera. Ib. 185. Eskola<br />
bakar bat aski dela, edo bederen mutikoen eta neskatoentzat bedera. Ib. 111. Badakizieia zer ginduken orai<br />
beharrenik orok? [...] Urrixa bedera. JE Bur 93. Etzaut iduritzen deus beharragorik baduketala orainxe, nola<br />
bock bat. Nahuzue nik bezala egin? Gogotik orori bedera dopatzuet. Ib. 112. Han, elgarri kontra, kadera ttipi<br />
bederaren gainean jarri, guri beha tente. Ib. 80. Makila bedera dakarkate, eskuak haren gainean kurutzaturik<br />
egonen baitire, fitsik egin gabe. <strong>Bar</strong>b Sup 110. Hortakotz du bientzat / estimu bedera; / nola izan dezake /<br />
amodio bera? / Bat maite-ta bertzeaz / higuintza, kolera... Etcham 135. Baderamatzate hiruen artean direnak<br />
oro [...], esker-mila eta agur bietan erdaraz erranik, ezpaiñetan irriño bederarekin. JE Ber 32. Bizpahiru<br />
zilokek, lur-xuri metaska bederarekin aitzinean, orhoitarazten gituzte Luhosotik hurbil girela. Ib. 8. Gora dira<br />
[etxe] gehienak, hiruna estaiekin bederen, lerro luze bedera egiten dutela bide galtzaratuaren bi sahetsetarik. Ib.<br />
53. Ez dakizueia sos bedera dela zubisaria? Lf Murtuts 23. Ez gininan ez gauza handirik esperantza. Bixkotxak,<br />
oñoñak edo bedera liranja. JEtchep 43. [...] erran zuen bertze soldadoak zigarreta bat hartuz. Bertzek ere<br />
bedera hartu zuten. Ib. 85. Beren langintzaren uzteko beharrean aurkitu ziren [...] eta beste bedera bilatu zuten.<br />
Bata pertzegile egin zen eta bestea oskigile. Mde Pr 139. Lanpadariek ez zutela aidean dilindan iduri zegoen<br />
suzko borobil bederaz beste argirik egozten, lurgaina [...] ilunpe osoan utziz. Ib. 163.<br />
2. (S ap. A; Lecl). Cada uno. "Chacun" Lecl. v. batbedera, bakoitz (2). Pastiza-xerra bat eskaintzen daiegu<br />
bederari. JE Ber 30.<br />
3. Único, específico. Eskute bat arta-bizar du lênik aukera / gernua garbitzeko sendagai bedera. "Remedio<br />
específico". Or Eus 59.<br />
- BAT-BEDERA. v. batbedera.<br />
- BEDERA-BEDERA (SP, H). a) Uno por uno, de uno en uno. "Bana bana" SP. "Chacun à part, en particulier"<br />
H. v. bederazka. Lehoiñ hunen eritasunaren berria bertze animalek entzun zutenian, orok, nork bere aldian,<br />
bedera bedera, bere bisita eman zutela lehoiñ hari. Tt Onsa 67. Gure ispiritian hartuz gauza eta okasione<br />
penosak oro, bedera bedera, eresoli dezagun hetan gure burien Jinkoaren eskura uztera. AR 175. Hartako<br />
behar diizi haren bertute guziak, bedera bedera aizinaz goguan erabili. Ib. 183. Orduan Pierres hasi zen heiei<br />
kondatzen guzia bedera bedera. TB Act 11, 4 (Lç bata berzearen ondoan, Dv lerroan). Auzo guziak, bedera<br />
bedera ethorri ziren eriaren ikustera. <strong>Bar</strong>b Piar II 194.<br />
b) "(Sc), onomatopeya que designa la profusión en el derrame de granos, gasto de dinero, etc." A.<br />
- BEDERA-BIRAKA. "(S, R-uzt), por partes, por grupitos de dos o de uno" A.<br />
- BEDERAKO. Cada. Hirekil' aldiz, / bederak' aldiz / bazter lekutan baturik / nonbait banago, / nun botzen-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
451
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ago / ezi Errege gertaturik. O Po 9 (Lfn traduce 'au contraire, chaque fois que je te rencontre', y comenta en<br />
NotesO 6: "probablement pour bederaco aldis, 'chaque fois'").<br />
- NOR BEDERA. v. nor.<br />
bederaka (H, A), bedereka. Uno por uno. v. bederazka. Moien edo bide batez gauzen untsa egiteko, zoin<br />
baita bederaka gure obra guzien egitia, egiten tugun aldikal. AR 54. Bederaka nehor gauza horiek oro untsa<br />
pizatzen baitu. Ib. 162. Halako gerthaldiak üsü dirade. Dügün gurenetarik zonbait bederaka. Egiat 272. Behar<br />
da bederaka so egin zertan, nula eta zunbat aldiz bekhatü egin dügün. CatS 82. Gure begiz ikusi dugulakotz,<br />
oihan hartan badea ihizi guzietarik, batzu saldoka edo tropaka dabiltzanak, eta bertze batzu bedereka. Prop<br />
1895, 164.<br />
bederakar. Para cada. Peredikariek ere hartan die gütik obratü, zeren eta nazaro bederakar [='para cada<br />
naturaleza'] medika beharra ezpeitzirokie jar, ziradiano jende güziari mintzo. Egiat 232.<br />
bederakarka (BN, L ap. Lh; H). Uno por uno. "Un par un" Lh. v. bederazka. Zük oro bederakarka<br />
badakitzü, eta gizonaren kontzentzian deus estalirik eztüzü zuretako. Mst III 50, 6 (Ch jeneralean eta<br />
partikularrean, Ip bederazka, Ol dana ta bana, Pi guztiak eta bakotxa, Leon xeheki). Phausüz ikhus itzazü oro<br />
bederakarka, huntarzün ezinago handitik jalkiak bezala. "Singula considera". Ib. 9, 1. Ikhus itzatzu oro<br />
bederakharka. AR (ap. H).<br />
bederakatu. Detallar, considerar de uno en uno. Cf. bederazkatu. Akarraba ederrik berant dütianian egin,<br />
auherki dütiala bederakatü jiten zereioanian herioa. Egiat 257. Denbora, gure bürien gaiñian dabilalarik bethi<br />
bederakatzen dütü gure ürrhats güziak, bethi gure biziaren jarraikian dabila. Ib. 195. Mündia jende bere<br />
sortzepenaz plaiñuz ari diradienetarik da betherik [...], jende güzier beren minak bezala dütie eskelek eliza<br />
borthetan, berenak jiner ta joailer dütie bederakatzen. Ib. 232. Hüme hen bederakatzia heben ezta nere ofizioa,<br />
bena hetarik franko dütüt izentatüren. Ib. 199. Bizi gireno mündian gizonen khorpitzak hainbeste min ta<br />
eritarzün dütiala non ezpeilizateke bederaka. Ib. 184.<br />
bederatzi (V, G, AN, B, L, BN, Ae, Sal, S-no; Lcc, Mic, SP, Urt II 385, Lar, Añ, VocBN, Dv, H, Zam Voc),<br />
beatzi (V-ger-m, G-azp-bet-goi-to, AN-gip-larr-ulz, BN-ad-ciz), bedaratzi (Ht VocGr, A HeH Voc), bedatzi<br />
(V-ple, G-nav), bedeatzu (S), bederatzu (S, R; VocS, Gèze, Dv (S), H (S)), bederetzi (Lecl, Aizk (L), H (BN);<br />
bederezi Arch ms. ap. DRA), bedetzi (AN-5vill), bedratzi (V-arr-arrig-ger-oroz-gip, G-azp-nav, AN-egüés-erroilzarb-larr-olza-ulz,<br />
B, Ae, Sal; Lar, Dv), bedratzu (R; Dv (AN-mer)), bedritze (Deen 105), beieratzi, beratzi (Vm-och-gip,<br />
G-azp), beraatzi (V-gip), bereetzi (AN-gip), bereratzi, beretzi, betzi (G-azp, AN-gip), medratxu.<br />
Ref.: A (bederatzi, bederatzu, bedratzi); Bon-Ond 909; Lrq /bedeacü/; Lfn EJ 1952, 26-38; Lacombe ms.<br />
(bedeatzu; ap. DRA); Iz Als (bedatzigaraiyán), ArOñ (beraatzi), R (bederatzu); Etxba Eib (bedratzi); ContR 515,<br />
529; EAEL 163; Echaide Nav 354; Elexp Berg (beratzi). Nueve. ", nuyn" (1499) TAV 2.2.18.<br />
"Nueve, " (1533) Ib. 3.2.4. "Bederatzi, nueve" (Tabla de numerales del s. XVI). FLV 2008, 296. "Neuf.<br />
Bederatzia, le neuvième jour du mois; le neuf au jeu de cartes. Bederatzietan, les neuf fois [...]. Bederatziak<br />
ethorri dire, [...] les neuf, tous les neuf (hommes) sont venus" Dv. "Bederatziko, qui est du neuvième jour.<br />
Bederatziko ethorriko da, il viendra pour le neuf du mois" Ib. "De los numerales terminados en i, hay dos (bi y<br />
bederatzi) que no reciben generalmente la r eufónica, y tres (sei, zazpi y zortzi) que la reciben en algunos<br />
dialectos. Ordu biak; amabietan; bederatzietatik; seirak; zazpiretan; zortzi zortziretako joko dot etxea" A.<br />
Tr. La forma más frecuente en la tradición literaria es bederatzi, usada en todos los dialectos salvo el suletino<br />
(que emplea bederatzü). Las variantes con síncopa (ya en Leiçarraga) se documentan principalmente en textos<br />
navarros, aunque desde fines del s. XIX se encuentran tbn. testimonios en autores vizcaínos. El resto (beatzi<br />
sobre todo) no se atestigua sino en algún texto tardío (desde fines del s. XIX) de carácter popular, si<br />
exceptuamos bederatz (empleado por Mendiburu, que tbn. usa bederatzi en alguna ocasión ) y beratzi, que<br />
aparece al menos una vez en Guerrico (junto al más frecuente bederatzi) y es utilizado por Orixe en varias de sus<br />
obras (Mi, Eus, QA y Aitork, al menos), junto al bederatzi de otras como SCruz o Tormes. En DFrec hay 130 ejs.<br />
de bederatzi.<br />
Otsaillak ditu hogei eta bedratzi egun. Lç Cal a 1v. Pekatu beniala bederatzi gauzagaz parkaetan<br />
da. Bet 15. Bertzeren bekhatuak bertzeren direlarik gu ere ukiten gaituztenak dira bederatzi. Mat 31s. Bekatu<br />
benialea <strong>bar</strong>katzen da bedratzi gauza ohen bates. Ber Doc 94r. Zoaz, eta galdegiozu emazte izorrari, ea<br />
bederatzi hillabeteak bethez gero, eduki ahal dezakeien haurra sabelean. Ax 119 (V 78). Maiatzaren<br />
bederatzian gaberdi izanen da, guarda nortean noroestean laurdenean denean. INav 160. Arla zerengatik etzuen<br />
nai eman amartarik bat, kenzen dizkio Jainkoak bedratziak eta gelditzen da pobre. SermAN 7. Jaio zinanetik<br />
bederatzi illabetez lenagokoa. Mb OtGai I 8. Bederatz aldiz joan zen Alemanira. Mb IArg I 196. Bederatz-urrun<br />
hau egin diteke elkarri ditxezkon bederatz jai-igandez. Mb IArg II 267. Irurogei ta amabiei bezala Parisko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
452
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bederatzei [...] erakutsi ziela. Ib.154. Amazazpi urte ta bederatzi illak beteak zituela. Cb Just 126. Bederatzi<br />
lepradun hek ere atsegin bide zuten osasunaren ardiesteaz. Lg II 174. Denbora berean gaitzitu zitzaion bertze<br />
bederatziren eskergabetasuna. Ib. 173. Kuidatubeardéla xoil guzis bekaturik bateréz egitetík, nola ezpaita áski<br />
bedrátzi mandamentuak goardátzea, bát auxtenbadá. LE Prog 114. Bederatzi urthe igaran zütian. Egiat 218.<br />
Haurrak bezala beren bederatzü hilabetiaren azkentzian diradiala sortzen. Ib. 251. Irailla bederatzi / frutak<br />
guztiz batu / gero kalera etorri / jasarri ta saldu. DurPl 70.<br />
(s. XIX) Gaixotu zan bederatzi urteko mutiltxo ondo azi ta guraso onen semea. Mg CC 215. Ama pobre baten<br />
sabelean bederatzi illabetean sarturik egoteraño. Gco II 28. Zenbat gauzagatik <strong>bar</strong>katzen da? Beratzi oek gatik.<br />
Ib. 19. Ezerezaren illunbean beraz arkitzen ziran [...] gauza guztiak orain bederatzi milla urte danean. AA III<br />
337. Bederatzi hilabetez egon-tokitzat zerbitzatu zaion bere Birjinazko sabela. Dh 267. Bederatzi konzilijoren<br />
esanak iminten ditu erakusliak berak. fB Olg 173. Bereratzi illian. fB Ic I 36. Bederatzi bider Gloria Aiteari<br />
bederatzi Angeru koruen izenean. Añ EL 2 53. Medratxu ilabete konzezionezkoak. BOEr 148. Hartara preparatu<br />
ondoan hiru edo bederatzi egunetako othoitz partikularrez. JesBih 466. [Eliza nagusiko dorreak] bederatzi<br />
oñetan gora igotzeko dauzka amabost malla arrizko. Izt C 57. Mende bederatzian Leonek Baionan / kaustu zuen<br />
populu idolekin treinan. Hb Esk 42. Katez ondo lotuerazota, bederatzi illabetean itxian iduki zituen. Lard 533.<br />
Jesusen irurogeita zortzigarren urteko garagarrillaren bederatzian. Ib. 541. Ongarri angelatara batentzat<br />
bederatzi hiratze angelatara, erran nahi baita batentzat bederatzi. Dv Lab 162. Bederatzi ziren beraz<br />
Benizerako. Laph 163. Oien ordez alabañan, Jaunak beganatzeko zeuzkan autaturik beste bederatzi nai beziñ<br />
bitore ta egokiak. Aran SIgn 72. Eta nik ditut Jauna umeak bedratzi, / nausienak urteak ditu amazortzi. AB<br />
AmaE 260. Zelako loa ete da berak artu dabena / [...] bederatzi ta egunak bere irago arren, / esnatuteko señale<br />
baga jarraitzeko. Ib. 174. Zenbat urte izango ote ditu bada? Sei... zazpi... bederatzi... amaika... ori geienaz. Sor<br />
<strong>Bar</strong> 35. Bederatzi urthetan ez nakian oraino irakurtzen. Elzb PAd 18. Sorthü zenetik bederatzü egünen bürian.<br />
Ip Hil 27. Hamarretarik bederatziak [...] hilen dire adin hortara gabe. HU Zez 206. Maltzur tzarrek bazakiten<br />
hamar herritarik zortzitan ba eta bederatzi eta erditan, eskola bakar bat aski dela. Ib. 110s. Bertso bi paratzeko<br />
/ beatzi puntuban / Errikotxia dago / pentsamentuban. AzpPr 104. Ezegoan gizonik, / ezpada Ninfa utsak; /<br />
baina guztiz ederrak / bederatzi Musak. Azc PB 297.<br />
(s. XX). Bederatzi Bermeotar ito zirean zorigeiztoko ekatx atan. Echta Jos 91. Ofizialen atzetik sartu da zortzi<br />
bederatzi arruako gizon bat. Iraola 132. Hogoi ta lau orenetarik zortzi edo bederatzi laneko. JE Bur 114.<br />
Bederatzi urteko mutill sostor polita. Ag G 27. Zetozen amasei ortatikan / beratzi dira ituak. Arrantz 143. Beatzi<br />
apusturetatikan. EusJok 164. Grazi berezi aundi ori irabazteko, naiko da, bederatzi lenengo ostiral jarraitutan<br />
Jaunartzea. ArgiDL 105. Zenbat asto ditut nere aintzinean? Bederatzi ala zortzi? <strong>Bar</strong>b Sup 73. Zazpiak bat...<br />
Zazpi eta zortzi, / zortzi horiek zazpiak tik ehortzi; / bainan lauek bortzekin bederatzi, / zortziari sor dakiola<br />
gaitzi. Ox 112. Bederatzi ta puska bat geratzen dira. Or Tormes 47 (v. tbn. bederatzi Or SCruz 42). Orra jeltzale<br />
utsak / amar ekautari... / Altzaga geuriagaz / bederatzi ta bi... Enb 196. Beratzi amar urte zitularik asi zen<br />
eskolan. Or Mi II (v. tbn. beratzi Or Poem 519, QA 100, Aitork 71). "Bederatziik zortzie; zortziik zazpie; zazpiik<br />
seie [...] irukoak bie... biik bat. Lapurrek ein dezala zirt edo zart". Lek EunD 37. Bi illabeten burun euria asi zun<br />
beste bederatzirako. JAIraz Bizia 85. Hamarretarik bederatzietan holako izenak ematen dituztenak ez dire<br />
<strong>Euskal</strong>dunak. Zerb Azk 12. Xalbaten aburuz bederatziko sailla erdibitu egin zen launako eta bosnakoan. Etxde<br />
JJ 258. Ain zuzen, Agorraren bederatzia da: Amaren eguna. Basarri 5. Gure jaun marexakalren semeak, zortzi<br />
edo beieratzi lizentzi-zertifikata bildu ditu. Herr 25-2-1960, 3. Bederatzi orduko bidea. A. Zavala in Goñi 10.<br />
Adiskidia errak beatzi. / Hi ehiz ene... / beatziak beatzi Ordenamendiak / zortziak zortzi... (BN-baig). Balad 164.<br />
Erbestetik eldu zan Nikanor, bederatzi urtekoa zala. Erkiag BatB 23. Amarretik bederatzi aldiz, zorionaren<br />
lekuan beronen aurkakoa besterik ez. Vill Jaink 120. Sagastin bederatzi senide bizitu giñan gurasoekin. Salav<br />
13. Bere magalean bedatzi bider atxillotzen dituen Styx (infernua). Ibiñ Virgil 117. Iñigo ez konda (beste nunbeit<br />
zabilan gure oinkaria!), bederatzietarat helduak ziren [...] hiru istudiant Frantsesekin. Ardoy SFran 122. Kanta<br />
ezazu alai / betiko pozetan, / bederatzi puntoko / bertso berrietan. NEtx LBB 375. Bederatzi bat illabetian / eduki<br />
bear kanpuan. Uzt Sas 74. Bederatzü lagün ginen / herrokan jiten Bentatik. Casve SGrazi 116. Frantziko amabi<br />
Pareak, Famaren bederatzi aiek, eta Platir, Tablante, Olibante, Tirante, Febo ta Belianis guzi-guziak aaztuaziko<br />
dituan aako ura. Berron Kijote 216.<br />
v. tbn. Cap 18. Iraz 39. Mih 49. CatLan 75. Astar II 277. MarIl 79. Bordel 39. ChantP 262. Legaz 43. Arr May<br />
157. Jnn SBi 86. Arb Igand 20. Itz Azald 32. A Ardi 124. Ill Pill 7. Muj PAm 6. Tx B I 145. FIr 178. SMitx Aranz<br />
195n. Munita 65. Akes Ipiña 13. JEtchep 61. Zait Plat 57. Arti Tobera 263. MAtx Gazt 18. Ibiñ Virgil 47n. Xa<br />
Odol 118. Bederatzü: Etch 376. Bedratzi: El 17. CatUt 68. CatAe 56. CatSal 57. CatUlz 43. Bedratzu: CatR 57.<br />
"Ba-diézu berrogei ta bedrátzu urte bordáltruk nágola" (R-is) ContR 506. Jesus bizitu zan Nazaretko<br />
errian ogei ta bederatzi urteetaraño. AA III 535. Hogita bederatzik nütinin kunplitü / aitak zeitan haurreki<br />
prozesa phusatü. Etch 182. Ogei eta bederatzi urteren epean euri pitin bat ere ixuri izan etzan. Izt C 4. Asko da<br />
jakitea sei urteren buruan ogeita bederatzi Errege eskuratu eta il zituela. Lard 118. Angeletierran khondatzen<br />
ziren hogoi eta bederatzi miliun azienda buru. Dv Lab 103. Irurogei ta bederatzi egunez peleatu ziran portizki.<br />
Zab Gabon 94. Lauetan hogoi hautatzekoak zirenetarik berrogoita bederatzi edo hamar nausitu diren. HU Zez<br />
88. Mila zortzi ehun eta hogoi eta bederatzian (1829). Arb Igand 174. Xaz eltu zen zorra berrogei eta bedratzu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
453
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
milla durotra. Mdg 138. Gain-gaineko a<strong>bar</strong>raren puntaren puntatik [...] zen erori, lauetan hogoi ta bederatzi<br />
urthetan, ondoriorik gabe. JE Ber 34. Lanik onenak saria, leenbizikoz, yasotzen dularik, dirutza bederatzi milla<br />
ta seireunera dator. Ldi IL 97. Hogoi-ta-bereratzi ditun guziak. Lf Murtuts 44. Gerriak buruko adar eta guzi,<br />
amalau metro ta eun da larogei ta bederatzi zentimetro kubiko. Munita 72. Ba... bederatzi mila... Ez, <strong>bar</strong>katu,<br />
hemeretzi mila, naski, egin zuen. JEtchep 102.<br />
(V; Dv), bedratzu (R), bedatzi (G-nav). Ref.: A (bederatzi, bedratzi); Iz Als. (Ref. a las horas). "Bederatzietan,<br />
à neuf heures. Bederatziak dire, il est neuf heures. Bederatziak ethorri dire, les neufs heures ont sonné" Dv.<br />
"Bederatzietan <strong>bar</strong>dinberora joan oi gara (V)" A. "Bedratzien ordiarido, bedratzien ordiari (R-uzt), a eso de las<br />
nueve" Ib. "Bedatzigaraiyán, a eso de las nueve" Iz Als. Baina sei orenetarik bedratzi orenetarano lur<br />
guziaren gainean ilhunbe egin zedin. Lç Mt 27, 45 (SalabBN bederatzitaranokuan, Ol, Or bederatziak arte; He<br />
bederatzigarreneraiñokoan, TB, Dv, Leon bederatzigarreneraño, Ur bederatzigarren orduraño, Ip<br />
bederatzügerreniala, Ker bederatzigarren ordurarte). Goizeko bedratzi horduetan. Ber Trat 114r. Terzia da<br />
bederatzi / oren, dehadarrari / eman zioten, Zu itza / ziñakizkon zurari. EZ Noel 100. Bazkorik berrogei eta<br />
hamar garren egünian, Igante batez goizanko bederatzü orenen üngürünian. Bp II 71. Goizeko bederatzi orenen<br />
gainerat, harrabots handi batek iharrosi zuen hek ziren etxea. Lg II 298. Sei orenetarik eta bederatzü orenetaradrano,<br />
mündia oro gai bilhatü zen. UskLi (ed. 1804), 298 (ap. DRA). Gauazko bederatziak, / partitzeko orena.<br />
Bordel 39. Goizeko bederatziak ziran. Lard 456. Igante batez bederatzü orenetan Espiritü Saintia jaitsi beitzen<br />
Apostolietara. CatS 105. Baldin an badator, bederatzi t'erdi edo amarretarako etxean dezute. Zab Gabon 29.<br />
Amabost lagun txaluparekin / Ondarrabiyan jarriyak, / Getariyara abiyatzian / bederatzi ta erdiyak. Xe 281.<br />
Dantzatu eta erretirua / gabeko beratzik aldean. Ib. 263. Zortziyetan oiera / deskantsu onian, / bederatziyak arte<br />
/ bidaramonian. JanEd I 55. Neuk esan bedratziak baño etzirala, / neuk esan oraindiño meza nausitara /<br />
amarrak baño asko len elduko zala. AB AmaE 271. Tertziako denbora arte, au da goizeko bederatziak arte. Bv<br />
AsL 165. Astelehen goiz batez, Sarako ezkilak bederatzi orenak yotzen zituelarik. Elzb PAd 1. Bederatzi orenak<br />
eta erdia ziren deithu zuenean aphez kofesorra. Elsb Fram 109. Eta hala-hala haritu ziren, gau guztia eta<br />
biharamuneko eguna goizeko bederatzi orenak arte. Jnn SBi 109. Eta orai, adiskidea, bederatziak baitire hurbil,<br />
uzten zaitut eta banoha. Arb Igand 120. Oriyoko erriko / <strong>bar</strong>raren aurrean, / balia agertu zan / beatzik aldean.<br />
Arrantz 104. Goizeko beretzik dia. Ib. 123. Bederatzietako oherat, berantenaz. JE Bur 76. Goizeko beatzitako /<br />
asten da ojuka, / Jaunai graziyak eztarri / ederra badauka. JanEd II 126. Beste mutil bat etorri zitzaion / beatzi<br />
t'erdiyak aldian. Tx B I 165. Segari oek gosari ta a<strong>bar</strong> / beratzitara luzatzen; / amaikak arte intzak balirau, /<br />
bost ordu ditute ematen. Or Eus 300. Konturatu zaneko, bederatziak ziran: etxeratzeko garaia, alegia. TAg Uzt<br />
61. Bederatziak aldera igaroko nauk ire etxeparetik. Etxde JJ 78. Goizeko bederatzietan eliza nagusian meza bat<br />
izaten da aren altaran. Erkiag Arran 35. Sei t'erditarako jaiki. Bederatzi t'erditan gosaria ontziko guztieri. Anab<br />
Poli 42. Zazpietan zan itsas-aundia. Bederatzietarako, noski, txalupa burni-<strong>bar</strong>raren azpian jartzeko ainbeste<br />
beeratuko zan. Ib. 32. Ondo dago. Bederatziretarako Perunean izango naz. Bilbao IpuiB 180. Benito ta Iñaki<br />
atzo be gabeko bederatzirak inguruan etorri ei zoazen. Ib. 55. Zer tenore da orai? Bederatziak hogoita-bortz<br />
guti! JEtchep 79. Domeka goizeko bedratziretarako zitau ziran presapian. SM Zirik 38. Egoten aal gara<br />
bederatziek artio yaiki gabe eta gero ameketan Meza Nagusira. Izeta DirG 52. Bihar goizean, bederatzi<br />
bederatzietan, zu bakhar bakharrik [...] seinale harrian jatsi eta oinez joanen zera. Osk Kurl 24s. Ene! ta<br />
bederatziak dira. Etxera joan bearko det. NEtx LBB 170. Errelojuak bederatziak jotzen ditu. Lab SuEm 170.<br />
- BEDERATZI-HAMAR. Nueve o diez. Laneko orduak bederatzi-amar, batez beste. Zulatzalleen alogera<br />
amabost erreal; enparauena, amairu. Eguzk GizAuz 158. Haurra nintunan. Hire adina, no... Bederatzi hamar<br />
urte... JEtchep 43. Bederatzi-amar urte zituanean. Erkiag BatB 26.<br />
- BEDERATZI HOGEI. "Otros dicen por ciento bostogei [...] y después van multiplicando [...] bederatzi ogei,<br />
ciento y ochenta" (Tabla de numerales del s. XVI). FLV 2008, 298.<br />
- BEDERATZITAN (SP, Dv). Nueve veces. "Neuf fois" SP y Dv. Belhaunikatzen dire gizonak eta yotzen<br />
dute lurra kopetaz bederatzitan. Hb Egia 68. Egünian bederatzütan erran ohi zian kantika hori. Ip Hil 80.<br />
Bota "jauna" edo deus ez. Hoberenik, hamarretarik bederatzitan, "Jauna" baino ere deus ez. HU Zez 176.<br />
- BEDERATZITAN HOGEI. "Bederatzitan hogoi, cent quatre-vingt" Dv.<br />
Etim. Relacionado probablemente con bedera y, por tanto, tbn. con bat. Cf. la interpretación de Gavel (Gram<br />
120): "Neuf vient apparemment de bedera, mot qui a plusieurs acceptions impliquant a dû signifier à l'origine 'un<br />
oté de dix'". Por otra parte, Uhlenbeck (RIEV 1908, 511) veía un antiguo sufijo -tzi en el final de zortzi y<br />
bederatzi.<br />
bederatzidun. De nueve, que tiene nueve. Zortziña silabadunak; bañan zortzigarren silabak bikañak<br />
izanik, bederatzidun. Lek SClar 125.<br />
bederatzieri (Foix ap. Lh), bederatzuerri (S). "Bederatzierian (S, Foix), au bout de la neuvaine" Lh. "Neuvième<br />
jour" Lrq s.v. bederatzü. v. bederatziurren.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
454
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bederatziehun (Lcc, Lar, Añ, Lander (L, BN) ap. DRA), bederatzirehun (c. sg. A; Añ, Zam Voc), beatzirehun,<br />
bederatzi egun, bederatziregun, bederatzu ehun (S; Lander ap. DRA), bedratzuein (R-is). Ref.: Lrq (bederatzü);<br />
ContR 515. Novecientos. "Bederatzi eun, 900" (Tabla de numerales del s. XVI). FLV 2008, 298. "Se dice así,<br />
con la eufónica r, aunque en otros compuestos no quepa esta letra, según se ha advertido al hablar de bederatzi"<br />
A. "Neuf cents" Lrq. Tr. Bederatzi ehun es la única forma que se documenta al Norte. Es asimismo general en<br />
los textos antiguos del Sur. A partir del mediados del s. XIX comienzan a aparecer en textos meridionales<br />
variantes con -r-, que en el XX parecen superar a las formas sin ella.<br />
Bederatzi ehun eta laurhogoi garreneko urthearen ingurunean. ES 160. Bizi izatu zen denbora guzia, izantzen<br />
bederatzi ehun eta bortz urthe. Urt Gen 5, 11. Bederatzi eun urte / Noe izatera / allegatu izan zan. It Fab 228.<br />
Saldu izan ziran beingoan Aralar-mendiko basoetatik, bederatzi eun milla zama ikatzen gaiak. Izt C 135. Zortzi<br />
eun tonelada, eta bederatzi eunekoak ere egin oi ziran asko. Ib. 127s. Adan bederatzi eun eta ogeita amar urtean<br />
bizi izan zan. Lard 6. Bederatzieun gurdi sega zorrotzez beteak eta gerrari guziak arturik. Ib. 125. Bere egun<br />
guztiak izan ziran bederatzireun eta berrogeita amar urthe. Ur Gen 9, 29 (Dv bederatzi ehun). Milla beatzireun<br />
kunplitu eta / berrogei ta zortzi gañera. Xe 264. Guztiak joten eben, eun da ogetamaikamilla ta bederatzireun da<br />
irurogetasei ogerleko. Echta Jos 337. Beatzireun da bost urte / kunpliturik milla, / Jesus, Zugana nator /<br />
laguntzaren billa. Arrantz 128. Milla eta bederatzireun / au da seigarren urtian. Ib. 142. Milla bederatzi<br />
egunekin / oi ta bosgarren urtian, / bertso berriak jartzera nua / <strong>Euskal</strong>erriko partian. EusJok 107. Milla<br />
bederatzi eun ta / ogei ta zazpian. Ib. 115. Urtiak milla bederatzireun da / ogei ta amaseigarrena. Ib. 139. Milla<br />
ta bederatzireun da / ogei ta bostgarren urtian. EusJok II 137. Milla bederatzi egun da / ogei ta seyian. Noe 113.<br />
Orai aspaldi, duela zortzi bederatzi ehun urthe. <strong>Bar</strong>b Leg 126. Au zan milla ta bederatzi egun / amairugarren<br />
urtian, / desgrazi ori gertatu zaiku / Valle Baztango partian. Tx B I 82. Gaude milla ta bederatzi eun da / ogei<br />
eta sei urtian. Ib. 166. Milla urte ta bederatzireun / ogei ta zazpiyan gera. Ib. 186. Mila bederatzi ehun eta<br />
amabigarreneko Agorrillaren zazpian. FIr 134. Hemen dira bederatzi ehun sainduren erlikiak. JE Ber 60.<br />
Adanen bizitzako urte guziak, bederatzireun ta ogei ta amar urte izan ziran; eta il zan. Ol Gen 5, 5. Adam<br />
bederatzi ehun eta hogoita hamar urthetan hil zen. Zerb IxtS 10. Urrezko kollare eder bat, / beatzireun dukat /<br />
kostea baitipat. SMitx Aranz 214. Etxaldeak milla bederatzireun da berrogei ta amabost ektarea ditu. Munita<br />
103. Jauzian jautsi behar dugu mila edo bederatzi ehunetarat. Zerb Azk 29. 950.400 (bederatzireun eta<br />
berrogetamar mila laureun) peseta. Arti Ipuin 37. Milla bederatzireun eta amargarren urte-inguruan ezagutu<br />
eban. Alzola Atalak 73. Milla pasa ta bederatzireun / da emeretzigarrena. Uzt Sas 283. Milla ta bederatziregun<br />
da / berrogei ta amairuan. Ib. 161. Mila bederatzi ehun eta hirur hogoi eta bortza, / aurten gertatu zaukun<br />
malurrak erdiratu daut bihotza. Xa Odol 143. Mila bederatzi ehun eta / berroi ta hiruko urtia. Mattin 36. Seten<br />
egunak, orotara: bederatzi ehun eta hamabi urte. Bibl Gen 5, 8 (Ker bederatzireun). Mila bederatzirehun<br />
inguruan gauzak franko aldatzen dira berriz ere. MEIG IV 67.<br />
bederatziehungarren, bederatzireungarren (Zam Voc). "Nonigentésimo" Zam Voc.<br />
bederatzigarren (V, G, AN, L, BN, R; Lcc, SP, Lar, Añ, Dv, H, Zam Voc), beatzigarren, bedaratzigarren (Ht<br />
VocGr), bederatzugarren (R), bederatzugerren (S; Gèze, H), bederetzigarren (Lecl, Aizk (L), bederezi- Arch<br />
ms. ap. DRA), bedratzigarren (V-gip), beratzigarren, bedratzigarna (det.), bedratzugarna (det.). Ref.: A<br />
(bederatzigarren); Lrq; Etxba Eib (bedratzigarrena). 1. Noveno. "Nono o noveno" Lcc. "Bederatzigarrenean,<br />
en neuvième lieu" SP. "Neuvième" Ht VocGr, Gèze, Lrq (s.v. bederatzü). "Bederatzigarrenean, à la neuvième<br />
fois" Dv. "Bederatzigarreneko, qui est du neuvième" Ib. "Bederatzigarrenekorik, neuvièmement" Ib.<br />
"Bederatzigarrenetikako, qui provient du 9.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 455<br />
mende.<br />
e " Ib. --Zein da bedratzigarren manamendua? --Eure hurkoaren<br />
kontra testimoniaje falsurik eztuk erranen. Lç Ins D 7v. Eta Zibitatearen murraillako fundamentak ziraden harri<br />
preziatu guziaz ornatuak: lehen fundamenta zen iaspez; [...] bedratzigarrena, topazez. Lç Apoc 21, 19s.<br />
Bederatzigarrena iñoen emasterik deseadu ez eitea. Bet 10. Bederatzigarrena: bertzeren senharrik edo<br />
emazterik desira eztezagula. Mat 8. Bedratzigarren kapituloa. Ber Trat 106v. Bederatzi garren Kapituluan.<br />
EgiaK 87. Haragiaren bekhatutik begiratzeko bederatzigarren erremedioa: sabelari ez sobera emaitea. Ax 405<br />
(V 264). Bederatzigarren eta amargarren mandamentuan. Cap 53. Hogei eta bederatzügarren kapitülia. Bp I<br />
104. Uztallaren bederatzigarren egunean milla eta seietan eun eta lauretan ogei eta emeretzi urtetan. ConTAV<br />
5.2.9, 139. Bedaratzigarrenak, proximoaren emazterik edo konpañiarik deseatu ez dezagula. OA 5. Eta hunat<br />
ethorri zela Elizaren bederatzi-garren mendean. CatLav 414 (V 198). Zer debekatzen da bederatzigarren ta<br />
amargarren agintean? CatBurg 30. Seigarren orenetik, bada, bederatzigarreneraiñokoan lurra estalia izan zen<br />
guzia ilhunbez. He Mt 27, 45 (TB, Dv, Leon bederatzigarreneraño, Ur bederatzigarren orduraño, Ip<br />
bederatzügerreniala, Ker bederatzigarren ordurarte; Lç bedratzi orenetarano, SalabBN bederatzitaranokuan,<br />
Ol, Or bederatziak arte). Bederatz-garren eguneko irakur-aldia. Mb IArg II 351. Bederatzigarren eguneko<br />
orazioa. Cb Just 146. Zoin da Sinbolako bederatzigarren artikülia? CatLan 52. Sei eta bederatzi garren<br />
Manamenduez. Brtc 63. Bederatzigarren Mandamenduak debekatzen ditu, ezkonzaz kanporako aragiaren<br />
atsegin gusto ta lan zikin desonestuen kutizia. Ub 180. Bedratzigarréna, nik / nitas etsirík nautéla / konfesátu,<br />
gauza oník / neregánik eztutéla. LE Kop 161.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(s. XIX) Bederatzigarren bertutea. Sendotasuna. Añ LoraS 180. Bederatzügerren orenaren üngürünin Jesusek<br />
bots azkar batez erran zin. UskLi (ed. 1804), 298 (ap. DRA). Bederatzigarren dotriña orazioaren gañean. Gco I<br />
455. Zortzigarren aginteak debekatzen digu bederatzigarren lekuan, lagun urkoari aurpegira ematea bakarrik<br />
edo iñoren aurrean lotsatzeko gauzaren bat. AA II 215. Bederatzigarrenian kastidadiaren kontrakuak ta<br />
amargarrenian zuzentasunaren kontrakuak. fB Ic II 247. Jardinzaien festa Donostiyan beltzillaren ogei ta<br />
bederatzigarren egunean milla zortzi eun da emezortzigarren urtean. Echag 59. Bederatzü gerrena nin nahin<br />
apheztü / nahiz aita etamer, ephaxüti khentü. Etch 176. Apirillaren ogei ta bederatzigarren egunean ospatu<br />
zeban batzar diozestarra. Izt C 486. Moises eta Aaron Faraoni bederatzigarren aldian agertu zitzaiozkan. Lard<br />
70. Jesu-Kristoren jaiotzatik berrogeita bederatzigarren urtea zan San Pablo Korintora joan zana. Ib. 514.<br />
Bederatzügerren elhestaldia. Ip Dial 39 (It, Ur, Dv bederatzigarren). Betan eta oihuz egin zuten Aita Saindu Pio<br />
bederatzigarrena. Hb Egia 17. Bedratzigarna, zure projimoaren emaztea ez deseatzea. CatSal 9. Zer pribatzen<br />
da bedratzi eta amargarren mandamentuetan? Ib. 47. Bedratzugarna, zure projimuaren emaztia ez deseatia.<br />
CatR 9. Kastillako errege Alfonso bederatzigarrenak Burgosen zeukan orduan kortia. Bv AsL 122. Lagunan<br />
emaztea / noberak deseau / bederatzigarrenak / galerazoten dau. Azc PB 23. Eta hunen aitzinekoa, Pio<br />
Bederatzigarrena, saindu baten orroitzapena utzirik hil zena. HU Aurp 133. Bederatzigarren irudia (Iñaxio eta<br />
Anttoni). Moc Damu 15.<br />
(s. XX). Bedratzigarna: lagun projimoaren bizikiderik ez deseietzia. CatUlz 7. Berriz beatzigarrena? Tori,<br />
amar dira onekin. Iraola 101. Bigarren amar minutuetan, / guzietan azkarrena, / Pedro Maria Txurrukak jaso /<br />
zuan bederatzigarrena. EusJok 31. Bederatzigarren egonaldia. Gure Jesus maitea irugarren aldiz erortzen da.<br />
ArgiDL 94. Ez diakinat nun demuntre sartu zautan nere bederatzigarren astoa. <strong>Bar</strong>b Sup 73. San Iñazio<br />
egunean bertan ezinda andik bederatzigarrenera joan zan. Or SCruz 136. Milla gañera bederatzireun /<br />
beatzigarren urtian. Tx B I 67. Bederatzigarren neke-unia. Josu irugarrenez jausi zanekua. Enb 103. Antzinaantzina<br />
urtea Martxoz asten bait-zan. Ortatik September, October, November, December, urtearen zazpigarren,<br />
zortzigarren, bederatzigarren ta amargarren illak. Or Eus 141n. Burruntzaliz, or zortzi, zillarrez landurik, / au<br />
beratzigarrena, eltzean sarturik. Ib. 359. Bainan bederatzigarren mendean Grekoak Erromako Elizatik berexi<br />
baziren, ordainez Danemarka eta Sueda konbertitu ziren. Zerb IxtS 102s. Bata Akaitarra zan, bestea Espartarra<br />
[...]. Zortzigarrena, Ainiar etorkikoa, zaldi-zuriduna. Bederatzigarrena, yainkoek eraikitako Atenaikoa. Zait Sof<br />
29. Zortzigarren, bederatzigarren eta hamargarren harri-lerroak osotu nituen. Mde Pr 115. Sebastian erail eta<br />
bederatzigarren egunera, Urruztoiko baserri-borda batean atxillotu zuten. Etxde JJ 162. Liburu ori<br />
bederatzigarren orri orretaraño bateatuen, illen eta ezkonduen partidez beterik artu oala. Akes Ipiña 12. Bakik<br />
zeinbatarikoan amaitu yuen jokoa? Ogeita bederatzigarrenean. Bilbao IpuiB 271. Urtarrilaren<br />
bederatzigarrenean il zan Zarautzen Zinkunegi sendagillea. Alzola Atalak 103. Bederatzigarren agindua / emen<br />
daukagu bestia. Uzt Sas 217. Bederatzigarren mendean, Santiagorako beilak bultatu zirenean, Ziberon gaindi<br />
ere pelegrin zer nahi hasi ziren pasatzen. Lf in Casve SGrazi 15.<br />
v. tbn. SP Phil 523. VJ 13. Urt Gen 9, tít. Iraz 46. Zav Fab RIEV 1909, 32. CatB 15. CatLlo 47. CatLuz 5.<br />
CatBus 6. Ur BulaAl 48. Arr GB 48. Legaz 7. Sor Gabon 48. Itz Azald 54. CatJauf 83. A Ardi 87. Urruz Zer 36.<br />
KIkG 59. KIkV 72. Inza Azalp 102. Ir YKBiz 505. A<strong>Bar</strong> Goi 55. Eguzk GizAuz 16. NEtx Antz 89. Osk Kurl 215.<br />
MAtx Gazt 12. Ibiñ Virgil 75. Bederatzügerren: CatS 49. Bedratzigarren: El 8. CatUt 5. CatAe 8.<br />
2. Novena, novenario. "Novenas" Lcc. "Bederatzügerrena, misa que se celebraba el domingo siguiente de un<br />
fallecimiento" Garm LexEV 412. v. bederatziurren.<br />
- BEDERATZIGARRENEZ. Por novena vez. Gero, bedatzigarrenez oilaritea ieiki zanean, Orfeuri opalketa<br />
egin eta baso sakratura itzultzen da. Ibiñ Virgil 118.<br />
- BEDERATZIGARRENGO. En noveno lugar. Bederatzigarrengo: egiten dabe pekatu, biar dan moduban<br />
jazten eztirianak. Astar II 150.<br />
bederatzika. "Neuf par neuf" Dv.<br />
bederatzina (V, G, AN), bederatzuna (R, S). Ref.: A (bederatziña); EI 75. Nueve cada uno. v. bederatzira.<br />
bederatzinaka (-ñaka V, G, AN ap. A). "De nueve en nueve" A.<br />
bederatzinakatu (-ñaka- V, G, AN ap. A). "Distribuir de nueve en nueve" A.<br />
bederatzira (AN-5vill-ulz-arce, L, BN, R; Dv), bederatzura (S), bederetzira (Ae). Ref. A (bederatziña); EI 75;<br />
Lrq (bederatzü). Nueve cada uno. "Neuf à chacun" Dv. v. bederatzina. Haurrak bi andanetan ezarriak<br />
ginituen: hamar urtez petikoak alde batetik [...]. Asmatu bezala, lehen andanakoetarik etzaiku agertu guti baizik,<br />
gehienak bederatzira urtekoak. JE EuskG 97.<br />
bederatziraka (L, BN, R), bederatzuraka (S). Ref.: A (bederatziñaka); Lrq (bederatzü). "De neuf en neuf" Lrq.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
456
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bederatzirakatu (L, BN, R ap. A s.v. bederatziñakatu). "Distribuir de nueve en nueve" A.<br />
bederatzirazka. "Par groupes de neuf par neuf" Dv.<br />
bederatziren. "Noveno, novena parte" PMuj.<br />
bederatzirehun. v. bederatziehun.<br />
bederatziurren (V, G-to, AN-larr; Lar, Añ, Dv, H (V, G)), bederatziurrun (V, L-ain, BN-baig; SP, Añ (V), Dv,<br />
H, Zam Voc), behatziurren (BN-baig), beatziurrin (G-goi), beatziurrun (Darric ap. DRA), bederatzerren (Gèze,<br />
H (S)), bederatzurren, bederatzurrun (H), bedratziurren (V-gip), beratziurren (V-gip). Ref.: A (bederatziurren,<br />
bederatziurrun); AEF 1923, 110; Etxba Eib (bedratziurren); Satr CEEN 1969, 194; Elexp Berg (beratziurren);<br />
Garm LexEV 412. Novena, novenario; los nueve días siguientes al que se indica o el noveno día a partir de<br />
éste. "Novena que se hace a algún Santo" Lar. "Neuvaine" Gèze. "Bederatziurrun, altération de bederatzihurren,<br />
'nevaine'" Dv. "Neuvaine, honneurs funèbres au 9ème jour. Le terme propre est le G et V bederatzi<br />
urren, le prochain neuvième jour" H. "Las mujeres acuden a la iglesia durante nueve días consecutivos después<br />
del entierro (beatzi-urriñe), llevan cera a la sepultura y sacan responsos" (G-goi) AEF 1923, 110. "(Hb),<br />
neuvième jour depuis un décès, période de neuf jours" Lh. "Novenario que sigue a la defunción de un familiar.<br />
Bedratzi-urrena igaro baño len, agertu bat eiñ biarko detsagu alargunari" Etxba Eib. "Pertsona bat hil<br />
ondorengo bederatzi egunetan egiten den elizkizuna. Beste motibo batzuengatik ere egin ohi da. Joane Olañeta<br />
zanan beratziurrenian da ama" Elexp Berg. Tr. Bederatziurren es empleado por la mayoría de los autores<br />
meridionales y Etcheberri de Ziburu, pero la tradición septentrional no suletina posterior emplea bederatziurrun<br />
(escrito bederatz-urrun en Birjin). En DFrec hay 4 ejs., meridionales, de bederatziurren.<br />
Bederatzi urrenean. EZ Man II 98 (tít.). Iainko ona zu othoizten / Zaitugu arimentzat, / Bederatzi urrena egun<br />
/ egiten denarentzat. EZ Eliç 81. Bederatz-urrun hau egin diteke elkarri ditxezkon bederatz jai-igandez. Mb IArg<br />
II 267. S. Franzisko Xabier-en bederatz-urrunean hari ziran aldi artan Santuaren besoa duen ango gure Elizan.<br />
Ib. 303. Arren iguzu, Jauna, [...] Bederatziurren onetan eskatzen degun faborea, gure salbaziorako baldin bada.<br />
Cb Just 134. San Luis Gonzagaren bederatziurrena. Ib. 132. Jondone Josepi zegiotela bederatz-urrun bat. Birjin<br />
392. <strong>Bar</strong>aubakaz, limosnakaz, bederatzi-urrenakaz, erreguakaz. Añ EL 1 76. Elizaren anziñako usanza dala illai<br />
onrak egitea, ta onetarako dira illeta, herena, zazpigarrena, bederatzurrena, ogei ta amargarrena, eta<br />
urtebetegarrena. AA I 508. Atoz Birjiña beraren onran, atoz kontuz bederatzi urren onetara. AA III 267.<br />
Gurutze santu Lezokoaren bederatziurreneko gozoa. Echag 216 (tít.). Hunen bihotz sainduaren ohoretan eginen<br />
den bederatzi urruna. JesBih 444. Bi bederatziurren dabilza: Garaikoetxeko amonarena eta Gregorio<br />
Azpikolakoaren emaztearena. CartAnd 388. Bederatzerren bat egitia. Usc. lag. [= Uscaldunaren Laguna edo<br />
escuco libria, 1852] (ap. H). Berak argitaratua da ere Euskeraz leku askotan Santuari egin oi zaion bederatziurrena.<br />
Aran SIgn II. Beatziurren batian / egiñ dute lana, / konfesiyuan ere / asko oiengana. Ud 132. Inguru<br />
onetan egongo ziran / asko anima eritu, / bederatziurren osuan diye / mediku onak segitu. Ib. 145. Graziazko<br />
Bederatziurruna San Frantses Zabierekoaren edo Jatsukoaren ohoretan. Jnn tít. (ap. DRA). San Migel<br />
Goiangeru Excelsiskoaren bederatzi urrena. SMiguel tít. Han edo hemen, nonbeit zen; eta beti kasik lanean;<br />
[...] Hemen bederatzi-urrun bat, han lehen komunione bat. HU Aurp 148.<br />
(s. XX) Egingo eukion Doneari bederatziurren beroa Mañasik, onen gurariko mirari <strong>bar</strong>ri baten ordez. Ag<br />
Kr 206. Santa Ritaren bederatziurrena. Ag G 186. Egiozu bederatziurren bat San Antoniori. Urruz Zer 32.<br />
Zenbat egun daramazkizu bederatziurrenean? Ib. 36. Bederatzi urruna oraindik ospetsuago. JBDei 1919, 247.<br />
Egun ori al dan ederkina ospatzeko bederatzi urrenak; bost urrenak, iru urrenak egiñ da, elizkizun aundiyaz<br />
jaitzen da. Ib. 280. Euren eleizetan itzaldi, otoi, eskari, bederatziurren, abesti edo kantuak be beti pantzeraz egin<br />
dira. Eguzk LEItz 125. Urkiolako bederatzi-urrena. Vizcarr Urkiola tít. Txapelgorri ta Margaritak beratziurren<br />
bat asi zunaten Sakramentinoetan. Or QA 88. Ameriketan hil da Jean Baptiste <strong>Bar</strong>renetxe, Auxkineko semea, 29<br />
urthetan. Behatziurrun bat egina izan da gure herrian haren ohoretan. Herr 24-7-1958, 3. Bederatziurren arek,<br />
etzuen arrazkero azkenik izan. Gaur bukatu ta biar berriro asi. NEtx LBB 142. Mirakulu horren ondotik da<br />
ezarria orai denek ezagutzen duten "Graziaren Bederatziurruna", martxoaren 4-etik 12-raino. Ardoy SFran<br />
275. Bederatzi egunez jendea biltzen da horrat [...] bereziki martxoaren hamabian, bai etare haurrak<br />
ostegunean eta eriak bederatziurruneko lehen igandean. Ib. 275s.<br />
Geroz, zezano ainik-eta; urhent-beta / Hil-bederatzurruna, / Iainkoari eskerren emaiten / Iragaiten / Zituen<br />
gau' et' eguna. 'La période de neuf mois'. O Po 58 (H traduce 'le neuvième mois').<br />
<strong>Bar</strong>ikuko trumoiek, bederatzi-urrune (V-ger). "Trueno del viernes, novena. Que si comienza a tronar un día de<br />
viernes, continúa durante nueve días". AEF 1921, 48. Orrela, gaitzaren beratziurrenean, berrogeita seigarren<br />
urtean [...], anima iainkozko ta zintzo ua gorputzetik atera zan. "Die nono aegritudinis suae". Or Aitork 235.<br />
"Bederatziurrenian probaako eman bear nazu beia". "Ez dizut emango. Nik dirua eskuban dala emango dizut<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
457
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beia, len ere eskarmentatua nago ni bederatziurrenian emanta". Sor <strong>Bar</strong> 105.<br />
- BEDERATZIURRENGO. "Novendial, bederatziurrengoa" Lar. Cf. bederatziurreneko.<br />
bederatziurreneko. Neumonía. Gure herrietan heriotzea dakarten gaitz kotsudunetarik zonbait, huna:<br />
berrogoi egunetako sukarra (fièvre typhoïde), zurruminoak (variole), bederatziurrenekoa (pneumonie). JE Med<br />
99.<br />
bederatzu. v. bederatzi.<br />
bederazka (BN, S, R-uzt; Gèze, Dv (BN), H), bederaxka (BN-arb). Ref.: A (bederazka); Gte Erd 36 y 40. <br />
Uno por uno, de uno en uno; individualmente. "Un à un" Gèze. "Banazka" Dv. "Hastean bederaxka (o aldian<br />
bat) eta gero moltxoka. (BN-arb)" Gte Erd 36. "Musean bederazka emaiten dira kartak. (BN-ciz)" Ib. 40. v.<br />
BEDERA-BEDERA, BAT-BEDERAZKA, bederaka (2). Tr. Documentado sólo en la tradición septentrional<br />
a partir de principios del s. XIX.<br />
Bekatuak bederazka deklaratu ondoan. CatLuz 35. Etxatzen zituen gero beso-gaiñka / hark leihotik bederazka<br />
/ metal-zathi hek guziak. Gy 217. Haiñ zituen unharazi / logaleaz tontotuak / eta lotsaz zoratuak / hainbertze<br />
llillurarazi / bederazka erortzen non baitziren hasi. Ib. 309. Obligatü gireia gure obra ororen bederazka hari<br />
eskentzera? CatS 39. Zük oro badakitzü eta bederazka; eta gizonaren kontzentziak eztizü de¨us gorderik<br />
zuretako. Ip Imit III 50, 6 (Mst bederakarka). Bainan ez baikira ordean bakotxa bederazka zoin gure gain. Gure<br />
zuzenetan elgar behar baitugu lagundu. HU Zez 87. Hasten da bederazka orori pot emaiten. ArmUs 1896, 125<br />
(ap. DRA). Hiltzerakoan, benedikatu zituen bere semeak bederazka. CatJauf 25. Deitzen ditu bederazka. JE Bur<br />
144. Gauzak, bederazka hartuz edo batek bertzeari datxikitela, dituela berrogoi ta hamar mende bezala diraute.<br />
Ib. 176. Maria deuseri ohartzen ez delarik, udare hek berak bederazka hartzen diozka otharretik. <strong>Bar</strong>b Sup 158.<br />
[Zelulak] bederazka pizatzen ahal dira, nahiz xori bihia baino hanitzez ttipiagoak diren. JE Med 18. Hurrengoan<br />
"gorputzaren junturak eta hanturak" bederazka mozten ditu; ondoren sudurra, beharriak. Mde Pr 77s. Tontor<br />
gorek izurtzen dituzte, bederazka, ihintz betiraunkor batzu. Ib. 118. Tropaka ezin egina, bederazka egin behar.<br />
"Individuellement". Ardoy SFran 241. Nola utziko ditut bada hango lagunak aipatu gabe? Bainan bederazka<br />
denak egin behar banitu, liburu hau dena ez nuke sobera. Xa Odol 53. Lasterka, gordaillütarik / eraitsirik<br />
ginelarik, / makhila gorriekin zien / bederazka ürhentürik. Casve SGrazi 162.<br />
- BEDERAZKA-BEDERAZKA. Bederazka bederazka bazoazin bertzalde sorgin debruak, eta biga ziren orai<br />
geldituak. "Un à un". <strong>Bar</strong>b Leg 135.<br />
bederazkatu, bederezkatu. Considerar (separar, etc.) de uno en uno, cada uno por su lado. Cf. bederakatu. <br />
Ene eskualdea bi zathitarat ezar daiteke: bata [...]; bertzea sorhaderiaz bethea, behizaindegiak zenbat nahi<br />
badituena, bederazkatuz artha ditezken baino hanitzez gehiago. Prop 1896, 194. Nahiz ez detzakegun [aphez]<br />
hek guziak hemen bederazkatuz aipha. Ib. 1906, 152. Nihaur ohartu naiz izan girelarik bilduak lehen kasernarat,<br />
beiginen ehun eskualdunez goiti elgarrekin, geroztik maleruski bederezkatu gira. Herr 11-10-1956, 2.<br />
bederazki. "Un à un" Lecl.<br />
bedereka. v. bederaka.<br />
bedereko. Singular, excepcional. Beste batzuek dituzu, gure Euskeran nai ez lukeenak beste hizkundeetatik<br />
hiztxo batere: eta onen bidez epaiten ta ziatzen bezala dira jolasean. Bedereko ergelkeria! Lar, carta a Mb 279.<br />
bederen (L, B, BN, S; SP, Urt I 501, Ht VocGr, Lecl, VocBN, Dv, H), bedere (L, B; SP, Lar, Añ (AN), Dv, H<br />
(G, L, BN); bedee L-sar), bedade, berere (BN-baig, Sal, S, R; Gèze s.v. aments, H (AN, BN)), bereren (AN,<br />
BN), berein (BN-ald). Ref.: A (bedere, berein, berere); A Morf 404, 693; Lrq /beée/; Izeta BHizt2; Iz R 393<br />
(beinbereré). 1. Por lo menos, siquiera, cuando menos, aunque sólo sea. "Bedere, bederen, ezperen, à tout le<br />
moins" SP. "(A lo) menos, cuando viene con el si o con otro determinante" Lar y Añ. "Au moins, à moins" Lecl.<br />
"Bedere ou bederen, au moins, du moins" Dv. "1. au moins, du moins. Syn. badaere (G, AN), edola ere,<br />
edolarik (V). 2. pour le moins. Syn. gutienaz, gutienaz ere" H. "Enauk ostalera, buxera bedee banauk (L-sar), no<br />
soy hostelero, pero por lo menos carnicero ya lo soy" A Morf 404. Cf. Lar: "(Por) si acaso [...] baldin ere [...]<br />
baldin bedere" y Añ: "(Por) si acaso [...] (AN) baldin bedere"; "Por si acaso: (c.) baldin, bada bere; (G, AN)<br />
bedera, badere", donde parece ser forma contracta, no lexicalizada, de bada ere. v. bederik, bederenik,<br />
behintzat.<br />
Tr. Pertenece sobre todo a las tradiciones septentrional y alto-navarra; fuera de ellas sólo se encuentra antes<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
458
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
del s. XX en Iztueta y Lardizabal; desde entonces se documenta abundantemente al Sur (Azkue, Orixe, Lizardi,<br />
etc.), siempre en la forma bederen; no se encuentra nunca en vizcaíno. Las primeras documentaciones<br />
pertenecen a berere en Etchepare y, junto con bereren, Leiçarraga; posteriormente berere se encuentra en textos<br />
suletinos (tbn. en Oihenart; Eguiateguy emplea bederen), mixanos, aezcoanos, salacencos y en el alto-navarro<br />
meridional; bereren en el catecismo de Laneufville (junto con berere), la ed. de 1846 del Urteco de Lizarraga<br />
(quien emplea en realidad berere) y Mirande. El catecismo roncalés emplea bedrere, tal vez indicando un sonido<br />
intermedio: Azkue da berere como roncalés en su dicc. La forma más utilizada es bederen; bedere aparece en<br />
Materre, Axular y Elizamburu, y, junto con bederen, en Etcheberri de Ziburu, Pouvreau, CatLav, Etcheberri de<br />
Sara, Goyhetche, Duvoisin y Zalduby; hay tbn. bedere en Iztueta (junto con bereren), Lardizabal y textos<br />
baztaneses y alto-navarros (catecismos de Ulzama, Añi<strong>bar</strong>ro y Legaz, e Irigaray). Hallamos además bedade en<br />
CatUt. Beren, que aparece una sóla vez en Inchauspe (Dial 35) podría tratarse de errata por berere. En DFrec<br />
hay 100 ejs. de bederen, 24 de ellos septentrionales, y 2 de bedere.<br />
Los autores más antiguos (Etchepare, Leiçarraga, Axular etc.) colocan bederen detrás del sintagma al que<br />
acompaña; puede ir incluso entre el verbo principal y el aux. Desde Pouvreau, Gasteluçar y Etcheberri de Sara se<br />
encuentra a veces en cabeza de frase; al menos desde Chourio, tbn. delante de dicho sintagma, colocación que se<br />
hace tanto o más frecuente que la posposición. En general, el Sur mantiene la colocación antigua, aunque no<br />
faltan ejs. en cabeza de frase. Cf. A Morf 710: "Son también concesivos: [...] 2.º los vocablos bedere (L),<br />
bederen (AN, BN, L, S), bederik (G, L) 'siquiera, a lo menos' (que parecen flexiones de bada ere 'aun si es,<br />
aunque sea')".<br />
Hoben uste duienori [amoreori] anhitzetan traidore; / hobena date gaitzenik, arimaren berere. E 87. Merezi<br />
onez arintasunez akusa ahal neinde, baldin neure ausartgoa hunez zerbait exkusa bereren eman ezpaneza. Lç<br />
Dedic * 5r. O baldin hik berere ezagutu ukhan bahitu eure iornata hunetan berere, eure bakearen gauzák! Lç Lc<br />
19, 42. Ez aiz Iainkoaren berere beldur, ikhusirik ezen kondemnazione berean aizela? Ib. 23, 40. Baldin<br />
bertzerik ezin badagit, eskerrak bedere emanen derauzkitzut neure ahal guztiaz. Mat 241. O miserablea, dio, hill<br />
bedere banendi! / Eta onez gabeturik gaitz ez baneza senti. EZ Man I 111s. Ezin ardiatsiren du nihoiz<br />
errepausurik / apurtxo batez bedere penen ahantztekorik. Ib. 99. Ez naiz bada gozatuko munduko onez bederen, /<br />
lur planoaren gañean bizi nintzela ezperen. Ib. 97. Eta halatan erraiten du: Saltem semel in anno. Urthean<br />
behin bedere. Bedere erraiten du: aditzera emaiteagatik, nahi lukeiela gehiagotan ere egin bagindezi. Ax 534<br />
(V 343). Deus gelditzen bazaika ere, bil ondoak, hondarrak, zahartzekoak gelditzen zaitza. Eta gaixtoeneko<br />
kontuan, aillekitza hek ere, edo hek bedere geldi. Ib. 173 (V 116). Eta halatan agian, ahalketurik bedere, geure<br />
eginbidearen egitera eta trabaillatzera, ernatuko eta erdutuko garela. Ib. 35 (V 21). Zeren bertze munduko<br />
parabisua eztugu oraiño ikhusten bedere, eta ez gozatzen. Baiña mundu hunetakoa, [...] noizik behin, bekhaturik<br />
gabe gaudenean bedere, ikhusten, dastatzen eta frogatzen dugu. Ib. 453 (V 295). [Infernuan] direnek obratu<br />
ezpazuten ere zenbait desira on bedere izan zuten. Ib. 49 (V 32). Beraz badakigu eztela anarteraiño izanen,<br />
bitartean igurikiko zaikula, edo behintzat erraiten eta egiten bedere badugu, baikiniaki bezala. Ib. 66 (V 43).<br />
Niri bai baten erraitera / etzenthozke ehoiz ere? / Orai, zure minez hiltzera / nohela ikusiz berere? O Po 2s. Et'<br />
uztazu / gutiziazu / nizan horri berere / amerstera, / pot-gitera / dudan zuri botere. Ib. 8. Hemen bedere badute<br />
batzutan doloreek bere aldia. SP Imit I 24, 4. Iainkoaren amudioak gibelatzen ezpazaitu oraino gaizki egitetik,<br />
Ifernuko penen beldurrak bedere athera zaitzaten bekhatuetarik. Ib. 24, 7. Berehala laster egiten dute aitaren<br />
edo amaren besoetara, edo bederen oiu egiten diote hel dakiela. SP Phil 449. Egiten dut nigar bihotzez berere.<br />
Tt Onsa 45. Zathikatu diozue / Jaun onari gorphutza. / Bederen baziñarotate / zathitzen niri bihotza! Gç 82.<br />
Nola paga othe dezaket / Jesusen present handia? / Bederen ematen darotzut / zer ere bainaiz gustia. Ib. 117.<br />
(s. XVIII) Hainbertze mendez mende eta arrokapean gorderik eta ehortzirik bezala egon dena, orai bedere<br />
ilkhi zaitea kanpainara jendartera. ES 87. Ene eginbidearen parte baten bedere satifatzeko. Ib. 123. Zeren<br />
iduritzen baitzait aski egin dudala, bederen ondokoei perfezinorateko bidearen erakustea. Ib. 200. Instant guziez<br />
zure <strong>bar</strong>renean eziñ sar bazaitezke, sar zaite bederen denboratik denborara, eta gutienean egunean behiñ. Ch I<br />
19, 4. Nahi du izan ezagutua eta zerbait egin, bederen, laudorioak eta estimua erakhar diozoketenik. Ch III 54,<br />
17. Eziñ bazaozke [pena] hek sentitu gabe, bederen etzaitezela khexa. Ib. 57, 2. Noizean behin bedere erran<br />
dezogun. CatLav 71 (V 43). Izanen dute artha berek hura jakiteko osoki eta gogoz ikhasteko bederen explikatu<br />
behar duten lekzionea. Ib. A 5r (V 6). Bigarrena, urtean bein berere konfesatzea. El 9. Deseiatzen dugu zerbait<br />
berere erremediatzea ainberze kalte (Ezca<strong>bar</strong>te, 1750). ETZ 80. Ahal bada guziak edo bederen ahalik gehiena<br />
eta luzena erabilltzea. He Gudu 115. Ez da bat uste ez duenik bizi bederen biharamuneraino. Lg II 187.<br />
Egortzen du bere seme bakharra etziotelakoan hari bederen gaixkirik eginen, eta haren beldur izanen<br />
zirelakoan. Ib. 232. Ezen guziek behatzen zioten Jesusi, bederen profetarik handienari bezala. Ib. 175. Munduari<br />
konseillu galdeiten badiozu, ez duzu obedituko; edo bederen ez duzu egiñen erdizka baizen. Mih 90. Urtean bein<br />
bedade edo lenago nezesidaderik <strong>bar</strong>inbedu konfesatzea. CatUt 8. Heure Kreatzalia rezebitüren dük<br />
bazkoz berere ümilgi. CatLan 14. Obligatiak direa, ahal düten bezala bereren, <strong>bar</strong>ur egitera? Ib. 104. Guk ere<br />
ispiritian berere erabil ditzagun hark guretako sofritu tienak. AR 155. Erratzen eztitien gauzak beltzatzen berere<br />
baititu. Ib. 362. Bainan permeti diezadazu bil detzadan bederen erortzen diren papurrak. Brtc 33. Hoben<br />
handitan erori dela; bainan bederen ez ditu ukhatu eta arnegatu Aita, Semea eta Izpiritu Saindua. Ib. 269.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
459
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Ingoiti etxea duzu, / hotx, emazu gere, / ene amurekati, otoi, / aldi huntan berere. AstLas 18. Oraiko aldi huntan<br />
hasten dute errota gorphutza, hirur ehun urhats bederen hurbillago gure errotari (BN, 1792). RIEV 1934, 689.<br />
(s. XIX). Urtean bein bedere konfesatzea. Añ CatAN 40. Ezaunzázu yá orái berére ta ikusázu, gaixto ta<br />
galgárri déla. LE Ong 25v. Alde guzietáik gaude inguraturík Jangoikoaren ongi-egínes guk ezin pága ta ezin<br />
konta-ála: baña ón dá oroitzea berére. Ib. 34r. [Gogoeta] hekien gudukatzeko ta ithotzeko behar zen artha ez<br />
ekharriz bederen. Dh 134. Hanbat gurikeria bere buruari emanak, bederen ageriki bekhatu etzirenetarik. Ib.<br />
128. Ezin goza dezakenazkero, hil eta suntsitu bederen nahi luke. Ib. 159. Kongreganistek erranen dute, bat<br />
berak, bederen, bere bakhartasunean arrosarioa arima goanaren fagoretan. JesBih 417. Ez baduzu on<br />
aurkhitzen ene doloreen eztitzea, bederen emenda zazu ene pazientzia. Ib. 452. Bederen, baldin hil baino lehen,<br />
ikhus ahal baneza otsokume hura bildotserat khanbiatua. MarIl 98. Senda egidazu, arren, / len baño len, guztia<br />
ezpada, / erdia bereren. Izt Po 113. Mariana, Mayans, Armesto, Osorio, Nicolas Antonio [...]. Guztiak aomen<br />
andikoak; bañan Euskara azaletik bedere ezagutzen zebanik, ez bat bakarra ere. Izt C 8s. Eskatzen zuela epea,<br />
[...] biar arterañoko epea bereren. LE Urt 91. Segurez gauza ikhusia / zela gerlako untzia, / eta bedere fragata.<br />
Gy 208. Medisenter gostarazi behar litzaiokete, / larrua khenduz ezpada, bertze moldez bedere. Ib. 77. Hauk ere<br />
badukete bere meritua: bedere nik badakit bazutela bere nekhea eta ez xumea. Ib. XII. Ezin erabakiz zeudela,<br />
aitari esan zioten keñuz bedere adierazo zezala zer izen ematea nai zuen. Lard 365. Lenengo eroriko onetatik<br />
nolabait, nekez bedere, jaikita. Ib. 457. Oi zure amodioak noizbait bedere iraungi eta desegin banindeza! Dv<br />
LEd 115 (Cb Eg II 60 azkenik). Baldin zure itxura baizen ikus ahal ez badezaket mundu hunetan, bedere<br />
esperantza dut, egun batez zaren bezala ikusiren zaitudala. Ib. 18. Obraz ezin dezakezuna, bederen xedeaz egizu.<br />
Ib. 241. Haren dizipulek ikusi zuten etzuketela iraupenik, nausitasun ezin enganatuzko baten itxura bederen<br />
gabe. Hb Egia 114. Ez da nihon ikusi holako gerthamenik; bederen nik ez dakit non izan den, eta zuek? Ib. 143.<br />
Haritzari azala sei hilabethe bederen aintzinetik khenduko diozu. Dv Lab 375. Urtean bein berere kobesatzea.<br />
CatAe 46 (CatSal 47 berere, CatR 47 bedrere [sic]). --Zertan dago Konzenziaren xahütarzüna? --Bekhatü<br />
murtalik berere gabe izatian. CatS 76. Nere buruarekin egon nintzela gizon horrek othe zuen bedere martilukolpe<br />
bat nonbait. Elzb PAd 5. Bethitik ez bada, aspaldiko mendetan bedere. Ib. 72. Ez litekela behar erreboteko<br />
plazarik, zolako buruan bedere bortz metra gorako pareta bat gabekorik. Zby RIEV 1908, 86. Lege da pilota<br />
partida bat bedere jokha dadin herriko pilotari hoberenen artean. Ib. 83s. Erreferariak behar du erne egon, eta<br />
azkar bezein zalhu izan, pilotaren bederen paso-marraz harat igortzeko. Ib. 88. Ez bahaiz, Eskualduna, / lehen<br />
bezein handi, / aphaldu gabe xutik / bederen egoadi. Ib. 1909, 398 (tbn. en Or Eus 201). Eta zergatik eztu,<br />
bederen aldi huntan, aberatsek bezala eginen? Jnn SBi 41. Uste zuen han bederen izanen zuela bakea. Ib. 127. O<br />
Maria, egizü hürrüntik berere zuri jarraiki gitian. Ip Hil 192. Bizirik eskas egin badauku, goza dezagun bederen<br />
hilik! HU Aurp 106. --Hola eta hola gabiltza, min batetarik sendatu jaun adineko bat ikusi nahiz. --Zuen<br />
zerbitzuko. --Zu zira bederen? --Bai, ni eta bera. Ib. 182. Guti edo anitz, orok hitzeman bederen diote, Floquet<br />
framazon zenaren ohoratzeko zerbeiten emaitea. Ib. 172. Muthil gazteak plazara dohazila eta pilota-partida<br />
eder bat egin, laxoan, errebotean edo bederen plekan. Arb Igand 141s.<br />
(s. XX). Kofesatu behar dire bederen bekhatu mortal guziak. CatJauf 123. Gorphutz Saindua errezibi zazu<br />
Phazkoz bederen humilki. Ib. 87. Urtian beiñ bedere konfesatzia. CatUlz 33. Jakin dezan gatik guk bederen,<br />
haren ahaideek, zenbat urrikari ginduen eta maite. JE Bur 186. Irakurzale hanitz baduke horrela Di<strong>bar</strong>rartek<br />
ttipietan, bierartekoetan, eta bertze hainbertze bederen adixkide. Ib. 145. Bertzeer aiher da, edo bederen ez<br />
ikusiarena egiten deie. Ib. 55. Nere etxea, bederen, beti da Etxeberri. Sacramento orretan arkitu ezetz beti berri<br />
dan etxerik! A Ardi 12. Jauna Ostian artu ezin dezunean gogoz bederen ar zazu. ArgiDL 81. Hoakit bixtatik, hi<br />
bederen, hire kokotz, eskalapoina idurikoarekin! <strong>Bar</strong>b Sup 26. Jainkoaren beldurrez bederen, nere maitez ez<br />
balinbada. Ib. 99. Ikusiko bederen ez gaituzte horrela. Zerbait da hori ere. Ib. 55. Adixkide batek ekartzen dio,<br />
eta ixilka saltzen, 25 liberetan, tabako hosto bat gaitza, kiloa bederen pisu zuen hostoa. Ib. 64. Herrian segur<br />
etxerik ez da / xutik oraino gelditu, / nundik ez denik haur bat bederen / Amerikano jalgitu! Ox 148. Ur handira<br />
jautsi zen, etzela hil gogo / bederen edan gabe duphatra bat trago. Ib. 130. <strong>Bar</strong>rua askatzeko bederen zerbait<br />
esan bear, eta bere garbitasunak ematen asten zaio. Mok 18. Ire gonaren magala bederen utzadan,<br />
musukatzeko. Or Mi 55. Gisa batera nafartar nagusienak erronkariarrak ezpaditugu, bedere beste nafarrenganik<br />
non nai eta erraz berexten dira. FIr 177. Gora dira [etxe] gehienak, hiruna estaiekin bederen. JE Ber 53.<br />
Debruak ereman baleza bederen! <strong>Bar</strong>b Leg 127. Ez ote, bederen, / loreño bat âztu / zure sabelean; / aita dadin<br />
poztu / bere negarrean? Ldi BB 76. Bederen, Aljebra-irakasle bat izan balitz, ziri-olerki edo epigrama diralako<br />
oien bidez esate'aal genizkan bereak eta bost. Ldi IL 27. Apostoluak iraun zuten bere ondoan, aiek bederen<br />
zintzo izan zitzaizkion Jesusi. Ir YKBiz 222n. Nun zare, oi! nun zare? / Ager berritz ere... / Lurpea, zeru-gaina<br />
edo itsasoa, / bederen sala-zue nun duen gogoa. Iratz 139. Bainan errege handi bat zela ezin ukatua da halere.<br />
Gerlari handi bat bederen! Zerb IxtS 60. Ixilka bederen handik [putzutik] Josepen atheratzeko xedea zuen<br />
Rubenek, gero etxerat igortzeko. Ib. 25. Errazu, Maiana, Errekanbordako ezteietarat bazoazi bederen? Lf<br />
Murtuts 52. Berakin, bizi dala bederen, iñoiz-ez-iñoiz, ez aiz ezkonduko. Zait Sof 182. Bederen, emakumeok<br />
tabernetan sartzerik bagenu ! Etxde JJ 202. Aita bederen biguinduko al da, semea ainbeste denboran<br />
ikusi gabe! Ib. 64. Ageri du zerbait atsegin hartzen duela bere auzoen tarrapatez eta egin ahalez. "Erre balite<br />
bederen", dio bet-betan irri goxo batekin. JEtchep 49. Ondo gotorra, lodi eta gora, bi metra inguru baditu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
460
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bederen. Ib. 47. Adimendun izakiak baldin bagera, izan gaitezen aintzat artuak, bederen. Vill Jaink 91.<br />
Dugulakoaz eta dugunaz bederen, segur behar ginikek. Larz Iru 110. Ez duzia zerbait iduripen zertako Antonek<br />
egin duen krima hori? Ez zena bederen diru beharretan ezkontzeko? Larz Senper 78. Oi ura mintzo! Balinba /<br />
pits bat bederen zentzumenera / baletorkit [...]! Gazt MusIx 91. Nahiago zuen, gero, mariñelekin egon, jan eta lo<br />
egin. Ahal zelarik bederen! Ardoy SFran 153s. Bainan ez paperik ez dirurik etzen sekulan ageri [...]. Jinen ziren<br />
azkenean, paperak bederen, behar ziren ezko eta zigilu guziekin, bainan berantegi. Ib. 90s. Bederen bakean<br />
zohan. Ib. 52. Aski zentzu bazuen jakiteko bederen beste bide bati lotu behar zela. Ib. 81. Hasarretuak edo<br />
bederen harrituak utzi zituen oro. Ib. 227. Entseatu naiz heienaren erabiltzerat [...]. Irakurlerik gehiena hangoa<br />
izanen dutala jakinik, hoinbertze bederen zor nioten. Xa Odol 69. Tiroak hiltzen baitu hatzemanez geroz, /<br />
bederen zaurituko gaitu aldi oroz. Ib. 136. Atsalditxo bat nai nuke lasai-antzean itzegin aal izateko, [...] zeiñen<br />
oker zauden adierazteko aiña bederen. Berron Kijote 166. Hitza hitz omen da, ordea, edo hitzak hitz behar omen<br />
luke izan bedere. MEIG V 113. Guztiori bateratua balego, bederen! MIH 366. Nik bederen, zorigaiztoan,<br />
neskatxa horren adina urruti baino urrutiago utzia dut. Ib. 379. Eliz-ezkilak ere, haren hileta-hotsa bederen<br />
eman behar zutenak, isilik daude. Ib. 25.<br />
v. tbn. Egiat 206. Monho 88. AstLas 39. CatLuz 20. Jaur 175. Gy 301. Balad 233. Laph 43. Elsb Fram 127. Lap<br />
IX (V 3). StPierre 37. Zub 122. Etcham 184. Mde Pr 213. Mattin 53. Lasa Poem 113. Bedere: CatB 49. Legaz<br />
31. Berere: UNLilia 8.<br />
2. "Especialmente [...] gitxienez, (AN) badere, bedere" Añ. "En particular, particularmente, (V) batezbere [...]<br />
(AN) bedere" Ib. v. badere. Bena jakitia hun da, berere hazienda eritzen deneko. "Surtout". Ip Dial 70 (It, Ur<br />
batez (b)ere, Dv bereziki).<br />
3. (Con valor concesivo). v. bederik (2). Ez esan oiekin, ez lengo egin-alakin iritsi zuen Jesusi pakean<br />
uztea, eta beste bide bat gogoratu zitzaion [Pilatosi], alperrik bedere. Lard 453. Ni ere, gutxi bederen, zerbait<br />
naiz ikasia. "Aunque poco". Or Poem 540. Berandu bederen begiratu zidan erbail oni; bizarra iñoiz baiño<br />
urdiñago mozten nun garaian. Ibiñ Virgil 32. Hemen bainabil, linguistikan agertzen diren bide berriez, urrutitik<br />
eta berandu bederen, jabetu nahian. MIH 399.<br />
- BEDEREN-BEDEREN. (Delante del sintagma al que acompaña). Al menos. Bekhatutik, bederen-bederen<br />
bekhatu mortaletik beiratzen bagare, Jainkoaren adiskide ta ume gare. Dh 183. Bederen-bederen gogotik gal<br />
ahal balizake Jainko haren orhoitzapena ta gutizia! Ib. 158. Bederen-bederen eztezatela ahantz guretzat othoitz<br />
egitia. Prop 1897, 224. Botere guziak balauzke eskuetan, jainko litakelakotz edo bederen-bederen jainko-gai. Lf<br />
in Zait Plat XVI.<br />
bederenik, berenik, beenika, benik (AN-larr ap. Asp Gehi), berenikan. Por lo menos. "Siquiera, a lo menos"<br />
Asp Gehi. v. bederen, bederik. Ezpazan dirurikan / trago bat berenikan, / Juan Josek etzuen egingo /<br />
orlakorikan. AzpPr 127. Arkaitzara joan zenean, eun lagun beenika bazauden aren zai. Goñi 36. Ikusirik etzuela<br />
artu nai, esan zion artu zezala eskaleen bati limosnatzat emateko beenik. Ib. 75. Zenbat egin zuan, egiazko<br />
utsegin bat berenik arkitzeko! Inza Azalp 68. Motz geldittuko giñekela irudi zaigu Jesusen bizitzaz lau itz berenik<br />
ezpaginduzke esango. Ib. 58. Onela erakusten zien gertatu baño len, nola egongo zan ill-ondoan iru egunez<br />
illobian, ill-ondoan berenik siñistu zezaioten. Ib. 50. Nere seme maitia, / sano ta ondo al zeâ? / Kristau biziya<br />
nekez berenik / nunbaitetik azaltze'a! Tx B II 42. Dana dala, adibide bat bezela bederenik, nik kantatuko dizutet<br />
kopla bat edo beste. Lek SClar 105. XIV-XV gizaldietan, Gasteiz euskaldun bait genduan, oso osorik ez bazan<br />
ere, erdizka bederenik. Ib. 119s. Bein berenik, proatu egin nai zenduke sagar-lizunetik. MAtx Gazt 44. Azkenik,<br />
zati au geiegi luzatu gabe, bukatzeko esan dezagun zerbait berenik neskametzari buruz. Ib. 81. Biotzez lengoak<br />
baziran ere, itxuraz bederenik saldu ziranak. Ataño TxanKan 251. En DFrec hay 2 ejs. de bederenik.<br />
bederetzi. v. bederatzi.<br />
bederezkatu. v. bederazkatu.<br />
bederik (G, L ap. A; Lar, Añ (G), H), bererik (H s.v. bedere). 1. Por lo menos, siquiera, cuando menos,<br />
aunque sólo sea. "(A lo) menos, cuando viene con el si o con otro determinante" Lar y Añ. v. badere, bederen,<br />
beraik. Tr. Atestiguado a partir de Larramendi en textos guipuzcoanos, fuera de los cuales no se encuentra<br />
sino muy tardía y raramente. En DFrec hay un ej. Se coloca generalmente detrás del sintagma al que acompaña.<br />
Urtean bein bederik aitortzea. CatBurg 30 (la versión de Mb decía gutxienaz). Jesusen izen gozoa berekiko<br />
askotan aoz edo biotzez bederik esan ditzala: Jesus, Jesus milla bider. Cb Eg III 250. Onetan [orazioan] lau ta<br />
bost ordu egoten zan, ordu bat bederik batere diberti gabe bete artean. Cb Just 37. Urtean bein bederik<br />
konfesatzea. Lariz 9. Kristau guziak jakin behar ditue ta esan egunoro orazio hoek, goizean, ta arratsean<br />
bederik. Ub 164. Eta dator gure biotzetara, onela bederik sortu dedin gugan Jaungoikoarenganako amorioa.<br />
AA I 411. Kontrizioa sortzeko itzak bederik dakizkianak zerbait egin dezake Jaunaren lagunzarekin, baña zer<br />
egingo du itzak ere ikasi ez dituanak? AA II 17. Putzua idikia dagoan bitartean sokaz bederik irten diteke bat,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
461
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ara erori arren. AA III 503. Laguntzaren bat egiten diolako pozarekin, arintzen ditu zertxo bat bederik bere<br />
atsekabe astunak. Jauregui 243. Osterontzekoetatik ere geintsuak, erdia bederik. Izt C 152. Ai, Jerusalen,<br />
Jerusalen, gaur bederik ezagutuko bazendu zerk on egingo dizun! Lard 429. Zuk mortu onetan ere nere semea<br />
eta ni manten gaitzaketzu, arriak ogi eginta bederik. Arr GB 43. Beti guzien aurretik zijoan eta egunean eun<br />
aldiz bederik esaten zien: Aurrera, nere lagunak. Ib. 126. Gaur gabean bederik ez ote zerate egongo negarrikan<br />
gabe? Zab Gabon 32. Esan zion sultanak, beretzat nai ezpazuan ere, ar zezala bederik kristau biartsuen artian<br />
zabaltzeko. Bv AsL 218. Jokatzerako zerbait / ark itzegin balit, / pozik emango niyon / piska bat bederik. AzpPr<br />
40. Pozik etorriko nintzake berorrengana, sakristau bederik izateko. Or SCruz 76. Idaz dezagun guziok neurtitz<br />
bana, bederik! Ldi IL 38. Gutxitan iñor[k] eskeñiko digu, kemen nekatuaren xuxpergarritzat, ederretsi-iztxo<br />
baten gozoa bederik. Ib. 87. Iñoiz ere ez det edan / onenbeste txanpain / [...]. Alaz ere pittin bat / bederik lengoz<br />
gain / zuen guzion opaz / edango det orain. EA OlBe 92. Ta zartzaroan bederik, zuur izaten irakasten diete. Zait<br />
Sof 198. Itzik ixillen au biur ledi mintzo, biur lekit oiu, / asperen bederik...! "O al menos gemido". Or Poem 526.<br />
Ta antxen egon bear guztiak, ez jan ez lo, kape pitin bat bederik, ontzietan artzeko oitura aundia dutelarik. Anab<br />
Poli 62. An, bederik, gau guztian etzanda egon zindezke. Anab Aprika 61. Ames, itzi eidazu apur baten bederik<br />
zure altzoan jesar nadin. Gand Elorri 145. Oi! nerekin bizi nai bazenu, bederik, landa zikin eta etxola apaletan.<br />
Ibiñ Virgil 35. Ez al duzu beste katillukara artu nai? (Joxek buruarekin ezetz). Erdia bederik? Lab SuEm 180.<br />
Letratua dugu Oihenart, letra gizona [...]. Poeta landuen edo bederik landuxeen artean sartu zigun Orixek. MIH<br />
233. <strong>Bar</strong>ka eske nator, azkenik, <strong>Bar</strong>ojaz bi bider bederik mintzatu naizelako gure <strong>Bar</strong>ojalari ofizialen baimenik<br />
gabe Ib. 401.<br />
(En oraciones negativas). Ni siquiera. Eta guzien artean etzan bat bederik Jainkoaren gogoko zanik? Ub<br />
15. Beti jostatzeko aurrena izanik ere, au izan zan gazte bat iñoiz ere itz lasai bat bederik bere aurrian esatia<br />
ametitu nai etzuena. Bv AsL 26. Eta denbora añ luzean [...] beatz bat mugitzea bederik ezingo det? Arr May 51.<br />
Batzarkide erdeldunetarik batek bederik etzun aldegin: guziek antxe aoa zabalik, euskeldunei begira txoraturik.<br />
Ldi IL 94. Edatea zer den ez dakizu bederik, oi Theresa [...] eta ez duzu ajolarik neure burua iltzeraino vodkan<br />
murgil nadin. Mde HaurB 12.<br />
2. Si bien, aunque. Gaur, laburtxo bederik, itzegin nai dizut, Kristaua, komunio ondoko eskerrak ematearen<br />
gañean. AA I 460. Ez dizu eman zure mallako mirabeai eman oi zatena? Bai Jauna, beenekoa bederik. AA II<br />
177. Agertuko da mundu guziaren aurrean gure Jaun, Errege ta Jueza bezala, ta alatzat ezagutuko ta adoratuko<br />
due, ez onak bakarrik, baita gaiztoak ere gogoaren kontra bederik. AA IIII 470. Iturri leor bat [...] zeña ezagutu<br />
izan neban, orain irurogei urte inguruan, ura ematen zebala gitxi ta txarra bederik. Izt C 103s. Ontaraño Josek,<br />
nekez bederik, bere Jauntasunari eta inguruan zeuzkanai begiratuta, negar gabe iraun zuen. Lard 59. Joabek,<br />
gogo gaiztoz bederik, Absalonen alde Dabidi itzegin zion. Ib. 196. Bigarren paretari eraso zioten, eta jende<br />
askoren truke bederik, artu zuten. Ib. 542. Guziak gisa onetakoak irten etzitezen, banaka batzuek zotz oiek gabe<br />
umetzen zituen, gitxi bederik Labanentzat ere jaiotzeko. Ib. 39. Berandutxo bederik, oartu ta baliatu zan une<br />
egoki onetzaz. 'Aunque tarde'. Aran SIgn 8. Artarako gogo andirik ezpazeukan ere, erdilotan bederik bere hura<br />
errezatu zuen. Arr May 57. Txantxetan bederik gezurrik esan al dezu? ArgiDL 28. Goizaldeko oxkirria / xital<br />
dala! Bear duk / beldurra, neurriz bederik. Ldi UO 42. Zuk iztazaiña joaz, erren geldi nadi! / Erren bederik,<br />
noan, baitut irabazi. "Vaya yo siquiera cojo". Or Poem 534. Ona emen, labur bederik, sofista zenbaiten berri.<br />
Zait Plat 118. Halaz guztiz, eta ezinbestean bederik, nik ere igaro ditut ateak eta oinak lur sakratuan. MEIG IV<br />
114.<br />
3. Sólamente. "(De el) lobo un pelo, y ése de la frente, otsotik illebat bederik, ta hura betondotik" Lar. Ura<br />
ez zan <strong>ostatu</strong>a bederik, baizik soldaru-etxea, kantina eta guzti. Anab Aprika 62.<br />
bedertsi. "Campo cerrado de hierbas (Sal)" A Apend.<br />
bedezi (S ap. Lrq; Foix ap. Lh). Médico. "/bedez¸)/ [oxítono], médecin. Emp.: béa. medeci" Lrq. v. medezi. <br />
Gero bedeziak erranen dü zer egin behar den, nurat juan, errabiatürik bazen usukizalia. Eskual 7-8-1908 (ap.<br />
DRA s.v. usukizale). Emaztía é(r)i beitzín egún batez, jun ziá Hügás bedezía gána. "Au Docteur Heugas". Lrq<br />
Larraja RIEV 1935, 140. Bedeziak eria ikhusi onduan: "Estizu deusere. Ez arrunkua. Marhanta txipiñi bat<br />
dizu". "Bai, zier bedezier, oro txipiñi zaitzie". Egunaria 1956 (ap. DRA).<br />
bedezigei. Estudiante de medicina. Gure herritar gaztia, Henriette Pesenti ezkuntü da Lurdan bedezigei<br />
lagün gazte batekin. Herr 19-9-1957, 3.<br />
bedezigoa. Medicina. "[Madrilera joan zen] bedezigoaren ikastera (S)" Gte Erd 272 (G-azp mediku ikastera,<br />
BN-arb medikuntzan ikasterat).<br />
bedigarro. v. birigarro.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
462
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bedikatu, -ketu. v. bedeinkatu.<br />
bedinkata. v. bedeinkata.<br />
1 bedoi (S; H), pedoi (L, BN-baig-mix-ciz; VocBN, Hb ap. Lh, H). Ref.: A (bedoi, pedoi); Lrq. "Haut volant,<br />
hache allongée, synonyme du mot aihotz" VocBN. "(BN, S), id. pedoia. Serpe à émondage, long, emmanché.<br />
Syn. haiotza (L)" H. "(L; Hb), hoyau" Lh. "Bedoi, podón para cortar espinos y setos" A. "Pedoi, machete" Ib.<br />
"Serpe pour tailler les haies et couper les épines (BN, Sc). Belagoi (BN), pedoi (L)" Lrq. "Machete, instrumento<br />
para cortar matorrales" Satr HerVal. Hay un Iohan de Vedoy (1392) en Arzam 442. Pedoi bat gantxa ezarri<br />
agoiorik. HerVal 158. Pedoi bat einik. Ib. 206. Pedoi bida agoio. Ib. 216.<br />
Etim. Schuchardt consideró su posible relación con cast. podón, teniendo, por lo tanto, una terminación *-one,<br />
con representación anómala en esos dialectos. Pero ahí -oi es gascón y la palabra procede en último término de<br />
lat. uidubium (fr. vouge, etc.).<br />
2 bedoi. "Prueba con que se muestra y convence algo", "justificación, probanza" y "probanza, averiguación" Lar.<br />
bedoigarri. "Justificativo" Lar.<br />
bedoikin (Lar H). "Novicio en las religiones" Lar. Bedoikinen bidatzean egin zuen frogantza luze batekin.<br />
Birjin 48. Solasa erori zen Am-Escolasticaren bedoikin baten gainerat. Ib. 194s.<br />
bedoikintegi. Noviciado, casa de los novicios. v. bedoitegi. Oraino jarraiki zitaizkon bedoikintegiko<br />
atheraino. Birjin 290s.<br />
bedoikintza. Noviciado (tiempo). Jadanik bedoikintzan izan balitz bezala. Birjin 182.<br />
bedoitegi (Lar H). "Noviciado, la casa" Lar. "Lieu de noviciat" H. Bereala biraldu zuten nagusiak<br />
Billagarzia esaten zaion Gaztelerriko bedoitegira. Ag Lar 548.<br />
bedoitera (Lar), bedoiter, bedoiera (H). "Noviciado, el tiempo" Lar. Ezen ezt-egoiten bedoiterean, bere<br />
buruari ukho giten ikh[a]stekotzat baizen. Birjin 163.<br />
bedoitu. "Justificar, pro<strong>bar</strong>" Lar.<br />
bedoitze. "Justificación, probanza" Lar.<br />
bedopil. v. BELAR-PILA.<br />
bedori. v. berori.<br />
bedratzi, -tzu. v. bederatzi.<br />
bedritze. v. bederatzi.<br />
beduindar. Beduino. Sumatzen dut nere baithan beduindar batzuetaraino joaiteko tirria edo gutizia handi<br />
handi bat. Prop 1904, 37.<br />
bee (Lar), be, mee. 1. Onomatopeya del balido. "Be de la oveja" Lar. Instante gizona ardiain bozas asi ze<br />
bee ta bee; guziek irri ta ark bee. LE-Ir. Non zaite ene bulun<strong>bar</strong>iak? be, be, be! O marraka ederrak! Hb Egia<br />
131. Berak esan zian bedorrek esaten zian guztiari Beee erantzuteko. Sor AKaik 134. Ardi mantsoak beti<br />
kantatzen dit bee, bee, / eranzun oi diot nik zu zaitut txit maite. AB AmaE 405. Akerra be, be, bai, bal, bal. /<br />
Abantzu hila! Ox 89. Zekor, bei ta txal, bior ta moxal, / ardi ta bildots baita be, / euren arran ta txilin-soñuban /<br />
orrua, irrintzi, bee ta bee, / ludijan danik eresi-soñu / ederrena sortzen dabe. Enb 144. Emaztiak jarriko au i<br />
laxter arkumia bezela be! be! egiñaz. Alz Burr 29 (cf. BE EGIN). Ardiak ondotik mee eta mee marrakaz. <strong>Bar</strong>b<br />
Sup 93. Ardiak [...] harat hunat zoazin orai, alhan, bee eta bee marrakaz. <strong>Bar</strong>b Leg 149. Ardi banintz lez<br />
urtengo dot kanpora. [...] Beeeee...! ta guzti urten eban Josetxuk. Bilbao IpuiB 177. Ardi gaixoak, gau guziko<br />
egoeraz izututa, bee! ta bee! zetozen bidean. NEtx LBB 98.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
463
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(beeee R ap. A s.v. bee; H), be (V, G, L, R ap. A; VocCB, Dv, H), me (H). (Uso sust.). Balido. "Bêlement" Dv<br />
y H. Onetan aditzen du / akerraren bea. / Gora begiratzen du / eta du akerra / ikusten arkaitz-puntan. It Fab<br />
146. Andresaroko ardien bee da (AN-gulina). Orreaga 55. Ar-taldeen meea da (L-sar). Ib. 79. Abere arranen<br />
dulun-duluna, ardien bee negartia, suge zarraren txistua. Ag G 3. Zer dira, beraz, belarrietara datozkidan<br />
ardien bee oriek, eta entzuten ditudan idien marrumak? Ol 1 Sam 15, 14 (Ker bee orreik; Dv orroa). Esker<br />
onezko "bee" goxoz datoz / ardi guziak zugana. Basarri 41. Artegian, artaldearen aterpe ta beroa nabaitzen zan,<br />
gabetako ta neguko orduak, beee! gozoz beteaz. NEtx LBB 94. Urrundik deitzen dut xixtuz. / Ardi gaixoak<br />
ihardetsiko / derauta bee amultsuz. Xa Odol 97.<br />
2. "(L, Sal, R), oveja (voc. puer.)" A.<br />
- BE EGIN. Balar. "Blacterare, [...] be egin" Urt III 350. "Ardiak be egiten du, beka ari da, la brebis bêle, pousse<br />
des bêlements" H. Bildots gizen-gizen bat / dago artegian, / be egiten duela / amaren ansian. It Fab 94.<br />
- BEE-HOTS. Balido. Andresaroko ar-taldian bee otsa da (G-nav). Orreaga 39.<br />
- BE-OIHU (Lar H). "Balido, v.g. de ovejas, beadia, beoiua" Lar. Duvoisin, cuya fuente es Orreaga 83, da<br />
erróneamente la forma beoya, que pasa a Azkue. Andresaroko artaldeen beoiua da (B). Orreaga 83 (Camp ib.<br />
23 beadia, Dv ib. 31 marraka, Iza ib. 27 beedia).<br />
bee. v. 2 be.<br />
behe (V; Dv (V)), pe (AN, R, S; Lar, Añ, VocBN, Dv, H), be (V, G; Lar, Añ, vEys, Dv (G), H), bei (V). Ref.: A<br />
(bee, be, bei, pe); Lrq (pe); Etxba Eib (beya); Elexp Berg (be).<br />
Tr. Behe es más antiguo que azpi para designar la 'parte inferior'; lo mismo vale para los derivados (behere,<br />
beheko, etc., frente a azpiko). Aparte de la toponimia, donde azpi es infrecuente, lo confirma la situación en el<br />
léxico: en composición, -be, cuyo representante casi invariable es -pe, muestra señales inconfundibles de fase<br />
sparita. La distribución dialectal es muy significativa al respecto: aparte de diversos restos de la declinación en<br />
alto-navarro, bajo-navarro y labortano, behe (y/o pe) sólo tiene un uso más o menos general en los dialectos<br />
meridionales, roncalés, suletino (y parte al menos del bajo-navarro: Dechepare emplea peko y petik, si bien, a<br />
diferencia de los suletinos, el inesivo es azpian; cf. Lfn BAP 1951, 338). En varias zonas alto-navarras es beiti la<br />
nueva raíz; en labortano y bajo-navarro beheiti tiene valor de alativo, mientras que para el resto de los casos la<br />
nueva raíz es behere (q.v.).<br />
Entre los autores meridionales, la variante más empleada, ya desde Lazarraga, es bee (escrito bê en textos, sobre<br />
todo de poesía, de comienzos del s. XX). Be es algo más frecuente en autores guipuzcoanos (Larramendi,<br />
Cardaberaz, Guerrico, Iturriaga, etc.), aunque aparece tbn. alguna vez en Lazarraga (bean), Añi<strong>bar</strong>ro (bee- en la<br />
2. a ed. del Esku-liburua), Zavala, Uriarte, etc. No es infrecuente encontrar ambas variantes en un mismo autor.<br />
Cf. A: "Bee [...]. Generalmente se elide esta e en la declinación: betik 'desde abajo', bekoa 'lo de abajo', bera<br />
'abajo', betarrak 'los naturales de abajo'... en vez de beetik, beekoa, beera, beetarrak. Antes del artículo -a<br />
generalmente esta segunda e se cambia en i: beia 'la parte baja', en lugar de beea, beean; y hay quien dice bia,<br />
bian, como de mee 'delgado', zee 'menudo' unos forman meia, zeia, y otros mia, z]e[ia.".<br />
La forma suletina es pe salvo para behera, etc. (cf. Lrq, que da como común behera "vers le bas"). Además, pe<br />
está documentado en alto-navarro meridional (Lizarraga de Elcano), roncalés (Mendigacha) y en algún autor<br />
septentrional moderno.<br />
Emplean bei- ante vocal (ante cons. sólo hay ejs. de beiko y beitik en Orixe) autores vizcaínos de los ss. XIX y<br />
XX; la forma del inesivo beian se encuentra tbn. en autores guipuzcoanos de mediados del s. XX (Orixe, S.<br />
Mitxelena, Etxaniz, Etxaide, etc.) y en Legaz. La variante más extendida del inesivo es bean, bien documentada<br />
en vizcaíno antiguo, en Añi<strong>bar</strong>ro, Zavala y CatBus, y general en textos guipuzcoanos hasta mediados del s. XX.<br />
Beean no se encuentra hasta Arrese Beitia (que usa tbn. beian y peian); en el s. XX aparece en Lizardi y<br />
<strong>Euskal</strong>dunak de Orixe (escrito bêan), y en varios autores de la 2. a mitad. En suletino conviven pian (resultado<br />
normal de pean; tbn. en algunos bajo-navarros como CatLan, Bordel, Zubiri, etc.) y el algo menos frecuente<br />
petan, que no se documenta fuera de la Soule sino en JEtchep.<br />
En casos locales de decl. sing., y sin relación con el sintagma nominal que le pueda preceder, el esquema<br />
general, casi sin excepciones es, al Norte pean (S pian), peko, petik pero behera; al Sur be(e)an (y, sobre todo<br />
este siglo beian), be(e)ko, be(e)tik, be(e)ra. Tras sintagma nominal con o sin genitivo y en composición, está<br />
muy generalizado el uso de pe-: aparece en prácticamente todos los guipuzcoanos (pero Ochoa de Arin e<br />
Irazusta, igual que Beriayn y Elizalde, sólo emplean azpi), algunos vizcaínos (Añi<strong>bar</strong>ro, Zavala, etc.), navarros<br />
(Lizarraga de Elcano, CatAe, CatSal, CatR y Mendigacha), labortanos y bajo-navarros (ya en Dechepare y<br />
Leiçarraga). Hay be- con este valor en vizcaíno desde los primeros textos hasta mediados del s. XIX (salvo<br />
Añi<strong>bar</strong>ro y Zavala; hay tbn. algún ej. posterior), en algunos textos guipuzcoanos de los ss. XIX y XX (Moguel,<br />
Arrue, Jautarkol, T. Aguirre) y en Legaz; fray <strong>Bar</strong>tolomé y CatLlo emplean be- tras genitivo y pe- tras sust.<br />
indet.<br />
El sintagma que le precede puede perder el sufijo de gen. cuando se refiere a un nombre inanimado que no va<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
464
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
acompañado de adj. De todas formas hay algunas excepciones, meridionales y del s. XX, que no cumplen esta<br />
última condición. Aparece como segundo miembro de infinidad de compuestos (v. agindupe, arbolape, arkupe,<br />
harizpe, bularpe, gerizpe, ilunbe, legepe, mahaipe, ohepe, ontzipe, uztarpe, etc.), la mayoría en la forma -pe<br />
(que, aunque parece ser variante contextual, ha conocido una gran extensión), aunque hay ilunbe, atharbe en<br />
Leiçarraga (junto a ohapean, cf. Lç Mc 4, 21), itzalbe en Tartas etc. Muy frecuente en onomástica y toponimia;<br />
cf. entre otros muchos testimonios antiguos: [...] cui vocabulum est Sancte Marie de Izpea, subtus penna (1051).<br />
CSM 151, p. 161; Sancio Telluç de Olhabeezahar (1053; copia de 1542). TAV 2.1.6; y, de entre los reunidos en<br />
Arzam 159-161: Senior Sancio de Harbehe (1080); In loco quem dicunt Eleiçauehea (1099); In loco qui dicitur<br />
Arbea, id est petra super petram (1104; cf. Ech 32v: "Y el nombre primitivo de Sobrarve fue Arbee, que<br />
significa parte y sitio que estaba al pie de alguna peña o risco grande"); Garsias Udalbeeco de Ygusquicia<br />
(1196); En el termino de Bidauea (1251); El termino que se llama Fagave (1452); Illo monasterio de Sancto<br />
Tome de Menti Becua (1103). v. azpi, behere, beheiti.<br />
I (Sust.). Parte inferior, parte baja; suelo; planta baja de una casa; (fig.) tierra, mundo (en oposición al Cielo).<br />
"Baxío, bea, pea" Lar. "(Lo) baxo de alguna cosa" Ib. "Bea, lo bajo, lo inferior" Lar DVC 178. "Baxo, lo baxo:<br />
(V, G) bea, pea; (AN) beitia" Añ. "Suelo, superficie de la tierra, lurra, lur-gana, zelaia, bea" Ib. "Pe, s[ust.],<br />
dessous" VocBN. "Etxearen beak onak ditu (G), les parties basses (le bas) de la maison sont bonnes" vEys. "Be,<br />
bas", "Pe, partie inférieure, dessous" Dv. "Bea, le bas, le dessous" H. "Beak, les dessous, les parties inférieures"<br />
Ib. "Beak onak ditu, il a les parties inférieures bonnes" Ib. "Pea, pia (BN, S), bea (V, G), le dessous, dessous,<br />
sous. Le mot est tantôt l'un, tantôt l'autre, tantôt les deux indifferemment. Dans tous les cas il se décline. 1. le<br />
dessous d'un object. Oihalaren, oinaren, mihiaren pea, le dessous de l'étoffe, du pied, de la langue. Syn. azpia"<br />
Ib. "1.º (Vc), suelo. 2.º bajo, parte inferior de un cuerpo. [...] Antes del artículo -a generalmente esta segunda e se<br />
cambia en i: beia 'la parte baja', en lugar de beea, beean; y hay quien dice bia, bian, como de mee 'delgado', zee<br />
'menudo' unos forman meia, zeia, y otros mia, z]e[ia" A. "Jo beiak 'pegar el suelo, litm.: los suelos' dicen los<br />
pescadores de Lekeitio cuando la sardina está ya dentro de la red y quieren ahuyentarla, golpeando al efecto con<br />
los pies el suelo de la lancha, para que quede enredada con la cabeza metida en las mallas" Ib. (cf. infra BEHEA<br />
JO). "Pe: 1.º (AN, S, R), bajo, parte baja. [...] 2.º (S, R), suelo" Ib. "Bean (Vc), en el suelo" Ib. (cf. ib. "beyan<br />
(V-m), abajo"). "Bei (V), suelo. Beia (V, G), el suelo" Ib. "Bien ganera yeusteko berbie esan, decir expresión<br />
muy insultante" Ort Voc. "Pe [...] Il est employé aussi sans complément exprimé. Ex.: pia dük bethi flakientako,<br />
le dessous est toujours pour le faible" Lrq. "Beya, la parte baja de una cosa" Etxba Eib. "Etxe <strong>bar</strong>rixan beiak,<br />
errenta aundixa emoten detse jabiari" Ib. "La parte inferior, suelo, piso. Kotxe orrek beiak izurrauta jauzkak"<br />
Elexp Berg. "Be <strong>bar</strong>rixa sartu bia jotsau kuartuai" Ib. "Beiak, las tierras del valle. Beetan lurrak lenao sikatzen<br />
die goittan baiño" Ib. "E luzea, ia bee" Ib. Cf. Al arroyo de behetan erreca (1392). Arzam 161. Sólo incluimos<br />
aquí los ejs. plenamente sustantivos: cf. infra BEHEAN, BEHERA, etc.<br />
Tr. Poco usado al Norte.<br />
Zu izan nere alde guzi, zu nere aurre ta atze, zu nere goi eta be, zu nere eskui ta ezker. Lar SAgust 15.<br />
Beldürrez mündü huntako gaizen amuriuak pe huntarat thira litzan. Mst I 22, 4. Andik infernuko leizondoa<br />
ikusten da. Be artan begiratuko det suz ta garrezko ibai andi ke guziz izugarri illun bat botatzen duena. Cb Eg II<br />
120. Zuloaren be artatik suge arrigarrizko asko lasterka zetozela. Ib. 158. Egin ditu bada, ezer ezetik Zeruak,<br />
eguzkia, illargia eta izarrak goi orietan; eta emen be onetan egin ditu, eta ipiñi ditu lurra, ura, sua eta aizea.<br />
Gco I 399. Zazpi Abe Maria Ama Birjineari bere zazpi doloreen ondrarik andienerako, eta beari bere zazpi<br />
bider mun egin. Añ EL 2 77 (EL 1 68 lurra). Arako enbra lotsabage, bere bularrak, besoak eta beeak agerturik<br />
darabiltzazana baño ze tentatzalle andiagorik? Añ MisE 108. Jauna ez uzteko ta ez ofenditzeko ez Zeruagatik ta<br />
ez lurragatik, ez goiagatik ez beagatik, ez bizitzagatik ta ez eriotzagatik. AA III 277. Berea da zeruba, lurra' re<br />
berea, / berarena guztiya, / goia eta bea. Echag 126. Lurruspe onetako goi, be eta alboak idurin dute daudela<br />
arri bitore balio andikoakin apainduak. Izt C 73. Anaia au, besteak urrutitik ikusi zutenean beetaronz zijoakiela,<br />
elkarri esan zioten. Lard 49. Mantekia egiten dan bakotxian garbitu biar da beia uragaz. Ur Dial 83 (It azpia,<br />
Dv behereak, Ip zolak). <strong>Bar</strong>nia oro, gaina, pea eta saihetsak, marbre baliusez estalia da. Ip Hil 99. Au entzun<br />
ebanean, atorra zaardunak seiña beeganean itxi ta ederrak emon eutsazan neba dantzariari. A BGuzur 110.<br />
Esan deuste amari oartuteko, beti goietatik ibilli <strong>bar</strong>ik, joan eitteala beietara be, euren etxietara, ezkontza<br />
asmoakaz. Echta Jos 228. Goietan aintza, / bee ontan gentza... Enb 78. Ardau zuri gozoa botillatik edan, / ta<br />
beren uts-egiña zuzentzeko ustean, / trabestatu uragaz beia busti eban. Ib. 162s. Argi gurena goietan dago, / be<br />
ontan <strong>bar</strong>riz illuna. Ib. 97. Aurre-aldian zelaitxo bat, aretx ta pago tantaiz orniduta, eta beia oroldiz ta bedarrez<br />
bigun-bigun. Kk Ab II 38. Illunetan, joten dau oñagaz esnez beteriko sulla, ta an dua sulla tutarrez, esnia be<br />
plausta beianganera. Otx 42 (cf. BEHE-GAIN). Ak egin zittuzan garraxijak gela beiangania esnez ondatuta<br />
ikustian! Ib. 42. Esan <strong>bar</strong>ik egon eziñik eta bakaldunaren aginddua ez austiarren beianganian zulo bat egin eta<br />
Lurrari esan ei eutsan. Ib. 120n. Txindoki! orain agokit aurrean, / goriak astundu-tantai arrizko, / bêari iñoiz<br />
baño errotuago. "Vinculado al suelo". Ldi BB 120. Baña, amets-goi urdiñetik be arre-zakarrera amildu-bearrik<br />
gera. Ldi IL 72. Oi orduan da gozo Larrungo pe hoitan / <strong>Euskal</strong>-lurrari soinuz eta amets-kantuz / petik<br />
darionean arima airetan. Iratz 130. Jaungoikoak denok berdiñak egin gaitu. Goi ta be oiek, gizonon asmaketak<br />
ditugu. NEtx Antz 45. Euren kankarru, esnepoto, kaiku ta a<strong>bar</strong>rak lurrean uzkizgora, eta edariak zirin-zirin<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
465
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zabalduta bearen ganean. Erkiag Arran 56. Aiuntamentuko beean gelditu zan gurdia. Igo zan nagusia errizaiarekin.<br />
Anab Poli 109. Etxeak, bea ta bizitza bakarra, naiko itsusiak. Anab Aprika 25. Egun eztago ez goirik<br />
ez beherik, guztiok gaude haltura berean. Arti Tobera 264. Luze luze dagoz beiaren ganean. Erkiag BatB 190.<br />
Lantola handietan, makiñez bethe lekuetan, bea burdinezko txirloraz estalia. Osk Kurl 123. Irakur-gelan, behan<br />
exerita, haizturrak eskuan, "Enciclopedia Espasa"ko tomo batetik santuak ebagiten. Ib. 40. Gau sorgiñagorik!...<br />
/ Nun da zeru? Nun da uri? / Goiak bea, ala beak goia / du inbiri? NEtx LBB 228. Ni beheretar zendako deitu,<br />
nerez banaiz orotarra? / Goi ta beherik ez da enetzat, Naparro bat da bakarra. Xa Odol 261. Orrek maitatzen<br />
ditu / beia eta goia. Uzt EBT 95. Lurperatu zituzten-eta / behe oso behean. Azurm HitzB 64.<br />
(Con goi, gralment. pl.). Todos los lados; todas las cosas. Goia ta bea, alde bata ta bestea, igaro dana ta<br />
etorkizuna, orañ danarekin, ondo begira dezagun. Cb Eg II 93. Txarak eta mendiak, / beak eta goiak / ongi<br />
ikusirika / goi batez leoiak. It Fab 146. Goiak ta beiak apaintzen. AB AmaE 465. Tragatu nai zituben / biak eta<br />
goiak, / alegiña egin du / Kiriko patroiak. Auspoa 63-64, 40. Goiak eta beak miatuko zituan, iñongo aterabiderik<br />
ote zan. Anab Poli 40. Amorruz aparra zeritela ta aserretan irakiten eginda, io goiak eta io beak. Zait Plat 99.<br />
Goiak eta beiak ausi bearren asi zan. Erkiag BatB 93. Ez zuan aorik ixten, goiak eta beeak kiskaliaz.<br />
"Amenazando al cielo y a la tierra". Berron Kijote 65.<br />
II (Adj.). 1. Bajo; humilde. "Inferior, beagoa", "ínfimo, beena, beerena" Lar y Añ. "Prezio bea, bas prix" vEys<br />
y H. "Beena (G), lo más <strong>bar</strong>ato" A. Belia da leku beetara jatsi oi dana. Mg PAb 182. Beti goietan dabillena<br />
inoiz soro beetara jetsi gabe. VMg XV. Onore anditzat daukat mundu guziaren aurrean bee eta umill agertzea.<br />
Lard 189. Erriko jende beeari itzegin zion, ezaguerara errazago ekarriko zituelakoan. Ib. 453. Zein be jotzen<br />
zuan bere burua! Lotsa da ez txikia guria gure Aitak bere umiltasunarekin ematen diguna. Bv AsL 190. Bizi<br />
bitez arrotzak ordu onean euren erri beietan nai daben erara; baiña itxi daiguela guri gure baso-errian. Ag AL<br />
15. Maduria esaten zaio mendia eztanari. Launeko lekua, leku beia ta ona: madura ori da. And AUzta 94.<br />
2. Hondo, profundo. Arru-bêtik errekak ots, / euriteak bulartua... Ldi BB 108. Lurperatu zituzten-eta / behe<br />
oso behean. Azurm HitzB 64.<br />
III (Posposición, tras instr.). Debajo de. v. BEHEAN. Bestela penaz il ta / laister naiz lurraz be, / bada ni<br />
ezin bizi / niteke zu gabe. Bil 95.<br />
IV (Como primer miembro de compuestos). v. BEHE-HARRI, BEHE-ETXE, BEHE-GELA, BEHE-LAINO,<br />
BEHE-MAILA, be<strong>bar</strong>ru. Bê-sarreran bi atal, / arri-ustai mako: / bat ardi sarrera ta / beste beiendako. "En<br />
la entrada inferior". Or Eus 367. Giro beratze onek, itsas-egitan eta behe-alderditan euri txingortsua ekarri zun.<br />
Etxde JJ 257. Etxe zaar bateko bee-oñean. Garm EskL I 16.<br />
- BEHEAGOKO. Inferior. v. BEHERAGOKO. Nornai arriturik utziko duan gauza da Eskritura Santuak<br />
diona, zazpi eun emazte izan zituala Erregiñen izenarekin; eta irureun beagokoak. AA III 221.<br />
- BEHEA JO (beia jo V, G; bea jo Lar). Caer al suelo; (fig.) arruinarse, sucumbir. "Baxío, viene del Bascuence<br />
beajo, que significa dar o tocar en lo bajo, de bea y jo" Lar. "Beia-io (V, G), arruinarse" A s.v. bei. Baña<br />
Jainkoak eman ziozkan fabore ta erregalo geiegiaz gaizki bere naiez usatu, ta bea jo zuen, ta galdu zan. Cb Eg II<br />
6. Gauza txikietan begiratua ez danak, geldika joko du bea. Mg CC 232. Labanduta joko dau beia. Mg PAb 75.<br />
Zenbat mutill ta gizon arrok, indarrak erakutsi naia gatik [...] jo dute bea, lurpera gorputza eramateraño! VMg<br />
81. Buruko zorabio bat da asko bea jo ta bizitza galtzeko. Ib. 14. Arroak / be-yoak / izango lurreraiño; / umillak<br />
/ gorauak. / Fedeak alan diño. Zav Fab RIEV 1909, 27. Franzesak eman zion su [...] murru azpian irikirik<br />
zeukan zulo andi bati, goi guztiak beea joko zutelako uste oso betean. Izt C 336. Asi zan albo-alboka, ta iru edo<br />
lau oiñkada emon orduko, oso-osorik io eban beia. Ag AL 86. Jakin dabenean Josetxo zelan geratu zan, beia jo<br />
ei dau larrittasun bategaz. Echta Jos 283. Galtzeko zorian zeukaten lagunen dirua, etxeko pakea, [...]. Baño<br />
etzuten etsi nai, ez etsi beia jo arte. Ag G 104. Urte batetik bestera ziaro merkatu ziran, jo eben beia, eta orduan<br />
danak beorrak saldu gura eta iñork erosi gura ez. And AUzta 97. Altsuak bere, beia joten al dabe? Dirutsuak<br />
iñoiz errekara joan al dira, amillagan beera? Erkiag BatB 171. Leiotik ainduko balitzaz, seguru zan beia jota<br />
azurrak apurtzia. Etxba Ibilt 461.<br />
(Goitik behea jo). Etxearen goieneko leku batean bere kideko batekiñ jostatzen zebillela, lagun onek bultza,<br />
eta goitik bea jo zuen. Arr May 30. Gutxi irudituko ote lizazuke mundu guzia auts biurtua geratzea, edo zeruak<br />
goitik bea jotzea? Ib. 107.<br />
- BEHEAK BEHERA. "Goiak gora, subiendo cuestas; beak bera, bajando cuestas (V)" A EY III 270. Beiak<br />
beera asi zan Nikanor, eta eskuaz adar-mutur singleari oratu eziñik. Erkiag BatB 96.<br />
- BEHEAK GALDU. "Beak galdu, despearse; litm.: perder los bajos (V-m-ger, G-dori [sic])" A EY III 276.<br />
- BEHEAN (bean Lcc, Lar, Añ, H; beian V-m, G-azp), PEAN (VocBN; pian Lecl, Gèze; peian V-gip). Ref.: A<br />
(beyan); Iz ArOñ (peian); Gte Erd 50. Abajo; debajo. "Abaxo, veán, azpian" Lcc (azpian es añadido de la mano<br />
C). "Debaxo, bean" Lar y Añ. "(Estoy) abaxo, bean nago" Lar. "Infrascripto, bean iskribatua" Ib. "Pian, en bas"<br />
VocS. "Pian, dessous" Lecl. "Pean, au dessous" VocBN. "Pian, piala, petik, sous, de sous" Gèze 31. "On dit aussi<br />
pean" Ith 30 (en nota a "azpian, dessous"). "Bean, dans le bas, dessous" H. "Péi/an eon, estar debajo" Iz ArOñ. v.<br />
infra PETAN.<br />
Errionetan bestek ezteu / ar[k] oi deben librea: / Franziako armak dakaz / goian eta bean. Lazarraga (B)<br />
1204v. Nihauren büriaren kuntre gerla egiten dizüt eta nihauri greü gerthatü nüzü; ezpiritiak gañen, aragiak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
466
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
pian izatia txerkhatzen dian thenporan. Mst III 48, 4. Goien zerua, bean infernua, ta eria bien erdian dagoela.<br />
Cb Eg III 275. Goian anbeste egazti atzapardun, bean lau oñeko izugarri beldurra sartu bear zutenak. VMg 49s.<br />
S. Jertrudisek ikusizué Maria Santisima edátzen bere mántoa, ta altxátzen péan animále itsúsiak, baitire<br />
bekatáriak. LE Ong 133r. Goijan zeruba ta beian luurra baino besterik ez dauka. fB Ic II 291. Onen mastuitan<br />
zaintsu atxurra / erabilita zakondurik, / katanarrua, / bean sartuta, / topaukozue beterik. Zav Fab RIEV 1909,<br />
35. Leoi uzuari ori dakusala / su goritan sartu, ta orroi eginik / basterrak guztiak bêra dakazala / garra dario<br />
danetik. Ib. 1907, 542. Jaso biotzak batera, / begiak umildu bera, / eta belaunak lurrera, / guazen Jaunaren<br />
aurrera. Echag 124. Zakurra ixill-ixill / badijoakio, / guztia beldurturik, / belarriak bean, / burua makur eta /<br />
buztana anka-pean. It Fab 23. Jauna [...], ura txit bean dago, eta zerekin aterarik ez dezu. Lard 376. Gloria<br />
goian, gloria beean, / Kalderon miragarria. AB AmaE 197. Bai, onak utsik dagoz an goian Zeruan, / txarrak<br />
bere on baga beian Inpernuan. Ib. 415. Eltu gra, tenprara, lanek pean arrapatu baigitei. Mdg 125. Badu ogei<br />
egun elurte andi batek pean gazkala. Ib. 132. Ni, ura beian dagoan bitartean, lanpernatara noa. Ag Kr 140.<br />
Noizik-beñean joaten az, / zugatzen kerizpetara, / etzanda bean, / bedar ganean, / egoten guztiz erara. Echta Jos<br />
194. Arrantzale gizajo batzuek ziran; idazten zekitenak ere, orduko grekerazko ta latin edo laterazko<br />
eskribitzaleen aldean bean gelditzen dira. Inza Azalp 90. Parasola bat zabaltzen du eta pean gorderik aintzina<br />
mintzo da. Ox 50. Ez goien ez bean ez ageri iñor biziren zantzurik eta urratsik. Or Tormes 67. Adarra zarrat,<br />
buruz erori, / bêan arki du arria. Or Eus 76. Larrungo mendia, / [...] Tirainek nahi lukete ito pean daukazun<br />
Herria. Iratz 46. Terrano<strong>bar</strong>a abia adi: / goian oztiña, beian urdiña, / ur eta ur beti... SMitx Aranz 221. Bi<br />
eratara ipiñi liteke [...]: parentesis artean itzuliz edo oartxo baten bitartez azalpide au beian jarriz. Etxde AlosT<br />
10n. Goian zerua, beean ura. Erkiag Arran 78. Oraiñarteko marka guziak / oso beian utzi ditu. Basarri 84.<br />
Erregeen denpora zikinetan, premioa ematen zitzaion goikoari, goian zegoelako, eta kastigua behekoari, behean<br />
zegoelako. Arti Tobera 264. Beian nengoan eta gora jaso nau. And AUzta 78. Argia goian ta beean. / Argia argi<br />
<strong>bar</strong>renean. Gand Elorri 63. Bitartekuak kentzen badauskuz / zekorren iru partiak? // [...] era onetan jasoko dogu<br />
/ bean dagon baserria! BEnb NereA 244. Urak oso beian zeuden zubitik, baiña [...] an dijoa bera ere uretara.<br />
NEtx LBB 53. Or beian dagon bizikleta ordoitua zeñena duzu? Lab SuEm 174.<br />
(Tras adv. de lugar). Begira an bean Endaia. Aran in Zab Gabon 109. Ikusi arte ortxe zeruan, / [...]. Agur,<br />
biotzak zerren eroan zeuk deuskuzuzan, / Agur ume, guk pozik ez dogu emen bean. AB AmaE 137. Guk ere emen<br />
bean Jaungoikoak nai duana egin dezagula eskatzen degu. KIkG 32 (v. tbn. KIkV 49 e Inza Azalp 140).<br />
Noizdanik arkitu dun emen beian zoriona? Or Mi 124.<br />
(bean Añ, H; beian H), PEAN (AN-egües; H, A). (Tras gen.). Debajo de (sdos. prop. y fig.). "Debaxo de tu<br />
protección, dominio: (c.) zure mendean, bean, menpean, azpian, eskupean, aginduaren azpian" Añ. "(AN-egüés)<br />
nere pean; (AN-ilzarb) ene azpian; (AN-olza) nere azpien" Bon-Ond 166. "Mendiaren pean, au dessous de la<br />
montagne, plus bas que la montagne [...]. Zeruaren, lurraren, hegalaren pean, sous le ciel, la terre, l'aile" H.<br />
"Eskuen pean zerbait ukhaitea, avoir quelque chose sous la main (les mains), a portée" Ib. "Aingeru baten<br />
iduriaren pean, sous le dehors d'un ange" Ib. "Sous, moyennant: zinaren pean, sous serment; biziaren pean, sous<br />
peine de la vie" Ib. "Penaren bean, sous peine. Iuramentu<strong>bar</strong>en beian (V), sous serment" Ib. "Jaugoikoaren<br />
pean (V, msOch), con la gracia de Dios" A. "Bean [...] (Vc), bajo pena... Eriotzearen bean Durangora joateko<br />
agindu eutsen, le mandaron, bajo pena de muerte, que fuese a Durango" Ib. "Beian, so pena de... Parece locución<br />
bár<strong>bar</strong>a" Ib.<br />
Aurrean dagozala oñaen ganean Otxoa Onsalutx burua dala, aren urrengo anaje laztanak, Anso, Joane,<br />
Onsalu, bai geiago onen bean eskutaririk asko (Escrituras de Andramendi). TAV 3.2.9, 19. Soferitü Ponzio<br />
Pilatüsen pian, Krüfikatü, hil eta ehortzi. Ib. 5 (SP GirDoc 36 azpian). Sazerdote eztireanak zegati komulgeetan<br />
dira ogien espezien bean bakarrik? Cap 65. Eta daukat konfianzea, ikusirik (segun nik uste dodan) izango dala<br />
ain probetxu andikoa, igaroko dala seguru zure Illustrisimeen anparuen bean. Ib. (ed. 1893) pról. Kurze Santeen<br />
señaleagaz egiten gara Soldadu eta alisteetan gara Kristo gure Iaun Kapitae jeneralisimuen bandereen bean. VJ<br />
2s. Jaun Fernando bostgarrena Gernikako arbolen bean bizkaitarrai konfirmadu egiezan euren foruak.<br />
ConTAV 5.2.7. Zer da Eliza? Kristi hon ororen bilküra, zoin Iesüs-Kristen lekhütan, Elizako Bürü ageri zaikün<br />
Aita saintiaren pian. Bp I 37. Padezidu eban Ponzio Pilatosen poderen bean. Arz 18 (Cb CatV 6, Oe 60 -en<br />
bean, CatLlo 5 -en beian, Ur CatArrig 68 -en bien, CatSal2 24, catAe 6, CatSal 6, CatR 6 -en pean; Cb CatG 6 -<br />
en mendean, CatB 11 -en azpian). Mündiak orok ezin goratzen dizü egiak bere pian aphal erazi diana. Mst III<br />
14, 4. Haur nüzüla ni, ororen ezagützalia eta ekhiaren pian egiten diren gaizen ororen ikhuslia. Ib. 24, 1.<br />
Ematen bazioten bertan beren erria, artuko zituela bere pean ta ongi erriko guziak. Mb IArg I 121. Penarik<br />
handienen pian obligatia denaz geroz sekretiaren begiratzera. CatLan 150. Jakinik eraiki düiela [...] Eskiulako<br />
Parropia Elizan, Olorueko Diozesan, Konfraria bat, Andre Dona Maria Skapülarikuaren izenaren pian. Mercy<br />
5. Errepára nola daukázun mia paraturik Jangoikoak bi murállen péan bekála, ezpain ta orzen bárnean. LE<br />
Prog 120. Estúzu ikústen zure péan dauden obiagoietán? Ib. 122. Hala ardüra zorthü honaren azia dago<br />
gaitzaren pian gorderik. Egiat 251.<br />
(s. XIX) Eman ezozü eskia / zien fediaren pian / jüntatzen düzielarik / espus kalitatian. Xarlem 209. Nola lo<br />
egin gozoro, Eliza Ama Santaren aserrearen bean? Mg CC 210. Padezitu zuen Ponzio Pilatosen agintearen<br />
bean. Mg PAb 161 (puesto en boca del guip.; Peru dice (ib. 162) agindu<strong>bar</strong>en beian). Saldu deutsazu arimia<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
467
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
diabru<strong>bar</strong>i zeure firmiaren beian? Mg CO 188. Eleisa-gizonai naasteko dantzeetara juatia, ta ikustia bere, pena<br />
andijeen beian eragozten deutseenak. fB Olg 172. Zenbat usurerija edo logrerija ikusten ez da, ezin egin<br />
leijeezanak kondenazinoiaren beian? JJMg BasEsc 197. Narru gordinen azpian / edo ondurikoen pean / egunean<br />
egunean / dabil yoan etorrian. Zav Fab RIEV 1907, 531. Izen askoren beian daukaguz eta adoretan dituguz<br />
Jesu Kristo, Ama Birjinia eta Santubak. Astar II 48. --Graziyan egon biar daudee ezkonduten dirianak? --Bai,<br />
Jauna, pekatu mortalaren beian. CatLlo 77. Bere laguna ikhusi zuenian / ongi hilik kargaren pian, / Ogen handi<br />
diat, erran zuen. Arch Fab 193. Nox zor dituguz pekatu<strong>bar</strong>en bean? CatBus 28. Jaungoikua dago zure aurrian,<br />
zure ostian, zure goijan, zure beian, zure inguruan, zure <strong>bar</strong>ruan eta zure gorputzeko zati ta zentzun guztijetan.<br />
Ur MarIl 70. Lagunek elgarrekin ihardoki zuten peregrin hura, itxura txar baten pean, Jaun handi eta saindu<br />
handi bat zitekela. Laph 36. Agindu erazo zioten Jenobe<strong>bar</strong>i juramentuaren bean, basa-mortu artatik sekula<br />
irtengo etzala. Arr GB 39. Lurraren pian sar nindaiteke, maitia, zure ahalgez! (BN). ChantP 292. Obligatü<br />
gireia bekhatiaren pian Jinkuari hitzeman gaizen egitera? CatS 45. Noiz dira bada zor bekatuaren beian edo<br />
azpian? Legaz 34. Bai Inglesak nola Alemanak nai dute ta datoz nere agintiaren pian jartzera. Bv AsL 65.<br />
Adinarekin ezagutza ethorri zitzaitanean, kausitu nian Piarres Adame, honyo batek bere burua iratzeondo baten<br />
pean kausitzen duen bezala. Elzb PAd 17. Itsasoko ibaiak aphaltzen ditu bere eskuez egin dituen untzien pean.<br />
Lap 3 (V 4). Zeliak gisa hortan agertzen zütian Mariak bere ümilitatiaren eta praubeziaren pian gordatzen<br />
zütian senthagallak. Ip Hil 119. Eskual-herriko etxalderik ederrenak eta zaharrenak zorren pean leherturik<br />
erortzen ari dire. HU Zez 64. Debriaren pian beikinen. UNLilia 18. Espiritu Santuaren argitasunaren beian<br />
eskribiduriko liburuen [...] batuerea. Itz Azald 17.<br />
(s. XX) Jesu-Kristo den guzia aurkhitzen da Itxura bakhotxaren pean. CatJauf 111. Betik digu tenpra, otz, eta<br />
gaude elurraren pean. Mdg 135. Ixil nindoalarik haitz hekien pean / gogoeta hunek nu jo nahigabean. Ox 175.<br />
Goberniak ezari nahi üken zütien Elizaa eta Elizako gizonak Constitution Civile zelako lege berri baten pian.<br />
Const 23. [Eskualduna astekariak] Eskual-herri guziak / bere pean gitu, / gu azkar eta sano / nahiz begiratu.<br />
Etcham 212. <strong>Bar</strong>din Adan ongo zan / pozezko lurrian, / jarraitu baleu Jaunen / aginduben beian. Enb 82.<br />
Leertua kausitu dute karrosa uzkailduaren pean. Zub 61. Elkarren etsaigoan dirautenentzat: ez dira beregatzpean<br />
oatzen; tellatu baten pean ez direla etzaten errateko. FIr 159. Naigabe izugarri baten pean nago. Lab<br />
EEguna 105. Eder, ibilli zaite / gaztain batez urrenean, / oarkabe ere sar etzaitela / ari naizanaren pean. Or Eus<br />
76. Kezka zulagarriaren bean lertu bear zitzaion <strong>bar</strong>runbea. TAg Uzt 122s. Aurreko eguneko ekaitzaldiaren<br />
pean bizkar-oker gelditu ziran artoak. Ib. 152. Elgarrekin gainez gain ardura gabiltza / gure pean ikusiz<br />
Haltsuko zelaia. Iratz 51. Utzi zuen ahoa berean har ziezon, nahiz haren izate guztia bihurtzen zen laztan horren<br />
pean. Mde HaurB 35. Axal horren pean ez dela deus badagonik, ez mamirik, ez izaiterik. Lf in Zait Plat 20.<br />
Haltura haundiko arbola baten pean / trankil jezarri nintzen, atseden hartzera. Arti MaldanB 195. Lanari<br />
borroka, iguzki gorriaren pean edo haizearen erdian. JEtchep 60. Illobiaren beean, iru emakume beltzez jantziak<br />
zeuden lurrean nolanai etzanda. Anab Aprika 17. Olertitza ain eintsu ta aratz orren pean, betiko erasoaldi<br />
mingarrien menpean zegoen baten aiurria na<strong>bar</strong>i zaigu. Gazt MusIx 59. Juramentuan beian ataratzen badetsazu<br />
beste emakumeren bat dabela maitte, sinistixozu. Etxba Ibilt 481 (cf. ib. 481 juramentu beian).<br />
PEAN (V-gip, AN-egües-ilzarb-olza, B; Lar, Añ, A Apend). Ref.: Bon-Ond 166; Etxba Eib; Gte Erd 32. (Tras<br />
tema nominal nudo). "Debaxo del Cielo, de la tierra, del agua, Zerupean, lurpean, urpean" Lar. "Debaxo de,<br />
bean, pean; v.g. zerupean, maipean" Añ. "(Al) pie de un manzano [...], sagar pean" Ib. "(AN-egüés) mai pean<br />
dago; (AN-ilzarb) mayan azpian, mai pean; (AN-olza) mai pean" Bon-Ond 166. "Sous, por rapport à ce qui<br />
couvre, enferme, cache: Giltz-pean, sous clef; kapa pean, sous le manteau" H. "Sous, exprimant dépendance,<br />
subordination: gereiz pean, sous la protection, menpean, sous l'autorité" Ib. "Ardo eta ogiaren iduri pean, sous<br />
l'apparence du vin et du pain" Ib. "Beti gaixopean eta elizapean egon gara, siempre hemos tenido enfermos o<br />
luto (msOch)" A Apend. "Au milieu de. Jende pean ibiltzen dena, celui qui vit parmi le monde" Lh. Cf. Gte Erd<br />
252s: "-pean, eskuarki tokia adierazteko erabiltzen dute baserritarrek. Egun, ordea, erdararen eraginez,<br />
maiztxoegi ikusten dugu".<br />
Tr. Documentado ya en Leiçarraga, es desde el s. XIX de uso gral.<br />
Iauna, ez adila nekha: ezen ez nauk digne ene atharbe pean sar adin. Lç Lc 7, 6. Gure buruak plazer-pean<br />
igerika erabilli nahi bagiñtu ere, ez giñtezke guziarekiñ penarik gabe. He Gudu 103. Aski maiz permetitzen du,<br />
bada, etsai-pean zenbeit zauri errezibi dezagun. Ib. 55. Orra testigu onek juramentu pean esaten duena. Mb<br />
IArg II 310. Urrundu behar gara mundutiar, bere gogo guzia mundu-pean dadukatenetarik. Lg I 367. Nola<br />
olloak bildurik / bere txitak egal-pean. LE Kop 176. Berarén oñetán gaude maipéan. LE Ong 96rs. Nere izena<br />
aztu ez zidin, itxatsi zidan nere ezkerreko ta atzeko oin pean. VMg 82. Errege Jaunaren antz ta imajiña bat<br />
ekusiko bazendu nork-ere bait oiñ pean darabillela [...] zer esango zenduke? AA III 373. Mundu huntan<br />
bekhatupean eta sakrileio pean bizi izan ondoan. Dh 222s. Eta azkenean / ostendu yake ederto / mats-orri-pean.<br />
Zav Fab RIEV 1909, 28. Yesus datza luze luze / lurrean kurutze-pean, / bota dabe zure erruak. / Aremen nor<br />
tzarean. Añ EL 2 192. Au benziyetan da gorputza neke pian erabiliyagaz, bere gustuak ukatuagaz ta <strong>bar</strong>au<br />
eginagaz. CatLlo 81. Murraila pian sartu / bederatzietan, / kanale bati <strong>bar</strong>na / atera errestan. Bordel 39. Dugun<br />
egin zoinek gure estatuan Saindu harrek mundu pean egiten zuena. Jaur 398. Zaute, zaute, mordoak, / zaute<br />
osto-pean; / ez zerate oraindik / jarri sasoiean. It Fab 135. Pesta andi hura egitera leku guzietatik bildu ziranak,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
468
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bat-batean arri eta zabor-pean geratu ziran. Lard 147. Zure bizi guzian bekhatu-pean egotu zare, eta zer egiten<br />
duzu? Dv LEd 129. Sinheste gabe izateko, behar da bederen ezpata gerrian, bizar zama bat sudur pean [...],<br />
bederen izan hiritako zamalzain. Hb Egia 148. Baiunan emana, gure sinet eta gure kaxet pian, 1872gerren<br />
urthian. CatS II. Onen lagunak gauza txit bereak bezela gomendatzen ziozkala, bere esku altsu-pean ipiñten<br />
zituen. Aran SIgn 96. Kontrabandoko bota / zeguen arri-pian, / begiratu ezkero / billa zitekian. Ud 18.<br />
Gernikakoan [zugatzean] baña, nik daukat / neure gloria guztia, / dakarrelako eunkietako / aitak legetxe bizia, /<br />
bere besanga-pean artzeko / kerizpez <strong>Euskal</strong>erria. AB AmaE 467s. Makallau me me baten antz antzean <strong>bar</strong>diñ /<br />
anka peian zapalik itxi eban ariñ. Ib. 251. Egun artan bertan, utzirik guziya jarri zan Franziskoren banderapian.<br />
Bv AsL 61. Ikhusi duk behinere, Pello, mendian, iratze edo othe-pean, epher familia bat alhan dabilala?<br />
Elzb PAd 16s. Klubak konpara zaitezken diru faltsu egiteko lur pean hautatzen diren kaberneri edo bertze ohoin<br />
zilho batzueri. Elsb Fram 68s. Lanho pean bidea galdu duen jendearen pare. Jnn SBi 80. Joan gaitezen<br />
munduaren bazter guzietarat, iguzkiaren suez erreak, horma-pean direnetarat bezala. Lap 62 (V 32).<br />
(s. XX) Izeia egotx eta bertan isartan bada, ur pean edo leku busti batian, erranaiz nago eztela tustatan<br />
sekulare. Mdg 130. Horra nolako "ganberan" hil izana den berriki, erhauts pean, mainarik gabe [...] gizon<br />
laborari nekazale bat. JE Bur 187s. Aritzaki ona dago / meza-egunean, / botilla tapatzeko / manteliña pean.<br />
JanEd II 22. Bizkai-Aldundiaren Erri-Irakaskuntza-Batzordearen arduraz ta yaubego-pean egiña. KIkV 1.<br />
Badakit zerbait minxka pairatzen dela, anpallatzean. Bainan, futxo, lau mila libera ere ez dira artho-pean<br />
atzemaiten. <strong>Bar</strong>b Sup 10. Bezperan eta gauaz harizan elhurrak / estalgi xuri pean zauzkala bazterrak. Ox 123.<br />
Egiliak lerrotto horik izkiribatüz geroz, hur untsatto igaran da Atharratzeko zübü pian. Lh in Const 14. Badakit<br />
nik [...] / noiz negarrez biok zaudezten laño beltz-pean / lotsaz sartuta buruak. Jaukol Biozk 68. Auts-bean dago<br />
biotz-sugarra. Ib. 57. Urte zaharra itzali da elur-pean, / berria sortu eta jauntzi soin berean. Etcham 93. Eta han<br />
ohartu zen nola yendea sartzen zen lur-pian. Zub 70. Elkarren etsaigoan dirautenentzat: ez dira beregatz-pean<br />
oatzen. FIr 159. Elitzake egoki baizik zerbait Catalunyatzaz ere esatea, ura ere Españia-pean baitago. Ldi IL<br />
170. Eztu iñork argi bat piztu ta gero gaitzeru pean ezartzen, argi-mutil gañean baizik. Ir YKBiz 120. Berreun<br />
gudari oso sumin / gaztelu-pian dagoz illik. Laux AB 100. Jazkera ta itxura apain-pean gogo ta soin ustelduak<br />
estali. A<strong>Bar</strong> Goi 43. Eta su pean ito orduko lehengo <strong>Euskal</strong>-Herria, / pertsutan, oihuz, <strong>Euskal</strong>dun hats bat<br />
zeruetarat doala. Iratz 46. Eta horra Joanes oihan-pean sartua, berhoz-berho, otharrez-othar, ohoinaren<br />
ondotik. Lf Murtuts 42. Arrillobiko zulo-<strong>bar</strong>ru-pean estaliko dut. Zait Sof 183. Bi illabete luzean, esi-pean, izu...<br />
/ Kañoiak, jo ta su. SMitx Aranz 212. Erria ondatzera zijoala; betiko zor-pean sartu bear zuala. Munita 116.<br />
Txikikuskin edo mikroskopio-pean epitelium antzeko mintz bat zela ohartu dira. Mde Pr 333. Kristalezko<br />
aterpea, alakoxea, euria danean igor egon dedin; [...] negua danean, iparraize bean, epel egon dedin. Erkiag<br />
Arran 17. Eleixeari deutsela, ta bere etexa-pean, bixi-leku bat dago. Akes Ipiña 15. Nire maitalea dago /<br />
etzanda lauza-pean. Arti MaldanB 227. Maduran ondo zaozak, ondo bizi dituk, gu berriz edur-peien. And AUzta<br />
94. --Zer dautazu?... Indiano hori ematen laguntzat? --Ba... Ez diagu, mementokotz, bertze artzainik esku-pean!<br />
Larz Iru 92 (Lek esku-artean). Iturri menditarra / ira gazte-pean. / Ardiak badakie, / nun dagon; artean... Gand<br />
Elorri 67. Burua gal ginezake baginio gure Herria dela, bakarrik, hain gora Jainkoak ezarri duen Aingeru baten<br />
itzal-pean. Ardoy SFran 16s. Maiz, irauli gabeko iñaurkin-pean zirauna izkutatzen da egun argitik igesi. Ibiñ<br />
Virgil 102. Ez zeixola [...] aren izenik eskatu, bixen arteko tratua zalako, juramentu beian, iñori ez esatia. Etxba<br />
Ibilt 481. Ehortzi duguneko lur pean hain <strong>bar</strong>na. Xa Odol 225. Lau gütarik orobatkoz / ehortzirik [dirade] elhür<br />
pian. Casve SGrazi 116. Ez noski leorpean, zeru-soil-pean baizik, gure gaiñ udako eguzkiaren ziztada-miñak<br />
artuaz. Berron Kijote 146.<br />
(Tras instr.). "Beian, después de. Jaungoikoaz beian (V, Añ), después de Dios" A y A Apend (donde cita el<br />
msOch). Zuri zor deutsut Jangoikuaz beian neure izatia. Mg CO 54.<br />
- BEHE-HARRI. "Bearri, basa, piedra fundamental, plinto. Etxe orren bearrixari ikara eraiñgo detsanik [ez<br />
dago], no hay quien pueda conmover el fundamento de esa casa" Etxba Eib.<br />
- BEHE-BEHEAN. Intens. de behean. "Ganauak an be-beian dabitz" Elexp Berg. Iñok baño lenago ikusiko<br />
zuan, goi aldetik, odei tarteko arranoaren ibillera [...] ta an bebeian agiri zan urlia erriko orduari (reloj) zar ta<br />
illun samarra. Ag G 2. Eteokel, alegia, zuzenbidez lurperatu omen din, an be-bean, illen artean ospatua izan<br />
dedin. Zait Sof 162.<br />
- BEHE-BEHEKO. Intens. de beheko. Eginalean guziak nekatzen ziran ontzia arintzeko; baña Jonas onziaren<br />
be-beeko zoruan lo zetzan. Lard 250.<br />
- BEHE-BEHERA. Intens. de behera. A<strong>bar</strong>ka urratuetatik beatz lodi biak agirian ekarzan, [...] bernetako<br />
soka ta oialak bebera iausita. Ag AL 128.<br />
- BEHE-BEHERAINO. Intens. de beheraino. Goi-goitik be beraño erazteban, eztakit nik zelan, bere itza, ta<br />
loditu, sendotu ta garraztuten jakon berealako batean. Ag Kr 133.<br />
- BEHE-BEHERAINOKO. (Intens. de beherainoko). Alde batera ta bestera mendixka tenteak altxa ta beebeerañoko<br />
irrikituak erakusten zituzten. Anab Poli 120.<br />
- BEHE-BEHERAN. Intens. de beheran. Ibaiaren alboan / antxe be-bêran, / ura edaten dagon / ardian eran.<br />
Jaukol Biozk 51.<br />
- BEHE-HERRI. v. beterri.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
469
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEHE-ETXE. "Be etxe, planta baja (V-ger)" A Apend.<br />
- BEHE-GELA (V ap. A; begela Vc ap. A). "Aposentos del piso bajo" A.<br />
- BEHEKO (Lar, Añ; beko V-gip, G, AN-gip; Añ), PEKO (S, Sal, R; Dv, H). Ref.: A; Gte Erd 50; Elexp Berg<br />
(bekoaize). "(Cosa de) abaxo, beekoa" Lar. "Baxo, lo baxo" e "inferior" Añ. "Lo de abajo: bekoa, beitiko" Ib. s.v.<br />
baxo. "Vent du midi, (Sal) ego, pekoaize; (R) pekoaire; ego" VocPir 57 (cf. ib. nota: "en cambio en sul. pekoaide<br />
es "viento norte", lo que se explica sin dificultad por la situación de ambas regiones en relación con el<br />
Pirineo"; cf. tbn. Elexp Berg: "bekoaize, udan, iluntzean hodeia dagoenean jotzen duena"). "Peko, inférieur, qui<br />
est de dessous" Dv. "Peko zaia, la robe de dessous. Syn. azpia" H. "Bekogela (G), aposento bajo" A (v. BEHE-<br />
GELA). "Beko jende guztia ikusten zuen (AN-gip)" Gte Erd 50. Cf. beheko, 1 peko.<br />
--Nola behar da edüki mihia? --Aphür bat a[i]tzinatü behar da peko ezpañaren gañera. CatLan 139 (CatLuz<br />
37, CatJauf 117 peko ezpainaren gainerat, CatS 79 peko ezpañen gaña). Beeko gaiskiñik asmatzalleenak bere ez<br />
eben geijago asmauko. Mg PAb 78s. Daukaz buruba, bularra ta sabel beekua. Ib. 85 (en boca de Peru; Maisu<br />
Juan (ib. 84) dice beeko sabela). Bigarrenean firmamentu edo gañean daukagun estali urdiñ ori egin, eta onen<br />
gañeko urak beekoetatik berezitu edo apartatu zituen. Lard 1. Franziako Lapurdi edo Lau-urdi, Zuberoa, Subola<br />
eta Naparroa-beekoa. Aran SIgn 201. Peko bortai partadera gonzekin. HerVal 174. Igoaz [...] Guadalupera<br />
predikua eta meza nagusia entzutera, eta biramonean egiten da beeko elizan puntzio negarrezkoa (fúnebre). Zab<br />
Gabon 97. Iaungoikoa baino sarriago gogoratuten eban ondasun au, ta sarriago goratu daian beren biotza,<br />
kendu dautsat beeko lokarri au. Ezale 1897, 128b. Zelan goiyan dagoan arri bat, berari eutsiten deutsen<br />
eragozpenak kendu eta bertatik, jausiten dan bere beeko lekura. Itz Azald 192. Etxe artan, goi-beak maisterrai<br />
utzirik, bigarrengo bizitzan arautu zuan bere kaiola [...]. Goi ta beko maisterrak [...]. Ag G 219s. Beeko<br />
itxipetara jeixtean. Inza Azalp 74. Artzainak, zatozte ba peko bordaraino; / berri handia nehork ez daki oraino.<br />
Ox 66. Zibero gaineko mendiak ederragoak dira na<strong>bar</strong> pekoak baino. Ib. 206. Goiko bizitzetik beikora etortzerik<br />
ez al zegoan elkarren berri izateko? Or SCruz 105. Hor eman ziren trebeska, / herrestan eta punpeka, / jo zuten<br />
peko erreka, / ein ziren mila purruska! Etcham 191. Lerratu eta herrestaka eta itzulika pentzeari behiti peko<br />
sasiraino yuan ziauk, eta ez dakiat lepo hezurra ez dienez hautsi. Zub 75. Goikoaldetik begiraturik, beeko<br />
solairuan oñak irristaka labainduz, alkar-loturik dabiltzan bikoteak [...]. TAg Uzt 59. Lilluratuak bai eta laster<br />
bihotzmin lanbroz beteak / orroituz peko zelai, itsaso eder hoitako semeak / zoin jakitatez gabeak diren eta<br />
lurkeriz goseak. Iratz 132. Beheko lehen mailaraino amildurik, hantxe lepo-hezurra hautsi eta puskatu zuen.<br />
Mde Pr 184. Harkaitzaren gainean exerita zegoen, burua esku artean, soiltasunari begira. So zegokion peko<br />
sasite urduri apalari, eta gaineko zuhaitz lerdenei. Ib. 119. Mediumekiko batzarretan na<strong>bar</strong>itzen diren "hilen<br />
arimak" ez dira benetan bizidun baten (mediumaren) nortasun aizuna, peko-nortasunaren agerketa baizik. Ib.<br />
345. Orrelangoetan oi danez, ez goiko ez beeko; erdiko bidetik jo bear ebala erabagi eban. Erkiag Arran 63.<br />
Erregeen denpora zikinetan, premioa ematen zitzaion goikoari, goian zegoelako, eta kastigua behekoari, behean<br />
zegoelako. Arti Tobera 264. --Goiko bidetik! --Ez orixe! Beko bidetik duk oitura! [...] --Ni bizi nintzala, betik<br />
joaten nindukan. NEtx LBB 185. Denen iduriz peko errekarat egin zutenean, familiako arbola azkar zagon... eta<br />
Johan de Jassuk berak etzakien laster primadera berri batek ikusiko zuela arbola zahar hori sekulan ez bezala<br />
berriz berdatzen. "Quand tous parurent aller au fond du précipice". Ardoy SFran 52s. Beeko maillakoen artean,<br />
mailleen ezberdintasunaz mintzatzea mingarri zait. Lab EEguna 196. Geroztik galdü jentia, / ustez aisa bizipidia<br />
/ peko hiri handietan; / bena nekia frankotan. Casve SGrazi 76.<br />
Hotzak hotz, euriak euri, honek beti bero beheko hori (G-azp). HErot 97 (referido al órgano sexual).<br />
(Tras adv. de lugar). "Iglesia militante, gudarien Eleiza, emen beko Eleiza" Lar (tbn., con alguna var., en Añ).<br />
Eta izentatüko [dü] heben peko Akte Konsekrazionezkoaren botz goraz egiteko zoin ere uste beitüke klarkiago<br />
erranen diala. Mercy 21. Nortzuk dira, an beekuen izen madarikatuba sarrijeen auan darabileenak? fB Olg 204.<br />
Guda bat amaitu orduko beste bat asi oi daroagu, or beeko prankotarrakaz. Ag AL 13.<br />
(Tras gen.). "Alorren goiko muturra ta beko muturra (AN-gip)" Gte Erd 50. Ieinkoaz landan mundu orok<br />
eztu hanbat balia, / zeruia, lurra, itxasoa, haren peko guzia. 'Soumis à elle'. E 91. Ez dago [...] kasuistarik ez<br />
probabilistarik, zelan egiten dirian entzun ezkero geure plazeetako dantza naastaubak, pekatu mortalaren beeko<br />
okasinoetzat emoten ez ditubanik. fB Olg 94. Ez da ez oraino hil Eskaldun odola, / badaki mendietan handi izan<br />
dela, / oinen peko alkhia aitekin duela, / haren haurren artean bastartik ez dela. Hb Esk 39. Bakharrik sarthu<br />
zen Iruñen eta bere peko zaldia lehen jinari saldu. Laph 162. Andere Santa Klara hantik phartitzen; / haren peko<br />
zamaria ürhez da zelatzen. "Le cheval qui la porte". ChantP 286. Laster neke ororen atsedena irabaziko zuen<br />
gorputz makal horrek, otoi! Theresaren ganaino eraman ahal lezan, biak elkarren besoetan ondatzekotz uhinen<br />
peko egoitza misteriosetara. Mde HaurB 101.<br />
(Tras tema nominal nudo). "Intxaurpeko aulkian (G-azp, AN-gip)" Gte Erd 32. Tr. Documentado desde<br />
principios del s. XVII, es de uso más o menos gral.<br />
Hau duzula iautsiren da Iesus Krist hedoiean, / Lainhopeko holtz adarra dirudien batean. EZ Man I 83.<br />
Konseillu kaparpeko ager daite azkeneko. "Un secret qu'on confie derrière le buisson". O Pr 109. Gordetzeko<br />
bere lupeko zilhoan. SP Phil e) 3v. Egin ta eragin zuen bekatuagatik, bada, bigarren aldian gelditu zen andrea<br />
senar-pekoa ta leneko gisan senar jaun-pekoa ez, baizik senar nagusi-pekoa. Mb IArg I 181. Lurpeko ar zikin<br />
kiratsen janari erregalatu izango dan, ta guzien oñ peko auts biurtuko dan gorputz orretan. Cb Eg III 385.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
470
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Orregatik ere geldirik egondu zan Jainkoa, Erregeai ta Errege-pekoai ezer egin gabe. Ub 50. Ta eginik<br />
Satanasen bandera-pekoa, ondatu zana betiko Infernuan. Añ LoraS 10. Zebillen Mandako bat mendipeko i<strong>bar</strong><br />
batean belarra jaten. VMg 81. Lurpeko ondasunak, edo bestela ezkutatu zaizten gauzak arkitzeko. AA II 21.<br />
Giltza gordetan dan artian, giltzpeko gauzak gordeta dagoz. fB Ic II 243. Zeren ordu guzietan / Xarapeko<br />
laharretan / Baitu tristea enbrazatzen. Gy 63. Irurogeita amar Erregeri nik neronek au bera egin diet, eta nere<br />
mai-peko papurrak biltzen iduki ditut. Lard 121. Hori erran nahi da lüikhara lürpeko irurziriak egiten diala. Ip<br />
Dial 120 (It, Ur lupeko, Dv lupheko). Txanton ikusitzen det / onuntz datorrela, / Matz-peko Martin jauna /<br />
jueztzat duela. Bil 119. Azaleko lurra hein batean harro dago berenez; azalpekoa tinko, harri xehatuz ez bada<br />
egina. Dv Lab 108. Libertadea baña Gernikako Arbolapekoa. AB AmaE 30. Zer iazoko, alboko atari baten<br />
eskuta eban beren burua, garrikopeko gaiñibetea eskuratuten egoanartean. A BeinB 86. Kaxo Gan<strong>bar</strong>a, sugurpeko<br />
logalia juan al zaik? Alz STFer 140. Erroma-peko elizetan agiri da Ama-Birjiñaren irudia, batzuetan<br />
aurtxoa besoetan duela ta beste batzuetan besoak zabalik otoizka. Inza Azalp 154. Berropeko txilinta-otsa<br />
mintxoa ixiltzen da. Or Mi 105. Ollo kolokak bere hegalpeko beroarekin bizitza emaiten du arroltzen <strong>bar</strong>nean<br />
diren xita gaieri. Zub 122. Altza-peko itturri gardenak / bere txirulak jotzen yozak! Laux AB 37. Basopeko<br />
gerizpean eserita. TAg Uzt 267. Uzaba-pekoak, errentadoreak. Akes Ipiñ 26. Juanbeltz gizajoak, batere itzik<br />
egin gabe, ia jateko gogorik ez, igaro zituan esi-peko iru egunak. Anab Poli 30. Nun ete dago Aitzgorri-peko /<br />
Joanes artzaian fedia, / zuzenduteko gaurko artzaiñen / egizko zeru-bidia? BEnb NereA 131. Ifernu peko gezur<br />
marruma, / ez bekigu Herrian sar! Ardoy SFran 357. Tximeni-peko sutara joan bear izan zuan. Berron Kijote<br />
181. Gorri-peko. "Infrared". MIH 188 (cf. gorri-petiko en Mde Pr 332).<br />
(Tras instr.). "Peko (B, R-uzt), de menos" A. "Bi urtez peko (S, R), (niño) de menos de dos años" Ib. s.v. pe.<br />
"Amalau urtez beekoa da (AN-gip)" Gte Erd 295. Cf. manüzpeko 'bajo la autoridad de' en Ip Hil 45. <br />
Erregearen agindu gogorra Belen eta inguruan erruki gabe egin zan, bi urtez beeko aur guziak illaz. Lard 370.<br />
Agindu zuen mandatari oiek atzitu eta bizar erdi-ebakiakin eta gerriaz beeko soñekoak moztuta, beren<br />
Erregeagana bialtzeko. Ib. 190. Bost ehun haur hamalau urthez pekoak. Elsb Fram 117.<br />
- BEHEKOA GOI. "(Lo de) abaxo arriba, beekoa goi, azpikoa gaiñ" Lar s.v. abaxo.<br />
- BEHEKO ALDE, PEKO ALDE. Parte de abajo. v. behealde. Nola diozu ori, zure aldetik badator Ibaiko<br />
ura ni nagoan beeko aldera? VMg 1. Naita ere, urik / ezin zikin nezake / nik beko aldetik; / ikus beza berorrek, /<br />
baldin badu gura, / or goitik emen bera datorrela ura. It Fab 32. Gaztelu urrezko bat gorriaren gañean goiko<br />
aldetik, eta beekotik ibai bat. Izt C 492. Urzango mendiskaren beeko aldetik asi eta Bogako zubiraño. Ib. 97.<br />
Antxe, abeganeetan ibilli nintzoan neu, ta Maripa bere beeko alde baten ikusi naieuan. A BeinB 57. Galtzerdi<br />
xuriak, belhaunaren peko aldetik xingola gorriz tinkatuak. JE Bur 141n. Beeko aldeko bidetik zaluiki zabiltzan<br />
gizonak. FIr 147. Arri andi baten peko aldeko gerizan gelditu ziren gure bi gizonak. Ib. 145.<br />
- BEHEKO SU (V-m-ger-gip, G-goi, AN-larr). Ref.: Etxba Eib; Holmer ApuntV; EAEL 123; Elexp Berg. Fuego<br />
bajo, hogar. "La cocina, el hogar" Holmer ApuntV. "Beko-sua, hogar bajo. Beko-sua zan len etxe guztietan,<br />
egurrakin mantentzen zana" Etxba Eib. "Beeko suak majo berotzen dau etxia" Elexp Berg. Beeko su<br />
ondotxuan --ereiñotz garrez / otza kendu zapiei ta usain emonez-- / ginduzuzan janzten. Gand Elorri 210.<br />
- BEHEKOZ GORA. v. PEKOZ GORA.<br />
- BEHE-LAINO (belaino V-ger-m-gip). Ref.: A; Iz UrrAnz; Elexp Berg. Niebla. "Niebla baja, bruma" A.<br />
"Belañua, la niebla" Iz UrrAnz. v. laino. Baiña be-laiñoak artu dauz mendiak bazkal ostean. Alzola Atalak<br />
89.<br />
Astarloaren uri zarra aurrean; Kirikiñorena ta nerea be-laiñopean. Alzola Atalak 89.<br />
- BEHE-MAILA (Lar). "Grados de intensión, goimallak, de remisión, bemallak" Lar.<br />
"Plebe, democracia" A (que cita AA CCErak v. infra BEHE-MAILAKO).<br />
- BEHE-MAILAKO. De grado, de clase inferior. Zoaz ezperen erri andietara; ainbesteraño zabaldu da oetan<br />
zorakeria hau, non igerriko ez dezun nor diran bemallakoak, nor bitartekoak eta nor goiagokoak. AA CCErac<br />
222. Bemallakoena izan da orain arteko jolasketa, sarieske dabiltzanena; andikiak gerorako berezituak daude.<br />
Ag EEs 1917, 210. Ez dela hizkuntzarik berez eta izatez beste edozein hizkuntza baino hobe eta egokiago denik.<br />
[...] goi eta behe mailako hizkuntzarik ez baldin bada [...]. MIH 386.<br />
- BEHENEKO, BEHENGO. (El) más bajo. "Bengoa, baja o bajo" IC 446r. v. BEHERENGO. In termino qui<br />
dicitur behengo landa (1177), Domicu beengoa (1200), Nostra casa que ha nomne viengo echea (1260), Sancho<br />
garçia beyengoa (1350), Termino clamado landa vengoa (1393). Arzam 161. Eta izan oi ditu iru malla,<br />
beenekoa, bitartekoa eta goienekoa. AA II 182. Begira gauzak erostean eman diozun saltzalleari beeneko balioa<br />
bederik. Ib. 183. Ejiptoko seme zarren Faraonenetik beenekoenerañoko guziak ilko dira. Lard 71. Bet-erria edo<br />
Jerusalengo zatirik beeneneko guziari su eman zion. Ib. 546. Zeñ egun eta gelatan aurtxoa jaio zan eztakigu.<br />
Batzuek esan dute eze orduan mandotegia zegoan beeneko bizitokiyan. 'En el piso inferior'. Aran SIgn 2. Eta<br />
eman zioten biar-gai bat beenekua, zeña zan sukalkinari laguntzia. Bv AsL 50. Amets horretan euskara ikusten<br />
dugu ikasbide eta irakasbide nagusi eginik, behengo mailatik hasi eta gorengoraino. MIH 85. Ez nolanahi,<br />
bainan bai hor agertzen ez diren dozenaren bat modutan, behenekoan joaz. MEIG VI 145.<br />
- BEHERA (V, G-azp, L, BN; Lar, Añ, Gèze; bera V, G; H; beira AN-ulz), PERA (L, BN, S; H (BN, S); piala<br />
Gèze). Ref.: A (beera, bera); A Apend (beira); Lh (pera); Iz IzG 203; Holmer ApuntV (bera). a) "(Voy) abaxo,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
471
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beera noa" Lar. "(Ni) tanto ni tan poco [...] ez ain gora ta ez ain beera" Ib. "Abaxo" Añ. "Alborotar [...] la casa,<br />
etxea beera ekarri" Ib. "En bas" Gèze. "Pian, piala, petik, sous, de sous" Ib. 31. "En décline; betik, d'en bas, de<br />
dessous; bera, au bas, vers le bas, bean, dans le bas, dessous" H. "Petik, pera, de, au dessous" Ib. "Beera (V),<br />
behera (BN, L), abajo" A. "Pera (L, BN, S), (adlatif de pe) dessous (avec mouvement)" Lh. "Etorri beera, jaátx!<br />
(G-azp)" Iz IzG 203. "Lo contrario de Gora! Gora gutarrak! Bera ostianguak!" Etxba Eib. Cf. Alt Obs 51:<br />
"Gora (Viva. Neologismo más o menos extendido ya en todo el país). Beera (Muera. Admitido el anterior podría<br />
proponerse el uso de esta su pareja)".<br />
Biak berdin hik ostikoz egotzten tuk lurrera / eta orain gora dena aurkhi dukek behera. EZ Man I 45. Hain<br />
behera egotz dezan haren kontra iaikia, / zenbat gora igateko baitu urgulleria. Ib. 75. Goregi igan dadina<br />
ahalgegabeki, behera ieuts daite ahalgeizuneki. O Pr 202. Behiñ gora, behin behera, / gero deabruen balsara, /<br />
sekulan sosegurik gabe / tromenta guztietara. Gç 178. Prosperitatera altxatu ondoan, hautsi nauzu lurraren<br />
kontra, eta badidurizu ez nauzula hunen gora altxatu lasterrago behera etxatzeko baizen. Ib. 48. Egün hortako<br />
prozesionian nola ediren behar da? Espiritü bildü bateki, begiak behera so. Bp II 85. Da admirazionezko<br />
sentimendua, zeren Jainko bat hain handia hain behera jautsi izan den guretzat. CatLav365 (V 176). Ni<br />
nihauren pheziak bethi behera bulkatzen naiana. Mst e Ip III 8, 1. Bethi arrota bezala petik gora ta gora behera<br />
doana bezala, bethi ber gaiza erakhusten diana. Egiat 166. Eguzkia ilunduko da; ilargia odoldu; izarrak beera<br />
yausi. Añ EL 2 44 (EL 1 38 lurrera). Zer esango zenduke zeru guztija beera jausiko balitz? Ur MarIl 90. Pikugañean<br />
ikusi zuenean, esan zion: Zakeo, beera atozkit. Lard 420. Ez liteke handitasunean pasaia, ez balitz<br />
yausten gora doan bezain behera. Hb Egia 42. Oi! gure arbasoak, / ez, othoi, ez beira, / zein goratik garen gu /<br />
jautsiak behera. Zby RIEV 1909, 397. Izan dire populuak, zaharretan argituenak, hala nola Grekoak eta<br />
Erromanoak, aski behera erori direnak, bizio tzar guzien baimena, bere Jainko faltsuetan bilhatzeko. Lap 6 (V<br />
5). Patxi, gure banidadeak / bera dira jetxi. EusJok II 13. Lendabizikoan sartu ziranean, astoa txirristatu ta<br />
erori zan. [...] Ta bigarren ibaian zapla! berriz astoa bera. Muj PAm 60. Alki gañean jartzen da, erori balitz<br />
bezela, ta burua bera ta iñori begiratu gabe gelditzen da. Alz Ram 117. Oiala behera. 'Abajo el telón'. Lek<br />
EunD 32. Au lortu orduen, beste eragozpen guztiek laster etorri zirean bera. Akes Ipiña 16. Txalupa uraren<br />
bidez gero ta aztunago, ezin ba aguro ibilli. Ta txalupa beera bezela ura gora zetorkion Jaunbeltzeri. Anab Poli<br />
36. Eskuak gora, eskuak bera, ikaragarrizko zirkin eta tximiñoikeriak egiten ez ebillen ba? Bilbao IpuiB 237.<br />
Baita eleizako ormak bera botateko be baeukan arek abotsik. Ib. 236. Orduan gobernua bota zuten behera,<br />
ministro guztiak afusilatu zituzten, eta gobernuko buruzagi bizarduna [...] soka lodi batekin urkatu. Arti Ipuin<br />
49. Eguna beera dator / leen-orbelen otsez. Gand Elorri 170. --Sobera behera eroria nuk, berritz jalitzeko! --Ez<br />
duk nehor hain behera erori ezin baitzukek jali. Larz Iru 114. Egun batez andamiotik bera erori zan, eta bean<br />
tabloi bat zegoan eztenga aundi bat muturrez gora zuala. Salav 16. Gaztiak juan kalera eta / gurasuentzat arria,<br />
/ zarrak besterik ez baldin bada / bera dator basarria. Uzt Sas 121. Gero etsaiek, jauzi eginik gainera, / zuten<br />
gain hartarikan jautsi hoin behera. Xa Odol 123. Bost girade behera han / anbiltürik izan basan. Casve SGrazi<br />
116. Sari date gure haxia / heltürik güne hunian, / behera sarthürik ere / gük begi-zabalartian. "Et même arrivé<br />
en bas". Ib. 114. Nobel saria irabazi dutenen prezioa, haatik, behera doa gure artean Severo Ochoak Espainian<br />
egin eta Espainiaz esan zituen tentelkeriak dakizkigunez gero. MIH 399n. [Oraingo literatura] behera doa 40<br />
urte hauetan. Frantzian ez dago inor neurriz gainekorik. Ib. 129.<br />
(Tras ablativo). "(De) arriba abajo, goitik bera, garaitik behera" Lar. "Despeñar (c.) ondatu, goiti bera (V)<br />
jausi, (G, AN) erori" Añ. "Eskilla(re)tatik bera jetsi zen (G-azp) [...] eskilleratik bea doa (G-nav), eskillaretatik<br />
bera dator (V-arr-gip)" Gte Erd 177. Tr. Documentado desde Leiçarraga; a partir del s. XVIII es algo más<br />
frecuente en los meridionales. Eta iaikirik egotz zezaten hura hiritik kanpora eta eraman zezaten mendi<br />
gainera [...] gainetik behera egotz lezatenzat. Lç Lc 4, 29 (He, Oteiza, Brunet, Ker, IBk -tik behera; TB, Dv -tik<br />
beheiti, Leon -tik buruz beheiti; Ol, Or -tik). Hauk dira eskalera batzuk bezala saindutasunera heltzeko, eta<br />
Esaias Profetak gaiñetik behera iaustean bezala kontatzen ditu. Mat 152s. Zeren eguerdian [iguzkiak] gaindik<br />
behera artez, eta arratsaldean saihetsetik, soslai emaiten baitu. Ax 192 (V 130). Nola mendi gainetik behera<br />
abiatu den uholdea ezin geldi baititeke, halaber gaitz da beharrietan sartu den amorioaren trabatzea bihotzean<br />
<strong>bar</strong>rena iautstetik. SP Phil 304s (He 306 mendi gañetik behera). Arritu oi naz nola asko ta asko bulzaka, ordu<br />
gaistoan aientzat, botatzen eztituzten andikan bera. Lar, carta a Mb 279. Bota ziola burutik bera esponjak zuen<br />
zikinkeri guzia. Mb IArg I 129. Gaiñetik behera dereienian so eginen. Egiat 166. Zerutik bera baletor bezala. Ub<br />
97. Garbitzen da etxe guzia goitik bera, ez da largatzen amelaun, ez autsik. Mg CC 231. Jausi zan esku-taiu uts<br />
au bere altaretik bera ta zatitu zan. Añ LoraS 47. Artzen ditue oiak, botatzen ditue leiotik bera. AA III 376.<br />
Oepian eukan loi-ontzija artuta, bentanara urten da, ango loijak jaurtegi eutsazan purijaz senarrari buruti<br />
beera. fB Ic III 374s. Goi goitik bee beera boteaz. Izt C 229. Esklabiñan kuskullak / sol<strong>bar</strong>datik bera. Echag<br />
234. Or goitik emen bera datorrela ura. It Fab 32. Bere etxe guzia / goiti behera zuen ezarten. Arch Fab 165.<br />
Zubi batetik beera jausita? Ur MarIl 34. Burutik behera, / mafrundi txar batek daut hetsi sudurra. Gy 177.<br />
Arpegitik bera negar malkoak mara mara abiatu zitzaiozkan. Arr GB 97. Bere burua leio batetik bera botatzeko<br />
egon zan. Aran SIgn 26. Er[r]ipa nola doha menditik behera. Elzb Po 179. Thu egin zion begitartera emakume<br />
tzar hari, eta arthiki ileti edo itxindi bat burutik behera. Jnn SBi 165. Eliza bobedatik behera ikhusten dira herri<br />
eta nazione güzietako banderak. Ip Hil 210. Begiak torratzen ditu, hobeki ikusteko, xarboa beti han, gainetik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
472
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
behera so, iduri irriz... HU Zez 57. Baoian Adabaldo, gaur Ola<strong>bar</strong>atza esaten iakon erritik zear, bide zior<br />
batetik bera. Ag AL 54. Lepotik beera meralla zinzilik zubela. Moc Damu 25. Ilgarria, ordu bi baño luzeago<br />
lanean jardun ezkero, eta ordu bitik beera jardun ezkero, geiyenean pekatu arina egiten dabe. Itz Azald 92.<br />
Piragua deitzen yakonetaiko bat ikusi eben eurak egozan alderantz etorrala ibai batetik bera. Kk Ab I 81s.<br />
Nondikan bera dago Portugalete? JanEd II 140. Orrena ogei ta amasei ontza / luze bazuben sikira, / neriak<br />
berriz ogei ta bostetik / bera zedukan medida. EusJok 25. Orrek burutik beera yantzi bear luke eta ez beetik gora<br />
(G). "Debiera llevar faldas y no pantalones". A EY III 93. Orma goittik bera estaltzen zuan oiala. Inza Azalp 70.<br />
Oi, heien nigar goxoak begietarik behera! <strong>Bar</strong>b Sup 165. Lepotik beera berriz, txistu-danboliñak zintzilik. Mok<br />
4. Leihotik behera igorten zian soka hari estekatzen zien zaretto bat. Const 19. Gaur amaiketan bota bazuen /<br />
Jainkuak zerutik bera. Tx B I 153. Jatsi egixube zaldi ganetik bera. Otx 117. Munduan yende geitxo gatxegok,<br />
askoz obeto bizitze aal-giñekek bakantxeago izanda; beraz, nondik-bait asi bear da-ta, nere burua bota dezadan<br />
leiotik beera. Ldi IL 137. Tontorrera eraman zuten, andik bera amiltzeko. Ir YKBiz 80. Josemenditik bêra<br />
ardiekin / Gorritxo dator oiuka. Or Eus 89. Lana bera baño ere okerrago da bizkarretik beera sartzen zaigun<br />
autsaren eta galbizarraren errea. TAg Uzt 157s. Odol berozko iturburu bat doa menditik behera... Iratz 26.<br />
Berreun metro inguru izanen dira goitikan behera goazela. Etxde JJ 91. Aingeru-taldea zeruetatik bera dator<br />
jostari ta itz-jario. NEtx Antz 117. Etxe-bizitzik ez dago berriz / milla pesetatik bera. Basarri 184. Bideko aldetik<br />
baño sakonagoa, beste aldeko lurra, hesi gainetik hiru metro behera arkitzen zan. Ib. 147. Zure poza aidean, /<br />
aidetik beera, / ganean, / daneko euri zabal. Gand Elorri 139. Belar-ondoko bat eman zion matrailatik behera.<br />
Mde HaurB 42. Makhilarekin eman daut burutik behera. Larz Senper 10. Egun batez andamiotik bera erori zan.<br />
Salav 16. Itzalak, aundituz, mendi garaietatik bera erortzen ari dira. Ibiñ Virgil 33. Trena an zijoan Andoaindik<br />
bera, Urnietarako bidean. Ugalde Iltz 51. Oilarandoin goiti eta Leizpartzetik behera / zuk berritu duzu ere<br />
Urdozeko kapera. Xa Odol 158.<br />
(Tras inesivo). "Aldapan bera (G-azp-goi), aldaparan bera (V-gip), khe biden behera eratxi zen (S)" Gte Erd<br />
9 (V-arr aldatzak bera, AN-5vill aldapan beiti). v. BERTAN BEHERA s.v. bertan. Tr. Aunque se documenta<br />
ya en Leiçarraga, no es frecuente hasta el s. XIX. Iuduek konseillu edukiten Saulen kontra. Murraillán behera<br />
hura iausten. Lç Act 9, tít. Edo xalupa irauli gabe gillaz gañera, / edo berekin eraman gabe urtan behera<br />
[baleak]. EZ Man II 155s. Ozta iru gazte aek jatxi ziran labean beera, Aingeru batek alderagin zien su eta<br />
garrai. AA I 410. Jesus bizija egunian egunian eskubetan erabiltia, ta eztarrijan beera irunstia. fB Ic III 301.<br />
Pierris, banuak orai / berala jendarmetara, / igorri nahi hait / Donapaleun behera. AstLas 50. Donostiyara<br />
pozez / gaur etorri gera: / ariñ makil saltoan / aldapetan bera. Echag 80. Jakin balü zer eman zeion sakolala, /<br />
urthukiren ziala ühaitzian behera. Etch 436. Ilea sagerdeka bi alde yautsia, / dirdiratzen duela mazelan behera.<br />
Hb Esk 181s. Jesus eskalleran beera burlazko soñeko zar urratuarekin bazetorren. Lard 456. Mari-Santzen<br />
lasterra / Bost-Mendietan behera! ChantP 214. Ama bizi ükhen banü, aita, zü bezala, / enündüzün ez juanen<br />
Ongrian behera, / bena bai ezkuntüren Atharratze Salala. Ib. 284. Izugarrizko aitzarte edo leize-moduko batean<br />
beera [...] irristatu eta amildu zan. Aran SIgn 87s. Inguruko mendi-gainek sua zarioten. Aldapetan behera, [...]<br />
bazter guzietaraino dirdiraka jausten ari zen goizeko argi gozo hori. Arb Igand 67. Artu eta eskalletan bera<br />
bota. Iraola 55. Buruan badakar andereek bezalako xapel bat [...]. Xingolak badariotzi hartarik bizkarrean<br />
behera. JE Bur 141n. Bakallao buztana ta urdai tatoa iltzean bera. Ag G 324. Eguzkia Beizamako menditontorretan<br />
beera apaldu zanean, Tolosalderako igitu ginan. A Ardi 72. Zer gertha gero ez jakin, / Xilo-<br />
Gaitzean behera, / etzikan hartuko behin / axeria den <strong>bar</strong>bera! Ox 90. Bein batean Pernando bai omen zijoan<br />
Alegiko kalean bera. Muj PAm 73. Bidean beera jarraitzeko garaia du. Mok 21. Bost haxero, bost kontrebandist<br />
sartü ziren gaiaz, kafez kargatürik Urdaiten behera. Const 30. Errian bera dator zulogillea etxe-aldera. Jaukol<br />
Biozk 50. Ikustekoa zen artalde aberats ua maldarretan beera! Or Mi 42. Ezer askoren paltik ez daukat / maldan<br />
bera amiltzeko. Tx B II 268. Alako batean oñak irrist egin ta jausi da mendian bera. A<strong>Bar</strong> Goi 25. Zer zatozkit,<br />
bai, oñak narras, izkutu-mizkutuka, bekokian beera ginbail-egala eratxirik, betaurreko erantziak begiak lausotu<br />
ta izu-antz? Ldi IL 41. Bidetxigorretan beera, soroak eta sagastiak zearkatuz, mezatara dijoaz baserritarrak.<br />
TAg Uzt 23. Panplonan-bera banoa eta zer gogo dezun esazu. SMitx Aranz 193. Perutikan, Amazonasen bera<br />
joan, itxasoz Venezuelaraño iritxi. JAIraz Bizia 31. Malkoak mara-mara zerizkion begietan behera. Etxde JJ<br />
101. Samako zuloan beera errezto ta zirin-zirin yoiakioen sagardau urre kolorea. Erkiag Arran 121. Norbaitek,<br />
mendian beera, agur, mutil, esaten bazion, ezta erantzun ere. Anab Poli 13. Egun honetan nire gogoak / utzi nai<br />
baitu mendia, / maldan behera doa aguro / nire gorputz biluzia. Arti MaldanB 190. Ule bigunok sorbaldan<br />
beera / urre ta ezti ariak. Gand Elorri 136. Euri-jasa tellatuz, / muñotan beera ugolde lodi. "Envían largos ríos<br />
los collados". Gazt MusIx 125. Orduantxen zetozten kamiyoan bera Ernani aldeko eta Oriamendiko gallurrean<br />
egon ziran gizonak. Salav 56. Mendi-gaillurrera iaso eta berriz maldan bera erortzen zena. Ibiñ Virgil 106.<br />
Kristaletan bera, txirrioka dijoaz euri-tantak. NEtx LBB 106. Andikan Ultzaman bera Iruñara. Uzt Sas 347.<br />
Tximista bezela jeitxi zan aldapan bera. Berron Kijote 200.<br />
Utra laster ta erroitu andiaz eroan zituen florestati beera ['por el bosque abajo']. Lazarraga 1153r.<br />
(Tras adv. de lugar). Baldin Jainkoaren Semea bazare, etxa zaite hor behera. He Mt 4, 6 (Leon hor behera;<br />
TB beheiti). Jainkoaren semea bazera, salta zaite or beera. AA III 566. Nere egonlekhua ifernuan dela<br />
diotelarik, han behera anbiltzen naute. Dv LEd 217.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
473
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(Tras sust. det. o indet.). "Cuesta arriba, cuesta abajo, aldapa gora, bera, aldatsa gora, bera" Lar. "Cuesta<br />
arriba, cuesta abajo, (V) aldats gora, bera; (G, AN) aldapa gora, bera" Añ. "Adverb t .: mendia behera jautsi da,<br />
il est descendu en bas de la montagne. Ura behera, au courant de l'eau" Dv ( A). "Mendia behera lasterrez<br />
iautsi zen" H. "Aldatzak bera (V-arr), aldatz bera doiez (V-gip), paitia behera (S), patarra behera abiatu gira<br />
(S)" Gte Erd 9 (G-azp-goi aldapan bera, AN-5vill aldapan beiti). "Eskelerak behera eraitsi zen (S)" Ib. 177. Cf.<br />
infra ejs. del tipo hedoipera, etc. Itsasaldea beera doa / bere buruaz berbaetan. Lazarraga 1197v. Kalea bera<br />
burua baxu daroa. (Cantar del conde de Salinas). IC I 557. Iuduek bizarra buruko xerioekin batean athera<br />
zeratzutenean, bisaia behera eta ahotik isuri zenduen odol preziatua. Harb 293. Ura behera egotzi baitzuen<br />
[neskatoa]. Ax 353 (V 234). Iriyoarazi zioten mendia behera haren hegalean den haran batetara. ES 114.<br />
Ga<strong>bar</strong>en gaberdijan / urten biarko dot / aldatz gora, aldatz bera / illun illunian. DurPl 62. Arri eskergak eta atx<br />
ikaragarrijak datoz mendija beera bilinbolaka. Astar II X. Euren burubak aldatz beera amilka eta jirabiraka<br />
botatia. Ib. X. Otso andi bat dator / mendi oiek bera / zuzen-zuzen onera / ardiak jatera. It Fab 84s. Andreyerra<br />
nere zintzurra behera / ganen duk, baita untza bera. Gy 246. Karlomanen zaldiak zango unhatuak; / bere bizar<br />
zuria bulharrak behera. Hb Esk 61. Seirko mendiak-beera Itsaso gorrironz joan ziran. Lard 99. Botha ditzagun<br />
[arrokak] mendiaren patarra behera. Balad 262. Mendiak bera zetorren errekatxoan. Arr GB 65. Goizan igorten<br />
tie olhape behera, / artzan-hor gaizua emanik gida. ChantP 332 (Etch 346 olha-pen behera). Arroak beera<br />
itxasoruntza / doiazan errekatxoak. AB AmaE 17. Herdea darizu kokotsa behera! Elzb PAd 54. Asi zan tontorra<br />
bera. Apaol 114. Eskaler bat behera aurthiki zien. Ip Hil 173. Beldur gira [...] hor harat ura behera joanen<br />
diren. HU Zez 47. Beha zoin laster doan karrika behera. Ox 163. Urak arri-gañetik dijoalako eta aldapa bera<br />
indarra daramalako. Muj PAm 22. Eguzkiak mendi-gain beera itzalita odeitxoak ña<strong>bar</strong>, eder, margozten<br />
zitularik. Or Mi 4s. Poliki erreka beera zoazin. FIr 145. Galdu-gordian bilin-bolaka / baso ta mendi arruak bera,<br />
/ ibaietatik <strong>bar</strong>riro duaz / basaz beterik itxas-ertzera. Enb 49 (ib. 171 arruak beera). Zeinatu-eta doha mendia<br />
behera. Etcham 79. Abiau zan berau bilin-balanka aldatza bera. Kk Ab II 117. Gari-aleak lepoa bêra / sartzen<br />
zaizkio oarkabez. Or Eus 338. Tximista bezela oldartuko da maldar-beera. TAg Uzt 90. Lezeak behera erori zen<br />
errege dohakabea. Zerb IxtS 55. Malda bera artzen badu, ik ikusiko dek [...]. Ta gora jotzen badu, nerekin topo<br />
egin bearko dik. Ugalde Iltz 68. Muñatz lirain beera / ur-txirripa garbi bat / ariñ, jostari, badator araño. Gazt<br />
MusIx 77. Jetxi eskallerak bera. Uzt Sas 224.<br />
(Tras dativo). "Malda bati behera joan zen (BN-ciz), mendiari behera [o beheiti] abiatu zen (BN-arb-lab)"<br />
Gte Erd 9. "Zübürü bati behera iratxi ziren (S)" Ib. 177. Tr. Aparece a partir de mediados del siglo XIX en<br />
autores bajo-navarros y, en menor medida, labortanos (no lo hallamos en Duvoisin, p. ej.). <strong>Bar</strong>nea hain<br />
zitzaion boztu, non begitharteari behera atseginezko nigarrak baitzariozkon. Laph 83. Sokak palupan eta lazoa<br />
trostan, / errekari behera juan zazkit postan. ChantP 88. Muthiko hetarik bost edo seiek, papoa eta sakelak<br />
harriz betherik, abiatu ziren aurthikitzen, firrindikan, karrikari behera. Elsb Fram 138. Azken afaritikan / gauari<br />
behera, / Jesus atheratu zen / othoitz egitera. Zby RIEV 1908, 211. Gutarik batbedera bazohan bere bide<br />
makhurrari behera. Jnn SBi 4. Nik ez dautzut gehiago dirurik emanen urari behera artikitzeko. HU Zez 59. Patar<br />
bati behera zoalarik. Ib. 54. Zilo hari behera gorphutz hila norapait aurthikitzen. Arb Igand 78. Joan ziren<br />
beraz, mendieri gora, ibai handier behera, Espainian <strong>bar</strong>na. <strong>Bar</strong>b Sup 164. Han ohartu zen nola yendea sartzen<br />
zen lur-pian, eskaler bati behera. Zub 70. Berehala jausten gira bi lerdoin larrutuek hertsatzen duten erreka bati<br />
behera. JE Ber 17. Jaunak ez ditzan hasarrez bota su-leizeeri behera. Iratz 126. Gau guziez ximiniari behera<br />
Uhaldeko sukalderat sartzen ziren. Zerb Azk 98. Oihanez oihan, Ihizgorriri behera, ur erreka mehe bat jausten<br />
zen. JEtchep 15. Hotz bat jin zautan bizkarrari behera. Ib. 37. Ene burua hola ikusi baino, nahiago nikek<br />
errekari behera aurthiki ere... Larz Iru 66.<br />
(Tras gen.). "Gathia zübüriaren behera iauzi da (S)" Gte Erd 177 (con el sdo. de 'por la escalera abajo'; cf.<br />
infra ejs. con el sdo. de 'debajo de').<br />
(Tras instrumental). Maldaz bera zeramaten arrastaka. Bv AsL 95. Begietan tximistea / ta infernuko su ta<br />
garra... / Ta aren aurretik igesi / mendiz beera prankotarra. Ag AL 33. Zu)rak eramaiten dra ugaltiaz bera,<br />
saltako lekiuetraino. Mdg 130. Xakhur gose ta minbera / buztana tripaz behera / ihes doa gordetzera. Zby RIEV<br />
1909, 103. Lepo-ganian pikotx zorrotza / eguzki diz-diz ta mendiz bera. Laux AB 79. Aldapaz gora ta aldapaz<br />
behera, bira eskumara ta bira ezkerrera. Osk Kurl 83.<br />
(Con sentido temporal). Pekatu mortala, ordu biz gora egiten bada; eta aez beera bada, pekatu beniala<br />
geiyen partez. CatLlo 41. Gauerdiz beera. 'Después de media noche'. Ib. 72 (ap. A EY III 277; cita, sin duda, una<br />
ed. posterior --1877 ó 1890 según J. Bilbao--; la 1. a ed. (p. 71) dice gaberdiko amabiyetarik).<br />
Con el... hacia abajo. "Buces, de buces, boca abajo, aoz bera" Añ. "Buruz bera jauzi (salto) ein (V-gip-arr, Gazp)"<br />
Gte Erd 9 (frente a buruz beiti, bürüzpiko de otras zonas). Atalaietik egotzten du buruaz behera, / zain,<br />
hezur eta iunturen harrietan hautstera. EZ Man I 106. Gaixtoak egonen dire / larri buruz behera, / iujeari ez<br />
ausartez / xuxen begiratzera. EZ Noel 127. Ezpata zutik eskulekuz beera ipiñi eta auzpez onen gañean etzanda, il<br />
zan. Lard 182. Asto zarra eta el<strong>bar</strong>rie, / munduan parregarrie; / bost aldiz pasatu du / gose eta egarrie; / puntez<br />
bera belarrie, / nire begi-mingarrie. Noe 46. Gizarajuak zeramala konkor aundi bat, ziruriyena kalderiñ bat<br />
abuaz bera. Iraola 39. Bekuaz gora, goikuaz bera, alde guzietara erabilli zuen. Alz Burr 33. Jokalariek txandaka<br />
makhil zorrotz bana jaurtitzen zuten puntaz behera indar guztiaz. Osk Kurl 74. An utzi zuan lurrean muturrez<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
474
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bera gure azeri saloa. NEtx LBB 189.<br />
PERA. (Tras gen.). (Ir, etc.) debajo de. Nola erregiak [...] fortunaren iokoaren eta errotaren pera noizik<br />
behin erorten ahal baitira. Tt Onsa 37. --Zergatik erraiten düzü Jinkua dela Izpiritü bat? --Zeren ezpaitü ez<br />
gorphützik, ez kolorerik, ez figürarik, eta sensien pera ezpataiteke eror. CatLan 23. Asko kondenatzendíre<br />
sazerdóte, errelijióso ta libre, etzirénak kondenatúko, sujetatubazire matrimonioain buztarriain péra. LE Matr1<br />
354. Zuhaitz baten pera badoa etzatera. Gy 13.<br />
PERA. (Tras tema nominal nudo). O Iongoiko gau belzean Abrahamen hazia, / Gidatua hedoipera<br />
bidaldurik zuzia. EZ Man II 123. Zeure gorputza zinduen / disziplinaz zehatzen: / tentatzen zintuenean /<br />
elhurpera etxatzen. EZ Noel 172. Lurpera bidaldu hurran deraut neure arima. Harb 350. Zure mantu pera, zure<br />
anparora nator nere erremedioaren billa. Cb Eg III 294. Garaituak izan dira, jo dute bea, lurpera gorputza<br />
eramateraño. VMg 81. Juizijo on baten erregela pera ekarri legizan ta kasik geijenak nai oi ditubeen olgeetak<br />
dira: [...]. fB Olg 28. Hezur zenbait suan erre izan zituen; / zoiñen lanhoa igan baitzen / Yupiterren sudur-pera.<br />
Gy 285. Geiagoko bage artu zuan aga luze bat etxetik eta baita-re solomo ederra txamarrota-pera. Zab Gabon<br />
76. Ona leuke orrek Elixapera juan da ur-bedeinkatu-ontzijan dzanga eiñ da gero Elixan sartu. A BGuzur 115.<br />
Bat-baterako zalaparta bizian, iñork uste baño len, maipera jaurtigi zuan ezkonberria. Ag G 313. Badijoaz oepera<br />
begiratzera. Urruz Urz 26. Guziak aldegin zuten lurpera eramaten ikusi zutenean. Inza Azalp 75. Laisterka<br />
eta izkutuka elorri-esipera zetorren. Or Mi 54. Ai, aren esku, / laztankor igaz izana. / [...] Lêngoa ditekek,<br />
zakarki edur- / -pera egotzi auena? "Bajo la nevada que cae". Ldi BB 34. Bijoa pikopera, ta makurtu bedi. Lek<br />
EunD 49. Maindirapera sartu zaigun sugea bezelaxe. TAg Uzt 69. Tala-aldera yoiazala erantzun eutsen,<br />
iparreko mollearen asiera-inguruan dagoan arbolapera. Erkiag Arran 24.<br />
b) (G-azp-goi; Lar, Gèze, H), bera (Lar). (Estar, etc.) abajo. "Behera, zolan, en bas" Gèze 240. "(Adv.) bas. Orai<br />
gora dena gero behera (EZ), celui qui est en haut maintenant, en bas après; urak behera dira, les eaux sont<br />
basses; ogia behera da, le pain est à bas prix; mintza zaite behera, beherago, parlez bas, plus bas. Syn. aphal.<br />
[...] Behera zaude, beheregi, vous vous tenez bas, trop bas" H. "Bera, behera, ne marquent aucun mouvement,<br />
quand aucun verbe ou exprime ou sous entendre qui ler accompagnent ne marquent de mouvement. Ura bera,<br />
behera da, l'eau est basse" Ib. s.v. bea. "Osiña ori oso beera dago (G-azp-goi), oso beeraño dago (G-azp)" Gte<br />
Erd 263 (s.v. profundoa). v. 1 apal (3). Behera kontenplaturen ditu izar xahuak, / elementak akort eta plano<br />
lur malkhartsuak. EZ Man I 89. Amen batez pasaturen ditu bide luzeenak, / gora, behera, saihetsera, eskuiñ<br />
ezker direnak. Ib. 135. Seme bastartak berak eztu hobenik, baiña bere aitarenagatik, ekharri behar du burua<br />
behera. Ax 360s (V 238). Austruxak eztira behin ere hegaldatzen, oilloak bai, bainan pisuki, eta hala ere behera<br />
eta gutitan. SP Phil 4 (He 4 lurraren arraso). Eztugu ikhusten zeiñ behera dabiltzan gure gutiziak. Ch III 31, 4.<br />
Egizu zure burua haiñ xume, emazu haiñ behera non bapedera baitabilke zure gaiñean karrikako basaren<br />
gaiñean bezala. Ib. 13, 3. Aphezari ihardesten dio klarki eta emeki [...]; ez goregi ez beheregi ihardetsiz. CatLav<br />
462 (V 215). Arren, egidazu grazia, munduko atsegiñetan eta atsekabeetan falta eztezadan, ez aietan goregi, ez<br />
oietan beeregi egin nadin. Lar STomas 1. Ixil ixila itzuli zen / <strong>bar</strong>urik bere etxera; / ahalketurik oillo batek /<br />
atzaman balu bezala; / ezaririk sabel pian buztana, / beharriak aldiz behera. Arch Fab 147s. Zer egin daiagu hik<br />
gu hoin behera eman nahi izateko? Hb Egia 28s. Anderia gorarik zaude leihoan / zure senharra behera dago<br />
Frantzian. Balad 63. Badoha gan<strong>bar</strong>ako leihorat, lurra aski behera den behatzen du. Laph 43. Franzia ere<br />
izanik ezin gehiago behera hamabostgarren eta hemezortzigarren mendetan, sekula baino gorago altxatu zen.<br />
Elsb Fram 53. Etxegurenek pillarmonika txiki bat atera dizu, arixe ezpañak egotziz, asi da oska, biribilketa<br />
bizienak yoaz. Tarteka, ordea, geldi ta beera, sasiari ipuiak esatera... Ldi IL 44. Bertzea aldiz bazagon burua<br />
behera begiak lurrari emanak. Zerb Azk 39s.<br />
c) (Empleado en construcciones bimembres con gora, con el sdo. de 'insistiendo sobre'). Ezta enzuten beste<br />
oraziñorik, ezpada infernua gora ta infernua beera. Añ MisE 42. Beti indianoa gora eta indianoa bera! Apaol<br />
53. Goiz da arratsalde, mandazaiña gora ta mandazaiña beera. A BeinB 68. Asi zan, txartela gora ta txartela<br />
bera, gizonen arteko eztabaidea. Ag Kr 175. Futbola gora, futbola bera, / jendearen zoramena, / urte auetan ori<br />
da nunbait / oso modan dagoena. Basarri 73. Izenak gora eta izenak behera hasi garenez gero, eta ez naiz ni<br />
lehenik hasi, liburu bat aipatuko dut. MIH 222. Ez lau orrialdek [...] ez laurehunek ez diote euskarari gora edo<br />
behera handirik egingo. Ib. 209. v. tbn. Echta Jos 328. A Ardi 23s. Lab EEguna 83. <br />
<strong>Bar</strong>re zantzoak entzuten zirean kalietan, txindorra gora ta Mati bera. Echta Jos 212. Olloa gora ta eperra<br />
bera [...] jakirik gozoena zer ta nola dan adierazten. Ag G 349.<br />
d) (Uso sust., tras tema nominal nudo). Cf. BEHERAN. Zertan gibel ez eman malda-beera gozo ari, ta ekin<br />
ez, kementsuki, malkarrean gora? Ldi IL 62. Aldatz-bera baten gure Jaunak zaldi-burdin bat aurkitu eban bide<br />
ondoan. Bilbao IpuiB 109. Baiña negar-anpuluak urten orduko, urrengo aldatz beeran eroian abiadeaz, aize<br />
gogorrak errukizko esku legunez legortu eutsazan. Erkiag BatB 106.<br />
- BEHERA-ALDI. v. beheraldi.<br />
- BEHERA-BEHAR. Oi, zein dan ituna / beera-bear au! "Cuán triste es la inexorable necesidad de caducar".<br />
Ldi BB 130.<br />
- BEHERA-BIDE (BeraLzM). a) Declive, bajada (sdos. prop. y fig.). "Bajada" BeraLzM. v. BEHERAKA-<br />
BIDE. Badio norbaitek beera bidean degula gipuzkoarrok gure euskalki-gurditxoa idatzi-lauzko yardunetan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
475
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beintzat. Markiegi in Ldi IL 7.<br />
Camino de bajada. Alabaiña, behera-biderik ezin asmatu elurrez esiturik egotekotan. Etxde JJ 258.<br />
b) "Beherabide, moyen d'abaissement, de décroissance" Dv.<br />
- BEHERA BOTATZE. "En V-m bera botatea luchar a derri<strong>bar</strong>" A EY IV 289. "Auska esateko [...] Txorierrin<br />
ukabilka ta muturka iotea bada; bestela, bera botatea" A Ezale 1897, 173a.<br />
- BEHERA EGIN. Bajar (sdos. prop. y fig.). "Beera egin du prezioak (G-azp), berantza in du prezioak (V-arr)"<br />
Gte Erd 101. Momentu onetan gu / ederki ez gera, / lenago goian giñanak / egin degu bera. Uzt Auspoa 67,<br />
111.<br />
- BEHERAGO (Lar, Añ). a) "(Más) abaxo, beerago" Lar y Añ. Zeren etorte espiritualek hori dute beregain,<br />
bethi beherago iraitsten baigaituzte, ginundezin estatua zen baino, goiti debozionera ikhan garenean. SP Phil<br />
502. Eta halaber berzetarik berex beherago ezarzea solasen egonez, edo modestiarik gabe lagunak gaixtatzen<br />
hariz [...] hala mortifikatzea merezi dutenak. CatLav A 5r (V 6). Berak baiño beherago edo sortzeak edo<br />
fortunak ezarri dituen presunez. He Gudu 76. Oiek alperpotzak dira berok, ez gorago, ez berago dan lanik ukitu<br />
ere nai eztutenak. Lar Cor 300. Gure Aita Serafiko San Franzisko umilla Korte edo Jauregi artako Andien<br />
artean goi goien ikusi det, eta berago gure Anai lagun on asko. Cb Eg II 207. Jainkoak eman darotzu<br />
adimendua, zure baithan, zutaz kanpoan, zu baino beherago, zu baino gorago diren gauzen eta Jainkoa beraren<br />
ezagutzeko gai dena. Brtc 78. Egiten direlarik xoilki beherago markatuak diren othoitzak. JesBih 468. Irakur<br />
zaitzu beherago eginak diren opserbazioneak. MarIl VII. Urus ez badire oraino beherago erori. Gy 31. Erleek<br />
arteka guziak tapatzen dituzte. Gainean egiten dute eztia, eta umea beherago. Dv Lab 299. Ala norbaitek athera<br />
lezake ezpata, errateko, marra bat eginez gora-beheren zurubian: horraraino da zilhegi atsegina, beherago<br />
direnek egin dezatela <strong>bar</strong>ur? Hb Egia 122. Beste aldetik Larrun altua, / Urruña berriz berago. Aran in Zab<br />
Gabon 109. Baña humiltasunezko lenengo malla au are beerago eraman nai izan zuen. Ant JesBi 93. Hor<br />
nonbeit beherago emaiten ditugu non zertsu den ebatsirik, herrika. HU Zez 191. Guztiz da neke gogorra / damea<br />
bada lotsorra, / agertutea / tuntur-unea / eskondu baino lenago / garria baino berago. Azc PB 161s. Etzan joan<br />
urak igoten eban lekua baño berago. Echta Jos 58. Beherago eta beroago, airea bakhanduz zoan. JE Bur 161.<br />
Gaiztoak or bealdean bizi dira, diotenez; zenbat eta berago, gaiztoagoak. Ag G 10. Itzaiak uztarrien atzetik<br />
geldi geldi zatozen, akulluak gora, ta beerago, larre gazietan, illuntzen asi zun. Or Mi 5. --Zure oñetan jarria<br />
naukazu andrea. --(Irritsu) Ni ezin berago. Lab EEguna 80. Han dira plaza, han <strong>ostatu</strong>a, han apeztegiak; han,<br />
mail bat beherago, harateko hegiaren ozka batean apur bat sartua, eliza bera. JE Ber 9. Orduan egiaz egurasti<br />
otza zana, [...] elur-ormatuen azken-nardak ere garbi adierazten digute: oraingoak baño askoz berago bait<br />
daude. JMB ELG 40. Zara baten azpian bi argi, beherago bi ithurri eta harras beherean etxola bat artzai ta<br />
ardiekin (L, BN, S). Zerb (ap. DRA, que explica que se trata de una "adivinanza de la cabeza"). Gero eta<br />
beharrago ziren, gero eta beherago baitzoan iguzki-aldeko eskualde ederra. Zerb IxtS 104. Lareun metrotik gora<br />
naiago du berago baño. Munita 80. Beherago jautsi gabe. Zerb Azk 46. Beraren gorputzaren pisuak beti<br />
beherago erorazten du dohakabea. Mde Pr 79. Nire tristura ezin liteke erori jada berago. Arti MaldanB 218. Ta<br />
antxe [kontu-zeetasunean], zenbaki bat aldatu dau; ta ogei milla erreal beerago utzi, Gabontzaren alda azken<br />
lerroan agertzen dan oiñarri <strong>bar</strong>ria. Erkiag BatB 161. <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>oak baiño beerago erortzeko zorian gaudelako<br />
seiñalea. Vill Jaink 84. Zenbat eta gorago eldu / ekite ain garai ontan, / ainbat bêrago negian; [...] "iritxi eziña<br />
duk" esanda, / gero ta bêrago niñoan. Gazt MusIx 237. Egunsentia joan zan / laiste illuna<strong>bar</strong>ra, / gero ta<br />
beerago / Uztapide zarra. Uzt Auspoa 22, 146. Harrotuko ginakeen, ez bageneki gure arteko goramenlaudorioak,<br />
euskal sail honetakoak, alegia, Minas del Rifeko papera baino beherago daudela. MIH 136.<br />
(Tras ablativo). Eta hala jautsiko naiz oraino ekharri tudan konparazinoetarik beherago. ES 172. Baña<br />
atarako bear da igo Olimpo baño / askoz gorago dan mendi baten txuntxurrera, / ezarriteko begiak ondo andik<br />
beerago. AB AmaE 111. Atorra altxatu eta, bizkarretik beherago dugun haragi meta artan, ze zigorrada! Zub<br />
63. Mendibiarrek nahi izan zuten orduan herrirat ereman. Bainan, Haritz-Kurutxetako lephotik beherago ezin<br />
ereman ahal zuten egundaino. "Plus bas que le col de Haritz-Kurutxeta". <strong>Bar</strong>b Leg 126.<br />
(Tras instr.). Eztarriaz beherago sartzen zaio khe belza, / sudurrak ezin baitiro haren paira khiratsa. EZ<br />
Man I 105. Eta badire gaztelu bat edo bia Cabobiesoz beherago. INav 97. Zutaz beherago diren gauzek ere<br />
ixitzen badute zure ezagutza, nola bada iakiñen tutzu zutaz gorago direnak? Ch IV 18, 2. [Meza lagunzailea]<br />
belhauriko jarzen da lurrean da lurrean eskalerez beherago, Aphezaren ezkerreko aldean, hura baino<br />
gibelaxeago. CatLav 462 (V 215). Zer ohore, zer errespetu zaizkitzun zor! adorazioneaz beherago dituzken<br />
ohore, laudorio, errespetu guziak zure partaia dire. Dh 261. Soizu, banoazu edatez / hogei urhatsez / zu baino<br />
beherago. Arch Fab 89. Untz olio-zale zen goiko estaiean, / gathu gasna-zale beherbeherean; / andreyer gerrilux<br />
gathuaz gorago, / hortz-xorrotx arratoiñ, untzaz beherago. Gy 244. Zeruaz gorago da, lurraz beherago,<br />
itsasoaz urrunago. Hb Egia 13.<br />
b) "Inferior" Lar y Añ. Cf. behere. Anitz beeragoakin nahasitzea. "Adozenarse". Lar. Orra ordena<br />
nagusienak ta gorenak: oek baño txikiagoak eta beragoak dira beste bost. Ub 217. Ez al zenduan egin, ene<br />
Jaungoikua / gizona zure antz ta bai irudikua? / Bakarrik berau baño obia Aingerua, / beste guztia egin zeuntzan<br />
beeragua. AB AmaE 350. Luzeagoa edo laburragoa dan ginoan, otsa ere beeragoa edo goragoa daiteke. Zait<br />
Plat 54.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
476
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEHERAGOKO (Ht VocGr 374, Añ, Dv). De más abajo; inferior. Inferior. "Inférieur" Ht VocGr 374 y Dv.<br />
"Ínfimo" Añ. "Bera baino beherago[ko] aintzindariak gaizki erabiltzen ditu" Dv. Beti izan da Erromako Aita<br />
Santua; beti Sazerdote nausietako edo Obispo Jaunak, beti arrezkero beeragoko Sazerdote Obispo Jaunak<br />
konsagratuak. Mg CC 195. Au da goisubilla; beragokuau, beesubilla. Mg PAb 140. Beinguan erasten badau<br />
Ugazabak opizijo beeragokora, [...] duako etxeti. Mg CO 275. Beldurra ta izua sartuaz ez dala adiskiderik<br />
egiten, ta bai amorioz artuaz mendeko ta beragokoak. VMg 19. Kargudunek irakurtuko dituzte bertzalde, bere<br />
eginbidei behatzen zaizkoten beheragoko erregelak. JesBih 412. Hori gatik dire ezarriak liburu huntan erran<br />
beheragoko maximak. MarIl 20. Erregeak eta beeragokoak txit asko nai ziotela. Lard 62. Urrena<br />
Tabernakuloaren zati edo puskakin Lebita edo Eliz-gizon beeragokoak zerraizkien [Apaizei]. Ib. 109. Infernua<br />
latiñezko itza da ta leku-bekoa, berago edo beittiagokoa esan nai du. Inza Azalp 115. Zuk beragoko andregai bat<br />
arkitu bear dezu; nere alabak goragoko senargai bat. Bakoitzak bere mallan. Alz Burr 15. Atzera begiratu nai<br />
badezu, ikusiko al dituzu zu baño bêragokorik anitz. Ldi IL 109. Beragoko ataian euan. SM Zirik 83. Xegundo<br />
aiñakorik etzuan beretzat Patrixik; baiña beragoko maillan, noizean bein, besteren bat ba ote zuan zurrumurrua<br />
bazebillen. NEtx LBB 124. Garai hartako gorbatadunek ere langiletzat zeukaten bere burua,<br />
soldatakotzat. Batez ere [...] ni bezalako behe baino beheragoko gorbatadunek. MIH 368.<br />
(Con instr.). Trenaren azkartasunaren bidez ikusten genituan xot aiek, itsasoko ura baño ogeitamar metroz<br />
beeragokoak. Anab Aprika 35.<br />
(Con ablativo). Lareun metrotik beragoko lurretan nai du bizi. Munita 79.<br />
- BEHERAGOTIK, BEHERAGODANIK. De más abajo. Beheragodanik hartzen da adar luzagarria eta<br />
kapeta muthurrari estekatzen diozu, xut-xuta jar dadientzat. Dv Lab 352. Beeragotik, berriz, nagusi gaztearen<br />
agindura, idi-pareak zeramakin golde astuna. TAg Uzt 264. Bosgarren odeia atzeragotik etorri zinan, Beriain<br />
alde artatik, Estellerri ta beeragotik yauzia: izena birao. Or QA 75. Berrogei bat metro beheragotik igaro zan<br />
Piarresen arerioa. Etxde JJ 154. Beheragotik ere guziak / nahiz gintazken erorkor. Xa in Uzt Noiz 25.<br />
- BEHERAGOTXOKO. De un poco más abajo. Beragotxuko kale-kantoian / an dago bertsolaria. Lek<br />
EuskOl 1931, 60 (versos en dialecto vizcaíno).<br />
- BEHERAINO (beraño Lar, Añ). "Hasta aquí, onaño [...]. Hasta abajo, beraño" Lar. Eskallera malleetati<br />
jasteko oratu egijozu alboko aga esku ordeko oni, ta larrapastada bat emon arren etzara jausiko beeraño. Mg<br />
PAb 118. Tiro ots utsaz ziran bildurrez menditi / bilinbolan beeraño milla erbi jatsi, / [...] ta puska bategaitik<br />
beeko errekan jausi. AB AmaE 208. Balkoia xinple egon bear du ta / kontu beraño erori. Tx B 170. Orra<br />
noizpait ere beeraño el. Ldi BB 164. Eguzkiak ondo argitzen zuala-ta, beeraño ikusten ondoa muskar-margoan.<br />
Anab Poli 14. Duna aundienetan, erortzeko zorian, ezin geiagoan, ler eginda irixten giñan beeraño. Anab<br />
Aprika 37. Beeraiño jauzi zitzaizkion galtzak. Berron Kijote 224.<br />
(Tras ablativo). Motz-arazi zioten bizarraren erdia, eta hauts-arazi heien soinekoak, gainetik beheraino. Lg<br />
I 303. Eskall-burutik amildu eta / goitikan beraño zuzen. Xe 269. Igarotzen zion gorputza lantza batek sarturik<br />
burutik beraño; beste lantzak saietsetik saietsera. Bv AsL 106. Galtza edo pantalon xuriak, sahetsak xingola eta<br />
kuxkulaz beteak gainetik beheraino. Zub 115. Soingañeko au yosturagabea zan, goitik beeraño dana eundua. Ir<br />
YKBiz 502. Itzok eta izen ori entzutean, burutik beeraiño zartakada larria egin eutsan mutillari gorputz osoak.<br />
Erkiag Arran 72. Zigorkadakaz gorputz guztia goitik beraño aulduta. BEnb NereA 151. Ala, izagurrizko<br />
emakume-pilla zijoan ildegira, goitik beeraño zuriz jantziak, begiak ez guzti. Anab Aprika 16. Goitik beraino<br />
erorten dan dorrea. Zait Plat 41. Goitik beeraiño txunditu-ta gelditu zan. Berron Kijote 226. Irakaskuntzan,<br />
erabat harturik goitik beheraino, istilu larriak ikusi beharrean gara. MEIG IX 24.<br />
Soñean neuzkan soldadu-galtzak puskatuta baineuzkan goitik asi ta beeraño. Salav 87.<br />
PERAINO. (Tras tema nominal nudo). Emen Aralarperaño iritxi zan oietako bat. Etxeg in Muj PAm 21.<br />
Lotsaren lotsaz egon ezinda / itxasperaño zan jausi. Enb 68.<br />
- BEHERAINOKO. (Tras ablativo). De hasta abajo. Ez dezu zer nekatu emendik berañoko eskaleran. Mb<br />
IArg I 227. Goitik beerañoko kortina eder batek estaltzen zuan leku ura. AA I 428. Zulo onen ataka da medarra,<br />
eta sarrera nekosokoa; goitik berañoko luzetasuna dauka seieun oñeko bidastian bezalatsu. Izt C 73. Burutik<br />
berañoko larrua eskatuko balit, ez nioke nik amari ukatuko. Ag G 279. Bizkarretik beerañoko soñeko zuria.<br />
Anab Aprika 93. Armario aundi bat egoan, goitik beerañokoa. Erkiag BatB 91.<br />
Idunetik eta beraiñoko soiñeko bategaz gorputz guztia estaldurik eukan. Ag AL 10.<br />
- BEHERAKO. a) (Adnominal). De hacia abajo, que va abajo. Cf. beherako. Emen sentitu zuen Antonek<br />
otzikara bat ezurretaraño sartu zitzaiona, karranpak, gora eta berakoa. Urruz Urz 49. Goizerdian amaika ginan<br />
gorakoak, iluntzean beerakoak bederatzi: Antton <strong>Bar</strong>andiaran ta Mendigibel Urkietan gelditu ziran. A Ardi 73.<br />
Kantü notak eta haien gora eta beherako jauziak untsa ezagützen zütien. Const 39s. Gaxoak sabela minbera<br />
dauka; [...] Edozein edari arrazten badiote berehala goiti eldu zaio; beerakorik ezin, aizerik ere ez. FIr 170.<br />
Gorakoa ta beerakoa tren biak gelditzen dira emen (V-gip). A EY III 248 (que añade: En V-ple, gorakoa ta<br />
bérakoa biak emen lotzen dira). Gorako bidea ta beherako bidea bat bakarra dalarik. Zait Plat 32. Burutikberako<br />
soñekuori. Etxba Ibilt 464. "Aida"! esanda, gurdiak eman zion berako bideari. NEtx LBB 23. Gora eta<br />
beherako aldapa zorrotzak. MEIG II 57.<br />
(Tras ablativo). "Urak hartzen ditu landa huntarik beheragokoak, [...] les champs situés au-dessus de celui-ci"<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
477
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Dv. "Musutik beherakoa (G-azp), surretik berakoa (V-arr-gip, G-azp)" Gte Erd 49 (en vez de "aurpegiko<br />
behealdea"). Cf. Lrq: "Buruti beherako (Sc), châle que les femmes portaient jadis: il couvrait la tête et les<br />
épaules". Ordu onean, ez gaitezela gu egon Eleiza atarietan soñoko urratuakin lepotik beerako sokaakin ta<br />
autsez burua estalirik. Mg CC 155. Fiestara doiazanian alkarri itanduten deutseenak, ondo ete daukeezan<br />
eureen burutik beerako soñak. JJMg BasEsc 157. Errekatxoa menditik berako arkaitz artean zolitasun da zarata<br />
andiakaz, da Ozinbeltz ondoko landa lau luzean geldi geldi. Ag AL 35. Burutik berañoko larrua eskatuko balit,<br />
ez nioke nik amari ukatuko. Ag G 279. Izkoren poza ontzia itsasoan utzi ta San Nikolasko atakatik <strong>bar</strong>rena<br />
bideak gora abitzean [...] goitik beerako banakak ikusmiran jar-arazten dituala. Mok 3s. Tellatutik berako<br />
atsegiñak labur... Enb 152. Gottik eta berako ergeltzar andi bat. Otx 173. Zuaitz bikaña. 500 metrotik berako<br />
lurretan baso-piñua baño obea. Munita 97. Jolaserako emakume ederra. Emazte ta ama on izateko berriz, erdiipurditik<br />
beherakoa. Etxde JJ 88. Berrogeta amar urterik berakoetan eztago bertan bere izena ezarten<br />
eztakienik. Akes Ipiña 9. Antzinakoak, badakizu, 1900tik beherako guztiak dira askorentzat. MIH 140.<br />
(Con instr.). "Urte biz beerakoa da (V-arr), amabi urtez beerakoentzat (G-azp)" Gte Erd 295 (B beitiko). Ilarazi<br />
zituen bi urtez berako mutilki guziak. Ir YKBiz 31. Metro biz berako adar guztiak iñausi egin omen<br />
zizkioten. Munita 62.<br />
b) (berako V, G ap. A). (Adverbal). Para (ir) abajo. "Para abajo" A. Ni naiz gorako zarra, / berako gaztea.<br />
Azc PB 84. Mukuluak bere aztaz, bere tokira du ioera. Azta ez da beerako bakarrik; bere tokirako baizik.<br />
"Pondus non ad ima tantum est". Or Aitork 385. Zertako utzi bear nuen nik / <strong>bar</strong>riyo ura berako, / bean aurrian<br />
sortu bainintzan / Jaungoikuen aurrerako. Uzt Auspoa 43, 119.<br />
- BEHERAKO ALDE. (Referido al ano). Batzuetan, goiti-galea ere izaten da eta bai aldika txopina ere;<br />
beherako aldetik, ezerrez. FIr 170.<br />
- BEHERAKO-ALDI (bera- V ap. A). "Turno de bajada" A.<br />
- BEHERAKOAN. Al bajar. "Au moment où il va descendre" Dv. Cf. beherako (2). Izketa luze atsegin bat<br />
egin genizuten ta, beerakoan, oso bestelakotua neraman gizona. Ldi IL 33. Amabostean bein igo oi zen janari ta<br />
jazki garbiakin eta beherakoan Piarresek egindako gaztak jatxi oi zitun. Etxde JJ 11s. Erroak nonbait tira egin<br />
ta Poli irristatu. Eskerrak ipurdiak beerakoan arria topatu zuala, bestela uretan zan. Anab Poli 15. Ez geneukan<br />
erria ikusterik. Beerakoan eta gorakoan antzemanda nengoan erri ederra zala ura. Anab Aprika 101.<br />
Cuesta abajo (fig.), en decadencia. Ez dut uste, adibidez, kimika bera fisika huts bihur daitekeenik. Mailaz<br />
maila igotzean ohiturazko da zerbait berriren irteera eta azaleratzea. Soilketa eta murrizketa dugu beherakoan;<br />
na<strong>bar</strong>mentzea, berriz gorakoan. MEIG VI 117.<br />
(Tras ablativo). Batzu borrokatu ziren Auritzeko ordokian; besteak, aitzineko zatikoak, Ibañetatik<br />
beherakoan, Luzaideko alderat yaustian. Zub 30.<br />
(Tras sust.). Aldats gorakoan, oztoporik ez ta, so goi urdiñari; / aldats berakoan, oztopa bildurrez, erne<br />
larratzari. "Al bajarla". Or Poem 522.<br />
- BEHERAN. a) (Tras tema nominal nudo). Bajando, en la bajada, cuando baja. Errena da, ta igarten jako<br />
ibilleran, batez bere aldats-beeran. Mg PAb 177. Iruren artian bazeramaten upela maria-beran. Urruz Zer 101.<br />
Arrats-beran. Laux AB tít. Arrapaladaka asi zan aldatz beran. Bilbao IpuiB 177. Ilargi beheran botillatu den<br />
txakolina, gauza gozoa eta biguna. Arti Tobera 284.<br />
b) Abajo. v. BEHEAN. Nun nai artzai-txabolak goian eta beran, / arkume jaioberri zuritxoen eran. Jaukol<br />
Biozk 96. Negu-aldian, ardiak beheran zituzten artean anai-arrebak txandaka egin oi zuten zaiketa. Etxde JJ<br />
249.<br />
- BEHERA-NEKE. Pesadumbre. Asi zan bada asi egin-naiean, eta ongi gero; leengoaz beste zarata-otsik<br />
gabe, beregandik ustu bait-zuan ainbeste beera-neke emandako mordoa. "Se halló libre de la carga que tanta<br />
pesadumbre le había dado". Berron Kijote 224.<br />
- BEHERANEKO. v. BEHERENGO.<br />
- BEHERANTZ (berantz V-ger; berantza V-arr-oroz; berantxa V-ple; beraintza V-ple; beronz Lar; beruntz Gbet;<br />
berunz Añ; berutz V-m). Ref.: A (berantz, berantxa, beruntz); Holmer ApuntV (beraintza). a) Hacia abajo.<br />
Eztago au [pazienzia] baxu berba egitean, burua ta begiak beranz erabiltean. Añ LoraS 167. Ez berbetan,<br />
<strong>bar</strong>rez, albuetara ta atzera begira, ezpada begijak beeruntz dituzula. Ur MarIl 92. Baldin bazera Jaungoikoaren<br />
semea, bota zaite beerontz. Ur Mt 4, 6 (Ur (V) emendik bera). Beatzarekin beerontz siñalatzen duena. Aran SIgn<br />
3. Eta asiagaz bat eguna beeruntza, / nasaituten duako ga<strong>bar</strong>i biotza. AB AmaE 344. Agustuan azkanerantz<br />
eguna doa indar berantz. Azc PB 288. Itxaroten ura berantz jatsi arte leorrera igaroteko. Echta Jos 34.<br />
Urijetatik bidaldu eben / [...] bultza-bultzaka mendira... / Beerantz jasteko lotsa, bildurrez, / aspaldi antxe bizi<br />
da. Enb 144. Bira eragin eutson astotxuari, ta berantza asi zan, errirantza <strong>bar</strong>riro. Kk Ab II 91. Gorantz eta<br />
berantz, igo ta jatsi ibillten jataz. Otx 12. 6 neurkin luze, 5 zabal eta 4 berantz neurtzen dituan zulo bat. JMB<br />
ELG 47. Xixpa besapean artu eta berantza abiatu zen. Etxde JJ 152. Nasa ganetik uretara, zutunik, oiñak<br />
beerantz zituela eta ezkerreko eskuaz surtzilloak itxiaz. Erkiag Arran 57. Eztut estimatuko / beren adiskidantza, /<br />
arima pisua baitut, / ta noa beherantza. Arti MaldanB 217. Goruntz eta beheruntz egiten dute beti. Zait Plat 32.<br />
Gaillurra edo muga jo ezkero, ordea, beerantza asten da. Vill Jaink 57.<br />
(Tras ablativo). Menditik beeronz abiatu ziran. Lard 407. Goitik berantza ariñeketeari emon eutsan. Alzola<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
478
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Atalak 59.<br />
(Tras adv. de lugar). Arpetarrak uts egin digute gaur. Geienak, aberri-miñak ukituta, aldegiñak dira, or<br />
beeruntz. Ldi IL 23.<br />
b) (Uso sust.). "Belaunetik berutzak indar bagarik daukadaz, tengo sin fuerza las extremidades inferiores (V-m)"<br />
A EY III 288.<br />
- BEHERANTZAGO. "(Más) acia arriba, acia baxo, goronzago, beronzago" Lar.<br />
- BEHERANTZEAN. "Antzian, sufijo adverbial que denota dirección. Gorantzian, berantzian, alborantzian,<br />
ezkerrerantzian, aurrerantzian" Etxba Eib. Cf. Ond Bac 91: "Berantz (sust.), bajada, cuesta abajo". Uste ez<br />
eban baten, arrapau eban gorazko erresaka aserre batek eta goikoz-bera ta azpikoz-ganera erabili ta gero,<br />
berantzean sartu eban atxarte baten. Echta Jos 59. Gorantza yoiala berantzean artzeako asmoz, Birduxinen<br />
karga orri bet einde, badoa Belakondora auntzek ekarten. Akes Ipiña 32.<br />
- BEHERANTZEGI. "(Demasiadamente) hacia baxo, arriba [...] beronzegi, goronzegi" Lar. - BEHERANTZ<br />
EGIN. Bajar, ir hacia abajo. "Beera egin du prezioak (G-azp), berantza in du prezioak (V-arr)" Gte Erd 101.<br />
- BEHERANZKO. De hacia abajo. Cf. beheranzko. Asabatzat eta ondorengotzat, nortzuk dozuz<br />
gorantzakuak eta berantzakuak? Otx 12. Naiko neketsua zan, belaun-dardara sortzen baitu beerantzako ibilliak.<br />
TAg Uzt 96.<br />
(Tras instr.). Tolosaz beerontzeko Erri eta itsasbazterrekoetan sagarra ta matsa biltzen dala ioriago,<br />
goierrietan baino. Izt C 137.<br />
- BEHERANZKO-ALDI (bera- V ap. A). "Turno de bajada" A.- BEHERANZKOAN. Al bajar. Cf.<br />
beheranzko. Zaparradea, zaratea ta estularria, beerazkoan izaten zan. Orduan pedalai apurtxu bat eragitea<br />
naikoa izaten zan izan, aldazbeeran abiadea beingoan artzeko. Erkiag BatB 72s.<br />
- BEHERAT. Hacia abajo. Baña Jesus kurturik beerát, zego eskribitzen erias lurreán. "Inclinans se deorsum".<br />
LE Io 8, 6 (Lç beheiti).<br />
- BEHERATSUAGO. Un poco más abajo. Onen basetxia eun kana edo alakon bat beratsuago dago. Kk Ab II<br />
86. Irureun metro beratsuago. Etxde JJ 260.<br />
- BEHERATXOAGO. Algo más abajo. Mendielako olatu batek jaso eban atx andi baten bizkarra baño<br />
beratxoagoraño, ta atzeneko egiñalaz igoeban zerbait gorago bizkarrerarte. Echta Jos 340. Goikaldean Liburu<br />
Santuetako esanen bat jarri diteke. [...] Gero beratxoago, zer gertaera edo jai dan izendatu zenezakete. NEtx<br />
Nola 37. Praka na<strong>bar</strong> batzuk, belaunak baiño beeratxuago, zankabea estalduaz. Erkiag BatB 42.<br />
(Tras ablativo). Hegiaphaliatik beratxuago, zelaigune batean biak alkartzen ziran. Etxde JJ 146.<br />
- BEHERAXEAGO (beheraxigo S ap. Lrq). Un poco más abajo. "Un peu plus bas (avec mouv. vers) (c.)" Lrq.<br />
Beste onelako bat arkitzen da arrikada bateko bidastian beeraxeago . Izt C 96. Tolosa baño beraxiago<br />
omen dago Ama Birjiña Erremediokoaren ermita. Sor <strong>Bar</strong> 43. Lephoko bottoina zilharrezkoa zuen eta<br />
beheraxago paparoan zuena hexur xurizkoa. Elzb PAd 6. Ez gintzazke, beheraxago aipatzen dugun andre<br />
auzapez zorrotz harek bezala, <strong>ostatu</strong> guziak legeaz hets-araz. HU Zez 28. Beheraxago, datxizkon osto<br />
alderdiaren zolan, emaiten dugu, frantsesez behin, gero españolez, zer duten erran nahi. JE Bur 5. Arburolan ez<br />
al dezute Galitzia ta beraxeago Malako iturria? A Ardi 38. Espalda bat bertzea baino beheraxago. Ox 196. Ala<br />
izan ezpazen, beeraxago etsaiak zauden bideraño etzen geldituko eta eken eskuetan Jainkoak daki nolako eriotza<br />
luken. FIr 146. Artzainak erraiten diote, hantxet, beheraxago jautsi eta, ikusiko dutela jauregi eder bat. <strong>Bar</strong>b Leg<br />
130. Tellatutik ke adats ugaria zeriola agiri zan beeraxeago Aitzarteko artzaiaren ardiborda. TAg Uzt 86. Goisamar<br />
argi-mutil bat piztuta dago kantoian. Beratxeago, leio bat du etxeak. NEtx Antz 101. Montmartreko<br />
mazelan bazen kaperatto bat (oraiko "Sacré-Coeur" famatua baino beheraxago [...]). Ardoy SFran 113. Gero<br />
sendimenduz aldatu banintzan ere, beheraxago ezarriko ditudan bi pertsuek erakusten duten bezala. Xa Odol 27.<br />
(Tras ablativo). Piarresek hartu zuen [baso] bat eskuineko eskuaz eta egorri sudurretik beheraxago, begien<br />
hesteko behar den denboran. Elzb PAd 33. Moro-beltx baten soin txarra belhaunetaraino heltzen ez zitzaiola,<br />
besoak sorbaldetarik beheraxago doi doia kukutuak. <strong>Bar</strong>b Sup VII. Zumarragatik beraxiago, / Ormaiztegitik<br />
urrian, / Andua deitzen zaion tokiyan, / Santa Luziko aurrian. Tx B II 120. Loiolatik beheraxago, bospasei<br />
orenen bidetan, Oñateko herri ederretik askitto hurbil. JE Ber 59.<br />
(Tras instr.). Atxiki oihala eskuen gainean, kokotsaz beheraxago. CatJauf 116.<br />
- BEHERAXEAGOKO. De un poco más abajo. Ez liguke batere kalterik egingo, nere ustez, lehen<br />
filosofiaren gailur agorrak pixka batez utziko bagenitu, beheraxeagoko lurrak [...] zertxobait lantzeko. MIH 89s.<br />
- BEHERAZ GOITI. "(Hb), à l'envers" Lh.<br />
- BEHEREGI. "(Demasiadamente) abaxo" Lar. Nere Jauna ta Jainkoa, arren egidazu grazia, munduko<br />
atsegiñetan ta atsekabeetan falta eztezadan, ez aietan goregi, ez oietan beeregi egin nadin. Lar STomas 1. Igoten<br />
duenak goregi jo bearko du beregi. VMg 40.<br />
Ebandelioak hitz guti du, eta hek xuxenak. Berezia da, ukigarria, beheregi yausten ez dena nihoiz. Hb Egia 84.<br />
- BEHEREN. "Infimo, beena, beerena" Lar, Añ. Dinogu bere zerubetan zagozana, ezaguturik berba egiten<br />
guazan Jaunaren anditasun pare bagia, eldu gaitezan humiltasunik beeren edo andijenagaz. Astar II 253. Bata<br />
goren gorena, bestia beeren beerena eta irugarrena onen bijoen erdikua. Ib. 168. Bide zabal eder bat; baiño<br />
ollo ezurrez eta lapiko zar apurtuz betea, guzia aldaz beera, eta an beerenian lañua, kia ta suzko itxasua. Urruz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
479
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Zer 70.<br />
- BEHERENGO, BEHERANEKO. (El) más bajo, (el) inferior. "Berengoa, cosa que está abajo y es ínfima" IC<br />
446r. v. BEHENEKO. Esan daigun bada, estadu guztietati beerengua dala ezkondubena Jaungoikua<br />
serbiduteko. fB Ic III 326. Beerengo mailati asita, astiro ta pausuka, ondo pensauta ta ondo prestauta eldu dedin<br />
ordia bateti bestera, ta andi goragokora. Ib. 283. Arteraño etziekien uztar-idi batekin soroko lanak egiten baizik;<br />
arteraño, berak aitortzen zuen bezala, aren etxea tribu guzian beeranekoa zan. Lard 156. Arduragabekerian<br />
berengo ondarretaraño erori zan. Ag G 298. Bere ikaste-atalak (asignaturak) ondo atara ebazan, baña ez<br />
goirengo mallan, batxillerrian lez, berengo mallan baño. Kk Ab I 109. Mutiko bat, koba-aldian ardi-zain<br />
ebillala jezarri zan kobearen berengo zulo-aurretxuan. Kk Ab II 97. Munduan dan guztia, gaikia ei da,<br />
berengotik asi ta gorengoraño. Eguzk GizAuz 47. Beobiden, iru etzaguntze: goirengoa, erdikoa eta berengoa.<br />
Akes Ipiña 18. Gaur arte iraun izan dute beren antziña-kutsu arrigarrian eta alde askotatik gizatasunaren<br />
beerengo maillan aurkitzen direla ezin uka diteke. Vill Jaink 20.<br />
On Luis Gorengo eta Andres Berengo, Kafean. AB AmaE 258 (tít.).<br />
- BEHERENGOKO. "Gorengoko iladea ta berengokoa (V-arr)" Gte Erd 139.<br />
- BEHETIK (betik V, G; Lar, Añ, H; petik AN, S, R; Gèze; peetik V-gip). Ref.: A (betik, petik); Iz ArOñ<br />
(gáiñetik). De abajo, de debajo; por abajo, por debajo. "Debaxo, bean, betik" Lar. "De debaxo, betik, petik" Añ.<br />
"Pian, piala, petik, sous, de sous" Gèze 31."Betik, d'en bas, de dessous" H. "Betik (V, G), desde abajo" A. "Petik<br />
igan düzü (S), ha subido de abajo" Ib. "Gáiñetik eta péetik, por encima y por debajo" Iz ArOñ. Cf. CompG 35v:<br />
"Betica es voz Cantabra y significa tierra baja".<br />
Esaiok begira ditzala hirekin batean, naiz aurkez, naiz atzez, goitik, betik, zearka edo zuzenka. Lar DT CCIV.<br />
"Agur, adiskidea", / dio betik deitzen. It Fab 67. Eskia igaran behar zaio gañetik, petik eta saihetsetarik. Ip Dial<br />
89 (It, Ur y Dv azpitik). Aztal eta behatza kanpoan bethi, / ziloa petik: / zangoak erretzeko perilik eztik. "La<br />
semelle est trouée". ChantP 94. Bi dira goitikan / beste bi betikan / kantuzko platikan. Ud 74 (v. tbn. AzpPr 80).<br />
Ura sartu da lodi / goitik eta betik. JanEd I 82. Goitik eta betik, aurretik eta atzetik, gabaz da egunaz, nire<br />
geziaren bildur izan leiteke. Ag AL 40. Baña bildurtia izan, eta beetik ikusten atrebittu ez, goraxegotik ere ez,<br />
[...] ta tellatura joan omen zan. Urruz Zer 143. Amarrak elizan jotzen eta beetik ojuka bera. A Ardi 25. Ez al<br />
duzute iñoiz ikusi Vantur gañean, an baitu bere aulkia? Beitik begira, ta laño zuria dirudi, baño ikusi orduko,<br />
artaldea bil ezazute. 'D'en bas'. Or Mi 75. Pilddubak gottik arindduko aue ta kandeleak, <strong>bar</strong>riz, betik. Otx 166.<br />
Bêtik dakusgun urdiña zeru- / -azpia baizik ezpaita. Ldi BB 20. Goitik okillak zula-adarra da, / beetik aizkoraren<br />
lana. Or Eus 81. Begiratu aurretik, ikusi atzetik, betik eta goitik, eta, bai, aixe bera zan izan be. Bilbao IpuiB 25.<br />
Parean jarri ziranean biek alkar ikusi zuten: batek beetik, besteak goitik. Anab Poli 35. --Auntzak zortzi ortz<br />
zituk. --Goitik ala beetik zituk, ba? And AUzta 68. Eta orduan agertu ziran erriko lagunak kaleak betean, goitik<br />
eta beetik, iparraldetik eta egoetik. Erkiag BatB 10. Istillu aundia entzungo da, batzuek goitik eta besteak betik<br />
diotela. NEtx LBB 185. Ez gerade jardungo / oiek bezin zuzen, / ia asten zaizkigun / betik erantzuten. Uzt LEG II<br />
133. Arrunt dügü allo handia / petik jiten ezagütü. Casve SGrazi 130. Bultzada, eragina, erasoa behetik etorri<br />
da, behetik dator eta behetik etorriko da, gero ere. MEIG IX 33.<br />
Onetan, Allik bê samarretik, / bote okerra arturik doi, / Aldatzek gutxiz ez du gelditu. Or Eus 420.<br />
(Tras instr.). "Pea, en dial. soul. peut exprimer 'hormis, excepté'" H, que cita el ej. de O. Hal' ere zugana<br />
jiteti / urrunak, ez belzuriak / enendezak' ez Iainkoaz peti / begira mundu guziak. 'Excepté Dieu'. O Po (ed.<br />
Michel) 247. Eldu ziran bakoitza bere aldetik Ibai batera ura edateko asmoz. Otsoa asi zan edaten goiko aldetik<br />
ta Bildotsa uraz beetik. VMg 1. --Zenbaten zorra dukezu? [...] --Ah! yauna, bihotz ona duzu; mila luisez petik<br />
oro arrima netzake. Hb Egia 21. Erregebidea ere bear degula, kaleak ere elizaz goitik eta beetik. A Ardi 40.<br />
Italianuak ez omen zuben / lege onian jokatzen, / gerriz betik omen zizkiyon / golpe gaiztuak tiratzen. EusJok II<br />
144. Etxoat munduan parkatuko, erregez beetik "Manténgaos Dios" esaten deustan iñori. "Del Rey abajo". Or<br />
Tormes 93. "Ogeiez bêtik": au, entzuten dan / aize-burrunba aundiena... "A que sí en menos de veinte". Or Eus<br />
390. Ietxi nintzan nitaz beetik, ikusmiñez, eta beerago zegon. [...] Neregana itzulirik, nigan arkitu nun. Or QA<br />
179. Etxahunia, Malta i<strong>bar</strong>raren goi aldetik, beronen kaxko-kaxkoan dago [...]; Etxegoihenia berriz, i<strong>bar</strong>rez<br />
behetik. Etxde JJ 9.<br />
PETIK. (Tras gen.). Munduian ezta gauzarik hain eder ez plazentik / nola emaztia gizonaren petik<br />
buluzkorririk. 'Sous l'homme'. E 127. Azen peti zopak iaintu. "Il a mangé la soupe par dessous le chou qui la<br />
couvrait". O Pr 43 (v. tbn. Saug 4). Bena batheiüzko Sakramentiak libratü nizü lekhü saintü huntan esklabaje<br />
krüdel horren petik. UskLiB 102. Haxe gaitz hunen petik nola ilkhi, nola berriz gainera igan naiteke? Dv LEd<br />
64. Bethi sudurraren petik iragaiten zitzaion auzoko Agustinen gerruntzearen aphaintzera joaiteko. <strong>Bar</strong>b Sup 37.<br />
Bertzalde badut asko / haren heinekorik: / kasko berdin gogorra / bonetaren petik, / zango ttipi berdina, / bideko<br />
ernerik. Etcham 71. Nigarrez nigar doatzi oro ez baitakite nun bila / atsekabeen ilunben petik zinezko bozkarioa.<br />
Iratz 72.<br />
PETIK (V-arr, G-azp, AN-gip; Lar, Añ, H). (Tras tema nominal nudo). "Debaxo de la mesa, del mar,<br />
maipetik, itsaspetik" Lar. "(De) debaxo: (c.) betik, petik; v.g. zeru petik, maipetik" Añ. "Zango petik, par dessous<br />
la jambe" H. "Makurtua pasau naiz bentana petik (V-arr), ...irago naiz leon azpitik o leopetik (AN-gip), leiopetik<br />
(G-azp)" Ib. 49. O eternal baleatik Ioanaz atheratua, / eta Iesus uhin-petik altxatua. EZ Man II 151. Hunela<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
480
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
iguzkiari hedoipetik behatzen diogu, hunela ilhun denean behatzen diogu eta ez argi denean. Harb 229. Berriz<br />
erosi Iesü Kristen odolaren balioaz bekatiaren eta deebriaren manü petik. FPrS 12. Deabrupetik nauk batzuetan<br />
/ Ene furian altxatzen; / Bertzean suaren erdian / Buruz behera hondatzen. Gç 178. Onets biotzetik bekatu petik<br />
atera zaitzan. Lar STomas 2. Eman zion Jangoikoak Moises oni Faraon-petik israeldarrak ateratzeko bidea. Mb<br />
IArg I 119. Jainkoak noizbait aterako zituala gizon-emakume guziak bekatu-petik eta Infernuko etsaiaren<br />
atzaparretatik. Ub 24. Jalki St Jacques xuriz bestitürik eta m[intz]a triate petik. 'Au bas de la scène'. Xarlem<br />
1171. Ah! has bitez aterarik su-petik, / Zutaz, Jauna, zeruan gozatzen. Monho 128. Irten zuen sasipetik otsoak.<br />
VMg 67. Jeinkoak jinerazi banundu lurrerat / hauts-petik / gazteina idokizale, gazteiner / eman niok joku eder.<br />
Arch Fab 223. Aspaldian bortxatuak / amodiuaren aldetik, / anderiak galduik baitu / bi lumaño hegalpetik.<br />
Bordel 93. Hedoipetik horra non aditzen duen, / Boz bat hunela derrona. Gy 132. Idumearrak eta Siriarrak asi<br />
zitzaiozkan zirikatzen eta bere agindu-petik irten naiez. Lard 215. Pauso bat ezin eman / gurutze-petikan, /<br />
Jesusen enpeñuak / ziran gugatikan. Xe 357. Herriko semerik zerenak oro alde zituelarik notari horrek... halerehalere<br />
oraino mahain-petik edo nolazpeit nausitu baitzen Tissier! HU Aurp 129. Gizon gaizoek athorra dute<br />
gerrian xamar petik ageri. Arb Igand 42. Andra Mariaren makopetik irago bear ebanean. A BeinB 89. Zeuri<br />
atzo amantalpetik kalean jausi jatzun bonbillekoagaz. Ag Kr 68. Tenentzi bazterretxekoren atepetik <strong>bar</strong>rura<br />
sartu eben paper bat arañegun gabean. Echta Jos 235. Azaldu zanian alki petik, arpegi guziya zeukan autsez<br />
betia eta sugurra beztua. Iraola 67. Ankapetik pasauko geunkez abespatzak eta erespatzak guztijak. Kk Ab II<br />
125. Kapa-petikan atera digu / urka añako ezpata. Tx B 171. Eleizearen magalpetik aurrez urrundu dira. Eguzk<br />
GizAuz 156. Zeru-petik. Iratz 53. Mayik jakin oi zun gutxi-gora-bera Maule goitik edo behetik zebillen bere<br />
anaia, Zuberoatik nekez ateratzen baitzan. Etxde JJ 276. Kukubeltxu atara amantalpetik txilibitua-ta, iñoizko<br />
soñurik gozoenak joten asi zan. Bilbao IpuiB 156. Sudurra izugarria, begiak arrautze pare baten antzekoak, ile<br />
gorriak txapel petik iheska. Osk Kurl 184. Zaldien lepo lurrun-iarioak txalmapetik lasatzeko. Ibiñ Virgil 93.<br />
Beste erran zahar batek dio: [...] "Gizona Gizon, saski-petik ere!". Ardoy SFran 24. Ahal duenak sasi-petikan /<br />
landare onak bil bitza. Xa EzinB 57. Alabearra nere oiñetan belauniko / txapelapetik nere buruak / aukera oro<br />
eskuko. Berron Kijote 27.<br />
- BEHETIK HASI ETA ...-RA(INO). Empezando de abajo a. Ezin artu ditezke [ordenak] guziak batetan,<br />
ezpada banaka ta bata bestearen ondoren, beetik asi eta gorena dagoan Sazerdoziora igotzen dala. Ub 218. Asi<br />
beetik eta goraiño, teillatua ia amaitu<strong>bar</strong>ri eukan etxea, su ta gar, lau ormak ez besteak, [...] erre ta kixkali egin<br />
ei eutsazan Jon arotzari. Erkiag Arran 157. Erria bideko beetik asi ta plazaraño igotzen da. Anab Poli 122.<br />
Beetik asi ta gora, / begitu ormari. Gand Elorri 56.<br />
- BEHETIK ATXIKI, PETIK ATXIKI. "Petik atxiki [...], tenir en esclavage" Lh.<br />
- BEHETIK EDUKI, PETIK EDUKI. "Petik eduki, tenir en esclavage" Lh.<br />
- BEHETIK GAINERA, PETIK GAINERA. De abajo arriba. Gora behera, petik gaiñera, esküin ta ezker,<br />
aitzina ta gibelerat. Egiat 232.<br />
- BEHETIK GOITI, PETIK GOITI. De abajo arriba. "Betik [sic] goiti [behatu] (BN-arb)" Gte Erd 237. Gero<br />
abiatu gira petik goiti Tolitoro erregearen egoitzako alderat. Prop 1884, 135. Banoa leihora: zeru edo lur,<br />
gainetik beheiti edo petik goiti, nonbeitik zerbeit burura dakikedanez. HU Zez 202. Leihoak gora bezain zabal,<br />
tenteño batzuez petik goiti zatituak, eta gain-alderat ahoa xorrotx. JE Ber 21. Kurutzearen seinalea petik goiti<br />
eta eskuinetik ezkerrerat eginez. Lf Murtuts 5. Izanikan ere Donianetik Iruñerat "petik goiti", ustekeria dugu<br />
ordutik harat "gain beheiti" bezala bilakatu zela bide hori. "Le chemin "montât" de Saint-Jean à Pampelune".<br />
Ardoy SFran 38.<br />
- BEHETIK GORA (Dv (V); betik gora Dv (G); betik goiera H; petigora S ap. Gte Erd 9). De abajo arriba.<br />
"Betik gora (G), beetik gora (V), de bas en haut" Dv. "Betik goiera, de bas en haut; goitik bera, de haut en bas"<br />
H.<br />
Bethi arrota bezala petik gora ta gora behera doana bezala, bethi ber gaiza erakhusten diana. Egiat 166.<br />
Urrengo urtean zebillela Enadea ibai batean goitik beera ta beetik gora egaa. VMg 25. Nola ara leoia / joan ez<br />
zitekean, / kokorika jarririk / aitzaren oñean, / asten da betik gora / akerrari deitzen. It Fab 146s. Gaña idortzen<br />
dijoan bezala dijoa ere ura betik gora. It Dial 44 (Ur beetik gora, Ip petik gora; Dv azpitik gora). Petigora<br />
badua haatik [Erramuspe bersularia]; geruago hobiago izanen da. Eskual 23-7-1909 (ap. DRA). Betik gora<br />
prakak jazten dituanik iñon bada, betor. Ag G 105. Bide bat ikusi omen zuen, kaletik mendirakoa. Zearka ibili<br />
gabe zuzen-zuzen joaten omen dira be[e]tik gora. A Ardi 39. Betikan gora ori laisterka / dago kupira gabia, /<br />
geiago ere estutuko ditu / orrena etortzen badia. EusJok 170. Zimino batzu bezala badabiltza satanak, gainbehera,<br />
petik gora, zirrizt eta zirrizt. Ox 50. Arkitu zen berak zakien etxola baten azpian; erreka utzi eta eman<br />
zen petikora, ilunbetan eta biderik gabe, ordu erdi batez edo urbildu zen etxolara. FIr 149. Etzuen maldarik igan<br />
nahi izan. Ez petik gora, bainan gain behiti sartu zen uholde bat bezala. Zub 126. Orma onek, betik gora gizon<br />
baten neurria izango du. Alz Ram 95. Zubi zahar beregizkoaren muthurretik etxe xuriño batzu, eslaian,<br />
harrapatzera bezala badoazkio petik gora. JE Ber 9. Begira, bêtik gora, / berriz txolarrea. / Keñuka begiak, /<br />
irentsi du, gerora / luzatzeko, alea. Ldi BB 70. Burua jaso gabe bere ugazamaren arpegia betik gora begiratzen<br />
du, aren begitan errukia billatu nairik. Etxde AlosT 28. Sua erioen eguzkitan egozan arriei. Lurrunak igoten<br />
eban beetik gora. Erkiag Arran 161. Betikan gora ezin diteke askoz ariñago korri. Basarri 93. Bere burua<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
481
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ezagutu nai zizun, eta ezaguera orren bidez garaiagoetara iritxi: betik gora ioten baitzuen Sokratek. Zait Plat<br />
114. Aren oinetakoen borontzea alde iaurti omen zuen Etna sumendiak behetik gora. Ib. 77. Lenbizi ikusi genuan<br />
[...] putzu handia. Bi gizon beltz zebiltzan ur-karraio beetik gora. Anab Aprika 47. Mendi-soro batean arbijorran<br />
zebillen gizon bat. Eta kazaari batzuk beetik gora bota zituzten txakurrak. And AUzta 57. Beste<br />
erresumetan, [...] gaizen prezioak, ziuntaz peti gora joan direla. Herr 4-1-1962, 3. Oñak oso okerrak zituan [...].<br />
Botak ere bereala muturrak okertuta beetikan gora begira. Salav 70. Lau sailetan banatzen dira hizkuntza<br />
horren hitzak, eta sailok ez dira nahi eta ez behetik gora nahiz gotik behera hartu behar: etxekoak, sinojaponesak,<br />
onomatopeia, hitz adierazkorra, arrotzak. MEIG VII 176.<br />
(Fig.). Completamente. Arakatu eben etxia betik-gora kontuz-kontuz, eta ez eben ezer idoro. Kk Ab II 87.<br />
Boca arriba, con lo de abajo arriba. Urra bear diote <strong>bar</strong>rena. Potxolo, / aiztoa bêtik gora dula ari da goxo.<br />
"Con la cuchilla vuelta filo arriba". Or Eus 137.<br />
- BEHETIK GORAINO. De abajo hasta arriba. Ba zituan gitxienez bost jagimailla edo pisu, beetik goiraiño.<br />
Erkiag BatB 10.<br />
- BEHETIK GORAKO. Ascendente, que va de abajo arriba. Jarten dira mutill, gizon, neskatilla edo<br />
emakumiak beetik gorako katee modu bat eginda. JJMg BasEsc 118. Tipi tapa, tipi tapa igon zituen betik gorako<br />
maillak. Ag AL 45. Amezketako kalea ezta, lurbirako beste guztien antzera, zearra, atzetik aurrerakoa; zuta,<br />
beetik gorakoa da. A Ardi 131s.<br />
- BEHETIKO, PETIKO (H). "(H) inférieur. Petikoak maithatu, aimer ses inférieurs" Lh.<br />
(Tras gen). Hañ txipi eta ororen petiko erakutsazü zure büria, nun oro zure gañetik ebil ahal ditian eta,<br />
kharriketako lohia bezala, huñ petan erabil zitzen. Mst III 13, 3 (Ip aphal). Eztie ezpiritiaren libertatia<br />
jardietsiren, Jinkuaren amurekatik, bihotz osoz besteren petiko izatez kontent ezpadira. Mst I 9, 1 (Ip besteren<br />
pian). Bakian ere ezin lüzaz egoiten da, txipienik eta beste ororen petiko izatera iseiatzen eztena. Ib. 17, 2 (v.<br />
tbn. Ip ib.).<br />
(Tras instr.). Badira zenbait txoriburu uste dutenak ezik, Tolosaz beetiko Erri, sagardo anitz orain egiten<br />
dituztenak idurikatzen asi dirala Goierritarrak. Izt C 143. Nundikoa degu Leaburuarrok zurrutero-gaitzizena?<br />
Elizaz beetikoa, zuenganikakoa. A Ardi 36.<br />
(Tras tema nominal nudo). Sorginak bezala itzaltzen dira giza-irudimenetik Europar folklore guzietan<br />
aurkitzen ditugun gizagaindi edo petiko izakiak. Mde Pr 310. Ektoplasma ekaiak gorri-petiko leinuruak<br />
geldiarazten dituela. 'Rayos infrarrojos'. Ib. 332 (cf. gorri-peko en MIH 188). Freudek, ordea, giza-gogoak beste<br />
alde bat daukala irakatsi digu, berjakintza petikoa. Ib. 347.<br />
- BEHETIK SALDU, PETIK SALDU. "Petik saltzea, trahir en dessous" H.<br />
- BEHETITXIK. "Betitxik, lo mismo que betik, desde abajo, de abajo. Betitxik dabill gaur Goimendiko gizona"<br />
Etxba Eib.<br />
- GAIN BEHERA. v. gain.<br />
- GOI ETA BEHE, GOIAN BEHEAN, GOITIK BEHERA. v. goi.<br />
- PEAZ GAINKATU, PIAZGAINKATU. "Vautrer, [...] orain abere batentzat ihauzkatü, ihalozkatü genioke,<br />
baita jendengatik irailzkatü, piazgainkatü" Peillen in VocS. Cf. pilagainkatu.<br />
- PEAZ GORA (piaz gora S). Patas arriba. "Kanbera piaz gora da (S)" Gte Erd 302. "Karreta piaz gora eman<br />
(S)" Ib. 9. Cf. pilazgain. Hortxeko jauregi hori eskubatez hartürik / mementüan izar nirok piazgora ützülirik.<br />
Abraham (ap. DRA).<br />
- PEAZ GORATU (piazgoratu S ap. Lh). "Mettre sens dessus-dessous" Lh (que cita Eskual 1372). Cf.<br />
pialazgoratu. Bat balin bada, petik eta agerian bethi ari dena harri guziaren piazgoratzen. Eskual 14-2-1908<br />
(ap. DRA).<br />
- PE-GAINEKA. '(S), sens dessous-dessous" Lh.<br />
- PE-GAINEKATU. "(S) 1.º renverser; 2.º forniquer (triv[ial])" Lh.<br />
- PEKOZ GAIN. Patas arriba (fig.). Hiri guzia pekoz gain itzuli zuen bere predikuen eta berthuten indarraz.<br />
Laph 198s.<br />
- PEKOZ GOITI. Lo de abajo arriba; (fig.) patas arriba, en desorden. Nola dire orai bet-betan ixildu? Edo<br />
hobeki erran dezadan, nola zeie ahoan mihia itzuli pekoz goiti? HU Zez 114. Han Sokratek ez zuena hiltzea<br />
onhartzen Athenaiko lege zaharreri desobeditu ez nahiz? Eta horra orai nun pekoz goiti ezarri nahi dituen. Lf in<br />
Zait Plat XVIII.<br />
- PEKOZ GORA (BN-ciz ), BEHEKOZ GORA. Patas arriba, en desorden, revuelto, subvertido. "Etxea pekoz<br />
gora eman zuen (BN-ciz)" Gte Erd 9. Urren zan otzara bat bekoz gora ipini. A Ezale 1897, 52b. Nik<br />
harentzat pekoz gora ditut oro ezarriko. Iratz 36. Munduan pekoz gora dire gauzak oro. / Jadanik gauz orotaz<br />
naiz dudatzen ari. Ib. 37.<br />
- PETAN. (Tras tema nominal nudo). Debajo de. v. BEHEAN. Amatikatü behar dügüia Jinkoaren khexüeria?<br />
Bai [...], Jinkoaren maniak ostiko petan erabilten. Bp II 60. Zelüko zühürtzia, lürreko gaizak oro huñ petan<br />
ezarten dütiana. Mst III 32, 3 (Ip hoin petan). Ezi bekhatü mortal bakhoitz bateki komünia bazeneza, sakrilejio<br />
orotako handiena egin zireno, [...] Jesus-Kristen huin petan ezartia. UskLiB 94s. Jinkua zelin bada / zü elizan<br />
bezala, / lekhü haitatüz ezarteko khargü dienen gora, / gü taula petan girate, jende gradoz aphala! "Sous le<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
482
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
plancher'. Etch 482. Lo-gelan sartzen zeneko, ohean zegoen jadanik, estalgi-petan ezkutaturik. Mde HaurB 62.<br />
Abion bat iragan zen zeruan, abion bat biziki apal. Garbi garbia ageri zen: Circus-Circus! bi hegal petan.<br />
JEtchep 41.<br />
(Tras gen.). Ezpagira defendatzen / behar diaigü galdü, / alano hoien petan / izan behar badügü. Xarlem<br />
1043.<br />
behealde, bealde (V-gip), beialde, behekalde (BN-arb), bekalde (V-gip, AN-5vill). Ref.: Etxba Eib (bealde,<br />
bekalde); Elexp Berg (bealde); Gte Erd 139 y 149. Abajo, parte inferior, parte baja; tierra(s) baja(s) (opuestas<br />
a las montañosas). "Bealdia: parte baja. Variante: bekaldia" Etxba Eib. "Bealdian, geixenak ziran betarrak, en la<br />
parte baja, todos eran conservadores" Ib. "Bekaldia askokin beruagua zan erri artan" Ib. "Behe partea. Bealdian<br />
laiñua eta goialdian euzkixa" Elexp Berg. "Gipuzkeraz egiten den lurraldea: Beterri, Gipuzkoako kostaldea,<br />
Goierri (?)... Ez da oso zehatza" Ib. "Emen ez, ori or bealdian esaten da" Ib. "Bealdeko euskeria eitten zeban<br />
nerekin" Ib. "Goitik bekalderaño ure egin naiz (AN-5vill), me he mojado de pies a cabeza" Gte Erd 149 (AN-<br />
5vill burutik zangotaraño, BN-arb zangotik bururaino, G-azp, AN-gip, B burutik anketaraño, S gaintik behera).<br />
v. BEHEKO ALDE. Tr. Documentado en textos meridionales. Sólo encontramos ejs. con -k- en Altube,<br />
Etxaide y N. Etxaniz.<br />
Ibaiaren bealdeko urak joan ziran beren bidean, eta goialdekoak gelditu ziran mendi baten eran; eta bealde<br />
guzia jarri zan urik gabe. AA I 395. Baldin beren Errietan [Goierrikoetan] sagardoak egiteko asmoa artzen<br />
badute, be-aldean bezala, are gaizkiago irtengo zaiote askoz ere. Izt C 143 (se refiere a la comarca guipuzcoana<br />
del Beterri). Sagar mueta oek, eta beste axal me-dun asko goierrietakoak ez dira aiñ ustelkorrak, nola<br />
bealdekoak. Ib. 144. Zergaitik goialdeko Erri txiki mendi-ondoetakoak askoz lenagokoak diraden, bealdeko Erri<br />
bildu andiak baino. Ib. 143. Beealderontz dagoanari deitzen zaio Txillar edo Zillar-iturri [...]. Bestea dago<br />
goierri-alderontz Erritik irten ta bereala. Ib. 94. Etxetikan kanpora dabillenak, poltsa beti eskuan bear du, eta<br />
ala ere, or be alde orretan, zai zai daude noiz bat artuko, larrutzeko. Apaol 87. Bealdeetan, uri andien erdian<br />
bera, nire uste <strong>bar</strong>ik, eta ni mendian, Adalbaldo beti gogoan dotala. Ag AL 113. Uri onen burualdetik, ondo<br />
landuriko soro, <strong>bar</strong>atza ta sagastitxu batzuk agertzen dira [...]; bealdetik, mueta guztiko txalopaz beterikako<br />
ibaia. Ag Kr 18s. Zubi ura iragota, sartu ziran iru nexkak presaren eta errekaren artean zegon belar-soro artan;<br />
joan ziran be aldera. Goñi 26. Lapurrok biraldu ebezan gora, bera ta Josetxo, eurak nai eben lez, [ontziko]<br />
bealdeko zokondoak ikusteko. Echta Jos 138. Alako baten begiratu neban beekaldera eta lur guztia illun-pean<br />
agiri zan. Alt EEs 1912, 246. [Karobiak] burua estali gabe idukitzen du, ta aurretik, be aldean, otea ta egurra<br />
sartzeko zulotxo bat. Ag G 22. Aitzgorri gañetik begiratu ezkero, be aldeko gauza guztiak ume jolasak dirudite.<br />
Ib. 12. <strong>Bar</strong>rutik agertu da Malentxo, eder, lirañ, urre-loraz jantzirik, argi bat eskubian, begiak bealdean,<br />
irri<strong>bar</strong>rez. Ib. 340. Berak ikusten ditu lenbizi, bealdeak lañoz estalirik eta lotan dauden bitartean, eguzkiak<br />
edertzen dituan gallur ermoak. Ib. 150. Inor, battxo ere, ez al zan beealdean, gora oiutegira, begiratu etzuenik.<br />
A Ardi 121. Nonbait ere nere urdailak jarioa bide du ta zurrutatu dedan erdia bealdera isuriz, astunduta ezin<br />
ibili naiz. Ib. 69. Guziak kai ta nasa muturreraño itzuli ziran, andik eleizaren bealdeko ildegira. Eguzk RIEV<br />
1927, 429. Emen beiko au, guzia neke ta lana baño ez da. Emen, beialde ontan, ugiñik garbiena ere, edan-ala<br />
mindu egiten da. Or Mi 124. Tira, tira. Goazen be-aldera, illuna duk eta. Lek EunD 46. Arrantzaleentzat izan<br />
liteken zantzurik oberenetakoa izan oi da [...] olakoetan itxastxoriak erabilli oi duen bealdeko egaldia. TAg Uzt<br />
146. Be-aldera oa, ba; ta maite izan bear ba dun, angoak maite itzan. Zait Sof 175. Ez bakarrik be-aldeko<br />
gizonari, kaletar eta nekazariari begiratuta; baizik baita artzaiari berari begiratuta ere. Munita 128. Mendi<br />
goietako zuaiztietan be-aldeetan baño lenago asten duala euri-lanbroa. Ib. 20. Goialdetan ozkarbi bazegon ere,<br />
be-aldean lanbroa mendi egalari tinka-tinka atxitzen zitzaion. Etxde JJ 12. Guardak beren arakatze lanari<br />
auzoaren behekaldetik eman zioten asiera. Ib. 48. Etxe zuri aundi aiek, errenkada luzean, itsasoari begira [...].<br />
Be-aldean, berriz, portua. Anab Aprika 14. Be-aldietan ez da ikusten / len euki zendun bakia, / mendi goietan<br />
ixillik dago / artzaiñen txistu alaia. BEnb NereA 131. Goi ta be aldetik gure lurra miazkatzen duen itsasoa. Ibiñ<br />
Virgil 85. Etxearen be-alde erdia, artegiak artzen zuan. NEtx LBB 94. Bealdeko euskeria eitten zaban nerekin<br />
egon dan mutillak. Elexp Berg. Eztakitt nungua dan baiña hor bealdekua izan biha dau berbetiagaittik. Ib.<br />
Gerla-aurretik, artikuluen behe-aldean izengoitia edo izenordea ipintzeko ohidura arras hedaturik zegoen. MIH<br />
216.<br />
(Referido al ano). Sartu eban kandelea eztarrijan eta gero, politto politto, osapillak be-aldetik ezarten asi<br />
zan. "Per disotto". Otx 166.<br />
(Referido a los órganos sexuales). "Nik lanik gehiena jaietan egiten diat, eta guzti guztia behealdearekin<br />
egiten diat (G-azp)" HErot 96.<br />
behealdetxo, bealdetxu. Dim. de behealde. Aldatza bera asi ziran. Be-aldetxuko zabale batera eldueran<br />
[...] bide zior bat aurkittu eben. "Nel calare al piano giunsero suso un sentiero". Otx 105.<br />
behe<strong>bar</strong>ru. v. be<strong>bar</strong>ru.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
483
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beedi. v. beadi.<br />
beeduria. "Veeduría, el cargo de veedor, begiralearen goiendea, beeduria" Lar.<br />
beegindu. "(G-nav), elegir" A.<br />
beei. v. behi.<br />
behein. v. behin.<br />
beheiti (L-ain, BN, S ap. A; SP, Urt I 77, VocBN, Dv, H), beheti (S ap. Lh; Lar), behiti (L ap. Lander Cor (ap.<br />
DRA)).<br />
Tr. Propio principalmente de la zona septentrional, baztanesa y alto-navarra. Empleado por Dechepare,<br />
Leiçarraga, Beriain, Axular, Oihenart, Pouvreau y Tartas, para épocas posteriores no contamos más que con los<br />
testimonios de Chourio, Haraneder, Mendiburu, Lizarraga de Elcano y TB hasta mediados del s. XIX, época en<br />
que vuelve a ser frecuente. En textos occidentales hallamos (además de algún ej. guipuzcoano moderno) beiti en<br />
BBizk, beitiko y beitiagoko en el alavés Gamiz y beitiago en Iztueta; Altube (Obs 47) da como V-ger gitxi-goitibeiti<br />
'aproximadamente'. Behiti es empleado por J.B. Elissamburu (cambiado en beheiti en eds. posteriores),<br />
Zubiri y alguna vez Hiri<strong>bar</strong>ren; beheti, si no se trata de errata, aparece alguna vez en Hiriart Urruty.<br />
Está bien documentado en topónimos y antropónimos medievales; v. p. ej. Uhanbeiti (1100). Arzam 162;<br />
Garçea beeticoa (1229) Ib.; Pero periz d'iturrueyti (1360) Ib.; Garcia beytico (1366) Ib.; Contessa de beheytie<br />
(1370) Ib.; Quarta arguchiaveitia (1398). Ib.; Don solares morturos de mariategui y de beitia (1418) Ib.; Arhan<br />
alsabehety (1520). Ib. En DFrec hay 6 ejs. de beheiti, 4 de ellos meridionales. 1. Abajo, hacia abajo. "En bas"<br />
SP. "Maréa behéiti dóha" Urt I 77. "(Voy) abaxo, beera noa, beeti noa" Lar. "(Adv.), en bas" VocBN. "En bas,<br />
vers le bas (exprime mouvement). Zato beheiti, venez en bas. Syn. beherera, beera" H. Cf. Lfn EJ 1948, 144:<br />
"En Basse-Soule orientale, goiti signifie 'vers en haut' (Lrq 116); 'vers le bas' se dit behera (forme d'allatif);<br />
beheiti ne figure pas dans le lexique de l'ouvrage"; del mismo modo, Gèze 240 da gora y goiti "en haut", pero<br />
sólo behera "en bas". v. BEHERA. Iguzkia, ilhargia odoletan etzinik, / itxasoa samurturik goiti eta beheiti, /<br />
hango arrainak iziturik ebiliren ialgirik. E 61. Baina Iesusek beheiti gurthurik erhiaz skribatzen zuen lurrean. Lç<br />
Io 8, 6 (He beheiti; LE beerát). Erhokeria handia da, harria beheiti bezala, bekhatutan dagoena ere, eztela<br />
ifernura eroriko uste izatea. Ax 109 (V 73). Bana iagoiti / beheiti, goiti / zenbat ere bainabila, / zur' oldez, ehun<br />
/ bat enaint' ehun / urtez behin zurekila. 'Mais j'ai beau aller en toutes directions'. O Po 13. Itzul zaite<br />
goiti, itzul beheiti, itzul kanpora, itzul <strong>bar</strong>renera, non nahi edirenen duzu gurutzea. SP Imit II 12, 4. Guthizia<br />
handia dut zeruko gauzei itxekitzeko baina mundukoek eta hildugabeko pasioneek beheiti egoitzten naute. SP<br />
Imit III 48, 4. Ikusten niala gizon eta emazte tropela bat goiti zelurat igaiten, eta bertze tropela bat oraino<br />
handiagorik beheiti ifernurat ioaiten eta ero[r]ten, jende hek konsideraturik batziak gora, bertziak behera<br />
ioaiten zirela, oihu egin dut. Tt Onsa 5. Ene spirituak goiti eta haragiak beheiti naramanaz geroztik. Ch III 48,<br />
4. Andi zéna, akáso jaustendá beiti infernurá. LE BOEanm 61s. Jainkoaren semea bazare, aurthik zaite beheiti.<br />
TB Mt 4, 6 (Dv beheiti, Echn -tik beheiti; Lç beherera, SalabBN behererat; Ip, IBe behera, He, Leon hor<br />
behera, Ol, Ker, IBk goitik be(he)ra, Or ortik beera; Ur beerontz; Hual, Samper -tik apal). Falta ez dakioke hari<br />
/ trunbilka itzuliz-itzuli, / ondikoz-ondiko bethi, / goatea airoski beheiti; / duken artio azken lezea ardietsi. Gy<br />
230. Zuhaitzak adarra du beheiti plegatzen, / Yainkoari duela homaia bihurtzen. Hb Esk 238. Zilhoak behar du<br />
pia bat eta erdi beheiti eta bertze hainbertze zabal. Dv Lab 342. Adixkidiak gira, ziaude beheiti, / eta bortha<br />
ideki emeki emeki. "Descendez". ChantP 378. Ez zen laister ethorri biharamun goiza, / beheiti yautsi nintzen<br />
sendaturik ontsa. Elzb Po 210 (behiti en Onaind MEOE 555). Gorago igatekotz, behar zuan izan hegastina...;<br />
behiti behatzen banuen, han ikhusten nian nere atsoa. Elzb PAd 41. Emazte eskualdun, bere buroko xuria beheiti<br />
zabilan batek. Elsb Fram 129. Emaztea bere aldetik harritua dago goiti so, beheti so. HU Zez 57. Hartzen<br />
dautzu bet-betan hedadura bat, goiti eta beheiti eta bazterretarat, zabalduz doala eta azkartuz. HU Aurp 198.<br />
Hats-hantuarekin sahetsa goiti eta beheiti zerabilala. JE Bur 62. Neguko bele zahar zahar handiak bezala,<br />
bazoan goiti, beheiti, ezker eskuin, bainan bethi ixilik. <strong>Bar</strong>b Sup 138. Bidearen sahetsetik gurekin badoa beheiti<br />
lats mehe bat. JE Ber 17. Behatzen dut beheiti. Ib. 93. Bizkitartean mail batetik bertzerat badira iragan-bideak;<br />
eta merezimendu arau badoazke herritarrak nor goiti, nor beheiti. Lf in Zait Plat XVII. Hire ardiak bethi zaindu<br />
dauzkiat eta zainduko ere, beheiti joaiten bahiz beharrez, bainan ez beheiti joaiten bahiz plazerrez. Larz Iru 82.<br />
Urte hortan, beste gudu handi bat irabazten zuen [...] Frantziako errege gazteak. Batzu goiti, besteak beheiti...<br />
Betiko legea. Ardoy SFran 51s.<br />
(Con ablativo). De... abajo; por... abajo. "Eskillaretik betti jetsi zan (G-nav) [...] eskaleran eskintikan beiti eldu<br />
da (AN-5vill) [...] eskalaerer beheiti (BN-lab-arb)" Gte Erd 177. Yangoikoain Semea balin bazara, bota zaite<br />
emendik beiti. Echn Mt 4, 6 (Hual kementik apal). Jauz zaite hemendik beheiti. Dv Lc 4, 9. Banoa leihora: zeru<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
484
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
edo lur, gainetik beheiti edo petik goiti, nonbeitik zerbeit burura dakikedanez... HU Zez 202. Mendi gora<br />
hartarik mando bizkarrez beheiti jiteak akiturik bazagon. JE Bur 156. Ganixen erasia gorriak burutik beheiti<br />
hartu. [...] Horra ene irabazia! <strong>Bar</strong>b Sup 92. Ats-ezin hartuz daudela, [...] zintzurretik beheiti zerbeitek<br />
trabatzen duela. FIr 191. Horrarat helduz geroz, ..."yautsi" zen Ibañetako leporaino, eta handik behiti<br />
Orreagarat. Zub 126. Gizon bat bazioan Yerusalemetik beiti Yerikora, eta lapurren eskuetan erori zan. Ir YKBiz<br />
266s. Gaizoa ez baitzen gako zilotik ateratu, astoarenak eta mandoarenak hantxe hartu zituen burutik beheiti!<br />
Zerb Azk 95. Leiotik beiti bota zituan. Berron Kijote 81.<br />
(Con ines.). "Aldapan beiti (AN-5vill)" Gte Erd 9 (G-azp-goi aldapan bera, V-arr aldatzak bera).<br />
"Eskalleratan beiti jetsi zen (AN-gip) [...], eskaletan beiti jautsi zen (B) [...] kallen beiti jetsi zen (AN-gip)" Ib.<br />
177. Auritzen-beheiti Agoitzerat jausten ginelarik, eskuinetik ginuen erreka. JE Ber 39. Ez zituen utziko gauza<br />
saindu horiek piltzarketariari saltzerat edo errekan beheiti igortzerat. JEtchep 61.<br />
(Con sust. det.). "Malda beiti (AN-5vill), maldak beiti (AN-gip)" Gte Erd 9. "Eskallerak beti eldu da (ANgip)"<br />
Gte Erd 177. "Karrike beiti gan ginen (B) [...] karrika beiti etorri da (AN-5vill)" Ib. 177. Ahoa bustiz<br />
baizen ez doakizu zintzurra beheiti. JE Bur 77. Emazteak iziturik, oihuka abiatzen dira patarra beheiti. Ox 61.<br />
Zuzen, baserreka beiti ondoraño juan zen, emen bota an itzulipurdi. FIr 147.<br />
(Con dat.). Por... abajo. "Mendiari beheiti [o behera] abiatu zen (BN-arb-lab)" Gte Erd 9. Bere mandoa,<br />
uliz estalia, maldari behiti abiatu zitzaiokan zalapartan. Zub 75. Gu bihurgunerat heldu orduko, hura, haizea<br />
bezala, firrindan harateko aldapa eztiari beheiti. JE Ber 101. Gero, biraka biraka, lerrarazten du mendiari<br />
beheiti. <strong>Bar</strong>b Leg 129.<br />
(Con instr.). De... abajo. Lan horri berari lotu diren jakintsuen izenak ematen dizkigu andanan, Aristotelez<br />
beheiti. MIH 238.<br />
(Con instr.). Con... hacia abajo (en expresiones como "boca abajo", etc.). Gte Erd 9 da buruz beiti (AN-gip-<br />
5vill, B, BN-arb) frente a buruz bera de otras zonas. Ezarrazu supier batean formaren harrarazteko gizenaz<br />
beheiti eta ahalaz orotan <strong>bar</strong>din hedatua. ECocin 10. Jondoni Petri etzutena hala egin [gurutzefikatu] oro baino<br />
lehen, bainan buruz beheiti, berak hala galdeturik? Zerb IxtS 98. Halako hezur-debeku bat badutalakotz, poxolu<br />
bat bezala, parasol gider baten pare ahoz beheiti bainauka! Lf Murtuts 38.<br />
2. (Lar). Abajo, en la parte baja, por abajo. "Abaxo, bean, beera, beeti. Estoy abajo, bean nago, beeti<br />
nago"Lar. "Ayuso, abajo, bean, beeti" Ib. "Oso beiti du zuloa (AN-gip), agitz beiti [o <strong>bar</strong>rena] dago putzu ori<br />
(AN-5vill)" Gte Erd 263 (s.v. profundoa). Luzbelegan zan ekusi, / azartu zan esatera / "izango naz goiti". /<br />
<strong>Bar</strong>riz Gipuzkoari / enzun deutsagu sarri / gareala beiti. BBizk 2. Akáso gora zegoéna joainda béra ta beiti<br />
zegóna igainda góra. LE BOEanm 105. Guziók berórren beár garéla, berórren péan eta ménean guziók an goiti<br />
ta emén beiti léku ta denbóra guziétan. LE Ong 32r. Behakoa goiti, eskua ondotik atzemanka, ikherka, bainan<br />
gathearen muthurra baizik ez ageri beheiti. JE Ber 24.<br />
3. (Uso adj.). Bajo, que está abajo. [Leku] ohetatik beitiena eta zeruetatik urrutien dagona, non baitaude<br />
demonioak. Ber Doc 109rs.<br />
4. (B; Dv), beiti (AN; Añ (AN); betti AN-5vill), beeti (AN; Añ (AN)). Ref.: Bon-Ond 153; A (beeti, beiti); A<br />
Apend (beiti); Iz Ulz (beitti). (Sust.). Parte baja, parte inferior; suelo; planta baja de una casa (reciben este<br />
nombre tbn. distintas dependencias --sótano, bodega, cuadra, etc.-- situadas en ella). "Baxo, lo baxo: (V, G), bea,<br />
pea; (AN) beitia" Añ. "Bas (subst.)" Dv. "Beeti (AN-5vill), pavimento o suelo de una habitación" A. "Beiti: 1.º<br />
(AN), parte inferior; 2.º (AN-5vill, G-nav), bodega; 3.º (AN), establo" Ib. "Betti (AN-5vill), pocilga" Ib. "Beiti<br />
(AN-erro) cuadra; (AN-larr-ulz), pavimento" A Apend. "Beitti gúzie, todo el solar (de la casa)" Iz Ulz. Cf. Vill<br />
Eleiz-5 62: "Las formas Goiti / Beheiti, originariamente ablativas, han venido a ser también formas normales, o<br />
sea, nominativas. Baste recordar los topónimos y apellidos Beitia y Goitia. En la región de Aránzazu existe el<br />
topónimo Elorrieta-goiti". Cf. infra BEHEITIAN, BEHEITIKO, etc.<br />
- BEHEITIAGO (beitiago Añ; beeti- Lar, Añ (AN), A). "(Más) abajo: (V, G) beerago; (AN) beiti-, beetiago"<br />
Añ. "Beetiago (AN), más abajo" A (tomado tal vez de Añi<strong>bar</strong>ro). Ark edátzen bésoa, ta beitiágo lúrra, de<br />
manéra ezi etzúke erdétxi [makilla] artzéra. LE BOEanm 926. Zerain ta Mutiloa ezkerretara lagarik dijoala<br />
artzen du beitiago Mutiloako ibai txiki, izen bereko mendian jaiotzen dana. Izt C 114. Oronoz baino beitiago<br />
Mugariko landetxan, Baztango eta Bertizarango muga bi i<strong>bar</strong>retakoak Baztan-zubirekin berezitzen diran tokian.<br />
Ib. 120. Euskarak, Nafarroako euskarak buruenik, ez zuen burua jasotzen, behetik beheitiago zihoan. MEIG VI<br />
77.<br />
- BEHEITIAGOKO. De más abajo. Ene gorainziak emozute / ene adiskide gustiai, / beitiko etxeko jenteai / ta<br />
beitiagoko arreba biai. Gamiz 206. Infernua latiñezko itza da ta leku-bekoa, berago edo beittiagokoa esan nai<br />
du. Inza Azalp 115.<br />
- BEHEITIAN (beitian Añ; beetian Añ (AN), A; beeitin B; beitin AN-5vill). "Abaxo [...] (AN) beetia, beetian"<br />
Añ. "(De) baxo [...], bean, beitian" Ib. "Beetian (AN), abajo" A (tomado tal vez de Añi<strong>bar</strong>ro). "Beitin du<br />
sukaldea (AN-5vill), sukaldea beeitin dago (B)" Gte Erd 49. Trintáte jaun andiari / biz denbóra guzían, /<br />
kánta milla ta laudari / beitian ta goitían. LE Kop 87. Batzuetan an goitian, galdua goibeletan, / Ta beitian<br />
arrastaka lur azalez bestetan. TP EuskOl 1930, 74. Beitien dauzkate ofizinak eta lenbiziko bizitzan Jean Pierre<br />
Yauna bizi da. Izeta DirG 21. Asotsa nabaitu ginuenean beitien, yautsi nitzen laisterka. Ib. 123.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
485
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEHEITI ARI IZAN. Menguar, declinar; bajar. Gure herrietan ere batzuek beren egitekoetan goiti hari<br />
dira, beren lanari esker; bertze asko beheiti, beren artha eskasez. Dv Lab 263. Ikhusirik gure ahalak egunetik<br />
egunera beheiti ari zirela. Prop 1880b, 97 (Dv traduce: 'Nos ressources allaient en déclinant'). Zaldiz eta<br />
karrosaz beheiti ari ziren. Lanak zituzten ezin jarraik-araziz behar zituztenak. StPierre 19. Ez duka ordean<br />
ikusten ardien prezioak bethi beheiti ari direla? Larz Iru 56. --Nola pasatu du gaua Ganixek? --Beheiti ari da.<br />
Larz Senper 112 (Vill beerantza dijoa).<br />
- BEHEITI EGIN. Bajar. "Prezioak beiti in du (B), prezioak beheiti joan dira (B)" Gte Erd 101.<br />
Decaer. Ez bada belhar hainitz biltzen etxe batean, lurrek bortxaz beheiti eginen dute; hainitz bada, goiti.<br />
Dv Lab 103.<br />
- BEHEITIENEKO. (El) más bajo, (el) inferior. "Gure pisua beitinekoa da (AN-gip)" Gte Erd 217.<br />
- BEHEITI JOAN. (Fig.). Decaer. "Beheiti goatea (fig.), décliner dans les affaires" Dv. Ez da langilearentzat<br />
irabazbide onik. Laboraria bereziki beheiti doa, nahi eta ez. HU Zez 64.<br />
- BEHEITIKO (L, BN, S ap. A; SP). De abajo. "D'en bas" SP. "Baxo [...]. Lo de abaxo: bekoa, beitiko. De baxo:<br />
bean, beitian" Añ. "Lo de abajo. Beheitiko urhatsak, goitiko urte (BN, Sc), los pasos de abajo, años para arriba"<br />
A. Cf. beheitiko. Ekusten ditu antuste arroak dituen amiltegi guziak; eta, andik erortzeko beldurrez, artzen<br />
du humiltasunaren beitiko bidea. Mb OtGai II 74. Ene gorainziak emozute / ene adiskide gustiai, / beitiko etxeko<br />
jenteai / ta beitiagoko arreba biai. Gamiz 206. Jautsidá gure beitiko mundugontára. LE BOEanm 617. Azienda<br />
batzuetan izarra ongi ageri da, zeren goitiko ileek eta beheitikoek, elkar jotzearekin, kizkurdura bat egiten<br />
baitute. Dv Lab 246. Soineko zolan haixturren pikoa... / Katalin ohartu gabe, tarratan doa / urradura mikoa! /<br />
Han izan ez balu zai' azpikoa, / lotzen zakon, lotzen, beheitikoa! Ox 183. Itz onek [infernus-ek] ordea esan nai<br />
du beekoa edo beittikoa edo baitta ere lurraren azpian, <strong>bar</strong>ruan edo baittan dagoan lekua. Inza Azalp 72.<br />
Infernuetara edo beittikotara jetxi zan. Ib. 73. Duque de Alba deituak ere bide hori hartu zuen, haratekoan<br />
beheitikoa eta hunatekoan gainekoa, [...] Benafarroa menperatu nahi izan zuelarik. Zub 126. Beitikoei eskeñi oi<br />
zazkien il-adiguriak eskuetan. Zait Sof 20. Emen beitiko edertasunak zitun maite. Or Aitork 92.<br />
(Tras instr.). "Ogei urtez beitikoendako (B)" Gte Erd 295 (AN-gip beeko, V-arr, G-azp beerako).<br />
(Tras tema nominal nudo). Lur gainekoak eta beitikoak oro. Zait Plat 71.<br />
- BEHEITIKOAGO. Más bajo, de más abajo. v. BEHEITIAGOKO. Lokarria lakain ezberdinetan sailkatuz,<br />
lokarri berak ots zoli gorengoagoak edo ots motel beitikoagoak ateraten zituen. Zait Plat 54.<br />
- BEHEITIKO ALDE. Parte baja. v. beheitialde. Oianain beitiko áldean aurkituzué ugaldebát ándia. LE<br />
BOEanm 251.<br />
- BEHEITIKOAN. Al bajar. v. BEHEITIRAKOAN. Yadanik pasatu tut presondegi frango / bainan orotan<br />
bazen zerbait asetzeko; / goitikoan azkar eta beheitikoan flako, / ez nauk ni gehiago infirmerirako. Elzb Po 210<br />
(behitikoan en la ed. de Onaind MEOE 555). Zoko hetan gaindi dabiltzanek han dute ohidura gelditzeko,<br />
zerbeiten hartzen goitikoan edo beheitikoan... edo bietan. HU Zez 116.<br />
- BEHEITIRAINO. "Goittitik beittiréño, desde arriba hasta abajo" Iz Ulz. "Goitikan beittiño (AN-gip-5vill),<br />
goitikan asi ta beittiño (AN-gip). Gte Erd 237. Eta zé tunika kosturagabea, eoturík goititík asi ta beitiraño<br />
guzía. LE BOEanm 1271.<br />
- BEHEITIRAKO. Descendente. "En direction, en destination du bas. Goitirako urhatsa utzirik, beheitirakoa<br />
hartu du" Dv. Cf. beheitirako. Baña dá inposible ellegátze gloria bererá ta ez bide beras: Zerúra infernúko<br />
bideas, goiengartára bide beitirákoas. LE BOEanm 195.<br />
(Tras ablativo). Eta igorri zuen Bethlehemen eta hango inguru guzietan ziren bi urthetarik beheitirako haur<br />
guzien hiltzera. Dv Mt 2, 16 (Lç haur bi urthetako eta behereko guziak).<br />
- BEHEITIRAKOAN. "Au moment de descendre, en descendant. Beheitirakoan ekharriko duzu" Dv. v.<br />
BEHEITIKOAN.<br />
- BEHEITIRAT. Hacia abajo. Ez minzazekó goitirát Jangoikoaren kontra blasfemia ta juramentu banoes;<br />
estáre beitirát itz torpees. LE BOEanm 135.<br />
- BEHEITITIK. "En Bera (AN) vive fosilizado el sufijo de ablativo ti por lo menos en dos vocablos. Goiti y beiti<br />
(que ellos pronuncian gotti, betti) han dejado de significar 'desde arriba' y 'desde abajo', para designar meramente<br />
las ideas de arriba y de abajo. 'Desde arriba' es para ellos gottitik, 'desde abajo' bettitik"A Morf 23. Ez<br />
solamente pulpitotik guziei, baita ere zenbáit órdus beititik aurréi erakustenomenzióte zeñátzen. LE BOEanm 77.<br />
- BEHEITIXEAGO. "Han venido a menos, betixeago etorrik dira (AN-5vill)" Gte Erd 143. Emendik<br />
segitzendá, dió [katezismoak] bereártan beitixago, ezi explikaturik laur gauzaébek, baitire eskritúra sagratúko<br />
berze ainberze itúrri bekála. LE BOEanm 146.<br />
Etim. De behe + -ti, sufijo que añadido a nombres de determinaciones espaciales forma derivados con función<br />
nominal y adverbial (cf. tbn. <strong>bar</strong>ruti, gaindi, goiti, urruti...). Cf. Lfn EJ 1948, 141-150, especialmente pp. 143 y<br />
ss.<br />
beheitialde. Zona baja. Prebenizázie Jaunarén bidea, egin zuzén berarén séndak. Beiti-aldeak béte: oián ta<br />
aldápak apáldu. LE BOEanm 536.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
486
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beheitiar, beitiar (AN-ulz, Ae). "Beitiarrak (Ae), ribereños de Navarra" A Apend. "Beitt(i)arra, el ribereño" Iz<br />
Ulz. v. beheretar.<br />
beheitiarazi, behitirazi. Hacer bajar. Erraten dautzue gaizkiari nahi ziola burua behitirazi, eta guti da, hitzez<br />
bederen, nahi duenik gaizkiaren bitoria. Hb Egia 155.<br />
Hacer bajar de nivel. Debruia, ontsa erremedio zikin hori eni edanarazi beharrez ari zareste...<br />
Beheitiaraziko diat ba botoila hori, beheititu behar bada... Larz GH 1955, 32.<br />
beheitika (Dv). Bajando. "Bethi goiti beheiti ou beheitika dabila, il ne fait que monter et descendre" Dv s.v.<br />
beheitia. v. beheraka.<br />
beheitiko (L, BN; Dv, H), beetiko (AN-gip-5vill, L-ain), behitiko (L, BN; beitiko B), behetikako (Darric ap.<br />
DRA). Ref.: A (beheitiko, beetiko, beitiko); Lander Cor (ap. DRA, s.v behitiko); Izeta BHizt2. Cf. BEHEITIKO.<br />
1. Diarrea, disentería. "Diarrea" Darric ms. (ap. DRA). "Dévoiement. Syn.: denda (BN), kakeria, tirriteria;<br />
uxara (en parlant des bêtes)" Dv. "(L), diarrhée (qui vient en bas: c'est le terme poli). Syn. kakeria (L, BN),<br />
kakajarioa (G, L); id. beerakoa, beeronzkoa (V, G), behada (BN, S)" H. "Gure aurre beitikoaikin daukegu"<br />
Izeta BHizt2. v. beheitirako, beherako. Berriz, gerthatu zen Publioren aita sukharrarekin eta<br />
beheitikoarekin eri ohean. Dv Act 28, 8 (Lç, He, TB sabeldarzuna, Ol sabeldario, IBk, IBe beherako).<br />
Beheitikoa balin badute [oiloek], ogi arnoan bustiak eta lur-sagar egosiak sendatzen ditu. Dv Lab 291.<br />
Behitikoa denean, <strong>bar</strong>nea ungi yarri arte, edan behar da eriza ura. Almanaka Berria 1885, 23 (ap. DRA). Alde<br />
batetik Pariseko hiria, eta hari darraikiola Frantzia guzia, goitiko bat izigarriak hartua. Bertze aldetik<br />
gobernamendua, ministerioa, beheitikoarekin etendua. HU Zez 92.<br />
(En composición). Derrame. Hainbertze nekhe eta khexamenduen buruan, odol beheitiko batek eramaiter<br />
zarokun. Prop 1901, 31.<br />
2. Bajada de nivel; disminución. "[Botila honek] beitiko ederra egin du (AN-gip, BN-arb)" Gte Erd 50.<br />
3. "Pavimento, beitiko (AN-larr). Preferible al vocablo V sala" A DBols.<br />
- BURUTIK BEHEITIKO. v. buru.<br />
beheitimendu. Humillación, rebajamiento. v. beheramendu. Ezen ihesi zoazkonean beheitimenduari eta<br />
zure eskasak gatik merezi duzun ahalkedurari, segur ageri da etzarela oraino egiazki humilla. SP Imit III 46, 2<br />
(Ch beheratua [...] izateko, Mst, Ip aphaltü izatiari). Santa Elizabethek, zenbat ere prinzesa handi baitzen bere<br />
buruaren beheitimendua zuen maite guzien gainetik. SP Phil 178 (He 181 burua beheititzeaz). Humiltasunak<br />
maita-arazten darokula gure beheitimendu propiala. He Phil 563 (tít. en el índice; ib. 215 beheramendu). Hori<br />
beheitimendu bat izanen zait Jaiñkoaren ispirituaren arabera: ezen hortan ez da hanbat bertute eta<br />
merezimendu. Ib. 218. Jainkoak begi onez behatu dioela haren aphaltasunari edo beheitimenduari. Ib. 215.<br />
Egitzu ahal bezanbat humiltasunezko eta beheitimenduzko obra. Ib. 463 (SP 458 beheramenduzko).<br />
beheitirako. Derrame, flujo. v. beheitiko. Cf. BEHEITIRAKO. Sendagailu borthitz bat Aita Liboisen<br />
ezagutzakoa harrarazi zarotan, odol beheitirako bat nuelakotz ahulesten ari ninduena. Prop 1901, 25.<br />
beheitiratu, beitiratu (BeraLzM). Rebajar(se), humillar(se). v. beheititu, beheratu. Ladronen erdían /<br />
Jesus zé parátu: / Zerúko erregéa / naizén beitirátu, / goratzeko ni probéa! LE Kop 134.<br />
beheititasun. "(Hb), diminution, baisse, décroissement, faiblesse" Lh. v. beheratasun.<br />
beheititu (L-ain, B, BN-arb; SP, Urt Gram 383, Ht VocGr 324, Lecl, Hb ap. Lh, Dv, H), beetitu (AN; Lar, Añ<br />
(AN)), beititu (AN-gip, B; Darric ms. (ap. DRA)), betitu (S; Lar, Añ (AN)), beitu (AN-5vill). Ref.: A (beheititu,<br />
beetitu, betitu); Gte Erd 36, 50, 177. (Con aux. trans. e intrans.). Bajar, descender; hacer bajar; (fig.)<br />
rebajar(se), humillar(se). "Baisser, rabbaisser" SP. "S'abaisser" Urt Gram 383. "Acivilar, envilecer", "baxar" Lar.<br />
"Menguar [...] el mar, y los ríos y la luna, beratu, betitu" Ib. "Abaxar" Lar y Añ. "Descendre bas, abaisser;<br />
minuere, baisser" Dv. "1. baisser. Elhea beheititzea, baisser la voix. Syn. aphaltzea, beheratzea. 2. rabaisser,<br />
déconsidérer. Norbaiten omen ona beheititzea, rabaisser le bon renom de quelqu'un. 3. baisser de prix. Ogia<br />
beheititu dute, on a baissé le prix du pain" H. "Betitu (S, Gèze), 1.º bajar. 2.º menguar" A (pero no se encuentra<br />
en Gèze nada similar). "Beetitu (AN, Añ), bajar [...]. Amenguar" Ib. "Kotxeko kristala beititu (AN-gip)" Gte Erd<br />
50. "Argia behei[ti]tu da (BN-arb)" Ib. 223 (G-azp tristetu, S txipitzen). "Prezioak beheititu dira (BN-arb)" Ib.<br />
101. "Urak beheititu dira (B, BN-arb), beitu (AN-5vill)" Ib. 177. v. beheitiratu, beheratu. Tr. Documentado<br />
desde Leiçarraga en autores septentrionales no suletinos; al Sur lo hallamos en Mendiburu, en Lizarraga de<br />
Elcano y en el guipuzcoano Otaegui. En DFrec hay un ej. de beheititu, septentrional.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
487
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Ethorten da ni baino borthitzago dena ene ondoan, zeinen zapatetako hedearen beheititurik ezpainaiz<br />
laxatzeko digne. Lç Mc 1, 7 (He beheititu; TB aphaldu, Dv lurrera jarri, Ol auzpeztu, Or, Ker, IBk, IBe<br />
makurtu). Nola izituak baitziraden, eta beheititzen baitziraden begithartez lurrera. Lç Lc 24, 5. Iausten zen unzi<br />
bat mihise handi bat bezalakorik, laur kantoinetan lothua, beheititzen zela zerutik, eta ethor zedin eneganano. Lç<br />
Act 11, 5. Nahi izatu duzu guztiarekin ere zeure handitasuna beheititurik, geure haragiaren<br />
flakotasunarekin iuntatu. Mat 275. Haur erran eta beheiti ezazu zeure burua lurreraiño, eta berriz berehala<br />
ailtxaturik errazu hunela: [...]. Ib. 310. Han zegoen gurutzean burua beheititurik. Harb 311. Zeren akhabatu<br />
hurran da eguna, beheititu da iguzkia, eta itzala ere luzatuago da arratsaldean. Ax 192 (V 130). Szipionek erran<br />
zerauen bezala, fite berak, eta Erromako hiria ere, beheititu eta erori ziren. Ib. 31 (V 18). Baldin nahi ezpadugu,<br />
behar ezten amorioa gogoan eta bihotzean <strong>bar</strong>rena sar dakigun, zenbait aldiz begiak beheititu eta hertsi behar<br />
ditugula. Ib. 395 (V 257). Ezta sukharrik hain handirik, non pontu batetara iganez gero, ezpaita beheititzen eta<br />
ttipitzen. Ib. 600 (V 386). Hark abantaillatzen baititu humillak eta bere burua handi dadukatenak beheititzen. SP<br />
Imit I 7, 1 (Mst aphaltzen). Zori gaitza bere burua xumeekin gogotik beheititu nahi eztutenentzat. SP Imit III 58,<br />
10 (Mst ümiliatzera). Hainitz moldezko uhinetan bethi igerika dabillala, batean esperanzaz goititurik, bertzean<br />
beldurtasunaz beheititurik. SP Phil 470. Behiti [sic] zaite eta apal Iainkoaren aitzinean. Ib. 34. Ene lephoa eta<br />
buru superbiosa zeha eta beheiti zatzu. Arbill III 50, 24. Laudorio banoek nola haunt ahal dezakete bihotz bat<br />
Jainkoaren aitziñean humiliatua eta beheititua? Ch III 14, 5. Harat ethorri behar da begiak beheititurik,<br />
modestia handi batekin. CatLav 250 (V 127). Santa Elizabeth, zenbat Prinzesa handia baitzen ere, bozten zen<br />
bere burua beheititzeaz. He Phil 180s. Lehen hautatu dut Jainkoaren etxean beheititurik egotea, ezen ez<br />
bekhatoren jauregietan neure gogara izatea (Ps 83, 11). Ib. 221 (Dv aphal izatea). Eman zaite Jainkoaren<br />
presenzian. Beheiti zaite haren ainzinean humilki. Ib. 68. Haren beso guziz puxantaren azpian behe[i]tituak eta<br />
humiliatuak izatea. He Gudu 35. Beititzen dituzte gero beren begiak. Mb OtGai III 33. Orra zertaraño beititu<br />
edo makurtu zen gure ona gatik gure Jangoiko andi maitagarria! Ib. 270s. Beheitituren naiz oraino gehiago:<br />
arbuiaturen dut ene burua: ohore dadukat xehe eta aphal agertzea mundu guziaren begietan. Lg I 302. Jesusek<br />
edan zuen hartarik, eta bere burua beheititzen zuela, erran zuen: "Ene aita, ematen dut ene arima zure<br />
eskutarat". Lg II 281s. Luis sainduak nahiz guphidetsi bere populuaren odola, manatu zioen armadari<br />
beheititzeaz, onez onean, armak. Ib. 413. Éskuak yá juntátzea, yá zabáltzea, yá gorátzea, yá beititzea. LE<br />
BOEanm 837. Larak, noiz eta ere baitu / altxa duen besoa, nahi behititu, / Szipionen ezpatak dio eramaten. Hb<br />
Esk 37. Beetitzen ditu begiak adiemanaz obedienzia. Otag EE 1882c, 480. Lurra anitz tokitan beheititua da.<br />
Iduri du Japonia guzia iretsi behar duela. HU Zez 16. Gure sal-erospenak beheitituz doazila. JE Bur 47. Begi<br />
hek ez othe ditu beheitituko? <strong>Bar</strong>b Sup 94. Kopeta beheititzen dugu, harriturik hainbertze ausartziaz. JE Ber 69.<br />
Abiatzen gira dafailako pusken biltzen. Amaxok bere taulier beheitituaz altzo, nexkek beren jaka laburrez<br />
ohantze, muthikoñoak bere besoez ustei. Ib. 32. Beheititurik gordetzera doan iguzkiak urreztatzen du oraino<br />
zeru-xoko bat. Ib. 52. Haize horri esker, hamargarren ilabetean urak hasi ziren beheititzen, Armeniako mendi<br />
puntak agertzen. Zerb IxtS 14. Pantxok, trixteki burua beheititzen du. Larz Iru 92. Maiz aurkitzen baititugu,<br />
edozein lekutan, kultur hitzak, txantxetan edo erabili direlako, bere esertoki goitarretik beheitituak. MEIG VII<br />
183.<br />
beheititze (Hb ap. Lh). Descenso; rebajamiento, humillación. "Dérivation, affaiblissement, diminution,<br />
descente" Lh. v. beheratze. Baña zein ere andi arrigarria den gure Jangoiko maitagarriaren horduko<br />
beititze, makurtze ta laburtze hau, agitz eta agitz andiagoa da beraren Aldareko beititze, makurtze, biltze,<br />
laburtzea. Mb OtGai III 271. En DFrec hay 3 ejs. más, meridionales.<br />
Beren sorbalden goiti-beheititzeaz eta begien harritze larriaz erakusten daukute beren ez-jakinarekin batean<br />
halako ahalge izi bat. JE Ber 15.<br />
beheitixko. Dim. de beheiti. "Beitixko joan da garrafoi au [='ha dado un buen bajón'] (AN-5vill)" Gte Erd 50.<br />
beeka (R ap. A; Lar, Añ, Dv; beheka Darric ap. DRA), beka (V, G, AN ap. A), meka (H). Cf. bee. 1. Balando.<br />
"Balar, beeka egon, ari" Lar. "(Oveja que) bala, bocado que pierde, ardiak beeka egonik, eztu jaten belarrik" Ib.<br />
"Ardiak beka hasi ziren" Dv s.v. be. "Ardiak be egiten du, beka ari da, la brebis bêle, pousse des bêlements" H.<br />
"Ardi kori beeeka dago mendian (R)" A. Obliga zezan lapurra astera beeka, an guzien alzinean, ardia bekala.<br />
LE-Ir. Gauza ebatsiaren ariora boza eman-arazi balezote ebaszaleei Jangoikoak, zenbat aituko ginduzken<br />
beeka, ta kurrinkas, ta karakas, ta bertze gisas! Ib. Baña negarrez auntzak / omen ziran asi, / arat-onat ibilliz /<br />
beka sasiz-sasi. It Fab 74. Bizar eta adarrak armatuta auntzak, / txuntxurretan beeka zuri eta baltzak. AB AmaE<br />
28. A, ze artaldeak! Zelaiak bete-betean, da mendi egaletan gora ta gora, gaillurretaraiño, bata besteari<br />
bultzaka ta bee-ka danak. Ag AL 41. Artzainak dei ta ardi gaizoa arenganaino / bêka doa. A Ardi 112. Begi<br />
belarriek izkuta itzazue zeron soiñ-egalarekin, arkume beltzak atosten gaitu-ta. --Or beeka ari den orrek? Or Mi<br />
79. Emendik joale-ots, andik be-ka ta ala, / biei berotu die buruan azala. Or Eus 30. Otso-zaunka izua atezirrituan...<br />
/ ardi danak beeka, gose bait-nituan... Lek EunD 31. Artzaiak txistu, ardiak beka, / danak dauz kanta-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
488
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
soiñuan. BEnb NereA 40.<br />
Artaldiak be-beka duaz / arrats leun onen bidietaz! Laux AB 44.<br />
2. (Sc ap. A). Balido. Etxean bildu dira bei, ardi ta beor, / [...]. / Zintzarri, marru, beka ta karaka legor; /<br />
iñongo musikari onek ez dio zor. Or Eus 130. Aari ta ardien beka-marraka besterik ez dut nik aditzen. Berron<br />
Kijote 200.<br />
beheka, beka (Lar). 1. "Pecar [...]. Lat. Peccare. Pienso que este latín y romance se tomaron del bascuence<br />
beka, peka, beraka, hacia abajo, a lo profundo, y de aquí bekatu, deprimir, precipitar, hundir en lo profundo de<br />
los males, que es lo que hace el pecado" Lar. v. beheraka.<br />
2. peka (BN, S ap. Lh). (Tras tema nominal nudo). Por debajo. "Lur peka dabila sathorra, la taupe circule sous<br />
terre" Lh.<br />
peka (BN, S ap. Lh). "En cachette" Lh.<br />
behekalde. v. behealde.<br />
beekari, mekari (H). "Bête ovine qui bêle beaucoup" H.<br />
behekatu, pekatu (H (BN, S)), bekatu (Lar). 1. "Pecar [...]. Lat. Peccare. Pienso que este latín y romance se<br />
tomaron del bascuence beka, peka, beraka, hacia abajo, a lo profundo, y de aquí bekatu, deprimir, precipitar,<br />
hundir en lo profundo de los males, que es lo que hace el pecado" Lar. "En général: se mettre ou mettre dessous,<br />
sous" H. "Arbola bat izaki-eta, han pekatu zen, comme il y avait un arbre, il se réfugia dessous" Lh.<br />
2. pekatu (H (BN, S). "Se soumettre, obéir" H. "Haurrak, peka zizte zien aitamer, enfants, obéissez à vos<br />
parents" Lh.<br />
(Con -tzera). "Consentir à ce qu'un autre veut ou demande. Pekatu da ioaitera, il a consenti à [y] aller. [...] se<br />
dit principalement à l'intransitif" H.<br />
beeki. v. bereki.<br />
beekidatu. "Confundirse, humillarse" Lar. Saul azkarzen zen geruago gehiago, eta beekidatzen zituen<br />
Damasen egoiten ziren Juduak, frogatuz Jesus, Kristo zela. TB Act 9, 22 (Lç, He konfunditzen, Dv ahalketan<br />
ezartzen, Ol, IBk lotsarazten, IBe nahasturik zeuzkan).<br />
behekiro (-ee- Lar), bekiro (H). "Apocadamente, vilmente", "baxamente" Lar. "Bassement (au moral)" H (s.v.<br />
bea).<br />
beheko. Bajo, humilde. Cf. Etxba Eib: "Determinante de muchos toponímicos: Alzola-bekua, Arando-bekua".<br />
Cf. BEHEKO; 1 peko. Bekoak goikoa eskondu leidi. (Divisa de la familia Bengoechea). IC I 665. Pedroren<br />
kontura utzi zituen, ez bakarrik arkumeakin adierazten zituen kristau beekoak, baita ardiakin adierazotako<br />
Artzai eta Apaiz-andiak ere. Lard 476. Errusiko agintariak oartu zuten, yakiña, Poloniko erri xeea edo beekoa<br />
etzala abertzale. Ldi IL 165. Apropos sozialismoari su ematen asi ziran, aundikien eta beekoen arteko gorrotoa<br />
gero ta aundiagoa zedin. Ib. 165. Orduan denek, goikoek eta beekoek, zeuzkaten siñiskeria oiek. Vill Jaink 76.<br />
Siñismena ao-miiñetan arturik, goikoak, beekoak lo jarteko baiño ez darabille. Erkiag BatB 146. Nere aurka ari<br />
diranak beeko jende mutur-okerrak dirala; [...] zaldunak balira, ez zaizu iñolaz ere zillegi. "Es canalla y gente<br />
baja". Berron Kijote 98.<br />
(Sust.). Gudalnagusia ezaguna da? [...] Gudaritzarako bere gaitasunak nolakoak dira? Zein bekok<br />
laguntzen dute? Bere gudarozteak kementsu ta nosnerein ospea dute? "Subalternos". Zink Crit 52.<br />
behekoi. Inclinado a lo bajo, a lo terrenal. Gorputz beekoiak, ziurra bai da, / arima zoro etsirik: / "Inguma<br />
ori ez dabil ondo / amesen bide auletik". 'Satisfecho en la tierra, juzgando loca al alma, dícele el cuerpo'. Gand<br />
Elorri 179. Zabaldi-pean badabil, lanez, / arima, goitu adiña. / [...] Beekoi eta astun, gorputzak, eusten, /<br />
badagio alegiña. 'Terreno'. Ib. 179.<br />
behekor, bekor. Inclinado hacia abajo. Zuk dirudizu, Zirilo, gazte eta zardena, / Nekosta deitu egiten iakon<br />
landarea; / Ta ez zarika bekorra legez beti zorua / Gogoan daukan zugatz negarti lur zalea. AB Olerk 651.<br />
behekotasun, bekotasun, pekotarzun. Subordinación; inferioridad. Jinkuaren adoratzia da haren aitzinian<br />
ezagützia haren perfekzione müga-gaben, gure ezdeüstarzünaren, gaiza orotan haren gehiengua handiaren eta<br />
gure pekotarzün osuaren. CatS 39. Eginkizun baterako gai-gai diran gizonak beste batean diardutenian<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
489
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bekotasun errukarriz agertzen dira. "Inferioridad lastimosa". Zink Crit 13n.<br />
behekotu, bekotu. (En la expr. goikoz bekotu 'poner del revés'). Gabrielen agoti / Abe bat arturik / zeiñ<br />
dan Eban izena / goikoz bekoturik. Azc PB 25 (en la versión de Ur PoBasc 465 zein da Eba izena / biurtuta<br />
gero).<br />
beela, beelan. v. berehala.<br />
behelainotsu, belainotsu. Nebuloso, con niebla. Cf. BEHE-LAINO. v. lainotsu. Arratsalde be-laiñotsua.<br />
Alzola Atalak 89.<br />
behelainotu, belainotu (V-gip). "Behelainoz estali. Goizaldera belaiñotu dau" Elexp Berg.<br />
beelarri. v. belarri (2).<br />
beelaxen. v. berehalaxe.<br />
behemaile. "Vehemente, bemendea, beemallea" Lar.<br />
behemailero. "Vehemente [...], beemallero" Lar.<br />
beheman (Dv, A). Mirar, vigilar, cuidar. "Beheman, behemate (He), begireman (Etcheberry), considérer,<br />
regarder avec attention" Dv. "Considerar" A, que cita a He. Zuek ordean behemozuete zebonen buruei; ezen<br />
eramanen zaituztete biltzarretarat, eta batzarretan zehatuko zaituztete. HeH Mc 13, 9 (He goardia emozue; Dv<br />
zaudezte erne).<br />
behemente, bejemente, bemende (Lar). "Vehemente, bemendea, beemallea" Lar. Cf. ib.: "Vehemencia, ésta y<br />
la voz latina correspondiente son bascongadas, de beementia, que significa lo mismo, y se dijo de beemandea, lo<br />
que da y pone algo sujeto y debajo, cual es el ímpetu y fuerza que llamamos vehemencia; o de bemendea,<br />
dominio, que sujeta, sujección que deprime". H ori izketan batzuek Ge, besteak Jota egiten dute. Guk orrelako<br />
aspirazio bejemente edo behementerik usatzen ez degu. Cb EBO 23.<br />
behemot. Behemot, animal que aparece en la Biblia, identificado gralmente. con el hipopótamo. En Dv Iob<br />
40, 10 y Ol y Ker ib. 40, 15 aparece Behemot(h) como nombre propio. Ibaizaldiok nire deia entzun eta etorri<br />
ziran, behemotarekin, harkaitz azpiraino, ilargiaren pean orroa beldurgarri zoliak egotziz. Mde Pr 119.<br />
beenika. v. bederenik.<br />
beer. v. behar.<br />
behera. v. BEHERA (s.v. behe); behere.<br />
beheradura. "Bassesse, abaissement" Dv. "(L, BN), rebajamiento, bajeza" A.<br />
beheragarri (Dv). Humillante. "Qui abaisse, propre à abaisser" Dv, que cita el ej. de He. Badire bertuteak<br />
beheragarri direnak; badire ere ohoragarri direnak. Pazienzia, emetasuna, sinpletasuna eta humiltasuna bertute<br />
batzu dire, mundanoek mendragarritzat eta beheragarritzat daduzkatenak. He Phil 217 (SP 216 bada<br />
beheramenduzko bertuterik).<br />
beheragontza, beragontza (Lar). "Inferioridad" Lar.<br />
beheragoraki, beragoraki (Lar). "Braguero" Lar.<br />
beheragotu. "Rebajar, beitiagotu, beeragotu" BeraLzM. Orren garrazki itzegiteak ez arritzeko, orregatik<br />
ibazia dagon tokian beeragotzeko asmorik gabe, [...] atzerritar batzuk argitaldu dituzten ergelkeri ta<br />
zentzugekeriak oroitzea aski izango da. "Sin que por eso me proponga rebajar el mérito". Zink Crit 63.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
490
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beheragune. 1. Bajeza. Zuzenez deitzen da gizon serafitar bat, erran nahi da, gizon bat munduko<br />
beheragune guzietarik gorago igana. "Au dessus de toutes les bassesses du monde". Birjin 344.<br />
Humillación. v. beheramendu. Gaizki aiphatzen gaituzten phondu hartan hobenik ezpadugu ere, bertze<br />
aldetarik ta bertze arrazoinez merezi dugula handik dathorkigun beheragunea ta ahalgea, baieta gehiago. Dh<br />
68.<br />
2. beragune (B). "Beragune (B), profundidad" A. "Leze orrek beragune aundie du" Izeta BHizt2.<br />
beheraka, beraka (Lar). 1. Hacia abajo; declinando (los astros); (fig.) decayendo, empeorando. "Beka, peka,<br />
beraka, hacia abajo, a lo profundo" Lar s.v. pecar. v. beheitika. Eguzki-izpi urreek dizdizka, erlemulko<br />
aserrea, liztormulko aserrea dirudite goraka ta beraka. Or Mi 119. Urdaiten bidea garbi billatu zuten eta laister<br />
asi ziren beheraka, Santa Garazi aldera. Etxde JJ 45. Beharrik ez naute ikusi ta etsituta aldendu diranean<br />
beheraka abiatu ahal izan naiz. Ib. 45. Urrengoan maloetan, / arrano ta saiekin: / beeraka amiltzen bazera, /<br />
aiek izango etekin. / Antxume txoro ergel! EG 1956 (9-10), 52. Arratsaldea beeraka zijoan. Anab Poli 73. Aguro<br />
agertu zan berriro, esne-pitxar batekin. Begiak beraka zituala eskeñi zion lotuari. NEtx Antz 147. Ontzia, polikipoliki<br />
beeraka... jetxi-lekua billatu ta txirristaka ibilli zan gelditu arte. Anab Aprika 102. Jainkoaren fedea<br />
beeraka dijoan neurrian, Morala ere berebat amilka dijoakigu. Vill Jaink 95. Urtero egizkiozu eskeintza<br />
oparoak belar gurian, Keres gurenari, negua beeraka doanean alegia, udaberria asterakoan. Ibiñ Virgil 76.<br />
Biotza ondo dauka, biriak ere bai. Urdaillean ez du okerrik eta ala ere, beraka dijoa. NEtx LBB 64. Ire izarra<br />
goraka zetorrenan. / Nerea, beraka zijoanan. Ib. 243. Ene biziaren tristeziako / sinoak / [...] zeinek bait du ene<br />
arpegiaren eskultura / beheraka zimurrez markatzen. Lasa Poem 61. Alde batean gauzak goraka zebiltzanean,<br />
beste aldean beheraka zebiltzan. MEIG IV 64.<br />
2. (Sust.). Bajada (sdos. pro. y fig.). "Prezioak be(he)raka aundia egin du (G-azp)" Gte Erd 101. Azkeneko<br />
bi urtetan beraka aundia izan zun osasunean. Etxde JJ 14.<br />
- BEHERAKA-BEHAR. Decadencia inevitable. Ogeita emezortzi urtetaraño gordiñik eta mardulik iraun zun<br />
emakumea zan, baiñan, geroko beraka-bearrak gero ta abailla biziagoa artu zizun. Etxde JJ 27.<br />
- BEHERAKA-BIDE. Camino de bajada. v. BEHERA-BIDE (s.v. behe). Berantetsi baiño len, artaldeak<br />
beraka bidea artzen dute egugiro epelagoaren yoranez. Etxde JJ 25.<br />
- BEHERAKA EGIN. Bajar, ir descendiendo. Lañoak beraka egin zuten euren magal ezearen zamak<br />
eraginda. Etxde JJ 257.<br />
beherakada, berakada (V-gip). "Baja, bajonazo. Preziuen berakadia, aundixa izan da aste onetan" Etxba Eib.<br />
En DFrec hay 13 ejs., meridionales.<br />
beheraketa. Acción de bajar. Itsasoa <strong>bar</strong>e agertzen zanean [...] erremuak azkar astinduaz; eta aize biguna<br />
[...] lagungarri izaten ebenetan, pozarren ibilten ekien olatuen dantzai gora-beeraketaz erantzunaz. Erkiag<br />
Arran 78.<br />
beheraki. Humildemente. Abiatzen naiz minzatzera, beheraki bada ere. SP POB 33.<br />
beherako (V-m-gip, G-to; H (bee-)), berako (V; VocZeg 287, H s.v. bea), beako (AN-araq). Ref.: A (beerako,<br />
berako); Satr VocP (beako); Iz ArOñ; Etxba Eib (berakua); Elexp Berg (berakua). 1. Diarrea. "Diarrhée" H<br />
s.v. beheitikoa. "Berakua eta gorakuakin, ill biarrian dabill ezerk on eitten ez detsala" Etxba Eib. "Diarrea [...].<br />
Sinonimoen artean hau izango da "serioena", nonahi erabiltzekoa. Ik. kakaberako, kakalarri, kakapirri,<br />
tripetako" Elexp Berg. Cf. BEHERAKO. v. beheitiko. Geiegi jaten dutenai, eztiak berakoa ematen die.<br />
Echve (ap. H). Eun biderretik larogeita emezorzitan berako batekin etorzen omen da kolera [...]; nik ere izan det<br />
berakoa, bat batian asiya, baña oraindik ez da kolerarik etorri, eta orain ez berako gaitz nago (1833). CartAnd<br />
377. Sabelak utzi edo beerako latz batek eman zien, eta egun gitxiren epean, usai eta kirats nazkagarria zeriela,<br />
iltzen ziran. Lard 152. Aita aspaldian sabelzardun edo beerakoarekin eta berotasun edo kalenturarekin gaxo<br />
zeukan. Ib. 529. Norbaitek sentitzen badu gaitzaren [koleraren] aurretik izan oi dan berakoa, bereala oiean sartu<br />
eta ongi estaliko da, izerditutzeko. EE 1885a, 134. Kolera asitzen danean berako eta gorakoakiñ. Ib. 134. Ezta<br />
bertan berakorik eta esteetako txirarik azaltzen. Aran-Bago ManMed 215. Buruko txorabio, zuldar, legen, eztul,<br />
berako, minbizi, anditsudunak. Ag G 177. Lar-puntak uretan egosi eta ean oi da, beerakoa sendatzeko. (G-goi).<br />
Arin AEF 1980, 65. Berakokin arroz ure ean. (G-goi). Ib. 65. Publioren aita gaixo zegoen ohean sukar eta<br />
beherakoarekin. IBk Act 28, 8 (IBe beherako; Dv beheitiko).<br />
2. Bajada. Cf. BEHERAKOAN. Aldapa beera asi ziran. Gora-ibillia ezetzik, beerakoa ere naiko neketsua<br />
zan. TAg Uzt 95s. Sartu giñan odei aundi batean eta ontziak izugarrizko beerakoa egin zuan, oxo-oxorik. Anab<br />
Aprika 102.<br />
Bajada de tono. Besterik ere izan daiteke, bozaren gorakoak eta beherakoak aldatzen badira. MEIG VI<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
491
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
158.<br />
(Fig.). Decadencia. <strong>Euskal</strong> aldizkariek izan ohi dituzte, ilargiaren antzera, beren gorakoak eta beherakoak.<br />
MEIG III 49.<br />
3. beako (AN-araq). "Tirria" Satr VocP.<br />
- BEHERAKO-HEIA. "Sabel-min idorrak" Alth in Lander RIEV 1911, 598.<br />
- BURUTIK BEHERAKO. v. buru.<br />
beheralde (Urt III 275), behere-alde (Hb ap. Lh, Dv, H), beralde. Abajo, parte inferior, parte baja.<br />
"Beherealdeko, qui est de la partie inférieure; beherealderako, qui va vers la partie inférieure; beherealdetikako,<br />
qui vient de la partie inférieure" Dv. "Il est à noter que les basques appellent les régions du nor et du sud: gain et<br />
behere aldea" H s.v. haize. v. behealde. Izarrek, beheralde huntarik ikhusiz baitidurite elgarretarik hurbilago<br />
direla. Prop 1909, 22. Iru anaiak ziran kristau onak eta... bai, eleizkoiak; baño ez gurasoak añan. Beraldera<br />
zijoazen, mallaka mallaka, Jaunaren maitetasunean ta animako gauzai zor zaien arretan. Ag G 19. Tertulianok<br />
dio beralde edo leze nazkagarri, lokaztegi zikin, lurreko zikinkeri guziak iristen dittuena dala su-lezea. Inza<br />
Azalp 115. Behere-aldea harri pikatuz egina du, athea --etxe-aitzinaren erditik ezkerrerat bazter-- ederki lantua.<br />
JE Ber 56.<br />
beheraldi (Dv), beera-aldi, bera-aldi, beraldi. Bajada, descenso, reflujo (sdos. prop. y fig.). "(Par opposition<br />
à goraldi), abaissement" Dv. "Itsasoaren beheraldian, à marée descendante, décrue" Ib. v. beherapen. <br />
Josetxo, itxasoaren beraldietan joaten zan berutz, arriak jaso ta arripeak ikustera. Echta Jos 58s. Etengabeko<br />
beraldi okerrak, sei edo zortzi illabetean, oso aisa txautu zuan Pedro Migelen aberastasuna. Ag G 258s.<br />
Itxasoaren goraldia ta beraldia, noiz edo noiz, illargiaren alako egoerakin batera gertatzen zala ikuskatu bazan.<br />
Zink Crit 36. Soña gel, baña ez gogua, / uberaldi au nondik dator? / Azalez dan bake osua! / Nora narok beraldi<br />
gogor? "¿Hacia dónde me arrastras resaca tenaz?". Laux AB 60. "Baixa"ren osasuna beraz, guztia bearrekoa<br />
zan. Aren biotzak egin eban beera-aldia etzala, gero, auntzaren gaberdiko eztula. Erkiag Arran 87. Gabontzaren<br />
irabaziak anditzen doaz, negutean ibaiak lez. Eroskaiak, noizean bein izaten daben goraldi ala beeraldia, izan<br />
dabe orain bere. Erkiag BatB 137. Gizadiak atzera-aurrera asko izan ditu, bai gora-aldiak eta bai bera-aldiak<br />
ere. Vill Jaink 181. Eta oraindik goraldi-erpiñean, eiagorazko aapaldi bat (14-gna): beraldiaren (anticlímax)<br />
asiera da. Gazt MusIx 67. Au du berarizko Frai Luisek, azalkuntzari dagokionez, bere olertigintza geienean:<br />
goraldi-beraldien igidurako joera. Ib. 68. Halako triste-antxa nabaitzen du bazterretan. [...] Behar bada [...]<br />
kontrabandoak beheraldia duelako egun hauetan. MIH 129. Idazle handiek, Cervantes batek esateko, ez zuten<br />
horrelako txartelen beharrik. Europak, literaturan, beheraldia du. Ib. 130. En DFrec hay 6 ejs. de beheraldi.<br />
beheraldu, beraldu (BeraLzM). "Beraldu (beeratu, beztu), vituperar, degradar, deprimir" BeraLzM. v.<br />
beheratu. Guziok geren etxeko gauzen zaleak gera-ta, gureak goraldu, besteenak al bada beraldu. EEs 1928,<br />
75s.<br />
beheralgarri, beralgarri (BeraLzM). "Vituperable" BeraLzM.<br />
beheramen. "Abajamiento, decrecimiento" Arch ms. (ap. DRA). v. beherapen.<br />
beheramendu (Ht VocGr 324, Lecl, Dv, H, Hb ap. Lh). Humillación, rebajamiento; bajeza, humildad.<br />
"Abaissement" Ht VocGr 324 y Lecl (que da behara-). "Humilitas, humiliation" Dv. "Rabaissement, action de<br />
rabaisser, ravilir" H. "1.º infortune, revers, humiliation; 2.º abjection, abaissement; 3.º diminution de hauteur"<br />
Lh. v. beheitimendu. Tr. Documentado en la tradición septentrional. No se encuentran ejs. posteriores a<br />
Duvoisin. Neure lagunei asko beheramendu eman daroet. EZ Eliç 158. Heretikoen eta gure etsaien<br />
beheramendua ardiats dezazun. Ib. 395s. Beheramendua, gibel-ondoa, arbuioa. Ax (sg. H, pero en Ax no figura<br />
esta palabra). Beheramendua da gure baitan, uste eztugularik, den xipitasuna, aphurkeria eta deusgutitasuna;<br />
ordea humiltasuneko bertutea da gure beheramenduaz dugun egiazko eta borondatezko ezagutza. SP Phil 214.<br />
Hark eztu gaitza baizen, bainan hunek gaitzaz lekora mesprezioa, higoindura, nardamendua eta beheramendua<br />
ere du. Ib. 215. Halako hutsik egin dugunean, behar dugu handik heldu zaikun beheramendua pairatu. Ib. 217.<br />
Othoitzten zaitugu ardiatsteaz guri eta giristiño Prinze gustiei bakea eta osasuna, eta etsaiei beheramendua. Gç<br />
148. Nihor karrikan erorzen denean, harzen duen miñaz landan, izaten ohi da ahalkeria ere: onetsi behar da<br />
beheramendu hori. He Phil 218. Humiltasunak galdetzen du har dezagun bihotz onez handik heldu zaikun<br />
beheramendua. Ib. 219. Etzuen ordean iñoratzen beheramenduak eta laidoak egun batez izan beharko zutela<br />
zure partea. Mih 93. Hartan ikhasten da zer moldez behar den ibilli fortuna edo alde edo kontra denean,<br />
othoitzean eta lanean, ohorietan eta beheramenduetan. Ib. 2. Behar zen, Jinko bati infinituki agrada zakioen<br />
humiltasuna, azken beheramendurat jautsten zenaz geroz gizon egiten zenean. Ib. 30. Humiltasunak begiratuko<br />
zaitu urguilleriari eta gora gan nahiari darraizkon baxesia eta beheramendutarik. Ib. 33. Urthe banaka batzu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
492
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beheramenduan, ta mende guziak zeruko goratasunean. Dh 179. Harzazu gogoan, ahal badezakezu, haren<br />
beheramenduen, haren pairamenen, haren heriotzearen [...] merezimendu mugarririk gabeak. Ib. 173.<br />
Beheramendu pixka bat, des[o]hore guti bat ezin jasan. Ib. 108. Beheramenduan, hautsia izan da haren<br />
kontrako juiamendua. "In humilitate". Dv Act 8, 33 (Lç beheratze, He beheitimendu, TB aphalguntza).<br />
Beheramendutan ginelakotz orhoitu da gutaz, zeren bethirainokoa baita haren urrikalmendua. "In humilitate<br />
nostra". Dv Ps 135, 23. Janen dun eta ez haiz aseko; hire beheramendua hire erdian izanen dun. "Humiliatio<br />
tua". Dv Mich 6, 14.<br />
- BEHERAMENDUZKO. De humildad; humillante. Hainitzek begitarte egiten derauezate ohorezko gaitzei,<br />
eta nihor gutik egiten du kontu beheramenduzkoez. SP Phil 214 (He 216 humiliagarri eta mendragarri direnak).<br />
Horra bada oraino bertze gaitz beheramenduzko bat. Ib. 215. Egizu beheramenduzko eta humiliagarrizko ahal<br />
bezanbat obrarik. Ib. 458.<br />
beherantza. 1. "Apocamiento de ánimo, beeranza, ertsiera" Lar. "(Hb), abjection, bassesse" Lh.<br />
2. "Berantza, diarrea" Garate 2. a Cont RIEV 1933, 96.<br />
beherantzaldi, berantzaldi. Marea baja. Josetxo urak, berantz-aldian, eroan da sartu eban atxarte estu<br />
baten. Echta Jos 258. Ikusirik berantzaldi andia zala, joan zan arin Josetxori laguntzera arriartetik urteten. Ib.<br />
59. Urdin dago zerua, egoa da mazal, / mendiak urbil daude, zugazpeak itzal, / ura berantzaldian, itsasoa jabal.<br />
"La marea baja". Or Poem 535.<br />
beheranzkarri, berazkarri. Purga, laxante. Ara; kañabera-baltza gura ezpadok, artu egixak oneik lau<br />
pilddubok eta gero berazkarri au ezarri, iñoiz entzun dok zelan. Otx 166. Akats-murtu bat ezarriko dautsazu<br />
gero berazkarritzat. Ib. 164.<br />
beheranzketa, beruzketa (V-gip). "Beruzketan mezatati, beruzketan an eon da, al bajar de oir misa" Iz ArOñ.<br />
beheranzko, berantzako (Añ), berantxeko (V-arr-oroz-ple ap. A), berazko (V, G ap. A; Zam Voc), beronzko<br />
(Lar, Añ, H), beruntzako (Añ), berunzko (Añ), beruzko (V, G ap. A). 1. Diarrea. "Correncia, kakeria,<br />
beronzkoa" Lar. "Desconcierto de vientre", "despeño de vientre" Ib. "Diarrea" Lar y Añ. "Cólica", "disentería",<br />
"seguidillas, cámaras" Añ. v. beherako.<br />
2. berazko (V), beruzko (-tzk- V-gip). Ref.: A (berazko); Etxba Eib (berutzkua). Bajada. "La bajada.<br />
Batzuetan, gorutzkua baño gatxaua berutzkua" Etxba Eib.<br />
beheranzkodun, berantzakodun. Aquejado de diarrea. Berantzakodunari arroz-ura edaten emon bear<br />
ddako. (V-arr). A EY IV 232.<br />
beheranzkotu, beruzkotu. Contraer diarrea. Lapur guztiai nik opa deutsedana da ostuten daben guztia,<br />
urrearen lekuan, zirin biurtu dakioela, eta eurak bere zirindu ta beruzkotu deizala nundik nora dabilzan<br />
ezaututeko zirin lorrotzean. Ezale 1897, 382a.<br />
beheranzti, beronzti (Lar). "Corriente, adj., agua corriente, ur beronztia" Lar.<br />
beheranztu, beronztu. "Correr los ríos, beronztu" Lar.<br />
beherapen (B, L, BN, S; SP, VocBN, Dv, H, Foix ap. Lh), berapen (B; H). Ref.: A; Satr VocP; Izeta BHizt2<br />
(berapen). Tr. Documentado en textos septentrionales y (en menor medida) meridionales. En DFrec hay 3 ejs.<br />
Periodo menguante de la luna. "Illargiaren beherapena, déclin de lune" SP. "Période de la décroissance de la<br />
lune" VocBN. "Beherapeneko egunak, egun hilak, les jours de la décroissance de la lune sont des jours morts"<br />
Dv. "<strong>Bar</strong>din da ilhargi gorapenean edo beherapenean ereitea" H. "Berapenean gara, nous sommes à la lune<br />
décroissante" Ib. s.v. bea. "(S; Foix), dernier quartier de la lune" Lh. "Cuarto menguante. Ilondo, illondo en<br />
Arruazu" Satr VocP. "Luna menguante. Berapenean erizioak" Izeta BHizt2. Illhargia ahi arteranokoa deitzen<br />
dugu beherapena, zeren illhargia behera doan. EZ Eliç XXVI. Ez holla Usmena, handiki gorapenak soinean<br />
diakarken beherapena. "Le croissant porte le déclin sur les épaules". O Pr 160. Hartakotz ere argizagia bethian<br />
denian, aboro argitzen diela, gorapenian eta beherapenian beno. AR 73. Batian gorapen, bestian beherapen,<br />
hilabetez egiten düzü lürrüngürian zure üngüria, argizagi üngüraria. Chaho AztB 12. Beherapenan behar arno<br />
ganbiatu. Hb Esk 189. Ilhargiaren gorapen eta beherapenak. Hb Egia 2. Haritza ebak daiteke hazil<br />
beherapenean; berantago ere bai, izerdia geldirik dagoeno. Dv Lab 376. Gorapenean ezartzen diren<br />
arroltzetarik oilaskoak ateratzen dira, beerapenean ezarri arroltzetarik oilandak (BN-lab-ciz). A EY I 99s.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
493
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Beherapenean hil txerriain aragia hobeki gogortzen da. Harro gelditzen da gorapenean hila (BN-lab-ciz). Ib.<br />
47. Beherapeneko inkhatza gogorrago düzü ta su gutiago egiten dizü (S). Ib. 163. Zer? Onjoketa beherapenian!<br />
Etziztia erhotzen ari bestenez? GAlm 1961, 39 (ap. DRA).<br />
(Urt, Dv). Declinación (de los astros). "Abcessus, partiada, beherápena, erretira. Abscessus solis, iguzkiaren<br />
beherápena" Urt I 42. "Déclin" Dv.<br />
(B, L, BN, S ap. A; Dv), berapen (Lar, H). Humillación. "Baxeza, abatimiento, humildad" Lar. "Rabaissement<br />
de l'honneur, du crédit" H s.v. bea. "Abaissement" Dv. "Abajamiento" A. v. beheramendu. Bada orregatik<br />
ere diferenzia humildadian ta gure desprezio propioan, zergatik au, guk ezagutzen ez degula, gugan dagoen<br />
txikitasun, billaukeri ta berapen bat da. Echve Dev 250. Aitak onhetsi zituen haren [Yesusen] beherapenak<br />
bekhatuen gatik. Hb Egia 96. Yainkoaren ederragatik, pozikan edozer yasan bear dezu: neke, min [...], eri, irain,<br />
akar, berapen, lotsa, atarraldi ta nardak. Ol Imit III 35, 2 (Ch humiliazioneak).<br />
berapen (H). "Descente" H.<br />
"(S; Foix), reflux (de la mer), mer basse" H.<br />
Decadencia. "Nola egiten baitu galtzapen eta beherapen handia (Ax)" H. (pero en todas las eds., incluida la<br />
de Ip, se lee beheratzapen). Kornubieraren beherapenaren beste zio bat, Erreforma izan zen. Mde Pr 252.<br />
Depresión, bajada de ánimo. --Gorapen eta beherapen sobera aise dituen neska bat baituk hori. --Ba...<br />
Hemengo neska gehienena duk hori! Han baino beroago eta basago dituk gero hemen! Larz Iru 108.<br />
beherapendu. "Décroître, en parlant de la lune" Dv.<br />
beherarazi (Urt), beherazi. Hacer disminuir. "Attenuare facere, [...] beherarazi" Urt III 55. v. BEHERATU<br />
ERAGIN. Bigarren tranpa da erosleak elkar artzea, gauzen prezioa beerazteko. AA II 182.<br />
beheraspen. v. beherazpen.<br />
beheraste. "Baxada, jatxiera, beerastea, berastegia, jauspidea" Lar.<br />
beheratar, beratar. 1. "Ordinario, vulgar, de poca estima, beratarra" Lar. Gañeko zaku gogorra utzi ta oial<br />
beratar edo merkezko sotana bat [...] arrerazo zioen. Cb SIgn 45.<br />
2. Habitante de las tierras bajas. v. beheretar, behetar. Goiarri ta beratar / fededun bikaña, / jendia portatu<br />
da / sekula ez aña. Ud in Bertsol 1932, 220 (se refiere a los del Beterri guipuzcoano).<br />
beherataste. "(Hb), descente (de eraste, descendre)" Lh.<br />
beheratasun (L ap. A; Ht VocGr 332, Dv, H), beheratarzun (Darric y Arch ap. DRA), beheretasun (Urt Gram<br />
40), beheretarzun (Arch ap. DRA), beratasun. Tr. Atestiguado en autores septentrionales no suletinos hasta<br />
mediados del s. XIX; al Sur lo hallamos en CrIc y en algunos autores guipuzcoanosde la 2.ª mitad del s. XIX. No<br />
se encuentra ningún ej. de -tarzun.<br />
1. Humildad, baja condición. "Bassesse" Urt Gram 40, Ht VocGr 332. "État d'abaissement, humiliation" Dv.<br />
"Bassesse, humilité" H. "Bajeza" A (que cita el ej. de EZ Noel). Zeren behatu ukhan baitu bere neskatoaren<br />
beheratasunera: ezen huná, hemendik harat dohatsu erranen naute jenerazione guziék. Lç Lc 1, 48 (TB, HeH<br />
beheratasun; Dv, Ker ap(h)altasun, Oteiza humiltasun, Ol txikitasun, Leon ezdeustasun, IBk, IBe ezereztasun).<br />
Ene beheratasunak / merezi duen baño, / Iaun onak ematen darot / ohore gehiago. EZ Noel 43. Berehala<br />
pobrezia eta beheratasunerat erori izan dire hek berak. Arbill III 7. Mezpreza zazu deus ere baiño gehiago zure<br />
beheratasun eziñ gehiagokoa. Ch III 4, 4 (SP ezdeustasun, Ip ezdeustarzün). Urrikal bekizu, beraz, Jauna, ene<br />
beheratasuna, ene flakotasuna, zutaz ungi ezagutua. Ib. 20, 2 (SP aphurkeria, Ol txikitasun, Pi ezereztasun).<br />
Behin ere bere bekhatuen eta beheratasunaren orhoitzapena galdu gabe. Ib. 21, 7. Adora dezagun Jainkoaren<br />
Semea misterio huntan ageri den beheratasuneko estatuan. CatLav 389 (V 187). Gloria bedi [...] kondizione<br />
beheretako dena bere goratasunaz. Aberats dena berriz bere beheratasunaz. He Iac 1, 10 (TB aphaltasun). O<br />
Jesus humila! O goratasun soberanoa beheratasunik handienetarat jautsia! Brtc 218. Aingeruari agertu zion<br />
bere etxearen beeratasuna eta izate umilla. Lard 126. Zakeo zutik zegoan, bere umiltasun eta beeratasuna<br />
adierazteko. Ib. 420. Bere ezerezari eta beeratasunari begiraturik, aldats egiten zitzaion lanbide artarako<br />
Jainkoak autua zala. Ib. 128. Aberatsak berriz, bere beeratasunean jarri bear du [bere gloria]. (Iac 1, 10). Ur<br />
BOEg 1852. Biak adiskideki laztantzen diradela, zerren bata gere beeratasun, bear eta ezerezean, eta bestea<br />
Jainkoaren esku eta laguntzan zimendatzen diran. Aran SIgn 114. Beeratasun artatik berari ta bereai nai ta naiez<br />
etorriko zitzaien desonra. Ib. 23. Beheratasunean bizi behar zuten. ABv (ap. Dv).<br />
Humildad, actitud humilde. Artu beratasun edo umildade andiaz emon daruekuzan atsakabe ta injuriak.<br />
CrIc 114.<br />
(En sdo. prop.). "Iguzkiaren goratasuna eta lurraren beheratasuna. "La hauteur du soleil et la position basse<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 494<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
de la terre" H. "(Hb), abaissement, diminution de hauteur" Lh.<br />
beheretasun. "Profondeur" Urt Gram 40. ,<br />
"Faiblesse graduée de la voix" Lh.<br />
"Épuisement, langueur" Lh.<br />
2. Secreto. Ene misterioen sekretuak eta beheratasunak rebelatzen diotzatet. "In multo lumine revelo<br />
mysteria". Arbill III 43, 4.<br />
beheratsu. Humilde. <strong>Bar</strong>diñakaz beeratsuba, beeragokoakaz bake onekua. Cristiñau-nescatilla 2 (ap.<br />
DRA).<br />
beheratu (SP, Urt III 52, Lar, Añ, Lecl, Dv, H), beiratu (Bera), beratu (V-gip, G-nav; Lcc, Aq 1464, Añ, H s.v.<br />
bea), peratu (AN, BN, S). Ref.: A (beratu, peratu); Etxba Eib (beratu).<br />
Tr. De empleo general, aunque tiende a desaparecer de la literatura septentrional desde mediados del s. XIX.<br />
Al Sur la forma predominante es beeratu, con documentación constante desde Larramendi. Beratu, que<br />
desaparece casi completamente en la 2.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 495<br />
mende.<br />
a mitad del s. XIX, se documenta desde Mendiburu, sobre todo en textos<br />
guipuzcoanos; entre los vizcaínos es escaso y más tardío (Arrese Beitia, Enbeita; hay bératu junto a bee- en<br />
Añi<strong>bar</strong>ro). No encontramos ejs. de peratu fuera de los compuestos del tipo oinperatu, etc. (hay sólo un ej. de sdo<br />
incierto en JanEd II 85). En DFrec hay 12 ejs. de beheratu, meridionales.<br />
(Con aux. trans. e intrans.). Bajar, abatir(se), inclinar(se) (sobre); declinar. "Abaxar" Lcc. "Abaisser" SP.<br />
"Cadere" Urt III 444. "Cadunt sydera, izarrak erortzen vel [...] beheratzen dire" Ib. 447. "Abatir a uno, norbait<br />
azpiratzea, lurreratzea, beeratzea" Lar. "Abatirse al suelo" Ib. "Inclinar, encorvando" Ib. "Baxar", "agacharse"<br />
Lar y Añ. "Tum<strong>bar</strong>, caer rodando" Aq 1464. "Descendre en bas" Dv. "Ez da beherako, il n'ira pas en bas" Ib.<br />
"Abaisser, descendre [...]. Beera zaite, beherera zato, descendez. Urak beratu dire, les eaus sont descendues, ont<br />
baissé" H (s.v. bea). "(Trans.), descendre, baisser, rabaisser, abattre, rabattre" Ib. "Be(e)ra ezazu goregi dagon<br />
argia, descendez la lumière qui est trop haute" Ib. "Burua beratzen du, il baisse la tête" Ib. "Beratu (G-nav),<br />
bajar (las aguas)" A. "Peratu (AN, BN, S), deponer, descender" Ib. "Beratizu kurtiñia, iñok ez gaitiazen ikusi"<br />
Etxba Eib. v. apaldu, beheititu. Cf. azpiratu; cf. ahoz-beheratu.<br />
Ago gurekin: ezen arratsa duk, eta eguna duk beheratu. Lç Lc 24, 29 (He, TB, Dv beheratu; Brunet erori).<br />
Eta hi Capernaum zerurano altxatu izan aizena, ifernurano beheraturen aiz. Ib. 10, 15. Loa garaithurik eror<br />
zedin hirurgarren soillerutik beherera eta hila altxa zezaten. Baina iautsirik Paul behera zedin haren gainera,<br />
eta besarkaturik erran zezan. Lç Act 20, 9s (Dv etzan zitzaioen gainera). Beheraturik sartzen da bigarren<br />
mementoan, / Iesus ere Patriarken libratzera Linboan. EZ Man II 48. Hala zuri zaitzu ene bihotza beheratzen, /<br />
kontenplatzean indarra non baitzaio flakatzen. Ib. 79. Ezen zeruetarik, non egiten baitu bere egoitza, beheratu tu<br />
begiak lurrera. Gç 48. Behera dezazu gure faboretan / Zeruetan duzun ponpa inmortala. Ib. 125. Kain despistatu<br />
zen hagitz eta haren bisaia beheratu zen. 'Concidit vultus eius'. Urt Gen 4, 5 (Dv, Bibl erori). Bethi bere<br />
bihotzak altxatuak zaozkaten ontasun ikhusten, eta fiñatzen ez direnetarat beldurrez ikhusten diren gauzen<br />
amudioak behera zetzan lurreko alderat. Ch I 22, 4. Itzak noiz era onetan, noiz bestean [...]; noiz goratu, noiz<br />
beratu, noiz luzatu, noiz laburtu erakusteko erreglak dirade. Cb EBO 46. Bere baithan altxatzen direnak<br />
beheratuak dire Ifernuko zolaraino. Brtc 217s.<br />
(s. XIX) Gorde zuan Jangoikoak egun bat bera onratzeko [...] ta goiak beratu dira; egun santuak igaro dira<br />
bekatu egunak izatera. Mg CC 192 (CO 289 beetu). Gorputza zainduteko egin dirian erremientak, ez dira<br />
gordeetakuak, ez makurtu ta beeratutekuak arerijuai. Mg PAb 206. Erraz da beeratu, goiartu ta iltea edozein<br />
bizio txar bere asieran. Añ LoraS 106. Pagoak ez zuen beratu ta makurtu nai, ta bai arpegi eman ta jarki aize<br />
gogorrari. VMg 79. Asko etxe funditu ditu jokoak, banitateak, gormandizak; erremusinak eztu egundaino batere<br />
beheratu. Dh 228. Beeratu egijozu umiari iduna gaztetan, ta domau egijozuz saijetsak txikija dan artian. fB Ic I<br />
app. 1. Ez, ez, aita, ni enuzu ezkonduren. / [...] alharguntsak erran zuen. / Alha<strong>bar</strong>en bihotz-minak / beheratzea<br />
uzten tu aitak. Arch Fab 197. Baña oneek [pekatuak] arindu ta parkaturik egozan legez, [...] beeratu zan pixua<br />
egitada onak egozan alderuntz. Ur MarIl 80. Halako suertez non ene egunak iragan baitire itzalen gisa, zeiñak<br />
zenbatenaz beheratzenago baita iguzkia, hanbatenaz baitire handiagoak. Gç 48. Jesus menditik beeratu zanean.<br />
Lard 395. Moisesek eskuak goronz iduki nai, baña nekatzen zitzaiozkanean, beeratzen zituen. Ib. 76. Bukatu<br />
bada, o Jaungoikoa! / gure erbeste luzea, / beeratu Jauna, zuk gure kontra / jaso dezun ezpatea. AB AmaE 55.<br />
Heltü nintzan Ligira / buneta erori lürrera, / buneta erori lürrera eta / eskurik ezin behera. Balad 80.<br />
(s. XX). Al zan lenena kuratu, / mediku jaunak iztarra jarri, / ezurrak zaizka peratu; / kojorik eta ezer ez<br />
dauka, / aiñ ederki zan sendatu. (Interpr?). JanEd II 85. Begiak jaso zittuan zerurontz eta burua beratu zuan<br />
bere Aitta Zerutarrari eskerrak emanez. Inza Azalp 120. Burua beratu ta pentsamentua Jesusengan jasorik ixilixillik<br />
aitorketa egitera joaten dira. ArgiDL 132. Eta i, Kaparnaum, zeruraño goratuko al aiz? Sulezeraño<br />
beratuko aiz. Ir YKBiz 155. Ortakoz iztarrak estu, / bat bestez gurutzeratu; / alare larri, galtzik ez diten /<br />
ipurdiraiño beratu. Or Eus 372. Eldu zen etxe atarira, Yan Pier-i gurdiko egurrak beheratzen laguntzera. Etxde<br />
JJ 60. Zazpietan zan itsas-aundia. Bederatzietarako, noski, txalupa burni-<strong>bar</strong>raren azpian jartzeko ainbeste<br />
beeratuko zan. Anab Poli 32. Ola mintzo direnak eztute gogoan animaliak goratzea eta bai gizona oien maillara
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beeratzea. Vill Jaink 70. Lagüngua zor beitügü / Eüskal Herriko besteri, / indarrak behera ditian / igorririk<br />
herriz herri. "Envoyons-leur nos forces en bas". Casve SGrazi 132. [Mutil koxkorrak] utzitzen du bazkaria eta<br />
begiak beheratzen ditu. MEIG IX 109.<br />
(V, L, BN, S ap. A; Ht VocGr, Lar, Dv, H), beratu (H). (Fig.). Humillar(se); rebajar(se). "Blâmer" Ht VocGr<br />
333. "Humilier" Ib. 371. "Apocarse, humillarse, bere burua gitxitzea, &c. beeratzea" Lar. "No me abato yo a<br />
esas raterías, ez naiz ni beeratzen txarkeria orietara" Ib. "Humiliare, humilier, abaisser" Dv. "Norbaiten omen<br />
ona beeratzea, rabaisser la réputaion de quelqu'un" H. "Panparroikeriak ederki beratu niozkan" Ib. "Beeratu<br />
(V), beheratu (L, BN, S), humillarse" A. Ezen haur humiliatu eta beheratu izan da, gure exaltatzeagatik eta<br />
goratzeagatik. Lç Adv ** 8r. Ezen bere burua goratzen duen guzia, beheraturen da: eta bere burua beheratzen<br />
duena, goraturen da. Lç Lc 14, 11 (He, Ker, IBk, IBe be(h)eratu; TB, HeH, Dv, Ol, Leon ap(h)aldu, Oteiza,<br />
Brunet humillatu, Or beerago bota). Ikhus ezazue zeuen / Iauna beheratua, / zeruetan handi dena / lurrean<br />
ttipitua. EZ Noel 52. Lehen hautatu dut Iainkoaren etxean beheraturik egoitea, ezen ez bekhatoreen iauregietan<br />
(Ps 83, 11). SP Phil 220 (He 221 beheititurik). Hain goratü izan dela, nola bere büria beheratü baitzian<br />
berthütez. Bp II 108. Beheratu baitzare gizonaren zerbitzatzeraiño. Ch III 10, 3. Iazar zazu ene bizkarraren<br />
gaiñean, behera zazu ene buru superbioa. Ib. 50, 6. Zure falten gatik beheratua eta mezprezatua izateko. Ib. 46,<br />
2. Spirituak eman nahi nau gauza guziez gorago, baiñan haragiak nahi badut eta ez beheratzen nau. Ib. 48, 4.<br />
Ondo balegokit nik astinduko nuke, nik beeratuko nioke bere andiustea. Lar DT CCIV. Horra nola den hunen<br />
baitan pobrezia bera beheratua eta humiliatua. He Phil 216. Jautsi eta beheratu nahi izan duenaz geroz, gizon<br />
egiteraiño, eta heriotze laidotsu bat, gu salbatzeagatik, pairatzeraño. He Gudu 134. Leoirik erreenak [...] ere<br />
<strong>bar</strong>katzen dio bere atzaparren ta orzen artean urratzera zijoan gizonari artara baño len beratzen ta humilzen<br />
zaion aldian. Mb IArg I 336s. Jainkoak beheratzen eta urmariatzen ditu supherrak eta sendoak. Lg I 279. Nor<br />
ere altxatuko baida, eta hura izanen da beheratua; berriz, nor ere beheratuko baida, eta hura bera izanen da<br />
altxatua. Lg II 243. Adiskide izanen ditutzu, zure izanetarik edo goratasunetik zenbait probetxu usteko duteño;<br />
beheratzen bazare, ez darotzute gehiago begiratuko. Mih 68. Beraz behera behera [sic] zaite zure Jinkoaren<br />
ainziñean. Ib. 44. Zure buruba beheratzen zinduen, zure ezdeustasunean hondatzen ziñen. Ib. 29. Baña zu nire<br />
arimea beeratu, ta humildu zaite, ta eldu zaite beti Jauna gana. Añ LoraS 183. Ipui ezin obea adierazotzeko<br />
gizon arro, astin ta buruiritzikoai, nola geroenean izango diran beratuak. VMg 81. Gu salbatzeagatik edo<br />
pekatutik libratu eta Jaungoikoarekin adiskidetzeagatik humillatu, jatxi eta beeratu zan. Gco I 181. Ain arroak,<br />
non uste duen geiegi beeratuko lirakeala egin zaizten ontarteak aitortu ta ongillea alabatzearekin. AA III 345.<br />
Jainkoaz naski orhoitu ere gabe, bederen maiestate adoragarri haren aitzinean beheratu gabe. Dh 224. Ezagutu<br />
erazoten deuskube ze argalak eta gitxirakuak garian, ezauera onegaz humildu eta beeratu daigun geure<br />
arrokerija. Astar II 264. Ala gaizki egin othe dut, zuen goratzeko ene buruaren beheratzea. Dv 2 Cor 11, 7.<br />
Egarri naiz, dio, galtzen diran ainbeste animagatik, nere Aitaren gloria aiñ beeratuagatik eta [...] nere Elizaren<br />
triunfo edo garaipenagatik. EE 1885b, 546. Beeratzen dana, gooratua [sic] izango da. Bv AsL 110. Gisa<br />
onetako egitiakin Franziskok bere burua beratzen zuan, eta etsaiari ebakitzen zion bidia, bere biotzian sartu<br />
etzedin. Ib. 109s. Izketetan iñoiz ere bere izena aotan artzea debekatu zuen, izen au beeratu etzediñ. Arr May<br />
162s. O Jesus bigun gizonagaitik / beeraturiko gorena. Azc PB 31. Gaztelar ta prantzesak beratzeko gaizki<br />
esaten dek, baño aien diruagatik eure sorterria salduko eukealata nago. Ag G 117. Ontasun andia dala gizon<br />
bat apala izanik igotea, ta goien egonik, zer oker dan beeratutea. Or Tormes 15. Bere burua / beratzen daula /<br />
guri bakezko / mosua emon gurarik! Enb 104. Goratzen dana beeratuko baita eta beeratzen dana, goratuko. Ir<br />
YKBiz 343. Txirotasunak ez dau / gizona beratzen, / ezta diruak ere / iñor goratzen. BEnb NereA 69. Nik nere<br />
burua goraipatzen ez badut arako argatik da: beeratzea bait da nork bere burua goraipatzea. Berron Kijote 175.<br />
Esandakoak ez du [Arrese] beheratzen ez gutxiesten. MEIG II 87.<br />
(Part. en función de adj.). Humilde, bajo. Erakatsi nahi derikü Jinkoaren aitzinian bihotz beheratü bateki<br />
bekhatore girela aithortü behar dügüla. Bp I 142. Ez zaiteztela altxa zeben baitan handigozko gogoetez; aitzitik<br />
aphal zaitezte presuna beheratuen alderat. He Rom 12, 16 (Lç beheretara akomodatzen zaretelarik). Munduko<br />
distiaduratik urrun, bizitze beheratua, ilhuna, gordea hautatu izan duzu. Dh 108. Lan ta egikizunik<br />
beeratuenetan: zurak zerreetan, etxia garbitzen ta onelakuetan. Ur MarIl 99. Lurrera zelai bota Erri anditsua, /<br />
goratu ta eregi umill beratua. AB AmaE 29. Arpegiera umil, beeratu eta moduonekotasunagaz gure Jauna<br />
artutera eldutea. Itz Azald 161.<br />
(Part. en función de adj.). Abatido. "Gogoa beratua daduka txit, il a l'esprit très abattu" H. Gogoa (arima)<br />
aspaldion oso eri [du]; ta gogo beeratuak emeki-emeki ta igartzaka soinik errutsuenari oben eragiten dio. A<br />
Ardi 87s.<br />
(Lar, Añ, A), beratu (Lcc, H). "<strong>Bar</strong>atar" Lcc. "Baxar de precio" Lar y Añ. "Garia beratu da, le blé a baissé de<br />
prix" H. Orduko prezioa eskatu dezakezu, baña beeratu bear dezu zerbait mermakgatik. AA II 189. Beti nai<br />
dabee erosten dabeenak al daijen gustija beeratu, eta orregaitik geijago eskatuten dot. Astar II 169.<br />
(Urt), beratu (V, G ap. A; Lar, Añ). Disminuir. "Attenuare" Urt III 52. "Menguar [...] el mar, ríos, luna,<br />
beratu" Lar y Añ. "Beratu (V, G, Añ), menguar, disminuir" A. Senda dietzadatzu ene miñak, ezen ene ezur<br />
guziak khiritu zaizkit eta indarrak osoki beheratu. Gç 43.<br />
Bajar (la voz, el volumen del sonido). Beltranek ordea, abotsa beeratuz, bere azken itzak apalki zuzendu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
496
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zittun. Etxde AlosT 46. Mugonez ohartu zen goiz zela oraindik; ez zituen auzoak iratzarri behar, ez eta Marcelle<br />
ere. [...] Irratia beraz beheratu zuen. Mde Pr 148s.<br />
peratu (H (BN, S), Dv (BN, S)), pialatu (S ap. Lh). Poner(se) debajo. "Peratzea (BN, S). 1. (vb. trans.),<br />
mettre dessous, placer dessous, sous-vaincre, soumettre. 2. (vb. intrans.), se mettre dessous, sous-se soumettre,<br />
Syn. azpiratzea, menperatzea. 3. avec adjonction de lur, terre, oin, pied, ostiko, talon, men, puissance, etc...:<br />
enterrer, s'enterrer; mettre, se mettre sous les pieds; mettre, se mettre sous la dépendance" Ib. "Mettre dessous"<br />
Lh. Cf. amilperatu, hankaperatu, besaperatu, ekaizperatu, erdaldunperatu, eskuperatu, giltzaperatu,<br />
itsasperatu, itzalperatu, lanperatu, legeperatu, lurperatu, mahaiperatu, oinperatu, ostikoperatu,<br />
zangoperatu, zigorperatu.<br />
- AHOZ BEHERATU. v. ahoz-beheratu.<br />
- BEHERATU ERAGIN. Hacer rebajarse, humillar. v. beherazi. Da Zeruko doai edo birtute bat gere buruak<br />
diran bezela ezagutu eragiten diguna; eta gere <strong>bar</strong>ruan humillatu eta beeratu eragiten gaituana. Gco II 25.<br />
beheratzaile. "Abatidor, beeratzallea" Lar. "Celui qui rabaisse, abaisseur" Dv.<br />
beheratzapen (SP (sin trad.) Ax 233; H). Decrecimiento, pérdida; decadencia; ruina. "Décroissance" H s.v.<br />
beheramendua. v. beherapen. Nola egiten baitu galtzapen eta beheratzapen handia, probeari gibela emaiten<br />
dioenak: hala egiten du goratzapen miragarria probe beharrari, bere beharraren estaltzeko emaiten dioenak.<br />
'Ruina'. Ax 233s (V 156). Grekoa ere bada denboraz munduan izan zen estimu eta errespetu handitan; ordea<br />
hunek ere bere beheratzapena hartu zuen. ES 93. Erromako Enperadore]o[ak irauntzueino, Latinak ere on eduki<br />
zuen, eta hura akhabatzearekin, hau ere ganbiatu zen eta artu [sic] zuen bere beheratzapena. Ib. 94.<br />
(Lar, Lar DVC, Hb ap. Lh, Dv, H). "Baxeza, abatimiento, humildad" Lar. "Envilecimiento" Lar DVC 181.<br />
"Abaissement" Dv. "Abaissement, avilissement" H. v. beheramendu.<br />
(Lar Dv; Hb ap. Lh), beratzapen (H s.v. bea). Abatimiento, depresión, desmoralización. "Abatimiento. En<br />
el mayor abatimiento, beeratzapen aundienean" Lar. "Abattement, découragement" H (s.v. bea) y Lh.<br />
beheratze (L, BN ap. Lh; Hb ap. Lh), beeratute, beratze. 1. Humillación."Abaissement" Lh. Haren<br />
beheratzean haren iujemendua goratu izan da. Lç Act 8, 33 (Dv beheramendu). Andija da benetan Jaungoiko<br />
batek onetan irakusten daben beeratutia. Astar I app. VIII. Zure humillazio eta beratzearen asiera bera dan<br />
gauza bera zure anditasuna eta gloria geiagorako izatera ekartzen. Arr Orac 411 (ap. DRA).<br />
"Abatimiento, beeratzapena, beeratzea" Lar.<br />
2. Bajada. Iokariaren lasterra, gora behera; goratzea hegi erdirano, beheratzea ondarrerano. "Celle d'en<br />
bas". O Pr 269. Ez da Jaungoikoagan ez geitu ez gitxitzerik; ez gora ez beratzerik. I<strong>bar</strong>g Geroko 50 (ap. DRA).<br />
"Inclinación, makurtzea, beeratzea" Lar.<br />
"Rabais" Lh.<br />
beiratze. En AxN se explica beheratzapen 'ruina' (233) por beiratze.<br />
(Como segundo miembro de compuestos). Bajada de; disminución de. "Baisse. Diru beheratzea (L), la baisse<br />
de la monnaie" Lh. Jaun Soberandiari bezala zor zaizkan agurrak ta buru-beratzeak egiten diozkagula. Ub<br />
172. Gari-biltzalleai neurri-beeratze ori etzekiat alaigarri izango zaiten, orraatik. TAg GaGo 96. Jan dauan<br />
tokian, ez ezaguna izan-ta, ez deutse sari beeratzerik egin. Erkiag BatB 186.<br />
- BURUZ-BEHERATZE. v. buruzpeheratze.<br />
beheraxe. "(Hb), un peu bas, un peu trop bas" Lh.<br />
beherazi. v. beherarazi.<br />
beherazkiro. "Aviltadamente" Lar.<br />
beherazpen (H), beheraspen. Suspiro. "Soupir" H. v. hasbeherapen. Flakaturik egotu naiz beherazpenez,<br />
isuriko tut gau guziez nigarrak, eta hetzaz bustiko dut ene ohea. Gç 43. O Jauna, badakizu zer xede duten ene<br />
desirkundeek, eta zer penek hunela eragiten darozkidaten beherazpenak. Ib. 45. Ene bihotzeko beherazpenak. Ib.<br />
45. Hunen beherazpenek tuste / harri-arrokak zathitzen. Ib. 136. Haran huntan darozkitzugu / egiten<br />
beheraspenak. Ib. 144. Ago bethi beheraspenez, / isur nigar uholdeak. Ib. 158. Ene beheraspenak eta ene<br />
auhenak. Ib. 47.<br />
beherazpetu. "Aviltar" Lar.<br />
behere (L, BN ap. A; VocBN, Dv, H, Hb ap. Lh), beher, behera (beera H (V, G)), bera (V-m-gip ap. A; Lar). <br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
497
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Tr. Pertenece a la tradición septentrional. Procede del alativo behera (de behe, q.v., al que sustituye en casi todos<br />
sus usos), con la particularidad de que behera ante casos locales adquiere la forma beher(e)- (beherean,<br />
beheretik, behereko, etc.), de los cuales se ha deducido un tema nudo beher o behere, de forma en parte similar a<br />
lo ocurrido con otras posposiciones de lugar como aurre, atze, (V) gane, etc. Hay un atípico beherako en<br />
Pouvreau (que normalmente usa behere-); Hiri<strong>bar</strong>ren emplea beheran y beherako (este último tbn. en Irigaray)<br />
en Egia, pero behere en Eskaldunak. Tbn. encontramos beheran en IBk. Habrá que atribuir seguramente a la<br />
frecuencia de aparición sin determinantes el hecho de que behera se haya conservado mejor en función de<br />
adjetivo (v. infra (2)) y adverbio (v. behera). Duvoisin, p. ej., distingue en su dicc. entre behera (adj.) y behere<br />
(sust.). Aparece en toponimia y antroponimia medieval (cf. Arzam 162: Urquieguia beerecoa (1284),<br />
Elguebehere, Elguegaray (1366), Beheregaray (1520)) y moderna (cf. Beherekoauzoa en los Aldudes (BNbaig),<br />
Beherekoetxea y Beherekomenta, casas de Sara (L-sar), Beherekotxeta, <strong>bar</strong>rio de Valcarlos (BN-baig),<br />
Berekoetxea, caserío de Errazu (B), Berekotxulo, término de Vera (AN-5vill); v. ApV 142). Cf. Htoy Recherches<br />
32: "A sus ojos, el vino de abajo (behereko arnoa) [del interior de Francia] no vale tanto como el (nafararnoa)<br />
vino navarro".<br />
1. (Sust.). Parte inferior, parte baja; suelo; (el) mundo, (la) Tierra (en oposición al Cielo); piso inferior. "Vega,<br />
es voz Bascongada [...] y se dijo [...] de bera, tierra baja" Lar. "Partie inférieure d'un corps, côte d'en bas d'un<br />
corps" VocBN. "(Subst.) bas, rez-de chaussée, pied d'une montagne, d'une hauteur" Dv. "Beherea (L, BN, S),<br />
beera (V, G), (sust.) le bas, le dessous. Etxearen beherea, hiriaren beherea, le bas de la maison, le bas de la<br />
ville. Etxebehere, Hiribehere, noms propres" H. "1.º (L, BN), parte inferior de un cuerpo; 2.º (L-ain), el suelo"<br />
A. "Bera (V-m-gip), lugar bajo" Ib. "(Hb), rez-de-chaussée" Lh. v. behe, beheiti.<br />
Tr. En los ejs. más antiguos, de acuerdo con su función más típica, está siempre declinado en casos locales (v.<br />
infra BEHEREAN; BEHERERA, etc.); los primeros ejs. de tema nudo son beher en Argaignarats (luego tbn. en<br />
Monho, Goyhetche y Mattin), y behere, que es el más usado por los autores posteriores, en Larreguy; en esta<br />
acepción sólo hallamos algún ej. seguro de behera en Mattin. Al Sur lo emplean algunos autores modernos como<br />
<strong>Bar</strong>andiarán o Etxaide.<br />
Beher huntako egunaz / dakizue, debotak, / bethi hiltzeko orenaz, / dituela arrutak. Arg DevB 26. Ene<br />
erresuma ez da behere huntakoa. Lg II 269. Ordu da, o ene arima, altxa gaitezen behere huntako gauza guziez<br />
gorago. Brtc 24 (tbn. en MarIl 52 y Arb Igand 198). Zeruan da ene herria: / Beher huntan / biderant bat naiz<br />
etorria. Monho 86. Heien gainean eraman ondoan bitoria, behere huntan, ethorriko naizela Zeruko Erresumara.<br />
MarIl 87s. Ez dugu hemen, behere huntan, egoitza iraupenekorik, Zeruko Jerusaleme da gure bethiereko herria.<br />
Jaur 187. Orai arte erranetarik / ausarki iuiatzen dut nik, / beher huntan talendua / dela grimasa purua. Gy 293.<br />
Uda oro badaude ardiak menditan; / neguan nahi dute behere hautetan. Hb Esk 230. Burra egiten den aldi<br />
bakhotxean behereak garbitu behar du urarekin. "Le sol". Dv Dial 83 (It azpia, Ur beia, Ip zolak). Eraman<br />
zinerotan, eta hor bizi da orai, eta ni, behere hunetan, zugabe hiltzen nago. Dv LEd 115 (Cb Eg II 60 emen). --<br />
Bainan laboraria ez da mendi gainetara goaten arbolen sakhailatzera. --Behereetakoen xahutzea aski laite<br />
harentzat. Dv Lab 305. Gupela bezain zabal dire [krenolinak] beherez, / Konkorrak gainez... / Gorde behar<br />
litezke, jenden ahalkez! Léon Elissamburu in BertsoB 114. Soka hori hausten balinbada behere hartan,<br />
porroskatua, zintzirikatua bilduko hute. Zub El Día 26-11-1935. Udaran goietan, neguan beeretan, gaurko<br />
artzai batzuek bezala. JMB LEG 68. Etsitzen nuelarik / harpean nigarrez, / bet-betan agertu zait behere hartatik<br />
/ argi xuri zirrinta, urrez gorriturik. Iratz 28. Elurrak beheretan alako indarrez jotzen bazun, zer ote goietan?<br />
Etxde JJ 254. Kasu emak, gazte, menditik jautsiko hizalarik... Izigarri duk orduan tentamendua, phestan eta<br />
zurrutean, behere hautan bizitzeko. Larz Iru 62. Neure etxen sartzea / etzen, ez, pullita: / behera eta gaina /<br />
itzilipurdika. Mattin 50.<br />
(Como segundo miembro de compuestos). Zangar-behereak zaia xaharraren azpitik larru-has. JE Ber 30.<br />
(Tras ablativo). "Beéria, -ti beériari, la parte inferior a partir de... Beláunetik beéria" Iz ArOñ.<br />
2. (SP, Ht VocGr 332, Dv, Lh), beher, behere (H). (Adj.) Bajo (tbn. empleado, tras nombre propio de lugar,<br />
para denominar aquellos territorios llamados "Bajo-" o "Baja-"). "Bas" SP y Ht VocGr 332. "(Adj.), bas" Dv.<br />
"Itsas hegiko zelhai urtsu eta beheretan sortzen dire helgaitzak" Ib. "Beherea (adj., peu usité), bas" H Lh.<br />
"Behera [...] 2.º adj. bas, profond" Lh. v. behe (II).<br />
Tr. Como forma nuda, se documenta behera en los autores más antiguos (Leiçarraga, Materre, Etcheberri de<br />
Ziburu, Belapeyre), así como en Birjin y en Hiri<strong>bar</strong>ren; cf. tbn. beheran en Zubiri. Argaignarats, Mihura y<br />
Goyhetche emplean beher. Behere aparece en Lapeyre y, junto a behera, en Haraneder; anteriormente hay<br />
behere munduan en la dedicatoria de Guillentena al Manual de Etcheberri de Ziburu, debido sin duda<br />
exclusivamente al hipérbaton (por el normal mundu beherean). Hay tbn. behere seguro tras nombre de lugar en<br />
J. Etchepare (Amerika behereak) y Zerbitzari (Frantzia behere huntan), debido sin duda a la especial frecuencia<br />
en que ocurren estos nombres con suf. locales. El resto de los autores no presenta sino ejs. ambiguos de behere-<br />
+ sufs.<br />
Ifernu hitz haur [...] erran nahi da lekhu behera bat: eta irudi du hala hartu izan dela, zeren elejituén gloria<br />
zelestiala gora bezala, reprobatuén izatea behera baita. Lç ABC I 8v. Eta igaite hura zer da, lehen lurreko parte<br />
behera hautara iautsi ere dela baizen? Lç Eph 4, 9. Iautsi zela haren arima ifernuetara, erran nahi da, ez<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
498
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
kondenatuen ifernura, baiña lurraren <strong>bar</strong>reneko lekhu behera batzuetara. Mat 60. Lurraren <strong>bar</strong>reneko lekhu<br />
beheretara. Ib. 14. Luziferrek desiratu zuen lekhu gorena, / zeñi eman baitzitzaion Ifernu beherena. EZ Man I<br />
91. Lekhua da guztiz handi, luze, gora, behera, / ardiasten hek guztien non baitu zarratzera. Ib. 96. Bai halaber<br />
arboladi behera eta goitiak. Ib. 80. Oraiñ ere kantatzen tu zure koplak Zeruan, / bai eta merezi onez nik behere<br />
Munduan. P. Guillentena in EZ Man I 2. Nafarroa garaian, Nafarroa beherean, Zuberoan, Laphurdin, [...] eta<br />
bertze anhitz lekhutan. Ax 17 (V 8). Zeren gorena ezin dagoke beherenaren gainean permaturik baizen. SP Imit<br />
II 10, 3. Izan arren ilhunbean, / lekhu beher hunetan, / egia da bitartean, / bagaitezke argitan. Arg DevB 31.<br />
Jauna, oihuz egon natzaitzu ene lazerien hondaleze beheretik. Gç 49. Urpean eta itsasoaren hondar beheretan<br />
igerika dabiltzan arrainak. ES 142. Jainkoak gorago altxa zaitzaken arteraiño, konseillatzen darotzut, Philotea,<br />
zaudezen nik erakhusten darotzudan haran behere hortan. He Phil 105. Ezen erorkunde ispiritualek berekiñ<br />
dakharkete ohitza, gu bethi eror-araztekoa debozionera altxatzean giñen baiño estatu hagitz beherago batetara.<br />
Ib. 509. Arima batek Jinkoa duenean bere ontasun bakharzat, konturik egin gabe begiratzen diote mundu beher<br />
huntako izatei. Mih 80. Bethi behar dugu beldurtu lezearen solarik beherenerat aurthigiak izatea. Ib. 8. Mundu<br />
huntan gareino, lur behere huntako gauzek abusatzen eta llilluratzen gaituzte. Lap 412 (V 188). Jainko bezala,<br />
Jauna aurkhitzen dela zeru-gainean eta lur-beherean. "Et in terra deorsum". Arb Igand 153. Lehengo guduharr-esi<br />
gaitzak suntsiturik, eta heien azpiko pezoin beherak lurrez estalirik, dena berdindu eta zelai zabal bat<br />
eginik. Zub 91. Gure azpian, alde batetik, erreka zola beheran, Banka eta Urepeleko bazterretxe xuriak, han<br />
hemenka edatuak. Ib. 102. Zuberoa behereko Berrogaine deritzan urixkako ardandegi batean. Etxde JJ 273.<br />
Nafarroa beherean bizi izan zen harrezkero eta han, Donapaleun, artean Donapalaio zeritzanean, izan zituen<br />
bere karguak. MIH 236.<br />
(En la expr. Frantzia behere, ref. en gral. a la Francia alejada del País Vasco). Cf. Frantzia beheretar (HU<br />
Aurp 197). Frantzia beherean, ez da etxerik egiten priastegirik gabe. Dv Lab 171. Geroztik kasik ez da<br />
predikatu ez duen herri handirik, Frantzia behere huntan bederen: Bordele, Montauban, Tolosa, Perpignan,<br />
Marseille eta bertze gehienak. Zerb Azk 54. Hartu nuen Frantzia beheretik, ezagutzen ez dutan aheztar baten<br />
eskutitza. Xa Odol 291. Frantzia behere hortan, Gard eta Vaucluse departamenduetan bereziki. Herr 12-9-2002,<br />
7. Berriz jin giten Frantzia behere hortarat, Pariseko alderat bereziki. Herr 9-1-2003, 1.<br />
Bajo en cuanto a la latitud. Amerika behereak hartu bide zituen lehenbizikoak, bakar zenbeit bizkitartean<br />
iparrari buruz kokatzera zoazilarik, Ternoako alderat. JE Bur 204. Sinets nezazu, Amerika beherean aski luzaz<br />
egona bainiz. JE Ber 71. Bihurrikaldi izigarrienak Espainia behere hartan gerthatzen direla gehienak, Afrikatik<br />
ez urrun. Zub El Día 16-5-1936. Amerika behereko eskualdunekin. Herr 10-7-1958, 1.<br />
Humilde; bajo, vil. Lebitak ziraden mendreago eta zerbitzu beheragotara deithuak. Lç Decl a) 6r. Othoitz<br />
egiten drauagu eztuán permetitu nahi gure afekzionék gauza behera eta korruptible hautan errorik dagiten. Lç<br />
ABC B 3v. Gogo batez bata berzeagana afekzionatuak zaretelarik: gauza gorák afektatzen eztituzuelarik, baina<br />
beheretara akomodatzen zaretelarik. "Basses". Lç Rom 12, 16 (Dv, Bibl ap(h)al, Ol beko). Zen ederrena, egin<br />
zen itsusienik, bere gogarena gaizkienik. Onhetsiena, gaitzetsienik; eta gorena, beherenik. Ax 139s (V 92).<br />
Itxura egiten dugu nahi dugula azkenik eta mahainaren lekurik beherenean iarri; bainan horrela<br />
gaude mahain burura abantail geiagorekin ikaiteko. SP Phil 206 (He 208 mahaiñaren bazterrean). Iainkoa<br />
benedikatzen dugula bertzeeen gaingoititasunaz, gaudezin humilki gure bide beheragoan. Ib. 188 (He 190<br />
aphalago). Jinkoak zerbaitetara deitzen gütianian baizik ez agertzia; gañelan bizitze nekezü, estali eta behera<br />
bati jarraikitia. Bp II 35. Jautsiko naiz oraino [...] munduan den gauzarik aphalenetara eta beherenera. ES 172.<br />
Amudioak goiti du iaidura, eta eziñ geldi daiteke gauza beheretan. Ch III 5, 3. Eziñ iautz ditezke ni baiño deus<br />
beheragoren maitatzerat. Ib. 58, 5. Bethi eziñ zaudezke kontenplazioneko gradu gora batean, ezen naturaleza<br />
haiñ da gaixtua eta flakatua, non baitezpada behar baituzu iausi beheragorat. Ib. 51, 1. Haren familia edo<br />
egokia Israel guziko beherenetarik zela. Lg I 206. Kristok etzuen diru, ahaideko edo goratasun handirik. Behera<br />
sorthua zen. Hb Egia 79.<br />
De baja situación, pobre. Eta badakit behera izaten, badakit abundant izaten ere. "Abaissé". Lç Phil 4, 12<br />
(He behera; Ker bearrizana).<br />
"<strong>Bar</strong>ato, bera" Lcc. "<strong>Bar</strong>ata cosa, gauza berea" Ib. "<strong>Bar</strong>ato, merke, beera" Lar y Añ. Zer berze oihal taillu<br />
duzu prezio beherezko, moienezko eta gorezko. "De bajo, mediano y alto precio". Volt 250s.<br />
Escaso (de edad). Adin beheretarik / zeure etxetik ilkhi zinen / eskolatzeagatik. EZ Noel 151.<br />
Profundo, que tiene profundidad. Putzua behera da. "Altus". He Io 4, 11 (Lç, LE, TB, EvS, Ir YKBiz 68,<br />
Leon <strong>bar</strong>na; Dv, Ol, Or <strong>bar</strong>ren, Kr, IBk, IBe sakon).<br />
(Con reduplicación intens., fig.). Arpegia lurrari josia goihesgo behera-behera baten bihotz-molduretan.<br />
"Dans des sentiments d'une profonde adoration". Birjin 94.<br />
"Accentus acutus, akzentu grabéa, lanóa, behéra" Urt I 73.<br />
- BEHER-BEHEREAN. Intens. de beherean. Untz olio-zale zen goiko estaiean, / Gathu gasna-zale<br />
beherbeherean. Gy 244.<br />
- BEHERE-HAIZE. "Haize hegoa, ou simplement hegoa, egoa, egoia (G, V), vent du Sud. Syn. behere haizea:<br />
vent d'en bas" H. Cf. pekoaize (s.v. BEHEKO).<br />
- BEHERE-ALDE. v. beheralde.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
499
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEHEREAN (BN-arb; H). Abajo, en la parte de abajo. "Beherean, en bas" Ith 30. "Beherean da, il est en bas<br />
(dans l'appartement inférieur ou le rez de chaussée)" H. "Sukaldea beherean da (BN-arb)" Gte Erd 49. <br />
Eztraukak eure buruari imajina ebakirik eginen, ez irudirik batre zeruan garaian diren gauzenik, ez beherean<br />
lurrean direnenik. Lç ABC A 5v. Eska zakizko Iainkoari seinale bat zeruan gor, edo beherean itsasoan <strong>bar</strong>rena.<br />
SP Phil 209. Guk beherian firmatiak ikhusi dugu eta irakurtu. In Tt Onsa 8. Nik beherean eskiribatuak,<br />
Baionako ene Jaun Iphizpikuaren manuz arthoski irakurri dut. "Ego infra scriptus". ES 147. Arte hartan Piarres<br />
beherean baitzen eskaratzean. He Mc 14, 66 (TB, Leon beherean, IBk beheran; Lç behereko salán). Eta<br />
erakhusten darotzula goitan Parabisua idekia [...]; eta beherean Ifernua. He Phil 64. Doni Juane Garaziko<br />
Gobernadorea, beherian sinatuia (1793). In MEIG I 252. Artekoak nahi luke / gorago dena imitatu; / beherean<br />
denak ere / bedere artekora heldu. Gy 7. Goran dire mundu larriak; beheran, ttipiak. Hb Egia 42. Ez da deus<br />
ageri, gainean zerua baizik, beherean itsasoa baizik. Laph 225. Taulazko oheak lerro lerro, inguru guzian,<br />
birazka josiak bat gainean, bertzea beherean. StPierre 22. Bazterretan dituzten komentu guziak holaxe zainduak<br />
dauzkate, beherean kanoiez, gainean aldiz mitrallusez. JE Ber 59. Beherean ezarri ditugun dupek beren aldia<br />
egina dute; hiru kentzen ahal ditugu lur-arrasetik, gain-gainean ezartzeko. Lf Murtuts 16. Negu-aldian, ardiak<br />
beheran zituzten artean anai-arrebak txandaka egin oi zuten zaiketa. Etxde JJ 249. Negua zen eta beherean<br />
nintzan. JEtchep 76. Hogoi bat egun izango ditutzue beherean egoiteko. Larz Iru 74.<br />
(Tras ines. o adv. de lugar). Eta eginen ditut gauza mirakuluzkoak zeruan garaian, eta signoak lurrean<br />
beherean, odol, eta su eta kezko bapore. Lç Act 2, 19. Zein eder behar den izan zeruko Hierusalema, hemen<br />
beherean lurreko Erroma hain ponpirosa denaz geroztik. SP Phil 130s.<br />
(Tras gen.). "Pentzearen beherean (BN-arb)" Gte Erd 139.<br />
- BEHEREKO. De abajo (sdos. prop. y fig.). "Behereko phartia hobea da gainekua beno" VocBN. "Behereko,<br />
qui est du bas, inférieur" Dv. Eta bere jendea igorririk hil zitzan Bethlehem eta haren aldiri guzietan ziraden<br />
haur bi urthetako eta behereko guziak. Lç Mt 2, 16 (Dv bi urthetarik beheitirako). Pierris behereko salán<br />
zegoela. Lç Mc 14, 66 (Dv behereko; Ol beko, Or, IBe be(h)eko; He, TB, Leon beherean, IBk beheran). Nola<br />
arranoa baita hegaldatzen Zerura / eta gero berriz iautsten behereko mortura. EZ Man I 135. Aaron sazerdote<br />
handiaren beztidurak, behereko bazterrean inguru, zituen mingrana pintatuak. Ax 458 (V 298). Beherako<br />
gauzetan iarriak diren arauera iduri dagote orobat dela zerukoez. SP Imit III 58, 6. Iainkoak gorago altxa<br />
zaitzan artean konseillu emaiten derautzut, Filotea, erakusten derautzudan behereko haranean egoiteaz. SP Phil<br />
103. Erregelamendu bera izanen da presuna ezkonduentzat ere, behereko diferentzia xume hauiekin. JesBih 406.<br />
Hitz batez erraiteko, segi eskuara orthografan behereko alfabet hau. MarIl XV. Urrundu ziren hatterik / phentze<br />
beherekotarik. Gy 183. Zertako gorde Yainkoaren arthei lurreko gauzak? Gorakoez artha badu, zertako ez<br />
beherakoez? Hb Egia 42. Behereko zolan mamitsuago eskuara, damurik itsuago; ez ohartua, zenbat etsai dituen<br />
aiher. HU Aurp 215. Itzulipurdika badoazi biak, pirripitaka, behereko errekaraino. <strong>Bar</strong>b Sup 30. "Mozkortuen"<br />
begi-sudur eta ezpañak gorri: behatze zozoa eta beherako ezpaña dilindan, eroria bezala. FIr 192. Lehen estaian<br />
bertze kapera bat, handiagoa hau beherekoak baino. JE Ber 59. Nahiz hegatz hertsi bat badaukan trebeserat<br />
teilatu-inguruak, begiarentzat, nik uste, behereko hegi murritzaren leuntzeko. Ib. 17. Hasten dira guarda-ondo<br />
delakoa, mera eta axuanta, hiruak betan, behereko dupak ateratu beharrez. Lf Murtuts 16.<br />
(Tras adv. de lugar). Urre hura da zeruko zuhurzia hemen behereko gauza guziak oinen azpian aurizkitzen<br />
eta ostikatzen dituena. SP Imit III 32, 2. Lege bakar hartaz ari naiz, jakina, eta ez hemen behereko hala-holako<br />
legeez. MEIG VIII 58.<br />
(Tras gen.). "Beharriaren behereko burua" Urt III 201.<br />
- BEHEREKO ALDE. Parte inferior. v. beheralde. Goiti erakusten derautzula Parabisua idekirik [...] eta<br />
behereko aldetik erakusten derautzula Ifernua zabaldurik. SP Phil 62. L'alteren behereko aldean est suesteko<br />
partetik dire Ocla eta Iocle. INav 97. Itxiki ginduen gure bidea Cypreen behereko aldetik, zeren eta haizeak<br />
kontra baitziren. TB Act 27, 4. Etzuela [zakurrak] behereko aldean hortzik. JE Bur 19.<br />
- BEHEREKOAZ GOITI. "Beherekoaz goiti ezartzea, mettre sens dessus dessous. Syn. azpikoaz goiti, gain" H.<br />
- BEHERERA. Abajo; hacia abajo. Baldin Iainkoaren semea bahaiz, egotzak eure burua beherera. Lç Mt 4, 6<br />
(He hor behera). Ezen nola beherera arbola burdatua / xardangoaz erortzetik baita sustengatua. EZ Man I 117.<br />
Semea, ene ganik hartu ditutzun trabailluek etzaitzatela hauts, eta tribulazioneak etzaitzatela alde guziz<br />
beherera egoitz. SP Imit III 47, 1.<br />
(Tras alativo). Hura dela salbamendu humanoaren egitera Iainko Aitak huna beherera igorri ukhan duen<br />
Enbaxadore handia. Lç Adv ** 5r.<br />
(Tras ablativo). Baldin Iainkoaren Semea bahaiz, egotzak eure burua hemendik beherera. Lç Lc 4, 9 (He,<br />
Or, Ker, IBk, IBe (h)emendik be(h)(e)ra, TB beheiti, Dv hemendik beheiti, Ol beruntz). Loa garhaiturik eror<br />
zedin hirurgarren soillerutik beherera. Lç Act 20, 9.<br />
(Tras gen.). A la parte (del mar) situada debajo de, junto a (una costa). Clauda deitzen den islato baten<br />
beherera iragan genenean, nekez batelaren iabe izan ahal genen. "Ayant passé au dessous d'un petite île". Lç<br />
Act 27, 16 (Dv irla batetara erortzen hari baikinen).<br />
(Tras tema nominal nudo). Gero handik partiturik Zipre beherera io genezan. "La route d'au dessous de<br />
Cypre". Lç Act 27, 4 (TB Ziperen behereko aldetik, Dv Ziproko gerizaz iragan ginen).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
500
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEHERERAINO. Hasta abajo. Mailak tarrapatan behereraino jautsi gabe, <strong>bar</strong>atzen niz ezkaratzari so. JE<br />
Ber 66s.<br />
(Tras ablativo). Eta tenpleko belá erdira zedin bi zathitara garaitik behererano. Lç Mc 15, 38 (Dv gainetik<br />
behereraino). Denbora berean tenpluko beloa hautsi zen eta bi zathi egin gainetik behereraino. Lg II 282.<br />
Hango berrien guri heltzeko / igorri dute Argia. / Gainetik eta behereraino / dena eskuara garbia... Etcham 237.<br />
- BEHERERAKO. "Qui est en direction du bas" Dv.<br />
- BEHERERAKOAN. "Behererakoan, au moment où il va descendre" Dv.<br />
- BEHERERAT. Abajo, hacia abajo. Yainkoaren semia bazira, aurthik zite behererat. SalabBN Mt 4, 6 (TB<br />
beheiti).<br />
(Tras tema nominal nudo; con valor de part.). (Ir) la parte situada debajo de. Hiri behererat zirenean,<br />
Samuelek erran zioen. Lg I 265.<br />
- BEHERETIK. Por debajo; desde abajo. "Beheretik (Lc), desde abajo" A. Hura tiraturik marinerék remedio<br />
guziak bilhatzen zituztén, unzia beheretik hersturik. Lç Act 27, 17. Zuek beheretik zarete, ni garaitik: zuek<br />
mundu hunetarik zarete, ni ez naiz mundu hunetarik. Lç Io 8, 23 (Dv beheretikakoak). Purgatzeko putzuaren hau<br />
ere idurira, / Beheretik hurbiltzen da munduaren hegira. EZ Man I 127. Gainetik zaude Iaunak bezala manatzea<br />
gatik: beheretik zaude habeak bezala sostengatzea gatik. Harb 404. Beheretik gainera igaiten zen arteko<br />
selharua gaindi. "De inferioribus". Dv Ez 41, 7 (Ker beeko tokitik). Bazter-harresiak guneka beheretik<br />
gaineraino gogorki lodi. JE Ber 21. Haitza, beheretik eta gaineraino, floka gorri ilhun batzuz aphaindua. <strong>Bar</strong>b<br />
Leg 136. Hor zagon muthurraz zeruari, besoz paretari [...] --Zer den haatik aberearen usma? Beha nola<br />
beheretik ezagutu duen khardoa. Lf Murtuts 15.<br />
(Tras instrumental). (Por) debajo (de); menos (de). "Eztu emanen hamarna soz [sic] beheretik" SP. <br />
Iongoiko bat onhets ezak gauza guztien gaiñetik / eta kristau laguna ez heronez beheretik. EZ Man I 12. Zu zara<br />
zeruez gainetik, zeruez beheretik, zeruen <strong>bar</strong>renetik eta gure gana guk zeurok baino hurbilago eta <strong>bar</strong>renago.<br />
Harb 403. Jainko bat onets ezak gauza guzien gañetik, / eta Kristau laguna ez heronez beheretik. Ub 172 (parece<br />
tomado, directa o indirectamente, de Etcheberri). Erregina zazu Jainkoaren ondotik, Jainkoaz beheretik diren<br />
gauza guzien gainean. MarIl 102s.<br />
- BEHERETIKAKO. De abajo, que viene de abajo. Zuek, beheretikakoak zarete; ni, gainetikakoa naiz. Zuek,<br />
mundu huntarikakoak zarete; ni ez naiz mundu huntarikakoa. "Vos deorsum estis". Dv Io 8, 23 (Lç beheretik<br />
zarete).<br />
- BEGI-BEHERE. "Begi-beera (V, S), de ojos caídos, mirada baja" A s.v. begi-aphal.<br />
beherekondo. "(Hb), extrémité du fond" Lh.<br />
behereragin. "Attenuare facere, [...] behereragitea" Urt III 55. v. beherazi.<br />
behereratu (Dv, H (L)), beherera (Dv). "Descendre en bas" Dv. "Ez da behererako, il n'ira pas en bas" Ib.<br />
s.v. behererako. "Venir, porter en bas. Behereratu zenean, quand il faut en bas. Behereratu zuenean, quand il fut<br />
descendu, porté en bas, vers le bas" H. v. beheratu.<br />
beheretar (L, BN ap. A), beherear, beheretiar (Hb ap. Lh). Propio de las tierras bajas; habitante de las tierras<br />
bajas. "Natural de abajo" A. v. beheitiar, behetar. Igande phesta egunetan asko herritako plazak sobra<br />
hutsak dira, <strong>ostatu</strong>ak eta kafeak sobra betheak, hoi da, ez Eskualdun izatea, bainan Gaskoin edo beheretar.<br />
Egunaria 1852, 15 (ap. DRA). Ni beheretar zendako deitu, nerez banaiz orotarra? / Goi ta beherik ez da enetzat,<br />
Naparro bat da bakarra. Xa Odol 261.<br />
(Tras nombre de lugar). Ezperen bat bedi Nafarroa-beherearra edo zuberoarra Bizkaitarrekin [...] eta<br />
ikhusiko duzu elkhar ezin adi dezaketela. ES 398. Baionako karrika batean uste gabetarik buruz-buru egin dute<br />
hiriko bi apezek Frantzia beheretar jaun eskualtzale batekin. HU Aurp 197. Hunek deithu zuen bere lana<br />
Uholdea eta moldatu mendebal aldeko Nafar-beheretar mintzairan. Lander RIEV 1914, 157.<br />
beheretasun. v. beheratasun.<br />
beheretxo, beratxo (Lar). "<strong>Bar</strong>atillo, merketxoa, beeratxoa" Lar.<br />
beerin. "Beeriñak, berezerinak, otariak, larrarteak, breñas" Izt C 42 (en una lista de plantas; cf. Lar: "breñas,<br />
matorrales y malezas que nacen de suyo en tierras incultas, viene del Bascuence be ereñak, sembrados hondos y<br />
bajos, o de berez ereñak, los que sembrados de suyo nacen. Breñak, otadiak, larrarteak").<br />
beherofiziale. "Bedellus, sarieenta, [...] beherofizialea" Urt III 282. v. baxofiziale.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
501
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beheronzti, beronzti. "Corriente, adj., agua corriente, ur beronztia" Lar.<br />
bees. v. berriz.<br />
behesubil. 1. "(V, G-nav), uno de los palos que movidos por los pies hace mover toda la máquina del telar" A,<br />
que cita Mg PAb. v. subil. Ona emen euntegijak. Au da goisubilla; beragokuau, beesubilla. Mg PAb 140.<br />
2. "(V-m), tajo sobre el que se corta la leña" A.<br />
behetar (V-ger-gip), pettar (S), betar (V, G; A DBols), petar (R). Ref.: A (betar, petar); Iz ArOñ (beetarrak),<br />
UrrAnz (béetarrak); Berriat Bermeo 389; Lrq /pet'ár/; Lh (pettar). 1. Habitante de las tierras bajas. "Natural de<br />
abajo" A. "Petar, pettar, natural de abajo, habitant de la Basse-Soule. Son así llamados los Suletinos de junto a<br />
Mauleón, a diferencia de los de Tardets arriba, que tienen por distintivo el nombre de basaburutar" Ib.<br />
"Ribereño, natural de la tierra baja" A DBols. "Los de hacia la costa" Iz ArOñ. "Béetarrak, erriberakuak: los de<br />
la costa" Iz UrrAnz. "Hab. de Basse-Soule. Pe + suf. tar, litt. habitant de la plaine" Lrq. "Habitant des régions<br />
basses du pays" Lh. v. beheretar. Beian betarrak, goitarrak goietan, bakoitza bere tokian. Ag AL 15. Ango<br />
betarren poza! Ango menditarren buruz beratzea! Ezale 1897, 194b. Amezketarrok San <strong>Bar</strong>tolome bakarrik utzi<br />
zuten [Aralar-buruan] [...]. Mordo bat egun ta beste ainbeste igarotakoan, nola bizi ote da gure San <strong>Bar</strong>tolome?<br />
galdetzen zuten beetarrak. A Ardi 130. Jendia franko inguratu da / kanpotar eta erriko, / [...] gutxinekoz<br />
berrogei milla / betar eta goierriko. EusJok II 88 (se refiere, tanto este ej. como los dos siguientes, a los<br />
naturales del Beterri guipuzcoano). Betarrak joku irabazita / dagoala uste zuten oso, / beste batean polikiago /<br />
jokauko dute akaso. EusJok 60. Amabost aldiz ondo jaso du, / amaseigarrena igasi, / momentu artan betar<br />
geienak / triste ziraden ikusi. Ib. 61. Betarrak, baña, laster zikintzen / dabe [edurraren] janzki garbi ori; /<br />
goitarrak, <strong>bar</strong>riz, zuri ederrez / bakanderaren iduri. Enb 107.<br />
"Guretzako, Bermeo da kostaldearen erdiunea. Bermeotik lesterantz bizi direan arraintzaleak goitarrak dira:<br />
Lekeitiarrak, Motrikuarrak, Getariarrak eta a<strong>bar</strong>. Oesterantz bizi direanak <strong>bar</strong>riz, beetarrak dira: Laredotarrak,<br />
Santoñarrak eta a<strong>bar</strong>" Berriat Bermeo 389.<br />
"Betarra, en el Ei<strong>bar</strong> de otros tiempos, partidario de uno de los bandos políticos de la villa. Betarra<br />
amorratua, Urkusuan biarra eiñ eban denbora guztian" Etxba Eib. "Bealdian, geixenak ziran betarrak, en la<br />
parte baja, todos eran conservadores" Ib. s.v. bealdia.<br />
2. pettar (Sc ap. Lrq). Tierras bajas (en Soule se llama así a la Baja Soule). "Basse-Soule" Lrq. "Se dit aussi du<br />
pays lui-même pour ce qui concerne la basse-Soule" Lh. v. beterri. Horietarik, herriak / dü huntarzünak<br />
elkhitzen, / Ikhusliarrak, jakintsünak / pettarretik zaitzo heltzen. 'Lui viennent d'en bas'. Casve SGrazi 22.<br />
<strong>Bar</strong>reiat zielakuan / pettarreko bazterretan, / gizunak dütügü han hor / hedatü txokho denetan. 'Dans tout le Bas-<br />
Pays; Beterriko bazterretan'. Ib. 138. Pettarrian lehen etsaiak / aizatürik bezaiñ sari, / bestelibat tzaizkü heltzen /<br />
guretzat gaixtagin gorri. 'Du Bas-Pays'. Ib. 144.<br />
behetasun, betasun. Humildad. v. beheratasun. Etzuen nai ainbeste anima eder ta birtutetsuen buru izan;<br />
zeren bere betasunian etzan diño ezagutzen arteraño. Bv AsL 161.<br />
beheterri. v. beterri.<br />
beheti. Humilde. Izan dedilla alabatua Jauna arreba udagatik, zeña da baliosua, beetia, maitagarri ta<br />
garbiya. Bv AsL 399.<br />
beheti. v. beheiti.<br />
behetikako. v. beheitiko.<br />
behet-hiri. "Behetrias sunt urbes [...] quæ sibi dominos suo arbitrio eligebant, a vasconico bere-tiriak, id est suæ<br />
urbes, vel sui iuris urbes, aut a behet-iriak, id. est urbes inferiores, vel in locis demissis sitæ" O Not 48s. "Behethiriak,<br />
villes situées en bas lieux" SP. "Behetría [...], viene de behet-iriak, behet-erriak, y significa tierras y villas<br />
bajas, inferiores" Lar.<br />
beetitu. v. beheititu.<br />
beetter. v. beretter.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
502
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
behetu, betu. Descender, bajar; (trans.) bajar, hacer bajar. Cf. Añ: "(Llevar o poner algo baxo de otra cosa,<br />
v.g. baxo la tierra, mesa: lurperatu, maiperatu, petu". v. azpiratu, beheratu. Cf. 2 behatu. Goijak beetu dira;<br />
egun santubak birauta dakuskuz egun pekatuzkuak izatera. Mg CO 289 (CC 192 beratu). Geure asaba onak /<br />
gauzak igarririk / iñox bêtu ez eutsen / besteri bururik. Zav Fab RIEV 1907, 93. Zeñen guzien artean da Ignazio<br />
goiena, / nola odeien gañera kopeta altxaturik, / Loiola Elizak dauzkan etxeak beturik. Aran SIgn 214.<br />
(Part. en función de adj.). Gaur leku beetuan dagoana, egon diteke egun gutxiren <strong>bar</strong>ruan goraturik. VMg<br />
32. Zapaltzen duenak beetua, / artuko du bere lekua. Ib. 48.<br />
Vencer, derrotar. Bere goralbenez esan biar dogu, sendijaganako maitasunak bere gorrotua betu ebala. Kk<br />
Ab I 43. Gure asabak gaurko egunez / Arrigorrian Ordoño / betu ta jaurti eben indarrez / mugatik bestalderaño.<br />
Enb 95. Gurendearen ikurtzat mugan / Kurutza jarri ebenak! / Onegaz beti betu ebezan / areiorik gogorrenak.<br />
Ib. 96.<br />
Dominar, someter. Antziñeko enda zar, / Garbi ta bakana, / Orain maketuenak / Dagona betuta. (1895).<br />
AG 2399.<br />
behex. v. berex.<br />
behexi. v. bereizi.<br />
behexuki. v. bereziki.<br />
behez. v. berex.<br />
behezale, be-zale. Humilde. Izan gaitezen Txomiñ alaxen be-zale, / umillak zeruetan jasoko dirade. AB<br />
AmaE 405. Bioletea izanik berez / be-zale umill benetan, / bedar artean lotsaz legetxe / dana, al badau gordetan.<br />
Ib. 422.<br />
behezaletxo. Dim. de behezale. Ta bioleta be-zaletxo bat / i<strong>bar</strong> au mendiz gorderik, / irudituten bajat, nik<br />
zelan / itxi gaur jaso bagarik? AB AmaE 422s.<br />
behezgo. v. berezgo.<br />
behezi. v. bereizi; 1 berezi.<br />
befa (B). Burla, befa. "Befa ta irri gure gain" Izeta BHizt2.<br />
befaka. Burlándose. "Beti befaka dabile gizon au" Izeta BHizt2.<br />
befo. "(S; Foix), mâchoire supérieure plus longue que l'inférieure (de l'esp. befo)" Lh.<br />
bega (Lar, Añ, A). "Vega, es voz bascongada bega, begea, y se dijo, o de bera, tierra baja, como lo es la vega, o<br />
de be y gea y que quiere decir sin hoyos ni profundidades, ni bajos, cual es la vega, que es tierra llana y baja.<br />
Bega, irura, i<strong>bar</strong>ra" Lar. "Vega (c.) i<strong>bar</strong>ra, landea, bega, zelaia" Añ. "(V?), vega (palabra genuina, según<br />
Astarloa). En V se usa i<strong>bar</strong>" A.<br />
begaizken. "Higa, vano preservativo contra el aojo, begaizkena" Lar.<br />
begaizkera (Lar, H). 1. "Fascinación, aojo, begizkoa, begaizkera" Lar. "Begaizkoa, fascination,<br />
ensorcellement. Syn. begizkoa, begaizkera" H.<br />
2. (VocCB Dv A). Envidia. "Begizkoa (V, G), bekaizgoa (G) [...] begaizkera (V), bekaizkeria (BN),<br />
fascinación, ojeriza, envidia, lo que vulgarmente se llama 'mal de ojo'" VocCB. "Begaizkera (V), v. bekhaizgo"<br />
Dv. Azkue duda de que sea una palabra vizcaína; pese a la confusión de sdos., la fuente de VocCB es sin duda<br />
Larramendi. v. bekaizkeria.<br />
begaizkin. "Aojador" Lar.<br />
begaizko. "Begaizkoa, fascination, ensorcellement. Syn. begizkoa, begaizkera" H. v. begaizkera.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
503
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begaiztari. "Desdeñoso" Lar.<br />
begaizte (Lar, Hb ap. Lh). "Desdén, desdiña, ekoizkoa, begaiztea" Lar. "Mépris" Lh, que cita a Lar y Hb.<br />
begaiztedun. "Desdeñoso" Lar.<br />
begaiztegarri. "Desdeñable" Lar.<br />
begaiztekiro. "Desdeñosamente" Lar.<br />
begaiztetu (Lar, H). "Desdeñar" y "desdeñarse" Lar. "Dédaigner" H.<br />
begaiztetzaile (-tzalle Lar). "Desdeñador" Lar.<br />
begaiztu (Lar, H). "Aojar, begaiztu, begiztatu" Lar. "Fascinar, aojar, begaiztu, begizkoa egin" Ib. "Ensorceler"<br />
H.<br />
begaldi. v. betaldi.<br />
begaltegi. "Miradero" Lar.<br />
begarri. v. belarri.<br />
begartari. "Registrador" Lar.<br />
begartatu. "Registrar, mirar con curiosidad" Lar.<br />
begartatzaile (-tzalle Lar). "Registrador" Lar.<br />
begartatze. Cf. Lar: "Registro, acto de registrar, mirando, aratzea, beartatzea, errejistroa" (sin duda, por<br />
begartatze: cf. "registrador, begartaria" y "registrar, begartatu"). Capanagaren eraskitzako bost eun orkoien<br />
begartatzea. "Index des 500 formes du verbe de Capanaga". Dodgson in Cap (ed. 1893), CLXIX.<br />
begats. v. 1 beratz.<br />
begaurpe. "Hypotiposis, figura retórica" Lar.<br />
begaz. v. beraz.<br />
begaza. v. beragaza.<br />
begela. v. BEHE-GELA.<br />
begerri (Lar). 1. Evidente. "Evidente" Lar. Ezen ezagutua da Jerusalemeko bizitiar guziez, mirakulu bat<br />
egina izan dela hoietaz, eta hori hain begerri da, nun ez baidezakegu ukha. TB Act 4, 16 (Lç manifest).<br />
2. "Evidencia" Lar y Añ.<br />
begerriro. "Evidentemente" Lar.<br />
begertu. "Evidenciar" Lar.<br />
1 begi (gral.; Lcc, IC 441r, SP, Urt I 9, Ht VocGr, Deen I 78 y II 89, Lar, Añ, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Gèze,<br />
Dv, H, VocB), baigi. Ref.: VocPir 216; Bon-Ond 139; A; Iz ArOñ, R; Lrq; Etxba Eib (begixa); Holmer ApuntV;<br />
Elexp Berg; EAEL 2. Tr. Encontramos la var. baigi en CatUt (3 y 13).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
504
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
1. Ojo; tbn. puede indicar la expresión del rostro o el estado anímico, y el modo o la dirección de la mirada.<br />
"Ojo con que vemos, begia" Lcc. "Catarata de ojos, begian izarra" Ib. (cf. betizar). "Cardenal del ojo, begiko<br />
natea, ustela" Ib. "Begia, ojo, vista" Lar DVC 179. "Œil, organe" H. "Begiak ñir ñir (BN-mix, Sc), pestañear" A.<br />
"Begiak irazi, sacar los ojos (AN-5vill)" A. "Begiko jutarra, begiko zikiña (AN-5vill)" A Apend. "Begirik duen<br />
edozeinentzat ikusgarria da ori (G-azp, AN-gip)" Gte Erd 82 (G-azp bistarik). "(Jokoan murgildurik daude): or<br />
ari dira joko(a)n begiak atera bearrean (G-azp-goi), begiak ate urranin (AN-5vill)" Ib. 225. "Begiak biziki<br />
gorritzen zitzaizkizun (BN-arb-ciz), begiak gorri gorri egiten zaizkit" Ib. 24. Tr. General en todas las épocas y<br />
dialectos.<br />
Aenetzia, lordibeguia (1150). Arzam 162. En Alduyde 50 azterbeguiç (1284). Ib. 162. S.A. begiçaval (1246).<br />
Ib. 162. Andere hona den lekhura ailtxa itzak begiak; / mundu oro eztakidik hura bezain balia. E 19.<br />
Zerbitzariák, obeditzazue haragiaren arauez zuen nabusi diradenak [...]. Ez begikotzat zerbitzatzen dituzuela,<br />
gizonén gogara egin nahi bazendute bezala, baina Kristen zerbitzari bezala. Lç Eph 6, 5s (He beha<br />
dagozkitzuenzat, TB xoilki beren begien aitzinean, Dv bakarrik begiko, Ol aien begitan bakarrik, IBe itxurak<br />
eginez, IBk bakarrik nagusiaren aurrean). Ala ez naiz haizu nahi dudanaren egitera neure onéz? ala hire begia<br />
gaixto da, zeren ni on bainaiz? Lç Mt 20, 15. Baldin eure begi eskuinak trebuka eraziten bahau, idoki ezak hura,<br />
eta iraitzak eureganik. Ib. 5, 29. Hipokritá, idokak lehenik gapirioa eure begitik, eta orduan behaturen duk, idoki<br />
dezán fitsa eure anaieren begitik. Ib. 7, 5 (Lc 6, 42 eure anaieren begiko fitsa). Enzun ukhan duzue ezen erran<br />
izan dela, begia begiagatik eta hortza hortzagatik. Ib. 5, 38. Itzulirik erideiten ditu berriz lo daunzala, ezen haien<br />
begiak sorthatuak ziraden. Ib. 26, 43 (TB pisatuak, SalabBN loz phizatiak, Ur pisuak, Ip logaliak zerratzen<br />
zeitzen, Echn kargatuak, Dv nagituak, HeH logalez eroriak, Or nagi, Leon arras eroriak; Lç y He Mc 14, 40<br />
kargatuak, HeH loak hersten zaizten, Ol astunduta, IBk logale, IBe astun). Begietako miragarri egin izan<br />
gaitzaizte munduari eta aingeruei eta gizonei. Lç 1 Cor 4, 9 (He, Dv, IBe ik(h)uskari, TB, Ker, IBk<br />
ik(h)usgarri). Predikatzen ditugu, skribatua den bezala, begik ikhusi eztituen eta beharrik enzun eztituen gauzák.<br />
Ib. 2, 9. Ikhusi dié ene begiék hire salbagarria, zein preparatu baituk populu guzién begitharte aitzinean. Lç Adv<br />
** 4v. Negarrez beterik bere begiak eukala. Lazarraga 1151r. Edo idia edo begia, emongo deustak ene egia. RS<br />
389 (cf. RG B 26: "Por los hombres rigurosos en cobrar sus deudas, dicen: Ekark idia edo begia"). Az ezak<br />
er[r]oia, diratan begia. "Sacar te ha el ojo". Ib. 136 (cf. O Pr 152: Erroia haz ezak, begiak dedetzak; Lar s.v.<br />
criar: Maita ezak belea, aterako dik begia). Gastelauna negia senar, oñean ar ta begian negar. Ib. 555 (TAV<br />
3.3.2). Gure begi bekatorek / eztakuske iguzkiau (Pamplona, 1609). TAV 3.1.20, 75. Begiak deutse egozten<br />
biotzari kulpea. (Canción de amor vizcaína). TAV 3.1.22. Zure begi ederro[k], / ene laztana, / katibaturik nabe, /<br />
librea ninzana. (1615). TAV 3.1.23. Fedezko begiz kanpoko akzidentez estalirik ikhusten zaitut Sagaramendu<br />
saindu hunetan. Mat 256 (cf. BEGIZ IKUSI). Zure odolezko izerdi haren ordain isur dezadan nik ere dolore<br />
hutsez neure begietarik ur eta nigar. Ib. 197s. Begiak buruan sabioak, eta eroak oñetan. RIs 16. Nausiaren<br />
begiak gizentzen du abrea. Volt 165. Neure begiak, mia eta berze sentidoak. Ber Trat 59v. Begietako sua gaizto<br />
dala, amodioa itxua dala. (Azpeitia, 1622). ConTAV 5.2.9, 126. Kontentez duela hirri allegera begian. EZ Man I<br />
97. Bekhatuen punimendu edo sari ungien / bizia fiña artean jaunak eztu ematen, / bañan begiak ikhusi eta azken<br />
ordua, / nihori ematen dio merezien pagua. Ib. 52. Begiak suz dituela, isuria bisaia. Ib. 75. Xuka etzatzue nigar<br />
horiek begietarik. EZ Noel 117. Gure gatik, Iauna, egiten / ditutzu hauk guztiak, / bethi erne ditutzula / gure<br />
gaiñean begiak. Ib. 138. Baldin zerori salutatzera, mintzatzera eta present igortzera aitzintzen bazara, hark<br />
etsaiari bihotza hautsten eta arrobatzen dio, hark begia arraitzen dio. Ax 294s (V 196). Lehenbiziko bi sensuez,<br />
bistaz eta gustuaz, begiez eta ahoaz. Ib. 412 (V 268). Komunzki amorioa begietarik sarzen da. Ib. 392 (V 256).<br />
Erran komuna den bezala, ikhusten eztuen begiak eztu miñik. Ib. 290 (V 193; cf. O Pr 153: Ezakusan begik nigar<br />
eztegik; Mg PAb 121: Ez dakusan begijak, gatxik ez). Legearen arauaz, halako hutsik egiten zuenari bi begiak<br />
irazi eta athera behar zeitzanaz geroztik. Ib. 347s (V 231). Begiaz kheiñu egin diazon. Ib. 318 (V 211). Zeuk edo<br />
daukaz[u] begietan odeiak, zerren nik dakust argirik zerua. "En los ojos debes tú de tener las nubes". Mic 12r.<br />
Begiz urdin / bezain gordin / zarela zur' egitez? O Po 3. Nahiz ezpegi / gauaz ilhargi, / ni zure begi / ederrek<br />
argi. Ib. 46. Zeren zur' oldez sendatu / behar nauena miratu / dut neure begiekila. 'J'ai contemplé de mes yeux'.<br />
Ib. 63. Zer, ahaz lakidita / haren begi polita? Ib. 36. Eztela begia asetzen ikusteaz, ez eta beharria enzuteaz. SP<br />
Imit I 1, 5. Non gutitan begiak goiti baitetzakegu zeruko gauzen ikusteko. Ib. 21, 4. Amudioak nahi du libro eta<br />
munduko afekzione guzietarik urrun izan, beldurrez <strong>bar</strong>reneko begia traba dakion. SP Imit III 5, 3 (Ch<br />
<strong>bar</strong>reneko argia, Mst <strong>bar</strong>netiko sua, Ip <strong>bar</strong>neko argia). Berehala iujeatu zuen haren emaztea zela; begi nordest<br />
eta gaixto batek iujeatu zukeien haren amorantea zela. SP Phil 346 (He 349 begi gaizkiratu). Ala hik beraz<br />
behar baituk / fortuna hagitz dulzea! / sentitzen baduk bihotzean / hunen begien kolpea. Gç 81 (cf. BEGI-<br />
KOLPE). Ez, eztitut ikhusi nahi / Erregeen jauregiak, / ez eta bertze palazio / begien trunpagarriak. Ib. 170.<br />
Mokanes batez diotsate bere begiak estaltzen. Ib. 85. Athor, nigarrak begietan. Ib. 122. Ala hunek begi argiak! /<br />
Zerua die illhuntzen, / distiadura dibinoez / eguna die estaltzen. Ib. 80. Idi begi nigartiak nola behar diren<br />
sendatu. Mong 592. Espiritü bildü bateki, begiak behera so. Bp II 85. Emeki igan zen so zauskola bere<br />
diszipüliak, odei batek hen begier estal artio. Ib. 68.<br />
(s. XVIII). Haren begia bethi dago atzarria, eta gauza guztiei dagote beha. ES 142. Ezpaduzu iuiatzen<br />
ikhusten edo aditzen ditutzun gauzez kanpoko idurien arabera eta haragizko begiz. Ch III 38, 2. Zenbatenaz gure<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
505
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
xedea, zeiña baita gure arimako begia, garbiago eta xuxenago baita, hanbatenaz gabiltza seguratukiago<br />
hirrisku diferenten artean. Ib. 33, 2. Eztabela urtaiten negarrik geure begietati. Urqz 13. Ene begiak bustirik /<br />
zugatik negarretan. Gamiz 205. Jaungoikoak ez badeub begirik zerekin ekusten deub? CatCeg 25r. Atxik-arazten<br />
baititu begiak eta beharriak zarratuak, izpiritua lohi dezaketen objet guzientzat. He Gudu 114. Engañadurik<br />
ezpadago begia / au dok Mutil balz Bergarako danzari koplaria. Acto 236. Zuri diaudetzü ene begiak, zütan<br />
fidatzen nüzü, ene Jinkua. Mst III 59, 4. Agur bat egin ez dizunagana begi zorrotzak iraultzea. Mb IArg I 72.<br />
Bere bi begietatik negarra dariola. Ib. 84. Gutitan jasotzen zituen lurretik begiak. Ib. 179. Negarrezko iturri bi<br />
nere begiak izan bite. Cb Eg II 59. Lurrak jango dituen begi oriekin. Cb Eg III 385. Burutik berako andi batek<br />
begietara eman zion ta itsuturik gelditu zan. Cb Just 65. Fedearen begiekin behatzen diote munduko lazeria eta<br />
atsekabe guziei. Lg I 377. Erakutsi ziotzon handik begiak ikhus ahal bezanbat bazter. Lg II 131. Gizonen begiei<br />
gordea badago, hanbatenaz gehiago izarniatzen du Jinkoarenetan. Mih 94. Bégis beterik egon bear dú etxéko<br />
búruak adbertitzekó ta zelatzekó on den guzia. LE Matr5 9. Ohoria beste althera mintza laiteke haren begien<br />
khinper ari baginande zerbaitetan. Egiat 261.<br />
(s. XIX). Ifernuak erraiak idekirik, / diote, hots, irets baginetza. / Bainan egun Jaunaren begitarik / ez daite<br />
nihor geriza. Monho 118. Gabian gabian / begirik itxi <strong>bar</strong>ik / oiaren ganian. DurPl 50. Gauza gaitza da aditzea<br />
begien kontra sinistu bear degula. Mg CC 196. Batera ta bestera begiak darabiltezala. Ib. 216. Odola ateratia,<br />
eskutur ikara bagia ta begi zolijak ditubenentzat ez da orren gauza gatxa. Mg PAb 49. Jaso begiak ta biotza<br />
zerurantz. Añ EL 1 64. Neure naiaz, gurariz ta begiak zabalik jausi nas suzko oxin gartu onetan. Ib. 57. Gizon ta<br />
emakume delikaduak sentikorrak ta su-txatar bat eskura jausirik negar-anpulluak begietara ateretan<br />
deutsuezanak. Añ LoraS 117. Begi bat baño bearrago ta maiteago. Ib. 28. Begi batetik okerra zan. AA II 216.<br />
Aginte onen itzak [...] erabilliko dituzu begi bien erdian, eta letraz ezarriko dituzu zure etxeko atalburuan (Deut<br />
6). "Inter oculos tuos". Ib. 10. Erran diezakezuedan guzia da gizonaren begiak deus eztuela egundaino ikhusi,<br />
gizonaren beharriak egundaino deus eztuela aditu. Dh 169. Txito ikuste laburra ta begi illunak daukaguz geure<br />
paltai begiratuteko. fB Ic II 216. Eurak [letrauak] diriala bein kereiliagaz doianaren poltsiari usain egin ezkero,<br />
Argok baino begi geijago daukeezanak. Ib. 169. Begiai eragin <strong>bar</strong>ik / arriturik, ikararik / dagoz yenteak<br />
entzuten. Zav Fab RIEV 1907, 535. Ez da erran behar begia ezin egin daitekela ardura K eta Z ikhusteari; letra<br />
horiek gaitzikorrago begientzat, eta hobeago izanen da, zeren gehiago lothuko baitire izpirituari. MarIl IX.<br />
Üskal herriko anderik / dirade izarren parik; / kolorik gorri, begik argi eta ajil haien airik. Etch 534. Ez duela<br />
abandonatuko bere eskuko obra, begia haren gainean izanen duela. Jaur 106. Eloy asi zanean / klaratzen egia /<br />
illun ifinten zion / Kamarak begia. Izt Po 64. Bego bethi, derra Esopok, nausiaren begia, / ikhusteko gauza<br />
nehor bertzek ez ikhusia. Gy 91. Hiru mendi badire, atheka bezala, / Laphurdi hegoatik beiratzen dutela, / begiei<br />
baitiote besta erakusten / nihor hekin gainerat denean higaten. Hb Esk 90. Begietako miragarri hura ikusi<br />
zutenean [...], arri egiñik geratu ziran. Lard 407. Begien zoragarria zan leku ederra. Ib. 128. Ai nola Aingeruak<br />
begiak estaliko zituzten ez ikusteagatik. Ib. 446. Begia begiagatik, ortza ortzagatik. Ib. 381. Begi hunak behar<br />
dira ekhitara ere haren elkhiteko. Ip Dial 24 (It ikuste ona, Ur begi argijak, Dv begi ona). Jainko Jaunak lurretik<br />
ilkhiarazi zituen zuhamu guziak, ederrak begiko, eta ahoko gozoak. Dv Gen 2, 9 (Urt ikhusteko eder, Ol, Bibl<br />
begi-betegarri, Ker begientzat eder). Hari da begiz kheinuka, zangoz joka; erhiz mintzo da. Dv Prov 6, 13 (Ol<br />
begiz keñu; Ker begiakaz kiñuka). Eskuak gainean ezartzen ziozkala, argia bihur zakion begietara. Dv Act 9, 12.<br />
Begi biyak dakazkit / malkotan asiak. Bil 64. Neri gisa berera / bein sartu zitzaitan / dama bat biyotzera /<br />
begiyetatikan. Ib. 57. Burua eta begiak aphal, iduri du hobendun bat bere jujearen aitzinean. Laph 55. Egia<br />
behin ezagutuz geroz, begirik ez du haren ikhusteko baizik. Ib. 131. Pozaren indarrez begi biak irten nai<br />
zitzaizkan. Arr GB 72. Lo gozo batek begiak itxi ziozkan. Ib. 47. Orai banuazü herriti, / ardüra dizüt nigarra<br />
begiti! ChantP 298. Egündano ükhen banü demendren leiñhüria / enündüzün ausartüren begila so' gitera. Ib.<br />
174. Begi bat itxua du, / adar biyak motzak. Xe 298. Batek erraiten zuen: / trixte du begia! Elzb Po 209. Xorta<br />
bat edanez-geroz, begiak ñir-ñir; zer? ez dun ahalkerik? Ib. 207. Nori gogoak emon artu burduntzia, / tau<br />
sartuta galduko eutsala begia / agura berenoak bere andreari? AB AmaE 237. Nai dek begitik agertu biotzian<br />
ez daukiana? Bv AsL 109. Urre-zillarrak begirako onak, biotzerako txarrak. Bv AsL 131. Esan zion begi bat<br />
kiñatuaz. Apaol 40. Gure Manuri ez zaiok sekula begirikan legortuko. Ib. 67. Gobernadorearen begia etzen aski<br />
garbi saindu hekien loriaren ikusteko. Jnn SBi 146. Lanho batek hartu ziozkan begiak; itsutua zen osoki. Ib. 70.<br />
Giristino gazte harrek hain zuen arin eta alegera begia, non errexki ezagun baitzen alferretan zirela tiranoaren<br />
lan eta indarka guziak. Ib. 151. Haien begiak eztitzadan seküla kolpa bekhatiaren thona itxusiaz. Ip Hil 261. Eta<br />
hori zertako? Jendearen enganatzeko; begietara errautsaren emaiteko. HU Zez 42. Bits utsa da, Sebero, /<br />
gaurko iakituria: / begirako, mendia; / aizea, ukutuezkero. Azc PB 266 (en la versión de Ur PoBasc 378<br />
begijentzat mendija). Urdailla baiño begiyak andiyago daukanazan yatun orrek. A BGuzur 119. Ain txikia dan<br />
begiko ikuslekutxuan, egiten da oso osorik gauza guztiz andiaren antz edo irudia. Itz Azald 164.<br />
(s. XX). Etorri jakoen begietara beti betiko loa. Ag Kr 199. Anpolaiak baño begi gorriagoakaz, zoro baten<br />
irudira, zotinga ta negarrez. Ib. 204. Aztako tenpra guziuan egon zen begireki, zoinek zion bizitarzun obenena.<br />
Mdg 133. Arri batek arpegian jo zuen eta begi bat iya aterean utzi zion. Goñi 49. Lenengo ikusi zendudazanean,<br />
sartu ziñean nire begi bietatik biotzerarte. Echta Jos 110. Begia baño naiago leuke etorriko bazintzake. Ib. 250.<br />
Eta iguzkia, begietarat baitago arratsalde aphalarekin, guziz gibelekoentzat! hok itsutzen baititu eta [...] ez<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
506
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
uzten ikustera! JE Bur 28. Horra egiaren bigarren itxura, gure begietakoa. Ib. 165. Ia begietaraño bizarrez<br />
jantzia. Ag G 170. Logale, enauk besterik: [...] Begi batez bestea ezin ikusi diat. A Ardi 48. Guztien begiak<br />
berarengan zituen. Ib. 71. Atso guztijak <strong>bar</strong>re santso baten dagoz eurai begira, bixi-bixi ta pozik daukezela<br />
euren begi tximurrak. Kk Ab I 58. Ikusi zuan jateko ona zala, begitarako ikusgarria ta itxuraz atsegiña. Inza<br />
Azalp 47. Han izan bazinezte... Hirriz urratuak, nigarra ere begietan geldituko zinezten, egiazki. <strong>Bar</strong>b Sup 44.<br />
Bazter guzietan, alhorrak, begiek ikus-ahala urrun, ogi urhezkoz estaliak. Ib. 141. Boneta begietaraino sarturik.<br />
Ib. 180. Borthizki joka, begiak sutan, / ezpata xoil bat eskuan. Ox 161. Azken-asper bat eman nai die begiai<br />
urrutira ikusten duan jaiot-i<strong>bar</strong>ra betikoz utzi baiño leen. Mok 21. Besoak zintzilik, begiak laiño, <strong>bar</strong>rua<br />
laiñoago. Ib. 19. Txoria zegoaneko gelarik ez iriki, begien agerian ba zegoan ere. Or SCruz 88. Arrisko<br />
gogorren artean ibilli bearko dek, nere ondotik urruti, nere begiak iritxiko ez auten tokietan. Alz Ram 23.<br />
Mundua hor dut meneko, / hedatua enetako; / haizia musikan ari zait / beharrien goxoko; / badut ere gai begiko.<br />
Etcham 74. Umearen eitetik begi erne batek aski errazki bila dezake aita. FIr 159. Azkenian kalaka,<br />
harramantza eta oihutan, denek matelak gorrituak, lephoko zainak antuak, begiak bizi eta xorrotx. Zub 98.<br />
Begiek etzuten sinetsi nahi han ikusi zituenak. Ib. 70. Emen alairik / nago begijok urten biarrik, / gauza guztijak<br />
ikusi nairik. Enb 202. Samiñaren miña! orain ernai nabil; / begitatik juan yat betiko lua. Laux BBa 134.<br />
Beribilen gidariek begia luze, harrizko arkua noiz agertuko zaioten. JE Ber 45. <strong>Bar</strong>atz-erdian dut arki / amona:<br />
alderoka dator, / begi galduak nora-nai... "Sus ojos anublados". Ldi BB 148. Begien zuria ageriz. "Poniendo los<br />
ojos en blanco". Or Eus 344. Sua dario mutillari begi bietatik. TAg Uzt 60. Ariek ziran begi sorgiñak Matxinen<br />
bigarren ala<strong>bar</strong>enak! Ib. 214. Agintari-ordekoen begi zorrotza gañean dabela, ez litzatekez ondo ibilliko. Eguzk<br />
GizAuz 129. Ganen, zeruan histurik izar begi arraiak, / gau-amets beroez <strong>bar</strong>nea pilpilka. Iratz 113. Goliath<br />
atxeman zuen kopetan, bi begien artean. Zerb IxtS 53s. Begi handi batzu egin zituzten ba herriko gizonek, ezin<br />
ontsa xilatuz guarda ondoaren matrikula. Lf Murtuts 16. Aro itsusi hauiek errefriaturik seguraz ere, arras begi<br />
trixtea kausitu nion. Ib. 10. <strong>Bar</strong>ur egiten duzuenean, ez jar begia ilhun, gizon faltsuen pare. Leon Mt 6, 16 (Lç<br />
itxura tristetako, He triste, Dv begithartez ilhun, Hual beltzuri). Burua besa-tartean sartu, begiak itxi-itxi egin<br />
eta alaxe egon oi zan. Etxde AlosT 28. Aurpegia leun daukazu, begiak azal, esku-zaiñak etzaizkizu<br />
na<strong>bar</strong>mentzen. Or QA 150 (cf. nota del ed.: "ez zuloan edo <strong>bar</strong>nera sarturik"). Neri etzaizkit ileak beiñere laztu<br />
[...], ez begiak zuringotu, ez dut korderik galdu. Ib. 173 (cf. PMuj: "begiak xuringoturik, con los ojos en<br />
blanco"). Ez dezagun iñor gure begi soillez ebatzi. Etxde JJ 218. Etzuten begien ikusmiran iñoren arrastorik<br />
topa. Ib. 111. Zure biotzaren ontasuna begi xamur oriek erakusten baididate. Ib. 245. Arantza, baltzerana zan,<br />
begi illunduna, <strong>bar</strong>rura dei-egiten dakien begi zoragarrien jaube. Erkiag Arran 26. Ez dute aski begi hamazazpihemezortzi<br />
urte dituzken mutiko mehats luxe batentzat: hain zartako ederra ematen dio pilotari! Zerb Azk 116.<br />
Ezkilen ondotik zer ikusgarriak, dela itsasoko alderat, dela mendirat! Begien asea! Ib. 16. Hen begietan<br />
ezagützen nian irri-karkaza handi isil bat. Mde Pr 133. Haren begiak borobildu ziren harridura gatik. Ib. 157.<br />
Langile batek begi bat galdu du ezbehar batean. Kristalezko begi bat erosten du beraz. Ib. 72. Bezperan bezala<br />
musu bat eman zion begietara. Mde HaurB 44. Ganaua neurtzekuan, eiten da, kordela artu, ta, tak, tak, guutzia<br />
egin kordelakin, ta mun egin kordelai, ta nee begixak ezteixola gaitzik ein esaten da (V-gip). Eusk 1956, 211.<br />
Euren artean ba ei zirean banaken batzuk bekokien erdien begi bakarra eukienak be. Akes Ipiña 30. Iguzkiak<br />
joiten zuen. Lehoin, hartz eta zimino horiek debrua begietan iduri zuten iguzkitarat. JEtchep 40. Etzuen bere<br />
lagunari behatu ere. Begi ta gogo han zagon paper handi haren aintzinean zoraturik. Ib. 40. Soin osoa begi<br />
baliz, zerez entzun? Zait Plat 126. Nun begia, hara tiroa. Arti Tobera 280. --Ortarako begi berriak --azti-begiak-<br />
- izan bear, nunbait, edo sen apartekoa, susmo berezia, intuizioa, edo musek igorritako doai sotil ori. Vill in<br />
Gand Elorri 12. Pena ematen zidan gixarajoak. Begi biak aunditurik zeuzkan negarrez. Salav 32. Itzetan<br />
gogorkeria ta begietan eztia jartzen jarraitu zuen. NEtx LBB 149. Zenbat bidar egon ete zan Txingudi itsasadar<br />
oni begira Loti, Jaizkibel mendirantza bere itsas-gizon begiak. Alzola Atalak 88. Gorputza sendo eta begia / argi<br />
edade orretan, / urte oriek dauzkan gizonak / ez ditu saltzen urretan. Uzt Sas 188. Gordian ezin egon dirade, /<br />
ain dirade dotoriak, / begiak piskat gozatutzeko / zer dira gauza obiak? Ib. 321. Begi eztian begira zaude / hartu<br />
duzun senarrari. Mattin 77. Hortaz oroituz maiz etortzen zaut nigarra begietara. Xa Odol 114. Zuretzat baizik ez<br />
dut begirik, zare ene iguzkia. Ib. 114.<br />
A ze zikiña atera diozun begitik! (AN-araq). (Esan diozuna bearrik esan diozu; bestela nork daki zer gertatuko<br />
zitzaion). Inza NaEsZarr 14. Ejitoko ilunbeak baino ilunagoen erdian, Damaskora gabe, argiaren distirak<br />
begiak liluratu dizkielako. MIH 374. Hizkuntza idatzia begiek jasotzen dute bestek baino lehenago. Ib. 111.<br />
(Como primer miembro de compuestos). Lege naturalean asko zen [...] kanpoko zenbait seiñalerekin, kontu<br />
egizu begi ailtxatze batekin edo belhaurikatze batekin, Iainkoari berari kofesatzea. Ax 523 (V 337). Mustatxak<br />
erhi puntez goiti biribiltzea, xirloak <strong>bar</strong>raiatzea, begi dardoak aurtikitzea, kapa ukhondoaz zabaltzea. SP Phil<br />
285 (He 286 begi dardo artikitze bat). Indazuz negarrezko begi-korrontak, urtuteko neure erru atsituak. Añ EL 1<br />
93s (EL 2 103 negar-korrontaak). Zilar-plaka lodi bakotxa hegiz-hegi zilarrezko lore ñimiño batzuek bere<br />
lagunetarik berexten dute, zedarritzen, ikusliarraren begi-atseginarentzat. JE Ber 62. Erriko biztanleak ao batez<br />
begi-ikaraka esango dabe: "Larretxeko sorgin gaizkillea dabil or egazka". TAg GaGo 33. Jasoaldi bakoitzean,<br />
begi-irriño atsegiña bialtzen zion emakume illegorriak. TAg Uzt 181. Matxinek irakurri zun ugazamaren begidirdaian<br />
eta abots zorrotzan Usoaganako gorroto agintza. Etxde AlosT 26. Zure eskutitza jaso bezain laster,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
507
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begi igurtzika asi nintzan... Amesetan ote nabil? NEtx Nola 29. Ikusgarri begi-mingarriak badiran bezala, soiñu<br />
nekagarriak ere badira. Or QA 131. Aren arpegi lerroak eta begi-mintzoa (expresión de los ojos) aitaren berdinberdiñak<br />
ziran. Etxde JJ 215. Zuen begi-aintziretan / ezinbertzez gainbetheak / hondatzen naiz, ithotzen naiz.<br />
Mde Po 37. Begi-ateak itxirik, gogoari eragotzi zion gaiztakeri aietan sartzea. "Clausis foribus oculorum". Or<br />
Aitork 139. Ikus-gogoan baita, eta ikasteko zentzu nagusiak begiak baitira, idazle sainduak "begi-irrits" izena<br />
eman zion. "Concupiscentia oculorum". Ib. 288. Emakumeen begi-itaune batek zer esan nai dauan, ezta errez<br />
adirazotea. Erkiag Arran 29. Berbak begi-puntetan, berba pillo bategaz ikutu zindudan. Gand Elorri 31. Aren<br />
arpegi-ziñu ta begi-jokoak [...] zarrada aundia eragiten eutsen arako biotz bigun eta meneko ziran mutiko beratz<br />
eta ikaratiai. Erkiag BatB 20. Itz-neurkera gaizki egiña daukate: begi-iritziz, ez belarri-iritziz. Or in Gazt MusIx<br />
20. Eten den betiko gure begi-soka. NEtx LBB 243. Begi-laineza ote? / Zerua lekuz aldatzen / ari ote dan, det<br />
kezka. Ib. 228. Ba ote dago esan beharrik ez dela begi-nekea Silvana Mangano berriro ikustea? MIH 324.<br />
(Compuestos copulativos; en pl.). v. BEGI-BELARRIAK, BEGI-BIHOTZAK. Aurpegiko begi-ezpañak eta<br />
buruko muñak materi loi ta ar egiñak eta azpiko orzak belztu ta erdi eroriak. Mb IArg I 223. Orduantxe<br />
azalduko du bere burua plazaren erdian jendearen begi-beatzak bereganontz luza-arazirik, nor ote dan... Mok<br />
12. Nire nagosi yauna kurpituan egoan belaunika, esku-begiak zerurantza. Or Tormes 113. Mozkortuen begisudur<br />
eta ezpañak gorri. FIr 192. Bihotz-begiak urturik, nihor ez ote da joaten, / Kurutze-pean biltzeko Jaunaren<br />
azken auhena? Iratz 100. Biotz-<strong>bar</strong>nean oreturik zeukan pozoia, abagune orotan erten oi zitzaion begimingañetatik.<br />
Etxde JJ 26. Ziñu bat egin eutsan mutikoak Lustreputx-eri buru-begiekaz, <strong>bar</strong>ru-aldera joan nai<br />
leukela adierazoaz. Erkiag BatB 91. Jira-biran usaika dabiltzan beleak begi-sudurrak sarrazkira luzatu oi<br />
dituzten antzera. Garayalde Elezar 70. Ta gizonak / gelditzen zaizkit / begi ahoak zabalik. Azurm HitzB 44. Nere<br />
begi-adimenak ez dira zenbaitenak bezain zorrotzak. MEIG I 198.<br />
(En caso instrumental o sociativo, gralmte. acompañado de adjetivo, compl. con -ko o -ren, etc., con verbos<br />
como begiratu, ikusi, hartu, etc.). Mirar (ver, acoger, etc.) con (buenos, malos, etc.) ojos. Son especialmente<br />
frecuentes las expresiones de este tipo con begi onez y sus antónimos (gaiztoz, txarrez, etc.). "Begi zeiarrez<br />
behatzea, regarder de travers, torves oculis; begi gaitzez, de mauvais œil" SP. "Afectuosamente, begi onez,<br />
maitero" A DBols. "Irakasleak begi onetik ikusten du (G-azp), begi onez ikusten du (G-azp, B), begi onekin<br />
ikusten du (AN-gip)" Gte Erd 48. "Begi txarrez ikusten dute (G-azp-goi)" Ib. 249 (B ezin dute ikusi). Tr.<br />
Documentado en todas las épocas y dialectos. Aitatasunezko begi eme batez behatzen ohi zuena<br />
detestazionetan harturik eta abhorriturik begietako ere sobera izan zaió. Lç Adv * 8v. Beha ezak bada othoi,<br />
eure klemenziazko begiez eure eliza guzietara. Lç Ins A 7r. Beharrean daudezinak zeure begi pietatezkoaz<br />
miratzen ditutzuna, enzun ezazu othoi. Mat 357. Iaunak behatzen darotzu Aita onaren begiaz / ezen gozarazi<br />
nahi zaitu bere gloriaz. EZ Man I 124. Berari zioten begi / zeharrez begiratzen, / aski ziotela bere / aiherra<br />
erakusten. EZ Noel 91. Nola berak ezpaitzuen edaten, begi gaitzez behatzen zerauen arnora emanak ziren<br />
guztiei. Ax 406 (V 265). Zenbait arrazoinek gonbidatzen bazaitu bertzetara ioaitera, zoaz Iainkoarekin, Filotea,<br />
eta ikusazu zure laguna bihotz eta begi onez. SP Phil 326. Horrela behatzen deraukuino begi gaixtoz, sekulan<br />
ezin garatezke haren gogorako. Ib. 428. Neure buruaz egiten derautzudan bihotzezko eta <strong>bar</strong>reneko sakrifizioa,<br />
usain on bat bezala begi arraiez hartu. Ib. 76s. Gehiago ere honki egin behar deriegü, haieki minzatü, salütatü<br />
eta haier begi honez so egin. Bp I 95. Jainkoak begi onez behatu dioela haren aphaltasunari. He Phil 215 (SP<br />
214 gogo onez). Bekatu loien zikinkeria da Jesusek bein badere begi onez ekusten ez duena. Mb IArg I 128.<br />
Errebelatzen edo galzen bazaio [...] al-ere begiratzen dio besteei bezain begi leunez ta nai onarekin. Ib. 310.<br />
Gaizki dabiltzan mutillei nagusiak bezala begi zorrotzez begiratzen diela. Mb IArg II 300s. Ea, zeruko Erregiña,<br />
limosna bat, Andrea. Pobre bear oni begi onez begirazaiozu. Cb Eg II 77 (Dv LEd 142 begi onez begira<br />
diozozu). Begi onez du behatu / Jaunak ene gainerat, / errautsetik nau altxatu / dudan diñitaterat. Monho 150.<br />
Jaungoikoaren mesedeak gogora sarri ekarriko bazinduzte, [...] beste begi batzuekin munduari, eta munduko<br />
banidade, interes eta gustoai begiratuko ziñieke. Gco I 446. Askotan gertatzen da munduan gizonak begi onez ez<br />
ekustea emaztea, batezere azalprinza zimurtzen eta ortzak erortzen asi bazaizka. AA I 586. Baldin Jainkoak<br />
hanbat gaitzetsi badu hantustea aingeruetan, [...] zer begiz lekusake ni ezjeusa baithan, ni lurreko herrautsa<br />
baithan, ni nere bizian hanbat bekhatuz kargatu naizena baithan! Dh 107. Ez deutsa Jaungoikuak begi<br />
bigunaguakin begiratuko munduko Errege bati, Agintari bati edo aberats bati, Erregia, Agintarija, Jauna edo<br />
aberatsa dalako. fB Ic I 22. Ikusten gaituztela / begi onarekiñ, / <strong>Euskal</strong>-erriyan artu / beso zabalakiñ. Echag 69.<br />
Begi fagoragarriez beha zozu zure zerbitzari huni. JesBih 459. Kainek ez bait zuen / garia autatu, / Jainkoak<br />
begi gaiztoz / zion begiratu. It Fab 223. Gizon batzu zaudien / beha zer urak eramaiten zien. / Batek, so<br />
eginik begi oroz, / zioten unzi bat zela. Arch Fab 115. Zan neure Jaungoikua, eta ez neutsan jaramonik egin,<br />
begi okerrakaz, albakera ta ziarretara begiratu neutsan. Ur MarIl 37. Geroz begi onez begiratzen etzioten, eta<br />
itz on bat ere ez esan. Lard 48. Berri pare gabe au artu zuen ezkero, zein begi onakin begiratuko zion esatea<br />
erraz ez da. Ib. 366. Zeruko aingeru batek bezañ begi maitatsuarekin begiratuaz. Arr GB 104. Erregeren<br />
odoleko andre bat zen, Iñaziori begi onez behatzen ziona. Iñaziok bere aldetik ez zion begi gaxtoz behatzen.<br />
Laph 4. Ez dit begi txarrekin beidatzen. Sor Gabon 36. Protestant horiek gu baino lehen hemen ziren, eta ez<br />
gituzte begi onez ikhusi hunat jiten. Prop 1880b, 277. Baña denborarekin, oztu zan animako lanetan, eta asi zan<br />
lurreko gauzai begi argiarekin begiratzen. Bv AsL 63. Balakite gure berri hobekixago hiritarrek! [...] bertze<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
508
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begiz beha lezagukete. HU Aurp 200. Egungo eguneko dantza itsusien berri ongi dakitenek goraki diote, begi<br />
garbiz ezin ikhusiak direla. Arb Igand 143s. Geienen aldetik izaten dira begi txarrakaz ikusiak. Itz Azald 207.<br />
Mañasik jakin ez arren antxiñatxutik begiratuteutsan begi onakaz Egurbidekoak. Ag Kr 119. Nolako begiakin<br />
ekusiko zituen Ama Birjiñak gauza ook zerutik. Goñi 114. Otu jat, neskatilla orrek begi argiakaz begiratzen<br />
deustala. Echta Jos 52. Utz ditzala begi onez, larderia ala jazarkunderik gabe, Elizaren aldekoak iduri zeien<br />
garaitiko guzien eraikitzera. JE Bur 57. Manueltxok begi onez begiratzen zion opill gozoari. Ag G 70. Nola nik<br />
ez nakien ezer, arriturik begiratzen nion begi larriakin; bañan aita etzan urrikaltzen nitaz. Ill Testim 12. Ortikan<br />
agiri da garbi nolako begiz ikusi bear duan kristauak dotriña. Inza Azalp 19. Ez dakit, konbertitzeko hoin<br />
errexak izanen diren Xaneta eta Maria, Jainkoak zuen josteta begi onez ikusi behar ere balu! <strong>Bar</strong>b Sup 116.<br />
Jaun andereak, begi onegiz / guri beha zaizte egon. / Milesker eta Jainko maiteak / orori digula gau on! Ox 62.<br />
Arren, begira begi maitetsuz mundu eroai. Jaukol Biozk 35. Jaso erazu begi onez semeak eskeintzen dizun maiteagiritxo<br />
au. Or SCruz 5. Milla urte bixi ixango bagiña be ezkenduke eguno zuk eta nik begi onez alkar ikusiko.<br />
Otx 69. Itxaropen-begiez etorkizunari begiratzeko ez giñan gauza. Ldi IL 133. Lenbizi zerga-biltzalea izan zan;<br />
olakoai oso begi txarrez begiratzen zieten Yuduak. Ir YKBiz VIII. Gizartekeria begi txarrez dakuse baserritar<br />
zintzoak. Eguzk GizAuz 120. Erran gabe doa Italianoek etzutela Aita Saindua begi onez ikusten Frantzian. Zerb<br />
IxtS 106. Arbasoen mintzaira [...] ikasi egin dute, eta ikasi gogo ez dutenek ere begi onez so egin ohi diote<br />
berpizkunde horri. Mde Pr 263. Pozten ere nintzan, Itun zarreko lege ta Iragarle, oi ez bezalako begiz<br />
irakurrarazten. Or Aitork 131. Errodrigok Milia begi onez ikusten duala, garbi dago edozeñentzat. NEtx Antz<br />
38. Kaltegillia baldin bazera / gero zuk kalte egiñak / begi txarrakin zu ikusita, / estutuko ditue agiñak. And<br />
AUzta 151. Bazkaldarrek begi onez ar nintzaten, berriro ausartu nintzan esaten: --Neretzat bakarrik jan geiegi<br />
daukat. Anab Aprika 63. Orixe esanik, ez eben euskaldunak begi makurrez ikusiko, ausaz. Erkiag BatB 116. Egia<br />
biziki gaurko idazleak ezin dezaiokegula lugintzari bi milla urte lenagoko begiekin so egin. Ibiñ Virgil 25. Ez<br />
dute inoiz zaharragoek oso begi onez ikusten gazteagoen etorrera. MIH 302. <strong>Euskal</strong>dun berria izanik, eta bere<br />
aldiko euskaldun berria, ezin gauzak ikus Larramendiren begiz. Ib. 347. Lekuak, jendeak eta hautsez orakatuak<br />
zeuden liburu zaharrak begi berriz ikusten erakusle eta gidari izateaz gainera. Ib. 288.<br />
(Acompañado de adjetivo y de verbos como erakutsi, jarri o ipini). Poner buenos (malos, etc.) ojos, mostrar<br />
agrado (desagrado, etc.). Baña ifinten deutsazu bekoskua edo arpegi iluna, egiten deutsazu mespresa edo<br />
menosprezijua, ifinten deutsazuzala begi okerrak. Astar II 26. Etzan Franzisko Ejitora urre billa juan, baizik<br />
animen billa: ona zergatik begi txarra urriari jarri zion. Bv AsL 218. Riktrudisek begi onak ipiñi deutsazala<br />
prankotarrari. Ag AL 98. Txomiñek esaeutsazan onek berbok, entzuebalako Mari Jesusek begi argiak erakusten<br />
eutsazala. Echta Jos 125. Neskazarrak eztiote Madalenari, Madalenari, / beinolako begi onik aspaldi luzez / ai!<br />
erakutsi (B). "Las muchachas ya no tienen tanta devoción a la Magdalena". A EY IV 44. Nere zarrenak, Koldok<br />
alegia, ogei urteak beteak dizkik, ta zuen Itziarri begi argiak jarri dezazkiokek. NEtx Nola 24. Baserri gauzetan<br />
ere, askotan baserritarrak aurrerapenei begi-beltzak jarri arren. EgutAr 3-1-1957 (ap. DRA).<br />
(Sin adj.; complemento en dativo o alativo). Mirar, poner los ojos (en). Elizarikan ikusi nai ez, / beti festara<br />
begiyak, / beren buruak apaindu eta / "nun dira erromeriyak?". Xe 343. Trabenariak begi zion Ganbeluen<br />
etxeari, bada zegoan leku onian. Urruz Urz 18. Zertan udalen dan igertzeko / begi bear diot bide-ertzeko / pago<br />
pertxenta gazteari [...]? "A qué mirar". Ldi BB 112. Erantzi eta ikus-bearrez / sorgiñagana du begi. "Por<br />
curiosidad dirige la vista a la bruja". Or Eus 333. <strong>Euskal</strong>erritik urruntzekoan / itsas-egira begia. "Al alejarse del<br />
País Vasco miraban a la costa". Ib. 203. Zurrun gelditu naiz, aldarean Petri dagoen antzera: / betazala geldi,<br />
arnasa doi doia, begia bestera. "La vista a un lado". Or Poem 521. Illuntzeko bakarrean / --begi biak urrunera--<br />
/ geldi-geldirik azaltzen jataz / gogoramenak burura. Gand Elorri 176. Begiak Zugana ditut, eta nere oiñak<br />
xedebatik Zuk askatzen dituzu. Or Aitork 83. Ni, begiak zugana negar, / kresal sumiñez zear banoa igari. "Yo,<br />
puesto en tí el lloroso rostro". Gazt MusIx 135. Askok diyo bada begi / arpegi txuri eder orri. Auspoa 128, 52.<br />
(Gralmte. en plural, con casos locales de decl.). A (de, etc.) la vista, ante (de delante de, etc.) los ojos.<br />
"Acatamiento, presencia, y se usa en ablativo comúnmente [...] En vuestro acatamiento, zure aurrean, zure<br />
begien aurrean, zure begietan" Lar. "(Está a la) vista (c.), bertan, aurrean, begien aurrean (AN) aitzinean dago,<br />
begietan dago, bistan dago" Añ. v. BEGIEN AURRE; BEGIETATIK UTZI, BEGIETATIK GALDU. Tr.<br />
Documentado en todas las épocas y dialectos, salvo en suletino. Iangoikoa, edetazu amoria gogotik / eta<br />
haren irudia ene begietarik. E 167. Baina orain estaliak diaudek hire begietarik. Lç Lc 19, 42 (He begietarik,<br />
TB begietan, HeH, Dv, Oteiza begien(t)zat, Brunet begietatik). Ezta kreaturarik batre haren aitzinean ageri<br />
eztenik; aitzitik gauza guziak dirade billuziak eta irekiak haren begietan zeinekin baitugu gure egitekoa. Lç Hebr<br />
4, 13 (He, TB begien aitzinean, Dv begien azpian, Ol begitan). Ken zatez ene begietarik. Lazarraga 1152r.<br />
Arrezkero ene semea / eztakust neure begietan. Ib. 1197r. Prestu baño gehiago dela gaizki bizirik / edozeñek<br />
begietan daduka ikhusirik. EZ Man I 95. Zer probetxu da gordetzea, eta ienden begietarik eta beharrietarik ihes<br />
egitea? Ax 435s (V 284). Munduaren begietarik ioan denean, laster ere ioaiten da haren orhoitzapena gogotik.<br />
SP Imit I 23, 1. Guti uste orduan / zakusala begietan / haren bizi eguna, / zioala lasterketan / hurbiltzen gau<br />
illhuna. Arg DevB 135s. Ene arima, zeiñ othe zaik / bistarik den ederrena, / eta zeiñ da bi begietan / nahienik<br />
ukeena? Gç 141. Ama extasian dago Haurraren begietan. Ib. 74. Zeren apainket oriek egiten diran [...] ekusle<br />
eroen begian beren buruak eder-erazteko. Mb IArg I 74. Gauz itsusia da Erregeri egiten zaion edozein txarkeri,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
509
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bekaitz edo deshonra, baña egin dakikeon andiena [...] da berari bere begietan egiten zaiona. Ib. 260. Batek<br />
Santo Kristoa begietara eraman zion; bañan istua bota ta kendu zuen. Cb Eg II 186. Arbuiotzat hartu zuen hek<br />
ez agertzea etxerakoan haren begietara. Lg II 120. Lege saindu hura begiratuko dut azken hatzerañokoan ene<br />
begietan. Mih 91. Zer endelgatzen düzü obren kanpuaz? Endelgatzen düt gure obretarik gizonen begietara <br />
agertzen dena. CatLan 107. Jangoikoa engañatu ezin due mundukoen begietatik estaltzen badue ere beren<br />
kutizia. Mg CC 174. Zabiltza nere aurrean eta begietan, eta zu izango zera bear bezalakoa, esan zion Jaunak<br />
Abrahan Patriarkari. AA III 325. Deus ezta Jainkoarentzat gorderik; diren gauza guziak agerian dire haren<br />
begietan. Dh 205. Alabien pekatu isilak guztijen begietara urteten dabenian: negarra, zizpuruba, zotina eta<br />
atsakabia. Astar II 96. Orain artean, ilik bada bere, ikusi izan dozu zeure Semea; baia iya ar-losa astun batek<br />
estaldu deutsu begietarik. Añ EL 2 210. Jainkoaren legeari obeditzea gatik, gordetzen ditu gizonen begietan bere<br />
dituen Erreginaren, birjinaren, Jainkoaren amaren kalitateak. Jaur 357. Amak galdegiten ditu bere haurrentzat<br />
lurreko handitasunak; Jesu Kristok ordainez begietarat emaiten diozkate zeruko handitasunak irabazteko. Ib.<br />
402. Mundu guztiak dakuts bere begietan / arkume asko dala gure mendietan. Izt C 176. Hola eman duenak<br />
norbaiten begian / irabazi guti du, yartzeko lorian. Hb Esk 183. Kargudun eta Apaiz-buruak jendetza ezin esanalakoarekin<br />
orpoz orpo zer[r]aizkiola; bada, pauso batean ere begietatik uzten etzuten. Lard 458. Adan esnatu<br />
zanean, Jainkoak [emakumea] begietan ipiñi zion eta, ikusitakoan, esan zuen: au nere ezurren ezurra eta<br />
aragiaren aragia da. Ib. 3. Hekien begietarik joanezkero, laster joanen naiz hekien gogotik ere. Dh 118. Ya<br />
etsitua zuen aski hurbil nihon bazitekela, zuhamu osto zabal bat ethorri zitzaionean begietarat, trenxoin bat ur<br />
bederen gainean! Hb Egia 22s. Ken akizkit ordu gaiztoan eta laster nere begietatik, eta ez geiago agertu nere<br />
aurrera. Arr GB 40. Ez dedilla iñor izan jakintsu, diot nik, bere begian. Bv AsL 199. Begietatik zelan juan<br />
Eguzkia, / alan kerizpetuten da lurra guztia. AB AmaE 344. Ez daukagu ere, Arrotako herri ttipiari doakola<br />
Eskual herri guziaren begietan horrela emana izaitea. Bainan etsenplua heldu den lekutik hartzen dugu. HU<br />
Aurp 130. Ez khexu Jainkoak ikhusteaz baldin jendeen begietarik gordetzen badire. Arb Igand 48. Norbaitek<br />
zartada baten odei-ganean estalki baltz da izugarri bat zabaldu-ta legetxez, etorri ei-iaken gaba euren<br />
begietara. A BeinB 78. Arik eta odei batek euren begietatik ezkutau eta estaldu eban artian. Itz Azald 37.<br />
Begietatik urruti, ezta biotza negarti. Ag G 314. Guzion begietan / oraiñ da azaldu, / nola mandua dezun /<br />
antiklerikaldu. Urruz Zer 50. Etxean sarturik daude, iñoren begietara ateratzeko bildurrez. Inza Azalp 75. Oi<br />
zun bezela, Santa Cruzek bi mutil tartean ekarriazi zun bere begietara, baionetak ageri zitutela. Or SCruz 79s.<br />
Urte-giroak ene begian. "Paisaje de las estaciones". Ldi BB 106. Nai dunak ikusi, / Aita begietan du. "Delante de<br />
los ojos". Or BM 86. Ludi, aingeru ta gizakien begitan aurkeztuak baikera. Ol 1 Cor 4, 9. Erri begian an<br />
dakusate / Mezara doan Katalin, / artajorretan esan baikenun / ote-zan ez ote sorgin. "A la vista del pueblo". Or<br />
Eus 331. Sarjentua ez madarikatzearren, arengandik aldentzen nintzan eguraztu-itxuran, baño begietatik kendu<br />
gabe. Anab Aprika 66. Moralak begitan jartzen digun giza-ideal orrek, bada, Arengan du bere sustraia. Vill<br />
Jaink 93. "Iguzkiaren Seme" bat bezala zaukaten <strong>bar</strong>nean, jendeen begietarik urrun. Ardoy SFran 234s. "Ez<br />
naiz zurea iñoiz geiago izango!" Esan eta bereala, aize meearekin naasten dan kea bezala begietatik suntsitu<br />
zitzaion. Ibiñ Virgil 117. Ba dirudi nere begitan daukadala oraintxe. Berron Kijote 221. Juaitian Ligik gora, /<br />
hedatzen da begitara. "Il s'étend à vos yeux". Casve SGrazi 72.<br />
(-(r)en begietan y, con mucha menos frecuencia, begitan, begian, begira). A los ojos de, a juicio de, en la<br />
consideración de. AxN explica munduko arauaz (507) por begieta [sic ¿por begietan?]. Oneretxien begietan<br />
gauza ezairik eztan. "En los ojos del amante". RS 242. Gizonen iujeamendura laudatzeko den gauza, hainitzetan<br />
ene begietan da baiatzekoa. SP Imit III 46, 4. Etzazula iduk zeure burua bertzeak baiño hobeagotzat,<br />
beldurrez guzietako gaixtoena ager zaitezen Jainkoaren begietan. Ch I 7, 3. Zure begietan dago / ene suertea /<br />
nai baduzu bizia / edo eriotzea. Gamiz 204. Utz zatzigun gaiñerako guziak, eta gure buruak errenda tzatzigun<br />
agradagarri Nausi dibino haren begietan. He Gudu 63. Hanitxetan gizonen jüiamentian laidable edireiten den<br />
gaiza, eztate hala ene begietan, bena bai itxusi eta okher. Mst III 46, 4. Onen eriotzarekin estali zuen munduaren<br />
begietan bere gaistagintza ta Jangoikoak begirik ezpalu bezain lasai etzandu zen. Mb IArg I 246. Biotz garbi,<br />
fede bizi ta borondate leial batek Jaunaren begietan ta estimazioan zenbat balio dezakean. Cb Eg III 340.<br />
Jainkoak ez ditu bilhatzen bertzeren merezimenduez berreginduak direnak edo gizonen begietan baizik garbi ez<br />
direnak. Lg I 250. Munduak eskain ahal zietzatzuken gauzarik aberatsenak, ederrenak fitz bat; oraño zerbait<br />
gutiago ziren zure begietan. Mih 18. Ordean [diferentzia] hau da oso-osoa axaletikakoa, fedearen eta<br />
errelijionearen begietan ez da batere diferentziarik. Brtc 207. Gorde behar da biotza asmo, gogo edo Jaunaren<br />
begietan ongi ez dirudien pensamentuetatik. Ub 177. Konfesio garbi egiazko ta oso batek, laguntzen dionean<br />
bekatuen damu ta ondu nai zindoak, onratzen duela anima Konfesorearen begietan ere. Mg CC 139 (CO 206<br />
Konfesoriaren begijetan). Asmau egizuez beste penitenzia txiki batzuk, bada eginik borondate onagaz, andiak<br />
izango dira Jangoikoaren begietan. Añ LoraS 59. Jaunak kendu zion bizia, zeren gaiztoa zan beraren begietan.<br />
AA I 571. Ez deutsagula opa biar arerijuari Jaungoikuaren begijeetan kargurik euki dagijan, geuri egin<br />
deutskun kaltia gaiti. fB Ic I 104. Pazientziaz oro bentzutzen dire, eta Jainkoaren begietan hainitz irabazten da.<br />
MarIl 28. Guziak deus ez dakitenak, herbailak, munduaren begietan mespretxagarriak; bainan Jainkoak ez ditu<br />
mespretxatzen. Jaur 199. Illak ala biziak daude? Illak gure begietan, baña udaberrian irteten dira kapuletik<br />
inguma biurturik. "A nuestros ojos". It (y Ur, Dv, Ip) Dial 7. Nere begietan ala, baitzare eder / egiaz haiñ eder<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
510
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
balitz zure kanta. Gy 1. Jaunaren begietan gaizki egin det. Lard 193. Jaunak egin izan du hori, eta da zuen<br />
begietan ederresgarri? Dv Mt 21, 42 (Lç, TB gure begien aitzinean, He gure begiei, Ur gure begietan, Echn<br />
gure begiendako, SalabBN ikhusten duguna amirazionerekin, Ip gure begientako, Hual gore begietra, Ol<br />
begietan, Ker gure begiontzat, IBk gure begien harrigarri, IBe gure begientzat). Bi nausi zaharkituek lerrarazi<br />
nahi zuten gaizkirat andre gazte bat. Hekien nahia ez eginez, galdua behar zen yende onen begietan. Hb Egia<br />
26. Naiago det egiaz desonra nazakean gauzarik egin baño, gizonen begietan desonratutzat egon. Arr GB 22.<br />
Zure parerik ene begietan ez da. ChantP 222. Gure herrietako familia onen begietan Garaten arraza agertu da<br />
geroztik nota hits batekin. Elsb Fram 108. Ordutik harenak egin du, anitzen begietan; xakurrentzat ere ez da on<br />
gure gizona. HU Zez 197. Diot ez direla ezkonduak Jainkoaren begietan, eta hola elgarrekin biziz, bekhatu<br />
mortalezko estatuan daudela. CatJauf 130. Banakien etzuela aitak <strong>bar</strong>katuko; haren begietan ez nintzala deusik.<br />
JE Bur 18. Ametsetan zabiltzan arrakastarik izain ote zuten amerikanoen begietan. Zub 85. Yainkoak egin du ori<br />
ta arrigarri da gure begietan (Ps 117, 12). Ir YKBiz 387. Zure begitan begiko gera / poz degu gogoratzea. /<br />
Jainko-begitan kristau-erririk / kristauena agiz gurea. SMitx Aranz 178. Aundia bada euskal kondaira / gizonen<br />
ikuspegira, / aundiagoa derizkiogu / Jaungoikoaren begira. Ib. 178. Ontaraño makurtu bear izan zun bere burua<br />
Usoa gaxoak ugazamaren bildur eta gañera aitaren begitan pekatari gelditu. Etxde AlosT 29. Argizagiak astiro,<br />
/ dabiltza izartegian. / Eguzkirik eztenean, / iluminatzen dira. / Gauza misteriotsuak, / gizonaren begian. Arti<br />
MaldanB 234. Amaren begietan, batzuetan, jaki ongarriok murritzak eta meaztuak zirudien, baiña suaren lanak<br />
egiñiko urritzea izango zalakoan egoten zan. Erkiag BatB 25. Amets genuena lortu bai, eta bereala gauza ura<br />
igartu egin oi da gure begitan. Vill Jaink 134. Ez duela joko horrek ez errekesta ez estimu handirik [...] ahal<br />
bezain gora heltzea gogoan duen gazteria baten begietan. Ardoy SFran 102. "Gaucho" berri aiek emakumeen<br />
begietan oso edertuak agertzen ziran. NEtx LBB 42. Eta agertzen dena lerro horietan / ez baldin bada arrotz<br />
haren begietan, / enetzat ditaikela, diot egietan, / saririk ederrena sari guztietan. Xa Odol 21. Behartsurik<br />
behartsuenak, ene begietan, neure herrikoak dira eta neure herria bera. MIH 372.<br />
(Con adjetivos como on, txar, etc.) perspicacia, acierto, tino. "Ezaupegia bear da [merke erosteko] (B), begi<br />
ona (G-azp, AN-5vill-gip, BN-arb)" Gte Erd 64. "Begi ona euki, tener mucha vista para los negocios, para el<br />
juego, para calcular, etc." Elexp Berg. "Orrek urtengo dau aurrera, negoziotarako begi ona dauka ta" Ib.<br />
"Kriston begixa jaukak orrek. Irurogei erralde eukiko zittuala txalak eta baitta euki be" Ib. Ugazabaak, euren<br />
agindupian dagozanak gaiti, areen paltak erremedijetako karidadez ta zuzentasunez, begi argijak euki biar<br />
ditubee. fB Ic II 217. Itz gutxi, begi ona, / andia zentzua, / oiek egiten dute / ona medikua. It Fab 133. Ez dugu<br />
guziek begia <strong>bar</strong>din ona, eta bizkitartean hortakotzat begia behar da. Dv Lab 244. Izanagaiti Iaun nagosia / ez<br />
eukan begia zurra, / eta egitzat artuten eban / begiratuta guzurra. Azc PB 359. Beajun deizula Iñaxio, ez dezu<br />
izan begi txarra; probentzi guztiyan lana pranko arkitzen hura ainbatekorik beste bat! Moc Damu 12. Aldi<br />
bakotx aitak, arduran elhe guti zuelarik, ixiltzerik etzuen osaba haren begi xuxenaz [= 'buena puntería']. JE Bur<br />
14. Nexkok onetan begi azkarra oi dezue izan ere, ta antz-eman didala uste det. NEtx Nola 32. Bildu da jende:<br />
berrehun bat emazte eta neskato gazte, bortz ehun gizon begi xorrotx baten arabera. Herr 11-2-1960, 3. Ez<br />
daukazu begia makala, Matxin. Arek ez deutsu bertanbeerako dotea ekarriko. Erkiag BatB 180. Darwinek baiño<br />
lehenago eta berak baiño begi zoliagoa zeukan beste norbaitek ikusi zuan yamana oiek bazeukatela erlijioa. Vill<br />
Jaink 17. Onek andrea aukeratzeko / izan du begi zorrotza; / utsa razako bat izan balitz, / ekarri digu arrotza!<br />
Uzt in Mattin 140. Egileak ez ezik, begi ona izan dute euskaratzeko hautatu dituztenek. MEIG II 97.<br />
(Referido como sinécdoque a la persona entera). Nun iz Aigalon / Ürüñeko Erregia / renpartaren gaiñetik /<br />
erakats ezadak begia. 'Montre-toi (ton œil) au-dessus des remparts'. Xarlem 569. Ordu berian, hesi artetik,<br />
printzesak eta haren lagunak Ganixen begia ikusi eta, berriz esperanza sortzen zaio erregiñaren bihotzian.<br />
Atheka 114.<br />
2. (V-m-gip, AN-5vill). Ref.: Lcq; A; Elexp Berg. Yema, brote; nudo (de los troncos y tallos de las plantas);<br />
nudo de la madera. "Gemma, cast. yema: órgano constituido de escamas colocado en las axilas de las hojas o<br />
extremidades de los ramillos y que encierra los rudimentos de una nueva producción: fr. bouton, bourgeon; vasc.<br />
begiya, que quiere decir ojo. En este país algunos le llaman amua y motea, que quiere decir botón (Aizk)" Lcq<br />
40s ( A). "Germen, cast. bulbillo: pequeña yema escamosa bulbiforme, producida en las partes aéreas de las<br />
plantas, y que desprendiéndose por sí mismas, se arraigan en la tierra y producen un nuevo individuo; fr.<br />
bulbille; vasc. ninika, begiya" Ib. 42s. "(V-m-gip, AN; Lcq), yema (Bot.). [...] (V-m), brote de plantas. Galbegi,<br />
brote de trigo" A. "Hazitarako patatak azalean duen zulotxo bakoitza, ernemunak irten dakizkion" Elexp Berg. v.<br />
adabegi. <strong>Bar</strong>atzezaiak badaki ekarrarazten arbola gaztetto bati fite ta anitz fruta utzis sobra begi (118). LE-<br />
Ir (s.v. <strong>bar</strong>atzezai). Basate gazte mehean xerthoak aski ditu bi begi; basate hazkarra balinbada, xerthoari uzten<br />
zaizko lau edo bortz begi. Dv Lab 385. Txertatzerakoan beko aldea zorroztu bear zaiete lau bat zentimetroan,<br />
eta zorroztutako tokitik gertu mote edo begi bat utziaz. EEs 1917, 52. Txertotarako artzen diran begi oek<br />
indarrean dauden urteko pujetatik artu bear dira [...]. Aukeratutako puja oietatik, erdialdeko ondo azitako<br />
begiak bakarrik artuko ditugu. Ib. 34. Orrengatik daude / luze-luze egiñik, / artean oñak illunik, / azken-arbaztabegiez<br />
/ udaberrirako / ornitzen biziez. "A favor de las yemas de sus ramillas últimas". Ldi BB 108. Begitik edo<br />
azaletik egin leikez eztitu albertxikoak, kerexak ta a<strong>bar</strong>. EgutAr 2-8-1964 (ap. DRA; cf. BEGIRA (b)).<br />
3. (V, G, B, L, BN, S, Sal, R; Lar, Dv, H). Ref.: A; Lh (erroda-begi); Etxba Eib; Elexp Berg. Orificio (en<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
511
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
particular el de varias herramientas, en el que se introduce el mango); ojo de la aguja; ojal; ojo de lazo, etc.<br />
"Alamar, alamares, son presillas, ojales postizos en los capotes y otros vestidos, alamarak, aribegiak, ariz<br />
eginikako begiak" Lar. "Bague formée au bout d'une corde; œil, trou pour recevoir une corde" Dv. "Œillet" Ib.<br />
"Begi se dit du char d'une aiguille et de divers œillets ou trous pratiqués dans certains instruments etc.; œil d'un<br />
nœud coulant, œil d'un gond etc." Ib. "Boutonnière" H. "Aizkoraren, aitzurraren begia, l'anneau où s'adapte le<br />
manche d'une hache, pioche, &c." Ib. "Sarearen begiak, les mailles d'un filet" Ib. "Zubiaren begiak, les arreaux<br />
d'un pont" Ib. "Begia, iphur begia, orifice de l'anus" Ib. "Trou d'une aiguille. Orratzaren begia (Aizk)" Ib. " (Vger-m-gip),<br />
orificio de un divieso" A. "(V, G), ojo de lazo" Ib. "(V, B), puertecita de colmena, por donde entran<br />
y salen las abejas" Ib. "(V-m, B), el cubo de la rueda del carro" Ib. "(L, Sal, R), agujero de un instrumento por<br />
donde se mete el mango" Ib. "(V, Sal, R), ojete de la aguja" Ib. "Erroda-begi (L, BN, S), essieu" Lh (DRA lo<br />
atribuye a Harriet). "Ojo de la aguja" Etxba Eib. "Orificio de mango de una herramienta. Aixkora onek begixa<br />
nasaittuta dauka" Elexp Berg. "Ojo de puente. Iru begiko zubixa zan urak eruan dabena" Ib. v. 1 begite. Zubi<br />
bat amar begi edo arruztaieskoa (328). LE-Ir. Da nola pasatzea zubi batetik baititu amar begi (231). Ib.<br />
Aberatsa Zeruan sartzea baño errazago da bagasoka bat jostorratzaren begian sartzea. AA III 608. Errezago<br />
da kamelu bat joste orratzaren begitik, aberats bat jaungoikoaren erreinuan sarzea baño. Oteiza Lc 18, 25<br />
(Brunet jostorratzaren begitik). Errazago da gamelua jostorratzaren begitik igarotzea. Ur Mt (V) 19, 24 (Ur,<br />
Lard 422 jostorratzaren begitik, Hual, Samper orratz baten begitik, IBe orratzaren begitik, IBk jostorratzbegitik;<br />
TB, Dv, Ip, Echn, SalabBN, HeH, EvL orratz baten xil(h)otik, Ol orratzuloan, Leon orratz-xilo<br />
batetarik, Ker jostorratz-zulotik). Na<strong>bar</strong>ra erakatxirik, begia pezaturik. HerVal 139. Na<strong>bar</strong>ra begitik ausirik<br />
arriñaturik. Ib. 194. Irauten dute oraindik gure antziñetako a<strong>bar</strong>kak. Ikusi zazu: gizon zar guztiak dauzkate ta<br />
gazte askok, zuriak, bigunak, politak, muturrean begi beltxak dituztela. Ag G 94. Lasto ta larruzko burukitxoa,<br />
ile-motzaileak arkuraizen begietan, beatzetan minik ez egiteko, ezartzen dutena. "En los ojos de las tijeras". A<br />
DEV s.v. al<strong>bar</strong>dilla. Balenkalekuko (Ataun) arlaban-aizkora. Begi-<strong>bar</strong>ruan ildotxo bat dauka. JMB ELG 71.<br />
Atxurra besa-gain artu, begiraño sartu, landarea ere bai atxurraren atzetik zañak bil-bil eginda. Munita 42.<br />
Amazazpi begiko zubia! Ori zubia! Anab Poli 52.<br />
Harriet cita un ej. de Haraneder: Xirripa eder baten konsideratzen hari zela, zeinaren begian baitzagoen<br />
belhauriko (He Phil 137), y le da el sdo. de "source" (cf. UR-BEGI, iturbegi, LATS-BEGI), aunque en realidad<br />
se trata de errata por hegian ("rivage" en el original), y así es corregida por el propio Harriet en la ed. de 1853,<br />
115.<br />
4. (V-gip ap. Iz ArOñ; H). Agujero del pan o del queso; ojo (de grasa, de gas, etc.) que aparece en la superficie<br />
de un líquido. "Ogiaren begiak, les vides d'un pain cuit" H. "Esnearen begiak, les taches butireuses (?)<br />
surnageant dans du lait" Ib. "Ur-gaineko begiak, les ampoules faites par un gaz à la surface d'une eau" Ib. "Poro<br />
del pan, queso, etc." Iz ArOñ. Nahasten dira gorringoak emaiten direlarik amanden gainean eta higitzen ongi<br />
begiak egin arte. ECocin 39. Mei-eguna diagu etxean maizegi; / gure salda gaiñak ez dik ainbeste begi; / esneak,<br />
ura naiko, ardôk, ur geiegi. Or Eus 39.<br />
5. Rayo luminoso; brillo. "Begi es el nombre con que se designan puntos brillantes de piedras y de otros<br />
objetos. Eguzki-begi es el disco solar" JMB, carta al lexicógrafo del 23-7-1954. "Eguzkiak begia zorrotza<br />
dakarki gaur (bero handi izango dela) (G-azp)" Gte Erd 87. Cf. ARGIAREN BEGI. Asentuen gaiñetik sagar<br />
onduen ostraillen artian yosteta dabilla iduzki-begia. Atheka 26s. Iduzkiak ixuriz bere ungi bizi nasaiak ostraill<br />
pian dixtiarazten zituen ur xortak harri bizi begiak bezala. Ib. 117. Arbolak hain dira hurbil batzu bertzeetarik<br />
eta hain hertsiki khuruzatzen dituzte elgarren artean adarrak nun eguzki begi bat ez baita nehun ere ageri. Prop<br />
1883, 16s. Ederra bere jat erexten / laño bat doiala goian, / eguzki begiak badabe / artuten parean beian. AB<br />
AmaE 150. Orri leidunai eguzkiaren begiak jota, / badeutse negar gaur erazo, / damuak niri iturritxo bi<br />
begietatik / ateratea, da millagro? Ib. 177. Eguardiko amabiyetan, eguzkiyaren begiak jotzen duenian. EgutTo<br />
5-11-1920 (ap. DRA). Nork erranen daut hoin gora nundik / sortzen den ur hotx garbia? / Egunaz irriz, iguzki<br />
mirail, / gauean izar-begia. Ox 23. Artizarraren begiaren eztia, / iratzartzera doanean mendia. Ib. 27. Laster<br />
askatzen ez badeustazu / berandu <strong>bar</strong>ik ilgo da, / ontzi itxutuan argi-begia / itoz iltzen dan bezela. Gand Elorri<br />
89. Baiña Jaunaren eder... "tasun" orren diztira, / izpien osotasun guztiez joango da, / urten gabe, aldikoz, urten<br />
dauan Begira. Ib. 94.<br />
6. (V, G, AN, L ap.A; Dv). (Tras tema nominal nudo). Lugar orientado (hacia). "Iguzki begian, à l'exposition<br />
du midi" Dv. "Eguzki-begian (V, G), iguzki-begian (AN, L), (dando) al sur" A. Cf. Legarreta Zariquegui beguia,<br />
en un documento de Astrain del s. XVII, donde tbn. puede leerse, en romance, "que mira a Zariquegui" (v. ASJU<br />
1987, 273). v. BEGIZ. Alaia zan, benetan, aukeratu zioten etxea. Udaberrian, batezere, etzezakean<br />
urretxindor batek ua baño egoa-begi zoragarriagorik aurkitu bere maite-xintak ixurtzeko. TAg Uzt 55. Ekaitz<br />
aldian, uiñak astindutako izpazter ipar-begikoa, alde guztietatik zotukatzen duten bezela. Zait Sof 141. Negu<br />
aldian, egon bere eguzki begitan dago-ta, bestelako leku epela egongo da. Erkiag Arran 126. Eguzki begitan,<br />
orma zaarretan, batzuetan batera bestera, geienetan nagi ta bagi, beroa iruntsi bearrez egoten ziran suangillak<br />
udalenean. Erkiag BatB 37. Bakek malda irikiak nai izaten ditu, agiñak, berriz, ipar-begi eta otz-begiak.<br />
"Aquilonem et frigora". Ibiñ Virgil 84.<br />
Mitxiletatxu sorgiñez eta larrosaz josita / orril-begijan baitago neure loragu polita. "Mayo comienza a sonreir<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
512
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
en mis jardines". Laux BBa 32.<br />
(En caso absoluto indet.). Ango kixkalbearra! Ango marmarra! / Ego-begi izaki-ta, aizeak garra. "Sitio<br />
orientado al sur". Ldi BB 118. Epur ta bizkar zuritu arte, / eguzki-begi atseden. "Están expuestas al sol y<br />
descansan". Or Eus 347.<br />
7. Centro, lugar principal (?). Edozein ez da sarthuko, / Iaunaren iauregian; / edozein ezta iarriko, / loriako<br />
begian. Hm 47.<br />
- ARGIAREN BEGI, ARGI-BEGI. v. argi.<br />
- BEGIA ARGITU, BEGIA ATXIKI. v. BEGIAK ARGITU, BEGIAK ATXIKI.<br />
- BEGIA HAUTATU. (Con aux. intrans. bipersonal). Elegir, fijarse en. Andre eder jentil batez hautatu zait<br />
begia, / herri orotan gauza oroz eztu bere paria. E 215.<br />
- BEGIA BEZALAXE. "Begia bezelaxe: seguru, segurki, ziur-ziur (V-m)" Zait Sof II 149.<br />
- BEGIA BETE, BIHURTU, HEDATU, EGOTZI, EMAN, ERATXIKI, HERTSI. v. BEGIAK BETE,<br />
BIHURTU, HEDATU, EGOTZI, EMAN, ERATXIKI, HERTSI.<br />
- BEGIA BOTA. Echar el ojo, fijarse en. "Ik paiño lenago bota najotsan begixa etxe orri" Elexp Berg. Goiz<br />
aski bota zion [damari] / Alzuruk begia. Izt Po 85. Bizkarrean zeraman / urre-zama andia, / ongi botatzen zion /<br />
jendeak begia. It Fab 133. Baña banandu baño lenago deutsut nai / esan alkate <strong>bar</strong>ri nor bear geunken bai, /<br />
aspalditxoan daukat botarik begia. AB AmaE 242. Amaika damak bota / ziraten begiya. Auspoa 66, 118. Begia<br />
zeñi bota diozu? Ag G 371. Nik i, ogei urte baiño leen bota neutsan begia lenengo neure senargei izan neban<br />
Kaittano defuntu ederrari. Erkiag Arran 90. Besteak beste, gure kanta onetan humorismozko kopla bati botako<br />
diogu gaur begia batez ere. Lek SClar 122. Atrebitzen al zera / ematen arpegi? / nik bota dizut zuri / urrutitik<br />
begi, / interesen erdiyak / dirade geiegi. Uzt Noiz 77. Askok botatzen diyo / oneri begiya, / ni' re ortako nitzan,<br />
bai, / goizian jaikiya, / ez al da ba erri au / oso egokiya? Uzt Auspoa 67, 111. Beraz zuk gure irugarrenai / dezu<br />
begia botea, / deseiatzen dut hura hartu ta / izan dezazun suertea. Xa EzinB 135.<br />
+BEGIAK BOTA. Poner los ojos, dirigir la mirada (a un sitio). --Zer ote da emen?-- [...] Josek alderdi<br />
guztietara bota zituan begi biak. Ag G 153. Ildakoari begirik bota gabe, semea lurperatzeko atxur-billa,<br />
etxerako bidea artu zuan. NEtx Antz 150. --Eztu ez Ana Josepak toki txarrera bota begia. Ib. 45. Amabiak, bota<br />
platerera begi biak... esaera zaarra. Erkiag Arran 109. Baserri eta kalietara / maiz bota izan det begi; / ikusitzen<br />
det jarri degula / oraintxen lujo geiegi. Uzt EBT 33.<br />
- BEGIA EDUKI (i- G-to ap. A; Dv), BEGIAK EDUKI. a) Fijarse, tener la vista puesta; vigilar, cuidar. "Begia<br />
iduki behar zaio (Ax), il faudra le surveiller" Dv. "Atender, cuidar, tener ojo" A. v. BEGIAK ATXIKI. Tr.<br />
Documentado en autores labortanos clásicos y en septentrionales y guipuzcoanos a partir de mediados del s.<br />
XIX.<br />
Hartan ungi trebatuko / Naiz neure bizitzean, / Eta begia idukiko / Zure bideen gañean. EZ Eliç 209. Eta<br />
arranoak, airean dohanean, bere umetara bezala, zuk ere enegana begia edukiko duzula [esperantza dut]. Ax 11<br />
(V 5). Baldin begiari edukitzen ezpazaika begia, kalte handiak gerthatuko dira. Ib. 391 (V 256). Ezterrazula<br />
miserikordios dela Iainkoa eta zeure bekhatu guztiak <strong>bar</strong>khatuko derauzkitzula. Zeren miserikordia eta iustizia<br />
hurbil dagotza Iainkoari eta elkharri, eta iustiziak bekhatoretara daduka begia. Ib. 138 (V 90). Koleraren<br />
iraungitzeko lehenbiziko erremedioa da bat bederak bere kondizino haserrekorra ezaguturik, hari begiaren<br />
edukitzea. Ib. 285 (V 191). Erremedio ona eta hautua emaztekin kutsatu nahi eztuenarentzat, da, hartako<br />
gogoetez begiaren edukitzea. Ib. 367 (V 242). Zaude beraz erne zure gainean lehenik, eta gero begia idukiko<br />
ahal duzu zure lagunaren gainean. SP Imit II 3, 1 (Ch duzun beraz zelo [...], eta gero bertzetara ere hedatuko<br />
dukezu, Ip bestez arranküra zitake). Zinetsten dute mundu guziak dadutzala begiak hekin gainean. SP<br />
Phil 199 (He 201 mundu guziaz begiztatuak direla). Iduk-azu bethi, arren, enegana begia. Arg DevB 229. Ene<br />
begiak idukiko tiat hire gaiñean hire urratsak konsideratzeko. Gç 44. Jedeonek begia iges-egin zioten amabost<br />
milla aietara zeukan. Lard 130. Zergatik zuen begiak gugan dauzkazute? Ib. 483. Nausiak berak han behar du<br />
izan xederratzetan, lanari idukitzekotzat begia. Dv Lab 355. Biltzarrean jarriak ziren guziek haren gainean<br />
baitzaduzkaten begiak, ikhusi zuten haren begithartea aingeru batena iduri. Dv Act 6, 15 (Lç egotzirik, He<br />
landaturik, TB itxekiak, Ker ezarrita, IBe jarriak). Aitak begiak haurren gainean ditu. Hb Egia 17. Heresiaren<br />
gainean begia zagokatenek don Alonzo Mexia igorri zuten non zer othe zen jakiterat. Laph 83s. Askok naukate<br />
santutzat; alaxen balitz ere, Jaungoikuari eman biarrian eskerrak, nik eztakit zergatik nigan dauzkaten begiak.<br />
Bv AsL 114. Halaber zaukan begi, bihotz eta esku, lotkiarik balinbazuten, herritik soldado joan mutiko gaztei.<br />
HU Aurp 111. Biziaz gozatzera ekarriago ere ba, ordutik begia baitauka hobeki batek bertzeari eman<br />
eskukaldiak ororentzat dakarran gibelondoari. JE Bur 201s. Bainan Sokorrin Maria, / guzien ama garbia /<br />
badago iratzarria, / oror daukala begia. Ox 46. Asmatutzen dituzte / abek aitzakiyak, / baña guk errekara /<br />
dauzkagu begiyak, / beneno-botatze oiek / ez dira egokiyak, / agur garai bateko / gure izokiyak! Uzt Noiz 40.<br />
Etzan azpillean txuri bat bere yausten a oartu <strong>bar</strong>ik. Begi bat jenteari ta bestea nire eskuari eukozan. Or Tormes<br />
39s.<br />
(Con destinativo). Tener ojos (para alguna persona). Alkarrentzako baino / ez euken begirik, / bata<br />
besteantzako / egozan bizirik. Azc PB 82s.<br />
b) "Begixa euki, tener buen ojo. Ofiziuan, asko esan gura dau, begixa euki edo ez" Etxba Eib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
513
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEGIA HERTS ARTEAN. v. BEGIAK HESTEKO ARTEAN.<br />
- BEGIA EZARRI. v. BEGIAK EZARRI.<br />
- BEGIA GOSE. "(BN), jatun izan ez ta maia betea duana gatik esaten da" A Apend.<br />
- BEGIA IBILI. Vigilar, andar vigilante. Agintariyak ibilli / zazute begiya. Auspoa 67, 107 (sg. ELok 256,<br />
pero la ref. es incorrecta).<br />
- BEGIA IPINI, BEGIA IREKI, BEGIA ITSUTU. v. BEGIAK IPINI, BEGIAK IREKI, BEGIAK ITSUTU.<br />
- BEGI-AITZIN. v. BEGIEN AITZIN.<br />
- BEGIA IZAN. v. BEGI IZAN.<br />
- BEGIA JARRI. v. BEGIAK JARRI.<br />
- BEGIA JO (V-gip). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. a) "Echarle el ojo a una cosa. Begixa jota daukat neskatxa<br />
orri, auzoko polittena dalako" Etxba Eib. "Adinekoek badirudi begixa jo darabiltela gehiago, gazteek begixa<br />
bota, eta ikasi xamarrek begiz jo" Elexp Berg. v. BEGIZ JO. Egun gitxi igaro-orduko, bakartarren Buru edo<br />
Abadesa (?) zanak io eutsan begia berari. Ezale 1897, 151b. Eskopetak artu ta tipi-tapa juan ziran mendian<br />
gora, eurak eta beste askok begia jota euken leku batera. SM Zirik 73. Etxian ebela neskame mardo eta itxura<br />
onekua, senarrak [...] begixa jota eukan eta bittarte guztietan aren talaixan ebillen. Etxba Ibilt 470.<br />
b) Llamar la atención. Bi tokiak hain direlakotz itxuraz berexak non batetik bertzerat aldatzeak begia joiten<br />
baitio den haurrenari. JE Bur 7. Harri argiagoz egina baita garaitiko harresi guziak baino, harek du ere joiten<br />
lehenik begia. JE Ber 54.<br />
- BEGIAK ARGITU, BEGIA ARGITU. a) Hacer ver (sdos. prop. y fig.). v. BEGIAK IREKI.<br />
Iguzkia zuk itzultzen / darokuzu goizetan, / hark begiak argiturik / has gaitezen lanetan. EZ Noel 138. Argi<br />
diatzadatzu ene begiak hain misterio handiaren ikusteko. SP Imit IV 4, 1 (Ch argi zatzu, Mst e Ip argi itza(t)zü).<br />
Tresor horien klartasunek / begiak tie argitzen / eta bihotzak xarmaturik, / banaloriez ilhuntzen. Gç 202. Zure<br />
aoko txuak ekien begiak argituten itsuai. Añ LoraS 73. Jainko jaunak argitu ziozkaten arimako begiak artzain on<br />
hekiei. Jnn SBi 13. Etzen aldakuntza haundirik Joanetegiren bizi moldean egin, baina andrearenean, bai,<br />
haundia, toberek gizon guztien begiak argitu zituztelako, eta etzedukan sorginak nor ohera eraman. Arti Tobera<br />
286. Zer dala-ta, orain dakusanik, ordea, ez dakigu; ez eta begiak nork argitu dizkionik ere. Ol Io 9, 21.<br />
Argituko ahal ditu Jainkoak guztion begiak, gure hizkuntzaren onerako! MIH 353.<br />
Abrir los ojos, darse cuenta. Zer pensatzen othe dugu? / Argitzagun begiak; / sarri bethe behar tugu / hutsik<br />
dauden hobiak. Arg DevB 162. Besteren buruan kalte au ikusi ta nola begiak argitzen ez dituzu? Cb Eg II 62. Oi<br />
arima nerea, bertzeen gainean desmasia haukiek ikusi ondoan, nola argitzen ez duzu begia? Dv LEd 118 (Cb Eg<br />
II 62 nola begiak argitzen ez dituzu?). Uste izateko da noizbait komesarioek bederen begiak argituko dituztela.<br />
Dv Lab 309.<br />
(Intrans.). Abrirse los ojos (sdos. prop. y fig.). Izanen zarete Jainkoak bezala, ezagutzen tutzuelarikan ona<br />
eta gaitza, zuen begiak idekiko eta argituko dira. ES 175. Ez dira bada predikadoreen pulpitoko esanagaz<br />
inozenteen begijak argituten. fB Olg 111. Orduan begiak argitu zitzaiezten, eta jauna ezagutu zuten. Lard 472.<br />
Nire begiak argitu dira, / poza sartu jat <strong>bar</strong>rura. AB AmaE 23. Maiean jarrita, ogia artu, bedeinkatu, zatitu, ta<br />
eman zien. Aien begiak ordun argitu ziran, eta nor zan ezagutu zuten. Or Lc 24, 30s. Kantu horrek dituen<br />
hameka koblak eman artean, asko matel-hezur gorritu ziren eta asko begi argitu. Lf Murtuts 46.<br />
b) Llamar la atención, causar (buena) impresión; alegrar los ojos; gustar. Gure Aita Santo Domingo ere arkitu<br />
zan billera artan, eta pitxi eder batek begiak ziozkan argitu. Bv AsL 194. Diruari eztio ematen baliorik, ta<br />
beragatik eztio ere onek askori bezela begia argitzen. Ib. 29. Dohatsu zaudeztenak oraino nigarrez, / ezin helduz<br />
indarka, zorion beharrez; / hariko baitzirezte irri on, samurrez, / begiak argiturik zeruko ederrez. Ox 70.<br />
Kasinopean jarriko dira / makiñabat makineri, / begiak argituko zaizkio / aruntz azaltzen danari. Basarri 60.<br />
Alkateari ez eutsan bapere begia argitu bere menpekoen semeak eskolara zale ez zirala jakiteak. Erkiag BatB<br />
24. Ezekiel izan da, geienbat, begiak argitu deutsazana. Ib. 133.<br />
c) Mirar con buenos ojos. v. BEGI ARGIA EGIN. Ez deiola gure biotzak diruari begia argitu. Bv AsL 67.<br />
d) Alegrarse los ojos. Apetitua joantxea ere baitzuen aspaldixkoan berriz jin zitzaion, koloreak gorritu, begia<br />
argitu. Hots, gaztetu, gure gizona. <strong>Bar</strong>b Sup 65. Begiak argitu zitzaizkon. Gogoa ere ba segur hitz horietan.<br />
JEtchep 112. Ontan amaren begia argitu zan bat-batetan: --Bataioa bidean al degu? NEtx LBB 27.<br />
- BEGIAK-ATERATZEKO (atara- V-gip ap. Etxba Eib). "Dragón, caballito del diablo, especialmente la<br />
Aeschena grandis. Begixak-ataratzekuak ur-onduan ibiltzen dira, uretan sortzen diralako" Etxba Eib. Cf. BEGI-<br />
ATERATZAILE.<br />
- BEGIAK ATXIKI, BEGIA ATXIKI (L-ain, BN, S), BEGIA ETXEKI (begia itxeki R-uzt ap. A). Ref.: A<br />
(begi); Gte Erd 203 y 28. "Atender, cuidar, tener ojo" A. "Begia atxikiko diot kabale orri (L-ain, BN, S), le<br />
cuidaré, atenderé, vigilaré ese ganado" Ib. "Horri begi atxik! (BN-lab-arb)" Gte Erd 203. "Begia atxiki nakon<br />
(BN-arb)" Ib. 28 (B atentzionea (a)txiki nion). v. BEGIAK EDUKI.<br />
Haukien egiñbiden parte handi bat berzen akzionen eta konduitaren gaiñean begiak atxikitzean eta atzarriak<br />
egotean datza. He Phil 353 (SP 350 begiak iduki). Zihaurtan gañen etxekazü bethi begia. Mst I 21, 3 (SP duzun<br />
bethi begia erne, Ch begiak finka zatzu). Bakean utzi zuten, zer gertha ere hatik begia haren gainean atxikiz.<br />
Laph 47. Hitz dautzut ongi eta ongi zaindua zela, eta hurbildanik begi atxikitzen ziotela. HU Aurp 46. Lana<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
514
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
eskaini edo bilhatu ondoan, aitamen lekuko bezala begia atxik lezokete. JE Bur 210. Elizak bere eskoletxetan<br />
gazteen osagarriaz oroz gainetik grina ukan dezan begiaren atxikitzea. Ib. 50. Süperiürrak begia etxekiten zeron<br />
üskaldün handiari. Const 19.<br />
Mirar, poner los ojos (en). v. BEGIAK BOTA. Konseiluan yarririk ziren guziek itxekiak baitzuzten begiak<br />
haren gainean. TB Act 6, 14 (Lç egotzirik, He landaturik, Ker ezarrita, IBe jarriak). Badakit ene bizia lohitu<br />
duten izigarrikeriek, ez dautedala zilhegi uzten zure potretaren gainean ene begiak atxikitzea. MarIl 72s. Hits<br />
girenean, mendi hoier so ditzagun atxik begiak, / bihotzeraino zauzku sarturen orhoipengarri handiak! Ox 29.<br />
- BEGIAK AURTTIKI. Poner la vista, mirar. Haren nausiaren emazteak aurthiki zituela begiak Iosepen<br />
gañera, eta erran zuela, etzan adi enekiñ. Urt Gen 39, 7. Erakharri nahi izan zuten begiak artikitzerat tenplu<br />
haren edertasunaren gainerat. Lg II 184. Zeintarat aurthikirik begiak, urkusi nuen eta ikhusi lurreko laur<br />
zangoetako animaletarik. TB Act 11, 6. Ez da begien aurdikitzea baizen Salbatzailearen gainera [...], eta<br />
ikhusiko dugu haren bizi guzia ez dela izan miserikordiazko exerzizio kontinozko bat baizen. Jaur 382.<br />
Etxekandreak begiak arthiki zituen Josepen gainera, eta erran zioen: Lo egizu enekin. Dv Gen 39, 7 (Ur ipiñi, Ol<br />
yasorik, Ker ezarririk, Bibl goititu).<br />
- BEGIAK BATU. Cerrar los ojos. "<strong>Bar</strong>t, gau guztian eztot begirik batu" Zam Man 17. Burua puskatxu bat<br />
gora eginik, begiak baturik, aoa zabalik. Añ EL 2 173. Edo begiak zerura yaso ta erantadu, edo begiak batuta<br />
egon. Ib. 84. Ea ibilli diran sekula / Lotsaz begiak baturik. AB AmaE 35. Ikaraz beteta, jarri ziran begixak batu<br />
<strong>bar</strong>ik egun-sentixan zaiñ. Etxba Ibilt 461.<br />
- BEGIAK BAZKATU. "Begiak bazka (S; Chaho ms.), dar gusto a los ojos" A. Cf. BEGI-BAZKA. Bazka<br />
ditzagun begiak, ez liburuetan, inguruan dugun mundu urrikigabe honetan baizik. MIH 392. Begiak bazka<br />
ditzan, eta aurrera ere idazteko behar duen astia ikusmiran eta pentsaketan alferrik eman gabe bazka, honatx<br />
[...] lerro batzu. Ib. 382.<br />
- BEGIAK BETE, BEGIA BETE (V-gip). a) Resultar muy agradable, gustar. "Satisfacer una cosa, llenar el ojo.<br />
Gaur erromerixan ikusi doten neskatxa batek begixa bete desta" Etxba Eib. Cf. BEGI-BETEGARRI, BEGI-<br />
BETETZEKO. Santu onen bizierari kanpotik [...] begiratzen badiozu, mundukoen begiak betetzen dituen<br />
gauza andirik ikusiko eztezu. Cb Just 12s. Begija betetan ez deutsan lagunagaz ezkonduten bada dirubak<br />
daukazalako. fB Ic III 352s. Loiolako ikusgarri omen-handikoez begiak betherik. JE Ber 7. Onen-onena, zure<br />
ala<strong>bar</strong>ekin bertara etortzea izango dezu, ta orrela beraren begia geien bete dezana, auxe eraman al-izango<br />
dezue. NEtx Nola 16. Begiak betetzeko zuaitza [da] benetan bein zerbait azi ezkero. Munita 85. Begiak nola ez<br />
ditu betetzen kanpo ederrak, eta <strong>bar</strong>neak nola ez ditu bihotzak perekatzen! Zerb Azk 13. Elkarri argi begiratuaz /<br />
bete zazute begiak. And Auspoa 52-53, 190. Begik betetzeko din ez al naiz zuretzat? Auspoa 111, 36 (ap. ELok<br />
97).<br />
b) "Begiak bete lo egin, descansar un poquitín (G-to)" A EY III 275.<br />
Oillarrak aski du begi bat bete lo, xango bakarrean; / --nik gorputza bete, ogea negurtu luze zabalean. "Le<br />
basta dormir un rato con un ojo". Or Poem 523.<br />
"Begie bete lan, trabajo abrumador (G-goi)" (comunicación personal).<br />
- BEGIAK BILDU. Cerrar los ojos. <strong>Bar</strong>tko gaubean <strong>Euskal</strong>errian / ez da begirikan bildu. And EgunS 28.<br />
- BEGIAK, BEGIA BIHURRI(RIK). Con los ojos torcidos o revueltos (por enfado o rabia). Bekhokia izanen<br />
du koleraz isuria / eta aserre podorez begia bihurria. EZ Man I 84. Hurbilltzen aiz, Herioa, odolez egarririk, /<br />
bekhokia zimur eta begia bihurririk. Ib. 44. Bekaiztiak, berzetan, eztena dakusa, berartan, dena eztakusa, zeren<br />
ditu bihurri begiak. "Car il a les yeux faits de travers". O Pr 492.<br />
- BEGIAK BIHURTU, BEGIA BIHURTU. a) Torcer los ojos (en un acceso de rabia, cólera, etc.). Eztu aitak<br />
bere semea, bere soseguan dagoela, gaztigatzen, eztio begia bihurtu gabe zer egin behar duen erakusten. 'Sin<br />
mirarle con ojo airado'. Ax 276 (V 184). Itto biarrez begijak be bijortu egitten zittuzan, txerrenak artuta baileguan.<br />
Otx 166. Igarleak, oiek entzunda, indarka biurritu zituen begiak, argi oriz sutan. "Ardentis oculos<br />
intorsit lumine glauco". Ibiñ Virgil 116.<br />
b) Volver los ojos (hacia). Zerren biur ez nezan txaolara / neure begi luze ekusgurea. Lazarraga (B) 1193vb.<br />
Biortu egizuz gugaña zeure miserikordiazko begiok. Cap 7 (VJ 7, Arz 22, Oe 9 b. biortu, CatLlo 6 b. biyortu,<br />
CatBus 6, Ur MarIl 73, A Cat 3, KIkV 51 b. biurtu, Añ EL 1 98 b. itzuli ta biurtu; OA 8, El 7, Iraz 5, CatOiq 255,<br />
CatCeg 16 b. itzuli). Ni ez ikusteagatik begiak beste aldera biurtzen dituzte. Cb Eg II 101. Biurtu begiak<br />
lenagoko bitzitzara eta arakatu [...] egin baga itxi dozuzan gauza onak. Añ EL 1 36. Bere miserikordiazko begiak<br />
gugana itzuli edo biurtu ditzala. Gco I 469. Euren giari gizatxar areik au ikusirik / bere begiak biurtzen ditu<br />
lurreruntza. AB AmaE 439. Otsein onengana zure begi errukitsuak biurtu itzazu. Alz Ram 137. Zer jazo ete zan?<br />
Joxe Migelengana begiak biurtu baiño ez daukagu. Bilbao IpuiB 209.<br />
Apartar los ojos. Bihurtzatzu zure begiak, ez ikhusteagatik gehiago ene faltak. Gç 46.<br />
- BEGIAK BOTA. v. BEGIA BOTA.<br />
- BEGIAK BOTA BEHARREAN. "Badabil ori ezebezetarako begiak bota-bearrean, ya anda ése para nada<br />
(para no conseguir nada) echando los bofes" Zam Man 17.<br />
- BEGIAK HEDATU, BEGIA HEDATU. Extender, alargar la vista. Nora ere begiak hedatzen baititut, eztut<br />
aurkitzen zure ganik kanpoan gauza flakorik eta eztagokeienik baizen. SP Imit III 59, 3. Piarresek etzuen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
515
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ezagutzen bere gaixkia, [...] Jesusek bere begiak hedatu zituen arteraino haren gainerat. Lg II 266. Bi zangoen<br />
puntetan gorphutza luzatuz, / doiean ingururat begiak hedatuz. Hb Esk 184. Herri horri dohako kanpotar<br />
biltzea. / Nihon ez ederrago begi hedatzea. Ib. 123. Menditik dudanean begia hedatzen, / Jainkoak eman onak<br />
orotan ikusten. Elzb Po 192. Zonbat nahi urrun Mariñelak bere begiak heda ditzan, bethi urak ditu ikhusten. Arb<br />
Igand 153. Bertan olerkariak iberitar ingurune guzira edatzen ere ditu beltzuraz begiak. Gazt MusIx 67.<br />
Mintzaldi honen gaia, orduak hala agintzen eta, hestu mugabeharra denez gero, ezin begiak noranahi heda.<br />
MIH 238.<br />
- BEGIAK EDUKI. v. BEGIA EDUKI.<br />
- BEGIAK EGIN. a) Mirar. Ta olen idigitik / ak eginik begiak, / darakutso argiak / sasiaren osteitik / otso<br />
tzar salobrea. Zav Fab RIEV 1909, 33. Ta atearen zirritutik / egiten ditu begiak. Ib. 33. Egizuz<br />
zerurantz begiak ta biotza. Añ EL<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 516<br />
mende.<br />
2 73 (EL 1 64 jaso begiak). Kredo bat belaunbiko, begiak zerura eginda. Ib. 72<br />
(EL 1 63 zerura adi).<br />
b) "Boutonner" Casve.<br />
- BEGIAK EGOTZI, BEGIA EGOTZI (AN, S ap. A; egotsi R ap. A). Fijarse; echar el ojo. "Elegir" A. Begiak<br />
harenganat egotzirik, konseilluan iarririk zeuden guziék ikhus zezaten haren begithartea kuasi aingeru baten<br />
begithartea bezalako. Lç Act 6, 15 (He landatu, TB itxeki, Ker ezarri, IBe jarri). Thermeiñü haren bürian,<br />
egoitziren dütie begiak beste batetan gaiña. Mercy 36. Lagundikoak, ez dute erraz zeñegan begiak egotzi<br />
obeagorik billatuko. 'Ejemplo más eficaz en quien poner los ojos'. Aran SIgn 108. Aldia eltzean, zelan kantau ez<br />
euskeon beragan begiak egotzita, zaletasunez beterik egokion Jon adiskide mamiñak? Erkiag Arran 102.<br />
- BEGIAK EMAN, BEGIA EMAN (Lar, Dv A). Fijarse, echar el ojo; poner la vista. "Emok begia urriari,<br />
nai badek izan ugari" Lar s.v. rábanos. "Ethorkizunari begia ematen zaionean, quand on considère l'avenir" Dv.<br />
"Emazu begia hunat, regardez ici" Ib. A. Cf. BEGI EMAN. Ematzu zure bi begiak / Zure haurraren<br />
gaiñean: / Hel zakizkit mundu hunetan / azkeneko orenean. Gç 208. Hara heltzerakoan, begiak ematen ditut<br />
zeruari. Dv LEd 216 (Cb Eg II 119 zerura jasotzen). --Holetan ile-izarra ez da ezagutzeko errexa. --Begia ongi<br />
emanez geroz, bai. Dv Lab 246. Hartara begiak emanik, begira nindagoen, eta ikhusi izan nituen lau hatzetako<br />
aziendak. Dv Act 11, 6. Izar urruneri begiak emanik / eztaietan biotzak ditutelarik. Ldi UO 22. Bertzea aldiz<br />
bazagon burua behera begiak lurrari emanak. Zerb Azk 39s.<br />
- BEGIAK EPELDU. "(V-ple), entornar los ojos" A.<br />
- BEGIAK ERATXIKI, BEGIA ERATXIKI. Poner la vista (en), mirar. "Jendarmer begia eratxeki (S)" Gte Erd<br />
203. v. BEGIAK ATXIKI. Ikhusi zuenean hura neskato batek su bazterrean iarria, hari begi eratxekirik<br />
erran zezan: Haur ere harekin zen. Lç Lc 22, 56 (He ungi behatu, TB begia gelditua, HeH ongi begiztatu, Dv<br />
begiratu, Oteiza begiratu zion atenzioarekin, Brunet tinkatu zituen begiak, Leon begistatu, Or, Ol ondo<br />
begiratuz, Ker begira-begira jarrita). Hari begi eratxekirik eta ikhusirik ezen fede bazuela sendatu izateko,<br />
erran baitziezon ozengi: iaiki adi eure oinén gainera zutik. Lç Act 14, 9. Zeren [...] arbuiatu zituzten ene<br />
manamenduak eta hautsi ene larunbatak, eta hekien begiak aiten idolei zirelakotz iratxiki. Dv Ez 20, 24.<br />
- BEGIAK (BEGIA) HERTSI, BEGIAK (BEGIA) ITXI. (Fig.) Morir. (No incluimos aquí los ejs. no fig.). <br />
Damurik etzekutsala Anaia medikuak / hark begia hertsiz gero egin tutzun bersuak / ezen gehiago zure preza liro<br />
artea / egin ohi zuen baño bizi zela berea. Guillentena in EZ Man I. Baldin bekhatutan gaudela, begia hersten<br />
bazaiku, egin da, arima galdu da. Ax 619 (V 398). Beste sei egun igaro ondoan hill zan. Begiak itxi ez al<br />
zitzaizkan, gure Jaunak, santa Brijidagana agertu, eta oni esan zion gizon aren anima purgatoriora joan zala.<br />
Arr May 199. Itzali dire ba? Begiak hetsi dituzte ba? HU Aurp 167. Ama gaxoa nere galdezka; / erbestean urruti<br />
ni... / Aren begiak itxi dira ta / nereak malkoz estali. EA OlBe 86. Suia, berriz, aitagiarrebak begiak itxi-zai,<br />
errian zegon zuaitz bakar ura botatzeko. Munita 26. Aspertu delako edo gure antzera, de trop dagoela azkenean<br />
ohartu delako edo, itxi ditu begiak. MIH 312.<br />
- BEGIAK HESTEKO ARTEAN, BEGIA HERTS ARTEAN. En un abrir y cerrar de ojos. Begien hesteko<br />
artean, berrehun makila altxatu ziren. <strong>Bar</strong>b Sup 147. Begiak hesteko artean, beren zango besoak xuxentzen<br />
ziozkaten Aitaxok gure buhamettoeri. Ib. 172. Ez gara guziak (herioan) lokartuko, bainan guziak aldatuak<br />
izanen gara, ixtan batez, begia hets artean, azken tronpet-otsean. Bibl 1 Cor 15, 52.<br />
- BEGIAK HETS-IDEK ARTEAN. En un abrir y cerrar de ojos. Mendixka apal baten gibeletik, begiak hetsidek<br />
artean itzali zait [...] Loiola-komentuko goipularria. JE Ber 51.<br />
- BEGIAK EZARRI, BEGIA EZARRI. Poner la vista, fijarse; echar el ojo. "Ojear, echar los ojos, begi ezarri"<br />
Lar. Hartara begiak ezarririk gogoa eta ikhus nezan lurreko animal laur oindunetarik. Lç Act 11, 6 (He ungi<br />
behaturik, TB aurthikirik begiak, Dv begiak emanik). Beragan gogoa ta begiak ezarri ta humil-humilki ta<br />
errespetu andiarekin egotea. Mb IArg I 391. Loten emaztiak legez, ezarten ditube pensamentuko begijak euren<br />
Sodoma maitera. Mg CO 77. Entzun zutenean ango odolekoa eta jatorria zala, erregetzarako begia ezarri<br />
zioten. Lard 132. Baña gaba lurpian dago estalia, / ezarri ez dagion ak goitik begia. AB AmaE 344. Begiya<br />
laxter ezarri zion zigarrontziyari, ta eskatu ziyon mesedez Zirilori uzteko gau artan berari. Urruz Auspoa 47,<br />
20s. Aupa, zar eta gaste! / Uri ta baserri, / Euzko-Deyari gogoz / begijak ezarri. Enb 127. Norengan begiak<br />
ezarri eztakit! Noruntz yo eztakit! Zait Sof 198. Batzarreko guztiak aregan (Esteban-egan) begiak ezarrita. Ker<br />
Act 6, 15.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEGIAK FINKATU. Mirar fijamente. Sinagogako guzien begiak haren gainera finkatuak ziraden. Lç Lc 4,<br />
20. Bigarren behatze hark, berriz bihurtze hark, gogoeta egiten duela eta zer hari den dakiela, begiak finkaturik<br />
eta landaturik, emaztearen begiei. Ax 392 (V 256). Finka zatzu begiak zure gaiñean eta etzaitezela iar bertzeen<br />
akzioneen iuie. Ch I 14, 1 (SP itzul, Mst ützül). Azkenian bere begiak finkatu zituen auzoko nexkato adin<br />
batetako plantako batian. Zub 87. Jauts ezadazue, begia gainean finka diezaiotan. Bibl Gen 44, 21.<br />
- BEGIAK GOIBELDU. Empañar(se) la vista, nublar(se) los ojos. Zahartu izan zen orduan eta begiak<br />
goibeldu zitzaizkonean, halako maneraz non ezpaitzuen deusere ikhusten. Urt Gen 27, 1. Agirreren "Garoan",<br />
Joanes artzainaren begiak Urkiolan zaharreriak goibelduak dauzka. MIH 23s.<br />
- BEGIAK ILUNDU. Perder, disminuir la vista; empañar(se) la vista, nublar(se) los ojos. v. BEGIAK ITSUTU.<br />
Ilhun bitez haién begiak, ikhus eztezatenzát. Lç Rom 11, 10. Beren begiak geundu edo illundu bidiz gauza<br />
onik ekusi ez dezen. Mg CC 252. Israelen begiak illundu ziran zartza geiegia gatik, eta ezin ikusi zuen argiro. Ur<br />
Gen 48, 10. Nork daki bat-batean begiak ilhundu eta oharkabean hilen ez nauen? Dv LEd 164.<br />
- BEGIAK IPINI. Fijarse, poner la vista. Puntu hunetan, nahi nuke iben bazinitza begiak, huni beha<br />
baziniazo, haur konsidera bazeneza. Ax 598 (V 385). Besteen gaitzetan ipiñi begiak / ta ikusi nondik diran<br />
etorriak. VMg 77. Marijak eukazan legez imiñirik bere begijak gazte onegan, librau eban mesede andi onen<br />
bitartez. Ur MarIl 83. Esturasun onetan zeruronz begiak ipiñirik, Jainkoari esan zion. Lard 143. Erabillia gaitik<br />
/ enparau erriak, / zugan dabez, Gernika, / ipiñi begiak. AB AmaE 179. Jesus gaztearen irudi bizia izateko<br />
Mariak bere begiak argan ipiñi zituela zirudien. Arr May 193. Nola inork etzion kasorik egiten, herrian zegoen<br />
mutilik gizarajoenarengan imini zituen begiak. Arti Tobera 286.<br />
BEGIA IPINI. Poner el ojo, apuntar. Eizagana ifinten badute begia, / zuzen aski artuko diote neurria; /<br />
dala arranoa ta naiz txantxangorria, / lurrera izango da plostetz eroria. Izt C 201. Begia ipiñtzen zuan tokian<br />
jartzen zuan aizkora. Ag G 97.<br />
- BEGIAK IRAULI, BEGIA IRAULI. Volver los ojos (hacia). Zure begi urrikarizti oriek iraulitzazu gugana.<br />
(c. 1620). TAV 3.2.12 (Cap 7 biortu begiok). Joan-etorri aietan begiak irauliko zitun noski, bide-baztarren bat<br />
arkitzen ote zun, igesegiteko. Or SCruz 46. Informazio-teoriak [...] behartu ditu azkenean linguistak,<br />
hizkuntzalariak, beste jakiteetara, inguruko nahiz urrutikoetara, begiak iraultzera. MIH 196.<br />
- BEGIAK IREKI (Añ). Hacer abrir los ojos, hacer ver (sdos. prop. y fig.). "Desengañar: (c.) engañu bagetu,<br />
desengañatu, begiak idigi" Añ. v. BEGIAK ARGITU, BEGIAK ZABALDU. Badakigu ezen haur dela gure<br />
semea, eta itsu iaio izan dela. Baina nolatan orain dakusan, eztakigu; edo nork ireki dituen hunen begiak, guk<br />
eztakigu. Lç Io 9, 20s (He, Dv, Leon b. ideki, LE, Or b. idiki, TB b. zabaldu, Ker b. edegi, IBe, IBk b. ireki).<br />
Ireki ditzanzat haién begiak, konberti ditezenzát ilhunbetik argira, eta Satanen botheretik Iainkoagana. Lç Act<br />
26, 18. Ireki ietzaguk gure begiak, eta konsideraturen zitiagu hire legeko mirakuluak. Lç ABC B 1v. Dabitek<br />
etzuen ordu hartan izan, lehenbiziko aldian bezala, profeta beharrik begien idekitzekotzat. Lg I 321. Hura bera<br />
da bizkitartean ene begiak ideki dituena eta bista eman darotana. Lg II 179s. Eneukez larregi idigi gura askoren<br />
begijak; baña nor isilik egongo da edonun ikusten danagaz? Astar II 152. Haren heriotzeak begiak idekitzen<br />
daizku, suntsituz ilusione guziak. Jaur 406. Katibutasun onetan zeramaten bizitza negargarri eta neketako onek,<br />
begiak idiki ziezten. Lard 123. Berriz ere galdegin zioten beraz argitu berriari: Eta hik zer diok herorrek, begiak<br />
ideki darozkikanaz? HeH Io 9, 17. Ara, zelan eutsazan idigi begiak / oraiñ eskribiduko dodan istoriak. AB AmaE<br />
279. Baten etsenpluak bertze bati baizik ez balitzo ere begiak idek [...], ez lakiket egungo lana gal. HU Zez 186.<br />
Jazoera onek edegi eta zabalduten deustaz begiyak. Itz Azald 109. Laborantzari doazkon zenbat xehetasunen<br />
gainean ez liozke [errientsak] oraino begiak idek. JE Bur 71. Horra nun bertzalde soldadogoa heldu zakon<br />
begien idekitzera. Ib. 69. Egundaño ezta entzun, iñork itsu yaiotako baten begiak idiki dituenik. Ir YKBiz 332.<br />
Beti ta beti beste errietan egiten danak onei be begiak idegi bear leuskioez. Eguzk GizAuz 185.<br />
+ BEGIA IREKI. Abrir los ojos (sdos. prop. y fig.). Noxpait irekazu / zeure begia. Lazarraga (B) 1173vb.<br />
Zeure begiok irekazu. Ib. (B) 1182rb. Irigi egizuz begiok eta prinzipalmente fedekoak. "Abrid un poco los ojos".<br />
Cap (ed. 1893), 153. Arren, idekitzatzu beraz / zure bi begi eztiak / eta sendatuko ditutzu / ene dolore guztiak. Gç<br />
108. Ez bait dituzte begiak idekitzen zenbeit huts ahalkagarritan erori direnean baizen. He Gudu 43. Begiak idiki<br />
ta etzuten ekusi Jesus bera baizik. Mb IArg I 236. Idiki zatzu noizbait begi oriek ekusteko ongi dagokizuna. Ib.<br />
74. Ordu laiteke, Eskualdunentzat arruntean on den bezala izkiribatu nahi duenak, begiak idek ditzan gauza<br />
hunen gainean. MarIl VIII. Estonagarri da nola ez ditugun begiak idekitzen gauza horri, eta nola ditugun uzten<br />
gure buruak zoroki enganatzerat! Elsb Fram 80. Digula Jainkoak, haren ohiko etsaien begiak, ja apur bat<br />
idekiak, idek ditezen Frantziaren eta Eskual-herriaren behar baitezpadakoen gainerat. HU Aurp 106. Ibilli,<br />
arren, polliki, / naiz andi ta naiz txiki, / begiak ondo iriki. JanEd II 26. Theresak begiak ireki zituenean. Mde<br />
HaurB 21.<br />
(Intrans.). Abrirse los ojos (sdos. prop. y fig.). Handik laster begiak ideki zitzaizkon Balaami, eta ikusi zuen<br />
Angerua. SP Phil 322 (He 324 begiak ideki). Izanen zarete Jainkoak bezala, ezagutzen tutzuelarikan ona eta<br />
gaitza, zuen begiak idekiko eta argituko dira. ES 175. Handik ianen duzuen egunean idekiko direla zuen begiak.<br />
Urt Gen 3, 5 (Ur idikiko diradela zuen begiak, Dv idekiko direla zuen begiak, Bibl zabalduko zaizkizuela<br />
begiak). Sarrixe, heki [Eskaldunei] ere begiak idekiren zaizkote, sinheste-gabek agertzen diotzatenean [...]<br />
ezagutzen etzituztenak. Hb Egia 139s. Noiz nai zuek zittu edo frutu ortatik jan, bereala zuen begiak idikiko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
517
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zaizkitzuela eta jainkoak bezala onaren eta gaiztoaren berria dezuenak izango zeratela. Inza Azalp 47. Aien<br />
begiak idiki ziran. Ir YKBiz 100. Berehala Adam eta E<strong>bar</strong>en begiak ideki ziren, eta beren biluztasunaz<br />
ohartarazi. Zerb IxtS 10. Gogoan daukat, gainera, Lacarra jaunarena [hitzaldia], begiak zabaldu baitzizkidan<br />
gai askori buruz. MIH 151.<br />
(Begia(k) irekirik, irekia(k), eduki, egon). Mirar, prestar atención, estar atento a. Hargatik zure gaiñean /<br />
zedutzaten begiak / berthuteari zerraizkon / fraideak idekiak. EZ Noel 152. Orhoit zaite zuk bertzeen gaiñean<br />
bezala, bertzeek ere zure gaiñean begia idekia daokatela. Ch I 25, 5 (SP behatzen derautzute, Mst [zure falter]<br />
gogua emaiten dizie). Berei datxeizkoten gauzen gaiñean itsuak, bethi begiak idekiak daduzkate bertzeen<br />
akzioneei goardia emateko. He Gudu 34 (SP 6 erneki beha dagozte). Ago txintx, iratzarririk / ta begiak idigirik, /<br />
ni an ete naiagoan. Zav Fab RIEV 1909, 33.<br />
- BEGIAK IREKIARAZI. Hacer abrir los ojos. Luzatzen badezu zere bekatu orien damuz ta urrikiz galdu<br />
dezun Jangoikoa billatzea, ez du bidalduko Jangoikoak Nathan profeta zu beldur-erazi ta begiak zuri idikeraztera.<br />
Mb IArg I 174. Errusin jazoten danak, begiak idegiazo bear leuskioez langille guztiei. Eguzk GizAuz<br />
110. Axurantak muthiko gazteari begiak idekarazi nahi zituzken, ikusten baitzuen herri ttipi batetarik heldu zela<br />
hiri handi batetarat. JEtchep 97.<br />
- BEGIAK ISTE-IREKITZE. Abrir y cerrar de ojos. v. BEGIAK ITXI-IREKI. Nola uzten duen aur illa<br />
bizturik [...], begiak iste-idikitze batean bezala. Mb OtGai II 190. Zer iduriko zaizkigu joan diran gure urte<br />
piskak eta laster joanen diran beste zenbait? Begiak iste-idikitze bat baño agitz laburragoak. Mb IArg I 321.<br />
- BEGIAK ITSU(RIK). Con los ojos cerrados. Betirisantsi bertze asko / begiak itsurik darraizko. Zby RIEV<br />
1909, 229. Sinismena begiak itsu doa. Or Mi 72. Etxeko andreak kausitzen du nausia, begiak itsu, bi besoak<br />
aintzin, harat hunat bakarrik ari itsumandoka. <strong>Bar</strong>b Leg 143.<br />
- BEGIAK ITSUTU, BEGIA ITSUTU. Hacer cerrar los ojos, cegar, impedir la vista (sdos. prop. y fig.). Itsutu<br />
ukhan ditu haién begiak, eta gogortu ukhan du haién bihotza. Lç Io 12, 40. Mokanes batez diotzate / bere begiak<br />
itsutu. Gç 84. Itsutu-zitue aién bégiak, ta gogórtu aién biótza. LE Io 12, 40 (TB, HeH, Dv itsutu, EvS ütsütü).<br />
Urthe buruan, oro khentzen diotzate gutien ustean, begiak itsutzen eta arthikitzen dute Serresko lurrerat. Hb<br />
Egia 32. Begiak itsutu diozkate eta bihotza mokhortu. Leon Io 12, 40 (Ol, IBk, IBe itsutu).<br />
Cerrar los ojos. Nahiz ez den errex iguzkiari so egoitea, begiak itsutu gabe. HU Zez 96.<br />
Cerrar los ojos ante, no hacer caso de. Ergelkeriei itsutu / ziñaroen begia, / eta berthutera eman / zeure<br />
gogo guztia. EZ Noel 156.<br />
(Con aux. intrans., o en formas no personales). Perder la vista. v. BEGIAK ILUNDU; cf. BEGIAK<br />
ITSU(RIK). Basa-asto amurusa bezala, begiak itsuturik, ihiztarien artetik iragaiten da. Ax 342 (V 227).<br />
Begiak itsuturik / munduan gabiltza. It Fab 259. Zure begiak itsutuak daude, eta badator eguna, zure etsaiak<br />
inguratu, eta alde guzietatik estutuko zaituztena. Lard 429. Hala bazen eta ez, aingeruak garbirazi zuen eta<br />
zerurat eraman, begiak itsuturik. Hb Egia 74. Olako pekatariak animaren begiak itsuturik dauzkate. Ir YKBiz<br />
164. Begiak itsutu zaizko [basurdeari]; egin du atzera. Or Eus 48. Ixaakek, zaartu zalarik, ta begiak gandoarren<br />
itsutu zitzazkiolarik, bere lenseme Esauri dei egin, eta esan zion: [...]. Ol Gen 27, 1 (Ur begiak illundu, Dv<br />
begiak lanbrotu, Ker ikustea galdu).<br />
- BEGIAK ITXI-IREKI. Abrir y cerrar de ojos. v. BEGI-ITXI-IREKI. Ez dakutsu [...], ill ziñaitekezala eta<br />
kondenau begijak itxi edegi baten? Ur MarIl 27.<br />
- BEGIAK ITZUL-ARTEAN. En un momento. Haren gaizki-egileak igorri zituen lehoinen erdirat eta,<br />
begiak itzul artean, lehoinek janak zituzten oro. Zerb IxtS 70.<br />
- BEGIAK ITZULI (H), BEGIA ITZULI. Volver los ojos (hacia). Tr. Begia itzuli sólo aparece en algún autor<br />
moderno. Beretara itzuliren ditu gero begiak: / "Goazen oro elgarreki, ene adiskidiak". E 69. Zeure begi<br />
miserikordiazkoak itzul itzazu gure gana eta zeure botherearen faborea egor diazaguzu herstura handi hunetan.<br />
Mat 357. Mundukoen faboreez dutenean etsitzen / Aingeru begiraillera begia dute itzultzen. EZ Man I 123.<br />
Arrotz orrek itzultzen tu begiak hara huna / eta handiro miretsten Zeruko ontasuna. Ib. 133. Itzuli egitzatzu<br />
geugana zeure begi miserikordiazkoak. OA 8 (El 7, Iraz 5, CatOiq 255, CatCeg 16 b. itzuli; Cap b. biortu). Itzul<br />
zatzu zure begiak ene ganat. Ch III 36, 3 (SP beha diazadazu). Zenbeit pasione bentzutzeko dugunean, begiak<br />
itzuli behar ditugu gure flakotasunaren gainera. He Gudu 47s. Zihaurganat begiak ützül itzazü, eta gogua<br />
emazü, besteren obrak jüdika eztitzatzün. Mst I 14, 1. Itzulitzazkizu gure gana zure baigi miserikordioskoiek.<br />
CatUt 3. Bere miserikordiazko begiak gugana itzuli edo biurtu ditzala. Gco I 469. Noronz itzuliko dituzu zure<br />
begiak? Aingeru guardakoagana? AA III 459. Erran zautan: Saul anaia, izan zazu bista: eta ordu berean itzuli<br />
nituen begiak hura ganat, eta ikhusi nuen. TB Act 22, 13. Belhaunikaturik, eta begiak apalduak bainan itzuliak<br />
Hostia Saindua ganat. CatLuz 37. Itzulzkik begiak herorren gaiñera. "Jette les yeux sur toi". Gy 259. Loten<br />
emazteak [...] begiak itzuli zituen eta, o miragarria! leku berean gatz egiñik gelditu zan. Lard 21. Ahalke guzizko<br />
batekin begia itzultzen dut nere urthe iraganen gainera. Dv LEd 50s. Nola erresuma bazter bat nahasten<br />
denean, begi guziak harat itzultzen baitire. Hb Egia 43. Egun batez, prediku denboran, doña Isabelen begiak<br />
aldarerat itzultzen dire. Laph 52. Utzul tzazu gore gana zure begi miserikordiazko koriek. CatR 7 (CatAe 6,<br />
CatSal 7 itzul zkizu). Gaixoak ez zidukak, gu besterikan, nori begiak itzuli, eta iñola al degula, ez zioagu utzi<br />
bear bakardadean. Apaol 77. Jesüsen ganat begiak itzülirik erran zeion: Jauna, orhit zite nitzaz, zure<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
518
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
erresumalat ützüli ziratekianian. Ip Hil 130. Itzul ezatzue zuen begiak eta zuen gogoak lekhu sainduko alderat.<br />
Arb Igand 181. Begiak errespeturekin itzuliak Ostia Saindua ganat. CatJauf 116. Itzuli nigana zure begiak,<br />
Maria Birjin txit goragarria. ArgiDL 51. Goienekoak beregana begiak itzuli arte ez da atzeratuko. Inza Azalp<br />
127. Gora-âla, noizean-bein itzuliz begia, / mutillak jalkitzen du dakien guzia. Or Eus 249. Yainkoek beren<br />
begiak nigana itzuliko zituten itxaropenik elikatzen ote zenun? Zait Sof 116. Denak begiak sartu berriari buruz<br />
itzuli zituzten. JEtchep 102. Beren gisa eta beren aldetik ibili izan direla estrukturalista direlakoak, beren<br />
hauzotik irten gabe, beste inora begiak itzuli gabe. MIH 194.<br />
Volver, apartar los ojos (de). Hobe da begiak itzultzea desgogarazko gauzetarik. SP Imit III 44, 1 (Ch<br />
apartatzea, Ip begien baztertzia). Hobiago düzü gaiza desplazer egiten deizienetarik begien ützültzia. Mst III 44,<br />
1.<br />
- BEGIAK JARRI, BEGIA JARRI. Poner la vista, fijarse. Liburua itxirik, eman zion agintariari, eta eseri<br />
zan. Eta, Sinagogan zeuden guztiak, zeuden argan begiak jarrita. Oteiza Lc 4, 20 (Brunet jarriak). Joseren<br />
begiak etziran iñongo neskatxetan beñere jarri. Ag G 138. Itxuak asmo batean begia jartzen duenean, utsegiten<br />
ikusi al dek beñere? Alz Ram 99. Bere begiak ikaslengan yarri ta bere agoa zabaldu ta irakasten zien. Ir YKBiz<br />
117s. Arako arrantzaleari begia jarrita zegoan, presa-ondoan kanabelarekin amoarraiak nola arrapatzen zituan<br />
ikusten. Anab Poli 105. Biltzarre nagusian zeuden guztiek begiak harengan jarriak zituzten. IBe Act 6, 15.<br />
- BEGIAK JO. Ver. Cf. BEGIEK JO. Begiak ez du yotzen / urdin baztergabea / besterik. "La vista no huella<br />
sino el azul sin término". Ldi BB 44.<br />
- BEGIAK JOSI. Clavar los ojos, mirar fijamente; fijarse, poner los ojos (en). Bere begiak oi berabilke /<br />
laztantxoagan josirik. Lazarraga 1182v. Begiak lurrean josi, mandatua aditu ta gelan itxitzen zan. Cb Just 30.<br />
Begijak ez dituzu eukiko beti lurrian josirik. Mg CO 141. Aurrez-aurre ikusi al banedi, nere begiak bereetan josi<br />
al banitza. Alz Ram 81. Bizkaiko arma arriari / josirik neure begiak / kantauko dodaz <strong>Euskal</strong> / -Erriaren gloriak.<br />
AB AmaE 47. Apez gaizoa jarraiki zaio gillotinaren gaineradino, beti begiak haren begieri josiak zituelarik. HU<br />
Aurp 47. Lotsien-lotsiaz neure begiyek lurrai yosita nituela, eskien asi nintzen. Kk Ab II 58s. Bekuaz gora,<br />
goikuaz bera, alde guzietara erabilli zuen. Begiyak bere artan josi nai zituen. Alz Burr 33. Su-garren gorabear<br />
kizkurrari begiak yosita, nere buruari ala nitxion. Ldi IL 19. Guzien begiak arengan yosirik zeuden. Ir YKBiz 79.<br />
Nitzaz kontura dedin, bere begiak nigan josi ditzan, nitzaz oar dedin. Txill Let 35. Bere begiak sarjentuarenetan<br />
josiaz, aren itzen egia igarri nai zukean. NEtx Antz 143. Bat yegoan besteak baño loditxuagoa. Ta areri josi<br />
neutxiazan begi biak. Bai! Aixe bera eroan bear niyoan. Bilbao IpuiB 252.<br />
- BEGIAK KENDU. Apartar la vista. "Apártate, begiak kendu gauza txarretatik" Izt. Dakuskezun gauzagaiti<br />
ez begiok espilurean kendu. Lazarraga 1153v. Ken ditzadala zugandik nere begiak. Lar SAgust 14. Toki batetik<br />
begiak kendu bage. Mb IArg 284. Zimurtuak agertzen zituan ispilluagandik emakume batek begiak kendu oi<br />
zituan bezala. AA III 422. Lanbide oietan guzietan begirik kendu etzuten, ez aldegin ere. Lard 465. Zakurrari<br />
begirik kendu gabe. Ag G 310. Eztautsie begirik be kenduko ganetik. Kk Ab II 135. Aren irudiari begiak<br />
kentzeke. Erkiag Arran 83. Aingeruk eztin begirik kentzen, Yolanda. NEtx LBB 149. Artistari begirik ez kendu,<br />
ba. MEIG IX 133 (en colab. con NEtx). v. tbn. Cb Eg III 291. Astar II 137. It Fab 69. Inza Azalp 78. Or Mi 90.<br />
Auspoa 100, 134 (ap. ELok 318). SM Zirik 88. Basarri 28. Osk Kurl 198. Etxba Ibilt 472. Berron Kijote 189.<br />
- BEGIAK KOKATU. Fijar la vista. Eztezazula sekulan begirik koka bertze muetako jenden gainean,<br />
beldurrez begietan gaindi sar dakizun bekhatuaren pozoina. Dh 73. Bere begiak etzekiten nun koka eta bere<br />
biotzak etzun atsedenik arkitzen. Etxde JJ 183.<br />
- BEGIAK LANBROTU. Empañar(se) la vista, nublar(se) los ojos. Erraiten zaitzu zahartzen hasi zarela, bi<br />
illetan iarri zarela, begiak lanbotzen hasi zaizkitzula. Ax 71 (V 47). Isaak zahartu zen, eta begiak lanbrotu<br />
zitzaizkon, eta etzezakeen ikhus. Dv Gen 27, 1 (Ur begiak illundu, Ol begiak gandoarren itsutu, Ker ikustea<br />
galdu, Bibl begiak ahulduak). Izpiritua argitzen balinbadu, begiak lanbrotzen othe ditu arnoak? <strong>Bar</strong>b Sup 72.<br />
- BEGIAK LANDATU. Mirar fijamente, fijar la vista. Bigarren behatze hark, berriz bihurtze hark, gogoeta<br />
egiten duela eta zer hari den dakiela, begiak finkaturik eta landaturik, emaztearen begiei. Ax 392 (V 256).<br />
Batzarrean jarriak ziren guziak begiak landaturik baitzegozkon beha. He Act 6, 15. Zerurat landatuak zituzten<br />
bere begiak. Lg II 297. Nigarrez nindagolarik, begiak Birjina Sainduaren imaxina haren gainean landatuak.<br />
MarIl 74s. Hari buruz itzuli ginen denak, begiak landatuak, zer atherako zuen. JE Bur 135. Mari-Antoni bi<br />
begiak landatuak beha zagokon zorrozki leihotik. Lf Murtuts 9. Gero liburua hetsirik eta sinagogako muthilari<br />
emanik, jarri zen Jesus, oro begiak landatuak hari beha zaudela. Leon Lc 4, 20. Bere begiak harenetan<br />
landatuak egoten zen Theresa, irri<strong>bar</strong>rerik gabe, hitzik gabe. Mde HaurB 66. Eni buruz inguratu zen eta bere<br />
mozkor-begi lausoak landatu zizkidan. Mde Pr 109. Nolazpeit elgar aditzen zuketen, jendea baitzagon segurik<br />
hari beha, begiak haren begietan landatuak. Ardoy SFran 136.<br />
- BEGIAK LAUSOTU. Empañar(se) la vista, nublar(se) los ojos. Liburuan bere jarri oi naiz, / begi neureok<br />
lausotu. Lazarraga (B) 1204r. Irrisku artan bere burua ekusi zuenean, lausotu zitzaizkon bere begiak, ez<br />
ekusteraño an zebiltzan morroiak. Mg VersBasc 18 (PAb 216 begi, larritasunak erdi lausotubak). Nok lausotu<br />
ditu zuben begijak ez ikusteko egija ta jarraituteko guzurrari? Mg CO 275. Begiak lausotu zitzaiezten, Jesus<br />
ezagutu etzezaten. Lard 471. Ganduak lausotu al-zezkiak begiak, ala ez al-da Malentxo lagun-aldra orretan<br />
izketan datorrena? TAg Uzt 41. Eta horrexek lausotu ditu zenbaiten begiak. MIH 269.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
519
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEGIAK LORATU. a) Alegrarse los ojos. Loratu yatzuzan begijak ludiko pozagaz. "Tus ojos se<br />
iluminaron". Laux BBa 54.<br />
"Begiak loratu (G-to), alegrarse los ojos, p. ej. por la acción del vino" A s.v. loratu.<br />
b) Entristecerse los ojos. "Ori esan ziotenean, begiak loratuta gelditu zan, tristurarekin" (G-azp, comunicación<br />
personal). Cf. BEGI-LORE.<br />
- BEGIAK LUZATU, BEGIA LUZATU. Dirigir la vista. Begiak luzatu zituen batean iru gizon bere ondoan<br />
zutik ikusi zituen. Lard 18. Norat doaken ibaia begiak luzatzearekin ezker, huna bigarren aldikotz agertzen<br />
zaikula [...] itsasoa. JE Ber 88s. Gizonak urrunago bear du begia luzatu, eta ondoreak bear ditu ongi neurtu.<br />
Vill Jaink 82. Zorigaiztokoak gu inguruko mendietatik haruntz begiak luzatzen ez badakigu. MIH 164.<br />
- BEGIAK TINKARAZI. Hacer fijar la vista. Eta neronengandik begiak saiestu nai ba nitun, ua ialkiz ari<br />
zalarik, berriro nere aintzinera nindekarzun, begiak tinkaraziz, ene gaiztakeria arki ta gorrota nenzan. Or Aitork<br />
198.<br />
- BEGIAK TINKATU. Fijar la vista. Eta neskame batek, hura ikusi zuenean, eseririk suaren ondoan, tinkatu<br />
zituen begiak aregan. Brunet Lc 22, 56.<br />
- BEGI-AKUILU. "Begi-akhulliak, misera edo lunetak (Santa-Graziako hizkuntza)" Alth in Lander RIEV 1911,<br />
598.<br />
- BEGIAK ZABALARAZI. Hacer abrir los ojos. Iduri zaut [...] izen horrek lo daudenei eta orori, nahi eta ez,<br />
begiak zabal-araziko dazkotela eta beharriak xut altxaraziko. HU Zez 174.<br />
- BEGIAK ZABALDU. Hacer ver, hacer abrir los ojos (sdos. prop. y fig.). Badakigü hau dela gure semia, eta<br />
ütsü sorthü dela. Bena nula ikhusten dian orai, edo nurk zabaltü deitzon begiak, eztakigü deüs ere. EvS Io 9,<br />
20s. Konbersione horrek arraots handia egin zuen Alcalan, eta anhitz bekhatoroser begiak zabaldu ziotzaten.<br />
Laph 82. Jaunak bere argiarekin animako begiak zabaldu zizkionetik. Aran SIgn 45. Jazoera onek edegi eta<br />
zabalduten deustaz begiyak. Itz Azald 109. Etzezakeala [...] bere adiñari ez zegokion gertakizunaz begiak<br />
zabaldu. Etxde JJ 242.<br />
Abrir los ojos (sdos. prop. y fig.). Zabaldu behar bidean begiak graziaren argiari, bekhatuen ilhunbetan<br />
bizi direnak. Lg II 137. Adi bezate / arretarekin, / zabal bezate begia. Echag 247 (rimando con egia). Erregeen<br />
umeek munduan sartzeko / begiak zabaltzen dituzte orduko. Gy 168. Hila pizten da, begiak zabaltzen ditu eta<br />
aphez bat galdatzen du. Laph 76. Zerbait dakianak iraulia izaki baipen garratz ori, begiak zabaldu, adimena<br />
pizkortu, idiak gora-bidean yarri ta akullu-eztena erabiltzea dagokigu soil soillik. Ldi IL 7. Alkarri dioten legea<br />
ikusteko, begiak zabaltzea naikoa da. NEtx Antz 37. Begiak zabaldu-ala, Piarres, pikotxian jarri zitzaion bere<br />
alboan. Etxde JJ 244. Orrelako gurasoai berak daudela begiak zabaldu bearrean esango nieke. MAtx Gazt 7.<br />
(Con aux. intrans.). Abrirse los ojos. Lanbide onetan zekusten, Profetak esana bete-betean erori zitzaiela,<br />
ala-ere aien begiak zabaltzen etziran. Lard 545. Mahainean zirelarik, hartu zuen ogia, benedikatu, hautsi eta<br />
eman zioten. Orduan zabaldu zitzaizkoten begiak eta ezagutu zuten. Leon Lc 24, 30-31. Badaki Jainkoak,<br />
alabainan, [fruitu] hartarik janen duzuen egunean zabalduko zaizkizuela begiak. Bibl Gen 3, 5.<br />
(Begiak zabaldurik, zabalduak eduki). Estar atento a. Bi begiak idukitzak legean zabalduak, / eta beharriez<br />
adi ene erranen kantuak. EZ Man I 16. Euki egizuz zabaldurik begijak zeruko gauzetarako ta zarraturik<br />
lurrekuetarako. Ur MarIl 101.<br />
- BEGIAK ZORROZTU, BEGIA ZORROZTU. a) Dirigir la mirada; mirar fijamente, prestar gran atención;<br />
aguzar la mirada, escrutar. Harenganat begiak zorrozturik Pierrisek Ioannesekin erran zezan: behezak<br />
gureganat. Lç Act 3, 4 (He gelditurik, TB <strong>bar</strong>aturik, Dv emanik, Ol so egiñaz, Ker jarririk). An dauzka, iñondik<br />
ere, antziñako leku jakiñak... Baiña, begiak ondo zorroztu ta igortzi arren, ezin ditu ezagutu. Mok 13. Nork uste,<br />
ain geldi ta kuzkur, bi begiak liburura zorroztuta ari zanak alakorik egin zezakenik? Or SCruz 20. Txapelgorriak<br />
aren aurretik igaro ziran, baño etzuten arengana begirik zorroztu ere. Ib. 38. Begirariak, kuzkurtuta, Arabiko<br />
itsasegira begia zorrozten du. 'Épie au lointain vers la côte arabe'. Or Mi 8. Ik burua itzuli-orduko, bekaitzak<br />
zorrozten ditin begiak aiengana, ta erre egiten ditin, eta gaiztozko liska botatzen zien. 'L'envieuse leur darde une<br />
œillade venimeuse'. Ib. 31. Dantza-lagun ziraden autu zorionez, / an elkarri zorroztu begiak aurrenez. "Fijaron<br />
por primera vez sus ojos el uno en el otro". Or Eus 11. Zipolea baño ariñago zebillen mai-gañeko txirringa<br />
gelditu ere gabe; ta, biraldi bakoitzean, ermo zorrozten zituen danak begiak. TAg Uzt 179. Illunbea urratu<br />
naiez, begiak zorroztuki, egon ziran luzaroan itxasora begira. Ib. 219. Fortunatok bitxiari begiak zorroztu<br />
zizkiola ikusirik. NEtx Antz 142. Ori esatekoan, ekandu on edo gaiztoei buruz eztitu bere begiak zorrozten<br />
Protagorak, naiz-ta zenbait sasi-iakitunek ori uste izan. Zait Plat 121. Alperrik da begiak zorroztea. Ez da ezer<br />
ikusten. NEtx LBB 108.<br />
b) Alegrar los ojos, gustar. v. BEGIAK ARGITU (b). Gizon bat oso aberastiari emana, diru-pillak begia<br />
zorrozten ziona ta lurreko ondasunetara guzia itxutua. Bv AsL 45.<br />
- BEGIAK ZURITU, BEGIAK XURITU. Poner los ojos en blanco, abrir mucho los ojos (con atención, con<br />
interés...). "Oro begiak xuriturik zaudelarik, belarriak xut (L): estando todos con los ojos en blanco, con las<br />
orejas tiesas" A. Hemen nago begiak xuriturik, jakin nahia zerbeit. HU Aurp 58. Donianeko zelai ederraren<br />
ikustea begiak zurituak igurikitu ondoan, ez ikustetik isten zaizkit ene lagunak. JE Ber 11. Miresgarria zen zinez<br />
heien [pilotarien] irabaz-gosea. So egileak begiak xuriturik zauden nork ukanen zuen azken hitza bere. Herr 22-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
520
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
8-1957, 3.<br />
- BEGIAK ZUZENDU, BEGIAK XUXENDU. Dirigir la vista, mirar, prestar atención. Hark begiak<br />
harenganat xuxendurik eta iziturik erran zezan, Zer da Iauna? Lç Act 10, 4 (He behatu, TB <strong>bar</strong>atuak, Dv<br />
begiratzean, Ol begi begira, Ker begira begira jarririk). Begiak konseillua baitharat xuxendurik Paulek erran<br />
zezan. Ib. 23, 1 (TB behatuz arretaz, Dv emanez begiak, Ol so eginda). Biotzak esan zidan: Begira zerura. /<br />
Nere begiak aruntz zuzendu nituan. Jaukol Biozk 95. Euskel-olerki edo poesi liburuak erdel-itzulpen txukun bat<br />
alboan dutela irarri bear lirakela beti, arrotzek [...] gure sallera begiak zuzen aal-ditzaten. Ldi IL 65s.<br />
Itxasaldera zuzentzen ditu begiak. TAg Uzt 69. Oiartzun, zuregatik esango / nituzke amaika egi, / orretarako<br />
zuzendu bear / zaizka lenbizi bi begi. Uzt Sas 169.<br />
- BEGI-ALE. "Ojazos, globo del ojo. Euzki biren lezkotxe begi aliak zittuan" Etxba Eib.<br />
- BEGIA LEGETXERIK. "Begixa letxerik. "[¿Claro?] como la luz". Alt Eusk 1925, 86.<br />
- BEGIA LEGEZ. "Begia lez, como si lo viera, seguramente. Zamudioko erromerira joango zan ori, begia lez"<br />
Zam Man 17.<br />
- BEGIA LUZATU. v. BEGIAK LUZATU.<br />
- BEGI-HANDI. a) "(S-saug), (type) aux gros yeux (injur.)" Lh.<br />
b) "Begi handi, verdel del género Scomber colias. (fr.) Ma]r[quereau colias. (ingl.) Spanish mackerel" DRA, que<br />
cita S. F. Giménés Catalogue 9. "Begi aundi (en Donosti) es Scomber macrophthalmus, Scomber colias" Arzdi<br />
Peces 376. "Estornino, caballa (Santander), ruicho (Vigo), cuervas (Laredo). (Scomber japonicus). Begi-<br />
(h)aundi, betaudtxe" FauMar 88.<br />
c) "Calamar grande que llega a pesar un kilo" J. Irigoyen Gaceta del Norte 20-9-1957 (ap. DRA). Hay tbn. begiaundi<br />
'pota (jibia)', en la costa guipuzcoana.<br />
d) Martxoan, Andredena-Mari lili ttikiak, xuri, hori eta gorri; hala hala, begi-handiak, idi-mihiak eta sugebelharrak.<br />
<strong>Bar</strong>b Piar I 113 (citado tbn. por DRA, que no precisa más allá de "cierta planta").<br />
- BEGIAN SARTU. "Norbaiten begian sartu (V-ger), ganarse las simpatías de alguien" A EY III 337.<br />
- BEGI-APAL. "Begi-aphal (L, BN, Sc, R) [...], de ojos caídos, mirada baja" A.<br />
- BEGI-ARANTZA. "Begi-aantze itsusia (BN), mala mirada" A.<br />
- BEGI-ARGI. v. BEGIETAKO ARGI, betargi.<br />
- BEGI ARGIA EGIN. "(V, G-to, L-ain), hacer ojo claro o buena acogida. [...] Begi argia egin (Vc), mirar algo<br />
con placer" A. "Begi argia egingo dio (G), le mirará con agrado" A EY III 314. "Ume danak egiten deutse begi<br />
argia gozoari" Zam Man 17. Aitak neskatilla zaarrentxuari egiten eutsan begi argiena. A BGuzur 108.<br />
Langilleak asko, geiegi diranean, merketxuago lan egin nai dabenak be agertzen dira-ta, ugazabak olakoai<br />
begia argi [sic] egiten dautse. Eguzk GizAuz 24. Ar zazu, irakurle, egiozu begi argia, irakurri-ala zure euskalzaletasuna<br />
bazka ta goza dedintzat. Gazt MusIx 8.<br />
- BEGI ARGIKO. "Clairvoyant" Dv. Begi-argikoentzat ere geiegi da San Agustiñen argia; etzaio betaz-beta<br />
begiratu bear. Lar SAgust 12.<br />
- BEGIARI (BEGIEI) ATSEGIN EMAN. Alegrar la vista; (fig.) complacer. Eta nola prestuen begia<br />
ezpaitugu ofensatu behar, halaber gaixtoen begiari eztiogu atsegin eman behar. "Il ne faut offenser l'oeil des<br />
bons, aussi ne faut-il pas vouloir contenter celui des malins". SP Phil 225 (He 226 gaxtoen gogara egitera).<br />
Noren begiai, esango due, noren begiai atsegin eman nai ote die urlia onek onenbeste apainduararekin? AA I<br />
581. Neskak egoten dira / ezkondu baino len / lagunan begiai / atsegina emoten. Azc PB 259.<br />
An egon giñan pixka baten, begiari atsegin ematen ezin asperturik. Uzt Sas 351.<br />
- BEGI-ARRANPALO. "Begi-arranpalo da gizon ori, ese hombre es de ojos saltones (V-m)" A EY III 334.<br />
- BEGI-ARTATZALE. Oculista. Begi-arthatzaleak bortz metretan ikusi behar duzula estimatzen duen gauza,<br />
bortz metretan ikusten baduzu, usaiako begimena duzu. GAlm 1948, 39 (ap. DRA).<br />
- BEGI-ATERATZAILE (-tzale B). Ciervo volante (nombre debido a la creencia de que arranca los ojos a las<br />
personas). Cf. BEGIAK-ATERATZEKO.<br />
- BEGI-AURRE. v. BEGIEN AURRE.<br />
- BEGI-AXAL. Párpado. v. betazal. --Nai al dek ordulari au?-- Fortunatok begi-axala erloju-gosez arrotuz,<br />
ollasko oso bat eskeintzen zaion katua zirudin. NEtx Antz 143.<br />
- BEGIAZ ETA EGIAZ. "(En) realidad, de verdad, izatez ta datez, begiaz ta egiaz" Lar. v. EGIAZ ETA<br />
BEGIAZ.<br />
- BEGIAZ JO. v. BEGIZ JO.<br />
- BEGIA ZORROZTU. v. BEGIAK ZORROZTU.<br />
- BEGI-AZPI. v. betazpi.<br />
- BEGI-BAKAR (V, G, AN; VocZeg, A DBols), BEPAKAR (Bera). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. Tuerto, (el)<br />
que tiene un solo ojo. v. BEGI-BAKOITZ, betoker. Tr. Documentado en textos meridionales desde mediados<br />
del s. XIX. No encontramos bepakar en los textos. Baldin norbaitek joko balu bere morroi edo neskamea<br />
begian, eta begi-bakarrak jarriko balitu, utziko die joaten atera dien begia gatik. Ur Ex 21, 26. Atso [...]<br />
bizartsu, ortzikabe, erren eta begibakar batena. Otag EE 1882c, 579. Oraiñ alabeagaz kalean da bizi. // Neke<br />
geiagorako da begi bakarra, / [...] Anton begi biduna prantzesak illtera / urten arren, sartu zan bategaz etxera.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
521
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
AB AmaE 216. Aitona kojo begi bakar bat. Tx B 158. Obe dezu begi bakarra zeruan sartu, bi begiakin suzko<br />
putzu bere garrak beñere itzaltzen ez diran artara joan baño. Inza Azalp 117. Esan oi dana "itxu erriyan / begi<br />
bakarra alkate". Bertsol 202. Begi-bakar zerura sartu obe duzu, bi begi dituzula sulezera yoan baño. Ir YKBiz<br />
255. Ezkon-sari ba dukek zorri larru-urdiña, / kukuso begi-bakar, txerri buztan-motxa. "Una pulga tuerta". In Or<br />
Eus 38. Obe zaizu bizira begibakar sartzea, bi begiekin ipernuko sutara bota zaitzaten baño. Or Mt 18, 9 (Ol,<br />
Ker, IBk, IBe begibakar; Ip begi bakhoitx; Lç begi batarekin). Jigante ori begi-bakarra da. Lotan dagoan<br />
artean atarako deutsat begi ori. Bilbao IpuiB 176. Begi-bakarra, bizkar-okerra ta errena zan gañera. SM Zirik<br />
62. Adarrak oker, begi bakarra / eta errapa sikua. BEnb NereA 162. Obe zaizu, ba, begi-bakar zeruan sartzea,<br />
inpernura bi begiak dituzula joatea baño. MAtx Gazt 48. Ez nazu orren zatarra / izan arren begi-bakarra. NEtx<br />
LBB 399. Obe duzu begi-bakar Jaungoikoaren erreiñuan sartu zaitezan. Ker Mc 9, 47 (Arriand begi-bakar; Lç<br />
begi bakhoitzdun). Ez da ez begi-bakarra, ezta konkorra ere, Guadarramako irule-ardatza bezain xuxena baizik.<br />
Berron Kijote 64. Ez da harritzeko beraz Ulyssek Poseidonen estatua itsasora amiltzea [...], eta oihu eta<br />
garraxika aditzera ematea bere izena Tartalo begi-bakarrari. MIH 324. Unamunoz kanpora ere, maiz agertu<br />
izan dira munduan euskaldun asmobakarrak, "begibakar"-en antzera hitza eratzea zilegi bada. Ib. 270.<br />
(Como apodo). Mutillak: "Etzait oraindik âzten / Begibakar-en patua, / gaztaiñapean ari zalarik / baitzuen<br />
begi galdua". Or Eus 76. Mari-begibakarra, ken zan besteko makarra. Ib. 100. Patxi Begibakarra ta Joxe<br />
Konkor. EA OlBe 109.<br />
- BEGI-BAKOITZ (-kh- Lecl, Gèze, H; -k(h)oitx V, S; Arch VocGr; -khotx S; -kotx Lar, Hb ap. Lh),<br />
BEPAKOITZ (-kotx V-m). Ref.: A (begi-bakoitx, bepakotx); Lrq (begi-bakhotx). Tuerto, (el) que tiene un solo<br />
ojo. "Cíclope, begibakotxa" Lar. "Cíclope, y el tuerto de un ojo" Lar DVC 190. "Monóculo, begibakotxa" Lar y<br />
Añ. "Borgne" Arch VocGr, H. Cf. Lar Cor 72: "Eso lo hacen nuestros herreros, sin ser hijos ni oficiales de<br />
Vulcano: y lo hacen sin ser cíclopes, beguibacoches, y sin ser gigantes". v. BEGI-BAKAR. Mundia mundu<br />
deno, begi bakoitz izanen zira. Tt Ar 126. Alan itxubak ta begi bakotxak biztuko dira begi eder ta argitsu bigaz.<br />
CrIc 48. Pekatu mortal egiten dau, bere senarrari burla eta <strong>bar</strong>re egiten deutsan emaztiak, zarra dalako,<br />
begibakotza, errena edo besobakotza dalako. Astar I 270. Dei eginagaz begi bakotxa, belarri bakotxa, errena,<br />
trakua edo onelako izen, utsune edo faltaren bat adierazoten dabenagaz. Astar II 84. Hobe düzü begi bakhoitx<br />
izanik bethiereko bizitzian sartzia, eziez bi begiak ükhenik igorririk izatia ifernüko süialat. Ip Mt 18, 9. On-har<br />
bezate, nahi dutenek, nunbait badirela Tartalo begi-bakotxak edo laminak: ez dut ikusten zer makur duken<br />
hortaz erlisioneak. Lf CEEN 1973, 131. Begi-bakotx beniz, eztit besteren erdia baizik ikusten. Egunaria (ap.<br />
DRA). Iñork bere morroia edo neskamea begian yota, bepakoitz uzten badu, begi ordañez yarei igor beza. Ol Ex<br />
21, 26.<br />
- BEGI BAKOIZDUN (Dv). Tuerto. "Borgne" Dv, que cita a Lç. Hobe duk hire, begi bakhoitzdun Iainkoaren<br />
resumán sar adin, ezen ez bi begiak dituala suko gehennara egotz adin. Lç Mc 9, 47 (HeH, Dv okher).<br />
- BEGI-BARNE (Hb ap. Lh), BEGI-BARREN (Lar Sup), BEGI-BARRU (Añ). a) "Cuenca de los ojos, betzuloa,<br />
begi-<strong>bar</strong>rena" Lar Sup. "Cuenca de los ojos (c.), betzuloa, begi zuloa, <strong>bar</strong>rua" Añ. "(L, BN, S), orbite, creux de<br />
l'œil" Lh, que cita a Hb.<br />
b) "Begi-<strong>bar</strong>ren (G-nav), párpado" A Apend.<br />
- BEGI BATETAKO. "(Hb), qui n'a qu'un œil" Lh.<br />
- BEGI-BAZKA. (Lo) que es agradable a la vista. Cf. BEGIAK BAZKATU. Begi-bazka ezdeus bat baizik<br />
ezten soin eder-eder baten izatea. Prop 1893, 265.<br />
- BEGI-BAZKAGUNE. Lugar agradable a la vista. Hartakoz botz gira oro, eta espantxa dügü gure herri<br />
maitia eztela izanen, berbera beste jententako begi-bazka-güne bat, bena bai ere, guretako bizigia goxo eta hun<br />
bat. Herr 5-9-1957, 3.<br />
- BEGI-BAZTER (SP (que cita a O)), BEGI-BAXTER, BEPAZTER. Rabillo del ojo. Zuk zenbat usu / haur<br />
baitakusu, / begi bazterraz laztana, / alabadere, / soz behin ere / etzindezke iar nigana. 'Du coin de l'œil'. O Po<br />
12s. Begi bazterrez behatzen dik nere aldera. Elzb PAd 23. Bere bepazter horien artetik ezker eta eskuin orori<br />
beha, bele zahar bat karrankaz ari zen. <strong>Bar</strong>b Piar I 83. Eta irulea bethi ari zen iruten, begi bazterraz arrotzari<br />
begira. <strong>Bar</strong>b Leg 24. Begi-baxterretik irri / lagunak dagio. Ldi UO 46. Begi-bazterrez behatzen dio Kixkili,<br />
begiak hesten. Lf Murtuts 14. Ezker eta eskuin behatzen zuen, begi bazterraz, jandarmik ikusiko zuenez araiz.<br />
JEtchep 115.<br />
- BEGI-BEHERA (V, S ap. A), BEPERA (V-m ap. A). a) "De ojos caídos, mirada baja" A. "Bepera (V-m),<br />
persona que mira hacia abajo" A.<br />
b) "Bepera, goiko betazala begi gainean jausita daukana" A Apend.<br />
- BEGI-BEGI. (Usado en casos locales de declinación). En (de, etc.) pleno(s) ojo(s). Nik orduen, neuk gura<br />
izenezkero sartuko nendun kontrabandue, sartuko nendun karabineruen begi begitik, eurak ikusi <strong>bar</strong>ik. A<br />
BGuzur 142. Asarre bixi-bixittan jarri erazo dauste niri, bai, eta nik, asper-egitteko, artu urun zorrua ta begibegijetara<br />
jaurti dautset urun gustija. Otx 141. Olakoetan Zure izkutu izkutuko asmoa ta begi begietako urrikia<br />
gogoeman eta goretsi bear baita. "Praesentissima in nos misericordia tua". Or Aitork 112 (cf. BEGIETAKO (b)).<br />
Artu sutan egoan burduntzia, eta zast! begi-begitik sartu eutson lo-zorroan egoala. Bilbao IpuiB 176. --Neure<br />
aitak [...] ehun metrotik emoten deutso tiroa buruan uso bati. --Ba neuriak, ihardetsi zion Patxik, kilometro<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
522
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
batetik begi begixen. Osk Kurl 93.<br />
- BEGI-BEKAIN. "(G, R), cejas" A. v. bekain.<br />
- BEGI-BELAR. Eufrasia. "Begi-belarraan izardi-tantanak bota begiko miñe sendatzeko" (G-goi). Arin AEF<br />
1980, 65. "Begi belarra egosi, onen urtan zapie busti eta, begiik itxita, mañue eman gañeti" (G-goi)" Ib. 65.<br />
- BEGI-BELARRI, BEGI ETA BELARRI. (Estar, etc.) atento. Ba daki nondik asi ta non bear bukatu. / Begibelarri<br />
ditula, beragana lotu. "Todos se han puesto atentos mirando hacia ella". Or Eus 49. Donosti-inguru<br />
guziak ikus; / zein ta diran zoragarri, / legorrez ainbat ez dira arritzen; / urera begi belarri. Ib. 400. Aoa zabalik<br />
dagokio Nikanor. Dotriña <strong>bar</strong>riak beretzat, begi belarri gozartu nai ditu. Erkiag BatB 128. Begi-belarri ibilli<br />
bearra zeoken. Ataño TxanKan 86.<br />
Dena begi eta beharri baitira. 'Prestan una atención desmedida'. Egunaria 26 (ap. Alt Eusk 1925, 78). Bikogaiak<br />
oro dira begi ta belarri / bakoitzen griña asmatzen; ez âl da arrigarri. Or Eus 46. Begi-belarri nintzan<br />
dana, nun ikusiko ete naban a txoria. Alzola Atalak 47. Maritxu, Erriburu-ren emaztea berriz, begiak gañetik<br />
kendu gabe, dana begi-belarri zan. Loidi 22.<br />
- BEGI-BELARRIAK. Ojos y oídos. Otoitz egiten didana ekusteko ta eskatzen didana aditzeko, idiki-zabalak<br />
idukiko ditut begi-belarriak. Mb IArg II 320. Bazakiten, herrian ala herriz kanpo izan ziten, hurbilik ala<br />
urrundanik, norbeiten begi-beharriak eta bihotza, heien urratsei zagozila. HU Aurp 117. Gero, meza. Huntaz<br />
orhoitz bainiz, begi beharrietan sarthu balitzaut bezala. JE Bur 184. Baña gure baserrittar maltzurrak, begibelarrijak<br />
erbijak eurak baño zurrago ta ernai erabillezan-da, laster igarri eutsan asmua. Otx 33. Oiñak ez dira<br />
bidetik baztartuko, begi-belarriak alde banetara <strong>bar</strong>reiatuz baldin bazoaz ere. Or QA 141. Begi-belarrien<br />
usmaketa lanak [...] egin ondorean, euren mingaiñak emon ta iragarri oi eban azalpen zeatz, biribil eta osoena.<br />
Erkiag Arran 136. Aurrekoari entzukeran begi-belarriek zur ixengo oazan [...] eta ondo gogotan artuko oan<br />
esaten eutsiena. Akes Ipiña 33. Begi-belarrietatik lizunkeria jan arazi nai digute. MAtx Gazt 54. Hitz kartsu<br />
heien beroa eta behako haren dirdira / adin huntako begi beharriz ezin prezatuak dira. Xa Odol 320. Nori<br />
sinetsi? Orixeri noski, etxekoen begi-belarriak erneagoak izaten baitira honelakoetan kanpotarrenak baino.<br />
MIH 239.<br />
- BEGI-BELTZ, BEGI-BELTX. a) "Ojinegro, begibeltxa" Lar. Nor izan zan a neskato begi baltz ederra.<br />
Echta Jos 81. Aur begi beltz, begiratu zorrozdun bati galdetzn nion beiñ. Inza Azalp 112. Mutikoa, au ere. Arako<br />
muxugorri begibeltx ura dek. Begira akiok. Ldi IL 16. Ene Jenofa begi beltz, ene arreba ttikia. Iratz 167. Begibeltx<br />
arreba komentuan sartuko? Ib. 142.<br />
b) De ojos tristes, apesadumbrados. Oro nigarrez, oro begi beltz. Iratz 72.<br />
c) Mújol. "Muge" Lf GAlm 1957, 31.<br />
- BEGI-BERA. v. bepera.<br />
- BEGI-BERINA. Gafas. Jakintzaren seinale zituen bere buru-gain karsoildua, bere begi-berin lodiak eta<br />
besapean beti zekarzkien liburu jakintsu haundiak. Mde Pr 135.<br />
- BEGI BETEAN. (Ver) completamente. Ire bizkarretik Ernio ta Aralar ta Aizkorri mendi eskergak begi<br />
betean ikusita gero. A Ardi VI.<br />
"Begi bete betean ikusi (V-arr-oroz-ple) [...], ver una cosa perfectamente" A.<br />
- BEGI BETEAZ. "Begi beteaz ekosi (R), ver una cosa perfectamente" A.<br />
- BEGI-BETE EZKERO. "Aiztian (V-ple-ger-m)" Zait Sof II.<br />
- BEGI-BETEGARRI (betagarri R-uzt ap. A), BEGIEN BETEGARRI. "Hermoso, que llena el ojo" A. Cf.<br />
BEGIAK BETE. Guziz eder ta begi-betegarria ta alde guzietan aipatua zan Yerusalemeko yauretxea. Ir<br />
YKBiz 405. Eztu adierazgarri aundirik baserri sukalde batek, baiñan, daukan guzia begi-betegarri eta gorputzanimen<br />
atsegingarri izan oi da neguko gau luze illunetan. Etxde JJ 28. Ordurarte guztian iñoiz ere ikusi ez<br />
baileuan, <strong>bar</strong>ri <strong>bar</strong>riki begien aurrera etorkion mutil samur, mazal, xalo ta begibetegarria. Erkiag Arran 81.<br />
Yainko Yaubek ernerazi zitun edotariko zugatzak begi-betegarri ta ao-gozagarri. Ol Gen 2, 9 (Bibl begibetegarri;<br />
Urt ikhusteko eder, Ur begiz ederra, Dv ederrak begiko, Ker begientzat eder). Ordun emakumea oartu<br />
zan, zugatza yateko on, begien betegarri ta ezaguera iristeko opagarria zala. Ib. 3, 6 (Ur begientzat ederra).<br />
Iriburu iaukala ukan zezakean begien betegarri. Zait Plat 16. Lurbirako gauza ta zer guztiak ere lurrin usaitsu<br />
ta begi-betegarri egin zaizkio. Onaind in Gazt MusIx 154. Ikusten dot ordun begibetegarri, naiz urdin azala, naiz<br />
aparrez zuri. Amez (ap. DRA).<br />
Ona emen zure etxea. Aundiki batena bezin aberatsa. Begibetegarrizko zurez apaindua. Goen Y 1934, 98.<br />
(Tras gen.). Badoa arrandiz dirdaitsu, an zeuden guzien begibetegarri. Zait Sof 29.<br />
- BEGI-BETEKO. Preferido, predilecto. Ta erregeren begi-beteko dadiken neska, erregin izan bedi, Basti-ren<br />
orde. Ol Esth 2, 4.<br />
"Hori begi bete betekoa duk (G-azp)" Gte Erd 101.<br />
- BEGI-BETETZEKO. Muy agradable. Begi betetzekuak dira Jesus obiratzearen 9 oroikaiak. Ayerb EEs<br />
1912, 59. Egiten zituan margo-lan guziak begi betetzekoak dira. Ib. 1915, 294.<br />
- BEGI BIETARAINO, BI BEGIETARAINO. v. BEGIETARAINO.<br />
- BEGI-BILO. v. bepilo.<br />
- BEGI-BIHOTZAK. Ojos y corazón. Begi-bihotzak bildurik egin behar diote ongi-etorri eskerdun bat. Mb<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
523
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
IArg I 191. Begi-biotzak beterik, bere-ari izketan asten zaio Peru Fermin maitero. "Le mira con cariño y<br />
tristeza". Mok 21. Badute hemen ere gure begi bihotzek nun ase eta nun goza. JE Ber 61. Ordu artantxe, esana<br />
danez, / biak ziran eztaietan; / mutillak andik urra-bearra, / min du begi-biotzetan. "Siente de veras". Or Eus<br />
224. An digokio Amari Iñigo, / begi-biotzak galdatan, / mallatan gora aldareraño, / ezpañak zerbait izketan...<br />
SMitx Aranz 158. Bere ala<strong>bar</strong>en begi-biotzetan, bere emazte zanaren begi-biotzak zekuskin. Etxde AlosT 20.<br />
Aldi-pozgarria izan eben Nikanorren begi-biotzak. Erkiag BatB 85. Ez egon lotsagarri jantzita daudeneri begira.<br />
Zure begi-biotzak aiengan itsastea nai lukete. Ez jaramonik egin. MAtx Gazt 80. Zuri begira zoratzen zeuden /<br />
agintari eta erri. / Begi-biotzak malko-lausotan; / mingaiñak, berriz, aterri. NEtx LBB 276.<br />
- BEGI-BISTA. a) (Usado en casos locales de decl. sing.). A (de) la vista, ante los ojos. v. BEGIEN BISTA. <br />
Bekhatutan aitzina iraganez gero, leheneko aztura onak eta berthuteak begi bistatik galduz gero, gogotik utziz<br />
gero. Ax 107 (V 71). Zeren [pena] guztietako handiena izanen da zeruko loriatik, Iainkoaren begi bistatik eta<br />
konpaiñiatik sekulakotzat kanpoan egoitea. Ib. 577 (V 371). Marfillezko, aren eskuak; elur, aren txuria; eta<br />
lotsa-legeak begi-bixtatik gorde dituan sailtxo aiek, zuur izketak bakarrik, ez irudiketak, goraipatu lezazke.<br />
Berron Kijote 148.<br />
b) (Sentido de la) vista. v. BEGIETAKO BISTA. Politika-izenez / orain dagon miña, / begi-bista ona eta /<br />
ikusi eziña. Auspoa 105, 54 (ap. ELok 367). --Begi-bista geroago ta geiago galtzen ari zait. --Okulista bat<br />
ikustera joan zaitez lenbailen. NEtx LBB 43. Begi-bixta ona ta / badegu argia, / baña ez det ikusten / arrazoi<br />
garbia. Uzt Sas 309. Bereala kendu zizkidaten begi-bixta ta ibilpidea ta ementxe, nagon ontan, lur-joazi<br />
ninduten. Berron Kijote 170.<br />
c) "Begi bista guztia, bistak harrapatze duen guztia. Dana, begi bista guztia teillaturaiño ixota jentia" Elexp<br />
Berg.<br />
- BEGI-BITU. "Begibitu bat, una siesta ligera (G-goi)" A Apend.<br />
- BEGI-BIHUR. "Bizco. Bata bizarduna zan da bestia begi-biurra" Elexp Berg.<br />
- BEGI-BIHURRI. "Œil hagard, farouche" SP.<br />
- BEGI-BIHURTZE. Acción de torcer los ojos (en señal de enfado). Bear danean bear da gar gitxi bat,<br />
arpegi ilun bat, begi biurtze bat erakutsi, zorrotz berba egin, zerbait sumindu ta aserratu. Añ GGero 206.<br />
- BEGI-BOZKARI (Hb ap. Lh), BEGI-POZKARI (Añ, pox- Lar). "Ojialegre, begipoxkaria" Lar. "(L), aux yeux<br />
joyeux, gais" Lh.<br />
- BEGI-BURU. v. bepuru.<br />
- BEGI-EDER. "De ojos hermosos. Liraña eta begi ederra, eta ondasun onen gaiñ, biotz samurra" Etxba Eib. <br />
Santius begui ederra (1080). Lac VM 35. Ez det, dama begi eder, / desiatzen beste ezer. Bil 31. Izar argi bi<br />
falta dirala / zeruan sortu da gerra, / al dakizu nork ostu dituen, / beltxeran begi ederra? Ib. 90.<br />
- BEGI EDERRENDAKO. (Tras gen.). "Hire begi ederrentako (Sc), hire muthurrentako (sudurrarendako (AN,<br />
L-ain, BN-baig), para tu jeta [...]. Son frases irónicas" A.<br />
- BEGI EGIN. a) "(V, G, AN-araq), fascinar" A. v. BEGIZ EGIN. b) Tropezar (con la vista). Sandi egunean,<br />
olerti deritzaion aldizkarian, Donibane Gurutzen Iainkorako Maite-eresia begi egin nizun, eta bi aldiz arritu.<br />
"Tropecé". Or in Gazt MusIx 10.<br />
- BEGIEK EMAN. Fijarse. Ixiltzera zohan begiek eman ziotenean hamar urtheko nexka bat. Jnn SBi 68.<br />
- BEGIEKIN IKUSI. (Precedido de gen.). (Fig.) Ver por los ojos de. " Aren begiekin ikusten nuen (G-azp)" Gte<br />
Erd 222 (BN-lab haren begietarik). v. BEGIETATIK IKUSI.<br />
- BEGIEK JO. Fijarse. Cf. BEGIAK JO. Diru asko bear, eta piñudi oietara begiak jo zuten; zenbait bearko<br />
ote zan, eta zenbait emango ote zuten. Munita 115.<br />
- BEGI EMAN (AN-5vill-ulz, L). Ref.: A Apend; Inza NaEsZarr 1883; Gte Erd 67. Considerar, tomar en<br />
cuenta; mirar; poner los ojos (en), fijarse, elegir. "Meditar (L)" A Apend. "Begiz jo nun zakur ura (G-azp, ANgip),<br />
nik segidun eman nion begi bei areri (AN-5vill)" Gte Erd 67 (V-arr, BN-arb, begiztau, begiztatu). Cf.<br />
BEGIAK EMAN. Tr. Documentado en el s. XX casi exclusivamente en textos meridionales.<br />
Quixotek eskatuari begi eman gabe ta Dulcinea ori nor zen galdegin gabe, agindu zioten, ezkutariak eginen<br />
zuela aren bidez aginduko zitzakiona. "Sin entrar en cuenta de lo que D. Quijote pedía" (Quijote IX). Or RIEV<br />
1929, 9 (AIr RIEV 1928, 607 oarteman gabe, Ldi RIEV 1929, 211 oartzeka). Nekazariak noizipein begi ematen<br />
zioten eguzkiari, arratsa noiz etorriko. '[Ils] se retournaient vers le soleil'. Or Mi 53. Azkeneraño lana nola<br />
burutu zuten begiemanik, aien siñestea eredu ar zazute (Hebr 13, 7). "Intuentes exitum". Or MB 810 (He, TB<br />
konsideratu, Dv begiratu, Ol begitan yarri, Ker ausnartu, IBe kontutan hartu, IBk ikusi). Arraiotan! aulki<br />
urdiña ez ikusten noizean bein altxata ez bada...! Yaurlariak datozkenean, ezin begi-emango diotet atzez-aurreka<br />
baizik. Ldi IL 20. Gutxi giñalakoan, amaika negarrek erten digu; baña, egia, gure ingien zabalerako geiegi<br />
gera, ezpaitegu non idatzi. Gertari oni begi-eman bear zaio lenbait-len. Ib. 69. Zuk egiñeri begi eman nien, eta<br />
arritu nintzan. "Consideraveram opera tua". Or Aitork 182. Itxaroten du, begiematen, gogoratzen, itxaroten duna<br />
begiemanaren bidez gogoratu dunera igaro dedin. "Attendit". Ib. 334. Munduko azi-orraziak Zure errukiz uzten<br />
ziguten minkaztasuna nondik ziteken begiematean, illuna genun aintzinean. "Intuentibus nobis finem". Ib. 143.<br />
Aren asmoak begieztatu zitueneko, begi emanik zeuzkan beretakoak. Zait Plat 46. Ez dugu zeren uka ere,<br />
aspaldi-aspalditik [...] begi emaiten zeiela <strong>Euskal</strong>dunak Iguzki amandreari bai eta Ilargi amandreari, eta bere<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
524
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
otoitzetan aipatzen zituela. Lf CEEN 1973, 124. Begi-emanik dauzket neretako pagoak (AN-ulz). Inza NaEsZarr<br />
1883 ("begi eman, begiz jo, berexi, aukeratu").<br />
- BEGI-EMATE. Contemplación. Iainkoari begi-emate edo contemplatio ori alde aldera artu bear da, eta ez<br />
otoitzean dan gauzarik bikaiñena bezala, otoitz bikain orri dariona baldin bada ere. Or QA 124.<br />
- BEGIEN AITZIN, BEGI-AITZIN. (En casos locales de decl. sing.). A (de, etc.) la vista, ante los ojos; (tener,<br />
etc.) presente. "(Está a la) vista, (c.) bertan, aurrean, begien aurrean, (AN) aitzinean dago, begietan dago,<br />
bistan dago" Añ. v. BEGIEN AURRE. Tr. Documentado sobre todo en textos septentrionales. Begi aitzin sólo<br />
se encuentra en Mendiburu, Irigaray y Bibl.<br />
Iainkoaren zerbitzari egiazkoak gure begién aitzinean esteiari hiltzen edo martirizatzen dakuskigunean. Lç<br />
Adv ** 7r. Eta pinta zak begien aitziñean enea / athal gain eta pareta xurietan legea. EZ Man I 1. Iduritzen zait<br />
ezen oraiño bizi zarela, begien aitzinean zaitudala. Ax 4 (V 1). Hura nahi luke bethi geure gogoan eta begien<br />
aitzinean eduki genezan. Ib. 519 (V 334). Hark bere azken finean egin zuen enseiua eta penitenzia itxurapena,<br />
ibentzen zaiku geure begion aitzinean exenplotzat. Ib. 207 (V 139). Ardiei behar derauste hainitz kolorezko<br />
zigorrak eta zuhaitz adarrak begien aitzinera presentatu. SP Phil 392. Erakusten darokula / begien aitziñean, /<br />
hiltzen hastera doala / bat bedera sortzean. Arg DevB 27. Tentazioneen denboran orhoit zaite, Jainkoa zure juie<br />
bezala begien aitziñean duzula, begira dagotzula. Gç 57. Ahalkeria hura bada bere begien aitzinetik<br />
khentzeagatik [...] herrirat igorri zuela. ES 168. Dohatsua da heriotzeko orena bethi begien aitziñean<br />
darabillana. Ch I 23, 2. Bethi begien aiñtziñean izan behar dugula gure aphaltasuna eta ezdeustasuna. He Gudu<br />
40s (SP 13 konsideratzea eta ezagutzea). Ez da kriaturarik hari gorde dakiokenik, aitzitik gauza guziak dire has<br />
hasa eta ageri haiñaren begien aitziñean. He He 4, 13 (Lç, Ker begietan, TB begien aitzinean, Dv begien<br />
azpian, Ol begitan, IBe begientzat). Hobiago dela Jinkuaren begien aitzineko gizon bekhatüz estalirik lizan bat.<br />
Mst XIX. Begien aitzinetik jalkiz geroz, gogotik ere berhala jalkiten da. Mst I 23, 1. Nere begi-aitzinean prestatu<br />
didazu nekatzen nauten etsai gaistoak garaitzeko beharko dudan indarza emanen didan maia ta jateko goxoa.<br />
Mb IArg I 271. Eman zioten begien aitzinerat bere gaixtakeria. Lg II 238. Jainko handi hura bere begien<br />
aitzinean ofentsatzen dugu, berak ikhusten gaituela dakigun denboran. Brtc 90. Haren begien aitziniala sekülan<br />
oldekiak eztirade agertzen. Egiat 255. Begien aitzinetik / behar zitzaiztadeie hürrüntü. Xarlem 696. Debruak<br />
berriz begien aitzinean paratzen deraiku munduko onthasunak, ohoreak eta atseginak. Dh 190. Askiko da begien<br />
aintzinera ematea xoilki kongregazionearen efetuetarik hirur. JesBih 392. Jinkuaren eta elizaren manü saintiak<br />
bethi begien aitzinian etxekitzazü. UskLiB 76. Nere bizi guzian egin ditudan ongi eta gaizkiak oro begien<br />
aintzinean jartzen zeraizkit. Dv LEd 174 (Cb Eg II 97 begietan). Iduki behar da ahalaz begien aintzinean. Dv<br />
Dial 47 (It begien aurrean, Ur ikusteko lekuban, Ip begien aitzinian). Badut beldurra, irakurtzaile maitea,<br />
Piarres Adamek niri erran hitztoriak, hark erran bezain ongi ezin ezarriko ditudala zure begien aitzinean. Elzb<br />
PAd 10s. Bethi begien aintzinean zuten izarrari jarraikiz, heldu ziren Jerusalemeko hirira. Jnn SBi 15. Hi<br />
garhaitu hauen Gurutzearen izenean, ohakit begien aintzinetik. Ib. 58. Erranen darotzuet har detzatzuen begien<br />
aintzinean eta atxik gogoan liburu huntako Sainduen etsenpluak. Ib. VI. Nahi duena eskandalisa bedi: ez nauke<br />
begien aintzinean dudana erran gabe. HU Zez 13. Begien aitzinean daukat [...] nola, noizetik noizera, arkhina<br />
aski tinkatu zenean eta loditu, palaz urratzen zuten. JE Bur 9. Gure gizonak etzuen begi aintzinetik langile ura<br />
galtzen. FIr 141. Artekatik athera gireneko, horra nun zaikun begien aitzinean agertzen igurikian ginaudena:<br />
zelai gizen eder bat. JE Ber 10. Ez ahal zen horrengatik hil izan zirela haien begien aitzinean hilkutxetan<br />
eramaiten ziren bi gizon gazteak? Mde Pr 291. Ene gogoeta sakonak ene zarpilkeri guzia <strong>bar</strong>nenetik begien<br />
aintzinean eman zidalarik, ekaitz izugarria sortu zitzaidan. Or Aitork 207. Nahuzue pollitaren pollitez begien<br />
aintzinean ezar dezazuegun Paul Vovard jada aipaturen zati bat? Zerb Azk 94. Mutiko zarpaila hori sosa galdez<br />
lothu zakona, errebolbera begien aintzinean ezarri diona. JEtchep 115. Hemen laburzki [...] jastarazi dautzutan<br />
bazter xoragarria, harek zehar-na<strong>bar</strong> emanen dautzu begien aintzinera. Lf in Zait Plat XXIII. Bera baino<br />
jaunago bat hor zuen begien aitzinean, zetazko jauntzi bat soinean, errege ordariaren paper bat eskuan. Ardoy<br />
SFran 237. Jakobek xiriak ezartzen zituen abereen begi aitzinean, asketan, xirieri esker arkal ziten. Bibl Gen 30,<br />
41 (Ur begien aurrean).<br />
(Begien aitzinean). A los ojos de, a juicio de. Gure inikitatea duk hire begién aitzinean gure<br />
kondemnagarri. Lç Ins A 5v. Haur Iaunaz egin izan da, eta da gauza miragarria gure begién aitzinean? Lç Mt<br />
21, 42 (He gure begiei, TB begien aitzinean, Dv zuen begietan, Echn gure begiendako, SalabBN ikhusten<br />
duguna amirazionerekin, Ip gure begientako, Hual gore begietra, Ur gure begietan, Ol begietan, Ker gure<br />
begiontzat, IBk gure begien harrigarri, IBe gure begientzat). San Franzez humillak dioen bezala, zure begien<br />
aitzinean garena gare, eta ez geiago. SP Imit III 50, 8 (Ch zure begietan). Grazia habituala da [...] Jinkuaren<br />
begien aitzinian jüsto eta saintü egiten gütiana. CatS 63.<br />
- BEGIEN ARGI. v. BEGIETAKO ARGI.<br />
- BEGIEN AURRE (Lar, Añ), BEGI-AURRE. (Usado en casos locales de declinación sing.). A (de) la vista,<br />
ante los ojos; (en expresiones como begien aurrean izan, eduki, etc. 'tener presente, considerar'), evidente (en<br />
expresiones como begien aurrean egon, izan 'ser evidente, estar a la vista'). "(Está a la) vista, bertan, aurrean,<br />
begien aurrean dago" Lar. "(Está a la) vista (c.), bertan, aurrean, begien aurrean (AN) aitzinean dago, begietan<br />
dago, bistan dago" Añ. "Frente a frente (V, G) aurrez aur; (c.) aurpegiz aurpegi, begien aurrean" Ib. v.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
525
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
BEGIEN AITZIN, betaurre (3). Tr. Documentado en textos meridionales desde comienzos del s. XVIII.<br />
Begi-aurre aparece ya en Zavala, pero la mayoría de los ejs. son del s. XX.<br />
Merezidu daigun jaiotea Jaunonen begien aurrean. Urqz 42. Beti gabez eta egunez / zaode ene gogoan / zure<br />
seriedadea daukat / beti begian aurrean. Gamiz 205. Alako bide-berdiñ argizkoa, zeña begien aurretik kentzen<br />
eta galtzen badegu, edo itxuka ibilli, edo illunpean gelditu bearko degu. Lar SAgust 3. Bere adiskide bat erriko<br />
beste jendedi andi batekin bere begien aurretik kalea <strong>bar</strong>rena txit lasterka ta estuan zijoazela ikusi zituen. Cb Eg<br />
II 197. Adirazi zien zer zan begien aurrean zeukeen miraria. Ub 98. Baña aztuten jakon pekatuba? Bai biar<br />
bere. Beti eukan begijen aurrian. Mg CO 190. Ekusten ditu animako begien aurrean munduaren bekatu guziak.<br />
AA I 520. Gurasuaren obligazinoe andijetatik bat da erakustia edo begijeen aurrian imintia seme ta alabeei<br />
munduban dagozan peligrubak. JJMg BasEsc 96. Jaungoikuak geu gaiti egin dituban gauzaak, euki biar ditu<br />
kristinaubak beti goguan ta begijeen aurrian. fB Ic I 10. Ez nagizu bota zeure begien aurreti, ez egidazuz itxi<br />
zeure errukiaren ateak. Añ EL 2 166. Aror bertan / balbe txarra / bere begi aurrean / imini zan. Zav Fab RIEV<br />
1907, 530. Orra izar argi bat / begiyen aurrean / jarriko gaitubena / Belengo lurrean. Echag 27. Iduki bear da<br />
albait begien aurrean. "A la vista". It Dial 46s (Dv begien aintzinean, Ur ikusteko lekuban, Ip begien aitzinian).<br />
Iruditzait oraintxen ere, begien aurrean daukadala katamotz ikaragarri aren itxura. Izt C 193. Coram facie mea<br />
factae sunt, diño Jaunak. Prestubez dollor onek ofendiu nau neure begijeen aurrian. Ur MarIl 71. Begien<br />
aurrean jarri zitzaion lenbiziko agirakagarria [...] izan zan orazioko etxea saldu-erosietarako leku egiña<br />
arkitzea. Lard 430. Gorputza zuan liraina eta / oinak zebiltzen aidean, / politagorik ez det ikusi / nere begien<br />
aurrean. Iparg 344. Sarreran Jainkoak begi-aurrean topo-eragin zion aurrenengoa izandu zan Martin Olabe.<br />
Aran SIgn 53s. Lur-ikara artan zartatu zirala begian aurrian orduan berak zeuzkan aitz aiek. Bv AsL 148 (1. a<br />
ed. 194 begien). Egia onek sinisteko fede bearrik eztu, zerren egun oro gure begien aurrean gertatzen dan egia<br />
dan. Arr May 43. Erraldoia lango Damutu andi bat begien aurrera, eu bakarrik agoala, aurkeztuko balitzakik,<br />
ezintzake, Txili, bildur izango? A BeinB 81. Beti izanik ederra, garbia eta zoragarria Jaungoikoaren begien<br />
aurrean. Itz Azald 71.<br />
(s. XX) Etorri jakon begien aurrera egun atako Mañasiren begirada gozoa. Ag Kr 152. Ondartzatik begiratu<br />
ezkero [...] ikusten da begien aurrean aurkeztu leittekean laurkarik ederrena. Echta Jos 27. Zein mingarri ta<br />
ikaragarria eriotzea begi-aurrean dala itxasganean ordu bi igarotea! Ib. 254. Zure eskutitza (orain bi ilebete<br />
egindakoa) begien aurrean det. A Ardi 9. Ikuskixun ederra eukon begi-aurrian. Altuna 47. Begi-aurreko zapija<br />
kendu eutsonian, espetxe (kartzel)-antzeko gela illunian ikusi eban buruba gure mutillak. Ib.104 (cf.<br />
betaurreko). Obe zenduke begi aurreko / estalki ori austea / bista ona ta ezin ikusi / au bizi-modu tristea!<br />
Auspoa 83, 98 (cf. BEGI-ESTALKI). Etzitzaion beste legerik burutara ta begien aurrera etortzen. Or SCruz<br />
110. Orraitik asko ixaten dira / zer dan ikusi gurian, / ta irakurteko artu ta jarten / dabe begijen aurrian. Enb<br />
36. Bi eskuaidi txistu emanda / plazan saltoka zan asi; / nere begiyen aurrian ez det / pizkorragorik ikusi. Tx B II<br />
37. Nire Bikendi gizagajoa, zer duzu begi-aurrean? Or Mi 149. Atsegintxo uke, naski, inguru-begira egoitea. Ta<br />
begion aurrean Provenza alai zabala urre-sagasti antzo ikustea. Ib. 32. Zeuriek artu gure ezpozuz ixi-ixillik alde<br />
eistazu begiyen aurretik. Kk Ab II 55. Nok baña dasaioke begijen aurrian: / --Maite audana, ete az, neure<br />
neskutza? Laux BBa 42. Begi aurrean dituzunak [poesi-neurtitzak], goienetakoak bezela iritsiko dituzu, laister.<br />
Aitzol ib. VI. Baña, itxon orain: dagoaneko begi-aurrean diagu nere mutiko zaarrena. Ldi IL 16. Ura ordea<br />
itzali zan aien begien aurretik. Ir YKBiz 529. Oraindik begi aurrean zeukat eta eztek arritzekoa, gau erdia berari<br />
begira igaro nikan ta. A<strong>Bar</strong> Goi 16. Lanaren tokamena be jaso ta goratu egin bear dala begien aurrean dago.<br />
Eguzk GizAuz 150. Jaungoikoaren Ama! Begi-aurrera datorkigun au al-da gaztetxo xaloaren lilluratzalle<br />
ausardia? TAg Uzt 7. Emakume gorrotogarri ori ekarrazute; ta oraintxe bertan, senargaia aldamanean dula,<br />
bere begi aurrean il bedi! Zait Sof 183. Etzaittutet geiago nere begien aurrean ikusi nai. Etxde AlosT 65. Zernai<br />
pasa ditela aien begien aurretik eta zentzuen aurretik, naiz idurimenetik, aiek Iainkoaz maitaro oroitzen ari dira.<br />
Or QA 153. Ezin egon zen geldirik haurraren bizi ezkutua horrela begien aurrean agertzen zitzaiolarik. Mde<br />
HaurB 54. Bere esku latzekin esku guri bigunei oratu ta begi-aurretik beingoan kenduaz, neskatilla baten<br />
aurrean aurkitu eban bere burua. Erkiag Arran 68s. Antxe, bere begien aurrean eukazan. Bilbao IpuiB 259. Ezin<br />
ezar dezakegu begien aurrean Iainkoa, ezta gure eskuz atzeman ere. Zait Plat 78. Ainbat gizon da emakumezko, /<br />
tartean ainbat sasoiko / gure begien aurrean berriz / ez ditugu ikusiko. Basarri 105. Beti begi aurrean, / beti<br />
begi-kontran, / ezin zaitut iñoiz be / jadetsi, benetan. Gand Elorri 180. Begien aurrean jartzen zaizkion gauzak<br />
desiratzen ditu. Vill Jaink 113. Minutu batean orma baten ondo ondotik ibili giñean... Gero berriz zabaldu ziran<br />
zelaiak begi aurrean. Osk Kurl 112s. Etzuen iñoren agindu bearrik alako gaia neurtitzetan emateko, batez ere<br />
Varronen Res Rusticæ agertu berria begi aurrean zeukalarik. Ibiñ Virgil 24. Zer da nere begixen aurrian<br />
ikusten doran ondamendi triste au, zu nere Maittia? Etxba Ibilt 488. Ongi lagundu zenezaidake irain oneri zor<br />
zaion bengantza artzen, gure begien aurrez-aurre Rozinanteri egin zaiona alegia. Berron Kijote 164. Agerraldi<br />
zoragarri batek galerazi zion (alaxe bait-zirudin); uste-gabean agertu zitzaien begi-aurrera. Ib. 159. Aski<br />
genduke beti begien aurrean edukitzea euskarari "amets-bideetan <strong>bar</strong>na" eragin zion ibilaldi luze hura. MIH<br />
176.<br />
Begiyaren aurrian / beti nai zinduzket, / ikusten ez bazaitut / naibagia maiz det. Bil 136.<br />
Antxe egoan Zuriñe: begi-aurre eukan neska pinpiña. Aukerearen egokia, buruz buru itzegiteko! Erkiag Arran<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
526
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
98.<br />
(Begien aurrean). A los ojos de, a juicio de. Nire begijen aurrian, beintzat, Narkisen idekua zirudijan. Otx<br />
108. Leitza-mendietan daude izai-zuaitzik (pinabeteak) onenetakoak; nere begien aurrean jarri diran ederrenak.<br />
Munita 113. "Neuretasun" kuttun hori baliakuntza eskasa izango dute besteren begi aurrean. MEIG III 142.<br />
- BEGIEN AURREAN (AITZINEAN, BISTAN) EZIN IKUSI. Aborrecer, no poder ver. v. BEGIZ EZIN<br />
IKUSI. Hil nahi laugukete gure mintzai zahar maitea [...]. Begien aitzinean eztezakete ikus. HU Zez 121.<br />
Harritua nindagon, iduri zaitan Jainkoaz madarikatua zela, ez nezakeen begien bixtan ikhus. Arb Igand 56. Zuk<br />
eta zure senarrak arrokeria andia daukazue zeuen ondasunakaz, da ezin ikusi dozue nekazalerik begien aurrean.<br />
Echta Jos 66.<br />
- BEGIEN AZPI. (En casos locales de decl. sing.). A (de, etc.) la vista, ante los ojos. Jainkoaren beraren<br />
begien azpian eta Jesu-Kristo hekientzat sakrifikatzen den memento berean, asko bekhatuz lohitzen dire. Dh 224.<br />
Nik, aingeruen begien azpian, eta ardura gizonen aintzinean, mazelakoka ibili dut nere Jainkoa. Dv LEd 112<br />
(Cb Eg II 58 aurrean). Ahalaz begien azpian iduki behar da zer gertha ere. Dv Dial 71 (It ikuskiñean, Ur<br />
ikusbegijan, Ip ikhusteko bidian). Holetan bizi da laboraria Jainkoaren begien azpian. Dv Lab 8. Haren<br />
aitzinean ez da ezin-ikhusizko kreaturarik, eta gauza guziak ageriak eta zabalduak dire guk aiphatzen dugunaren<br />
begien azpian. Dv He 4, 13 (Lç, Ker begietan, He, TB begien aitzinean, Ol begitan, IBe begientzat). Zure begien<br />
azpian hartuko ditut zure emazteak eta bertze bati emanen, eta harek iguzki hunen argitan hekiekin loeginen<br />
du. Dv 2 Reg 12, 11. Bazterretarik begien azpirat edo bere esku ederren arterat emaiten zakotenean<br />
arrotz zerbeit, urruntzen zitzakon, edo zuen aurdikitzen behatu orduko. JE Bur 175.<br />
- BEGIEN BETEGARRI. v. BEGI-BETEGARRI.<br />
- BEGIEN BISTA (V-gip, AN-5vill). Ref.: Etxba Eib; Gte Erd 303; Elexp Berg. (En casos locales de decl. sing).<br />
A (de) la vista, ante los ojos; presente (en expresiones como begien bistan hartu 'tomar en consideración, tener<br />
presente'), evidente (begien bistan egon, izan, etc. 'ser evidente'). "Begixen bistan dago zeren ondoren dabillen"<br />
Etxba Eib. Begixen bistatik kendu zaitez, gaiztuori! Ib. "Zoazi nere begien bistatik (AN-5vill)" Gte Erd 303.<br />
"Begixen bistatik kendu, quitarse de la vista. Kendu zaittez nere begixen bistatik belarrondoko bat ezpozu nahi"<br />
Elexp Berg. v. BEGI-BISTA. Ene begien bistatik zoazte, o gaixtoak. EZ Man I 86. Zer den gure etorkia / ongi<br />
kontsideratuz / eta gure miseria / begien bixtan hartuz / ezagutu behar dugu / gure ez-deustasuna. Monho 106.<br />
Billafranka herrira / hurbiltzen pausia, / begien bistan daukat / hango presentzia. Bordel 46. Larrun paretan<br />
alha zirela ardiak, / gure begien bixtan ageri guziak. Hb Esk 233. Zure parerik etzaut jiten neure begien bistara.<br />
ChantP 292. <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>o oiek begien bistan / illta nai zuten ikusi. Xe 338. Ene begien bixtan egin du Ganixek bere<br />
azken sakrifiziua. Atheka 171. Obrak begiyen bistan or daude / gezurrak ez du baliyo. Tx B I 98. Ama, tristeziaz<br />
bethea, / Semea iltzean, / begien bistan gurutzea, / zagoen nigarretan. In SMitx Aranz 126. Al dan azkarren<br />
aldegin zazu / nere begien bixtatik. Basarri 145. Gure olerkariak eztu joera ori begien bistatik galdu, baiña<br />
bizitzaren aitzinean berak artzen duen jokabidea oso da ezberdiña. Vill in Gand Elorri 10. Etxera biurtzerakoan,<br />
egundoko eztabaidea daroa bere <strong>bar</strong>ruan. Beste bizitza-sail bat agertu deutsa Ezekielek begien bistara. Erkiag<br />
BatB 135. Begien bixtan ikusitzen da / ni lilluratzen nazuna, / nere mingaiñak ezin esan du / zuk dezun<br />
edertasuna. Uzt Sas 169. Begien bixtan izar eder bat ezarri dautazulakotz, / ikus orduko maite nuena nik ditutan<br />
indar oroz. Xa Odol 114. Erantzunik gabe utziko dut galdera: zuk dakizulako zein den, nik dakidalako eta<br />
mundu zabal osoak dakielako, begien bistan baitago. MIH 215.<br />
- BEGIEN BISTAKO. Evidente, (lo) que está a la vista. Begien bixtako gauza da ongarri onak duela ondorio<br />
ona. Dv Lab 154s. Gazteari ez eutsan grazi aundirik egin "laztana" itz orrek. Begien bistakoa da orren zegaitia.<br />
Erkiag BatB 71. Eta norbait ori, dana dalakoa izan, Nikanorrentzat eragozpen itzela izango dana, begien<br />
bistakoa argiago ezin. Ib. 161.<br />
- BEGIEN EDER. Agradable a la vista. Ezi adixkide hanitxek eztizie profeitürik emanen [...], ez lekhü apart<br />
eta begien ejer direnek segürantzarik. "Locus aliquis secretus & amœnus". Mst III 59, 3 (SP plazersurik, Ip<br />
ederrak). Ezta nekegarri, bai zuzpergarri ta begien eder... Ldi IL 145. Loretan dago aspaldi huntan / gure<br />
begien eder delarik, / gure bihotzen gorotzak baitu / ongarriztatu et' ernarazi. Mde Po 67.<br />
- BEGIEN EGARRI. "Por ser visto, por que le vean a uno. Zer diñozu? Ni enaz joan iñoiz eleizara begien<br />
egarri" Zam Man 18.<br />
- BEGIEN GAINEAN HARTU. "(R-uzt), tomar ojeriza" A. v. BEGIETAN HARTU (b).<br />
- BEGIEN ISTE. Abrir y cerrar de ojos. Une batean edo bat-batean, begien iste batean, azken tutu otsera<br />
(tutua joko da-ta) illak berriz piztuko dira. Inza Azalp 82.<br />
- BEGIEN ITXI-IREKI, BEGIEN HERTSI-IREKI. Abrir y cerrar de ojos. v. BEGI ITXI-IREKI. Begien itxiidiki<br />
batean, ta hitz bakar bat esanaz sendatzen zituan eritasun edo gaitz guziak. Ub 80. Eméngoa idurizaióte<br />
pasatudéla [...] nola begien ertxi-idikibát. LE in BOEanm 620. Irugarren doaia izango da añ bizi ta ariña<br />
geratzea doatsuaren gorputza, non begien itxi-idiki batean joan ditekean nora nai nekerik gabe. AA III 583.<br />
Begien itxi-ideki batean gaizkiña kendu, begiak argitu eta mingaña askatu zion. Lard 403. Jainkoak guzia<br />
beñgoan eta begien itxi-idiki batean egiñ zezakean. Arr GB 58. Asi ordukoz bukatu zuan. Begien itxi idikian,<br />
esan oi dan bezela, bigarren eliza berritu zuan. Bv AsL 55. Banituen jokorako lagunak. Or ikusi ditut ixtilluak!<br />
Aien begian itxi erekiak; batek eskui eta besteak ezkerra, larri ibilli dituzte nere erriala zupatu arte. Ill Testim 8.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
527
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Begien itxiriki batean pulunpatuko da. Or Mi 65. Gure egiñen oro, aundi ta txiki, begien itxi-ideki batean<br />
aztertuko zetunate. Or QA 204. Onela iritxi nintzan dan Arengana, begien itxi-idekian. Or Aitork 176. Unetxo<br />
batean, begien itxi-ireki batean, [...] hildakoak ustelezin biztuko dira. IBk 1 Cor 15, 52 (Lç, TB begi kheinu<br />
batez, He begi kolpe batez, Dv begi itzuli batean, Ol begikliskan, Ker begi kiñu bataz, IBe begi itxi-ireki batean).<br />
- BEGI-ERRE. v. beterre.<br />
- BEGI HERTS-IREK ALDI. Abrir y cerrar de ojos. Lanho guti bat, airetan altxatu den bezain laster<br />
suntsitzen dena mement bat, begi herts-idek aldi bat, deusere gehiago. Dh 199. Diteken luzena izanen bada ere,<br />
begi herts-idek aldi bat baizen ez eternitate luze haren aldean. Ib. 201.<br />
- BEGI HERTS-IREKI. v. BEGI ITXI-IREKI.<br />
- BEGI-ERTZ. v. betertz.<br />
- BEGI-ESKAS. "Daltonien" T-L.<br />
- BEGI-ESTALKI. Venda sobre los ojos (sentidos prop. y fig.). Horra, eman ziotzánat hire anaiari milla<br />
zillhar pheza: horra, begi estalki bat zaiñ hiri hirekin diren guzien aldera, eta bertze guzien aldera. Urt Gen 20,<br />
16 (Ur begien estalki, Dv bela bat izan dezazuntzat begien gainean, Ol, Ker begi-estalki, Bibl begi-estalgi).<br />
Beste batzuek, berriz, nahiago izaten dituzte betaurrekoak begi-estalkiak baino, [...] behar beharrezkoa iruditzen<br />
zaie [...] huts eta beltzuneak ahalik argi eta garbien ikustea eta salatzea. MIH 67.<br />
- BEGIETAKO, BEGITAKO (Elexp Berg). a) (Tras gen.). Querido; simpático. "Begittakua izan, ser el<br />
preferido. Ni naiz gure amandrian begittakua" Elexp Berg. v. begiko (2). Adios, izar ederra, eta khariua, /<br />
neure begietako lili arrarua! ChantP 198. Jainkoaren begietakoa zeraden agerpenik sendoena, atsegetzea<br />
deritzat. Ayerb EEs 1912, 153. Guziak aien begira daudela uste dute, guzien begietakoak (simpáticos)<br />
diralazkuan. Ayerb EEs 1914, 12. Il egingo ete yakon, beraz, bere begietako Garbiñe laztana? Bilbao IpuiB 225.<br />
b) "Begietako, qui est des yeux. Begietako gauza da, c'est une chose évidente, visible" Dv A.<br />
c) "Begi ordeak, begietakoak, lunettes, biserak (Ax)" SP Dv. "(L-ain, S), anteojos" A. "Œillères, begietakoak"<br />
T-L.<br />
- BEGIETAKO ARGI (SP), BEGIEN ARGI, BEGI-ARGI. (Sentido de la) vista. "Begietako argiaz bertzeak<br />
galdu itu, il a tout perdu fors la lumière des yeux" SP. Ezin itzegin det, moteldu ta lotu da nere mingaña; nere<br />
begietako argia ta biotza ere illundu da. Cb Eg III 311. Ene indarrak utzi nau, eta ene begietako argia bera ez<br />
da gehiago enekin. Dv Ps 37, 11. Oraindik bere onera etzan, begietako argia galtzen zitzaion, eta bere<br />
emaztearen hitzak aditzen ere etzituen. Arr GB 103s. Erri guztiyaren aurrian biurtu zion Franziskok begietako<br />
argiya neskatxa bati. Bv AsL 102. Azaleko errea izango zuan nunbait, bada Iturraldekoari begietako argia<br />
etorri zaio. Ag G 373. Ene Santak: ekatzue begietako argia, ta ekarriko dizuet arkumea! 'Rendez-moi la vue'. Or<br />
Mi 12. Itzuli iozute begi-argia, Santak, beti itzala ta itzala, eriotza baiño okerrago da ta. Ib. 145. Zure aintzinean<br />
zan ene naimin guzia, ta begietako argirik ere ez nedukan (Ps 37, 9). Or Aitork 165. Biotza tapaka dut, albia<br />
galdu zait, eta begietako argia bera attu. Ol Ps 38, 11. Azkenean haren begien argia makaltzen da, eta ez daki<br />
egiaz ilundu denetz inguruan ala begiek dutenetz atzipetzen. Mde Pr 104. Nire begietako argiak berak be iges<br />
egiten daust. Ker Ps 38, 11. Jesusek asko sendatu zituen orduantxe, beren gaitz, gaixotasun eta deabruetatik; eta<br />
itsu askori eman zion begietako argia. IBk Lc 7, 21 (Ol, Ker ikusmena, IBe ikusmen-dohaina). Begien argia<br />
galdu ez duenak ez dezake horrelako usterik izan. MIH 85.<br />
Baiña niagon begi-argi onek, munduzale itsueri lillura biguin limurkoiez goxatzen die bizia. "Ista [lux]<br />
corporalis, de qua loque<strong>bar</strong>". Or Aitork 286.<br />
- BEGIETAKO ARGIAK EGIN. "Begittako argiik egin, desmayarse" JMB At 57.<br />
- BEGIETAKO BISTA. a) (Sentido de la) vista. Galdu balegi gizon batek / begietako bistea. Lazarraga (B)<br />
1201vb. Zahartzean begietako bista laburtzen da, beharrietan gorreria egiten da. Ax 182 (V 123). Txakolin<br />
orrek turbadu deutsu begietako bistea. Acto 338. Negarraren negarragaz galdu eban begijetako bistia. fB Ic II<br />
163. Igorri nau [...] adiarazteko esklaboei libranza eta itsuei begietako bista. TB Lc 4, 18-19 (Lç ikhustea, HeH<br />
argia, Ol, IBk, IBe ikusmena). Gure tartian gauza bat dago / izugarri itsusiya: / begiyetako bista ona ta / iñor<br />
ezin ikusiya. Tx B II 96.<br />
b) Mirada. Begietako bista batek, behingo behatzeak [...] arrobatzen du bihotza. Ax 392 (V 256).<br />
- BEGIETAKO GAITZ. "Begietáko gáitze, el mal de ojos" Iz Ulz. v. BEGIETAKO MIN.<br />
- BEGIETAKO KATARRO. "Begitako katarroa kentzeko manzanilla egosin urekin igurtzi oi da" (G-goi) Arin<br />
AEF 1980, 65.<br />
- BEGIETAKO LAUSO (begijetako leuso Mg PAbVoc). Nube en el ojo, catarata. v. BEGI-LAUSO. <br />
Begietako lauso puxkaren bat eduki bear det nik. Auspoa 113, 79 (ap. ELok 119).<br />
- BEGIETAKO MIN (Lar, Lh; begitako min G-goi), BEGIKO MIN (V-gip; Lar, Hb ap. Lh), BEGI-MIN (G-goi;<br />
Hb ap. Lh). Dolor de ojo; enfermedad del ojo. "Fluecos, enfermedad de ojos, begietako miñargia. Lat.<br />
Ophtalmia" Lar. "Ophtalmia, enfermedad de los ojos, begiko miña" Ib. "Begikomin, ophtalmie, mal de l'œil",<br />
"begi-min, ophtalmie, maladie de l'œil", "begietako min (c.) ophtalmie" Lh. "Mal de ojos. Begiko miñakin ebillen<br />
luzero" Etxba Eib. "Begi miñe, mal de ojos" Arin AEF 1980, 65. "Begitako miñentzat ona da larrosa egosin<br />
urekin garbitzea" (G-goi) Ib. 65. Cf. A EY I 127: "Gauza bat da begiko mina (el dolor de ojo) ta beste bat<br />
begizkoa (el aojo)". Errakaiak, zurda eta txira bularreko eta begietako miñentzat erremedio onak dira. It Dial<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
528
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
78 (Ur begijetako miñentzat, Dv begietako gaitzentzat, Ip begietako minentako). Badu amaborz egun nagola<br />
begi min gaxto bateki, ez doked lei eta ez eskribi. Mdg 142. Begiko mina kentzeko, urari irakin-arazo, arizko<br />
zapitxo bat antxe busti ta begi ganean ezarri (V-arr). A EY IV 229 (v. tbn. EY I 76).<br />
- BEGIETAN HARTU (Dv). a) Contemplar; tomar en consideración. "Au propre, embrasser du regard" Dv. <br />
Zu begietan harturik / parabisu sainduan / irabaz dezadan Kristau / penatuen portua. EZ Noel 104. Hunelako<br />
ikuspen borthitzenek ukirik ematen ez narote. Eta bizkitartean, begietan ongi harzen balirade, nor bizitze on<br />
batera bil ez laiteke? Dv LEd 175.<br />
b) (V-gip, G-nav, B, BN-lab, S; Dv, H), BEGITAN HARTU (V, G, AN-5vill-gip, L, B, BN, S, R; Añ, H). Ref.:<br />
A; A Apend; Lrq (begi); Etxba Eib (begitxan artu); Izeta BHizt2; Gte Erd 249, 181; Elex Berg (begittan artu).<br />
Coger aversión, mirar con malos ojos. "(No poder verle) pintado, aborrecerle, (c.) ezin begiz ikusi, begitan artu,<br />
arturik euki" Añ. "Au fig., tenir à l'œil une personne à qui on en veut, ou qui est suspecte", "begietan hartu<br />
zaituzte, vous leur êtes devenu suspect" Dv. "Begitan, begietan hartzea, 1. soupçonner quelqu'un, s'en méfier.<br />
Begitan hartua nau, uste du nik egin diotala, il se méfie de moi, il croit, soupçonne que c'est moi qui lui ai fait le<br />
tort. 2.ºprendre en aversion, avoir de l'antipathie" H. "Tomarle a uno en ojo, generalmente para mal" A. "Begitan<br />
artu (V-ger), tomar ojeriza" A Apend. "Begitan artu, entre ojo y ojo" Alt Eusk 1925, 86. "Begitan har ou hartze,<br />
prendre en aversion" Lrq. "Begitan artua zeukaten (G-azp, AN-gip, B, BN-lab-arb), etsaiak begitan artu zuten<br />
(V-arr, G-azp-goi, AN-gip-5vill, B), begitan artute dauke (V-gip)" Gte Erd 249. "Nagusiak begitan artu zuen<br />
(G-azp, AN-5vill-gip, BN-arb)" Ib. 181.<br />
Tr. Aunque es difícil determinar en muchas ocasiones si los ejs. de begitan son casos de decl. indet. o formas<br />
contractas de pl., parece que esta var. es la más antigua y frecuente.<br />
Hunen gainean has zedin Iainkoa haren begitan hartzen, eta (nola merezi ere baitzuen) bere obratan<br />
desaboatzen. Lç Adv * 8v. Bere desobedienziaren kausaz hiragun zekion, eta abominazionetan eta begitan har<br />
zezan, halako maneraz non hura baithan lehen lakhet eta plazent zaion guzia, egin baitzekion desplazent. Ib. *<br />
8v. Begitan ar-erazi uste dizkitzut blasfemi guziak eta gezurra, agertuz orretako bateen eta besteen itsustasuna.<br />
Mb IArg I 260. Bada dio Jangoikoak begitan artuenak daduzkan bekatu gaistoak dirala batek besteri eragiten<br />
diozkanak. Ib. 142. Artu zuten begitan ta etziran gelditu gurutze batean ilzez josirik illa ekusi arte guzian. Ib.<br />
344. Bere burua begitan artu. Mb (ap. DRA, que traduce "mortificarse, abnegarse"). Yuduek hartu izan zuten<br />
begietan; hari yazarri nahiak ziren. Lg II 177. Nornai gaitzestea ta begitan artua idukitzea. Ub 177. Ezin ekusi<br />
naute, begitan artu naute. Mg CC 123 (CO 177 begitan artuta naukee). Nor dire justuki dabiltzelako<br />
persegituak? Sendo ta gogor gauza guzietan daudenak, mundutarrak begitan artu izan arren. Añ CatAN 67. Ze<br />
lotsari andiaz ateretan zaituezan urkemendira, soka baterik tiraka, pregoiak aurretik, erri guztiak begitan<br />
arturik. Añ EL 1 184. Eztakizu eziñ amatu dezakezula zure Jaungoikoa begitan artzen ez dezula bekatua? AA III<br />
450. Hortakotz Hokiu gaixtaginak begietan zuen hartua. Prop 1876-77, 7. Emakume galdu eta begitan artuai<br />
berarizko onkiñagaz <strong>ostatu</strong> ematen zien. Arr Bearg 374 (ap. DRA). Koleran eta sutan ezarri zituen heretiko<br />
hekien aintzindariak. Jaun batek bereziki hartu zuen begietan. Jnn SBi 167. Ezen tzar guziek jaun hori begietan<br />
hartua dute aspaldian. Gogotik hil-araz lezakete, balute lotkiarik. HU Aurp 92. Sortu zan orduko, etsaiak<br />
begietan artu zuan gizona. Inza Azalp 62. Behin bazen axeri zahar, zahar bat. Zakurrek begietan hartua omen<br />
zuten, auzoko oiloak oro jaten zituelakotz. "[Ils] l'avaient pris en grippe". <strong>Bar</strong>b Leg 137. Bi nausiekilakoa nehork<br />
ezin egin: edo batto maitatuko du eta bertzea begietan hartuko; edo battori menduko zaio eta bertzeari<br />
jazarriko. Leon Mt 6, 24 (Lç gaitz eritziren, He higuin izanen, TB higunduko, HeH gaitzetsiko, SalabBN<br />
hastiatuko, Ip hastio ükhenen, Hual ekunen du aburrimentu, Ur gorroto izango). Zorigaiztokoa begitan artzen<br />
zun gizakumea! Aren ondamenaz ase artean etzan ito-lanean geldituko. Etxde JJ 39. Makiña bat kooperatiba ta<br />
sindikato jarri omen zuan. Bañan dendariak-eta begitan artu zuten Aita Goñiren lana. A. Zavala in Goñi 11.<br />
Otua begitxan artu eban, ta andik aurrera beti ebillen Otuari nundik akatsen bat billauko. SM Zirik 13. Lurrak<br />
orain biltzen / ederra, argi gaiztoz zeruak / begitan artzen berde / arraia, ta bana-banaka / ostoz erazten adarburuak.<br />
"El cielo aoja con luz triste". Gazt MusIx 113. Jokatzalliak ez gero artu / begitan edo burutan, / erriyak<br />
berak irabazten du / makiña bat sentidutan. Auspoa 79-80-81, 228. Norbaitek begitan artzen bazinduan, etzizun<br />
<strong>bar</strong>katuko. Bereala ateratzen zituzten labaiñak. NEtx LBB 40. Nere etsai aundia, begitan artuta naukana.<br />
Berron Kijote 87.<br />
- BEGIETAN EDUKI. Tener a la vista, presente. Cf. BEGITAN EDUKI. Egiten hari ninzanean, begietan<br />
iduki dut geienean, Jesusen Konpañiako Aita Juan Croisetek debozio beraren gañean egin zuena. Mb JBDev<br />
(ed. Dodgson), 4. Sei urteren buruan / txit nekez bildua, / begietan daukagu / onen ispillua. Izt Po 140. Jainkoa<br />
Abrani agertu zitzaion eta esan zion, begietan zeukan bazter eder hura berari eta bere ondorengoai emango<br />
ziela. Lard 14s. Aria handi dut beraz sententzia horiek biak begietan idukitzea. Dv LEd 203 (Cb Eg II 113 kontu<br />
egitea).<br />
- BEGIETAN EMAN (b. emon Lcc). a) Hacer daño en los ojos, parecer mal. "Zaherir, begietan emon" Lcc.<br />
"Zaherimiento, begietan emaitea" Ib. Egiten dituzu Jesusi begietan ematen dioten zenbait uts egite. Mb<br />
JBDev 190. Orien galgarri oriei begitan ematen die besteen birtuteak. Mb IArg I 163. Begietan ematen digu<br />
burua arro, bekoki edo kopeta goi, begiratua zorrotz eta aginduz bezala iñor eskera etortzeak. Inza Azalp 126s.<br />
b) (H; b. emon A Apend). Poner ante los ojos, mostrar, hacer palpable. "Begietan ezartea ou emaitea, placer sous<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
529
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
les yeux, représenter" H. "Begietan emon (V), hacer palpable" A Apend, que cita el msOch. Ondo zail da<br />
Donibane Gurutzen olertitza --batean mistiku ta olerkari danez-- idazkera aldetik begitan ematea. Gazt MusIx<br />
164.<br />
BEGITAN EMAN (H). Echar en cara, reprochar. "Reprocher. Asitzen badira zuri begitan ematen egin ez<br />
dezuna, si on commence à vous reprocher, attribuer, une chose que vous n'avez pas fait (Mb). Syn. gain ematea"<br />
H. Zeren [...] begitan ematen zien beren gaistakeriekin, artu zuten begitan ta etziran gelditu gurutze batean<br />
ilzez josirik illa ekusi arte guzian. Mb IArg I 344. Bera baño gutiagokoa izanagatik jaiotzez, adimentuz, dotez ta<br />
diruz aren andrea, begitan orrelakorik ari ez ematea. Ib. 181.<br />
- BEGIETAN GOITI HARTU. "(Sal), tomar ojeriza" A. v. BEGIETAN HARTU.<br />
- BEGIETAN IZAN. (Aux. trans.). a) Tener a la vista. Cf. Lar, Añ: "(Siempre te tengo) presente, beti gogoan<br />
zauzkat, aurrean zaitut, nere begi bietan zaude, zagoz". Benedika fortuna! ala enkontru hona! / orai begietan<br />
dizit desiratzen nuiena. E 177. Fiñean begietan zaitut, / amaren seme maitea; / utzi duzu ene gorphutza, / preso<br />
ziñauden etxea. Gç 73. Nekhez nahi zuten sinhetsi ezin ukha zezaketen eta begietan zuten gauza. Lg II 142. Beira<br />
ematen ginen, ederren aldetik; / begietan gintuen Laphurdi guzia, / linho landa iduri, itsaso garbia. Hb Esk 233.<br />
Egyptoan ikusiak baitzituen jainko faltsoak, Aaroni galdeka eman zen othoi eta lehenbailehen egin zetzon<br />
halakoak, hek bederen bethi begietan ukhaiteko. Zerb IxtS 39. Begietan dituztan lur horiek ez nuzke ikusi nahi.<br />
Elur egin balu gehiago, mendiak xuri-xuriak balire, beste gogoeta batzu egin nezazke menturaz. JEtchep 75.<br />
b) (Dv), BEGITAN IZAN. Aborrecer. "Begietan nau, il me regarde avec de mauvaises dispositions" Dv. v.<br />
BEGIETAN HARTU. Geroztik begietan ditu, eta uste dut ez direla hemen luzaz egonen ahal. Prop 1880b,<br />
277. Nor da zuzenagorik, nor khorodunetan? / Gaixtaginek hortako dute begietan! Zby RIEV 1908, 604. Dituzte<br />
asasinaraziko begietan dituzten gizonak, bai eta egin araziko egun guziez [...] krimarik beltzenak. Elsb Fram<br />
183. Jaun hoiek serora batzu eta fraide batzu dituztela holaxet begietan; eta bertze batzu aldiz beren gogokoak<br />
dituztela. HU Zez 100. Ba, poxolu ditugu, begietan ditugu, etsai ditugu frantsesaren itzalean eskuara ito nahi<br />
luketenak. HU Aurp 205. Jabeak ikharan arrotz harek, guti edo aski begietan dituelakotz, sudurra sarthuko<br />
duela <strong>bar</strong>nago, jakitea gatik zer irakasten den han. JE Bur 44s. Zuzena maite duzu, ta okerra begitan (Hebr 1,<br />
9). Or MB 76 (Lç gaitz eritzi, He gaitzetsi, TB hastiatu, Dv higuindu, Ol gorroto). Ifernuak begietan du Eliza:<br />
fraile eta serorak baitire Elizaren ume hoberenak, han eta hemen inharrosiko dituzte. Zerb IxtS 111. Munduak<br />
herrarik ezin duke zuentzat; ni bai begietan nu. Leon Io 7, 7 (Dv gaitzets nau). "Politikero" eta Eliza gizonen<br />
martira, orok, begitan zutenek berek, Saindutzat zaukaten gizona! Ardoy SFran 21.<br />
(Con comparativo). Ezta gizona guretarik; gure arak, eta gutiago gure sinistea, eztire harenak; gogoko<br />
baino begietanago ditu hemengo zerak. HU Aurp 197.<br />
c) BEGITAN IZAN. "Begitan diat (Sc), me agrada" A.<br />
- BEGIETAN JARRI, BEGITAN JARRI. (Precedido de gen.). Ser aborrecido por. Neron [...] bere lasaikeria<br />
eta beste biurrikeriakin guzien begitan jarri zan. Lard 540. Ez nuke nahi holakoarekin eta halakoarekin<br />
samurtu; ez nindake nahi auzoekin makurtu, eta guziz herriko auzapezaren begietan jarri. HU Zez 85.<br />
- BEGIETARA. (Alativo en función de part.). v. begietaratu.<br />
- BEGIETARA EMAN (Dv), BEGIETARAT EMAN (Dv), BEGITARA EMAN, BEGITARAT EMAN. Hacer<br />
ver, mostrar. "Begietarat ematea, exposer, représenter, faire voir" Dv. "Horrek begietarat ematen du zein gaixto<br />
den nihortaz trufatzea" Dv. "Begietara eman zion zein zen handia egin zuen gaizkia" Ib. Elizako aiteen<br />
arabera, Adameren lo hark ematen daroku begietarat salbatzaillea gurutzean gure gatik ezarria. Lg I 17. Eman<br />
zioten, hitz estaliz, siximitarrei begitarat bere esker-gabetasuna. Ib. 216. Bada horra nere kasua, baldin<br />
gogoramendu on hauk izpiriturat eta egia hoin ageriak begitarat eman dauztatzun ondoan. CerBid 8. Fable<br />
hunek demaizkigu / begitara bi exenplu: / zointarik bata ez bertzea / zuhur ez baita hartzea. Gy 217. Bazter<br />
orotan Jainkoa da, ta zeruan da lurrean eta beste zer guzietan begitara ematen zaigun ona ta ederra<br />
jainkotasunaren dirdira da. Gazt MusIx 168.<br />
- BEGIETARAINO, BEGI BIETARAINO, BI BEGIETARAINO. Totalmente (litm. 'hasta los ojos'). Hala da<br />
bada haragiaren atseginetan eta plazeretan dabillana ere. Gose da, egarri da eta emozu nahi duen bezanbat, sar<br />
bedi begietaraiño, baiña eztiteke ase. Ax 385 (V 252). Deabruak ta munduak engañatu ta pekatuetan begi<br />
bietaraño sarturik zegoen. Cb Eg II 196. Geiegi maitatu zituan erbesteko emakume arrotz galduak zoratu ta<br />
sartu zan begi bietaraño Idolatrian. Ub 43. Miñatza lotsagarri likits askorekin begi bietaraño beteak datozen<br />
aekin iturri garbitzalle oek egiten dituzten mirari andiak. Izt C 77. Bekhatu lohietan bi begietaraino sarthurik,<br />
Jainkoaren deiei bethi beharriak tapatuz, nere lehia tzarren asetzen ibili izatu naiz. Dv LEd 269 (Cb Eg II 196<br />
begi bietaraño). Oitura gaiztoen zingiran begietaraño sartua zegoen zaldun gazte noble bat. Arr May 41. Sobera<br />
aspaldi huntan bizi da sarthua begietaraino paganotasuneko tzarkeria deithoragarrietan. Prop 1893, 145.<br />
Riktrudis begi bietaraiño gorri-gorri iarri zan. Ag AL 72. Gudan etzan ibilli; baña zantarkeri ta ustelkerietan<br />
begietaraño sartu ta ustelkeri orren atsa alde guztietara zabaldu bai. Eguzk GizAuz 17. Ez ahal dirudite<br />
begietaraiño lokatzez beteak? Mde Pr 99. Apaiz ta moja ta praile, senper ikusteko zaudete; bi begietaraño sartu<br />
baitzerate Biurriaren alde. Or QA 85.<br />
- BEGIETARAT JOAN. (Tras gen.). Ser evidente para. Bada hor egiazki gauza bat, Erlijione gabekoen beren<br />
begietarat dohana. Lap 323 (V 147).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
530
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEGIETATIK GALDU (Lar, Añ, -etarik Dv), BEGITIK GALDU. Perder(se) de vista. "(Perderse de) vista,<br />
begiz, begietatik galdu" Lar y Añ. "Begietarik galtzea, perdre de vue" Dv. v. BEGIZ GALDU. Ierusalengo<br />
hirira / xuxen ditu gidatu, / portale gañean dute / begietarik galdu. EZ Noel 65. Egizu beñik bein animaren<br />
egiteko andia. Ez dezazula beiñere begietatik galdu. Mb JBDev 220. Ez du bein ere bere begitik galduko<br />
Jangoiko maitagarria, ta Jangoikoa ekuste hau aski du adirazi ditugun atseginz guziak arzeko. Mb IArg I 240.<br />
Agertu zitzaien berriz ere, Jerusalemen sartzean begitarik galdu zuten izar hura bera. Lg II 114. Gutitan galtzen<br />
zuten haur hura bere begietarik, bere buruak baino maiteago zutelakotzat. Ib. 123. Abiatu zan ezarian zeruronz<br />
igotzen, eta igoaz zijoan bezela, odei eder argitsu batek begietatik galdu zien. Arr GB 84. Erranen dio fedeak<br />
baduela zeruan Aita bat [...], sekulan ahanzten eta begietarik galtzen ez duena. Lap 47 (V 26). Au begitik galdua<br />
zan, bañan oroitean zegon. Or Aitork 267. Zerutar mugaldi au / nik atzeman nezan, / begitatik galtzeraño /<br />
[egan] eitea zegokidan. "Que de vista me perdiese". Gazt MusIx 235.<br />
- BEGIETATIK IKUSI. (Precedido de gen.). (Fig.) Ver con los ojos de, ver a través de. "Haren begietarik<br />
ikusten du dena (BN-lab)" Gte Erd 222 (G-azp begiekin). v. BEGIEKIN IKUSI. --Emazteaz jabetzeko ez da<br />
aski naitasuna. --Bere begietatik ikusiko nuke nik. Alz Burr 11s. Aren begietatik bakarrik ikusten ukala, egia<br />
dek. A<strong>Bar</strong> Goi 70. Erritar xumeek, ordea, etzuten aien begietatik argia ikusten, damurik. Zait Plat 99. Argia<br />
Sokrateren begietatik ikusten zuen Platonek. Ib. 20.<br />
- BEGIETATIK ITZALI, BEGITIK ITZALI. Desaparecer de la vista; (trans.) hacer desaparecer de la vista. <br />
Bere biotzeko maiteak Jainkoari eskeini, otoizten zuela aren etsaien begietarik itzal zetzan. FIr 146. Au nik<br />
esatean, itzali egin zinan nere begietatik. Or QA 147. Artaz luzaro ari bagera, iduripen ori askotan atertuko<br />
zaigu ta oso itzali ere idurimenaren begitik. Ib. 131.<br />
- BEGIETATIK UTZI, BEGITIK UTZI. Apartar la vista de. Norbaitek artu ta eraman zitzan beldurrez [...]<br />
ekustera zetozkionak urbilzen baziran, ernatzen zen guzia ta etzituen begitik uzten andik joan arte guzian. Mb<br />
IArg I I 204. Ez ditzatela begietatik utzi, beintzat egun orietan. Mb JBDev (ed. 1882), 361.<br />
Tizana bat, kolorearen ederrez begietarik ez baitziteken utz! <strong>Bar</strong>b Sup 65. Cf. AHOTIK EZIN UTZI.<br />
- BEGI-EZKEL (V, G, AN ap. A; Lar, A, Hb ap. Lh; begixkel G-bet; begi-ezpel V ap. A), BETEZKEL (V-m ap.<br />
A). a) "Ojizaíno, begiezkela" Lar (cf. DAut: "Ojizaíno, el que mira atravesado y con malos ojos"). "Bizco" A.<br />
"Bigle" Lh. v. ezkel. Ill da beraz alako gizon borrerua, / erren, begi ezkel ta lepo makurtua? AB AmaE 323.<br />
Okotzaundia, begi-ezkela (oker), / galbaia aiñeko ezpaiña. "Virada de ojo". Or Eus 92.<br />
"Begixkel, con un ojo semicerrado (Orio)" Garate 7. a Cont BAP 1957, 46.<br />
"Betexkel, se usa para calificar a las personas con el párpado caído. Betexkela ola daukanai. Ola beera,<br />
japonesen da modura" Elexp Berg.<br />
b) (A; betexkel V-gip, G-to). "Betexkel (G-to), de ojos lacrimosos y tiernos" A. "Begi erreak eta tristeak dituena<br />
ere bai. Ezton ezautzen? Alako ankaluze betexkel bat" Elexp Berg.<br />
- BEGI-EZPAIN. "Cejo sobre los ojos" Lcc.<br />
- BEGI-EZPAL. v. betezpal.<br />
- BEGI-HEZUR. "Amar locamente, begi-hezurra bezain maite izan (BN); litm.: amar tanto como el hueso del<br />
ojo" A EY III 244.<br />
- BEGI GAITZ EGIN. "Mal haya yo, tú, aquél, &c. zori gaitz, doain gaitz niri, hiri, ari. Begegaiztagidala<br />
[seguramente por begi-], dagizula, dagiela" &c. Lar.<br />
- BEGI GAIZTO (Ae ap. A Aezk). a) Mal de ojo. v. begizko. Mila haurren artean ez zindezakete bat<br />
hatzeman garbirik [Egiptoan]; eta hori, zeren norbeitek iragaitean haur heietarik ikhusi eta erran baleza: "Zer<br />
haur ederra"! haurra begi gaixtoaz joa liteke, eta galdua. // Horra zertako amek beren haurrak bethi zikhin<br />
dauzkaten. Diren bezala ez dute zeren begi gaixtoaren beldurrik ukhan! Prop 1886, 156. Begi gaiztoa norbaiti<br />
ein dakotenean, altzinago apeza deitzen ze. A Aezk 210.<br />
b) "1.º (S-saug), qui a mauvais œil, mauvais regard. 2.º myope; 3.º mauvaise vue: qui a mauvaise vue; 4.º (S;<br />
Foix), sournois (fig.)" Lh.<br />
- BEGI GAIZTODUN. "Begi-gaixtodun (Hb), v. -gaixto 1.º [= "qui a mauvais œil, mauvais regard"]" Lh.<br />
- BEGI GAIZTOKO. a) De mala catadura (?). Ekusi zuten begi gaiztoko Txori-artzalle bat, nola prestatzen<br />
zebillen kañabera ta zakuan zekartzen sareak. VMg 70. Hasteko buhame guziak begi gaxtokoak dira... Ni, ez<br />
nitzaiote hurbiltzen ere. Larz Senper 72.<br />
b) Envidioso. "Begi gaixtokoa" GAlm 1954, 53.<br />
- BEGI GORA-BEHERA BATEAN. "(En un) abrir y cerrar de ojos, begi gora bera batean" Lar y Añ.<br />
- BEGI-GORRI (AN, L, Sal, S, R ap. A; Lh). a) De ojos rojos, enrojecidos. "De ojos ribeteados" A. "(Vieille)<br />
aux yeux rouges qui passe pour sorcière" Lh. Cf. Lcc: "Cegajoso, begi gorriak". Gaisotzen da urliaren aurra,<br />
sandiaren idi edo beiak ez du jan nai eta dio batek: atzo emen egon zan arako atso begi gorri ura, sorgiña<br />
izango da, eta ark gaisoturik ipiñiko zuan aurra. AA II 490. Atso azal tximur begi gorria / bizartsu baltza eta<br />
sur andia. Zav Fab RIEV 1907, 95. Ez peisant xarlatanik, / ez ema begi-gorririk. Gy 17. Ez bapere obea bere<br />
emaztea, / zalako atso zimel, baltz, igar, maltsiña, / begi gorri, guzurti, prestuez, zikiña. AB AmaE 236.<br />
Lursagar ustel asko / xardin begigorri / han ziren iastatzeko / bihotz altxagarri. Balad 232. Xardina begi gorria,<br />
itsasotik ethorria! "Sardine à l'œil rouge". <strong>Bar</strong>b Leg 148. Onentzaro begi-gorri; / non atzia duk arrai ori? "Oji-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
531
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
rojo". Or Eus 140. Uzta bikaiñak poz daragio / koko begi-gorriari. "De ojos tiernos". Ib. 382. Ernerik eta<br />
gogorrik Sokrate begi-gorria, larru-ximur, lepo ta zango lodi. Zait Plat 99.<br />
b) Moneda. Aizo herrietako hazleek nahi lütüzkie saldü, phüntia beita haatik eta beita non eta zertan igor ala<br />
zilhar xuri ala begi gorri. Eskual 17-1-1913 (ap. DRA). Herriko etxean segretario zelakotz, begi-gorri multxo<br />
baten gainera, frango puska biltzen zuen Bil-bil Errientak: dela oilo, oilasko, ahate eta pekada moko luze. <strong>Bar</strong>b<br />
Sup 2. Moltsatik ateratzen tu ehun libera... // Jaun Apezpikuari / baititu igorri / Apezgaientzat Mañexek / bortz<br />
begi gorri. Etcham 79. Nere polsan badago / zenbait begi-gorri. Auspoa 66, 119. Zer diruketa! Begiak xurituak,<br />
horituak, han zagon Joanes begi-gorrieri so. Leon GH 1924, 299.<br />
Biba, hi, Piarres! Hoi duk hoi jokatzea...! --Eta urhe begi-gorriak bildu zituzten biek ahur <strong>bar</strong>nerat--. <strong>Bar</strong>b<br />
Piar I 46.<br />
c) (Hb ap. Lh). Nombre aplicado a varios peces. "Breca, breque, pescado, errosel begi-gorria" Lar. "(L), muge<br />
sautereau (poiss.)" Lh, que cita a Hb y Giménés. "Mújol del género Mugil saliens. (fr.) Muge sautereau, Poisson<br />
Saint Martin" DRA, que cita a Giménés Catalogue 10. "Muge d'octobre" Lf GAlm 1957, 31. Poll-pollkarena<br />
<strong>bar</strong>ik, "begi-gorri" aren gozoa! [...]. Iru-lau minutu <strong>bar</strong>ru, gertu egongo zan besigua. Bilbao IpuiB 44.<br />
- BEGI GORRIAK IZAN. Ser penoso, insoportable. Zorretan bizitze orrek begi gorriak dizkik neretzat. Ataño<br />
TxanKan 201.<br />
- BEGI-IKUSI. Vista. v. BEGIZ. Musu laztanak, sinestargiak, / Argana zuzenik zaitu; / susmo biziaz, ez begiikusiz<br />
/ mundu ontan dakuskezu. "Le puedes ver en este mundo por fuerte <strong>bar</strong>runto, no por visión intuitiva". Or<br />
BM 54.<br />
- BEGI-ILUN. v. betilun.<br />
- BEGI-INDAR. Vista. Ez da au azkena izanen, Jaunak osasuna eta begi-indarra kentzen ezpadizkit. Agur,<br />
irakurle maiteak. Bera EEs 1916, 41.<br />
- BEGI-INGURU. v. betinguru.<br />
- BEGI-IRAULI (Hb ap. Lh; begirauli Lar). "Turnio, que mira torciendo los ojos, begiraulia" Lar. "(Hb), louche,<br />
bigle" Lh.<br />
- BEGI IREK-HESTE. Abrir y cerrar de ojos. v. BEGI ITXI-IREKI. Begi idek-heste batez inguratu zuten<br />
hogoi eta hamar bat gizon. Prop 1896, 35.<br />
- BEGI-IREKI (Sal ap. A; begidiki Lar Sup), BETIREKI (-th- Dv y A (que citan a O)). Abrir y cerrar de ojos.<br />
"Ojos (abrir y cerrar dellos), bergidiki [sic, seguramente errata] bat" Lar Sup. "Bethireki, abrir de ojos" A. "Begiireki<br />
(Sal), abrir de ojos" Ib. Urte guzian gerta etzedina, bethirekian. "En un clin d'œil". O Pr 471.<br />
Espantaturik ikusiko duzu begi irekian iarri dela zure bihotzaren iabe eta nausi, hautsa bezala xehatu eta<br />
porrokatu dituela zure borondate sainduak. SP Phil 290 (He 291 ikusteaz betbetan). Hainitzetan Jainkoak begi<br />
ideki batean emaiten du denbora handiz ukhatu zuena. SP Imit IV 15, 1 (Ch kolpe batez, Mst memento llabür<br />
batetan).<br />
- BEGI-IRUDI. Imagen, imaginación. Zer dio, gero ere, begi-iduri ori galtzea, entzun-iduriz edo bestez<br />
gogoratzen badugu? Or QA 136. Gizon batetaz oroitzeko aren aurpegia ikusi bearra al daukagu naiz begiz naiz<br />
begi-iduriz? Ib. 152. Idurimenez, begi-irudiz beintzat, ez daki amaren berri; baiñan ama ori nolabait gertarazten<br />
du bere <strong>bar</strong>nean. Ib. 161.<br />
- BEGI-IRUDIMEN. Imaginación. Ikusi dugunori ere, luzaro ari gerala, Aren aurpegia atertzen zaigu begiidurimenean,<br />
zueri beste edozein gizonena bezala, aspertu egiten baitzaigu idurimen ori, begia bera bezala. Or<br />
QA 126.<br />
- BEGI ISTE-IREKITZE (-idekitze H (que cita a Mb)). Abrir y cerrar de ojos. v. BEGI ITXI-IREKI. Begiiste-idekitze<br />
batean begiratu nion bein Jangoikoari. Mb OtGai I 67.<br />
- BEGI-ITSUAN (begitxuan V-gip ap. Etxba Eib), A ciegas, sin ver; (fig.) con los ojos cerrados, sin dudarlo.<br />
"Begitxuan, a ciegas. Begitxuan dabill batera ta bestera makillaka" Etxba Eib. "Begitxuan ibilli, andar a ciegas.<br />
Eskolarik eza, begitxuan ibilltzia beste da" Ib. "Ez galdu gero ori aukeriori. Begi itxuan artuko neuke nik zuri<br />
eskeintzen detsuen biarra" (V-gip, comunicación personal). v. BEGI-ITXIAN. Begi-itxuan be igarriko<br />
genduke nora goiazen. SM EiTec1 147. Eta neskamiagaz esandako orduan eta tokixan, bertan zan illunakin juan<br />
zan gizonori begitxuan, aregaz ogeratzeko asmuan. Etxba Ibilt 457.<br />
"Begitxuan ibili, jugar a la gallinita ciega. Zer, begitxuan ibiliko ga laurok?" Elexp Berg.<br />
- BEGI ITSUEKIN. A ciegas. v. BEGI ITSUAN. Obeditu begi itxuekin. Mg CC 112.<br />
- BEGI-ITSUKA. A ciegas. Eztet ba uste bidean ezbearrik gertatu lezaiokenik onera arteko bidetxiorrak<br />
begitxuka etortzeko eran ezagutzen ditu-ta. EEs 1921, 17. Au guztija ziatz-ziatz ikusi biarra ziok, gauza ziurrera<br />
jo biar baitegu ez begi-itxuka. Ldi, carta a Mendi Lauta 18-4-1929 (ap. DRA). Idazle-ugaltze orreri, begi-itsuka,<br />
nik uste, bear-alako paper-langille-ugaltzeaz erantzun bear dio. Ldi IL 70.<br />
- BEGI-ITXI. a) Abrir y cerrar de ojos. Ez dot kantauko gazteen lora zororik bere / begi itxi baten dagozalako<br />
iragorik. AB AmaE 63.<br />
b) Cabezada, sueño breve. "Begi itxi bat bakarri [sic] ein dot (V-arr)" Gte Erd 259 (G-azp, AN-gip, BN-arb lo<br />
kuluxka).<br />
- BEGI-ITXIAN. Con los ojos cerrados, a ciegas. v. BEGI-ITSUAN. --Ondo ezaguten al dituzu inguru oek? -<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
532
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
-Inguru oek bakarrik? Baita Gipuzkoa osoa ere zeartuko nuke begi-itxian utsik egin gabe. TAg Uzt 199.<br />
- BEGI ITXIEKIN. A ciegas, con los ojos cerrados. Fedeko gauza guziak sinistu bear ditugu begi itxiakin.<br />
Mg CC 203.<br />
- BEGI ITXI-IREKI (ideki G-to; iriki G-azp, AN-gip; idiki Lar, idigi Añ), BEGI-HERTS-IREKI (etxideki BN; -<br />
idoki Arch ap. DRA, -ideki SP, H, erxidiki A). Ref.: A; Gte Erd 47. Abrir y cerrar de ojos. "Clin d'œil" SP. "(En<br />
un) abrir y cerrar de ojos, begi gora bera batean, itxi idiki batean" Lar, Añ (itxi idigi baten). "Begi erxidiki baten<br />
artean, [en un] abrir y cerrar de ojos" A. "Begi itxi-iriki bat (G-azp, AN-gip)" Gte Erd 47. v. BEGIEN ITXI-<br />
IREKI. Eta guzia, begi erts-ireki arte baten seguranzarik eztuen gorputz miserable eta gaixo hunen<br />
zerbitzatzeagatik. Lç Adv ** 6r. Penitenzia egiteko, asko da pontu bat, buru itzultze bat, begi herts-ideki baten<br />
bitartea. Ax 196 (V 132). Begi itxi edegi bateko ikustia geijago da ikasteko, berba luzeen jarduna ta ekiña baño.<br />
Mg PAb 133. --Lapurrak eztireanak iaso daiela gora eskua. --Begi itxi-edegi baten arlote guzti aren eskuak<br />
buruen ganetik ikusten zirean. --San Paulo zoriontsua, [...] lapurra danari sarrast ebagiozu goratuta daukan<br />
eskua. --Beste begi itxi-edegi baten esku guztiak beeratu zirean. Ezale 1897, 2a. Ate ta urteiera gustijak bata<br />
bestiaren urrengo trebetasun andiz idegirik, begi-itxi-edegi baten aurkittu eban bere buruba jauregittik lekore.<br />
Otx 83. Gau luzea labur da... argia zabaldu; / begi-itxi-edekian pesteguna degu. Or Eus 13. Entzuidazu ba adiadi,<br />
eta begi-itxiriki batean garbituko dizkitzut aitzaki oiek guziak. Berron Kijote 19. Unetxo batean, begi itxiireki<br />
batean, [...] hildakoak ustelezin biztuko dira. IBe 1 Cor 15, 52.<br />
- BEGI ITXI-IREKITXO. "Begi-itxi-edegitxu (V) a) sueño ligero; b) abrir y cerrar de ojos" A.<br />
- BEGI ITXI-IREKITZE. "Begi itxi-irikitze batean, en un abrir y cerrar de ojos" Lar (sg. DRA, pero no lo<br />
encontramos).<br />
- BEGI-ITXITE. Guiño. An agertuko dira begirakune lotsagarri, kiñuka ezain ta zantar eta beste enparau<br />
begi-itxite deabruzko guztiaak. Itz Berb II 78.<br />
- BEGI ITXIZ. A ciegas, con los ojos cerrados. Gero, begi itxiz, esnai ta ametsen / tarteko dan marmaria. Or<br />
Eus 411.<br />
- BEGI-ITZULI (L, BNc ap. A; Dv). Abrir y cerrar de ojos. "Begi itzuli, clin d'œil. Begi itzuli batean, en un clin<br />
d'œil, begi itzuli batez, d'un clin d'œil" Dv. Aphur batez, begi itzuli batean, azken turutaldira [...], gu ere<br />
aldatuak izanen gare. Dv 1 Cor 15, 52 (Bibl begia hets artean).<br />
- BEGI IZAN (V-ger), BEGIA IZAN (V). "(V-ger), ser simpático. Guztien artean axe begi izaten eban beti" A<br />
Apend. "Begia izan (Vc) [...], tener simpatía. Begia deutso [...], le tiene simpatía" A EY III 337.<br />
(Acompañado de adjetivo y de izan tripersonal). "Begi (Vc), cariño, simpatía. Begi andia izan (Vc), tener<br />
mucha simpatía" A. "Begi ona izan, tener cariño; litm.: buen ojo. Begi ona daust orrek niri, ése me tiene a mí<br />
cariño. Begi ona dautsat nik orri, yo le tengo cariño a ése (Vc)" A EY III 258. Aphaintza sobraniek sarea<br />
dirute; / begi onik zuhurrak nihoiz ez diote. Hb Esk 183. Ikusatzu gizon gazte horiek [...] birun birun dantzan<br />
hari [...]. Begi on diotela inguru beira diren neskatxeri. Atheka 147. Alaba bat daukazu, / Ioane, beargina; /<br />
neure semeak deutso / begi on da zina. Azc PB 90 (en la versión de Ur PoBasc 455 nire semiak deutsa / amodijo<br />
fiña). Zuen mutillak gureari begi andia deutsa. Zam Man 17 (ap. ELok 367). Oraiño neskatxari dio begi eme; /<br />
biak dantzatzen ziran orain-orain arte. "Mira a la muchacha con ojos suaves". Or Eus 19.<br />
- BEGI-IZAR. v. betizar.<br />
- BEGI-IZKIRIBIZ. "(V-ger), bizco" A Apend.<br />
- BEGI-KAKA. "(L-côte, BN-baig), legaña" A s.v. kaka.<br />
- BEGI-KAMUTS. Miope. Gerta ditake, arratsean burua mintsu izatea, ez jakinean lausu zirelakotz, edo<br />
begi-kamuts, edo bixta-luze. GAlm 1962, 60 (ap. DRA).<br />
- BEGI-KASKO. "(Sal, R), cejas" A.<br />
- BEGI-KEINU. Guiño, gesto efectuado con los ojos; (fig.) intervalo insignificante de tiempo. Moment batez<br />
eta begi kheinu batez, azken tronpetán (ezen ioren du tronpeták) eta hilak resuszitaturen dirade inkorruptible. Lç<br />
1 Cor 15, 52 (He begi kolpe batez, Dv begi itzuli batean, Ol begikliskan, IBk begien itxi-ireki batean, IBe begi<br />
itxi-ireki batean). Aurtikiko duzu begi kheinu begi kheinuaren, begitarte begitartearen ordain. SP Phil 289. Begi<br />
kheinu bat aski baita haren graziaren ardietsteko, zer seguranza ahal dukegu atzo bekhatore zena egun ere<br />
bekhatore dela? Ib. 356 (He 359 momento bat). Uri-tromenta, elementak / hitz batez tutzu kalmatzen: / su,<br />
xixmista, ihortziriak / begi-kheiñuez manatzen. Gç 134. Zure edertasunaz hartua izanen dena, ordainez zuri ere<br />
eder izanen zaitzu, begi kheinua begi k[h]einuarenzat bihurtuko duzu. He Phil 289. Egin nazazü zure diszipülü<br />
debot eta ümil bat, untsa egitera kostümatü düzün bezala, amurekatik zure begi kheñürik mendrenian, obedi<br />
zitzadan. Mst III 50, 6 (Ip zure kheinü txipieniala). Istant batez, begi kheinu batez, [...] hilak berriz piztuko<br />
dire ezingalduak. TB 1 Cor 15, 52. Ni erne nago, ezagunei gogozko begi-keñu bat egiteko zaletuta.<br />
Ldi IL 22. Bearbada, elitzake ain garbi mintzatuko Usoa, Otxandak Bela-Beltz bere esaneko morroiari egindako<br />
begi-kiñu izugarria ikusi izan balu. Etxde AlosT 99s. Aurpegiz eta begi-keiñuz eta beste azbegien eragiñez ageri<br />
zan zer esan nai zuten. Or Aitork 20. Koplatxoa sarritan... ta begi-kiñua noiz-naian... Ez dogu makala gure<br />
Txomin Txiki! Bilbao IpuiB 31. Bat-batean, begi-kiñu bataz, [...] ildakoak gordin jagiko dira. Ker 1 Cor 15, 52.<br />
- BEGI-KEINUKA. Guiñando los ojos. Begi-kheinuka hari denak oinhaze emanen du; eta ezpainez izanen da<br />
zaurthua. Dv Prov 10, 10. Nere etsai gaiztoak nere lepotik ez beitez poztu; zio-gabe gorroto nautenek ez bekizkit<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
533
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begi-kiñuka ari. Ol Ps 35, 19 (Ker begi-kiñuka; Dv begiz kheinuka).<br />
- BEGI-KIMU. Brote. Ernetzen ikusi dedanean, begi-kimua axaldu duan bezin laixter, eguzki pixka bat eman<br />
diot. SMitx Aranz 5.<br />
- BEGI-KISKUR. "(G), de ojos ribeteados" A.<br />
- BEGI-KLIXKA, BEGI-KLISKA, BEGI-KILISKA. a) Pestañeo; (fig.) intervalo insignificante de tiempo. <br />
Ziztakoan, begikliskan, azkeneko turutotsez. Ol 1 Cor 15, 52 (Ol (ed. 1958) begikiliskan; Lç, TB begi kheinu<br />
batez, He begi kolpe batez, Dv begi itzuli batean, Ker begi kiñu bataz, IBe begi itxi-ireki batean, IBk begien itxiireki<br />
batean). Ziztakoan, begi-klixkan, azken-turutaren otsean; turutak otsegingo baitu, ta illak gordin piztuko<br />
dira, ta gu berrituko gera. Or QA 201. Begi-kliska batean Teresalina ta Aldetrudis, etxe artako bi buruak,<br />
gaixotegian ziran. Sorarrain Lili 111.<br />
b) Vistazo, golpe de vista. Begi-klixka batez negurtuak ditut millakan eremu. "De un golpe de vista". Or Poem<br />
526.<br />
- BEGIKO. v. begiko.<br />
- BEGIKO FITS. "Hori du begiko fitsa, eso constituye su preocupación: litm.: eso es para él la mota del ojo<br />
(BN)" A EY III 326.<br />
- BEGIKO ILE, BEGIKO BILO. "Begiko bilho, begiko ile (L, BN), pestañas" A. v. betile, bepilo.<br />
- BEGI-KOLPE (Arch VocGr, Lecl, Hb ap. Lh). a) Golpe de vista, vistazo, mirada. "Begikolpia, coup d'œil,<br />
œillade" Lecl. "Begikolpe bat in zuen (B)" Gte Erd 67. v. begikaldi, BEGI-UKALDI, begiraldi. Errex da<br />
berzeren senharren edo emazten ondoan ez ibilzea; ordean ez da haiñ errex begi kolperik ez arthikitzea,<br />
amodiorik ez harzea edo ematea. He Phil 457 (SP 453 begiztatzerik). Hagitz arinki begi kolpe bat aurdiki dut<br />
ene bizitzearen gainerat. Brtc 161. Arthikitzen dut begi-kolpe bat nere egiteko molde guziaren gainerat,<br />
ikhusteko ea zertan huts egiten dudan. Dh 109. Gure arranoak goietik / bertzerik gogoan zarabilkalarik, / begikolpe<br />
batez ditu ustekabean / ikhusten zori-gaitzean / [...] mustro ttiki batzu hagitz itsusiak. Gy 224. Azkenean<br />
deliberatu nian [...] guanen nintzela aran famatu heieri begi-kolpe baten ematera. Elzb PAd 37s. Lehen begikolpean<br />
ohartu ninduan . Ib. 39. Begi kolpe batez ikusi nuen ateka hitsean nindagoela sarturik. StPierre 12.<br />
Bainan ezbáitut sonuari begi golpe bát bera emaiten ahal zu ekhusi gabe dantzan "trebes", plazán! Lrq Larraja<br />
RIEV 1931, 237 (puesto en boca del párroco de la localidad, quien, como se ve, no habla en suletino). Harat<br />
heltzean, eginatzik konplimenduak, eta gero, han hemenka ematzik zonbeit begi kolpe. <strong>Bar</strong>b Leg 146. Ezin igarri<br />
azkenên ua / datorren, ez, legorrera; / itsasotarrak igar lezaio / lênengo begi-kolpera. "A primera vista". Or Eus<br />
386. Mahain baten inguruan jarri ziren, elgarri begi kolpe eman eta ixtan bat ixilik egon. JEtchep 85. --Ohartu<br />
zirea? [...] --Ez jauna. --Oi, zu Eskualduna! Etzirea pilotan artzen? --Ba, zonbait aldiz. --Holako begi kolpea<br />
duzuela pilotaren airetik biltzeko. Ib. 95. Ez zuten ez trefla berogitik jana [ardiek], erran izan duten bezala...<br />
Haren begi kolpe gaxtoa zuten ukhana. Larz Senper 28 (Vill begi-golpe). Jakinen du laster Frantsesek [...] ez<br />
dela Xinatik heldu gizon hori, lehen begi kolpean uste zuen bezala. "Au premier coup d'œil". Ardoy SFran 200.<br />
b) Abrir y cerrar de ojos. Instant batez, begi kolpe batez, azkeneko klaroina soinuan [...] hillak biztuko dire.<br />
He 1 Cor 15, 52 (Lç, TB begi kheinu batez, Dv begi itzuli batean, Ol begikliskan, Ker begi kiñu bataz, IBe begi<br />
itxi-ireki batean, IBk begien itxi-ireki batean).<br />
- BEGIKO MAKAR. "Begiko makarra baino gutxiago ikusi nai zuten (AN-larr), no le podían ver; litm.: le<br />
querían menos que la legaña del ojo" A EY III 347. "Begiko makarra ere eztio opa, no le ha ofrecido ni la legaña<br />
del ojo" Ib. 339 (s.v. tacaño).<br />
- BEGIKO MIN. v. BEGIETAKO MIN.<br />
- BEGIKO NINI, BEGIKO NINIKA. Pupila, niña del ojo. v. begi-nini. Zuek ukitzen zaituenak, ukitzen du<br />
nere begiko ninia. "Tangit pupillam oculi mei". AA III 293. Galde bizaie nola / guk mundu guztia / ikusteko asko<br />
degun / begiko ninia. It Fab 158. Okuntza-lurrak begiko ninia bezin maite dauzkatelako arto garientzat. Izt C 30.<br />
Asko ingurutan lagundu zuen eta argitu zuen; eta bere begiko ninika bezala zaindu zuen. Dv Deut 32, 10.<br />
Lenago ikara eragiten bazioten ere, orañ asko maita zituan, asko ere asko, bere begiko niñia bezela. Bv AsL<br />
37s. Gure izkuntza maite oni, bere jauregi <strong>bar</strong>ruan [...] ausardiz ta na<strong>bar</strong>ben, norbaitek esi ta lakarriak jarri nai<br />
izan dizka. O! Begiko ninian ikutu digute. Ag EEs 1916, 118. Zapata pare bat gelditzen zitzautan doidoia, eta<br />
hura ere joantxea, eta, begiko ñiñia bezala, meza sainduaren emateko begiratzen nituen. Zerb Bahnar 158. Nola<br />
esan dezakezu orrelakorik, nere Beltran, zure urrenik bera baitut nere begiko ninia... Etxde AlosT 33.<br />
- BEGIKO HODEI (Lcc), BEGI-HODEI (Lar). "Nube de ojo, begiko odeia" Lcc. "(Batir) las cataratas, begi<br />
lausoak, odeiak atera, kendu" Lar.<br />
- BEGIKO SEIN. Pupila. v. betsein. San Buenabenturak diño guk beseiñan edo begiko seiñean baño biziago<br />
bere gorputzeko edozein lekutan sentietan ebala. Añ NekeA 232.<br />
- BEGI-KOSKO. "(R), cuenca del ojo" A.<br />
- BEGIKO ZIKINA BAINO ...-AGO. "Begiko zikiña baiño geiago eztu ikusi nahi (G-to, Lc, BN-baig), le es<br />
antipático; litm.: no quiere verle más que las suciedades del ojo" A. Ezin ikusi begiko zikina baiño. FIr 159.<br />
Bakotxa bizi da bere etxean bere familiarekin, auzoa begiko zikina baino gehiago ez dezakela jasan. JEtchep 46.<br />
Garai artako lagunartea, begiko zikina baino ezin ikusiago zuen Platonek. Zait Plat 117.<br />
- BEGIKO ZURI (B, BN, xuri Sc ap. A; Lcc, VocB; Hb y Foix ap. Lh), BEGIETAKO ZURI, BEGI-XURI<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
534
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(Darric ms. ap. DRA). a) "Blanco del ojo" Lcc. "Córnea" A. "Córneo [sic]" VocB. "Cornée de l'œil" Lh. "Blanco<br />
del ojo, córnea opaca" DRA. Yanari hoberenak egurra bezala dire ahoko; buhurdi gurienak elhorri, horitzen<br />
da begietako xuria. Hb Egia 62.<br />
b) "Begiko zuri (R-uzt), nube del ojo" A.<br />
- BEGI-KUKU. Ixil, begi-kuku, burua makurrik, / arkume salgai antz or-emenka daude / zenbait jaun andere,<br />
goi-miñak arturik. "La mirada hundida". Or Poem 524. Cf. Or Aitork 286: Isaakek zarturik kuku zeuzkan aragibegiak<br />
ikusten zuten argia. "Praegravatis et opertis senectute carneis luminibus".<br />
- BEGI-LABO. "Begi lausoa, myope, ou qui a une taie dans l'œil; id. begi labua (?) (BN)" H.<br />
- BEGI-LABUR. "(R), miope" A. "Myope, lauso, begi-labur" T-L.<br />
- BEGI-LAGUN. "(Hb), lunette" Lh.<br />
- BEGI-LAPAR. a) "Begi-laphar (BN-<strong>bar</strong>d), sourcil" Dv A.<br />
b) "(R-uzt), de ojos ribeteados" A.<br />
- BEGI-LARRI. a) "Begi-larrixa, el de los ojos salientes" Iz ArOñ. "Se aplica a las personas de ojos nerviosos,<br />
salientes y pequeños, con venillas, etc. Aren anaia ezautukozu, begilarri altu bat" Elexp Berg.<br />
b) "Baita, adibidez, gripealdi baten ondoren geratzen diren begiak ikusita begi larrixak dauzkagula esan ohi da"<br />
Elexp Berg.<br />
- BEGI-LARRI-BELAR. "Asyla [...], begi larri belharra, abrasenda belharra" Urt III 17.<br />
- BEGI-LARRIKI. "Asyla, begi larrikia, begi larri belharra, abrasenda belharra" Urt III 17.<br />
- BEGI-LASTO. v. begilasto.<br />
- BEGI-LAUSO (V, G; Lar, Añ, Hb ap. Lh). Ref.: A; Etxba Eib. a) Nube en el ojo, catarata. "Argema, nube en el<br />
ojo, begilausoa, odeia" Lar. "Niebla de los ojos, begi lausoa" Ib. "Niebla, nube de los ojos, (c.) begi lausoa" Añ.<br />
"Nube de ojo" A. "Taie qui se forme dans l'œil" Lh. "Cataratas" Etxba Eib. "Begi lausua osatu gurarik dabiz<br />
gure lagunari" Ib. Cf. ejs. de begi lauso 'ojo nublado, empañado' en Lar SAgust 12, Or Mi 33, Mde Pr 109,<br />
Etxde JJ 244, begi lausotu en Mg CO 22. 60 urteekin edo lenxeago, begi-lausoa (cataratas) izan zun eta lan<br />
egin eziñik gelditu zan. In PArt Ustez 17. Etxera sar eta zokho denak ilhun, / begi-lauso hau noiz enegandik<br />
hurrun? "La alucinación de mis ojos". Or BM 126. Gure aurrekoek ez zuten, agi denean, begi lauso handirik<br />
gaizkiari, estalirik zegoenean ere, antzemateko. MIH 238.<br />
b) (Adj.). De ojos nublados. "Begi lausoa, myope, ou qui a une taie dans l'œil; id. begi labua (?) (BN)" H. "De<br />
falsa mirada" A. "Begi-lausua, adj., de vista anormal, de ojos turbios. Begi-lausua zanetik, <strong>bar</strong>diñ artzen eban<br />
zarra zeiñ gaztia" Etxba Eib. Bultza naute <strong>bar</strong>rura..., / ñir-ñir aunitz argi...; / ordia-antzo sar nazu, / begilauso<br />
ta urgun. "Tambaleándome y nublados los ojos". Ldi BB 90. Konkor, epo, begi-lauso, zaragardun,<br />
negaltsu edo iren bada. Ol Lev 21, 20 (Ur balu begian lausoa, Dv begian xuriduna, Bibl begi tatxadun).<br />
- BEGI-LAUSOGARRI. Badator eztai-zopa begi-lausogarri. "Que alucina los ojos". Or Eus 368.<br />
- BEGI-LEHOR. "Ojienjuto, begileorra" Lar. "Begilkor [sic, sin duda error de lectura] (Hb), qui a l'œil sec (?)"<br />
Lh.<br />
- BEGI-LORE. a) "Situación en la que se encuentra una persona con ojos tristes. Gure aurre begilore dugu,<br />
eztago ongi" Izeta BHizt2.<br />
"Begi-loriak, ojos tristes, de persona enferma" (G-to) (comunicación personal). Cf. BEGIAK LORATU (b).<br />
b) "Begilora (msLond), áster" A.<br />
- BEGI-LUZE. v. begiluze.<br />
- BEGI-MAKUR (G-nav, Sal, R; Dv, H). Ref.: A; Inza RIEV 1928, 152; Iz Als (begimakurra). Bizco. "Bigle,<br />
louche" Dv. "Begi zeiharra, makhurra, œil louche. Syn. ezkela, okherra (BN, S)" H. Josu <strong>bar</strong>-Joseph, badut<br />
othoi egin gauerdiz, / argizagia begi makur so zan etoi / eta zuk aldiz utzi nauzu... Zergatik arren? Mde Po 93.<br />
Hain da begi-makur, hain da bihotz-legun. Arti OC I 272 (ap. ELok 46).<br />
- BEGI-MAMIN. "Begi-mamiña, córnea opaca" Iz ArOñ. Cf. begi-nini.<br />
- BEGI-MIN. v. BEGIETAKO MIN.<br />
- BEGI-MINBERA. "Mal de ojos. Sin. begi erria. Como adj. Pitarroso. Txikitxan, luzero begi minberia euki<br />
eban. Eta Lea zan begi minberia, baña Rakel arpegi polittduna eta itxura ederrekua (Gen 29, 17)" Etxba Eib (Ol<br />
bepera, Ker begi-samurra, Bibl begi hitsa).<br />
- BEGI-MINGARRI. (Tras gen.). Que hace daño al ojo. Asto zarra ta el<strong>bar</strong>rie, / munduan parregarrie; / bost<br />
aldiz pasatu du / gose eta egarrie; / puntez bera belarrie, / nire begi-mingarrie. Noe 46.<br />
- BEGI-MINTZ. Retina. Begi-mintza (retina) itxaso zaharraren ispillu zaionari, alakoxeari, oraiñaldiko<br />
nahasmena ikuskizun negargarri zaio. Etxde Itxas 15s.<br />
- BEGI-MINTZALE. "(Sc), tierno de ojos" A.<br />
- BEGI-NAHASI. "Begi-nasie (B), [de] ojos torvos" Inza RIEV 1928, 152.<br />
- BEGI-NEGAR. "Lágrima" Elexp Berg.<br />
- BEGI-NEGARTSU. "Bei-niarsu, legañoso (BN-baig)" ms. col. Lacombe (ap. DRA).<br />
- BEGI-NEURRIZ. "(A ojo de buen) cubero" Lar. "(A) ojo" Añ.<br />
- BEGI-NINI. v. begi-nini.<br />
- BEGI-NIRRO (A), BEGI-ÑARRO (R ap. A). "Persona de ojos habitualmente entornados" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
535
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEGI-NOTA. "Argema, beginotha, begiko tatxa" Urt II 289.<br />
- BEGI-ÑABAR. a) De ojos azules. Jentetan den ederrena ümen düzü Agota: / bilho hori, larrü xuri eta begi<br />
ña<strong>bar</strong>ra. ChantP 174. Neskatila eijerra, oi begi ña<strong>bar</strong>ra. "À l'œil bleu". Ib. 44. Aphez beltzaren arreba / seora<br />
begi ña<strong>bar</strong>ra! Balad 210.<br />
b) "Züberutarra, begi ña<strong>bar</strong>ra (BN), indéchiffrable, dissimulé" Lander Eusk 1925 (IV), 48.<br />
- BEGI-OHE (T-L). Cuenca del ojo. "Orbite (oculaire), begi-zilo, betzilo, begi-ohe" T-L. Begi-ogeak, nork<br />
sakon-askiak / gañez ez dakien aren argiak? "Los hoyos de los ojos". Ldi BB 118. Nigandik ate dagon mundua /<br />
noren eskuz / sartzen zait begi-ogean? NEtx LBB 244.<br />
- BEGI-OKER. v. betoker.<br />
- BEGI-ONDO, BEGI-ONDOKO. v. betondo, betondoko.<br />
- BEGI ONEAN IBILI. (Precedido de gen.). Estar en buenas relaciones con (?). Dukesiak ikusirik Zalduna<br />
senarran lengo begi onian ebillela, baketan ainbeste eruan eziñik, esan zetsan Dukiari: [...]. Etxba Ibilt 481.<br />
- BEGI ONEKO. a) De buen aspecto. Aiñ jasua eta begi-onekua izanda, ez jakolako ezagutzen ez aiskide eta<br />
ez gurakorik. Etxba Ibilt 458.<br />
b) (V-gip ap. Elexp Berg). De buena vista, de buen tino.<br />
"Buen fisonomista (AN-larr)" Inza RIEV 1928, 152.<br />
- BEGI ONETIK SARTU. Caer bien (litm. 'entrar por buen ojo'). Garaidiri beintzat ez zitzaion begi onetik<br />
sartu. Loidi 37.<br />
- BEGI-ONGARRI (O VocPo, SP, Dv). "Begihontgarri, agréable aux yeux. On dit pareillement gogohontgarri,<br />
pour dire agréable à l'esprit" O VocPo. "Begiongarria (O), agreable aux yeux" SP. "Begihontgarri (O), agréable<br />
aux yeux" Dv. Oi, zerik du sudurra! / Ez egi', ez apurra; / xorhi, begi-hontgarri, / hala hala muturra.<br />
'Agréable aux yeux'. O Po 36.<br />
- BEGI-ORDE (L ap. A; SP, Lar, Hb ap. Lh, H). "Lunettes, biserak (Ax)" SP. "Antojos, anteojos, begiordeak,<br />
beakaiak, miserak" Lar. "Begietakoak ou begiordeak (SP), lunettes" Dv. "Begi ordeak, lunettes; id. begi-orde<br />
thailluak (Ax)" H. Presuna hirosak, erreak eta haserrekorrak ez ohi du begi orde anhitz higatzen eta ez<br />
komunzki bere umen umerik ere bere ingurunean ikhusten. 'No gasta muchos pares de gafas'. Ax 280 (V 187).<br />
Badira bisera batzuk, begi-ordethaillu batzuk, zeiñek gauzak diren baiño handiago iduri arazitzen baitituzte. Ib.<br />
143 (V 94). Ala nola bista laburra duena baliatzen den begiordez edo anteojoz, billatuz argi, ta begiratuz ongi.<br />
LE Urt 176. Eskribauaren jantziya izan biar du jaun batena, bañan arras antziñakua. [...]. Begiordeak eta<br />
kapela gopa. Sor AKaik 110.<br />
Catalejo(s). "Antojo de puño, eskuko begiordea" Lar. "Antojo de larga vista, de allende, begiorde luzea,<br />
misera urrutirakoa" Ib. Fedea da errazoiarentzat, begiorde luzea begientzat dana legez, an, nun begiak ikusi<br />
ezin daben, begiorde luzeak agertu eragiten dau miragarrizko gauzen mundu bat. Itz Azald 15. Gauza bera<br />
urrutitik begiratzen baduzu, berriz, begitasunaren begi-ordeekin, orduan aunditu oi da, dizdiratsu ageri da. Vill<br />
Jaink 128.<br />
- BEGI-ORDEKO (Añ). Anteojos. "Gafas, anteojos (c.) begiordekoak, bekaiak, begiaurrekoak" Añ.<br />
Catalejos. v. betaurreko. Nondikan begiratze batekiñ ikusten dan batere begi-ordeko gabe itxaso zabala<br />
ezezik Matxitxako muño muturretik Biarritz tarteko kosta guzia. Ant EE 1884b, 41.<br />
- BEGI-OROITZE, BEGI-OROI, BEGI-OROIMEN. Memoria ocular. Iduri al zaizu ama orrek bere semearen<br />
aurpegia ordu oro ta une oro begi-oroiz gogoratzen dula? Or QA 151s. Begi-oroiz eta belarri-oroiz ez bada ere,<br />
uki-oroiz semearekin dago, arengatik negar egiten eta ua maitatzen. Ib. 152. Norbaitetaz oroitzen luzaro<br />
egoteko, aren aurpegia begi-oroimenean idukitzeak galarazi egiten dula. Ib. 152. Beraz, badugu begi-oroitze,<br />
entzun-oroitze, uki-oroitze, usma-oroitze, atse-oroitze esan ditekena. Ib. 136. Begi oroitze ori [...], berez edo<br />
gizonik geienetan biziago dalako, iduritzen zaie batzueri, begiz bezala oroitzen ez diranean, sogor daudela. Ib.<br />
136.<br />
- BEGI-PERPERA. "(BN-<strong>bar</strong>d), paupière" Dv A.<br />
- BEGI-POZKARI. v. BEGI-BOZKARI.<br />
- BEGIRA. a) A ojo. "Begira saldu, erosi, vender o comprar algo (el ganado o los árboles del bosque,<br />
generalmente) sin pesarlo ni medirlo, llegando a un acuerdo por su aspecto el comprador y vendedor. Lenago<br />
txalak begira saltzen zien ixa beti" Elexp Berg.<br />
b) (Injertar) a canutillo. "Begira (G), injerto de canutillo (una manera de injertar)" A Apend. Begira eztituteko<br />
[= 'injertar'] beste zugatzen baten begia adar baten, azalpean azala kurutzetara edegita, sartu bear izaten da.<br />
Geienean, begiak indar gitxi euki eztaian, lengo adarrari azal-zati bat kendu edo erazten iako. A Ezale 1897,<br />
340s. Begira Donianetan lan egiten da. Ib. 341.<br />
- BEGI-SARE, BEGI-XARE, BETSARE. Retina. Olako zamorroren txikitasunak bere irudia oarkorreran<br />
gure betsarean margoztutzea ez du laketzen. "Que su imagen se pinte en nuestra retina de una manera sensible".<br />
Zink Crit 19. Gauzki lauaz eta lauezaz betsarean zarrasta berdiña eragiteko arauak bai-dirala oartu bagendu,<br />
okerrean erortzeka, ertilariaren trebetasunaz atseginduko giñan. Ib. 28. Begiak itxi zetunat. Oraindio <strong>bar</strong>rengo<br />
begi-xarean ikusten netunan argi biribil oiek. Or QA 188. "Mercure" deitu izarbelean bizitzaleak balinbadira,<br />
begiak gureez bertzelakoak dituzte zer nahi gisaz; alabainan gurea bezalako begisarea ixtante errea litake han<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
536
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
dan beroarekin, eta begia bera kixkaldua. Herr 15-9-1960, 1.<br />
- BEGI-SEIN. v. betsein.<br />
- BEGI-SENDARI. "Oculista" Lar y Añ.<br />
- BEGI-SENDATZAILE. Oculista. An batzu begi-sendatzaile, bestetzu ortzaginlari, bestetzu <strong>bar</strong>neko<br />
eritasunen atxeter (osagile) omen. Zait Plat 13. --Okulista bat ikustera joan zaitez lenbailen. --Aurrean daukat<br />
nere begi-sendatzaillea. NEtx LBB 43.<br />
- BEGITAKO. a) (Precedido de gen.). "Apreciación, modo de ver, opinión, punto de vista. Nire begitako,<br />
oraikoa andiago aitzinekoa baino (AN)" Gketx Loiola 30.<br />
b) v. BEGIETAKO.<br />
- BEGITAN HARTU, BEGITAN EMAN, BEGITAN IZAN, BEGITAN JARRI. v. BEGIETAN HARTU,<br />
BEGIETAN EMAN, BEGIETAN IZAN, BEGIETAN JARRI.<br />
- BEGITAN EDUKI. "Begitta [sic] (G-goi), ojeriza, odio. Begittan daukat gizon hori, tengo odio a ese hombre"<br />
JMB At. "Begitan zeukaten (V-arr, G-azp), ziero begitan zeukaten (G-azp)" Gte Erd 249. Cf. BEGIETAN<br />
EDUKI. Bizi behar dut nik, emen nazaño, begitan nadukatela ni nere Jangoiko maitagarriak eta [...] on<br />
guziak? Mb OtGai II 236. Gaiztoek ezin zaduzkate begitan; ni ordea, begitan naukate, aiek egiñak egin txarrak<br />
dirala aitortzen ari bainaiz (Io 7, 7). Or MB 290 (Or ezin gorrotatu, [...] gorroto nau, Lç gaitzets, He higuin [...]<br />
gaitzesten, LE gaitzets). Oraiño maite ez nik, baiña maita-nai eta gose izkutuz begitan nedukan gosegabeago<br />
izana. "Oderam me minus indigentem". Or Aitork 53. Artzaiak ere begitan daukaten piñua. Ataño TxanKan 95.<br />
- BEGITARA(T) EMAN. v. BEGIETARA EMAN.<br />
- BEGITIK GALDU, BEGITIK IZTALI, BEGITIK UTZI. v. BEGIETATIK GALDU, BEGIETATIK ITZALI,<br />
BEGIETATIK UTZI.<br />
- BEGITIK GORDE. (Tras gen.). Desaparecer de la vista (de). Laster gorde zen ontziko guzien begitik eta<br />
ondatu zelako agitz naigabetua zebillen ontzi nagusia. Mb IArg II 280.<br />
- BEGITIK JOAN. Perder la vista. Gero, beste bat; gero, jaso du / sarde-adaxkan zirauna. / Neskak pixtirik<br />
ez du billatzen / naiz ez begitik joana. "La moza no encuentra sabandijas, aunque no ha perdido la vista". Or Eus<br />
301.<br />
- BEGI-TRESNA. "(V-ger), anteojos" A.<br />
- BEGI-TXAPEL. "(G-azp), párpado" D. Irigoyen (ap. DRA).<br />
- BEGI-TXAR. a) "Iñartxi-n ordez, begi-txarra izan (Bizkaian), bekaitz izan (Lapurdin)... esaten dira" Ezale<br />
1897, 165a.<br />
b) "Begi txarrak yota dago ori (V), es muy desgraciado, litm. está pegado por mal ojo" A EY III 276.<br />
- BEGI-TXATXU. a) "(G), tierno de ojos" A.<br />
b) "Begi-txatxo (G-goi-to), miope" A.<br />
- BEGI-TXIKI, BEGI-TXIKIN. "Begi-txikin (Sal, R), de ojos pequeños" A. Etxeko nagusia gizon begi-txiki<br />
antzeko mozkote sendo bat zan. Salav 27.<br />
(Como apodo). Astigarrâko Begi-Txikiya / Kortajarena bestia, / segetan bapo jokatu ziran / mutill zarra ta<br />
gaztia. Tx B I 229. Giza erdi baño geio zerala, / Begi-Txiki, uste badezu, / pultsuban eta karga jasotzen / igual<br />
jokatuko zazu. Ib. 224.<br />
- BEGI-TXINDOR. v. betxindor.<br />
- BEGI-TXOKO (Lar, -xoko Hb ap. Lh). "Lagrimal, begitxokoa. Lat. Angulus oculi" Lar. "Angle de l'œil" Lh.<br />
- BEGI-UKALDI (Dv). Vistazo, mirada. "Begi-ukhaldi, œillade, coup d'œil" Dv. v. begikaldi, BEGI-KOLPE. <br />
Etzaitezila behinere goan oherat, abereei begi ukhaldi bat eman gabe eta seguratu gabe ontsa direla. Dv Lab<br />
230. Begi ukhaldi batez izartzen dute gaitz handi horren eta beren eginbidearen hedadura. Laph 180. Zenbatek<br />
eztautzute begi ukaldi batez neurtuko berehala [...] zertsu ahal den eskuara! HU Aurp 200. Tourne-broche izen<br />
horrek Jaun Apezküpiaren eman-erazi zeron begi ükaldia süialako gaintiala. Const 34. Begi-ukaldi batez ikusia<br />
dugu dena, bururen buru. JE Ber 77. Zelai bat gaitza, begi-ukaldia hel ahal baino luzeago. Ib. 19. Gure begiukaldi<br />
laburra ez da ohartzen badutenetz orhoitgarri zerbait, ipar ala eguerdi-aldetik [zelaia] hesten duten<br />
mendixka lerroek. Ib. 36. Gaur ere ez dio uka aspaldiko / begi-ukaldi leguna. "El dulce mirar". Or Eus 235.<br />
Lenengo begi-ukaldia aski izan zun Piarresek berari opa zioten andregaia zer neska tankera zan somatzeko.<br />
Etxde JJ 87. Zer gertatu zaiote bada bi familia gaixo horieri, batek bertzeari holako begi ukaldi beltzaren<br />
emaiteko? JEtchep 46. Nungo nahiko jendearekin, jakin ukan du beti kasik nun zen egia, nun zen bidea, eta<br />
haren begi ukaldia izan da, gehienetan, xorrotz bezain xuxena. Ardoy SFran 300. Begi-ukaldi batez, lekua<br />
aukeratuko duzu lenengo ta bein. Ibiñ Virgil 87.<br />
- BEGI-UNE. Mirada. v. begirune (2). Illundu yak begi-unia / eta eztakuskek zerurik. "Se te ha nublado la<br />
mirada". Laux AB 91.<br />
- BEGI-UR (G, AN ap. A; Lar, Hb ap. Lh; -hur Gèze, Foix ap. Lh), BETUR. a) Colirio. "Collyre" Gèze. Eta<br />
gantzutzeaz zure begiak begi-urez, ikhus dezazuntzat. TB Apoc 3, 18 (Dv begi-ur, Ur (V y G), Echn begiur, Ip<br />
begihur; IBk begietarako ur; Lç, He kollirio, IBe kolirio). Baita betura ere, begiak igurzteko ta ikustun<br />
biurtzeko. Ol ib. Begi laiñotsu ta illundua senda-miñezko begi-urez sendatzen ari zan. Or Aitork 166.<br />
b) "(R), lloro continuo" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
537
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEGI-URDIN (Lar, Añ), BETURDIN. De ojos azules. "Ojizarco" Lar. "Garzo" Añ. Pero Arceyz fiyo de<br />
Domenca beguy urdina. (Iranzu, s. XIII) RIEV 1930, 247. Semea, Ama lakoxe arpegi-zabalkote, begi-urdin,<br />
buru-andi, arto-zale utsa. A BGuzur 108. Astaganean etorren, umetxo urte bi inguruko, matralla-gorri, begiurdin,<br />
galant, gaztaña margoko ule ederdun bat. Echta Jos 15. Azal zuri, begi urdin, gorputz iaioko mutilla. Ag<br />
G 138. Arakoxe apaiz begi-urdiñak egin izaten dizka zenbait zizka-mizka ta izkirimiri. Ldi IL 41. A itxastar<br />
lerdena, / begi-urdin zana / jun yakun ipar-edurretara. Laux AB 36. Ilobaño begi urdin / Ene ametsek sortua.<br />
Iratz 186. Illunak, xaguxar-beturdin taldea, / azkatu ta argitu du nere <strong>bar</strong>nea. Zait Gold 50. Mutil aundikotea<br />
zan, tankera kankallu xamarrekoa, zanko luze, begi urdin, arpegiz biribildua. Etxde JJ 9. Arrantzale begi urdiña<br />
errira baiño leen. Erkiag Arran 177. Andera begi urdin bat ekartzeko. NEtx LBB 82.<br />
Egun begi-urdin, sortu-berri artan, / lurraren gaiñetik arroa zioan. Ldi UO 21.<br />
- BEGI-URRI. "Al envidioso se dice begi urri" Mdg 155.<br />
- BEGI-HUTS. a) Todo ojos. v. infra ORO-BEGI. "Uitzi" ta lagunak sartu dira berriro beribillean. Mugazaia<br />
badatorkie. Ni begi-uts. Ldi IL 42.<br />
b) "(à l') œil nu, begi-huts" T-L.<br />
- BEGI HUTSEZ. A simple vista. "Nik enei ikusi emetik, begi utsez, Sondikako eleizea" Zam Man 18. Ortze<br />
guzian begi utsez ikusten diranak [izarrak] bost milla inguru dira. EgutTo (ap. DRA, que no da más referencias).<br />
- BEGI-XARE. v. BEGI-SARE.<br />
- BEGIZ. a) "Ocularmente" Lar. Cf. BEGIZ IKUSI, BEGIZ JAN. Ogia dirudi / begiz beiraturik, / fedeak<br />
erraten du / ez dela ogirik. CatB 90. Ehun burutarik begiz hautatzen du / ederrena, gizenena. Gy 235s.<br />
Haztazkitzu eta jasta begiz oraiko janari-edariak. HU Zez 66. Aditu bezala ditugu hartzen emaztearen erranak,<br />
begiz ez baititzazkegu egizta. JE Ber 31. Erdi ta baztar, lênik neur dite / begiz goitik beenera. Or Eus 304.<br />
Aurpegi baten edertasuna begiz ageri zaigu. Or QA 133. Gorputz eder horren gune bakoitza hukitu behar zuen<br />
begiz eta eskuz. Mde HaurB 20. Judeako eliz elkarteek, ordea, ez ninduten begiz ezagutzen. Entzun, bai, entzuna<br />
zuten esaten zen hau. IBe Gal 1, 22 (TB begithartez, IBk begiz, Bibl ikustez).<br />
b) (Tras alativo o dativo). Orientado hacia, de cara a. Burra egiteko lekhuak izan nahi du ipharreko eta<br />
mendebaleko artera begiz yarria. "[Il] doit être exposé au nord-ouest". Dv Dial 82 (Ip ipharraren eta<br />
ekhitzalgiaren artialat buruz). Udalditar aundizkiak itxasoari begiz eraiki dituen jauregi aberatsetatik zear jetsi<br />
dira gaur gazte biak ondartzara. TAg Uzt 36.<br />
c) (Estar, etc.) vigilante, atento. Lenbailen Muñube arrapatzeko, begiz ibiltzeko... ta kitto! Loidi 143s.<br />
- BEGI-ZABAL-ARTEAN. "(S), en un clin d'œil" Lh, que cita a Foix. Sarri date gure haxia / heltürik güne<br />
hunian, / behera sarthürik ere / gük begi-zabalartian. Casve SGrazi 114.<br />
- BEGI-ZAIN. v. betzain (2).<br />
- BEGIZ HARTU. "Embrasser du regard, remarquer" Dv. Ikhusazu gure aphaltasuna, begiz har zazu<br />
sainduen bekhurundea eta erakhutsazu ez ditutzula bazterrerat uzten zutaz sinheste dutenak. Dv Iudith 6, 15 (Ol<br />
itzul begiok).<br />
- BEGIZ AURREAN. Ante los ojos, a la vista. v. BEGIEN AURRE. Imajiña bat zillarrezkua / kordoi batekin<br />
lotua / begiz aurrian jarri zeniran / kolkotik ateratua. Bil 53.<br />
- BEGIZ BEGI (V-ger-m-gip, BN, S, R ap. A; SP, Lar, H). a) Cara a cara, frente a frente. "Œil à œil" SP.<br />
"Begia, face (en cette locution) begiz-begi eta artez, face à face et tout droit (Ax). Syn. bekhoz bekho,<br />
begithartez begitharte, betaz beta, aurkez aurke, aurkaz aurka (Lç), aurrez aur" H. "De hito en hito, cara a cara"<br />
A, que cita a E. Iguzkia egonen da orienten geldirik, / ilhargia okzidenten begiz begi iarririk. E 71. Bi bekhatu<br />
suerte dira, begiz begi eta artez Elizagizonari kontra dagotzanak, Elizagizonaren etsaiak eta galgarriak. Ax 361<br />
(V 239). Fingabeki bozten dira Jainkoaren presenzian, haren loria begiz begi ikusten dute. SP Imit IV 11, 2 (Ch<br />
bekhoz bekho, Mst begithartez begitharte, Echve, Pi arpegiz arpegi). Esan zioten begiz begi. Mb IArg I 259.<br />
Etzen len Jangoikoari begiz-begi begira zezokenik. Ib. 149. Gorenik ekaina, zuinarik begiz-begi lürrari xüxen so<br />
betzaizko urthiak dütian egünik lüzenetan. Chaho AztB 11. Franzes eta Uskara begiz begi ezarrier, jarraikitzen<br />
zaie hitztegi uskalduna. "Le texte et la traduction, mis en regard". Arch Fab 11. Lagun urkoari fama larriki<br />
kentzen dionak [...] estalian dagoena agertuz edo begiz begi bere utsak erranez. Legaz 30. Yainkoaren aitziñean<br />
amaitzeke pozten diralako, Aren aintza begiz-begi ikusten. Ol Imit IV 11, 2. Gau batez gerthaturik biak begiz<br />
begi, / hasi ziren elheka, gezurra zilhegi. Ox 118. Koronela ere begiz-begi bizi baitzan. Or SCruz 47. Eserita<br />
egondako adaskaren begiz begi, alai zion, besoa luzatuki: kabia duk! kabia badiagu! "Dre de la branco ounte<br />
s'ajouco; (fr.) vis-à-vis". Or Mi 21. Begiz begi, gogoz gogo / gauden bi ôk; / naukazu maitatzen beti. Or BM 32.<br />
Itxasoari begiz begi eserita. TAg Uzt 108. Alderoka noizbait asten bazan [ontzia], bereala zuzentzen zion Joxek<br />
muturra ta ibillia esiratzen, Getariko mugara begiz-begi. Ib. 233. Ikusi-gale ziñana, orain begiz-begi aurkez<br />
ikusi dezakezu. Zait Sof 13. --Ongi makaldu aiz gizajo ori-- dasaio (esaten dio) bere anaiak esku bat gudariaren<br />
sorbalda-gañean ipiñita begiz-begi oñetatik bururaño begiratuaz. Jaukol Ipui 32. Eiztariak bere eiza bilatu,<br />
aurkitu ta begiz galdu ez oi duen antzera, guk ere [...] ori idoro ta begiz begi ukan bear dugu. Zait Plat 99s. Ain<br />
zuzen maitemiñak / ez baitu sendatzerik / begiz begi ikustez bestez. Gazt MusIx 185. Ez ahal haiz begiratzera<br />
ausartzen? Begira iezadak, begira, begiz-begi! MEIG IX 109.<br />
b) "Diametralmente (msLond)" A. Ikeragarriek zirean [zugatzak] lodiarien, begiz-begi edo zabaleran metro<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
538
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bi ta geiokoak. Akes Ipiña 23.<br />
c) Maite nazula, Olalla, badakit jakin; / ez didazu esan, ezta begiz-begi ere. "Ni aun con los ojos". Berron Kijote<br />
126.<br />
- BEGI-ZEHAR (H; begi-zeiar V-arr ap. A). a) "Begi zeiharra, makhurra, œil louche. Syn. ezkela, okherra (BN,<br />
S)" H. "Begi-zeihar (V-arr), bizco" A, que cita además el ej. de Ax. Emazte ederra eta prestua duen batek,<br />
hura utzirik, har dezala itsusi bat, begi-zeihar bat, ezkel bat, betheriatsu bat. Ax 358 (V 237).<br />
b) "(G), de falsa mirada" A.<br />
- BEGI-ZEHAR EGIN. Apartar la vista. Begi-zear egin du; zur, orde, entzumena. "Desvía la cabeza, pero<br />
tiene atento el oído". Or Eus 134.<br />
- BEGI-ZEHARKA, BETZEHARKA. (Mirando) de través, con ojos torvos. Cf. SP: "begi zeiarrez behatzea,<br />
regarder de travers". Mutilla asi da marruaz, uzten etziyotelako etzaten luze luze lurrian, eta bazterrekuak<br />
begi ziarka begiratuaz ala ziyon oso sutua. Iraola 64. Bati zakurrak miñ artu dio; bestiari txoria ill zaio; oni<br />
orratza autsi zaio; arri betziarka begiratu diote. L. Arregi EEs 1925, 41. Zai gelditzen zan, begi zearka... Otza ta<br />
kopetean zimurra besterik etzan na<strong>bar</strong>i bazterretan, eta geiago gabe atsekabez beterik etxera sartzen zan. Ldi IL<br />
84. Ateratzean Josepe Motzek / --sakristau izana baitzen-- / begi-zearka Pater-zaleai / gaiztoz die begiratzen. "Le<br />
echa un reojo malicioso". Or Eus 418. Orduan piñuari oso begizearka begiratzen zitzaion. Ziotenez etzuan<br />
ezertarako balio. Munita 69. Egiñak balio du; ez begi-zearka ta mar-marka ibiltzeak. Ib. 64.<br />
- BEGIZ EDUKI. Tener en frente, tener presente. v. BEGIETAN EDUKI. Biziko naiz beraz herioaren<br />
ukhaldia begiz dagokatala. Dv LEd 162 (Cb Eg II 89 eriotzaren golpea begiz dakusena bezala).<br />
- BEGIZ EGIN (V, G, AN ap. A EY III 289; Mic, Aq 973), BEGIAZ EGIN (Lcc). "Aojar con los ojos", "ahojar,<br />
hacer ojo" y "ojear con los ojos" Lcc. "Aojadura, begiaz egitea" Ib. "Aojar, begiz egin" Mic. "Aojar (G, AN)" Aq<br />
973. "Fascinar" A EY III 289. Ez dozue zer errua bota etxizuai, sorginkeriai, begiz egiteai: zuen biraoak dira<br />
kalte eta kastigu oneen ekarleak. Añ MisE 216.<br />
- BEGI ZERRA-IREKI. "Begi zerra-idi baten artean (R-uzt), [en un] abrir y cerrar de ojos" A. "Begi-zerrairiki<br />
batean, en un abrir y cerrar de ojos" (R) Ib. (s.v. zerrairiki). v. BEGI ITXI-IREKI.<br />
- BEGIZ EZIN IKUSI. "(No poder verle) pintado, aborrecerle, ezin begiz ikusi" Lar y Añ. "Begiz ere ezin ikusi,<br />
no poder ver a alguien ni pintado (V-gip)" A EY III 323, que cita a FSeg. v. BEGIEN AURREAN EZIN IKUSI.<br />
Agindu eban ekarri egijuela batzar edo kofradijako buru ta zuzentzalla Sazerdotia, zein leen begiz ezin ikusi<br />
eban. Ur MarIl 55. Askok badegu besteren ona / begiz ekusi eziña. Xe 283. Ez zezaketen misionesta begiez ikhus.<br />
Prop 1880b, 336 (Dv: 'Ils ne pouvaient supporter la vue du missionnaire'). Santua begiz ezin ikusi zuan bat,<br />
gaiztoz, eskale jantzian, ura desonratziagatik [...]. Bv AsL 136. Txakurra guziz artua edo gogokoa zuen, baño<br />
katua eziñ begiz ikusi zuen. Urruz Urz 25. Bi katu oiek zeukaten alkar / ezin ikusia begiz, / [...] / biak alkarri<br />
desapiua / egiñak dira bost aldiz. Noe 76. Perro samarra zala / aitortzen det egiz, / ezin ikusi zuten / jende askok<br />
begiz. Tx B II 127.<br />
- BEGIZ GALDU. Perder(se) de vista. "(Perderse de) vista, begiz, begietatik galdu" Lar y Añ. v. BEGIETATIK<br />
GALDU. Beste batian ikusi zuten airian zijuala txit goi, begiz galtzeraño. Bv AsL 169. Ara ezkero, beñola, /<br />
begiz galtzen da Arantzazu urrun. SMitx Aranz 194. Eiztariak bere eiza bilatu, aurkitu ta begiz galdu ez oi duen<br />
antzera. Zait Plat 99.<br />
- BEGIZ IKUSI, BEGIEZ IKUSI, BEGIEKIN (BEGIAKAZ) IKUSI. Ver; ver con los propios ojos; evidenciar,<br />
compro<strong>bar</strong>; ser evidente. "Begiz ikhustea, voir de ses yeux" Dv. Cf. Añ: "Evidencia, (c.) begiz ikusia, ziur jakina,<br />
begerria, dudabagea". Tr. Begiz ikusi es más frecuente que begiez, begiekin, etc. ikusi.<br />
Honestea berzerena erhogoa handi da, / plazer baten ukhenen du anhitz malenkonia: / begiez ikus, ezin<br />
minza; han dakusat nekia. E 135. Ez gaiztezela bada, begiz ikhusten eta eskuz hunkitzen ditugun lurreko element<br />
korruptible hautan arrasta. Lç Ins B 4v. Konplimendu hunen ikhusteko desira ukhan dute anhitz regek eta<br />
profetak: baina desir zutena begiz ezin ikhusiagatik fedez eta spirituz konprehenditzen eta ardiesten zutelarik. Lç<br />
Adv ** 3r. Sentiduak gorputzekoak dira bost. Lelengoa begiakaz ekustea. Bet 16 (Cap 16 begiakaz ekustea, Iraz<br />
44 ekustea begiakin, CatBurg 42, Añ CatAN 61, CatUlz 52 begiz ikustea, Cb CatV 59 begiakaz ikustea, Ur<br />
CatArrig 93 begijekaz ikustie). Bañan begiz ikhusiko / Du Iainkoak bengantza. EZ Eliç 286. Begiz ikusten dena<br />
gogoz siñesten du. Volt 226. Geure begiakin orain ezin ekusi daikegun burua, da Kristo. OA 42. Nola gure<br />
Jaungoikoa argi utsa dan, eta eziñ begiz ikusi dana. Lar SAgust 12. Adimentuz oriek hau aditzeko, itsua bere itsu<br />
denboran bidezko gizonak begiz ekusteko bezain itsu arkitzen ziran. Mb IArg I 220. Eriotzaren golpea begiz<br />
dakusena bezala biziko naz: beti ordu orren zai egongo naz. Cb Eg II 89. Gauza jakiñagorik lurraren gañean<br />
ezta, Eriotzaren Ejenploak baño. Begiz ikusten diranak dirade. Ib. 174. Onek ez gizonen, ezpada Aingeruen<br />
beargaia zirudien; eta orañ egiñik begiz ikusi ta alere ezin datekeana dirudi. Cb EBO 29. Hitz oen indarrez ogi<br />
guzia aldatzen da bereala une artan bertan Jesu Kristoren gorputz izatera eta ardo guzia haren odolera, aldatze<br />
hau begiz ekusten ez bada ere. Ub 201. Hirur izen sainduak / moldezko letretan / diren eskribatuak / [...] begiz<br />
ikustean / ditugun beti ere / gure bihotzetan. Monho 90. Lurrean arkitzen diran kreatura guziak, ala begiz<br />
ikusten diranak nola ikusten eztiranak. Gco I 396. Espiritu Santuaren esana da, eta begiz ikusten dana: mundua<br />
dagoala galdurik konsiderazioaren faltaz. Gco II 76. Astoak sartu zien / alako beldurra, / non ez zuten ikusten /<br />
begiakin lurra. It Fab 125. Adiskide edo ezagunen ustegabeko heriotzean argitzen zaitu. Eta hori begiz ikusi eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
539
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
itsu zaude! Dv LEd 256 (v. tbn. Cb Eg II 144). Bazka prentsatua emanez idi bati, hobeki gizenduko da ezenetz<br />
freskoarekin. Hori begiz ikhus daiteke. Dv Lab 265. <strong>Bar</strong>atzen bazaik musde Sarri, jaun apetitü hun hura, / begiz<br />
ikhusten balin bahai Phetiriñalat bahua. ChantP 204. Kaspar legez baziña zeu bere itsua, / ikusiko zenduke begiz<br />
andratxua? AB AmaE 326. Begiz ikus ahal urrun hedatzen zen zelhaia. JE Bur 9. Erriko etxian anka jarri<br />
duenerako, ori da familiya, ez odolki bat eta ez potajerik begiz ikusi nai duena. Iraola 23s. Begiz dakuskunok<br />
gauzak dira, zerpait dira; siñisten degun ura norpait da, ez zerpait. Inza Azalp 87. Zâr ta aurrek oro, naiz ez<br />
ikusi / begiz Aralarko gaiña, / bera jeisten da erririk erri / urbilduz bakoitzagana. Or Eus 260. Alde batera edo<br />
bestera dirua jarriko zukeen askok, zizkua arriskatu baño len, begiz ikusi nai zuen arraunlarien lana. TAg Uzt<br />
134. Begiz ikusten dut eta, nola ukatuko dut ori Antigone dala? Zait Sof 171. Itxaropena bera ezin dukegu begiz<br />
ikusi, ez begiz oroitu, ez baitu ertzik eta margorik. Or QA 162. Ni begiz ez ikusiak galarazi al dizu nerekin<br />
iarduna [...]? Ib. 152. Begiz ikusten degun gauza da; / zer arranetan ukatu... Basarri 163. Gezurrik ez det batere<br />
esaten, / begiz ikusi dedana. Uzt Sas 178. Gure aurrera-bidea utzi-ta etortzera erabaki genduan, begiz ikustera<br />
alegia, entzute utsak alako errukia eman ziguna. Berron Kijote 151. Guri begiz ikusiak eta belarriz entzunak ere<br />
ahaztu egin zaizkigu, itxura duenez. MEIG VII 87.<br />
(Con nere, zure, etc.). Ver con mis (tus, etc.) propios ojos. Hatsean-danik zena, enzun ukhan duguna, gure<br />
begiéz ikhusi ukhan duguna, kontenplatu ukhan duguna, eta gure eskuék hunki ukhan dutena. Lç 1 Io 1, 1 (He<br />
gere begiz, TB gure begiez, Dv gure begiz, Ol geron begiz, Ker gure begiakaz, IBk, IBe geure begiz). Nik nere<br />
begiz ekusi ditut S. Franzisko Xabierrek medall hau ukitu horduko gaitzik bage ta osasun osoan, oñazez burua<br />
erdi bi egiña bezala zedukatenak. Mb IArg II 310. Urte bete orañdik ezta, lanze ikaragarri au nere begiz ikusi<br />
nuela, ta nere orduko izu edo bildurrak orañ ere badirau. Cb Eg II 165. Milagro au beren begiaz ikusi zuten<br />
testigu guziakin bereala S. Luisen Aldarera joan zan. Cb Just 67. Lazaraen biztea zen mirakuillu bizi bat<br />
bakotxak bere begiz ikhusten zuena. Lg II 206. Hiriko jende güziak laister ikusgarri harrigarri hori beren<br />
begietzaz ikhusi nahiz daude harritürik. Egiat 173. Etzuen sinistu, Jesus bera eren begiz ekusi, eskuz ukitu ta<br />
erekin mai batean jaten ekusi arteraño. Ub 94. Ekusiko ezpagenu gere begiekin egunoro bezela, nolako biurtza<br />
edo aldatzea egiten duen arrautzaren izateak olloak ematen dien berotasunarekin. Mg CC 199. Eztakutsue<br />
egunean egunean zeuroen begiakaz? Añ LoraS 118. Orduan gizon guziak beren begiz ekusiko due Jaunak<br />
bidaldu dien Salbatzallea. AA III 536. Ez edozein modutan, ezpada geure begijakaz bagenkus legez Jesu Kristo<br />
gure Jauna bere gorputz eta odola ofrezietan gugaitik. Astar II 217. Behar düzü sinhetsi zure begiez ikhusten<br />
bazünü beno hobekiago egiaren üdüripen saintü haien pian dela Jesüs-Krist. UskLiB 95. Ikhusi zuen bere begiz<br />
bere Seme maitea loriaz inguratua. Jaur 160. Bere begiaz ikusi ez dabenak, ezin sinistu dezakeala<br />
zenbatetarañokoa dan. Izt C 255. Au da egija bat fediaren biarrik iñok ez daukana sinistuteko, bada dakusgu<br />
geure begijakaz egunoro ziurtaurik. Ur MarIl 34. Beren begiakin zekuskizaten mirariak ukatzen zituzten. Lard<br />
481. Gure begiz ikhusten dugun gauza, hau da: Hobe dela golde bat lur gori, ezenetz golde bat eta erdi lur<br />
mehe. Dv Lab 90. Gelditu zen? Ez, ez; ikusi dut ene begiz; ikusi diodan bezala, ikusten den bezala, ikusi yoaten<br />
aitzinat nihoiz bezain laster. Hb Egia 146. Konstantinoplako Patriarkak berak bere begiaz ikusi eta kontatua.<br />
Arr May 149. Burregoak eta bertze ikustiarrak egotu ziren luzez, ezin sinetsiz beren begiz ikusten zutena. Jnn<br />
SBi 101. Guk erraitearen beharrik ez duzue, zihauren begiz ikusteko, zenbat ohointza eta zoin handiak, zoin<br />
itsusiak dauzkuten eginak. HU Zez 188. Ikusi dituela berak bere begiez, behin baino gehiagotan, eskelariak<br />
burdin bidean. Ib. 38. Ez gare beraz harritu behar, nunbaitikako jaun handi batzu heldu badira ere [...]<br />
Eskuararen aiphamena aditurik, gure herriaren ikhustera bere begiz. Arb Igand 32. Gaur, irakurlea, oraintsu<br />
batean neure begiakaz ikusi banitu legez esango deutsudaz zuri. Ag AL 10. Ekatxetan igaro ebezan estutasunak<br />
eta nekeak ezin azaldu leittekez ondo norberen begiakaz ikusi <strong>bar</strong>ik. Echta Jos 268. Beude othoi ametsak<br />
bazterrerat gure begiz ikus eta eskuz hunki dezakegunari gaudelarik! JE Bur 94. Zenbateraño ezin esan det / guk<br />
dizugun naitasuna, / zure begiyaz ikusiko dezu / etorritzian gugana. EusJok II 140. Jesus Belenen jaiotzen [...]<br />
edo zeruetara igotzen gure begiz ikusi bagiñu ez giñun egi aundigotzat idukiko ori guztia orain baño. Inza Azalp<br />
25. Ahunxkiko mendietan behin baino gehiagotan gure begiz ikusi duguna. <strong>Bar</strong>b Sup VI. Nere begiz ikusia dut<br />
gaineko leku "Otsolezea" deitzen diotena. FIr 167. Azpilikueta eri gaizki egon zelarik, haren etxe lañorat yuan<br />
zen, bere begiez ikusi nahiz. Zub 46. Arek itsutu ditu aien begiak ta aien biotzak gogortu, beren begiz ikusi<br />
eztezaten, beren biotzez ulertu eztezaten. Ir YKBiz 427. Aberatsen arrokeriok euren begiz dakusezan langilleak<br />
be, [...] oneik baizen ondo bizi ta oneinak lako dedu ta andizurenak nai leukiez. Eguzk GizAuz 188. Erriko<br />
zurrumurruak or-emenka ixurtzen zituenak, egiak ziran ala ez, bere begiz ikusi nai zuan. TAg Uzt 169. Gizon<br />
gazte batekin bekhatuan beren begiz ikhusi zutela erranik, hiltzerat kondena-arazi. Zerb IxtS 69. Ai-nintz uso,<br />
zurrunbillo bezin zalu, ego-arin, [...] gudaketa ori nere begiz ikusi dezakedan. Zait Sof 136. Geok ikusi dizkiñagu<br />
geronen begiz. Etxde JJ 122. Egun artan, uste gabe, gure Errodrigo I<strong>bar</strong>retan arkitu zan, eta Martin eta Juanen<br />
azkena bere begiz ikusi zuan. NEtx Antz 58. Gazte denboran edukiarren / orrelako iritziak, / gero mudantza<br />
askotxo gaude / geure begiz ikusiak. Basarri 140. Orai konprenitzen zuen haren errana etzuela sinhetsi artzain<br />
xaharrak eta bere begiez nahi ukan zuela ikusi. JEtchep 57. Bere begiz ikusi nai duanean eta bere egiteen<br />
ondoreak urrutitxo eraman nai dituanean, ustegabeko olatu batek estaliko du bere lana. Vill Jaink 174. Ez da<br />
bakotxak bere begiez ikustea bezelakorik gero behar bezala lotzeko lanari. Ardoy SFran 316. Bere begiz ikusten<br />
zuan artaz arriturik. Berron Kijote 105. Gure ondorengoak ikustea, alegia, geure begiz ikusiko ez duguna.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
540
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
MEIG VIII 112.<br />
Nik neronek nere begi oezaz ikusi det. Arr GB 131. Begi onetxekaz, lurrak iateko dagozan begiokaz, ikusi<br />
nebazan. A BeinB 58.<br />
Behar dügüia fermokiago sinhetsi Jinkuak errebelatü diena ezinez ikusten dügüna gure begi propiez? CatLan<br />
21.<br />
- BEGI-ZINTA. v. betzinta.<br />
- BEGIZ IRETSI. Comer con los ojos, devorar con la mirada. Olaxe, gosek amorartzen dagon leoe batek<br />
begiz iresten ditu Abisiniko basarteak. 'Dévore du regard'. Or Mi 119. Begietan igerri zidan nitaz landa<br />
nindabillala, ta begiz iretsi nitunak ausnartzen ari nintzala. Or Aitork 63.<br />
- BEGI-ZIZTA (-sista Dv, A), BEGI-TXISTA (S ap. Lh), BEGI-XISTA (T-L). a) Golpe de vista. "Œillade" Dv.<br />
"Begi-sista (AN, BN, Sc), ojeada" A. "Œillade" T-L. Zer begi-zizta! Berreun oiñera / poxpolo bat irazeki /<br />
tiroz buruan jota; besteaz, / berbertan joaz, itzali. "¡Qué golpe de vista el suyo!". Or Eus 422.<br />
b) "Begi-sista (Sal, S, R), punzada del ojo" A.<br />
- BEGIZ JAN. a) Mirar atentamente. Jokatzen asi giñadenian / naikua lana bazan an, / ziaro begiz jaten<br />
niñuzun / baño etzirazun antzeman. PEItz 232.<br />
b) Comer con los ojos, mirar con deseo. Ño-ren lepaldea ta besondo guriak begiz jaten ari da. NEtx LBB 104.<br />
Amerikarrak Ave fría deitzen omen zioten [Orixeri], emakumeak, beste gizakumeen antzera, begiz jaten<br />
etzitulako. NEtx in OrOm 32.<br />
- BEGIZ JARRAITU. Seguir con la vista. Mutillak begiz jarraitzen dio, / basoan izkuta deño. Or Eus 87.<br />
- BEGIZ JO (V, G; Dv), BEGIAZ JO (Añ). Ref.: A; Elexp Berg. Fijarse, poner los ojos (en), elegir, echar el ojo.<br />
"Echarle el ojo, begiaz jo" Añ s.v. ojear. "Distinguer par le regard" Dv. "Elegir, fijarse en alguien; litm.: pegar<br />
con el ojo" A EY III 281. "Onena yo zak begiz, fíjate en la más buena (B)" Ib. 291. "Ojear" A Apend. "(Begia<br />
bota nion zakur hari): begiz jo nun zakur ura (G-azp, AN-gip)" Gte Erd 67 (AN-5vill nik segidun eman nion<br />
begi bei areri, V-arr, BN-arb begiztau, begiztatu). Ogei milla...ren artian badakit zeiñ begiz joko nuken... Sor<br />
Gabon 44. Begiaz joa zeukan eta gazte au beretzat nai zuen Birjiñak [...] pekatu egitetik libratu zuen. Arr May<br />
97s. Ai! Udalatx txuntxurra begiaz jotzean, / Ez dakit zer pasatu zatan biotzean. AB AmaE 283. Uri<strong>bar</strong>renek<br />
berak begiz io ta eroan eban ikastegi <strong>bar</strong>ri atako irakasle izatera. A in Azc PB 5. Aspalditxotik artuba daukat<br />
ezkondutzeko asmoa, eta begiz jua daukat Migel-Mari Alargunsoronekuaren alaba Maritxo. Moc Damu 10. Ta<br />
potiña da gero bera, nik begiz jota daukatana. Ezta errian beste bat politagorik. Ag Kr 150. Kalean bera<br />
etorrela ondo begira egon jakozan begi baltz eder bi; baña arratsaldean ez eban iñok begiz jo. Nun da nogaz<br />
etebillen? Ib. 56. Aitaren egiñ orduko ezkutatu zitzatan, ta ez nuan geiago begiz jo. Ag G 97. Jartzen ziran<br />
lurrean zabal zabal, aurretiaz begiz jotako kerizpe batean. Ib. 24. Oraindik ezkongai dago. Antziñatxo baten<br />
esaten zidan, ia bera zetorreneko, bat edo bat begiz jotzen ote nuan. Urruz Zer 44. Bi goldeek lur larrea batean<br />
urratzen. Biek, zuzenbidetako, alor-mugako bi zumartxuri begiz yo zituten. Or Mi 113. Nik goragoko andregaia<br />
billatu biar det. Eta begiz jua daukat. Sendagillearen alaba eskatzera nua. Alz Burr 45. Begiaz dut, alperrik, /<br />
yo aren bidea. / Yoana zan... Yoana, / neri, biotzean, / kezka beldur-eztia / yosi-ondorean. Ldi BB 62. Nire<br />
ondasunak begiz jorik, alaba au emaztetzat niri emotia egin dau burupidia. Otx 74. Auetxek ere aurre-aurretik<br />
begiz yo ta itzartu bear dira. Ldi IL 79. --Ez al dek ortarako iñoiz neskarik begiz jo? --Begiz jo? Bai! Zertarako<br />
gezurrik esan? Badira ederretsi ditudan neskatxak. TAg Uzt 283. Aztarna guziak artu bear ditut, eraillea begiz<br />
yo arte. Zait Sof 64. Bertaratzean begiz-jo orduko, / belaunikatuz bat-batez, / ezin aspertu ziran iñola / Birjiñari<br />
begiratzez. SMitx Aranz 61. Begiz jo zuten lehen iragaileari, buruzagiak agindu bezal-bezala erran zioten. Mde<br />
Pr 138. Ainbeste neska izan aukeragarri <strong>Bar</strong>koxen eta inguruetan eta berari bizi guziko ondamena lekarkiokena<br />
begiz joko zun? Etxde JJ 62. Oso egoki izan oi don [...] gurasoak eurak bideak garbitu ta laguntxu egoki<br />
berebizikoa begiz jo, aukeratu ta erdi-eskuratutea. Erkiag Arran 108s. Oien gradua bezelakorik / ezin diteke<br />
begiz jo, / lau seme aundi or dituzute / Jaungoikoaren ministro. Basarri 23. Ixil-pean, pentsaketan,<br />
Laztantxurentzako begiz-jota zituan ezkongai goitiarrak, lurrunduta ikusirik. Alt LB 31. Mateok, begiz joko zizun<br />
lenbizi; argia itzaltzen zizuten urrengo, ta illunpe beltzenean andik miñutura pun! tirako zuan zuzen. Papera,<br />
lautik irutan zulatuko zizun kezka gabe. NEtx Antz 136s. Ardirik gizenenak begiz joteko erea be izango eban.<br />
Bilbao IpuiB 52. Gure gazte-garaian, baserritako mutillak neskak begiz jotzera joaten ziran neguan laian<br />
zebiltzanean. And AUzta 64. Poema osoa begiz jorik, bost epe bezela zenbatu genitzake. Gazt MusIx 152. Begiz<br />
io baininduzun, / ederrez, zoramenez, / apain iantzi ninduzun. "Después que me miraste". Or ib. 201 (Gazt<br />
begira ninduzunetik, Onaind zuk begitu ondoren). Aaria txuaria izan arren, ao-sapaipean mingain beltza ageri<br />
baldin bazaio, astandu ezazu [...] eta landa zabalean beste bat begiz io ezazu. Ibiñ Virgil 102. Peste oiek, okela<br />
jatia / zaiotenian gogotzen / eben gustoko gauza nun dagon / laster dute begiz jotzen. Auspoa 77-78, 231. Eztai<br />
aietan zan seguratar neska gazte taldetxua / begiz jo bear nai eta ez bat ezpaldinbazan itxua. Ib. 98-99, 64 (ap.<br />
ELok 307). Sankristiara juan ez dala-ta / ara mutilla begiz jo, / da apaiz jaunak desapioa / egingo dio berrizko.<br />
Uzt Sas 184. Hitz ugariegi izango ditut irispidean [...] eta bata jo beharko dut begiz, besterik ezinean,<br />
gainerakoak baztertuaz. MIH 192. Hau da egia: elizako ez den ale bakanen bat begiz jotzen dugunean, lasterka<br />
bizian oldartzen gatzaizkiola. Ib. 234. Mokoroaren "terapéutica bipolar" eta gainerakoak ez dira ongi begiz joak<br />
izan. Esaldi ergel horiek [...] ez dute deus esan nahi. Ib. 395.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
541
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEGIZKO. v. begizko.<br />
- BEGI-ZOHARDI. "(S), mirada clara, noble" A. "(S), regard franc" Lh, que cita a Foix.<br />
- BEGI-ZOLI. Perspicaz, de buena vista. Argijan itxu nintzan, gaban begi-zoli. Laux BBa 66. Txakur<br />
kementsu begi-zoli bat / arrotzei ekin zalea. EA OlBe 51.<br />
- BEGI-ZORROTZ. "Begi-zorrotz (G, AN-5vill, L, BN, S), de ojo perspicaz" A. Eta alan izan zan, lakaratza<br />
galanta sartu eutsoen Txomin-Sagu begi-zorrotzari Txorokilletako mutil trokotzak. Kk Ab II 92. Orduan ikusi<br />
nitun, buru-argiz, ikuskarietarik Zure ikus-eziñak; baiña ez nintzan gai izan begi-zorrotz egoteko. Or Aitork 176.<br />
Tresnaz jantzirik, gertu, begi-zorrotz, egoki, bizi-bizi xalo, ta gartsu. Lab SuEm 166.<br />
- BEGI-ZULO. v. begi-zulo.<br />
- BEGI-ZURI. De ojos limpios, saludables. Cf. begi zuri(ak) en AB AmaE 400, Echta Jos 232, StPierre 16, <strong>Bar</strong>b<br />
Sup 68, Erkiag BatB 127. Zan neskatilla begi-zuri, gaztaña margoko uledun, gorputz andiko eder bat. Echta<br />
Jos 220. Kalean beera etorren Xirdo gazte eder, kokot-gorri, begi zuri, beti irri<strong>bar</strong>retsua. Erkiag Arran 80.<br />
- BEGI ZURIAK EGIN. "Begi zuriak egiten diozka, le mira con cariño; litm.: le hace ojos blancos (AN)" A EY<br />
III 314.<br />
- BEGI-ZURINGO (-nko S ap. A; A DBols, T-L), BEGI-XURINKO (S-saug ap. Lh). "Córnea" A. "Begi<br />
zuringo, córnea" A DBols. "Cornée de l'œil" Lh. "Sclérotique, begi-zuringo" T-L s.v. scléreux. v. BEGIKO<br />
ZURI.<br />
- BEGIZ UTZI. Perder de vista. Bideak gora abiatu dan ezkeroztik ez ditu begiz utzi Peru-Fermiñek Itzaga ta<br />
Elomendi. Mok 11. Andik aurrera begiz utzi du, / ez dio ondoan jarraitzen. / Burua atzera itzul-betarik / ez du<br />
geroz atzematen. Or Eus 313.<br />
- BEGI-ZUHUR. "Begi-zuur (V), de ojo perspicaz" A.<br />
- BERINA-BEGI. v. berina.<br />
- EDER-BEGI. v. eder.<br />
- EGIAZ ETA BEGIAZ. v. egia.<br />
- EGUZKI-, EKI-BEGI. v. eguzki, eki.<br />
- EZKERREKO BEGI. "Ezkerreko begiz (V-ger), con odio; litm.: con el ojo izquierdo" A EY III 318. "Uezabak<br />
beti izan eban zure semia ezkerreko begikua, siempre el patrono tuvo menospreciado a tu hijo" Etxba Eib. <br />
Eztot uste euskerea ezkerreko begian sartu iatzunik. Ezale 1897, 151a.<br />
- OILO-BEGI. v. oilo.<br />
- ORO-BEGI. "(Être tout) yeux, oro begi" T-L. Etxe bana arategi bi bider urtean: / txerri-iltzekoan eta pestaaurregunean.<br />
/ Oro-begi, mutilla; katua, ataizean. "Los mocetes son todo ojos". Or Eus 12.<br />
2 begi (V). Ref.: A; Etxabu Ond 117. "(Vc), un poco. Zurizta begia, algo blanquecino. Zuri begi, blanquito. Ori<br />
begi, amarillito. Gorri begi, rojito. Andi begi, grandecito" A. "Curiosa es la evolución de begi 'ojo' a sufijo<br />
diminutivo. Además de los ejemplos citados en el Diccionario, andibegi, gorribegi, oribegi, zuribegi y<br />
zuriztabegi, he recogido en Mundaka (V) luzebegi larguirucho, y en Laukiniz (V) belubegi tardecito" A Morf<br />
12S. "Txiki begixe, algo que tira a pequeño. Creo que se dice del pescado" Etxabu Ond 117.<br />
begialdi. v. betaldi.<br />
begi-handitu. Retoñar. Piku-ondoa ta beste zugatzak begiaunditzen astean, badakizute uda urbil dala (Lc<br />
21, 30). Or MB 37 (Lç, HeH hostatzen, He fruitua kanporatzen, TB pusatzen, Dv ninika beren baitharik<br />
arthikitzen, Brunet moteatzen, Ol ernatzen, Or leertzen, Ker ziltzen, IBk, IBe kimu-berritzen).<br />
begiar. "(Sal), el gusano de dentro de la piel" A.<br />
begiara.<br />
A la vista. "-ara, à la façon de, à la portée de. Astoak astoara, les ânes (agissent) en âne; esku-ara, à portée de la<br />
main; begi-ara, en vue" Lf Gram 391.<br />
begiarte. v. begitarte.<br />
begi-aurreko. v. betaurreko.<br />
begiberritu. Reformar el orificio (de una herramienta). Cf. 1 begi (3). Yorrai bat begiberriturik. HerVal<br />
138. Aioz bat begiberritu. Ib. 157. Arnei zaarreko pikotxa bat begi berritu. Ib. 167.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
542
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begibil. Ojo redondo. Bêan, berriz, urrezko / yarioz argiak / belarrean oi-ditun / begibil zoliak. "Los<br />
redondos e inquietos ojos que la luz, en su áureo filtrarse, suele formar en la hierba". Ldi BB 60.<br />
begibitarte (V, G-to ap. A; begi-bitxarte V-gip). Ref.: A; Elex Berg (begi-bitxarte). 1. Rostro. "Oso begibitxarte<br />
ederreko neskia da" Elexp Berg. v. begitarte. San Pedrok Aita on bati dagokion begibitartearekin<br />
artu zuen. Lard 496. Begi bitarte illun lausotua eukan, baña begirada bat bai bigunagoa! Ag Kr 104. Orregaitik<br />
ikusten jakon, bekoki goibelaren azpian da begi bitarte bigun gaixoaren zear, arima saminduaren progua. Ib.<br />
164.<br />
2. Vista, panorama. Boskotarren ikastetxe bat zegon mendi galdor batean, zoragarri itsaso legorretara<br />
begi-bitarte zabalarekin. Or QA 148.<br />
3. (En casos locales de decl. sing., tras gen.). Vista, presencia. Gure Ama Birjiña / andik bi urtera / zitzaien<br />
atera / Aizgorriko mendiko / elorri tartera, / Errodrigo artzaiaren / begi-bitartera. Auspoa 79-80-81, 190.<br />
begiburu. v. bepuru.<br />
begidaka. v. begiraka.<br />
begidun (BN-arb ap. Gte Erd 82). Que tiene ojos, que tiene vista. "Begidunentzat hori agerian da (BN-arb)"<br />
Gte Erd 82. Jakitate mota guzietako itsu [...] badire, asko begiduni aitzindu baitzazkote ernearen ernez,<br />
jarraikiaren jarraikiz. HU Aurp 189. Dabid irakurtzen badugu, Iainkoa Bera begidun egin ez ezen, Ua bere<br />
begiz ikusi nai dula esan genezake ainbeste ta ainbeste Salmutan. Or QA 132. Zer ikusten du Urliak neska<br />
orrengan, Sandiak ez dakusana? Ezer ez, noski. Begidunak dira bata ta bestea. Txill Let 56. Deus gutxi ote da,<br />
bere esku hutsen eta halabeharrak eskeini dizkion lau pusken laguntzarekin, inguruko etsai itsu eta begidunei<br />
gogor egitea? MEIG I 153.<br />
(Fig.). Iainkoak <strong>bar</strong>reia / gindunan bere esku legun begidunez. "Con su mano suave y providente". Or BM<br />
136.<br />
Que tiene muchos ojos. "Argus, [...] begitsua, begidúna, begiz bethea" Urt II 300.<br />
"Salda begiduna [...] bouillon de poule d'un or rutilant marbré d'yeux " Lh GH 1921, 274. Cf. begi (4).<br />
Aren antzo gira / bi begidun oro, nion sor diteken argiren izpira. "Todos los que tenemos dos ojos". Or Poem<br />
523.<br />
begieman. v. BEGI EMAN.<br />
begieraile. "Catoblepa, fiera de Libia que mata con mirar, begirallea" Lar. Se trata, probablemente, de una<br />
errata; cf. Lar DVC 189: "begierallea, que mata con los ojos como la catoblepa"].<br />
begieri. v. beteri.<br />
begiesle. "Atisbador, begieslea, zelataria" Lar. "Qui contemple" Dv. "Admirador, considerador" A. "(Hb),<br />
scrutateur, observateur" Lh.<br />
begiespen. "Contemplación" A DBols.<br />
begieste. Contemplación; meditación. [Egia hek] begiesten ditut ta begieste hortan galtzen da nere izpiritu<br />
guzia. "Considération". Birjin 560. Jexten da Donibane goi-begiestetik eta, begiek lurreratzean, Jainkotasuna<br />
bera, Laztanaren itzala ikusten du izakietan. Gazt MusIx 169.<br />
begietaratu (Dv, H), begietara. 1. Mostrar, poner ante los ojos. "Mettre sous les yeux, représenter" Dv.<br />
"Espartarrek hordiarazten zituzten Helostarrak, gazteriari begietaratzeko hordikeriaren izigarritasuna" Ib.<br />
"Mettre sous les yeux de quelqu'un, le faire s'apercevoir" H. Zein biziki begietaratzen derautazun ene<br />
Salbatzaillearen herioa! SP Phil 132. Mintzotik izan ezpalitz, zeini bere zuzena nola begietaratuko zitzaioen?<br />
'Fait voir' ES (ap. H). Misterioaren errepresentatzeaz edo begietaratzeaz, zein baita preparazionearen<br />
hirurgarren pontua. He Phil 103 (SP 101 begietaratzeaz). Ala hik biziki baitarotak begietaratzen ene<br />
Salbatzaillearen heriotzea. Ib. 135. Hunen asperragatik, atrebitzen naiz [...] ahalkerekin nere galdeak zuri<br />
begietaratzera. Dv LEd 150 (Cb Eg II 81 zure begietara agertzera). Bere aideak begietaratzen ziozkaten aldapa,<br />
eragozpen eta begiramentu guziak ostikoperatu. Arr May 169. San Felipe Beniziok begietaratzen digu ikasbide<br />
edo ejenplo txit ederra. Ib. 168. Profeten esanak begietaratuaz, agertu zien nola Salbatzalleak eraman zituen<br />
tormentuak eramanaz beren bidez glorian sartu bear zuen. Arr Bearg 220. San Antonio, Abadearen jazkeran<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
543
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begietaratzen dute. Ib. 494. Fedearen agerkin zerbeit begietaratzen baderautzute, hura bera nahastekatua da<br />
superstizione eta debrukeria aphalesgarrienekin. Prop 1899, 81. <strong>Euskal</strong> testu aski zahar bat baizik, harako Luis<br />
Murugarrenek lehen aldikoz begietara ziguna. MEIG V 71. Zein ikusgarri horratik, eguna joan eta eguna etorri,<br />
begietaratu nahi diguten film-andana gogaikarriaren artean! MEIG I 143.<br />
(Intrans.). Presentarse, aparecer a la vista. "Venir sous les yeux, sé représenter" Dv. "Begietaratu zaio bere<br />
hutsa, il s'est aperçu de sa faute" H. Horra, ene Philotea, nola atheratzen diren gogoeta onak [...] hainitz eta<br />
hainitz moldez begietaratzen diren gauzetarik. SP Phil 135 (He 138 ikhusten diren). Kastitate bihotzdun eta<br />
sendo bat iduki, ez xoilki begietaratzen eta begietarako zaizten gauzen arbuiatzeko, bainan [...] gogoramenduen<br />
kontra iarteko. Ib. 252 (He 254 presenteko eta ethorkizuneko). Ibai andietatik aldendurik, begietaratzen<br />
zitzaiotelako argiro denpora gutxiz aurretik izandu zan Ujola andi izugarria, zeñaren beldurra zeukaten sartua<br />
ezurretaraño. Izt C 3. Deus ere ezta egin denik estalian, begietaratuko eztenik. HeH Mc 4, 22 (He kanporako ez<br />
denik, Dv guzien aitzinerako ez denik). Bere erreguaren indar eragillea bereala progatu zuen, zerren emakume<br />
hura oso itsustua, [...] arpegi bildurgarriarekiñ eta illeen lekuan suge izugarriakiñ beñgoan begietaratu<br />
zitzaion. Arr May 37s. Fr. Leoni begietaratu zitzaion beste geiagoren artean ondorengo ikuskaria. Begietara<br />
zitzaion zelai zabal batean azken juizioa. Ib. 159. Ua ikusgai zoragarria andik begietaratu zitzaiena! TAg Uzt<br />
77. Bidearen okerr-une bat ganditu zuen garaian, etxe billeratxoa begietaratu zitzaien zelaitxo batean. Ib. 152.<br />
Zorigaitzak, bakartasunak eta utzierak eraginda, munduaren norkeri ta gezurkeria begietara zitzaion. Etxde JJ<br />
221. Teleskopio oien bidez, neurgea, egurats baztergabea, mutu eta isillik, begietaratzen zaio gizon arrituari.<br />
Vill Jaink 43. Esi itzatzute basoetako larreguneak zezen deslaiaren azterrenik begietara ez dakigun. Ibiñ Virgil<br />
49.<br />
(Tras gen.). Aparecer ante, presentarse ante. "(Norbaiten) begietaratzea, se presenter aux yeux de quelqu'un"<br />
SP. Debozio oni zor ziotzala, esan oi zuen Santa Klarak, Aldarean dagoen Jesusen begietaratzen zenean<br />
artzen zituen atsegin ta faboreak. Mb JBDev 80. Billatu ondoan, egon behar zuten gizaki gazte oriek irur urtez<br />
beren erregeren begietara bage. Mb OtGai III 320. Elkarri esan zioten obena zala Dabid ez geiago Saulen<br />
begietaratzea. Lard 169. Mortu onetatik sekula irtengo ez naiz; sekula gizonen begietaratuko ez naiz. Arr GB 35.<br />
2. Observar, contemplar. Au Monjak begietara orduko bere bista osoarekin, S. Luis alabatzen gelditu zan.<br />
Cb Just 67. Iraganeko nere bizia begietaratzen badut, ikusten dut dena lohiz, bekhatuz, Jainkoaren damuz eta<br />
hasarrez bethea. Dv LEd 170 (Cb Eg II 94 begiratzen). Zertxo bi begietara ditut atzeko egunotan. Bata, zenbait<br />
idazki "Euskel-Atala"peko otarrera botea. Bestea, Mendi-Lautaren amets gozoak. Ldi IL 69. Bazkan ari ziran<br />
ardi, moxal, beor eta abelgorriak soada (mirada) batez obeki begietaratzeko, larre gaiñeko malkor koxkor<br />
batera igo zen. Etxde JJ 11. Eguzkiaren basoko harrigarrizko ibilerak [...] eta euriaren etengabeko emana<br />
begietaratzeko. MEIG I 130.<br />
3. Ir a los ojos, aparecer en los ojos. Besotan artu zun maite-maite zun aizpatxoa eta biotzondoan estutuz<br />
onela mintzatu zitzaion malkoak begietaratuz. Etxde JJ 228s.<br />
begietsi (BN-ciz; SP, Lar, Lar Sup, Dv, H, A), betetsi (BeraLzM), betestu. 1. Mirar, observar, contemplar;<br />
considerar. "Begietstea, regarder, contempler" SP, que cita a Lç y EZ. "Acechar", "atis<strong>bar</strong>" Lar (s.v. ver figura la<br />
forma begitsi, que parece ser errata). "Mirar, begietsi" Lar Sup. "Considérer, contempler" Dv, que cita a SP.<br />
"Voir" H, que cita a EZ. "Contemplar, mirar" A. "Betetsi, contemplar, considerar" BeraLzM. "Nausia menekoen<br />
begiesten dabila (BN-ciz)" Gte Erd 47. v. begiretsi. Tr. Documentado en textos septentrionales a partir de<br />
Leiçarraga, en el s. XX lo emplean algunos autores meridionales. Encontramos la var. betetsi en Txillardegi y<br />
betestu en Lauaxeta. En DFrec hay 3 ejs. de begietsi, meridionales.<br />
Nork ere begiesten baitu emazterik, hura guthizia dezanzat, hanbatez adulteratu dukeela harekin bere<br />
bihotzean. Lç Mt 5, 28 (He, TB, HeH, Leon behatu, Dv irritsarekin ikhusi, Echn, Ur, Ol, Or begiratu, Hual mira,<br />
Ip, SalabBN so egin). Eder izanen da beraz nazionen artean / begietstea akordu bat relijionean. EZ Man I 76.<br />
Hurbill eztute gizonek elkhar begietsiren / eta hunek berak ditu aski iharrosiren. Ib. 77. Laster begiets dezagun<br />
hegi lehorrarenak. EZ Man II 145. Eztut nahi, dio, Jauna / piztu dela sinhetsi, / baldin ezpadetzat haren /<br />
zauriak begietsi. EZ Noel 107. Hek agindu zuten Iauna / guk dugu begietsi, / ezen gu gintuen bere / apostolu<br />
hautetsi. Ib. 36. Han gauza itsusien, izigarrien, nardagarrien eta atsekabekorren begi-esteaz dolorezki penatuko<br />
baita. Ax 588 (V 377). Nahi izaitea alhargun izan eta halarik ere atsegin hartzea begietsia, balakatua eta<br />
solhastatua izaiteaz. SP Phil 416 (He 420 begiztatua). Eztut izpirituz arrazoinamenduketarik egin beharrik egia<br />
hek gogoan hartzeko, bere baitharik bezala dathozkit gogora, begiesten ditut. Birjin 560. Estudiatzen dut haren<br />
bizia? Begiesten ditut bere misterioetarik batzutan eta bertzetan eman dauzkidan exenplu ederrak? Dh 246.<br />
Beha diozozu prestugune guzien mirail eder hari, eta hartan begietsazu ongi zure bizia. Ib. 274. Horra zuen<br />
modela; begietsazue ongi, ta leialki zarraizkote. Ib. 259. Ethorriko dira egunak zeinetan nahiko baituzue begietsi<br />
gizonaren Semearen egun bat, eta ezpaituzue begietsiko. HeH Lc 17, 22 (He ikusi). Jaunak begietsi zuen Sara<br />
agindu izan zuen bezala. "Visitavit". Dv Gen 21, 1 (Urt, Ur bisitatu, Ol sorotzi, Ker ikustaldia egin, Bibl Sararen<br />
alde agertu). Begietsi ditut horiek oro, eta iritxiki dut ene bihotza iguzkiaren azpian egiten diren gauza guziei.<br />
"Omnia haec consideravi". Dv Eccl 8, 9. Begiesten dut ene eskergabetasuna eta aurthikitzen dut ene burua zure<br />
oinetara. Gy Visites 158 (ap. DRA). Ene Jauna, Jaun ona, erruki zakidaz! / Txiro arren ez jaurti seme saltzalia: /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
544
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
arantzik ez betestu bere labakijan / bai baña sortu daben garbaizko lorea. "No mires las espinas de su<br />
<strong>bar</strong>becho". Laux BBa 70. Zeru<strong>bar</strong>i adika / ume bat bezela, / ikuspena dirudi / betesten dabela. "Mirando al cielo<br />
parece un niño, que viera surcar el azul una aparición". Ib. 52. Galileatik arekin etorritako emakumeak aratu<br />
ziran, ta begietsi zuten ill-obia ta gorputzaren ortzitzea. Ir YKBiz 512. Zertarako balio digu izartegiaren yaukala<br />
betesteak, gero maitatzeko laguntzen ez ba digu? Txill Let 137. Astotzar galdu-beteak bai, parke bustiaren<br />
bakardadeari biotzez betesten eta ederresten ez dakitenak. Ib. 31. Txoarre bildurkorren eran mugitzen ditu bere<br />
niniak; eta betetsi ezin nik! Ib. 65. Sartzear giñala, Altzurain betesten gelditu naiz lipar batez. Ib. 43. Animak,<br />
musikaren bidez, bere jatorrizko eratasun eta ezaguerara egiten du, eta orrela sorburu lenena, ots, Jainkoa<br />
begiestera irixten da. Gazt MusIx 70. Ikuskariak <strong>bar</strong>ne-zentzunaz begiesteko oitura onek ongi azaltzen digu nola<br />
itza [...] alegoriz ta irudikizunez baliatzen dan. Ib. 166. Besteak ezin begiets dezake ezkutariaren gogoa,<br />
zeharbidez ez bada, honen esanak eta eginak direla medio. MEIG VI 118. Galdegaia, erantzunaren muin gisa<br />
begietsia, ongi ezaguna da. MEIG VI 148.<br />
2. (A), betetsi (BeraLzM). Admirar. Nago ulertu duten, haien etsean ibiltzen nintzelarik, zenbatetaraino<br />
begietsi izan ditudan! Mde HaurB 108.<br />
- BEGIESTEKO. "Qui est à considérer" Dv.<br />
begi-ezpel. v. BEGI-EZKEL.<br />
begieztatu. v. begiztatu.<br />
begigabetu, begibagetu (Lar), begigetu (Lar). "Desojarse al aguja" Lar.<br />
begigo (BN-ciz ap. A; -oa Dv). "Haine, animosité" Dv. "Begigo (BN-ciz), odio, rencorcillo" A. Norbeitentzat<br />
begigoa edo herra zerbeit zuenean. Prop 1880b, 403.<br />
begi-gorotz. v. bekorotz.<br />
begi-gorritu. Enrojecer los ojos (por la edad). Gizona bajatzia / ni ez nau arritzen, / urtiak korritzen, / ajiak<br />
berritzen, / diyot igarritzen, / zeiñ ez da jarritzen, / Pello ere ari da / begi gorritzen. AzpPr 85.<br />
begikada (Lar, VocCB 366 (G) Dv A). "Mirada" Lar. "(G), coup d'œil" Dv. v. begiraldi. Atozkit, eta<br />
zuzen zadazu nik maite zaitudan aurra, / zuzen zadazu gozo-gozoro begikada maitekorra. J. Olaizola<br />
"Uda<strong>bar</strong>riyari" (ap. DRA).<br />
begikaiztu. "Desojarse la aguja" Lar.<br />
begikaldi (L, BN, S; Ht VocGr 392; -kh- Hb ap. Lh, H), begikalde (R-uzt), begikaldu (S; Foix ap. Lh), Ref.: A<br />
(begi, begikada); Lh; Lrq /bégikhaldü/. Mirada, ojeada. "Œillade, begikaldia " Ht VocGr.<br />
"Begi khaldi bat eman diot, j'y ai donné un coup d'œil. Syn. begiraldi bat" H. "Begikaldia egotxi (Sc), elegir" A<br />
s.v. begi. "Begi-khaldü, (/bégikhaldü/, plus souvent /beikhaldü/, dernière étape vers une future forme /bekhaldü/),<br />
coup d'œil, expression calquée sur la française" Lrq. v. BEGI-UKALDI, BEGI-KOLPE. Gizon zaharrari<br />
gaude begikhaldiz, haren adiniala heltü nahian. Egiat 190. Arthiki zuen begikaldi ezti bat don-Eskolastikaren<br />
Tailuntzaren gainerat. Birjin 241. Ifernuko bothere guziek baino gehiago izitu behar du bere flakezak; hatsgorapen<br />
bat, begi-kaldi bat, ezdeus bat aski da haren garaitzeko. Dh 213. Begikaldi batez itsasoa zolaraino ta<br />
lurra bere zimenduetaraino iharrosten eta ikharatzen duena. Ib. 132. [Jainko] haren begi-kaldi zorrotzei<br />
pharatua egotea. Ib. 135. Txaz gizoner etzuen soik egiten; / egun begi-kalduz ditu hurbileratzen. Arch Fab 193.<br />
Ezpéitüt sonüti zúre leihúla begi khaldü bat berbéa emáiten áhal ez, zü ekhúsi gábe léiho gibeléti soñíi sooz! Lrq<br />
Larraja RIEV 1931, 237. Guk ez dittugu lenbiziko begikalduz ulertzen gure izen soill oriik. Or LEItz 34.<br />
Begikaldu samur batez / nor naizenik / adiraz dautazu garbi. "Con una mirada tierna". Or BM 30. Begikalduz<br />
baino buru-eraginez igurtzigoak edo ditu ausaz guziak. "Acaso algo de índole intelectual más discursivo que<br />
intuitivo". Ib. 22. Mendi gora batera eraman zuen; andik erakutsi zizkion begikaldi batean munduko yaurgo<br />
guziak. Ir YKBiz 47. Hango salbaien begikaldi harrituak ikusi bazintuzte! Zerb Bahnar 97. Mistikuen begi-kaldu<br />
ortaz galdegin ere da, orren bidez mistikuak geiago ikusten ote dun Iainkoaz siñest-egiak diotsona baiño.<br />
"Acerca de la intuición del místico". Or in Gazt MusIx 44.<br />
begikatu (BeraLzM), bekatu. Neologismos creados por AG hacia 1896: "Begikatu, bekatu (quitar de la vista,<br />
desaparecer), de begi (ojo, vista)" AG 2336. "Begikatu (ostendu), desaparcer, ocultarse" BeraLzM. Irnioren<br />
ganan adarraz oar-otsa joten dau, eta beste mendietako guda-señak darantzutsoe ots urrutiaz [...]. Gero<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
545
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begikatzen dira. "Desaparecen". Arriaga Lekob 22. v. tbn. Arriand Euzkadi 1915, 493 (ap. NeolAG).<br />
begikera. Mirada, forma de mirar. Zure begikera / euriarena da. / Egun ederreneko argi-dardarea, / kantuz<br />
apainduriko zelaitar aizea, / larrosen arnasa... Gand Elorri 131.<br />
begiketu. v. bedeinkatu.<br />
begiko (Urt Gram 40, Dv, A). I (Sust.). 1. Objeto, fin. "Objet, begikoa ou objeta" Urt Gram 40. v. begirakari,<br />
begirune (4). Mariaren bihotza, [...] Trinitate adoragarriaren konplesentzien begikoa, bihotz Aingeruen eta<br />
gizonen errespetu eta amodioaren izaiteko gai zarena. JesBih 441. Jainko Aitak behatu zioen bere Alaba ongi<br />
maiteari bezala, bere begikorik samurrenari bezala. MarIl 92. Gurutzea behar da izan ez xoilki gure loria,<br />
bainan bai oraino gure esperantzaren begiko guzia. Jaur 408. Ene debozione samurrenaren begikoa. 'L'objectif'.<br />
Jaur (ap. Dv). Jesus aurkhitzen zen beraz besta batean, zeinaren begiko bakharra eta akhabantza bera baitzen.<br />
'L'unique objet'. Jaur St. Joseph 168 (ap. Dv). Jesus, ene samurtasunaren begiko bakharra. Ib. 184 (ap. Dv).<br />
2. "Golpe en el ojo" A Morf 122 B.<br />
II (Adj.). (V, G, BN ap. A). Agradable, atractivo. "Ez da begikoa, il n'est pas beau à l'oeil" Dv. "Simpático" A.<br />
"Plaisant à l'œil, surtout par l'harmonie des proportions" JE Ber en el voc. del final. v. BEGIETAKO, begizko<br />
(II). Tr. Documentado desde mediados del s. XIX. En DFrec hay 7 ejs. Ikusten zituenez burua bethea, /<br />
mingarri zitzaioen behiti yaustea. / Etzuen holakorik aurkhitu begiko. Hb Esk 102. Haren itxura begikoak, haren<br />
jakitate hedatuak, izpirituko eta gorphutzeko haren dohain ederrek xoratua atxiki zuten. Laph 122. Bere<br />
itxurantza begikoaz, bere gorphutz azkar eta lerdenaz. Ib. 164. Bertzalde Ainesek ere bazuen bere baithan<br />
munduak maite eta bilhatzen duen guzia. Aines guziz begikoa zen. Jnn SBi 136. Elizako liburu eskuarak<br />
badirelarik, hein bat begikoak <strong>bar</strong>nez eta estalgiz. HU Aurp 203. Neu baño seien bat urte zarragua zan mutil<br />
polit, argi-argi, gustiz begikua. Kk Ab I 107. Aldizkingi begiko, eder maitagarri / egiz deitu leikio "Patria<br />
Vasca"ri. Enb 147. Erri ospetsu polit ederrak / Ludijan ixan arren aneika, / gustijetarik begikoena / niretzako<br />
zeu zara, Gernika. Ib. 143. Toki begikoagorik guti Eskualerrian. JE Ber 9. Etzaikularik [Iruñako kathedralea]<br />
nehori iduritu Baionakoa bezain arin eta begikoa <strong>bar</strong>nez, orhoituko gira gure bizian haren gorputz gaitzaz. Ib.<br />
26. Erregebidearen harateko bazterrean, ditaken herririk begikoena: Zumaia. Ib. 76. Sisisaga erreka latz, bere<br />
moldean osoki begiko hura oren erditsu batez iraganik. Ib. 18. Ondoren, Abadal, Lligakoak, itz-egin du. Yatorkisamar,<br />
arraioak ez badu. Aguretxo bat duzu, oso begikoa. Ldi IL 25. Saitzartar Maite neskatil eder-begikoari,<br />
biotzez. TP Y 1933, 88. Hain begikoak dire! Hain xuriak! Hain garbiak! Hain alegerak! Zerb Azk 11. Mutillok<br />
itzetan eder zerate, baiñan alare, neskarik begikoena baiño zuen lagunartea maiteago. Etxde JJ 34.<br />
Estimable. Ark, zorrotz eta bizi, irriparre gazia beti ere ezpaiñean, izperringietan eman zizkigun idazlan<br />
begikoetarik zenbait. Markiegi in Ldi IL 7.<br />
Querido; favorito. Zure begitan begiko gera / --poz degu gogoratzea. / Jainko-begitan kristau-erririk /<br />
kristauena agiz gurea. SMitx Aranz 178. Nere lagun begikoa. NEtx Nola 10. Auxe zizun Piarresek bere adiskide<br />
begikoa, aspaldiko lagun zaharra. Etxde JJ 147. Zuzen-zuzenean, "nere" xoko begikora joan naiz, ots,<br />
bestetango urmaelondo berera. Txill Let 30s. Aski dugu orain hor ere zenbait lore eder aurki daitezkeela<br />
jakitearekin. Baita ere, gainera, besterentzat ximel xamar agertu arren guretzat atsegin, begiko eta kuttun<br />
direnak ugari. MIH 57. Gure lege zaharretan zaharrena eta begikoena, beraz, euskaraz sekula egon ez baldin<br />
bada, horrek zerbait adierazten du. MEIG IV 56.<br />
(Tras gen.). Favorito (de). "Askoren begiko mutilla, muchacho simpático a muchos" A. "Favorito. Ese es su<br />
favorito, orixe dau berorren begikoa" A DBols. "Davidek Salomon bere begikua eban, pekatuko frutuan eriotzia<br />
aztu gurarik sortutakua zalako, Salomón era el preferido de David" Etxba Eib. Erdaldunen begikoa, baiña<br />
bizkaitar utsa; erri ikusgarri, elizarakoi, erri maitagarria. A BGuzur 108. Eladitxo zan lenengo aldiz / zure<br />
begiko kutuna, / egurastuten ortik-emetik / egunaroko laguna. Echta Jos 232. Eladitxo izango zan niretzat<br />
alagalako emaztea, baña enaz bere begikoa! Ib. 225. Ez eban iñoiz autortu zein zan bere begikoa, baña bere<br />
arpegian da begietan ikusten zan zerbait. Ib. 55. --Laurok zarie neure begikoak. --Ori ezin izan leitteke; bat<br />
izango da besteak baño zeure begikoagoa. Ib. 314. Ene begiko "Euzko Gastedia"ri. Enb 54. Ango agintarien<br />
begiko onexek azkenengo kolhoz-ok ei dira ta baserritar guztiak onako baltsan sartzeko alak egiten ei dabez.<br />
Eguzk GizAuz 133. Erlus-anpulu garden, goiz eta eguzki, / Jainkoaren begiko Andrea, / zelan ager zatxataz<br />
orrenbeste argi? Gand Elorri 123. [Hagin-zur] hori omen zen inoizko arkugileen begikoa. MEIG V 91.<br />
- BEGI-BEGIKO IZAN. Intens. de begiko izan. Santa Cruz begi begiko zuten Lizarragaren taldeak ere. Or<br />
SCruz 77.<br />
(Con aux. intrans. bipersonal). Nik badakit nire irakurle guztieri begi-begiko yakezana zangurru ta<br />
karramarru egosiak. Bilbao IpuiB 239.<br />
- BEGIKO EDUKI. Gustar. <strong>Euskal</strong> idazle askoren lanak irakurri dauz. Begikoen daukozan egilleak. Alzola<br />
Atalak 128.<br />
- BEGIKO EGIN. (Con aux. intrans. bipersonal). Gustar. Inguruetako mendiak [...] oso begiko egin jakozan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
546
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
eta or gelditu dira lauko ederretan pintauta. Alzola Atalak 139.<br />
- BEGIKO IZAN. (Con aux. trans. bipersonal). Gustar, agradar, placer. "Begiko izan (V-m-ger), tener simpatía<br />
[...]. Begiko dau, le tiene simpatía" A EY III 337. Zertako goretsi nai nuan ez zaldizain iaio bat bezala, edo<br />
errian begiko duten eiztaria bezala? baizik eta gizon buru-iantzi bezala, edo nerau gorestea nai nuken bezala?<br />
"Venator studiis popularibus diffamatus". Or Aitork 93. <strong>Euskal</strong>erriko <strong>bar</strong>atz urdiñak / baditu ainbeste lora, /<br />
danen artean begiko zaitut, / besterikan ez dot gura. BEnb NereA 245. Ez zituan begiko ezelan bere, sasi-eskola<br />
egiteko edonoiz gertu egon oi ziran neska-mutikoak. Erkiag BatB 18. Begiko dituzun usoek ez ditute beren<br />
urrumak etengo. Ibiñ Virgil 32. Milla bidar aindu zetsan juramentuz, ondo gordetzia ixilleko ipoñori, iñoiz baño<br />
geixago eban ba begiko. Etxba Ibilt 484. Begiko zuen Aingeruk gure literatur tradizio, oroit eta oroitezez<br />
bulartua. MEIG VI 186.<br />
(Det.). "Oso begikua dau axe neskatillia gure semiak, aquella muchacha es muy del gusto de nuestro hijo"<br />
Etxba Eib. "Begikoa zuen lagun batekin ezkondu zen (BN-arb)" Gte Erd 101.<br />
(Con aux. intrans. bipersonal). Begikoago zaiku halere eta laketago Izpegiko erreka. JE Ber 14. Beste kimu<br />
gazte ta jator bat zorko diogu ain begiko zaigun euskel antzertiaren illerokoari. Y 1933, 192. Lenengo iru mende<br />
edo eunkietako kistarrak begikoago yakoz jaun oni, gerokoak baño. Eguzk GizAuz 77. Begiko zaizkit txiribili ain<br />
/ margoztuen jira-birak. EA OlBe 26. Andre Poesi apainzaleari bere jantzitegi oparoan ain begiko zaion italiar<br />
mintzaira eztia, dotore xamar ikasi zun gure Piarresek. Etxde JJ 239. Erregeari begikoen izan dakion neskea,<br />
erregiña izan bedi. Ker Esth 2, 4 (Dv erregeren gogarako, Ol erregeren begi-beteko). Leen nai ez-ta, ardurazko<br />
ez eretxita, izan zituen senargaitzakoak, gero orren ezezgarriak ez yakozan begitanduten. Are geiago, begiko ere<br />
bayakozan. Erkiag Arran 177. Begiko izan zitzaien or nunbait, zerutarrei (iainkoei) Ematia eta Hemu aldeko<br />
soro-zabalak gure odolarekin birritan gizentzea. Ibiñ Virgil 79.<br />
begikoro. "Ocularmente" Lar.<br />
begikotasun. Simpatía. Biotz auxe nik dopaltzut <strong>bar</strong>riz / lora ta guzti zerorri. / Artuidazu, ba, begikotasun /<br />
ta maitasun ezaugarri. Enb 145. Arrotzarenganako begikotasun bizia sortu zitzaien. Anab Eusk 1930, 160.<br />
Delako Matxin au edozertan gizon bakana zen... bere jokabidean, antzan eta jendearengan erne-erazten zun<br />
begikotasunean edo ezin ikusian. Etxde Itxas 211. En DFrec hay un ej. más.<br />
begikun. Mirada. v. begirakune. Aren begikun gozoa!... / Burni-tartetik giltzape beltzean sartzen, /<br />
askatasun-egunaren / urratzea ez dan bezelakoa... Ldi BB 28. Bai, or nunbait galduta dagon izarbela, / artzen<br />
eguzkiaren begikun zerbela. Atutxa in Onaind MEOE 677.<br />
begikusta (Lar), begikuste (Añ). "Vista de ojos" Lar y Añ. Itxu oni Jaungoikoak begikusta eman zion.<br />
Kortazar Serm 167. Arimako begikusta, zeñek egiten dit falta nere kulpak ezagutzeko. Ib. 172. <br />
<br />
begilasto (L-ain ap. A Dv), betalasto (SP (sin trad.), Dv, H, A). 1. Pestaña. "Betalastoa (G, L), cil (begilastoa).<br />
Syn. betilea, betulea (V), bepiloa, bephurua" H. "Bethalasto, cil" Dv s.v. bethezpal. Cf. O-SP 223: "Beta<br />
lastoa ou meta lastoa. Pile de paille [sic]" (aunque para que así fuera el orden tendría que ser inverso).<br />
2. "Ceja, begilastoa" Lar Sup. "(Hb), sourcil" Lh.<br />
begile. v. betile.<br />
begilkor. v. BEGI-LEHOR.<br />
begilundura. v. betilundura.<br />
begiluze (V-gip, L-ain), begiluz (R). Ref.: A (begi-luze); Elexp Berg. 1. Curioso. "'Txismoso', edo baita<br />
'policia secreta'ren euf. gisa ere entzun daiteke. Kontuz, begiluziak jabitzek errixan da" Elexp Berg. Cf. LzG<br />
Eusk 1958: "Biguilucear, fisgonear (Contrasta). Biguiluz, familiarmente, persona que mira y rebusca por todos<br />
los rincones, o que pretende enterarse de todo, incluso de lo que no debe (Contrasta)"; y J.L. Elcarte (Amescoa;<br />
comunicación personal): "Viriluz: curioso (eres un viriluz, eres un curioso)". Arpegi begi-luzez betetzen dira<br />
ate-leioak egundoko ariñen. "Curiosas". Mok 16. Beilari hoik begiluze izanez dabiltza ardura eta zerbait<br />
berririk ikusi beharrez. Leon Imit IV 1, 9 (Ch kuriostasunez, Ol yakingale ta berrimiña, Pi yakin-miñ). Begi lüze<br />
batek zion, prosesionian, 92 gizon bazela, 40 motxiko eta Eba xaharraren ahizpa, uf! zer khordela!. Herr 10-5-<br />
1962, 4. Nork eman dizu zuri or kuskusean ibiltzeko baimena? Begiluze alena! Loidi 93. Ez zaigu mugarik gabe<br />
begiluze izatea komeni. Adinon izatea komeni zaigu. MEIG VI 134.<br />
2. "(V-gip, L-ain, R-uzt), envidioso" A. Ara nigatik esango dute: / "Pikaro begi luzia! / Gure orduko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
547
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
banidadiaz / kokotzeraño asia!" / "Aizazu, ez det gezurrik esan, / [...] pobriarentzat ez da komeni / aberatsaren<br />
klasia". Xe 313. Lasta-etxola: or iñoiz / ez kezka gaitzik, ez ere lagunik / begi-luze, ez mintzo / ustelik, ez eta iñor<br />
/ asmo gaiztoz jakile duzunik. "Ni se esconde envidia en rostro amigo". Gazt MusIx 117.<br />
3. (V-gip ap. Elexp Berg). "Begiluze (= ojos largos) se dice de aquél que habiendo llenado el plato de comida,<br />
no puede aca<strong>bar</strong> de despacharla (G)" AEF 1921, 57. "Persona con tendencia a mirar con ansia, ciertos alimentos,<br />
vestidos, etc... Ume ori janakin oso begiluzia da, baiña jateko orduan mizkiña" Elexp Berg.<br />
begiluzeka. Curioseando. Ogibiderik idoroko ote / aietakotxen batean, / begiluzeka bear min ortan /<br />
ziyoala iñularrean. SMitx EG 1956 (3-4), 4. Bizkaiko Aldundiak euskeraz irakasteko norlenka izendatu, egun<br />
artarakoxe, Azkue ta zu aurkeztu, begiluzeka, alkarren leian. SMitx Unam 84.<br />
begiluzetxo, begiluzetxu. Dim. de begiluze. Parkatu egijezu onei be eurok egin daben utsa, eztalako ixan<br />
egiña zure esana ez egittiarren, euroen ikusgura begiluzetxubak eragiña baño. "Curioso desiderio". Otx 51s.<br />
begimen. 1. Vista, capacidad visual. Begi-arthazaleak bortz metretan ikusi behar duzula estimatzen duen<br />
gauza, bortz metretan ikusten baduzu, usaiako begimena duzu. GAlm 1948, 39 (ap. DRA).<br />
2. Dominio de la vista. Hitz arrunt hoiek nola bezti dezakete gure begi-menetik edo esku-menetik goragoko<br />
edo urrunagoko ontasunik. Lf in Zait Plat XV.<br />
begimindu. Dañar la vista (prop. y fig.). Ikus-berrikoak labur, / bizkarrekoz naste; / bai-baita an zerk<br />
begimindu / naiz bata naiz beste. Ldi UO 45.<br />
begin. v. behin.<br />
beginatu (begiñau V-ple ap. A). "Formarse ilusión" A.<br />
begi-nini (V-oroz, G-to-nav, Ae, Sal, S, R; Lcc, Ht VocGr 410, Arch VocGr, Gèze, Dv (s.v. nini)), begi-ñiñi (Ggoi),<br />
begi-niñua (det.V-gip). Ref.: VocPir 219; A (beginini); VocZeg 287; Iz Als (begimakur), ArOñ (beginiñua).<br />
1. Pupila, niña del ojo. "Ninilla de ojo, begininia" Lcc. "Prunelle de l'œil" Ht VocGr 410. "La córnea<br />
trasparente" Iz ArOñ. v. BEGIKO NINI, betsein. Tr. Documentado al Norte desde finales del s. XVIII. No se<br />
encuentran ejs. meridionales hasta finales del s. XIX. Begi ninian kolpatzen zaituztela, diozu zerorek, bere<br />
lagunaz gaizki mintzo direnek. Ch (ed. 1788) I 4, 2. Beren arpegiereak erakusten dau <strong>bar</strong>ruko gatxa, begiak<br />
odolduta, betseinak edo begi-niniak anditu edo puzgotuta. Ezale 1897, 55a. Begi-niniak handituak bezala<br />
hainbertze argiz. JE Bur 73. Alaxe ba, berdin berdin erori zan ankazgora, begiñiñiak zabal-zabalik zituala. EEs<br />
1921, 19. Erensuge-isatsa du, ta begi-niniak argorria baño gorriago. Or Mi 136. Beginini beltxetatik diamantedirdaia<br />
zariola. Ib. 123. Egi aren aitor-orde, itsu yaiotako Sidonek bere begi-niniek erakusten zitien Kristok<br />
argitu ondoan. Ib. 135. Badira andre batzu begi-niniko argia hola-holakoa dutenak. JE Ber 79. Zer geiago<br />
itxodon gentzake, begi-ninia ere betzuloan ezkier ez dagolarik? Goen Y 1934, 181. Gaurgero garbi dauzkak /<br />
begi-ninietan / Aita-Seme-Gogo Deun / Iaungoiko batetan. "Tienes ya reflejados en tus pupilas". Or BM 5.<br />
Aitonak asi dira birunda landetan, / uzta alaiak ikusiz begi-ninietan. "Alegrando su pupila con la perspectiva de<br />
una buena cosecha". Or Eus 289. Odei beltz izugarrien artetik, itxaropenaren irriñoak ziztatu zion begininia.<br />
TAg Uzt 128. Ez ezazue luzaroan tinkatu ondarrean begiraturik; ikara-miña sortuko lizueke, bestela,<br />
begininietan. Ib. 37. Nere begininiai noizpait azaldu zaiena, etzaie egundo itzaliko. Ib. 241. Eroren begiak<br />
ditut!! [...] Betazpi ikaragarriak ditut, eta bi txinpart ematen dute begininiak. Txill Let 96. Une artatik beraz,<br />
beste anzkera batez etorkion begi-ninietara Joneri Madalenen irudia. Erkiag Arran 160s. Ager ta oste ebillen<br />
itxaropen-izpia, gar <strong>bar</strong>ri batek arnastuta, zuzi dirdai antzo, distira zorabiakor, begininien zulagarri biurtu zan.<br />
Ib. 196. Xabale ixilik, mendi gallurretako argiarekin trikornio aien beltza begininietatik garbitu eziñik. Ugalde<br />
Iltz 46. Gure Rosak esne-saltzaille gaztea begi-ninietan lotua ote duan edo... NEtx LBB 44.<br />
(Como símbolo de lo más preciado). Hire kidetan bakharrik / amultsuki menaiatu; / begi-ñiñiaren pare ere<br />
maithatu. Gy 245. Begi-ninia bezala zain nezazu zure eskuinari bihurtzen diren gaixtaginetarik. Dv Ps 16, 8 (Ol,<br />
Ker betse(i)ñ). Apaizak, ba, ikastetxeak bere begininiak bezela zaitu bear ditu. JBDei 1919, 293. Bai esku zabala<br />
[amarena], / sabel berokia, begi maitakorra. // Begi-nini gaitin. "Somos niñas de sus ojos". Or BM 136.<br />
Pentsamentu au begininikoa zan illo<strong>bar</strong>entzat eta laister erantzun zion baietz. Sorarrain Lili 41. Erri orixe zuen<br />
Platonek bere argi, bere osasun eta bere begi-nini. Zait Plat 117. Oh eguzki-argi izpi! / Jainkozko begi nini /<br />
Lotan dagon / Gure iriko / Tellatu gañera / Eguna dator / Ez da deus gertatu. Lab SuEm 176.<br />
"Yire begininiaren dakadak (Sal), lo tengo para tu ojo (no te lo daré, ca)" A.<br />
2. "(Sal), el medio, el mismo centro de una cosa. ¡Ojala minbizia erkinen alzain txintxurri-begi-ninian! (Sal),<br />
ojalá te salga el cáncer en el centro de la garganta (dicho por una mujer a su hermana)!" A. Arantzazuko<br />
eskualdea, / Aizkorriren biotz-muña, / lau probintzien beginini gaur, / erroitz zakarrena antziña. SMitx Aranz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 548<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
85.<br />
3. Nudo (de árbol, de planta). Udaberrian [...] zugaitz-<strong>bar</strong>ruan izerdi berri bat sortzen da. Izerdi orrek begininiak<br />
ernerazten dizka, begi-nini oietatik ostro mardulak datozte. MAtx Gazt 37.<br />
begi-niniko (L-ain ap. A; Hb ap. Lh), begiñiñiko (Urt Gram 18). "La prunelle de l'œil" Urt Gram 18. "(L-ain),<br />
niña" A. "Prunelle de l'œil, pupille de l'œil" Lh. Begira gaitzatzu begi / Ninikoa bezala, / Eta hegalez geriza /<br />
Ume maiteak bezala. EZ Eliç 291.<br />
begino. "Begiño (V-ple), ilusión" A. v. begitazio.<br />
begiñika. "(S; Foix), clignement" Lh.<br />
begi-ñiñi. v. begi-nini.<br />
begiño. Dim. de 1 begi. Ikusi nuan ene animako begiñoz, ene animako begiz goitik, nirezko argiz goitik,<br />
argi aldaezin bat. Or Aitork 169. Oi iturri gardena, / zure zillar-azpegi oietan, / <strong>bar</strong>nean irarririk / dauzkatan<br />
begiñoak / erakuts bazenetza bepetan! Gazt MusIx 185.<br />
begiohil. v. betohil.<br />
begi-ondo. v. betondo.<br />
begipe. 1. (En casos locales de decl. sing.). Zona de debajo del ojo. Orai du menean, / harma begipean... /<br />
Tiroaren pazka! Ox 102. Begipeko irriño biguñakin artu zun mutillaren agurra. TAg Uzt 57.<br />
(G, S, R ap. A). (Como sust. pleno)."Ojera" A. v. betazpi. Begira zegoelarik, errukirik gabe ohartuz haren<br />
larruaren zimurtxo bakoitzari, haren begi-petako beltzari, haren irri-egite inozoari. Mde HaurB 35.<br />
2. (En casos locales de decl. sing.). Vista, lo que queda (abajo) a la vista. Gandor jeiki ontatik, begipean<br />
ditugu erririk zoragarrienak. Etxde JJ 93.<br />
Supervisión. "Defensa, amparo" Bera. Ezer oberik ez litzake: euskeltzale zintzo aberats batek beregain ta<br />
begipean egunkaria artzea. Ldi IL 73. Bere amaren babesean eta osaba Martin apaizaren begipean ardura<br />
aundiz azia izan da. TAg Uzt 52. Goresmenak ere Vincent jandarmeari, horren begipean eginak baitira entsegu<br />
guziak. Herr 19-5-1960, 2. Goi-langillearen begipean, abere-mota guztiak biraldakuntzak egiten ari dira<br />
mendeetan <strong>bar</strong>rena. Vill Jaink 55. Danga! Etsai-begipean, / emen naukazu, maite, / zubi bat jaso nairik lanean.<br />
NEtx LBB 344.<br />
- BEGIPE BELTZ. "(S; Foix), cerne plombé des yeux" Lh.<br />
begipedun. "Ojeroso" BeraLzM.<br />
begipeko. Favorito. v. begiko (II). Dinamarkarren janari begipekoa eman ziguten: gozogarri ta kanelaz<br />
ereindako arroz-aia beroa ta gañera guriña. PMuj Noni 85.<br />
begipetsu. Ojeroso. Urdailletik miñez dago, nunbait [...]. Gorakoak ditu eta begipetsu (ojeroso) dago.<br />
Etxde Itxas 215.<br />
begira (V, G, AN-gip-5vill, B, L, BN-arb, Sal, R; Lar, Añ, Dv, H, Zam Voc), beira (G-nav; Dv), beida. Ref.: A;<br />
Etxba Eib; Iz Als (ontziya); Elexp Berg; Gte Erd 19, 47, 136, 168, 202, 313. Tr. Para begira / beira, v.<br />
begiratu.<br />
I (Uso adv.). 1. (Con complemento en dativo o alativo; tbn. con una oración interrogativa indirecta). Mirando;<br />
fijándose, atendiendo. "(Estar a la) mira, begira egon" Lar y Añ. "Gariak etxera begira dagoz (V-ger), los trigos<br />
están mirando a casa, es decir, maduros y esperando la recolección" A. "Telebisioneari begira frantsesez ikasten<br />
dugu (B)" Gte Erd 136. "Jarri paretari begira (G-azp, AN-gip-5vill, B) [...] egon zite paretari begira (BN-arb),<br />
parau zatez ormara begire (V-arr)" Ib. 168. "Leihotik begira jarri zen (V-arr, G-azp. AN-gip-5vill, B)" Ib. 168.<br />
v. beha, so.<br />
Tr. Entre los vizcaínos y guipuzcoanos su uso es general. Al Norte es relativamente menos frecuente (al<br />
menos hasta mediados del s. XIX), y no lo emplean los suletinos.<br />
Aparece (además de con oraciones interrogativas indirectas) con compl. en dativo o alativo, aunque tbn.<br />
hallamos algunos ejs. con genitivo (en Enbeita y Etxaniz) o con absoluto (en Voltoire y Lauaxeta, en éste último<br />
tras el tema nudo).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 549<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Eta ikhusi zuenean Pierris berotzen zegoela, hari begira iarririk erran zezan: --Eta hi Iesus Nazarenorekin<br />
inzén. Lç Mc 14, 67. Espiluonetara begira zaozela. Lazarraga 1153v. Jarri zitezen begira kanpurutz. Ib. 1153v.<br />
Oi jente asko / egoan parebagarik / ara begira. Ib. 1202v. Ari begira nengoala. Ib. (B) 1199rb. Begira nago zure<br />
denda hain ongi garnitua. Volt 243. Ondikoa handi daite eta handi suspira, / ahalkea ere handi, mundu guztia<br />
begira. EZ Man I 63. Halaber dago Iainkoa bethiere begira / lurrean bizi direnen presunen merezira. Ib. 132.<br />
Enganatu dituenak begiak itzulirik / Begira egonen zaizko mirakullu etsirik. Ib. 74. O Apostoluak, zeri /<br />
zagotzote begira? EZ Noel 117. Begira egon ondoan / haren bizitzeari, / ikhusagun nola doan / minzatzera<br />
Iaunari. Arg DevB 57. Eztezakela konsidera / Norteko izar argia; / Baiñan ikhusak, begira dagok / Lagundu<br />
nahiz Maria. Gç 139. Naturaleza eta grazia hagitz dire diferent, hark eztio behatzen kanpoari baizen, hau berriz<br />
<strong>bar</strong>renera dago beira. Ch III 31, 5. Jostetan hari direnak edo berzetara beira daudezinak. CatLav A 6r (V 7).<br />
Agana beti begira dago kontentu askoz begia. Acto 305. Sermonadore <strong>bar</strong>ri orri egon naizako begira. Ib. 339.<br />
Jainkoa zegokala betaz-beta begira, xoratzen bezela asi zan. Lar SAgust 14. Eta nola bada galtzen dira herejeak<br />
argi oni begira daudela? Ib. 11. Jainkoa zure aldean dezu, ta begira dagokizu. Begira, Kristaba, Jainkoa guzian<br />
dagoela begira. Cb Eg III 384. Or beti zuri begira ta atseginzez ta gloriz beteak bizitzera. Mb IArg I 345.<br />
(s. XIX) Jauna beti present dugu, / Beti begira dagoku. Monho 148. Zelan enzuten dira Mezaak Jaijegunetan?<br />
Batera ta bestera begira, alkar joka, <strong>bar</strong>rez. Mg CO 240. Al dan guztian sarri ekartzu gogora, Jangoikoa<br />
dagotzula adi ta begira. Añ EL 1 82. Trabajután dagonaréki dagóla gure Jauna, dió berak, laguntzendú<br />
eramáten, dago beira nola daramázun; eramázu óngi berarén amoreagátik. LE Ong 46r. Eperzakurra eperrari<br />
begira egon oi dan eran bazaude, emakume apainduai begiratzen, zer nai dezu gerta dakizun? AA II 143.<br />
Erkituko ta igartuko dira gizonak, zer mundu guziari gertatuko ote zaion begira daudela. AA III 464. Jarri<br />
zitzaion egun batean etxeko andrea begira. Ib. 331. Bentana zulo bateti dantziari begira arrastegi guztian. fB<br />
Olg 69. Ta jente guztia arixe begira txaloka. Ib. 69. Exerzitu bijak aurkituten ziran alkarri begira. JJMg BasEsc<br />
175s. Karlos ikaraturik / egon da begira, / nola bere jendea / dijoan mendira. Echag 164. Guardiak erne zauden<br />
/ Azantzer begira. Bordel 40. Ari begira ezin / nintzan ni aspertu. It Fab 70. Beragana begira jarten ziraden<br />
guztiak gelditzen ziran zoraturik. Izt C 161. Eta oek zeramaten diruagana begira egongo ziran beren emazte ta<br />
alabak. Ib. 179. Iruditu egizu Jaungoikua beti begira daukazula. Ur MarIl 72. Yendeak oro daude harrituak<br />
beira. Gy 256. Igel bat zegoen behiñ idi bati begira. Ib. 6. Ez daude ehortziak biziei begira. Hb Esk 25. Heli<br />
Tabernakuloaren atean eserita zegoan, batalla ematen zan alderonz begira. Lard 151. David erriko atean jarrita<br />
zegoan, bere soldadu apurrak nola zijoazen begira. Ib. 199. Laboraria bethi begira egon behar laite bere<br />
inguruetako laborantzei. Dv Lab 80. Bainan egun oro ez dire <strong>bar</strong>din, heldu diren arren bat bertzearen ondotik.<br />
Istripuei beira egoteko da bethi. Hb Egia 138. Zedorrek uste etzenuela / egon nitzaizun begira, / lenbizikuan<br />
oñetara ta / urrena berriz gerrira. Bil 36. Zegoan gelako ate zirrikatik begira zelatan jarri zan. Aran SIgn 76s.<br />
Bakarrik alde onetan Bizkaira begira, / Itxasozko azañetan or agiri dira / Machin Mungui, Arbolancha,<br />
Bilbaotar ona. Ib. 213. Buruba jarri zaio / lurrera begira, / belarriyak zintzillik / ai zer segira! Xe 299.<br />
Itxasoaren erditik iñoz / Farolen bati begira, / Pilloto larri ibilli dana, / Ontzia salbau ezinda. AB AmaE 87.<br />
Dituzu lau kaiola kanpora begira. Ib. 262. Oraino dago bizirik, / Zeruetarat begira, / Oinhazeak ahantzirik. Zby<br />
RIEV 1908, 418. Ordu beretik Ama maite hura eman zen ethorkizunari begira. Jnn SBi 41. Guztion begiak Zeuri<br />
begira dagoz, Iauna. A BeinB 45. Egondu naiz guztiyen / planari begira, / oraindikan bentajan / Udarregi da.<br />
AzpPr 111. Ur handiaren hegian zoazilarik, senarra bet-betan gelditzen da, urerat begira. HU Zez 57. Danak<br />
berari aora begira, zer esango daben zaiñ. Ag AL 37. Onaxe begira dakust oraintxe. Ib. 114.<br />
(s. XX). Mañasiri aurrez aurre begira, atseden andiak egiten ebazan malla bakotxean. Ag Kr 104. Etxean beti<br />
geldituten da norbait [...] sukaldeko topiña lapikoari begira. Ib. 48. Balkoi batetik begira balego bezela. Iraola<br />
123. Mutikoek laster ikasten dute, begira, zointarat behar dituzten [abere] batzu ala bertzeak berezi. JE Bur 172.<br />
Danak ixillik, <strong>bar</strong>ruko ames ta etsipenai begira danak. Ag G 197. Eskubetan daukat nik nai nuena<br />
(eskapulariyuari begira). Ill Pill 9. Bizkaian jarri dira / bai palankariak, / begira egoteko / guztiz egokiak.<br />
EusJok II 51. Zeru goibeldura begira nengoala. Inza Azalp 23. Mehatzen eta hiratzen dira paperak, ontzen eta<br />
gizentzen aldiz iguzkiari begira dauden ontasunak. <strong>Bar</strong>b Sup VI. Ez egon bera begira. Enb 92. Au entzun<br />
dodanian / Asi naz begira. Ib. 198. Gauzak beti be zuzen egin biar dira / egon <strong>bar</strong>ik "ze esango dabenen" begira.<br />
Ib. 177. Bi ordu t'erdi pasa nituen / ango festari begira. Tx B II 147. Gure aurreko guraso zarrak / aspaldi<br />
samar il zian, [...] / izar tartetik or daude beida / jendia nola bizi'an. Ib. 51. Atentziyuan egon izan naiz / nola<br />
dabiltzan begira. Ib. 67. Eta sartu zan sasi-arte baten, jezarri, gertu ipiñi eskopetia ta egon, ia Mister Kick<br />
agertuten zan ala ez begira. Kk Ab II 30. Ardura andijagaz joian aurrerantza begira ta begira. Ib. 30. Osin<br />
bateko uretan bere arpegijari begira ta begira igaroten zittuzan ordu luziak. Otx 12. Andrak ederren dira<br />
zerurantz begira. Laux BBa 46. Dagigun-arraun Izotz-errira, / zârren aztarrik danentz begira. "Mirando si hay<br />
huellas". Ldi BB 138. Parrez lêrtu-zorian daduzka begira. Or Eus 375. Ezkil-dorrean bi mutil daude / noiz<br />
agertuko begira. "Acechando". Ib. 260. Alkarren zain egongo dira / itxaso ta liorrekuak: / oneik ur, areik lurbegira!<br />
Laux AB 62. Elburu ori, gerora begira egon <strong>bar</strong>ik, indarrez eta matxiñadaz albait lasterren lortu nai<br />
leukie. Eguzk GizAuz 43. Zumaira begira jarri zuen lurrunontziaren muturra. TAg Uzt 235. Malentxori bekozbeko<br />
begira jarri zitzaion osaba Martin. Ib. 118. Oraino nundik zaude ni ganat begira? Iratz 82. Zuloak ondo<br />
egiteko ez begira ibilli; soka batekin markatzea da onena. Munita 59. Hurbil-hurbil nengoen loreen babespean<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
550
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
etzanik, gizonak zer egiten zuen begira. Mde Pr 119. Gizona eseri zen berriz, gusuari galdeka begira, indar<br />
eginaz besteak haren eskuen ikaratzea ikus ez zezan. Mde HaurB 77. Gazte batek oju egin zun "Antzara jokua"<br />
ikusi nai zutenak ez atzera begira egoteko. Etxde JJ 203. Beti nere onari begira dabil. NEtx Antz 40. Urte guzian<br />
egon ondoren / Gipuzkoari begira, / Munduko gizon azkarren oiek / pozikan etortzen dira. Basarri 69. Birtuteak,<br />
izan ere, nekea galdetzen baitu, eroapena, konfiantza eta etekiñari begira egon gabe obratzea. Vill Jaink 107.<br />
Orratza nora begira dagoan ikus dezagun. Ib. 117. Ezkuta-tokira joan eta giltz-zulotik begira jarri zan berriz.<br />
Osk Kurl 22. Illak arpegia La Mekara begira lurperatzen dituzte. Anab Aprika 55. Anton, batera ta bestera<br />
begira asi zan. Erkiag BatB 12. Emakumia mundu guztian / dabil modiai begira. BEnb NereA 93. Zuri ta eder<br />
zatoz, / ixil eta <strong>bar</strong>e; / Biotz maite minduaz / naukazu begire. Ib. 207. Egun on, lagun! Eguraldiari begira, ala?<br />
NEtx LBB 165. Illunpeak bildurra ezurretaraiño sartu zien emakume ta Sakristauari. Au asi zan atzerakaatzeraka,<br />
zer gerta begira. Ib. 173. Luzaroan an egongo zan esne-saltzailleen joan-etorriari begira. Ib. 42.<br />
Aingeru onak arrituta aien begira. NEtx LBB 223. Alperrik ariko zera auzokoaren aletegi okituetara begira;<br />
basoetako arteak astinduz berdindu bearko duzu gosea. Ibiñ Virgil 73. Ate apal batetarik da zutarako sarrera, /<br />
leio bakarra begira daukazula sorkaldera. Xa Odol 102. Ahadiko mendiari begira. Larre ib. 13. [<strong>Euskal</strong>tzaindia]<br />
aberastasunari begira dago beti, garbitasunari baino areago. MIH 106. [Hizkuntza bat] zerbaitetarako da,<br />
zerbait adierazteko, ez bere txilborrari begira egoteko. Ib. 209. Begira zegokiola. MEIG IX 104. Ez diot inori<br />
gibelera begira geldi dadin eskatzen. MEIG VIII 54.<br />
v. tbn. (para autores septentrionales) Ox 145. Etcham 98. Lf Murtuts 46. Larz Iru 66. Mattin 103.<br />
2. (V, G, L-ain, BN-lab-ciz, S, R-uzt; Lcc, SP, Lar, Añ, Dv, H, Zam Voc), beira (-e AN-larr). Ref.: A; Etxba<br />
Eib; Iz R 286; Asp Leiz2 (beire); Elexp Berg; Gte Erd 47. Esperando. "Esperar, begira egon" Lcc. "Aguardar,<br />
begira egon" Lar y Añ. "(A quién estás) aguardando? noren begira zaude?" Ib. "Zuri beire ementxe gaude<br />
ordubete ontan" Asp Leiz2. "Aitta begira nago lanian ekitzeko, estoy esperando al padre" Etxba Eib.<br />
"Esperando. Zuri begira egon giñan amarrak arte" Elexp Berg. "Denbora onaren begira gaude (BN-lab-ciz, S)"<br />
Gte Erd 47. v. zain. Tr. Atestiguado en todos los dialectos, excepto en suletino. Además de con oraciones<br />
interrogativas indirectas, o con -tzeko, -rako, etc, es normalmente usado con complemento en genitivo; aparece<br />
sin em<strong>bar</strong>go con dativo en los catecismos de Capanaga, Nicolás de Zubia y Arzadun; Duvoisin e Irigaray lo usan<br />
tanto con dativo como con genitivo (este último cita además una frase en la que es utilizado tras tema nominal<br />
nudo). Encontramos ejs. tras participio en Beovide e Inza.<br />
Spiritu hunek berak emaiten drauku speranza ukhaiteko berthutea, baita seguranzarekin bizitze eternalaren<br />
eta sekulakoaren begira egoite bat. Lç Adv *** 2v. Ezgaitezen izit, ez gogo gaixta, baina begira gauden<br />
pazientki rebelazioneko egunerano. Lç Ins C 8r. Nondik ethorteko baita, begira ere gauden bezala, gure<br />
redempzionetan. Ib. F 5v. Eta orain prest diaudek, hik zer prometaturen drauean begira. "Attendants". Lç Act<br />
23, 21 (He begira; Dv iguri, Ol zai, Ker, IBe zain; TB igurikatzen dutelarik). Arima Santak egozanak bere<br />
etorrunen begira. "Que estaban esperando su santo advenimiento". Bet 9. Zor zaarra goiz gaiztoen begira.<br />
"Deuda vieja aguarda mala mañana". RS 475 (tbn. en O PrASJU 336). Egun guztiez daude begira unzien, orduan<br />
jakingo dugu berri segurik. (c. 1597). FLV 1993, 466. Ordu dohatsu haren begira egonen naiz, zuk plazer<br />
dukezun arteiño. Mat 256s. Eta handik athera zituela han haren ethortzearen begira zeuden arima sainduak. Ib.<br />
14s. Plazer egiten duena plazeren begira dago. "Qui plaisir fait, plaisir attend". Volt 242. Niholatan mendekurik<br />
eztezagun desira, / Gaixtoaren punitzeko zaudezela begira. EZ Man I 15. Beraz orain danik aphain gaiten Korte<br />
handira / Eta nihor eztagoen azkeneko begira. Ib. 61. Zoazte, itzul zaitezte / Ierusalem hirira, / Espiritu<br />
Sainduaren / han zaudete begira. EZ Noel 117. Erregeak zeudezela / Haurraren adoratzen, / errepustaren<br />
begira / Herodes zen unhatzen. Ib. 73. Dagigun penitenzia geroko begira egon gabe. Harb 134. Zer dakizu<br />
lehenbiziko eginen duzun bekhatuaren begira dagoenz Iainkoa, zure egunen akhabatzeko eta mundutik<br />
atheratzeko? Ax 125 (V 83). Ezta zahartzeko begira egon behar. Ib. 181 (V 123). Gero egin gogo zuena, geroko<br />
begira egon gabe, egun beretik egin zezala. Ib. 239 (V 160). Bertze munduko begira egon gabe, anarteraiño<br />
iguriki gabe. Ib. 506 (V 326). Zeren begira zaude? Zahartzearen? Han zara. Ephearen? Konplitu da. Konpli<br />
ezazu bada zuk ere. Ib. 193 (V 130). Atera zituzala arimaak, aita santu begira egozaneenak aen etorrera<br />
santuari. Cap 11 (tbn. -i begira en N. Zubia ConTAV 5.2.11, 115 y Arz 20; Legaz 4 -en begira). Iainko Iauna ni<br />
banago / Zure hitzen begira. Hm 118. Ez ordea munduzale erhoek uste eta bantatzen duten bezalakoa, baina bai<br />
nolakoaren begira baitaude Iesus gana fidel direnak. SP Imit III 16, 2. Bego othoitzez grazia bihur dakion<br />
begira eta humil bedi, beldurraz hura berriz gal dezan. SP Imit II 10, 5. Miretsaraziten derauku Iainkoaren<br />
miserikordia, ikusirik pazienziarekin egon dela gure begira. SP Phil 25 (He 24 iguriki baikaitu). Baitaki<br />
ustekabetan, / Demakela hobira, / Prestaturik hargatikan / Dago haren begira. Arg DevB 146. Egonen naiz hala<br />
zure sendimenduaren begira. Mong 586. Afrikan Kristabak / gaizki trataturik / zure begira daude / malkoz<br />
anditurik. ConTAV 5.1.5, 79.<br />
(s. XVIII) Etzaudezela pausuaren ustean; baiñan egon zaite sofrikarien beira. Ch III 35, 2. Ene baithan zure<br />
esparantza ematea eta ene begira egotea. Ib. 51, 2. Hartaz minzatzen zitzaien Israelgo salbamenduaren begira<br />
zaudezinei. CatLav 376 (V 182). Eternitateko ontasunen begira fermu daudezinak. Ib. A 4r (V 4). Ezta luzatu<br />
behar eta geroko beira egon. Ib. 299 (V 148). Atra zituela aren beira zeuden arima sandu aiek. El 11. Hetan<br />
zetzan eriz nonbre handi bat, itsu, maingu, hebaindu zirenak, ura noiz higituko zen begira zeudezenak. He Io 5,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
551
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
3. Baña egondu baziran ere aren eranzunen begira, etzioten hitzik aditu. Mb IArg I 223. Uzten du nora bear<br />
duen ez dakiela ta Jangoikoaren tribunaleko sentenzi arrigarriaren begira. Ib. 287. Itsas bazter batean aingurak<br />
bota ta egondu ziran ogei ta irur egunez itxerako aizearen begira. Mb IArg II 291. Zulo andi illun bat, su ta gar<br />
ikaragarriz betea nere begira dagoela ikusten det. Cb Eg II 93. Arrigarrizko emetasun edo pazienziarekin luzaro<br />
begira egon zan. Ub 50. Mundua egin zan ezkeroztik ill ziran justuen animak, Jesu Kristo etorri zedin, zeuden<br />
begira, hark Zerura eramateko. Ib. 135. Zenbat lazeriatu ez dire zure hitz onez konsolatuak izan behar dutenak?<br />
Zenbat erromes solleyituak izateko zure emaitzen begira daudezenak? Mih 52.<br />
(s. XIX) Arrosarioak eskuan / Zauden aldiaren beira. 'Attendaient leur tour'. Monho 42. Ze kastigu gogorren<br />
begira gagozan! Añ EL 1 86. Etxeko familia eukiko dogula azturik ta gogaiturik gure begira. Añ LoraS 188.<br />
Eguna bagarik egongo litekez elex ateetan mez-emollearen begira. Añ EL 2 96. S. Theresak ilnáies kantatzenzué:<br />
Bizi naiz ez enebaitan, ta aláko biziain beira nágo, ezi ez iltzeas iltzen nágo. LE Ong 78r. Pekatuan ill bazerate,<br />
betiko Infernua, [...]. Orra zeren begira gauden guziok: zenzatu gaitezen bada bertatik. Gco I 402. Zuen<br />
inguruan dabil deabrua, orroaka dagoan leoi baten gisa, nundik arrapatuko eta galduko zaituen zai edo begira.<br />
Ib. 446. Eta atara zituzela bere etorrera santuen begire egozan guraso santuen arimak. Ur CatArrig 68. Eta<br />
haren laguntzeko / Beira eskearen ez dago. / Ondikoan bereziki / Dagoko leial konstanki. Gy 299. Errege gogor<br />
argan dakuskete, zer paturen begira dauden, Jaunaren dei biotz onekoak ezertan artzen ez dituztenak. Lard 72.<br />
Eta kristaua, hau ikusi-eta, era berera biziko othe da? Zer egiten edo zeren begira dago? Dv LEd 218. Zeri<br />
begira zaude, arima tristea? Erremedio gabeko sententzia zure kontra eman arteo zaude? Ib. 235 (Cb Eg II 135<br />
zeren begira zaude). Eta ni bainago, ni horren dohatsutasun handiari begira? Ib. 61 (Cb Eg II 27 orren ditxa<br />
andiaren begira nago). Gure tokietan maiz uria da; aro ona ez da iraunkor, eta ez da nihoren begira egoten. Dv<br />
Lab 24. Atera zituela aren etortzearen begira zeuden Aita Sainduen arimak. CatEliz 456 (CatAe 12, CatSal 13<br />
esperatzen, CatR 13 esperatan). Aita Franzizko, ez gare Iruñetik urrun, han egonen naiz zure begira. Laph 196.<br />
"Bihar, behar bada, jakinen dugu zerbait; gauden begira". Eta begira zagon, eta denbora bazohan, eta semerik<br />
ez zen ageri. Ib. 195. Negua alderatuaz datorren eran poztu zaite bada udaberriaren begira. Arr GB 62. Erregla<br />
baimentu begira zeguan denboran, maiz juaten zan gure Aita Santo Domingo San Pedroko Elizara. Bv AsL 170.<br />
Gudukan hasteko seinalearen begira zagon. Jnn SBi 91. Etzuela zeren egon gehiago Errege Magoen begira. Ib.<br />
18. Geroztik hunat erdi itzalean egon da, bainan maltzurkeriaz zagon, bere tenorearen begira. HU Aurp 65.<br />
Egon nai eztabenak / urteen begira, / dama dirutsuakaz / ezkonduten dira. Azc PB 314. Ibili direanak / alkarren<br />
atzean, / egon <strong>bar</strong>ik urrengo / udean begira, / laster ezkonduteko / berotuten dira. Ib. 73.<br />
(s. XX) Eguraldi txarrean, egoten dira onaren begira, ta onean txarraren bilddurrez. Echta Jos 90. Zeure<br />
<strong>bar</strong>rien begira dago. Ib. 213. Badago bego, / Zapatatxo berrien / Begira dago. Ag G 77. Zurekin dago Espiritu<br />
Santua, zu bere ezkongaitzat autaturik, zure sabelean Semea sortzeko zure baimenaren begira. Inza Azalp 156.<br />
Guk <strong>bar</strong>katu begira dago gure Jauna ere, guri <strong>bar</strong>katzeko. Ib. 147. Aek bai, an egongo dituzu eztulak edo esteko<br />
miñak noiz ankaz-aurrera eramango zaitun begira. Mok 9s. An egon giñan amabi egunez kartutxoen begira, ta<br />
ez ageri. Or SCruz 66. Arrimutillaren ostetik yarri nintzan zezen-talkaren begira bainegon. Or Tormes 33. Lurra<br />
eguzkiaren begira dago, iintzez ta ozkirriz yantzirik. Or Mi 67. Argirik gabe, ta ele gutxi, aitarekin bakarrik<br />
loaren begire nagonean! Ib. 18. Illunik eta ixilik, larraiñeko larratzean zeuden yendearen begira nagusi<br />
etxekoandreek. Ib. 111. Biaramun goizean goiz, argi urratzeari begira zagolarik oatzetik jaikitzeko entzuten ditu<br />
dinamitazko zapart-asotsen iduriko batzu. FIr 138. Astirik ez delarik sendalariaren begira egoteko. Ib. 190.<br />
"Andik arat mugaldi begira zegoen", alde on baten begira adiarazteko. Ib. 159. Bere zama lehenik eginen<br />
zuenak, bertzearen begira behar zuela egon, hitz hartu toki batean. <strong>Bar</strong>b Leg 129. Antza, idazle a, Horatiok bere<br />
Olertiztijan agindduriko amar urteko argittalkixun epiaren begira eguala-edo. Otx 5. Bertolda atzera noiz<br />
etorrikoren begira geldittu zan. Ib. 56. Badira basterretan au baño idazti ederragorik asko nok euzkeraldukoren<br />
begira. Ib. 5. Zaudete erne, beren nausia ezteietatik noiz etorriko dan, etorri ta atean yotzen duen bezin laster<br />
idikitzeko begira dauden gizonak bezela. Ir YKBiz 283. Lubil guziari etorri bear zaizkion gauzen begira,<br />
beldurrez igartuko dira gizonak. Ib. 412. Orren begira zegon Uitziarra, aldiz, / bera autsi dezakenik ez dagola<br />
iduriz. Or Eus 147. Egon beti Muskon xutik / Arraintzale Semeen maiteki begira. Ib. 116. Hasi zen tea edaten,<br />
gogoa urduri alaba besoetakoaren etorreraren begira. Mde HaurB 25. Zure errukiaren begira zegon, Zu<br />
siñetsirik Zuk garbi zenezan. Or Aitork 228. Emen gagoz gu topeko farola amatauta, nork biztuko dauskun<br />
begira. Erkiag Arran 19. Ta "Txiki" zaldi egingo zaneko egunaren begira egozan danak. Bilbao IpuiB 20. Eta<br />
sari au bai eztagoela gora-beren begira. Irabazi duenak, beti-beti artzen baitu. Vill Jaink 106. Jente pillotxua<br />
egoan pardel gilbortsuon begira. Erkiag BatB 29. Pertsu kantatzen hastera noa / pilotarien gainian, / suieta<br />
baten beira nindagon / joan deneko aspaldian. Mattin 59. Gogo-bihotzetan daramaguna aditzera eman behar<br />
genioke besteri, Josafateko bileraren begira egon gabe. MEIG IX 65.<br />
v. tbn. CatB 17. Bordel 58. CatBus 8. Aran SIgn 11. Laux BBa 120. Iratz 61. Larz Senper 96. Mattin in Xa EzinB<br />
103.<br />
3. (Tras gen.). Cuidando, vigilando. Aingürü bat argi handi batez üngüratürik agertü zen, bere kabalen<br />
begira zauden artzain eli bati. CatS 97. Aingüriak dira / Jesüsen begira / khantüz goratik. UNLilia 9. Maider,<br />
etxetik alde xamarrean zeukaten zelai batean ardi-zai zegon neguko arratsalde itun batez eta iru egun aurretik<br />
izandako elealdiaren gogakizunak erasoka zetozkion ardien begira zegon artean. Etxde JJ 238.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
552
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
II (Sust.). (S ap. A; SP, Dv). Cuidado, vigilancia, protección. "Zure begiran harturik, à votre protection" SP.<br />
"(S), custodia" A. Cf. bigira. Hek eure begirán eta protekzionean harturik otsoén errabiatasunetik defendatu.<br />
Lç Ins A 3r. Aingüriak igorri zaizküla [...] ez solamens Erresümen eta Herrien, bena bai ere jente bat bederaren<br />
begiran ezari direnak. Bp II 133s. Aingürü saintiaren peretxü handi bat ükhen, zoin gure begiran baitaükü<br />
aldirian. Ib. 134. Ümilitatiaren begiraren pian graziaren estaltziaz. Mst III 7, tít. (Ip zaingoan). Eztüzü gure<br />
begiratzia deüsentako ere hun, zure begira saintiak sokhorritzen ezpagütü. "Sacra vigilantia". Ib. 14, 2 (Ip<br />
zaingoa saintia). Etzitaken baserritarrentzat toki hoberik egun guzietako bizigailuen, euri eta iguzkitik beiran,<br />
hiritarrer eskaintzeko. JE Ber 44. Obeki nunbait iruditu zan / bakartearen begiran, / gizonezkoen komentu on bat<br />
/ elizaren jirabiran. SMitx Aranz 88. Gaur gauerako <strong>ostatu</strong> / nere etxean badezu. / Gau-bijilia nere begirak /<br />
pozez gañeztuko dizu. / Luzaro gabe, Salbetarako / ara elduko gaituzu. Ib. 132. --Zure kupirak, zure begirak /<br />
gozatzen digu samiña. Ib. 147.<br />
III (Adj.). "(V-m-gip), curioso" A.<br />
- BEGI-BEGIRA. Mirando atentamente. Gogoan erabilli ezkero Jangoikoa gau-egun ta beti begi-begira<br />
dagotela gure lan, egiteko, ibiller, keñu ta asmo guziei, santu izanen gara. Mb IArg I 386. Laztan dut. Bera,<br />
arrituta, / begi-begira dagokit. Ldi BB 148. Begi-begira yartzen naiz, urrean nonbait gizakumeren bat arpegiz<br />
arpegi arkitzen al nunez. Zait Sof 35. Morroe geratu nai izango ete leukean galdetzen deutse. Neskatoak begibegira<br />
daukaz ostera bere. Erkiag BatB 114.<br />
- BEGIRA-BEGIRA (V, G; Izt). Ref.: A; Gte Erd 257. Mirando atentamente. "Atención, mirar con atención de<br />
hito en hito, begira begira egon" Izt 15v. "Begira begira jarri nintzen" Gte Erd 257. v. BEGI-BEGIRA. <br />
Jangoiko berari begira-begira daude, liluratuen eran ta amorez urtuak. Mb OtGai I 90. Geroko kontu zorrotzak<br />
guri arzeko begir-begira dagokigula noizean bein bad-ere gogoan arzea. Mb IArg I 381. Zure Jaunaren aurrean<br />
zaudela, ta begira-begira dagokizula oroitzeaz gañera. AA III 320. El<strong>bar</strong>ria begira-begira jarri zitzaien, zerbait<br />
emango ziotelakoan. Lard 482. Zati baten geldi-geldi egon zan, aurre-aldeko arri koskor bati begira-begira. Kk<br />
Ab I 103. Ixiii, ama ixiii...; antzarra neuri begira-begira daukot etaaa.... Otx 139. Begi bat itxi ta bestearekin,<br />
besoa luzatu ta beatz artean daukazun zotzari begira-begira, alde egin zuaitz ondotik. Munita 150. Guzti oneri<br />
begira-begira egoan Garbiñe oetik. Bilbao IpuiB 227. Esateko gogoa bai, bildurrik ez, eta begira-begira baño<br />
mututua geratu zan gizona. Ugalde Iltz 33. Alferezak zerbait galdetzen zionean, berari begira-begira gelditzen<br />
zitzaion. Salav 71. Alde guzitara begira-begira zegolarik ea gazteluren bat bixtatzen ote zuan. Berron Kijote 45.<br />
Baiña ez nakien irakurtzen, eta begira-begira asi nintzan, ea, an nonbaitik, irakurriko zizkidan morisko<br />
aljamiaturen bat agertzen ote zan. Ib. 108. Begiak igortzi zituen harriturik, eta begira-begira gelditu zen. MEIG<br />
IX 105.<br />
- BEGIRA EDUN. (En modo imperativo). "Begirau, begirauzu [...], donnez-vous de garde" SP. "Begirauk,<br />
garde-toi" Ib. "Begira bu" Ib. "Guarda, begirok, begirozu" Lar. "Begira duzula holakorik egitetik, donnez vous<br />
garde de faire une pareille chose" Dv. "Berauk, berauzue (contractions de begirauk, begirauzue), prends garde,<br />
prenez garde" H s.v. begiratzea. "Begira ukan peut se construire avec l'infinitif radical. Ex.: begira-uzu eror,<br />
attention de tomber" Lf Gram 879. v. "Notas sobre compuestos verbales vascos" in PT 311ss.<br />
Tr. Usado por autores septentrionales (no suletinos), navarros y guipuzcoanos, además de por Lazarraga. Con<br />
complemento en ablativo aparece en Etcheberri de Ziburu, Axular, INav, Gasteluçar, Haraneder, Mihura,<br />
Goyhetche, HeH, Duvosin, J. Etchepare e Iraizoz; con rad. vbal. en Gasteluçar, MarIl, Jauretche, Iturriaga,<br />
Lafitte y Anabitarte, y con subjuntivo en Leiçarraga, una poesía alto-navarra del s. XVII, Etcheberri de Sara y<br />
Chourio.<br />
Zutik dagoela uste duenak, begira biu er]r[or eztadin. Lç 1 Cor 10, 12 (TB guardia eman beza, Dv begira<br />
beza, Bibl kasu egin beza eror). Begirauzue, beilla ezazue eta othoitz egizue, ezen eztakizue denborá noiz daten.<br />
Lç Mc 13, 33 (TB guardia emazue, Dv berautzue, Leon kasu beraz!). Begirauzu, / ez egin beste gauzarik.<br />
Lazarraga 1203r. Ongi ohartuz janegazu, / il etzaitzan begirauzu. (Pamplona, 1609). TAV 3.1.20, 13s. Gero<br />
ordean sendatu eta erhasunetik / konfesio egitera begirauk ahantztetik. EZ Man I 22. Aditzen tutzuenean / ene<br />
ahoko hitzak, / begiraukezue zeuen / gogortzetik bihotzak. EZ Eliç 298. Begirautzue, lurra eta itsasoa, gaizki<br />
doha zuetzaz: zeren iatzi da deabrua zuetara kolera handian. Ax 175 (V 118). Begira beute eneganik urrundu<br />
eta apartatu direnek, zori gaitz hekentzat. Ib. 83 (V 56). Ordea begira beu bat bederak, bekhatuen kontra<br />
haserretzen denean, sobera haserretzetik. Ib. 277 (V 186). Erraiten deratzuegu guk ere hark bezala, begira<br />
duzuela, haizkora zuhaitzaren ondoari kheinatua dagokala. Ib. 572 (V 367). Eta iduri badagotzu zure gaitzak<br />
eztirela xipienak, begirauzu horrela gerta eztakizun zure pazienzia gabez. SP Imit III 19, 1. Begirauzue, haurrak,<br />
elkharganik apartatzetik. SP Phil 178. Testamentez uztentutzu / ondotik obra onak, / hek uztentu, begirautzu, /<br />
ezin berzez gizonak. Arg DevB 170. Ni zien begien aitziñian ikhusten banunduzie bezala, zaudezte zutik, gogoa<br />
eman ezazie, begirauzie. Tt Onsa 59. Begirautzu baxa batetarik zeiña baita estalia. INav 101. Ah, begirauk<br />
ezagutzetik / Jainkoa bere furian; / Begirauk ikhus ifernua, / Ifernuko su gorian! Gç 163. Arima, beraz nahi<br />
baduk / bizi sosegu handian, / beirauk ez ilkhi, ago bethi / hekien bien erdian. Ib. 108. Begirautzu zenternara<br />
eror etzaitezin, Thales ustekabean errekara bezala. ES 171. Begirautzu halere izan etzaitezen laxo komuneko<br />
debozionetarat. Ch I 19, 5. Begirautzue zeben baitan erratetik: Abraham guk aita dugu. He Mt 3, 9 (TB ez<br />
dezazuela uste izan, Leon ez ar zuen buruarekin). Begirautzu halere animoa gal edo armak eskuetarik utz. He<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
553
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Gudu 92. Ta adirazten die gaistagin berei begira dutela, betiko galduak dirala, beren gaizki guziez damuturik<br />
onzen ezpadira. Mb IArg I 121. Begirautzu munduak umore ona deitzen duen hizkuntza suerte bati hirkaitzik ere<br />
egitetik. Mih 65. Begirautzue zer dagoen zuentzat, ezen Jesu-Kristoren izpiritua eztuena eta hartaz bizi eztena,<br />
ezta Jesu-Kristorena; eztiteke hainarentzat salbamendurik. Dh 257. Artharekin begirautzu nihori penarik egin.<br />
MarIl 32. Begira dugun gal, eta har dezagun hartaz [gure arimaren balioaz] merezi duen artha. Jaur 396. Baña<br />
"Txito, txito! / --igelak deitzen dio-- / Begirozu ito!". It Fab 119. Ez, bertzeak derro, begirauk nigatik / holakorik<br />
egitetik. Gy 187. Zuk begirautzu bidaia, / non eztuzun athezaia. Ib. 49. Eta begirauzue zuen baithan erraitetik:<br />
Abraham guk aita dugu. HeH Mt 3, 9. Berautzue nagikeria eta luzamenduetarik. Dv Iud 18, 9. Eta berauzue<br />
zuen baithan egitetik: Abraham dugu aita. Dv Mt 3, 9. Nola itz egiten dekan, / ai, mutil, begirok. Bil 116.<br />
Begirozute pikadoriak! Ib. 144. Eskualdun maitea, begirauk gazetaren elhe zuhur eta argituari. Arb Igand 32.<br />
Berauk eriari erraitetik xahu dela, azken hatsetan ikusi dukalarik baizen. JE Bur 125. Ñapur izaitetik berautzu /<br />
gogoz ala egintzaz, likiski. Ib. 154. Orain ire <strong>bar</strong>rikakin ua, baña beirok gero urik eramaten badek<br />
sagardotegira. Iraola 63. Txirrita, itzegin zak / polleki-polleki, / beirok gero bestela / demontre polaki! In Tx B II<br />
256. Begirauzue Lege-irakaslengandik! Ir YKBiz 398. Begauk, othoi! bestenaz ere aizkora morthistua diat.<br />
GaztAlm 1934, 79. To, Manex, har zak hau holaxe, pollikiño! Atxik xuxen, eta begirauk bidean ixur... Lf Murtuts<br />
64. Begirok, bada, bestela aguro joango aiz etorritako bidetik. Anab Poli 100. Ta begirok arduari ur-tantorik<br />
sekulan bota neri aitzakiya eman ez dizadatekan. Ib. 42.<br />
- BEGIRAGO. (Estar, ec.) mirando más. Inoiz baino begirago egon behar genduke orain aldi igaroari,<br />
etorkizunaz atzendu gabe noski eta etorkizunaren zain gaudelako, hain justu. MIH 288.<br />
- BEGIRAN, BEGIREAN (V-arr ap. A). "Esperando" A.<br />
- INGURU-BEGIRA. Mirando alrededor. Ta an bi-biak besatokiaren arrimoan, atsegintxo uke, naski, ingurubegira<br />
egoitea. Or Mi 32. Ikuszelai zoragarri oni inguru-begira burtzoraturik zeuden bitartean. TAg Uzt 94.<br />
Luzaroan inguru-begira ibilliaz gero, zokondoko seskadiraño aurreratu zan. Ib. 164.<br />
(Uso sust.). Ala, inguru-begira ernaian ezkutuka zegoala, gau-zapi beltza zabaldu zun illunak zerupean.<br />
TAg Uzt 165.<br />
Etim. De lat. uigilia. v. SHLV 34s. y PT 317.<br />
begira. v. bigira; BEGIRA (s.v. 1 begi).<br />
begira-aldi. v. begiraldi.<br />
begiraazi. v. begirarazi.<br />
begira beu, biu... v. BEGIRA EDUN.<br />
begirabide. "Mira" BeraLzM.<br />
begirada (Lar, Añ, Hb ap. Lh). Mirada, ojeada. "Coup d'œil, regard" Lh. v. begiraldi; behako. Tr.<br />
Documentado sólo en escritores vizcaínos y guipuzcoanos (y en Mirande). Aunque aparece ya a mediados del s.<br />
XVIII, la documentación es muy escasa hasta el s. XX e, incluso en éste, falta en muchos autores y en otros sólo<br />
aparece como acotación; no ha de ser ajeno a este hecho el que Azkue (tampoco Bera ni BeraLzM) no lo<br />
incluyera en su dicc. En DFrec hay 27 ejs., meridionales. Con el vb. eman (emon) lo emplean Cardaberaz, D.<br />
Agirre y Mirande, con bota D. Agirre, Altuna y Bilbao (IpuiB 237), con jaurti Altuna (96) y Bilbao, con egotzi y<br />
con egin Mirande.<br />
Antsiaz beterik nere burua iltzeko zorian ikusi ta begirada berri bat obeto eman nai det tranze onen gañean.<br />
Cb Eg II 95. Bekoki tximurtu ta begirada aserratu batekin. VMg 1. Begirada batean ikusi eban. Ag AL 114.<br />
<strong>Euskal</strong>dun gazte azkar bat, sendokotea, begirada gogorrekoa, agintari itxuraduna. Ib. 56. Begi bietatik otsoen<br />
txingarrezko begiradea boteaz. Ib. 164. --Azkar dabiltz-- esaeban etxekoandreak paperari begirada bat emon<br />
orduko. Ag Kr 166. Neuk be, erri guztiko begiradak neure gañean ditudala, enparantzan tente egoteko gogorik<br />
eztaukat. Ib. 55. Itz gozo bat ez, begirada bigun bat ez. Ag G 277. Begirada itxala, abotsa lodi ta aztuna. Kk Ab<br />
I 31. Lenengo begiradan irudi ez arren alan. Ib. 86. Ori esanda, semiari begirada itxala bota eutson. Altuna 58.<br />
Begiradan igarten yako zintzo-zintzua dala. Kk Ab II 76. Isilgune-ostean zuzen du bekera (begirada). Or Eus<br />
134n. Errukia adi erazi nahi zuen begirada batekin. Mde Pr 100. Esker onezko begirada bat egin zion. Mde<br />
HaurB 57. Konturatu ahal izan zen begirada bitxiak egozten zizkiela gurasoetatik batek edo bestek. Ib. 60. Ezer<br />
ez zien esan, baina begirada gaizto bat eman zien. Ib. 44. Arrotzaren begietan bereak ziztatuz, errukizko soa<br />
(begirada) zeriola konturatu zan. Etxde JJ 244. Nolatan ez ditu bere begirada otoitsuak arkaitzak berak<br />
beratzen? Txill Let 34. Inguru artan begirada luze ta arduratsua egiñaz. Erkiag Arran 71. Alkarreri begirada<br />
illun-zorrotz bat jaurti. Bilbao IpuiB 271. Aurreneko begiradan elkarrekin gustatu baziren ere, bigarrenean<br />
enamoratu baziren ere. Arti Ipuin 76. Alperreko berbak, alperreko erantzunak, alperreko begiradak. Erkiag<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
554
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
BatB 112. Gizonaren arreta edo begirada, mugatua izanik, ezin diteke bat batean puntu denetara edatu. Vill<br />
Jaink 141. Giza-gogoan ere bada zure axaleko begiradak ikusten duana baiño geixeago. Ib. 141. Kafka / eta<br />
Beaudelair-en begirada tristea. Lasa Poem 74.<br />
begiradatxo, begiradatxu. Dim. de begirada. Beti leiora, ta auzora begiradatxu bat beti. Ag Kr 50s.<br />
begira dugula, dutela... v. BEGIRA EDUN.<br />
begiraera. "Amparo" Lar.<br />
begiragai. Ejemplo, ejemplar. v. begirakai. Ona emen Lagunkidako agintari edo buru diradenen<br />
begiragai osotua ta eziñ-obea. 'El perfecto ejemplar'. Aran SIgn 110.<br />
begiragailu, begirailu. 1. Precaución. Ama Eskolastika aphur bat mintzatu zen ber-ilo<strong>bar</strong>ekin, bere<br />
adiskiden kontrerrandei amorrik ez egitekotzat hartu behar zituen begirailuen gainean. "Précautions". Birjin 67.<br />
2. (L ap. A; Dv), beiragailu. <strong>Bar</strong>rera. "<strong>Bar</strong>rière" Dv. "Defensa, <strong>bar</strong>rera" A. Bazter guzietarik jendea<br />
debozionez eta ikusminez hara zohan, eta zurezko beiragailu batzuez behar izan zuten inguratu Tertsastarrek<br />
beren tresora. Zby Pel 37. Eman dezagun beraz hausten dituela debruek berek, haren hobeki atxikitzeko,<br />
harraraziak dituen lokharri guziak, uzten dituela ere, kasurik egin gabe, geriza edo begiragailu bezala, bethi<br />
soinean ibili behar dituen gauza hek. Prop 1894, 238.<br />
begiragarri (L-ain ap. A), beiragarri. 1. Admirable, digno de ser visto. "Digno de verse" A. Gauza<br />
begiragarria eta miraritsua da txit, aitz goititu onek bere erpiñetik ixurten daben ur garbi ain ioria nondik eta<br />
nola datorren burutaratzea. Izt C 107. Begiragarria izateaz gañera da arrigarria txit [...] zerri gazte saill<br />
andien kopurua. Ib. 186. Apaindurarik baliotsuenak, urrezko erraztunak, belarrietako zirzilluak, eskuturretako<br />
edergarriak, urre eta zillarrezko txarroak, arri begiragarriak. Lard 81. Ikusgai begiragarria zan benetan. TAg<br />
GaGo 7. Izkuntza aien aldeko maitetasun gori ura eder bazan ta begiragarri, nola diteke itsusi ta txaldan guk<br />
gerea maite-izatea? Ldi IL 138. Neskak arrosa zabal dirudi, / ez bezain begiragarri. "Más digna de ser<br />
contemplada que nunca". Or Eus 309.<br />
(Uso sust.). Leiarrezko arri ikusgarri eder au eraman-erazo zuten Madrillera, Erregezko kondaira<br />
izakiarenean begiragarri ifinteko. Izt C 74. Goia, mendi-gallurrak, bideko zernaitxoak, basoa, elur-ondarrak:<br />
laburki, begiragarri oro, nortu ta eraski olertsuez mamitu zitzaizkidan. Ldi IL 29.<br />
2. Venerable, respetable. San Inazio Loiolakoaren Alkartegiko A. Erretore Beg[iragarri]a. In Aran SIgn I.<br />
1765g. urtean Deun itxuran il zan Mandiolazatar apaiz jaun begiragarriari. Ayerb EEs 1912, 58. Jaun guztiz<br />
maittagarri, begiragarri ta agurgarria. Inza Azalp 84. Koruko Ama beiragarriya / garbiya eta Birjiña. Bertsol<br />
68. Yaun Urli begiragarri ta adiskide: <strong>bar</strong>katu yardun luze, lotsagabetxo au. Ldi IL 68. Ta orain Erkalaren<br />
babesgarri-legea ez al didate ezarriko, legegin begiragarriok ikusi bezelaxe antzeztu ditudala-ta. Ib. 26.<br />
Makalaldi bat zeukan Fortunato horrek, bestalde gizon begiragarri baita, beldurgarria ere izanagatik. Mde Pr<br />
105s. Gizon begiragarria da egiazki, beste edozein adina, Gandhi indiarra, baina ezin ditzaket ontzat har liburu<br />
honek aurrealdean dakarzkien haren hitzak. MIH 339.<br />
3. (L, BN, S ap. A; Urt I 177, Dv). "Salutaire, qui préserve" Dv. "Preservativo" A.<br />
- BEGIRAGARRIKO. a) Considerable, importante. Amasei musketazoz ukitua izan bazan ere, irten zan<br />
eritasun begiragarrikorik bage. Izt C 354.<br />
b) Admirable. Guzien artean begiragarrikoa izan zan Erregearen koroa, zeñak larogeita bi libra urre zituen,<br />
asko diamante balio andikoaz landara. Lard 193. Egoak zabaldurik, geldi geldi, patxada onean leorreruntz igari<br />
etozan egazti aldra begiragarrikotzat artu eikezan. Ag Kr 62.<br />
- BEGIRAGARRIZKO. Admirable. Eruaten daben abiadea ta aparra benetan izaten da begiragarrizkoa. Ag<br />
Kr 37.<br />
begiragia. "Consigne (lieu)" Casve.<br />
begiragile. "Guardia de vista, (c.) begizaina, [begi]zaia, ikus zaitzallea, begiragillea" Añ. v. begirale.<br />
begiragorki. v. begirakorki.<br />
begiraile. v. begirale.<br />
begirailu. v. begiragailu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
555
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begiraka (G, L-ain ap. A; Dv), begidaka, begireka, beidaka, beiraka. Mirando. "Alde guzietara begiraka<br />
zegoelarik" Dv s.v. begiratu. "Mirando a hurtadillas" A, que cita el ej. de AA. v. begira. Tr. Documentado en<br />
autores meridionales desde comienzos del s. XIX. Begira, Meza modestia eta errespeto andiarekin enzun<br />
bearrean, ibilli ote zeran batera eta bestera begiraka. AA CCErac 86. Urbildu geranian / gaur Donostiyara, /<br />
elkarri begiraka / gu gelditu gera. Echag 70. Zintzillika daudela, / ditu azeriak / ikusten mats-mordoak / eldu orioriak;<br />
/ jartzen da begiraka / gaisoa goseak. It Fab 135. Atzera begiraka / mendiyan gora junda, / alkarri<br />
galdetubaz: / "Gure Ama nun da?". PE 115 (tbn. en SMitx Aranz 195). (Alde guztietara begidaka) Iñork ez gaitu<br />
ikusten. Sor AKaik 132. Zaldun ta familia alkarri begiraka, / aren zotin tristeak ipiñirik dana. AB AmaE 389.<br />
Gertatzen bazitzaion aldamenetik igaro biarra, igaroko zan beste aldera begiraka, korrika ta sudur-zuluak<br />
itxita. Bv AsL 38. Paparreko orratzari begiraka. Ag Kr 51. Zerbait galdu etzezen, alderdi guztietara begiraka<br />
ernai. Ag G 82s. Menditar batentzat beti ikusgarri ixan oi diran gauzaen ondotik igaroten zan ezeri begiraka<br />
ibilli <strong>bar</strong>ik. Kk Ab I 51. Aien parre gozoak! Mezatara zijoan txartesdun batek, berai begiraka. A Ardi 60s. Batbaten<br />
gelditu zan / Jon-taz oroiturikan / ta atsekabez beterik / atzera beiraka. EEs 1927, 32. Gure etxera etorri<br />
eta / beidaka ziraden asi, / zelai okullo, zerri ta beiak, / denak zituzten ikusi. Tx B I 78. Bata bestiari begiraka<br />
asi ziran, alkarreri iñotsela. Otx 34. Xastian ogi-jaten ari zan orduko, / atera begiraka jana noiz elduko. Or Eus<br />
368. Alkarri begira, bata besteari begiraka, aurrez aurre nun ikusiko, asi gintzonazan. Erkiag Arran 108. Gizon<br />
bat egoan an, aguretxo bat, lurrari oso triste begireka. EgutAr 25-10-1959 (ap. DRA). Atzetik begiraka dagokio<br />
Nikanor, neskatilleak burua birauko ete dauanentz. Erkiag BatB 139.<br />
Norbaitzuk, ezagun uts izan arren, adiskide legean urreratu zitzaizkion eta bostekoa luzatu zioten; beste<br />
batzuk, berriz, zear-begiraka zegozkion. TAg Uzt 216.<br />
begirakada. Mirada. v. begirada. Margo irudi geienari begirakada bat egin, eta bat edo argiro gallentzen<br />
diranak badaurkiguz, eurei begira astirik geiena emoten dogu. GMant LEItz 56. Lenengo begirakadan, atal<br />
eder, polit, biribil, luzez jositako lau zapal orlegi ikusiko ditugu. Zait RIEV 1933, 60. Halaz ere, baserritarrak<br />
bota zien begirakadean, zerbait susmatzen zuala ikusten zan. Osk Kurl 138. Begirakada loti batekin eta hitz egin<br />
gabe "Utz nezazue bakhean. Logale nago. Hau ezta nere arazoa. Hor konpon" esan zien. Ib. 163.<br />
begirakai. "Prodigio, maravilla" Bera. "Espejo" DRA. v. begiragai. Kristiñau-neskatilla gazte ondo aziyaren<br />
begirakaia. Tít. de una hojita impresa en Azpeitia en 1888 (ap. DRA).<br />
begirakari, beirakari (Dv, A). Objetivo. "Objectif" Dv, que cita a He. "Objeto" A. v. begiko. Zu izanen<br />
zare hemendik harat ene pensamendu guzien objeta edo beirakaria. He Phil 37 (SP 38 xede bakoitza).<br />
begirakatu. Mirar, revisar. Nere gelara sartzean, zurezko idaztitegian neuzkan idaztiak ikusmin zorrotzez<br />
begirakatzen zitun. TAg GaGo 65.<br />
begiraki. Visión. Begiraki onezaz etzan ustekidatzen oraindik Konstantino. J.M. Tolosa EEs 1913, 209.<br />
begirakizun. 1. Consideración, cosa que debe ser considerada. Guziz asko ta txit begirakizun andikoak dira<br />
egin nitzakean oarkerak. "Muchas son y muy sustanciales". Izt, carta a JJMg 3. Izendatzen badu ere Astarloa<br />
jakintsunaren modera egokidea, zeña begirakizun guztiaz bear zuen irudikatu doaiñ eder onetan. "Por todos<br />
respetos debía haber imitado". Ib. 5. Etzuten ezer balio izan ez erregu ez arrazoi ta beste edozeñ munduko<br />
begirakizunek, [...] zerakarren asmo umilletik aienatzeko. 'Ni otra alguna consideración'. Aran SIgn 78. Oien<br />
arinkerietan begirakizun eta ikaskizun ere asko dago. Arr Bearg 301.<br />
2. Providencia. v. begirunde. Seme baten erako uste ta piatzea Jainkoaren letarta edo begirakizunean. 'La<br />
providencia divina'. Aran SIgn 43s. Egin zuen ere bere begirakizun miragarriarekin aiñ sasoi egokiyan Erroman<br />
arkitzea Ignazioren auziyak erabaki izan zituzten Juezak berak. 'Con providencia admirable'. Ib. 101.<br />
3. Cuidado. Segurako erri-buruak, elizaren begirakizuna zeukan aldetik, Iruñako Gotzai Jaunari lenauko<br />
ooltz zarra, Jaun-tokia (sagrario) eta beste gauz batzuek agirian saltzeko baimena eskatu ziola. Ayerb EEs 1912,<br />
50.<br />
begirakor (V-m-gip ap. A; Dv, Bera). "Prudent, réservé" Dv. "Prudente" A. "Circunspecto y pundonoroso y que<br />
en todo procede con madurez; curioso" Bera. Cf. Deen I 498: "Beirakordig, mig reikar, ich taumle, vacilo,<br />
titubeo", aunque el ed., equivocadamente, lo relaciona con bera-kor, 'propenso a bajar'. Irakasle azlea edo<br />
ezlea, ba, zurra, arduratsua, bioztuna, oituretan akatz-gabea, adimen jakintsuduna, zintzua ta argia, begirakor<br />
ta otzana. JBDei 1919, 262.<br />
"Beirakorra (L), avare, chiche, qui est regardant. Syn. zikhoitza" H.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
556
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begirakorki (Dv, A), begiragorki (Hb ap. Lh). "Avec prudence, réserve" Dv. "Cautelosamente" A, que cita el ej.<br />
de Dv. "Prudemment" Lh. Nork ere begirakorki atheratzen baititu solasak, haina umoa da eta jakina. Dv Pr<br />
17, 27.<br />
begirakortasun. "Prudence, réserve, modération" Dv.<br />
begirakortz. "(G-goi), colmillo" A. v. letagin, betortz.<br />
begirakunde, begirakünte. 1. Precaución. Halere begirakünte / horiek oro eginik, / Basahüntzek deizie aisa<br />
/ han saihets hartü gaiñetik. 'Malgré toutes ces précautions'. Casve SGrazi 102 (cf. Casve "Précaution, soegi,<br />
soegite, arrenküra").<br />
2. "Mirada" Zam Voc.<br />
begirakune (V; Zam Voc), begirakun (G-goi; VocCB (V), Dv (V), Bera), begirakuna (V; Añ (det.)),<br />
begirekune, begirikune (V-arr). Ref.: A (begirakun); A Morf 70; Iz ArOñ; Etxba Eib; Gte Erd 67. 1. Mirada.<br />
"Coup d'œil" Dv. "Mirada" A. "Arek eban begirakune zorrotza, bildurgarrixa bendekuentzat" Etxba Eib.<br />
"Begirikunea i [= 'egin'] eutson (V-arr)" Gte Erd 67. v. begirune (2), begiraldi. Tr. Documentado en autores<br />
vizcaínos desde comienzos del s. XIX. La forma predominante es begirakune, incluso en el s. XX, en el que tbn.<br />
utilizan la palabra algunos escritores guipuzcoanos, sobre todo en la forma begirakun. Lo usan con el vb. egin<br />
CrIc, Uriarte, Apaolaza, Echeita, Azkue y Erkiaga, con bota Lizardi, con zuzendu Garitaonaindia. Bataren<br />
eskiniak ontzat artu zituban, ta Kainenai begirakune txarra egi eutsen. CrIc 108. Onena da egin azterri edo<br />
begirakune bat konzienzian. Ib. 54. Esku estutute amorezkuak, esku ezarte tentagarrijak, begirakune itxaskor ta<br />
kariñotsubak, berba samur txito peligrosuak. Mg CO 68. Augustoren arpegiera ta begirakune itzalsubak ipiñi<br />
zituban Accion arritu, zurtu ta ikara gorrijan soldau aldra jagi ta matxinatu jakozanak. Mg PAb 208 (VersBasc<br />
14 begirune). Dantza atan esaten dirian ta entzuten dirian berba banakaak desonestubak. Begirakuniak eta<br />
alkarren geraak, desonestubak. fB Olg 68. Belaarrijan esaten deutsazan berba desonestubak, begirakune<br />
maitiak ta eskuka loijak, sartuten deutseela bijotzian pekatu<strong>bar</strong>en berenua. Ib. 161. Igaroten dira ugari esku<br />
estutute, txitximur, mokorkada, jesto ta begirakune amorezko, geijeenez lujurijaz betiak. JJMg BasEsc 132s. Aiñ<br />
da <strong>bar</strong>riz delikauba arimako garbitasuna, zeiñda sarritan begirakune bategaz galduten da. Ib. 235s. San Pedro,<br />
bere Irakasla maitiaren begirakune bakar bategaz, asi zan negar malko samurrak botaten. Ur MarIl 89. Gura<br />
eukian Tomasek bera gana bere etorririk Marija, egingo baleutsa begirakune samur bat. Ib. 10. Bere<br />
begirakuna tristean ikusten ziran aren animako naigabeak. Apaol 75. Baña Patxik egin zion begirakuna bat...<br />
aspaldi artan beldurrez eta izardi otzez bete oi zuten begirakuna aietako bat. Ib. 112. Eragingo eutsan Santa<br />
bateri / euren begirakuneak / bere dardakaz ezin dabena / Venus ederran umeak. Azc PB 152 (en la versión de<br />
Ur PoBasc 536: begirakuniak). Pluton itzalen antza / bekoki ilunean / Marte gudariena / begirakunean, /<br />
Minerba legez dauko / iantzia soinean. Ib. 302. Gure begiak alde bat baiño eztabe begirakune baten ikusi al<br />
izaten. A BeinB 67. Ingeles liburuek dinoe ze iretargiek adikune edo begirekune bategaz ikusten dauela lurreko<br />
ta itxasoko une andie. A BGuzur 155. Azala baltzerana eukan, begirakuna astuna. Ib. 116. Irakurte nasai eta<br />
ezainak, begirakune zantarrak, berbeta eta adiskidetasun arrisku andikoak. Itz Azald 103. Zenonegaz aurrez-aur<br />
topau zan kale baten, da urrengoan lez guztizko begirakune illunaz begiratu eutsan Josetxori. Echta Jos 319.<br />
Eztozu gogoatu (observar) gizaseme orrek niri egitten izan deustan begirakunea? Ib. 319. Begirakuna itzala euki<br />
dau beintzat niretzat! Ib. 319. Begirakun eta ibillera arro, arazeri ta gangarkeriak zuri, geure Ama [...] orri,<br />
iguin eta gorroto emoten dautzuela baidakigu. Eguzk LorIl 173. Mutil morrosko andija, baltza, begirakuna<br />
itxalduna, beliaren lumia lakoxe patilla baltzak daukozala arpegi-alboetan. Kk Ab I 92. Noz edo noz burrukea<br />
amaitzen eben, nekatzen ziralako ez euren amorruba gitxitzen zalako, berau erakusten ebela begirakun ta<br />
esakun gaiztoekaz. Ib. 32. Banan banan maikide guztiok txantel ari so bat (begirakune bat) egin ginion. A Ardi<br />
84. Sorbaldaz azkarra, menditarra ibilkeraz, mintzuraz gizaldi zarretako izkudaburua (almirantea), begirakunez<br />
antxume-zaina. Ib. 56. Etxe-aipagarriari maitasunezko begirakun xamur bat zuzenduaz. Garit Usand 6. Egun on<br />
esan daust, baña begirakun bat okerragoa eukan okerragoa! EEs 1924, 209. Gogapen, itz, egite, begirakun,<br />
irakurte ta ikuskizun zantar ta loiak galerazten dauskuz seigarren aginduak. KIkV 69 (KIkG 57 begiratze).<br />
Noizean bein, alako begirakun bixia botatzen zion, esan nai balio bezela: "Ez, konpañeo: nik ez nian orrela<br />
esango". Ldi IL 23s. Ura begirakune errukiorra bota zidan! Ib. 31. Billoba zârrenaren / leiora begirakuna /<br />
yasoaz, itz eztiez / onetsi zion eguna. Ldi UO 42. Goizeko izarrak klik egin eban zeru gardenean, ta erdi lotsaz<br />
suntsi ta gorde urdiñaren magalean, gazteen maite begirakunak sumautean. Erkiag Arran 191. Arako irri<strong>bar</strong>re<br />
gozoak, arako begirakune samurrak zerbait adirazten eban. Ib. 150. Aren begirakun kixkalgarriari ezin zekioken<br />
geiago oldartu aurrez-aurre. Etxde JJ 131. Iñoizko begirakune maitetsuenez adi-adi daukagu. Bilbao IpuiB 45.<br />
Orraitiok andriaren begirakunan ez zan izan giro; axeriaren jarkeria zirudian. SM Zirik 27. Begirakune<br />
zorrotzak egin deutsez alkarreri, an dagozanak eta eldu <strong>bar</strong>riak. Erkiag BatB 190. Billatu neban Artzai Onagan /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
557
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begirakun maitatia. / Irri bat billatu neban. Gand Elorri 99. Badakigu zu ere nork eta zein santutxotan... akerren<br />
begirakun okerpean... Ninpha errexek par zegiten, ordea... Ibiñ Virgil 37. Señoria; ni banintza Bedorren<br />
begirakuna bat merezi dorana, mira aundixaguakin ikusiko zenduke, ni bezelako gizakume apalak, ziur bai<br />
norbait ospatzen dabela. Etxba Ibilt 476.<br />
"Generalmente se entiende por torva mirada" A. "Mirada torva. Oinddio asarre dago itxuria. Aldamenetik<br />
pasatzerakuan bota dosta begirakuna bat..." Elexp Berg. Begira, galdu badeutsezu lotsea, obedenzia ta zor<br />
jaken erreberenzia zeure guraso edo nagusiago[a]i; euki badeutsezu gorroto, begirakune, gogortaderik. Añ EL 1<br />
131s (EL 2 139 begiraunaak).<br />
2. Visión, imaginación. --Zelan egiten da pekatu superstizinoez? --Eleisiak ontzat emonda eztaukazan<br />
ber<strong>bar</strong>en batzubetan edo begirakune utsetan ta amesetan itxarapen edo uste osua ifiniaz. CrIc 52.<br />
3. "Begirakun [...] circunspección, respeto" Bera. v. begirune. Eta zergatik ez dezue bada begirakun<br />
geixeago? Ez zenukete Erregearen izena aotan alperrik erabilli bear! Sabiag Y 1934, 28.<br />
begirakuntza. "Preservación. Darric ms." DRA.<br />
begiralari (Dv, A DBols), beiralari. Centinela. "Sentinelle, vedette" Dv. "Custodio" A DBols. v. begirari. <br />
Adituren ditutzu zure begiralarien oihuak; oihuka abiatuko dire. Dv Is 52, 8 (Ol <strong>bar</strong>randariak, Ker<br />
zaintzailleak). Non dira mendi puntean egon oi ziran beiralariak / <strong>Euskal</strong>errira zetozenean arrano garailariak?<br />
Otag EE 1890, 170-173.<br />
"Aeditimus, [...] etxe begiralaria (...) etxeguardalária" Urt I 296.<br />
begiraldi (V, G, B; Zam Voc), begira-aldi (H (L) ap. Lh), beiraldi. Ref.: A; Gte Erd 67. 1. Mirada, ojeada.<br />
"Coup d'œil" Lh. "Begiraldi bat in zion (B)" Gte Erd 67. v. begirada, begirakune. Tr. Documentado desde<br />
mediados del s. XVIII sobre todo en textos meridionales. En DFrec hay un ej. Con egin lo emplean Mendiburu,<br />
Otxolua, Erkiaga, Anabitarte e Izeta, con eman (emon) Agirre de Aseasu, Duvoisin, Inza, Bilbao, Izeta y<br />
Villasante.<br />
Kalte oriei ere egin behar diegu guk beren begiraldia, aldi onetako otoitz-gai onetan. Mb OtGai II 229. Al<br />
zuen gisan ari begira zegokan mairu katetua, ta bere begiraldi batez ekusi zuen eskuz deitzen ziola Jesusek bere<br />
aldera. Mb IArg I 106. Igaro gaitezen oraiñ seigarren eta bederatzigarren aginteai begiraldi bat ematera. AA II<br />
129. Agerturik mundu guziaren aurrean [...] begiratuko die bakoitzaren obra on eta gaiztoai. Añ zuzena eta<br />
izugarria izango da begiraldi au, non [...]. AA III 543. Egia au ezagutzeko asko da munduari bere jaiotzatik<br />
onera begiraldi bat ematea. Ib. 281. Hiltzeko ordura ethorria banintz bezala, begiraldi berri bat eman nahi diot<br />
hestura gaitz huni. Dv LEd 172. Aphur bat trika gaitezen begiraldi baten ematen denboraren laburtasunari. Ib.<br />
179. Agur betiko, azkenengoa begiraldi au / benturaz balitz, leku eregi onetatik. AB AmaE 193. Batek leio<br />
batetik / ein du beiraldia, / guartu ziran bezala / an zan komedia. Noe 114. Begiraldi bat emaiozu ba lurrari.<br />
Inza Azalp 32. Begiraldi batean ezagutzen dute [aingeruak] gizonak neketan ezagutu dezakeguna. Ib. 41. Salto<br />
banakin, begi / ernaiak lurrera: / ez aiz i makala: / begiraldi luzeegi / gabe, baator bêra. Ldi BB 68. An dator<br />
mirua egazka etxiari inguruka, egunaro oi eban begiraldija egitten. Otx 171. Leenengo begiraldian, nik aiek<br />
ongi beteko ez ditudanen beldur ote zeran iruditu zait. Ldi IL 94s. Aren edertasuna, ordea, ez dek lenengo<br />
begiraldian zorarazten duenetakoa. TAg Uzt 285. Lanean ari zan artzaia bordapean, eta leiatillatiko<br />
noizpeinkako begiraldiz zaitzen zun pagadiko artaldearen ibillia. Ib. 86s. Bai egunez ta bai gabaz, mailla orren<br />
muturrean egiten dakie itsasoari begiraldi zeatz, <strong>bar</strong>etsu ta maitakorra. Erkiag Arran 84. "Aita Gureari"<br />
begiraldi bat emon bear iautxaguk, aztu ez dagikan. Bilbao IpuiB 76. Gidaria etorri baño len, hotelari kanpotik<br />
begiraldi bat egin nion. Anab Aprika 43. Lehen-gizonen erlijioari begiraldi bat eman ezkero, bereala<br />
konturatzen gera bereizkuntza ori egiten etzekitela. Vill Jaink 30. Leiotik begiraldi bat eman zuen zerure eta<br />
erran zuen: --Goibel dago. Iduri du erasan bear duela. Izeta DirG 65. Bañan egin bear dabegu begiraldi on bat<br />
denei, kontuen artuz zer bizi-modu daramaten. Ib. 36. Bizkitertian nagusia alde guzietara begira. Etzuen, ba,<br />
aunitzik luzetu bere begiraldia. Betiko zokoan zauden bi yendajeak trankil aski. Ib. 74. Lenbiziko begiraldiakin<br />
batera erran zuten Leblanc eta Jean Pierrek: --Eta lau milloiak non dire? Emengo billeteak berritakoak dire. Ib.<br />
82. Arimeak ez dagi deusik, Jainkoak garbitzen du, Bere begiraldi goxoaren zizta indartsuz. Onaind in Gazt<br />
MusIx 148. Urtea joan eta urtea etorri elkarren gainean metaturik baitaude [aldizkariak eta egunkariak], inor<br />
guttik begiraldiren bat opa diela. MEIG IV 108. Ez bait da, bakarrik ez dagoelako, lehen begiraldian dirudien<br />
bezain harrigarria. MEIG VII 100.<br />
2. "(Hb) garde, sauvegarde, surveillance" Lh.<br />
begiralditxo. Dim. de begiraldi. Atariak zabalik ikustean, begiralditxo bat ematen dezute zeñen oe guriak,<br />
zeñen gela ederrak, aberastasun guztiaz jantziak dauden ikusteko. Inza Azalp 32. Gure kritikoek bere<br />
eginkizunari eta bere erantzunbeharrari, behin edo behin bederen, begiralditxo labur bat opako baliote, ez<br />
lukete noski gehiegikeriarik egingo. MIH 322.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
558
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begirale (G ap. A; SP, Lar, Añ (G, AN), Dv), begiraile (Urt I 296, Hb ap. Lh), beiraile, beirale. Tr.<br />
Documentado en la tradición septentrional no suletina desde Leiçarraga, y en autores meridionales desde<br />
comienzos del s. XIX (Moguel, Aguirre de Asteasu, etc.). En DFrec hay 9 ejs. de begirale, 2 de ellos<br />
septentrionales. La forma begirai(l)le la emplean Etcheberri de Ziburu, Axular, Gasteluçar, Haraneder, Larreguy,<br />
Arbelbide y, junto a begirale, Materre y Etcheberri de Sara (-alle); entre los autores meridionales, se documenta<br />
sólo en Orixe y, alguna vez, en el dicc. de Añi<strong>bar</strong>ro. 1. Guardián, centinela; protector. "Gardien. Angeru<br />
begiralea, Ange gardien" SP. "Amparador", "administrador", "apadrinador", "tutelar" Lar. "Custodio", "guarda,<br />
el que a su cargo tiene algo" Lar y Añ. "Gardien, qui veille, qui surveille" Lh. Cf. Lar s.v. guarda (en nota):<br />
"Zaia y zaina vienen comúnmente en composición y pospuestos [...]. Pero zaitzallea y begiralea vienen también<br />
fuera de composición". v. begirari, begiratzaile. Iesus Krist Iauna gida eta begirale duten fidelenzat. Lç Ins<br />
B 7v. Ikhusirik ezen bera gure begirale eta defensor izanen dela. Ib. C 2r. Eta Zentenera, eta harekin Iesusen<br />
begirale zeudenak, lur ikharatzea eta egin izan ziraden gauzák ikhusirik, izi zitezen hagitz. Lç Mt 27, 54 (He<br />
Jesusen begiratzen zeudezenak). Adimenduaren argitzailea, beharretan faboratzailea, periletan begiraillea. Mat<br />
293. Aingeru begiraleari egiteko othoitza. Ib. 292. Berze Aingeruak ere hersten zaizko pagurik, / ordean<br />
begiraillea du bethi hurbillenik. EZ Man I 132. Othoizturen ere ditut hekin begirailleak, / arren, atzar dietzeten<br />
bihotz antsikabeak. Ib. 124. Zeren zu baitzare ene Begiraille ernea (Ps 3). EZ Eliç 180. Eskerrak eta laudorioak<br />
derazkitzut, o begirale sendoa, zuk ni naturaren, kulparen eta inkuntru gaitzaren kaltetarik begiratu<br />
nauzunagatik. Harb 285. Zu izan zara Echaus, mendi Pirinioetan, Alduideko hegaletan, bethiere zentinela eta<br />
begiraille bezala, iratzarririk dagoen iauregi eta gaztelu handi, eder, noble hartako seme. Ax 6 (V 3). O ene<br />
biziaren begiralea, zer esker emanen darotzut ene bizi guziko mimentuez? Hm 229. Adiskide fidela [...] begirale<br />
eta defendatzaille bortitza da: hura ediren duenak tresor bat ediren du. SP Phil 16s (He 16 protekzione).<br />
Iainkozko amorioa gure bertuteen begiralerik prinzipalena delarik. Ib. 223 (He 224 konserbatzaille). Beira<br />
nazazu ifernutik, / hobendunen Beiraillea: / Helaz, ni naiz, aithortzen dut / Iainkoaren hiltzaillea. Gç 137.<br />
Elizako aitzindari leiala eta Buruzagi egiazkoa; zeruko erresumen begiralle fidela. ES 145. Aitzineko jende<br />
tropelaren pausuen begiraletzat gibeletik heldu zirenei jazarririk. Ib. 114. Nola deitzen da gutaz artha duen<br />
Aingeru hura? Hura deitzen da Aingeru begiralea. CatLav 36 (V 26). Bera izanen da gure fama onaren<br />
begiraille. He Phil 228. Maria ezkondua zen Josephekin. Jainkoak eman zion senhar prestu hura haren<br />
garbitasunaren begiraille bezala. Lg II 98. Bizi zenean erran zuen biztuko zela hirurgarren egunean: ematzu<br />
beraz, othoi, begirailleak haren hobiaren ingurutan dizipuluek eraman ez dezaten. Ib. 283. Hori egiten dizie<br />
gure Ainguru beiralek. AR 68. Zure aingeru begiraleari eta zure patroin sainduari zenbait othoitz egiten<br />
diozutelarik. Brtc 14. Ipiñi zuen gela itxian eta, egiñ etzezan aditzera eman zuan zorakeri izugarria, ipiñi<br />
ziozkeen zai edo begiraleak. AA II 193s. Ipiñi zituen nai zituen begirale edo guardiak, eta oek gau ta egun egon<br />
ziran obia zaitzen. AA III 5. Gomenda bekizko Andre dena Mariari agur Maria batez, eta bere aingeru<br />
begiraleari othoiztto huntaz: [...]. Dh 76. Meditazionea aingeru begiralearen eguneko. Jaur 410. Zuk izan behar<br />
zinduen nere begiralea, eta orai nere kondenatzaile izanen zare. Dv LEd 264 (Cb Eg II 149 nere erremedioa).<br />
Nere aingeru beiralearen aldera itzuliko othe naiz? Ib. 267. Iñazioren hil berria jakitean, nigar egin zuen<br />
Errumak, Aingeru begirale bat galdu zuela. Laph 251. Mteza Erregearen alaba bat, Clara Nalmasi, bere aita<br />
zenaren hil hobiaren begirale emana zen, hemen egiten ohi den bezala. Prop 1887, 151. Non ez diren lagunduak<br />
beren aingeru begiralez edo bertze zeruko aingeruez. Elsb Fram 160. Mundura garenean sortu, / Jaungoikoak<br />
bakhotxari / aingeru bat eman daroku / begirale'ta gidari. Zby RIEV 1908, 205. Egiazki bere aingeru begiraleak<br />
eskutik zaramana. Jnn SBi 100. Jainkoaren manuz gutaz artha duten Aingeru horiek, deitzen ditugu Aingeru<br />
Begiraleak. Lap 106 (V 50). Urak igan ziren orotan, mendi handienez gorago; eta arkha, Jainkoa begirale,<br />
gainean zabilan. CatJauf 23. Aingeru begiraleari jarria [altara] bat. J.B. Ayerbe EEs 1912, 60. Ez balute berekin<br />
/ norbait begirale, / gizonen ontasunak / laster gal litazke. Etcham 58. Sekulan ez nintzen etxetik atherako, nere<br />
Aingeru begiraleari othoitz bat eginik baizen. <strong>Bar</strong>b Leg 149. Gaxoen begirale ta / olerkarien goiargi. EA OlBe<br />
35. Nere lurraldetik yaurti niñuten egunean, nere begirale kirmen izan ziñan. Zait Sof 115. Ango Aingeru<br />
Begiralea aipatzen yunate. Or QA 1. "Gordezaile" eta "begiraleek" jarraituriko ohiko joku, dantza eta kantak<br />
bazter utzirik, [...] kanpotik etorritakorik hartuko du, eta molde berri horiek euskal folklore bilakatuko. Mde Pr<br />
43. Etzaiz egundaño garbitasunaren begirale izan eta etzaidak iduri Engraziren garbi iraunak burukomin<br />
aundirik eman dizaikakenik. Etxde JJ 114. Ikasleme gazteen arduradun, begirale ta irakasletzako lez. Erkiag<br />
Arran 135. Eztitu eguzkiak bere mugak gaindituko, ezperen, Eriniek, Zuzenaren begiraleek salatu egingo dute<br />
bera. Zait Plat 34. Egazti ariñ eta / leoi, basauntz, orein jauzkale, / mendi, zelai, ugaran, / euri, aize, sargori, /<br />
gaueko laztura begirale. "Veladores". Gazt MusIx 189 (Or 199 zaindari). Ura, oldez ta ain gizalegez, atalburuko<br />
ikaskizun baten bidez begiraletzat eskeñi zitzaidan. Ib. 8. Bere Pariseko aingeru begiraleaz orhoitu zen.<br />
Ardoy SFran 197. Edozoin izan ziten, jainko zaintzale edo begiraleak bazter gehienetan on-hartuak ziren. Lf<br />
CEN 1973, 122.<br />
(Santo) patrón. Tarragoneko eskualdean izan baitzen noizbait San Frututsu delako bat, hura hartu zuten<br />
begiraletzat. Lf Murtuts 2. Dona Justi eta Jondoni Murtuts ([...] bat... Donaixti, Olhaibi eta Lixozen, bestea<br />
Itsasuren begiralea). Ardoy SFran 14s.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
559
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Cónsul. Batzaarrak au badakus: begiraliak bazau. Mg PAb 212 (VersBasc 11 ondoekusleak; cf. ib. 5:<br />
"Para la voz Senado tenemos en uso Batzaarrea es decir Junta de ancianos [...]. Para la de Cónsul<br />
Ondoecuslea"). Zuk, Catilina, galdu biar zenduban bizitza gaistagin ori Begiraliaren aginduz. Ib. 213. Ta<br />
largako deutsagula bakian Begiraliak garianok, lur bira guztia suz ta burdiñaz desegin gura daben Catilinari?<br />
Ib. 213.<br />
(Como segundo miembro de compuestos). "Etxebegiralea, gardemaison, etxezaina" SP. Egon zaite jaten<br />
zu, / ni izango natxatzu / ateen jaolia / ta katu begiralia [='vigía por si vienen gatos']. Mg PAb 100. Erribegiraleai<br />
goguak eman zien zezenketa aundiyaz jolastutzea ooltz-berriaren jai-eguna. Ayerb EEs 1912, 50.<br />
Kanta dezagun beraz / emazten fagore! / Guziak Mariaren / ahizpak dirare; / gure familietan / bizi-begirale.<br />
Etcham 102.<br />
2. (El) que guarda u observa (un precepto, etc.). Jainkoak nola laguntzen dituen Igandearen begiraileak, eta<br />
aldiz gaztigatzen hausleak. Arb Igand 69. Errekan arraina merke, / bil-errex amurik gabe; / Madalenako horiek<br />
garizumen begirale. Ox 23. --Nai dezuna agindu! --Ia, ba; nik esandakoen begirale izan zaitezte. Zait Sof 167.<br />
3. Espectador; (el) que mira. v. ikusle. Ura zebillen tokian edertasunaren argia ta anima garbiaren usai<br />
gozoa bezela utzitzen zuan [...]. Orregatik gelditzen ziran ergelduta begiraleak, zer esan asmatu eziñik. Ag G<br />
169. Egaldi aundi bat egin eta / billatzen berriro ostoak; / era berean ikusi ditut / nik begiraile zintzoak. "Los<br />
fieles espectadores". Or Eus 424. Turrun-turrunka edo biribilketea egiñaz, txistua [...] aurretik ebela, Uri<strong>bar</strong>ren<br />
kalean zear aldegin eben, begirale guztien biotzak eurekin eroiezalarik. Erkiag Arran 43. --Egualdiari begira,<br />
ala? Begiralea. --Ez jauna, egualdiak ez dit kezkarik ematen. NEtx LBB 165. Zu ere hil zaitezenean / nire gaurko<br />
bidetik zatozenean, / ez ikutu nire gorputz morea / zerurantz begiralea. Azurm HitzB 57.<br />
Inspector, examinador. "Veedor, ikuslaria, beatzallea, begiralea" Lar. "Veedor, inspector: (c.) ikuslea,<br />
ikuslaria, begirallea" Añ. Begiratu zabezten ongi, eta arrigarria! Etzuten ezta nabal ttipi bat ere sakelean... --<br />
Eztute armarik-- erran zuen polizi begiraleak. Izeta DirG 75.<br />
Etim. Probablemente de begira + -gile (cf. begiragile).<br />
begiralego. Vigilancia. Ala hanbat ardura aiphatzen duzuen begiralegoa hori hedatzen da guk erosirik<br />
altxatzen ditugun haurren eta gure misioneko lurretan den jendearen gaineradino? Prop 1888, 248.<br />
begiraleku. 1. Refugio. Gurutzean da salbamendua, gurutzean da bizia, gurutzean da etsaietarik<br />
begiralekua. SP Imit II 12, 2 (Mst begiratü izatia). Herbino batek, potxoek khexaturik, laster egin zuen [...]<br />
Prelat saindu haren zamariaren sabel-azpira, [...] eta haren inguruan zaingaz zeudezin potxoak, ezin ausartuz<br />
bere ihiziaren atheratzera sartu zen begira-lekutik. SP Phil 131 (He 134 toki hartarik).<br />
2. "(Lugar, sitio del) registro: (c.) ikustokia, begiralekua" Añ. v. begiratoki.<br />
begiramen (G ap. A; Aizk, que cita a Izt). 1. Respeto, miramiento, consideración. "Miramiento" A. v.<br />
begiramendu, begirapen, begirune. Tr. Documentado desde Añi<strong>bar</strong>ro, aunque hasta la segunda mitad del s.<br />
XX, en la que aparece tbn. en algunos textos vizcaínos, sólo lo hallamos en autores guipuzcoanos. En DFrec hay<br />
6 ejs. Bada ze errespeto, lotsa ta begiramen kontuzkoa zor ez jakee? Añ MisE 144. Eliza Ama Santari<br />
dagozkion gauza guztietan dira Gipuzkoatarrak begiramen andikoak txit. Izt C 211. Eta oraindik, Maisu guztien<br />
gañeko Irakasle andi onek begiramen geiago ere izan zeban Gipuzkoarentzako. Ib. 35. Nor bere erara, legearen<br />
begiramen gabe eta iñoren aginte gabe, gogoak ziona egiñaz bizitzen ziran. Lard 537. Bitartean agindu zuen San<br />
Pablo itxian idukitzeko; baña begiramen guziarekin, bear etzanik egin gabe. Ib. 525. Franzisko, begiramen oriek<br />
gorde itzatzu bestientzat, ez neretzat. Bv AsL 179. Urtean baño urtean okerrago, pixkaka pixkaka begiramen<br />
danak galdu zituan, arduragabekerian berengo ondarretaraño erori zan. Ag G 298. Aitona miñerituaren<br />
begiramen apurrik gabe. "Descaradamente". Mok 17. Bear dan begiramena oldez damaiot; baiña beretzat nai<br />
dituan eskubideak ukatu egiten dizkiot. Goen Y 1934, 184. Orrelako abereari totem deitzen zaio. Eta bera agurtu<br />
eta berari begiramen ona beti azaldu oi dio bere adreriak. JMB ELG 50. Itzal aundiz eta begiramenez<br />
erantzuten dioe danak. TAg Uzt 82. Ezerk alkartu elezaken bitartea dago Jaungoikoaren aginduen<br />
begiramenean beti bizi izan diranetatik, Aren legeak ausita, nolanai jokatzen diranetara. Ib. 197. Nola saiatu<br />
bear duan beraz gurasoak beren ondorengoai zuaitzaren zaletasuna, begiramena ta maitasuna beren biotzean<br />
sartzen. Munita 30. Salome bialdu ari lagun egitera, ta jazorikoaren zertzelada guztiak bear dan begiramenez<br />
jakin eta berberari adirazo egikiozan. Erkiag Arran 143. Onik berebizikoenek kabi egin zuten aren baitan, eta<br />
begiramenik, sotiltasunik eta gurbiltasunik ederrenez, egin ere. Zait Plat 6. Ondo kostauta, sartu eben idiskoa<br />
illetxera [...]. An, geiagoko begiramen bagarik, eriotza bazterrean lotu eben. Erkiag BatB 51s. Mutil guztiai<br />
<strong>bar</strong>din samar itz egiten deutse; berba ta begiramen antzekoa eskeintzen deutse. Ib. 137. Morala, berriz, zer da?<br />
Gizatasunari zor zaion begiramena gordetzeko bete bear den agindu-mordoa. Vill Jaink 90. Emengoak, berriz, /<br />
begiramen guztiarekin / alkarri agurrak / bein ta milla bider egin. In MAtx Gazt 63. Hobe genduke, hitz batean,<br />
euskarak maitasun gutxixeago eta begiramen gehixeago jasoko balu gugandik. MIH 83. Begiramen gaitza zioten<br />
eskribauari, apaiz eta praileei bezalakoa. Ib. 150.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
560
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
2. Cuidado, atención, dedicación. Modu onetan dirade bada, begiramen ezin geiagorekin ifiniak,<br />
<strong>Euskal</strong>dunen izengaiñ guztiak. Izt C 22. Probinzia onetako nekazariak gariaganako baino ere, begiramen<br />
andiago dute artoarekiko langinzara, zergaitik au duten beren bazkarik aurrenengoa. Ib. 28. Aita zan, ta pamili<br />
aundiyarena; eta pamiliak begiramen aundiak dituan bezela, ezin juan zitekian orduan guziya utzirik. Bv AsL<br />
167. Iduritu zitzaion igurtzi geiegi egiten ziola bere gorputzari eta onen mañarentzat begiramen aundigia<br />
zeukala. Ib. 109. Neguan ta uda<strong>bar</strong>rian euren begiramen edo arreta arduratsuagoa izaten da; orduan neke ta<br />
galenda andi andiak eukiteko era ona egoten dalako. Ezale 1897, 82b. Zurtasun ta begiramen aundiz izan da be<br />
asko lortu leike. Belaus LEItz 118.<br />
3. Consideración, cosa a tener en cuenta. Txomiñek askotan oartuten eutsan, bear larregi erebillela [...] eta<br />
ganera bekian zelan orain euken esnea len baño geiago [...]. Onekaz begiramen guztiokaz, artu eban atzenean<br />
burubidea, neskame bat billatzeko. Echta Jos 26.<br />
- BEGIRAMENA DEITU. Llamar la atención. Bi gizon penitentziak deseginak ta itxuraz aurdikarriak deitu<br />
zuten sultan biotz gogorrekuaren begiramena. Bv AsL 216.<br />
- BEGIRAMENEZKO. De respeto, de consideración. Emakumeai zor yaken begiramenezko opariski lez,<br />
edari bigunak eta janari gozozkoak eskeiñiaz. Erkiag Arran 45.<br />
begiramendu (G ap. A; Dv, T-L). Tr. Las primeras documentaciones son de Axular y Pouvreau; a principios<br />
del s. XIX lo emplean Añi<strong>bar</strong>ro y Aguirre de Asteasu, y posteriormente es usado por autores guipuzcoanos, hasta<br />
que en la tercera década del s. XX prácticamente desaparece. En DFrec hay dos ejs., meridionales, de<br />
begiramendu. La forma con -mendu, aparte de en los labortanos, aparece a veces en Aguirre de Asteasu,<br />
Lardizabal, J.I. Arana e Inza.<br />
1. "Circunspección" A. "Réserve, retenue, circonspection" Dv. "Retenue, zuhurtasun, begiragune,<br />
begiramendu" T-L. Hala da bada komunzki zahartzeko pairamendua, begiramendua eta bekhatuetarik<br />
<strong>bar</strong>urtzea ere: ezinezkoa da, eta ez borondatezkoa. 'Circunspección'. Ax 176s (V 119).<br />
(Dv, H), begiramentu (Añ, Izt 105v, Dv). Respeto, defererencia, consideración, miramiento. "Atención,<br />
respeto" Añ. "Respeto, miramiento" Izt 105v. "Considération, égard" Dv. "Respect, déférence, considération" H.<br />
v. begiramen, begirune. Ezteutso iñori lotsarik, ez begiramenturik. Añ MisE 117. Turkoak berak<br />
begiramentu eta jaiera andiagoarekin egoten dira eren Elizamoduetan. AA I 531. Baso bateko lekuari ainbeste<br />
begiramentu gorde bazion Moisesek, zer egingo etzuan gure Elizetan sartu baliz? Ib. 528. Mandamentu onen<br />
kontra bekatu egingo dezu Jaunaren etxe ta itzari, gurutzeari eta imajiñai galtzen badiezu dagoten begiramentu<br />
edo errespetoa. AA II 14. Zenbait aldiz gertatzen da Jesusen izen santua autan ekartzea begiramentu gutxirekin.<br />
Ib. 28. Edaleak denboren ta orduen begiramenturik gabe, izan gaba izan eguna, [...] lujuriaren atsegin<br />
loietarako dira. Ib. 381. Ur hura, Jesusen esanera, ardo egin zala zekusatenean, guziak arritu ziran eta Jesusi<br />
begirune edo begiramentu txit andia artu zioten. Lard 374. Ezkonduai [...] ematen ziezten erakutsi onak oi ziran:<br />
alkarri begiramentu eta amorea zegiotela. Arr GB 138. Jende on hura añ ixill eta begiramentuz egon oi zan, non<br />
eta hitzik ateratzeratzen eta ateaz aurrera sartzeratzen etziran. Ib. 135. Gertaera onen ondorengoa izandu zan<br />
len baño begiramentu obe ta geiagoz bere erakusbideai jarraitzea. Aran SIgn 69. Ezeren begiramentu ta<br />
errukirik gabe. Ib. 50. Baña ezagutu zutenean geixeago, iseka ta burlak begiramendu ta errespetoan bereganako<br />
biurtu zitzaizkan. 'Estimación y respeto'. Ib. 22. Jainkoaren gizon ark bere oiñ eta ukitzearekin santutu zituen<br />
ladrillu ta orma aieri begiramendu ta jaierarik andienarekin muñ-eman. Ib. 53. Medranok begiramendurekin<br />
kendu zuen burukoa eta juntero guziak xutitu ziren. REusk 1878, 252 (ap. Dv). Gauza txit errexa da<br />
alabaiñdanere, zer nai desegokeri esatea begiramentu eta erreparo gabe. AJauregi 214. Beste iñork baño<br />
karidade geiago duen Ama Eleiza Santak badu orrelakoentzat [pobre arloteentzat] begiramentua, erabakiak<br />
dauzka oei laguntzeko neurriak. Ib. 272. Ikasi dezagun gure Aita-lenaren antzera Jaungoikuaren etxiari<br />
begiratzen arreta guziarekin, garbitasunian bezela berari zor diogun begiramentuan. Bv AsL 56. San<br />
Franziskoren Ordena arkitzen zala baimendua guziak jakin zezaten eta jendiak izan zekion merezi zuen<br />
begiramentua. Ib. 158. Begiramentu eta errespeto andiko karta bat eskribitu zion. Arr May 165. Berari zitzaion<br />
begiramentu laburra zeñ gaizki erorten zitzaion agertu nai izan zuen. Ib. 108. Elizan beste iñon ez bezelako<br />
modu on eta begiramentua. Ib. 109. Nazaretarrak begiramentu andija deutse arrotz edo estranjeruai. Izur JerOs<br />
18. <strong>Euskal</strong>erriak baño Jaungoikoaren izenari errespetu edo begiramendu geiago zion erririk nekez. Inza Azalp<br />
133.<br />
Consideración (buena o mala). Bereala adierazo zuen Danieli eta onen katibu-lagunai aitak bezain<br />
begiramendu ona ziela. Lard 311. Oso mudatzen ez baldin bada / jeniyo oien kuziña, / leku askotan izango dezu /<br />
begiramentu muziña. Tx B I 267.<br />
2. Cautela, precaución. "La garde que quelqu'un fait" SP. Hala gerta dakizunean, pensa zazu argia berriz<br />
bihur daitekeiela, zeren hura edekiten baiterautzut noizpaiterainokotz ene loriatan eta zure begiramendutan.<br />
"Ad cautelam tibi". SP Imit III 7, 4 (Ch zure hobeagoagatik, Mst zü abisatiago izan zintian).<br />
Prudencia, mesura. "Economía, begiramentua gauzeetan" Añ.<br />
3. Consideración, cosa que debe ser tenida en cuenta. Ez due sinisten bizimodu ergel edo lasaia dala bekatu<br />
oen iturburua, edo obeto esateko, ez dira batere begiramendu oetan nekatzen. AA III 610. Bazekusan Santuak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
561
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zeiñ kalte andiak zetozen emendik. Bazekusan gañera, zer gerta zekikeon berari gai onetan argiro itzeginda.<br />
Alaere utzirik alde bat begiramentu oek itzegin zion Herodesi bere aurpegira, ta aditzera eman zion bere bekatu<br />
itsusia. Ib. 507. Aideak begietaratzen ziozkaten aldapa, eragozpen eta begiramentu guziak ostikoperatu eta biotz<br />
prestu deseagarriaz asmo au bereala bete zuen. Arr May 169.<br />
4. begiramentu (Añ). Fin, objeto. "(El) fin que tuvo para esto: (c.) onetarako euki eban begiramentua zan" Añ.<br />
- BEGIRAMENDUZ. (Tras gen.). "(En) atención a esto, onen begirunez, begiramentuz" Añ.<br />
begirantza (Lar). 1. "Administración, begiranza" Lar. Begiranza edo administrazio agirikoaren gastuak<br />
tinkatzea. EConst 46.<br />
(Hb ap. Lh). "Surveillance, garde, soin, observance" Lh.<br />
2. Consideración. Zenbait egiten dira bein alferez, gero kapitan, gero koronel ta gero geiago, ta izaten dute<br />
zerbait honra ta gizonen zerbait begiranz on ta besterik ez. Mb IArg I 221.<br />
begirantxa (Casve). Respeto. "Respect [...], considération" Casve. Jakin behar dugu zinezko begirantzak ez<br />
duela gizona emalditzen. Herr 28-6-1962, 1. Eliza dü bazterrian, / harriphiñak bizkarrian / gizun azkarrek<br />
ekhartez, / edo phaitetan lerraztez, / txütitü mendien azpian, / üngürien begirantxan. 'En harmonie avec le décor'.<br />
Casve SGrazi 74.<br />
3. Porte, aspecto. Nahiz eskale arropan den, [...] Jaun handi baten itxura khausitzen diot. Ez othoi samur,<br />
Jauna; bainan haren begirantzak ez du batere zureari zorrik. Laph 142.<br />
begirape. (Tras gen., en casos locales de declinación sing.). Lo que queda bajo la vista, la mirada, la<br />
consideración. v. begiratupe. Onek ta beste gauza asko daukoz gizonak beren begirapean. Kk Ab II 114. An<br />
Arantzazun / danok daukagu <strong>ostatu</strong>, / danon Amaren begirapean / alkar dezagun maitatu! SMitx Aranz 77.<br />
begirapen. 1. Continencia. Seigarrena, kontinenzia edo begirapena. Añ CatAN 64 (tbn. en CatLuz 28 y<br />
Legaz 52).<br />
2. Importancia. Zenbaitek uste duten baino begirapen andiagokoak dira ur maitagarri oen griña ta doaiak.<br />
Guztiz da arrigarria oen izaera eta ibillera, oarrez begiratu ezkero. Izt C 110.<br />
3. (BeraLzM). Respeto, miramiento, consideración. v. begiramen, begirune. Tr. Documentado en autores<br />
meridionales del s. XX. En DFrec hay 2 ejs. Begirapena lenbiziko Jaungoiko gure Jaunari zor zaio. EEs<br />
1917, 138. Elizako zaitzalleai begirapen eta lotsa izan bear al zaie? KIkG 78 (KIkV 103 itzal eta lotsarik).<br />
Santuen izena nolanai ta begirapen edo lotsarik gabe mingañean erabili al dezu? ArgiDL 25. Jaungoikoaren<br />
izena begirapenez esatea ona da. Ib. 25. Nik jeneralari [...] bear zaion begirapena badiot; baño ez du ezagutzen<br />
Gipuzkoa, "ojalatero" alper oiei siñistu egiten baitie. Or SCruz 67s. Zure arre<strong>bar</strong>i ikusi batzuk egin dizkiot, eta<br />
begirapenez jokatu naitzaio. Ib. 56. Kritikuak begirapena zor ei deutsoe yaubearen idazti yatorrari; nik ostera<br />
begirapena zor deutsot neure buruari ta irakurle euskaldunari. Or Tormes 121. Zeorrek itz batzuek esango<br />
balitzaioke. Begirapen aundia dizu-ta... Lab EEguna 103. Orrela galtzen zitzaion Yainkoaren etxeari zor zaion<br />
lotsa ta begirapena. Ir YKBiz 380. Dantzaldi-oro zatoa, / gizonezkoen arloa. / Andrezkoeri begirapenez /<br />
betetzen dite basoa. "Por consideración". Or Eus 170. Begirapen osoko jauna. NEtx Nola 11. Begirapen geixago<br />
merezi dula derizkiot Yesukristoren itzak. Or QA 106. Alare, biok egin ginduzun Iainkoa, zer zan nik nion<br />
begirapena ark eni zidanarekin alderatzeko? Or Aitork 236. Alako balioko gizonagan, zer gerta ere, begirapen<br />
aundia izaten dute. Anab Poli 55. Ezbear ontan danok alkartuz / gizon jokatzen bagera, / Jaungoikoaren<br />
begirapenez / irtengo degu aurrera. Basarri 104. Munduak birtutea begirapenik gabe zapaltzen baldin badu,<br />
idiak landako loreak antzo. Vill Jaink 102. Ori guziari begirapen eta itzal aundia zor zaiola erakutsiko dizut,<br />
Jainkoak jarritako gauza dalako. MAtx Gazt 16. Eta lengo lotsa ta begirapen guziak alde bat utzirik, jo zuan<br />
atea. NEtx LBB 53. Eta bat-ere begirapenik gabe, bertan arkitu zutenetik jan zuten. Berron Kijote 163.<br />
Pellok aitzurra dabil begirapen bage, / epurditik erauziz an diran landare. "Sin miramiento". Or Eus 284.<br />
- BEGIRAPENEZKO. Respetable. Begirapenezko andra-gizon artekoak. "[Cartas] entre personas de respeto".<br />
NEtx Nola 13.<br />
begirapendun. Respetuoso. Begirapendun, zintzo, mena, zotill, zuzen, apal eta, ele batez, Jaungoiko<br />
maitale. Ayerb EEs 1912, 179.<br />
begirapentsu. Respetuoso. Ar zazu azkenik nere agurrik begirapentsuena. NEtx Nola 13. Beorren<br />
emazteari gure agurrik begirapentsuena bialtzen diogu. Ib. 18.<br />
begirarazi (Urt II 431), begiraazi, begiratu arazi. 1. Hacer mirar. "Aspicere facere, ikusarazi, [...] begirarazi"<br />
Urt II 431. Hark ezanziatasun batekin begiraraziko darotzu mundu behere huntako ohoriei. Mih 33.<br />
Giristinotasuna zorokeria denaz geroz, [...] nola onhetsi du munduak hamabi arrantzalen hitzaren gainean,<br />
egun distiantenetan, nahiz orai bezala zorokeriatzat begirarazi nahi zuten? Hb Egia 143. Zuk arpegira<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
562
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begiratzen dirazun denboran zerk begiratu arazten dit lurrera? Bil 160. Sorbaldak konkor-antzean zituan eta<br />
lurrera begiraazten zioten berak nai baiño geixeago. Berron Kijote 173.<br />
2. begirerazi, begirazi. Hacer vigilar. Baditutzue goardak; zohazte, begirazi zazue. He Mt 27, 65 (Ip<br />
begirerazi; TB zainarazi).<br />
3. +beirarazi. Hacer guardar, hacer mantener. Nahi izan zuelakotz ordena ona edo diziplina bere soldaduer<br />
begirarazi, populuaz izan zen hartua, masakratua, yana! Elsb Fram 64. Lehengo denboretan Erroma paganoak<br />
garbitasun osoa nahi zuen beirarazi sei presuna gazteri "Vesta" deithu jinkosa faltsuaren ohoratzeko. Etcheb<br />
Zeruari 36 (ap. DRA).<br />
Hacer guardar (una fiesta). Nola iguzkiak loreari bere edertasuna, berdin zuk nere lanari emozu<br />
Igandearen maitarazteko eta ongi begiraazteko indarra. Arb Igand 5.<br />
Hacer respetar. Jakina dugu zindikata bat egin gogo dutela, esne saltzalen dretxoen begirarazteko. Herr 8-<br />
1-1959, 2.<br />
begirari (S; SP, Gèze, Dv, H, Bera). Ref.: A; AtSac 50 (ardi begiari); Lrq (begira). 1. Guarda, guardián,<br />
centinela; defensor, salvaguarda. "Garde, gardien" Gèze. "Aingeru begirari, ange gardien. Jainkoa, zoin baita<br />
gure begirari, Dieu qui est notre sauvegarde" Dv. "Dépendant, inférieur, sujet qui regarde son supérieur pour<br />
connaître ses ordres" H. v. begirale. Tr. Excepto en Etcheberri de Ziburu, no se encuentra fuera de la tradición<br />
suletina y mixana hasta el s. XX, en el que aparece en Zerbitzari y, al Sur, en Orixe, T. Aguirre y Atutxa.<br />
Baterere eztezala azala mezprezia / zeren baita fruituaren leial begiraria. EZ Man I 30. Eta zu, o untziaren<br />
patroñ begiraria. EZ Man II 143. Jinkoak haur ezari dü Eliza güzien Ama eta Egiaren begirari handiena<br />
izateko. Bp II 121. Zure handitarzünaren begirari eta zerbütxari leial bat. Mst XIII. Behar dügü beraz gure<br />
Aingürü begirariendako hanitz ezagütza üken? CatLan 30. Behar diaigü remestiatü / Saint Jacques Saintia / eta<br />
orano gehiago / aingürü begiraria. Xarlem 891. Gaiaren etsai, egünaren egile, denbora jakile, ikhusle eta<br />
erakasle ekhi-begirari ederra! Chaho AztiB 6 (Interpr?). Jinkuaren Aingüria, bere huntarzünez ene begirari fidel<br />
ezari zütiana. UskLiB 15 (CatS 120 begirari). Ba-dütüzie begirariak, zuazte eta zien jakinaren arau begireraz<br />
ezazie. Ip Mt 27, 65 (Lç, He goarda, TB, SalabBN, Leon zain(t)zale, Dv, Ker, IBk zaintzaile, Ur gordetzalle, Ur<br />
(V) jaola, IBe goardia). Hurak dira Aingürü Saintü gure begirariak. CatS 22. Gure begirari azkarra, hel zakizkü<br />
zelütik ifernüko photerekin süstengatzen dügün güdüka huntan. Ip Hil 263. Begirari eman behar zaitzo<br />
[xahütarzünari], [...] okazione gaisto orotarik hürrün egoitia, sakramentien ardura hartzia eta Maria Birjinari<br />
othoitze egitia. Ib. 48. Tolosako Zumardi txikian iru begirari edo zentinela atera zitzaizkion. Or SCruz 91.<br />
Soldadu begirariak "¿Quién vive?", ta Santa Cruzek "paisano". Ib. 57. Artarako, bere egiteko guziak aitortu<br />
lezazken begirari bat aukeratu zun. Iñora ere etzan joaten aren berri gabe ta aren lagungoa gabe. Ib. 131.<br />
Sufrenek orduan: Yeiki mutillak! esaten du, ta berela, begirariak, kuzkurtuta, Arabiko itsasegira begia zorrozten<br />
du. 'Le gabier'. Or Mi 8. Itz bitan eman nien arrantzaliai gertatzen zanaren berri. Baita begirariak esan zidana<br />
jalki ere. TAg GaGo 56. Adam eta Eba igorri zituen parabisutik kanporat eta, haren begirari, aingeru bat eman<br />
athean, suzko ezpata bat eskuan. Zerb IxtS 10. Mugarra Begiraria. Atutxa Mugarra tít.<br />
2. Espectador, observador. Beruetetik dugu Urtxupe aizkolari / --enborraren gaiñean txori bat txantxari--; /<br />
Gorritiko Gastesi or du begirari. "Observándole". Or Eus 15.<br />
- BEGIRARIZ. (Estar, etc.) observando. Udalditarrak ere ikusmiña ase nai zuen nolabait. Batzuk,<br />
jauregietako egurastokietako gerizpe atsegiñetik, begirariz. TAg Uzt 227. Luzaroan oarki jarri ezkero, zuriune<br />
ta beltzune batzuk ere ikusi litezke begirariz. Ib. 93s.<br />
begirarte. v. begitarte.<br />
begirasari. "(Sc), pago del guardador" A.<br />
begirasun (G-azp ap. Gte Erd 67), begirazun (Darric ap. DRA). 1. Mirada. "Begirasun gogorra egin zion (Gazp)"<br />
Gte Erd 67. v. begiratasun. Agure arren arpegia, bere bizar luzea beziñ zuri zan; baña begirasuna,<br />
guziz irmea. EE 1882c, 563. Lapurrak berealaxe ezagutzen dira, begirazunian, ibilleran... EEs 1919, 237.<br />
Buruko ille rubiya eta / begirazuna listia, / musu polita, arpegi fiña / gorputza ederra bestia. Tx B 121. Amaika<br />
parre gozo ta begirasun gaizto bialdu dizkit gure Arantzak. Nexkok onetan begi azkarra oi dezue izan ere, ta<br />
antz-eman didala uste det. NEtx Nola 32. Gaztetxoentzat Alejandroren begirazun eta jokaera griñatsua<br />
kaltegarri izan diteke. MAtx Gazt 60. Begiak lengo malkoak legortuta, begirasun galdu batek illuntzen zizkion.<br />
NEtx LBB 52. Aren begirasunak ederki asko erakutsi dit uraxe zala nere maitasunak poztu bear izan zukean<br />
emakumea. Ib. 91. Arkaitzek igurtzi zion arpegia bere semeari; ta onek, aren ikutura, begiak zabaldu ta<br />
begirasun larriz jaso zion pixka bat bere burua. Ib. 98. Aren mintzoa, eresi: / begirasuna, eguzki: / biotza<br />
sorgintzen daki. Ib. 341. Begirazunez maite-mindu ditudanak, itzez ez-etsi ditut. Berron Kijote 160.<br />
2. (G-azp). Respeto. "Begirasunez beitzen zion (G-azp)" Gte Erd 50 (AN-gip, BN-arb errespeto; AN-5vill<br />
errespetatzen). v. begirune.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
563
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begiratasun. Mirada. v. begirasun. Bere begi ederrak, begiratasun gozo eta legunezko begi aiek. Muj<br />
RIEV 1907, 207.<br />
begirategi. "Miradero" Lar y Añ. "Mirador, corredor, galería, terrado, azotea para explayar la vista" Ker, voc.<br />
final de su versión de la Biblia. v. begiratoki.<br />
begirati. 1. Prudente, mirado. v. begiratu (II). Oneraño santu guziz begiratiyak. 'El prudentísimo santo'.<br />
Aran SIgn 103. Itz gutxidun laguna, beretzako zurra eta begiratia danarren, gure ele zarraren aztarren izkutu<br />
sakonak ikasten gabiltzenontzat ez da egokia. EEs 1915, 2.<br />
2. "Begirazale, begirati, mirón" BeraLzM.<br />
begiratiar. "Partisan de la continence" Dv.<br />
begiratiartasun. "Continence" Dv.<br />
begiratoki (Bera), beiratoki. 1. Mirador. "Mirador, azotea" Bera. Argi ta su bolborazkoak [...] bere etxeko<br />
dorre edo begiratokian ipinten ziarduela. Aran SIgn 57. Bein baño geiogotan Otsondoko lepo beiratoki arintsu<br />
artarik zabaldu izan ditut nire bi begiak. Eskual 28-2-1913 (ap. DRA). Oraindik ez dira etorri. Ageri ote dira<br />
begira-tokitik? Alz Bern 55. Atzian, ezkerretara, sarrera zabala. Eskuira, begiratoki edo miradoria. Alz Burr<br />
49. Zure begien ikusgarri arrigarritzat, amestu zentzaken begiratokirik ederrenetakoa nai badezu, zoazkio goiko<br />
kurutzeari ondora. TAg Uzt 92. Begiratoki amesgarri onetatik bezaingo ikusgai ederrik begietaratu ete litakio<br />
ikusleari iñundik? Ib. 93. Ango etxe aundienetako baten goiari "Begiratokia" esaten zioten eta, benetan,<br />
arritzeko moduan ikusten ziran erria ta inguruak. Anab Aprika 53. Etxea ikaragarrizkoa zen. [...] begiratokiak<br />
zabal eta lekutsu, gelak izango bailiran. Etxde Itxas 73.<br />
2. bigiratoki. Mirilla, punto de mira. Erbia urrunago ta bigiratokia gorago artu bear du eiztariak. ArgEgut<br />
1935, 10.<br />
begiratsu. Mirado, prudente. Bada gizon jaieradun, txit zuzen, begiratsua ta artarakoa zan izan ere. Aran<br />
SIgn 89. Esakeretan begiratsuba, egikeretan artetsuba. Otx 22.<br />
begiratu (V, G, L-ain; Lcc, Urt II 427, Lar, Añ, Dv, H, Zam Voc), begidatu, beiratu (H), beiretu (AN-ulz),<br />
beatu (V-ger-m-gip), begitu (V-arr-m, G-nav, AN-gip-5vill; H), beitu (V-gip, G), beidatu. Ref.: A; Iz Ulz<br />
(beirétu); Holmer ApuntV; Etxba Eib (begiratu, beittu); Gketx Loiola; Elexp Berg (begiratu, beittu); Gte Erd 47,<br />
48, 50, 63. Tr. Begiratu es con mucho la forma más usual; beiratu se documenta sobre todo en autores<br />
septentrionales y navarros (que generalmente usan tbn. begi-). Los vizcaínos del s. XX emplean begitu y, en<br />
menor medida, beitu; se encuentran estas formas tbn. en algunos pocos textos guipuzconos de la misma época.<br />
Soroa utiliza begidatu, Bordel behiratu y San Martin beatu.<br />
I (Vb.). 1. Mirar, observar, atender; considerar, examinar, registrar; tener en cuenta. "Mirar, begiratu" Lcc.<br />
"Mirar al través, ogen begiratu" Ib. "Ponderar, pensar, begiratu ondo", "míralo, begiraezak", Lar. "(Mirar de)<br />
lado, de medio lado, zearka begiratu" Lar y Añ. "Begira nazazu, regardez-moi; id. begira dezadazu, begira niri"<br />
H. "Begitu (BN), observer, suivre de l'oeil avoir l'éveil. Jendiak hasi dira begitzen" Ib., que cita a E, pero no hay<br />
nada similar en este autor."Estar encima, seguir los pasos, custodiar. Asko begiratu bearreko umea da ori" Gketx<br />
Loiola. "Mirar, dirigir la vista. Beittu zeiñ datorren bidian gora" Etxba Eib. "Beittu gorutz izarrak ikusteko"<br />
Etxba Eib. "Begi(ra)ketan (ezeri), no mirar a nada" Iz ArOñ. "Mirar. Batipat agintzerakoan erabiltzen da. Beittu<br />
non dagon txakurra" Elexp Berg. v. 1 behatu, SO EGIN.<br />
Tr. De uso general en la tradición meridional; es poco frecuente entre los labortanos y bajo-navarros, y no lo<br />
emplean los suletinos.<br />
El complemento va, prácticamente en todas las épocas y dialectos, en dativo o alativo. Hay algunos ejemplos,<br />
siempre de autores meridionales, de complemento en caso absoluto: se encuentra a menudo, aunque en general<br />
junto al dativo, en Lazarraga (begiratzaka), Elizalde, Cardaberaz, Lizarraga de Elcano, Astarloa y Arrue; el caso<br />
absoluto se hace más frecuente desde principios del s. XX. En BBizk aparece con instrumental.<br />
Duvoisin emplea a menudo el auxiliar intransitivo bipersonal con sujeto personal (begiratu natzaio); tbn. en un<br />
ejemplo de Cantica izpiritualak citado por Harriet. Cf. Dv: "Quand begiratzea signifie 'regarder', il veut le<br />
régime au datif. Le basque dit 'regarder à quelque chose' et non 'regarder quelque chose'".<br />
Bi pundutan diagozu gure gauza guzia: / Hongi egin badazagu segur parabizuia, / Bekhatutan hil dadina<br />
bertan kondenatuia. / Berze biderik ezin date hobenari begira. E 28s. Munduiaren iuiatzera rigoroski heldu da /<br />
Nola gauden aphaindurik batbederak begira. Ib. 49. Alkarri begiraturik. Lazarraga 1159r. Agana begiraturik.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
564
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Ib. (B) 1200rb. Zegaiti begiratu gura ez dozu / zugaiti nola nagoan kantaetaz. Ib. 1185r. Begira egizu zer egiten<br />
dozun. Ib. 1185r. Lastozko buztana dauenak atzera begira. "Hacia atrás mira". RS 202. Onerestea daukat<br />
biotzean sarturik, / linda eder galanpat kausea izanik. / Begiratu negion ta egun batean / errenkore andiak erne<br />
zitean (V, c. 1609). TAV 3.1.22. Alde batera eta berzera begiratzen dutela. Ber Trat 31v. Gizonaren adiñari<br />
zioat begiratu, / Zeña baita leheneko ephetarik laburtu. EZ Man I 25. Esker diot, Iongoikoa, zure ontasunari, /<br />
begiratu ez baitio ene ezdeustasunari. Ib. 39. Iudu gaixtoek diote / zeihar begiraturen, / azkenean martirioz /<br />
dute hillaraziren. EZ Noel 35. Ea begiretan dabeen zelan bizi direan euren etsekoak. "Si miran como vive". Cap<br />
113. Oraziñoagaz, konsejuagaz eta ondo begiratuagaz. "Con oraciones, consejo y recato". Ib. 70. Bear dau<br />
begiratu leenago. "Debe considerar primero". Ib. 87. Begira zazu istiborrerat eta deskubri zazu hareazko mendi<br />
bat. INav 55. Zure hitzari begiratuko dio ene arimak. Gç 49.<br />
(s. XVIII) Egon ote zan itzegiten edo batera eta bestera begiratzen zebala Mezaren parte konsiderablean. OA<br />
152. Beti gauza superfluo bat bekala beiratus Jangoikoari eman bear zaionari. SermAN 7. Begiak lurrera<br />
beiratzen dutela. El 94. --Kontrizioak eta atrizioak biek dute damu Jangoikoa ofendituas: biak dire bat? --Ez;<br />
begira zazu ongi arrazioa zergatik damu duten. Ib. 69. Nik ispiluan egiten dudan bekala neure iduria, Aitak,<br />
beiraturik bere entendamentuan, enjendratu zue Seme galanpat. Ib. 33. Neuk dakit merezietan eztodala<br />
begiretea zeure arpegi ederrera. Urqz 3. Utz atzu errenkurak beiratu ondoan ene pasioneari eta sainduen<br />
sofrikariei. "Considerata mea & aliorum Sanctorum pasione". Ch III 19, 1 (SP konsideraturik, Mst ikhusi<br />
onduan). Ken itzatzu bada nigandik zure begiok; ez niri begiratu. Lar SAgust 14. Orretarako ez degun San<br />
Agustiñen santidade au alde guztietatik begiratu bear: urruti txit eramango ginduke gauza onek. Ib. 13. Etzaio<br />
begiratubear San Agustiñ osoari, bai San Agustiñ bakanduari. Ib. 12. Ez dioela begi onez begiratu nahiko, haren<br />
oihuei ez diotela beharria paratu nahiko. He Gudu 46. Non vidi justum derelictum. Guk ere ez dugu ekusiko,<br />
behar den begiz begiratu ezkero munduan izandu diran nekatu on guziei. Mb IArg I 195. Horduko, ta lenago<br />
ere, ametsleari bezala begiratzen zioten ekusten zuten geienak. Mb IArg II 355. Zeure <strong>bar</strong>ru guztiari ondo<br />
begiratu ta esaminadu bear dozu. Cb CatV 87. Tranze estu onetan alde guzietara begiratu, ta zer erremedio<br />
dedan ikusi nai det. Cb Eg II 93. Ta betiko suak nola eramango ditut nik? Nola au begiratu ez nuen? Ib. 92.<br />
Gure gorputza errespeto andiagoaz begiratu ta txit garbiro gorde bear degu. Cb Eg III 381. Begira, nola bere<br />
besoak zabalik dauzkan, pekatariak artzeko. Ib. 290. [Peregrinoak] Betaniatik Eremura jarraitu zion; ta an<br />
Salbadoreari begiratzen zion berrogei gau ta eguneko <strong>bar</strong>au andia ateratzen, ta Satanasen tentazioak garaitzen.<br />
Ib. 327. Etzaie ez haragiari, ez odolari begiratu behar Yaunaren legea ukitzen duten gauzetan. Mih 90. Haren<br />
biziari hurbildik begiratu ondoan. Ib. 7. O Kristio izenéskoak, [...] estuziénak memoriarik beirátzeko<br />
Jangoikoagána. LE Prog 104.<br />
(s. XIX) Tristeziari / Bihotza libratuz / Bertuteari / Zeiharka beiratuz. Monho 84. Ez dala begiratu bear<br />
lurrekoen esamesetara. Mg CC 187. Begira, Jauna, adi zakioz begi errukitsuaz bekatari andi oni. Añ EL 1 150.<br />
Beira, Jauna, beirabéz bére séme Jesu Kristorén itxura. LE Ong 107vs. Beirabéz ene bearrái. Ib. 87v. Zerren<br />
bere humeai eta Jesu Kristoren senideai bezela begiratzen digun. Gco I 472. Begiratu bage onak edo gaiztoak<br />
diran artzen dituan medioak. Gco II 84. Eta neurri ona zertan dago? [...] pekatuaren anditasunari edo<br />
txikitasunari bere ondorengoakin ondo begiratzen edo kontu artzen. Ib. 47. Begira, atzenean, zer dion S. Paulok.<br />
AA I 425. Añ ederra, non ezin aspertu zan Errege begiratzez eta ekustez. Ib. 74. Ez degu begiratu bear nor dan<br />
Predikaria, baizik noren izenean datorren. AA III 427. Begira giezu begien aurrean dauzkagun gauzai. Ib. 323s.<br />
[Ai! zu] kargudun izan zeranean zere lanari baizik begiratu ez diozuna! Ib. 472. Ekusiko ditu zure obra onak,<br />
eta begiratuko die nola eta zergatik egiñak diran. Ib. 460. Errenterubak begiratu biar dabee ondo, pagau ete<br />
daikeen garbiro errentia. JJMg BasEsc 199. Inportantzija gitxiko gauzatzat begiratuten deutsee Jangoikuaren<br />
ofensa andijari. Ib. 260. Errenteru askok bere ez dau begiratuten korta ta gan<strong>bar</strong>a onak eukitera baño. Ib. 201.<br />
Neskatilliari ez begiratuteko, bere edertasunagaz galdu ez dagijan. Jok santubak inos bere ez eutseen begiratu.<br />
fB Ic II 275. Begiratu bada, kristinaubak, zetarikuak dirian zeuben gurarijak. Ib. 255. Jakin gura badabe semiak<br />
[...] ze doatsu eta bedeinkatu dirian euren gurasuak honretan ditubezanak; eztauke begiratu baño Eskritura<br />
Sagradia. Astar II 86. Bein ekandu zital au artu ezkero, ezta begiratuten esaten dana egija dan ala ez. Ib. 65. Iru<br />
gauza begiratu biar dituguz itxaromen edo esperanzan biar dan modukua izango bada: zer itxaroten dogun,<br />
noganik itxaroten dogun, eta zelan itxaroten dogun. Ib. 12. Ez, arren, gure bekatuai begiratu, ta bai zeure<br />
ontasun andiari. Añ EL 2 125. Elexako Mandamentuak bein banaan igaroaz itoka gaba, baña ez burua<br />
austeraño. Begiratu bear dira bere opizio ta estaduko obligaziñoak. CatBus 48. Jainkoak begi gaiztoz / zion<br />
begiratu. It Fab 223. Begira egiozu berriz ta berriz ere [...]. Begira zaiozu ondo ta aspertubage. Jauregui 241.<br />
Begiratu bedi bada ondo [...] sei urteetan, Gipuzkoako mugapean zenbat gari, arto ta aragi ezkutatu izan dan.<br />
Izt C 31. Egia onen argibidea zearo ikusi nai debanak, begiratzea dauka oarrez ta artezaz Don Juan Bauptista<br />
de Erro Jaunak [...] agertaratu izan zeban libruaren berreun ta zortzigarren orrikatik aurrera. Ib. 14. Eta bizi<br />
nazan arte guztijaz errukiz begiratu egidazu. Ur MarIl 108. Begira, diñot, beste onenbeste jazo ez dakizun. Ib.<br />
33. Begira bere nekeetara! Ib. 96. Buru guziek betan diote beiratzen, / Ezker-eskuin direla harekin itzultzen. Hb<br />
Esk 214. Onek etzion bere gogoari baizik ezeri begiratu. Lard 94. Susanaren morroiak otsetara begiratu<br />
zutenean, etxekoandrea bi zar aien erdian, txit antsiatua eta itz gabe ikusi zuten. Ib. 303. Lotek bazter guziai<br />
begiratu. Ib. 14. Eta berari begiratu utsarekin, ozkatu eta zauritu guziak sendatzen ziran. Ib. 100. Bada jakin<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
565
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
biar dozu zelako arduriagaz begiratuten jakon gauziari, ainbeste balijo dabela. Ur Dial 91 (It arreta ematen<br />
zaion, Dv ematen zaioen artha, Ip ematen zaion axola). Egia latza! eta halere soseguz hartzen dute, eta nere<br />
oldera nahi diot begiratu. Dv LEd 183. Begira, begira zazu ongi asturu gaitz hunen handiari. Ib. 212. Bainan<br />
egungo egunean, ezda bizarrari hanbat begiratzen, zeren askotan ogi bizargabeek bizarra hartzen baitute tokiz<br />
aldatzean. Dv Lab 39. Erditzeko mugan, ahardiari ongi begiratzeko da, jan edo xahu ez detzan umeak. Ib. 283.<br />
Agertzen ziren enganioak suntsirazten zituen, aitzineko erakuspenei beiratuz eta zeruko argiak baliaraziz. Hb<br />
Egia 112. Be'iratu eta egin neron irri. "En la regardant j'éclate de rire". ChantP 236. Lemizikoa egina zituen<br />
Zeruak bere asentutako eta deskansutako, Angiruek eta justoek ikusten eta beidatzen diotela (AN-erro, s. XIX).<br />
ETZ 263. Konpesoreak laister bere penitentagana ta beragana begiraturik. Aran SIgn 70. Zaldiai alderagotik<br />
begiratu. Arr GB 114. Begirozute zeruronz. Ib. 36. Beida beza zer galantak ta freskuak. Sor Gabon 31. Ez dit<br />
begi txarrekin beidatzen. Ib. 36. Ondo begidatuta. Ib. 44. Kopetako izerdiari begiratu gabe laguntzen zien<br />
argiñari lanian. Bv AsL 51. Erri oni gaur biguntasunez begira arren egiozu. AB AmaE 60. Konzienziako<br />
bazterrak ongi begiratu eta ikusi. Arr May 28. Eztuzu zeren beldurrik izan, Maria, ezen amodiorekin begiratu<br />
darotzu Jainkoaren begiak. Jnn SBi 37. Eta gero ezkondu zen, begiratu ere gabe zer eginbideren azpian ematen<br />
den ezkontzen dena. Ib. 75. Iñoiz ezteutsat arpegira begiratu. Ag AL 17. Bere izena izenik maitegarriena legez<br />
begiratua izan dediñ erbestekoen artean. Ib. 76. Lotsaz eta itzalez begiratu bear jako. Itz Azald 54.<br />
(s. XX). Baño zer dala ta begiratu bear det alderdi txarretik nere etorkizuna? Ag G 149. Aitzgorri gañetik<br />
begiratu ezkero, be aldeko gauza guztiak ume jolasak dirudite. Ib. 12. Uri andi bateko eleiz-torreak alkarri<br />
begiratzen dioten antzera. Ib. 10. Beste bost apaldarrak etzioten begiratu ere egin. A Ardi 122. Astronomu onek<br />
ixarrai begituta edo igarriko dau, ta katalejo andi bat ekarrijozube! Kk Ab I 25. Beizak gero Domingo, zer<br />
egiten dekan. Ill Testim 24. Tarraska joan zanien / bei ori atzerantza, / Fernandok begituten eban / orduan<br />
berantza, / euki ebalako / galduaren antza. EusJok II 122. Ez dezaion oraingo bizitza igarokorrari bakarrik<br />
begiratu, baizik betikoari ere bai. Inza Azalp 145. Izen ori ongi artua, ongi begiratua, [...] ta maittatua izatea<br />
nai degula. Ib. 132. Begittu zotz zar au. Zelan arraio atonduko ete zan onaño elduteko? Altuna 84. Ara, beitu<br />
zugatz aren azpijan jezarritta dagon eskale ziztrin-loi a... Ib. 96. Etxeak zitun zoko, ardandegi, gan<strong>bar</strong>a ta<br />
gañerako, begiratu omen zituen, baño txoria zegoaneko gelarik ez iriki. Or SCruz 88. Begira itzak nire eskuek<br />
egindako ubelak. Or Mi 58. Ikusi gura eztauanak ez daiala begitu. Kk Ab II 17. Uste dot Edestiara (Historiara)<br />
begitu ezkero, ikusten dala erri jakintsuak jausi dirala beti erri kirtenen menpian. Ib. 110. Eztodala erdeldun<br />
antzik, iñundik be, ta olakuak esaten iñardu yuek, baia dana alperrik, apelliduari bakarrik begitu yeutsiek. Ib.<br />
183. Begira akiok zer bei parea. Alz Ram 102. Aizu, aitona, beidozu gero / eltzen badizut lepotik, / lenago ona<br />
etziñan baño / gaiztotu zera gogotik. Tx B II 255. Sinisten ez duenikan bada / beitu bezaio berari: / erromatarrak<br />
zatitutako / lizar-makilla diruri. Ib. 266. Ez itandu iñok be niri zer diñotan, / ondo begitu baño zer egin daun<br />
Okan. Enb 86. Gomutauko balebe / zer dan biar ori, / obeto begituko / leuskigue guri. Ib. 168. Uri kutunoi,<br />
arpeiz arpegi / begitzen neutzun lenago. Ib. 144. Lopez Mendizabal-eren iztegira begiratu degu. Lab EEguna<br />
102. Gernua aztertu arazi nion ta gero garbi esan ere bai nere iritzia; estetako alako alperkeri bat ta "diabetes"<br />
asiera. Guzia jana pixkabat begiratzea zala. Ib. 67. Erlojuari begiratuaz. Ib. 65. Erlojua begiratuaz. Ib. 65.<br />
Begiratu, begiratu zer egin duan ik, saskeltzar orrek. Otx 140. Sorbeltzak: "Ez duk biguna / ire zoria; begitu<br />
nazak, emen-or, / laister bai zabalak mozkor!... / Oi, zein maite dudan askatasuna!" Ldi BB 28. Ori irakurri<br />
ondoren goitik beera begiratu nindun itzal apur batez. Ldi IL 33. Erriko seme guziek, nor nolako zan<br />
begiratzeka, nor-nondi zetorren gogoan artu gabe, alkarri eskua eman. Ib. 135. Goldean ari danak, goldatz, edo<br />
ildo edo erreka zuzena egin nai badu, eztu atzera begiratu bear, beti aurrera begiratu bear du. Ir YKBiz 185n.<br />
Zakurrak ala ogi-puskari / erne-erne begiratu oi. Or Eus 420. Egin nitun gaiztakeriak ere ez itzatzue begiratu.<br />
Zait Sof 93. Beraz, bizitzako azken eguna begiratuz, iñor ez dut zorioneko izan bear. Ib. 99. Bere ugazamaren<br />
arpegia betik gora begiratzen du. Etxde AlosT 28. Orduan piñuari oso begizearka begiratzen zitzaion. Munita<br />
69. Ta aldia ere, gau-egunen joana begiratu gabe, geldirik dezu gizaldien oñean. NEtx Antz 151. Nere biotzak<br />
ezer gutxi daki biziari aurrez begiratzeko. Ib. 34. Behiek, ordea, ez zuten aldi honetan erantzun, baizik luze<br />
luzaro eni begiratu. Mde Pr 130. Bazterretako agure guztiak bere, erdi-erdira begitu ta begitu ziarduen. Erkiag<br />
Arran 43. Alderdi guztietara beituaz. Ib. 67. Aldi beten etzagunek [...] lur gitxiegi eukiko euden ala ez begitu<br />
<strong>bar</strong>ik, alik eta errenterurik geien eukitera eiten eudien. Akes Ipiña 31. Ardura andiaz begitu deutsie Ageda<br />
deunaren baso oni. Ib. 20. Baietz ba, Martin; egia diñuatela! Begitu eik, begitu eik. Bilbao IpuiB 198. Au baiño<br />
astronomu o<strong>bar</strong>ik ez dago gero! Beitu zelan igarri dituzan denporearen gora-berak. Ib. 103. Erlojura begiratu.<br />
Ib. 106. Senda luzea har ezazu, begitu gabe atzera. Arti MaldanB 193. Bestiak beatu (begiratu) eban da: --Bai,<br />
ori etxe onetan interprete dagok. SM Zirik 10. <strong>Euskal</strong>dunen txistuai / ondo begiratu, / iru zulo besterik / beregan<br />
ez ditu. BEnb NereA 222. Irugarrena eztarri ona, / neurriai ondo begitu; / bertsolaria ona izango da / baldintza<br />
onek baditu. Ib. 116. Menditik begituta / dira ederrenak. Ib. 49. Guardiazibillak alkar begiratu zuten. Ugalde Iltz<br />
38. Gauzak etekiñaren aldetik begiratuaz. Vill Jaink 85. Begitu zelan ikasi dotan / kaliz ederra jasoten. Gand<br />
Elorri 110. Zerura begitu dot. / Gurari bat daukot / begien lekuan. Ib. 85. Zelan etziran argiz itxutu / beitu<br />
eutsuen giza begiak? Ib. 135. Sakelak eta bere soñekoak begiratu dizkiogu, bañan utsik zauden. Izeta DirG 44.<br />
Ango gizonak, antiparrakaz begiratu deutsa txekeari. Erkiag BatB 162. Goitik-beera begitu eutsan. Ib. 78. Zuk<br />
begitu ondoren / eder-dirdira bai eustazun itxi. Onaind in Gazt MusIx 209 (Gazt 193 begira, Or 201 begiz io). Ez<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
566
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
eixu atzeruntze begittu, ostien damutuko yatzu-te. Alzola Atalak 40. --Ikusi eutsezak zelako ankak deukezan<br />
neska orrek? --Ez. --Ba, beittu'yozak. --Beittuko'eutsaz ba. Ib. 46. Eztiegu alperrik begiratzen izar-mordoen<br />
sortze-sartzeeri. Ibiñ Virgil 75. Zertako antziñako izar-mordoen zantzuen sorpena begiratu? Ib. 60. Zoiaz beitzen<br />
or-ziar nun egoki jarri geinkian bixok. Etxba Ibilt 456. Begira zazu azalaren latza edo begiaren iluna baino<br />
<strong>bar</strong>renago, edo berari ezin begiratuan, irakur edo abestu, gora gora, liburu honetako kantuak. Larre in Xa Odol<br />
12. Etxe artan da errespetua / begiratuta bertatik. Uzt Sas 225. Ez diot begitu. Azurm HitzB 34. Ezkutaria<br />
ondoren ote zetorkion begiratzeke, puskatxo bat urrutiratu zan andik. Berron Kijote 190. Honetaz gero<br />
mintzatuko naizenez gero, begira dizaiogun beste arrazoiari. MIH 80. Eta alde batetik eta bestetik begiratu<br />
behar dira gauzak. Ib. 197. Liburu batean eta bestean ez dago, ongi begiratuz gero, bi lagun besterik. Ib. 334.<br />
v. tbn. (para autores septentrionales) Elzb PAd 34. Arb Igand 32. Beiratu: Mattin 138.<br />
(Con complemento en caso instrumental). San Ignazio geurea / egizu arren bakea / dozun ezkero an da<br />
emen / zeure senipartea; / ez begiratu egiteaz / gizonak utsegitea / bada ezagutzea. BBizk 122.<br />
(Con aux. intrans.). "Ez da nihori begiratu nahi, il ne veut écouter personne" Dv.<br />
"Fijarse. Enatxako begiratu (V-ple)" A Apend. Othoitz onei begiratzen zaizte, Iauna. CantIzp (ap. H). Eta<br />
bethi iraunen duten suak, nola jasan behar ditut nik? Nola horri ez natzaio begiratu? Dv LEd 168 (Cb Eg II 92<br />
nola au begiratu ez nuen?). Begiraturen naiz bethi zure Ebanjelioko hitzei. Ib. 8. Eta ari huni, behar bezala<br />
begiratzen ez banintzan, nere onari bedere begiratu behar nioen. Ib. 77. Hola egiten dutenei etzaitezela begira.<br />
Dv Lab 343.<br />
(Reflexivo). Beira zaite ispilu andian. El 73. Zeruko ispillu eder onetan ondo begira zaite. Cb Eg III 340.<br />
Nagusitu eztidin lar librotxo au, itxiten dot emen. Norbera begiratu bedi; ta eskatuten badeutso humiltasunaz<br />
argia Jangoikoari, erakutsiko deutso Jaunak, zer itxi ta zer artu bear daben ona izateko. Añ LoraS 191s. Dama<br />
gaztiak, ez egon lotan, / begira zaitezte ispillu ontan. Bil 82. Ez nauzu ain itsusi ere. Oixtion, itsasoa aize gabe<br />
zegola, ur-ertzean begiratu naiz. Ibiñ Virgil 34.<br />
2. (L, BN, S, Sal, R; SP, Lar, VocS, Añ, Dv, H; begiatu S), beiratu (BN-<strong>bar</strong>d-lab; VocBN, Gèze), behiratu.<br />
Ref.: A; EI 301; Lrq; Gte Erd 47, 212. Cuidar, defender, proteger. "Garder" SP, VocS, VocBN, Gèze "Amparar",<br />
"apadrinar" Lar y Añ. "Cuidar, guardar" A. "Begira nazazu gaitzetik (BN-lab-arb-ciz, S)" Gte Erd 212. "Ona<br />
usteletik begiratzen du (BN-lab)" Gte Erd 47. "Jainko ona, begira nezazu (BN-lab)" Ib. 47. v. zaindu, gorde. <br />
Tr. Propio de la tradición septentrional, tbn. lo usan algunos alto-navarros como Beriain. Lo hallamos además en<br />
Ubillos y en unos pocos autores occidentales del s. XX.<br />
Arratsian etzitian gomendadi Ieinkoari / Eta othoi begirezan peril guzietarik. E 15. Begira beza bere mihia<br />
gaitzetarik. Lç 1 Petr 3, 10. Begira nazazu peril guztietarik. Mat 187. Eta ez-kaitzazula utz tentamendutan<br />
erortzera: aitzitik begira gaitzazu gaitzetik. Ib. 2 (Harb 3, SP GirDoc 5, FPrS 21, Bp I 41, CatLav 5 (V 11),<br />
CatLan 12, CatLuz 3, UskLiB 13, CatJauf 2 begira; Lç Mt 6, 13 delibra, Ber Doc 84r libra; cf ConTAV 5.2.8<br />
begi[ra gaitzazu] en un catecismo alto-navarro, que parece ser la única muestra de begira en versiones<br />
peninsulares del Padre Nuestro, ya que en todas las demás solo se encuentran variantes de libratu. Begira, en<br />
cambio, es general en toda la tradición septentrional). Iainkoak begira dezala ene astotxua haren zekaletik. Volt<br />
197. Ezen ni nauk Iaun puxantaz beti inspiratua / Eta faltan erortzetik ziñez begiratua. EZ Man I 31. Aingeru<br />
begiratzen gaituztenak. Ber Trat 31r. Ungi begiratua da, Iainkoak begiratzen duena. Volt 134s. Zeren orduan<br />
hain da itsusi, non itsustasun hark berak begira baillezake aitzinerat gehiago haserretzetik. Ax 281 (V 188).<br />
Begira nezak ur emeti, / nihaur niaitek lasterreti. O Pr 75. Iauna, begira ezazu zure poblua. Hm 111. Othoi<br />
ezazie Eliza Sainta Katolika, Apostolika eta Romanoaren begira eta goratzia gatik. FPrS 17. Azkeneko egunean /<br />
Behar nauzu beiratu. Gç 136. Haragiaren gutizietarik, begira gaitzatzu, Jauna. Ib. 126. Ordea Jainkoak bethi<br />
begiratu eta guardatu zuen bere garbitasunean. ES 155. Zeren gaztek han [...] alferkeriaren herdoilletik<br />
begiratzen baitzuten bere burua. Ib. 186. Beira nazazu iende hitzuntzi eta ariñetarik. Ch III 45, 4. Borthitz<br />
gaitzala, hirrisku guzietarik begira gaitzala. He Gudu 171. Zure egiak jakintsü nazan, harek begira nazan eta<br />
ürhentze hun batetara drano hartan irañ erazi dizadan. Mst III 4, 1. Begiratu zuen bere burua errhoarena<br />
eginik. Lg I 285. Beira nazazu bizitze iragankor huntan. Brtc 74. Zer lanjerretarik Jinkoak beiratu edo libratu<br />
zien. AR 245. Heren buruak neke-pen oetatik gordetzeko ta begiratzeko eskua ta indarra. Ub 156.<br />
(s. XIX) Eta errok Didieri / untsa begira dezan / igorten derodala alhaba / orai arren hirekila. Xarlem 736.<br />
Eta ez gaitzatzula utz tentamentutan erorzera, aitzitik, begira gaitzatzu gaitzetik. Mg PAb 157 (en boca de un<br />
bajo-navarro). Begira nazazu haren galtzetik. Dh 112. Begira zazu, Jauna, zure zerbitzariaren arima, begiratu<br />
duzun bezala Enok eta Elia munduko heriotze komunetik. JesBih 460. Aingeru begiraleek begiratzen gaituzte<br />
salbamenduko etsaien kontra. Jaur 410. Uroski ez baluzte / Gizonek [neskatuak] behiratu, / Norbeitek behar<br />
zuela / Larrutik pagatu. Bordel 173. Jin ziren. Ziradiren joailiak / Arrotz-lurretara / sokorri txerkara, / Gathu<br />
armadatik begiratzeko. Arch Fab 211. Hari esker da bidez Senpere dohatu, / Hark ere dio ungi oihana beiratu.<br />
Hb Esk 120. Antzara-piro sorthu-berriak begiratu behar dira hotzetik eta uritik. Dv Lab 292. Mendirat igorriko<br />
ditut muthilak, [Iñazio] etsai guzietarik begira dezaten. Laph 145. Izarrak dire zeruko / Aingeruen begiak, /<br />
Gizonen begiratzeko / Yainkoak ezarriak. Elzb Po 187. Uri erantsi edo uhar ikharagarri batek begiratu zuen<br />
Martina erretzetik. Jnn SBi 177. Bekatu orijinaletik begiratu zuen Birjina Maria. Lap 320 (V 145). Emaiten<br />
deizügü gure gogoa, begira ezazü herrapide eta inganio gaizto orotarik. Ip Hil 221. Itzalpe egiozü [familia huni]<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
567
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
eta begira ezazü. Ib. 265. Bezperan oraino Baionan izana zen, herritar laborari hanbat maite zituenen zuzenak<br />
begiratu nahiz. HU Aurp 86. Ez badire salatari nahi, Jinkoak beira, ez diten izan berak salatuak. Ib. 138.<br />
(s. XX) Galdatzen dugu Jainkoak begira gaitzan gaitz guzietarik. CatJauf 101. Eta bizia begiratu dakokanean,<br />
hogoi libera urre haren ganik ezin bilduz higatuko duk hire burua. JE Bur 126. Eskuarak gu gaitu begiraturen,<br />
pareta hazkarrenak soldadoa egiten duen baino ere hobeki. <strong>Bar</strong>b Sup VII. Ama Birjinak gaixtoetarik begiratu du<br />
Xalbador. Ox 62. Etsaiak ardiesten balinbazuen <strong>bar</strong>nian sartzea, han gerizatzen ziren erregeak eta gudulari<br />
hoberenak, kanoi eta tresna guziekin heien beiratzeko. Zub 83. Ekaitzetik begira gaituzu. Or Mi 131. Itsasaldetik,<br />
dakizun bizkar konkor harek berak beiratzen zuen [Donostia]. JE Ber 84. Mistralek ongi (ta gaurki)<br />
darakus gizon ale baten esku naroak zer dezaken, asabaen mintzoa eriotzarengandik begiratzeko. Ldi IL 37.<br />
Gaitzetik begira ditzazun. Ir YKBiz 464. Beti begiratu zituzten egin-ahala herriko interesak. Zerb IxtS 23. Ez<br />
batere Itsasuarren, eta are gutiago Jondoni Murtutsen trufatzeko, Jainko maiteak begira gitzala bietarik. Lf<br />
Murtuts 3. Itzalgaizka zerbait asmaketan diardun norbait laisterka doanean, nerauk ere laisterka ibilli bearra<br />
dut, nire burua begiratzeko. Zait Sof 74. Ziberutarrek armak erabilten tie bethi beren herriaren, Ziberuaren<br />
begiratzeko. Mde Pr 51. Guduan hil baitziren gure beiratzeko, / Bakean ez ditugu nihoiz ahantziko!<br />
(Monumento a los muertos en la primera guerra mundial). In Zerb Azk 25. Semeak, amarekin zintzo izanez eta<br />
etxeko burubidea ta pakea begiratuz, atzemanak atzemaillearen gogara zigorkatu zitun. "Curans familiae<br />
disciplinam et concordiae suorum consulens". Or Aitork 229. Hor zinezten gogoeta ilunetarik ene begiratzeko.<br />
JEtchep 69. Inolako agintaritzan danak, agintari danez, bere buruari dagokiona eztu begiratzen. Zait Plat 135.<br />
Zein arrisku letozkidakean eta aiengandik nere bizia nola begiratu nezakean, asi nintzan nere <strong>bar</strong>rena aztertzen.<br />
Anab Aprika 60. Gaitz orretatik bertako jendea begiratzearren, prantzesek arraitxo oriek Ameriketatik ekarri eta<br />
errekaetan zabaldu dituzte. Ib. 40. Gizatasuna babestu dezala, gizonari dagozkion baliozko guztiak zaindu ta<br />
begira ditzala. Vill Jaink 92. Zure letrek hanitz lagundu eta beiratu nutela. Larz Iru 120. Hartu dugun<br />
zerutikako janariak begira gaitzan zorigaitz guzietarik. Ardoy SFran 350. Holako euripetikan / Jeinkuak begira<br />
gitzala. Xa EzinB 115. Arbola hori beira dezala / zeru gainetik Jainkuak. Mattin 78. Gero behar nüntiala /<br />
üngüriak begiratü, / Mendien zola erditan / mürriak ere goititü. Casve SGrazi 68. Zeren [Jinkuak] beitzütie /<br />
begiratü larrützetik. Ib. 120.<br />
v. tbn. SP Phil 230. Arg DevB 222. Tt Arima XVI. Ch III 26, 2. Mih 23. Mercy 3. Monho 140. AstLas 62. MarIl<br />
33. CatS 16. <strong>Bar</strong>b Sup 19. FIr 155. Etcham 219.<br />
Beiratu: Monho 28. Dh 105. Laph 239. Zby RIEV 1908, 205. Ox 30. Etcham 175.<br />
(Objeto en dativo). --Beraz Letheriña hoiek zer dira? --Orok Jinkoari egiten deritzen othoitziak Popüliari<br />
begiratzeko haren khexüeritik. Bp II 60.<br />
(L-ain, S, R-is; SP, Lar, Añ (AN), Dv, H). Ref.: A; Lrq; Gte Erd 81. (Intrans.). Guardarse. "Se donner de<br />
garde" SP. "Begira zaite, donnez-vous de garde" Ib. "(Del agua) mansa me libre Dios, ura bada geldi, artatik<br />
begira adi" Lar. "Guardarse" Lar y Añ. "Abstenerse de hacer cosa mala, bekatutik [...] (AN) begiratu" Añ.<br />
"Begira zaite harenganik" Dv. "(L-ain), conservarse, conducirse. Ederki begiratzen da hori bere lanetan, ése se<br />
conserva bien en medio de sus trabajos" A. "Begiraki erraiteatik (R-is), guárdate bien de decirlo" Ib. "Arriskutik<br />
begiratzen da (BN-lab)" Gte Erd 81. Falsu testimoniotik ezin ehor begira; / Halaz kondemnatu zuten Ieinkoa<br />
ere hilzera. E 233s. Baldin haren hirá gure gainera erekharri nahi ezpadugu, hartarik begiratu behar garela. Lç<br />
Ins D 7r. Begira gaitezen egin hobenaz bantatzetik. EZ Man I 35. Badakusazu sendatu zarela, begira bada berriz<br />
eritzetik, zerbait are lehen baiño gaizkiago gertha eztakizun. Ax 469 (V 304). Orotan fida adi, orotarik begira<br />
adi. "Fie-toi de tous, & donne-toi garde de tous". O Pr 379. Non zure hegalen itzalaren azpian begiratzen<br />
baitzen oldartzen zaizkon tentamenduetarik. SP Imit III 50, 2. Oi, bada, nik lehen pena hauk / Munduan<br />
ezagutzera, / Begiratuko bide nintzen, / Ifernurat erortzera. Gç 175. Beiratuko naiz [etxea] egitetik / Deabruaren<br />
ohatzea. Ib. 123. Nola ihor begira daite gezürti izatetik, eta egia eztenaren erraitetik? Bp I 103. Begira zaite<br />
sartzetik gauza goregitan. Ch III 58, 1. Zeruko graziez usaia gaixtoa egitetik ungi begira gaitezen! He Gudu 168.<br />
Begiraturen naiz, munduko diru guziak izatekotan ere, hedatzetik eskua erregeren semearen gainerat. Lg I 364.<br />
Haren kanbiatziak emaiten deragun gatzaren medioz begira giten. AR 64. Nekazalen lanetarik behar<br />
da begiratü, eta finkatü Jinkuaren zerbitxiari. CatLan 88. Garbitu behar gera orietatik, eta begiratu behar gera<br />
berriz egitetik. Ub 211. Nor bera beiratuko da / bertzela pentsatzetik. Monho 60. Zorrozki beiratu behar gare<br />
jenden laudorioen ta munduko ohoren gutiziatik. Dh 67. Beiratuko naiz hotzaz edo beroaz, eritasunez. Ib. 234.<br />
Nahi zare begiratu kosta tristeki joitetik? MarIl 101. Begira gaiten hoin kriminela laiteken hutsetik. Jaur 195.<br />
Gaierdi zerenatik begira zitaie. Etch 378. Beiratuko naiz gauean sartzetik. Hb Egia 125. Azken judizioko<br />
dohakabetasunetarik begira nadiela. Dv LEd 270. Zertarik egün saintü hartan behar gira begiratü ororen<br />
gañetik? CatS 46. Makhur hortarik begira gaitezen. Arb Igand 34. Kalapitarik gabe, jan edan eta elhe<br />
alferretarik begiratuz. JE Bur 173. Farisauen ta Sadukearren orantzatik begira zaitezte. Ir YKBiz 235. Begira<br />
zaite lizunkeriatik. Zerb IxtS 61. Beira gaiten, guhaur [bekatu] hortarat ez gintazkelako urgulutik. Larz Senper<br />
118. Beiratuko naizela hemendik aintzina. Xa Odol 136.<br />
(L, BN-ciz, S; Dv, H), beiratu (BN-baig; VocBN). Conservar(se), guardar. Ref.: A (begira); Satr VocP<br />
(beiratu); Gte Erd 47. "Neguko begiratzen dut belhar idorra" Dv. "Bere diruak ongi begiratzen ditu" H.<br />
"Guardar, conservar, esconder" Satr VocP. "Mintzaira behar da begiratu (BN-ciz)" Gte Erd 47. Cf. A Apend:<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
568
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"beraxula poliki, ¡consérvese bien! (begirazula?)". Eta zuen spiritu guzia eta arima eta gorputza hogen gabe,<br />
Iesus Krist gure Iaunaren adbenimenduko begira ditezela. "Soit conservé". Lç 1 Thess 5, 23. Hik begiratu ukhan<br />
duk mahatsarno ona oraindrano. Lç Io 2, 10. Emaztetarik eskapatzea, kastitatearen begiratzea. Ax 363 (V 240).<br />
Eztemala eure molsa begiratzera bethi so dagoenari lurrera. Or Pr 599. Nekez irabazteak derakuske ongi<br />
begiratzea. 'On apprend à bien garder'. Ib. 329. Urak berak [...], zenbait lurreko animaliak hura ukitzen badu,<br />
ezin luzeki begira dezake bere freskura. SP Phil 258. Agian kastitatea begira ditekeielarik [...] ukitze hetan. Ib.<br />
258 (He 260 begiratu, Echve Dev 298 konserbatu). Ienkoaren grazia [...] begira dezagun eta konserba. Tt Onsa<br />
58. Adora dezagun humilki / Esentzia handiena; / Hunek dik hirur Presunetan / Begiratzen batasuna. Gç 192.<br />
Bere birjinitatia begiratüren ziala. Bp II 94. Erran diteke eskuara egungo egunean bere garbitasunean dagoela,<br />
zeren begiratzen tuen bere lehenbiziko hatsapenak eta izenak. ES 101. Ikasi behar düzü, zure büriari hanitx<br />
gaizatan bühürtzen, bestekila nahi badüzü bakia, eta jünto izatia begiratü. Mst I 17, 1. Abisatü izan zite, (dio<br />
nurbaitek), abisatü izan zite; begirezazü zihaur beithan, nik erraiten deizüdana. Mst III 45, 4. Behar düzü<br />
arranküra handi bat ükhen, <strong>bar</strong>netiko libertatiaren begiratzeko. Ib. 38, 1. Nola hartzen zuen Ruth bere<br />
emaztetzat, nahiz begiratu aitzinekoen izena. Lg I 249. Saindu haren burua ekharria izan da geroztik<br />
Frantziarat; maiteki begiratua da Beauvais deithzen den hiriko eliza nausian. Ib. 84. Saindutzen gaituen<br />
Graziaren begiratzeko izan behar dugun arthaz. Mih 7. Trezor haren begiratzen yakiten badut ene ariman<br />
egonen zare. Ib. 9. Birjinitatia bethi begiratü ükhen düte ezkonzan. CatLan 37. [Urrhia ta zilharra] ahalik<br />
tinkoena begiratzen dütügülarik. Egiat 190. Primisaus, laborantzatik printzetürik, begiratzen zütien bere hatü<br />
zaharrak. Ib. 262.<br />
(s. XIX) Eta kaxoteko gilzak / Nahi dütüt begiratü / Ezpeiniz nahi prinzer / Bathere fidatü. Xarlem 1013.<br />
Populu batek maiteki gizonen orroitean / Beiratu tuen usantzak ikusten tuenean / Profeta berri batzuez zorrozki<br />
jujatuak, / Penarekin onesten tu hekin jujamenduak. Monho 48. Ehun lus hoiek har zatzu, / behar orduko begira<br />
zatzu. Arch Fab 229. Eta zeruko hegastinetarik zazpi eta zazpi, ar eta eme: mota begira dadien lur guziaren<br />
hedaduran. Dv Gen 7, 3 (Urt konzerba, Ur iraun; Bibl bizirik atxikitzeko). Artha puxka baten bidez begira<br />
daitena, ez da galtzera utzi behar. Dv Lab 149. Lür hunak hur hanitx hartzen eta begiratzen dü. Ip Dial 44 (Dv<br />
begiratu; It, Ur gorde). Eginen duzu guziez pasta nahi duzunian zerbitzatzeko. Pasta hau beira ditake sei<br />
ilhabethe eta urthe bat hurbil. ECocin 54. Burraz pasa zazu plata bat eta dreza zure tarta gainean. Beira zazu<br />
pastatik emaiteko banda bat inguruan. Ib. 37. Arraila zatzu azpiko aldetik eta hezurrak khen, larrua osorik<br />
beiratuz. Ib. 7. <strong>Bar</strong>atze gibeleko elhorri zuria, / Bethi duk begiratzen haurreko tokia. / Hik bezala zertako,<br />
aldaska garbia, / Ez diat sor-lekuan higatzen bizia? Elzb Po 184. Aphezek ekhartzen dute Jainkoaren erresuma<br />
arimetan begiratzeko eta gero eta gehiago hedatzeko. Lap VI (V 1). Eta irakurrarazi zion nolako sariak dituzten<br />
zeruan birjinitate saindua beiratzen dutenek. Jnn SBi 97. Aikünü Mariak bezala begiratü lehen grazia hura! Ip<br />
Hil 16. Aitzinian ekhar erazi zian Sen Lükasek egin Ama Birjinaren imajina, Santa Maria Handiaren elizan<br />
begiratzen dena. Ib. 180.<br />
(s. XX) Hartu, edo begiratzeko izan gauzak itzultzen ez dituztenak. CatJauf 84. Sarrixago, buruil, urrietan,<br />
oliben aldi eta amanden, bat ala bertzea lehertzen ohi baitira olio egiteko, jateko begiratzen ez direlarik. JE Bur<br />
82. Begira bethi zuen fedea. <strong>Bar</strong>b Sup 165. Badakitelakotz beren lurgintzako eta kabaleen mozkinen sariak<br />
beiratzen, noizian behin gorputzari dohazkon goxotasuna, zuzenak direlarik, ukhatu gabe. Zub 98. Etxolan bethi<br />
begiratzen zuten ur benedikatuarekin ongi zeinaturik. "Tenue toujours en réserve". <strong>Bar</strong>b Leg 124. Urthe onetako<br />
bihiaren bortzetarik bat gerokotz begiratzeko. Zerb IxtS 27. Izenak eta oro emaiten dauzkutenaz geroz, zertako<br />
behar ginuke den gutienko duda ere begiratu? Ib. 32. Hala ere, Goidelarazko idazkuntzak haien oroitzapena<br />
begiratu zuen. Mde Pr 222. Bere nortasuna, bere etnia jatortasuna begiratuko dituen <strong>Euskal</strong> Herri batentzat<br />
borrokatu nahi dugu. Ib. 40. Gainera, bi poema igortzen derautzut --eta hoik zuhaurentzat begiratzen ahal<br />
dituzu-- erdaraz eta euskaraz. Ib. 199. Azekirat aurdiki zituen bortz urtez orhoitzapen gisa begiratu zapeta<br />
mutzituak. JEtchep 60. Fedea, bederen, begiratu omen zuen azken hatseraino. Ardoy SFran 223.<br />
v. tbn. Mat 148. Hb Egia 134. CatS 61. Zby RIEV 1908, 293. Etcham 216.<br />
Mantener, conservar (en un estado). Halaber, nahi gaituán othoi, kaste eta xahu begiratu, hanbat gure<br />
gorputzetan, nola gure spirituetan. Lç ABC B 4v. Halakotz hagitz aitzinatuko duzu begiratzen bazare libro<br />
munduko artha guzietarik. SP Imit II 5, 3. Bena aita orano ez ase mendekatzez; / Jaun horier galthatü ükhen<br />
otoritatez, / Presu begiratzeko librantxaik ükhen gabez. Etch 142 (presu egon erazteko, en otras versiones).<br />
Odola hark du garbi beiratu zainetan. Hb Esk 7. Xahü begira ezazü gure bihotza. Ip Hil 19. Bereziki neskato<br />
gazten begiratzeko galbidetarik urrun. HU Zez 105. Bertutea garbi begiratzeaz. Ib. 107. Gogoeta lohiak<br />
khenduko tutzu, bihotza begiratuz garbiki. CatJauf 6. Bazen bertze zakur bat, gogoan bizirik begiratu dutana. JE<br />
Bur 19. Ait'amen aitek utzi legeak beiratzeko bethi lerden. Ox 162. Eskual-herri guziak / bere pean gitu, / Gu<br />
azkar eta sano / nahiz begiratu. Etcham 212. Eta hok ausikiño bat doidoi pudding-xerrari, garaitikoa oso<br />
beiratzen dutelarik. JE Ber 31. Belhaunik belhaun zueri esker / da begiratu azkarra / geure leinuak asmaturiko /<br />
theologia zaharra. Mde Po 102. Haren hemendik, ahal bezen luza, urrunt begiratzeko. Larz Iru 72. Emazte<br />
horrek nola ez duke lagundu bere bihotzaren garbi begiratzen? Ardoy SFran 306. Garbiki beiratzeko euskaldun<br />
dohainak. Xa Odol 111.<br />
(L, S, Sal, R ap. A). Reservar. Baina orain diraden zeruak eta lurra hitz beraz reserbaturik suko begiratzen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
569
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
dirade iudizionaren eta gizon gaixtoén destrukzionearen eguneko. Lç 2 Petr 3, 7. Bigarren arrazoina zergatik<br />
behar diogun geure etsaiari <strong>bar</strong>khatu, da, zeren mendekatzea beretzat begiratzen baitu Iainkoak. Ax 331 (V 220<br />
tít.). Nola baitu amudioak / Zure haurra konsumitzen, / Ez othe du enetzat ere / Su guti bat begiratzen? Gç 137.<br />
Desegin zituzten gauza arrunt eta guti prezatzeko zirenak, eta begiratu zituzten beretzat soineko ederrenak. Lg I<br />
271. Jeroboam yarraikitzen zitzaion, idolen ohoratzeko moldean, Jerusalemen egiazko Jainkoaren alderat<br />
begiratzen zenari. Ib. 342. Lau zathitan oreiña du ezarten, / eta lehen puska bere begiratzen. Arch Fab 85.<br />
Badakit zerura zu igan zarenean, ez duzula hemen zinduen baino amodio gutiago guretzat begiratu. Dv LEd<br />
146s (Cb Eg II 79 amorio gutxiago ez dezula). Ez duzuea uste Jainko onak bere zeruan xokoño bat begiratzen<br />
duela xede oneko gizon heientzat? HU Zez 200.<br />
Ejipzienen haur lehen sorthiak oro hil erazi zütiala, eta Israeliter bere lehen sorthiak bizirik begiratü. Bp II<br />
103.<br />
(H). Vigilar; controlar. "Ardiak begiratzea" H. Eta mana zezan Zentener bat, begira ledin Paul eta largoan<br />
ezar ledin. Lç Act 24, 23. Mana ezak bada begira dadin sepulkrea heren egunerano. Lç Mt 27, 64. Baitzeuden<br />
iratzarririk, beren ardien begiratzen. Ber Trat 41v. Berthutean aitziña goateko dugun artha gutia da kausa haiñ<br />
gaizki mihia begiratzen baitugu. Ch I 10, 2 (Mst mihia ezaxolatüki erabil erazitzen deikü). Nahi ait han<br />
[presuan] begiratü, / Juan ehadin ihesi. Xarlem 657. Ehüntaria eta hareki Jesüsen begiratzen zaudenak. Ip Mt<br />
27, 45. Hortako zuten bada [presuner hura] hain artoski eta hertsiki begiratzen. Lf Murtuts 47.<br />
Administrar, dirigir. "Ménager, menaiatzea, begiratzea" Ht VocGr 385. Ondasunak begiratzeko ta laneri<br />
yarraitzeko, ta lur izerdituetan galburu oria yalkiarazteko, etzen ua bezalako mutillik. 'Pour conduire un bien'.<br />
Or Mi 89.<br />
3. Cumplir (una ley, un precepto, un pacto, etc.); guardar (una fiesta). "Guardar las fiestas, las leyes, los<br />
Mandamientos, &c., goardatu, gorde, begiratu" Lar. "Satisfaire" y "solenniser" VocS (probablemente en estos<br />
contextos). "Igandea begiratzen nuen untsa (BN-ciz, S)" Gte Erd 47. Tr. Propio de la tardición septentrional,<br />
aparece tbn. en alto-navarros como Beriain. Lo hallamos además en Ubillos y algunos pocos autores occidentales<br />
del s. XX. Manamenduiak hoiek dira, Iangoikuak emanik; / hok begira ditzagula, salba giten hegatik. E 49.<br />
Nola bere promesa begiratzen du? Lç Ins D 6rs. Sakramenduén administratzeko Elizan ordenatua den poliziá<br />
begira dezagun. "Que nous observions". Ib. D 6r. Igandea ongi eta sainduki behar dela begiratu. Mat 120. Aren<br />
mandamentuak begiratu dituztenei. Ber Trat 97v. Igandeak eta iaiak begira ditzagula. Ber Doc 88v. <strong>Bar</strong>ur<br />
egunak zintuen / begiratzen sainduki. EZ Noel 155. Mana bezala, emazu manuaren konplitzeko eta begiratzeko<br />
indarra ere. Ax 364s (V 240). Hain herstuki begiratzen zuen [legea], non ezpaitzen faborerik, ahaiderik eta ez<br />
urrerik, eta ez zilharrik hauts arazi ahal ziazaionik. Ib. 346 (V 230). Manatzen dutelarik armada-legeak hersiki<br />
begira ditezin soldaduen artean. SP Phil 232. Igandiak begira itzak, eta Ienkoa zerbutza debotki. Tt Onsa 179<br />
(tbn., con alguna var., en Ub 170, CatLuz 6, CatS 7, CatJauf 5). Nola begira daite manü haur? Bp I 95. Zeren<br />
enzun dudan zure hitza, eta ez begiratu. Ch III 2, 3. Kanpotiko gaizen eta zeremonien begiratzian baizik gure<br />
errelijiniaren profeitia ezarten ezpadügü. Mst I 11, 4. Ez duzunaz geroz begiratu enekin egin duzun batasuna eta<br />
ene legea. Lg I 337. Begira ditzakegü beraz manamendü hok? CatLan 63. Beztitzean begira zatzu modestiarik<br />
zorrotzenaren erregelak. Brtc 10. Alabainan lekhuan lekhuko legeak begiratu behar dire. Dh 77. Zorrozki<br />
beiratzeko erregela. JesBih 467. [Jesu Kristok] begiratuko ditu bere aldetik errekontziliazione haren<br />
kondizioneak. Jaur 159. Erraiten diotegu behar dela Jainkoa zerbitzatu, bekhatuari ihes egin, berthutea<br />
pratikatu, irabazi Zerua, Ebanjelioa begiratuz. Ib. 111. Bijilian gañen eman dian mania xüxenki begiratü. CatS<br />
102. Gu egun gobernatzen gaituzten gizonek ez dituzte beiratzen yustiziako legeak berak. Elsb Fram 161. Igande<br />
egunaren giristinoki eta osoki begiratzea. Arb Igand 47. Lege hori ez begiratzekotz, behar litakela kendu. HU<br />
Zez 42. Elizaren lehen manamenduak manatzen dauku begira ditzagun obligazionezko phestak. CatJauf 86.<br />
Begiratu baluzte Lege zerukoak. Etcham 206. Ni maite nauenak nere itza begiratuko (gordeko) du. Ir YKBiz 451.<br />
Jainkoaren legea begiratzea osoki debekatu zioten [Judueri]. Zerb IxtS 75. Enekin segurik, sal nahiaren izaria<br />
beiratuz, gehiago sal lezake. Larz Iru 60.<br />
v. tbn. Harb 422. SP Imit III 56, 2. FPrS 15. Mih 88. UskLiB 102. Etch 664.<br />
Respetar (un derecho, una obligación, etc. a alguien). Iangoikua, zuk begira niri ere zuzena. E 249. Bada,<br />
zareten bizi elkharrekin sainduki, Iainkoak manu bezala batak berzeari karitate, fede eta leialtate begiratzen<br />
draukazuela. Lç Ins B 6v. Nori bere hon edo ohoriaren begiratzeko edo galdü dianian bühür eraziteko. Bp I<br />
114. Nori bere zuzena begiratzen bazaio. ES 383. Ahalkerian eror arazi tutzu, egun, zure zerbitzariak, bizia<br />
begiratu darotzueten ondoan zuri eta zure familiako guziei. Lg I 317. Aitzinean bezala sartzeko zuzena<br />
begiratzen zeielarik. JE Bur 44. Zaitu ta begiratu besteren eskubideak, zureak ere begiratuak izan ditezen. Vill<br />
Jaink 83.<br />
4. Mirar por. "Mira por ti, begirok, begirazaiok, [...] zere buruari" Lar. "Nik nere buruari ongi be(g)itzen diot<br />
(AN-gip)" Gte Erd 303. Graziak berriz eztio beiratzen bere aisiari eta probetxuari, baiñan bai bertzeren<br />
onari. Ch III 54, 4. Gorputzeko gauzei laarregi begiratu, ta arimakuei jaramonik ez egitetik. JJMg BasEsc 12.<br />
Jaungoikuaren elizaren onrari begiratzeko zeloz sutsubak. Bv AsL 189. Etxealdeari bear bezela begiratu nai<br />
bazaio alegiñean jardun bearra dago. TAg Uzt 78. Erikor izaiki, bere osasunari begiratu behar zion honek. Mde<br />
Pr 134. Begira bezaio berorrek bere osasunari. Berron Kijote 85.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
570
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(Con complemento con el sufijo -gati(k)). Begiratzen dabee Iaungoikoen honreagati. Cap (ed. 1893), 36.<br />
Baña gizonen artean billatzen ez badegu justiziarik, gure Jaungoikoak begiratuko du guregaitikan. Apaol 59.<br />
(Con complemento en caso instrumental). Zer naizu nigandik? Jakiña da, ta badakust, nere Jabe maitea.<br />
Nere animaz ondo begiratu, ta illtzeko bezela bizi nadilla. Cb Eg II 88. Eta sinistu edo ondo jakin, ondasunak<br />
edo pobreza zuri ematea Jaunarenzat guzia bat edo berdin dala, ta berak zuzaz obeto begiratzen duela. Cb Eg<br />
III 349. Jolasbidez bezala lurra landu bear zuan nekerik gabe ta <strong>bar</strong>atze eder artaz begiratu. Inza Azalp 46.<br />
Begiratu zuan Jaungoikoak bere aur maitte onen gorputzaz ere. Ib. 45. Gutaz begiratzea beren eginkizunik<br />
aundiena bezela daukate. Ib. 43. Bakarrik gelditzen aizenean, nork itzaz begiratuko duen espa aundia ematen<br />
ziak. Alz Ram 82.<br />
5. Afectar, contemplar (una ley, etc.). Zen baño garbiago egin zuen bere semea mundurat emateak. Ezin<br />
beraz hura [Maria] begira zezaken purifikazionearen legeak. Mih 88s.<br />
6. "(V-ple-oroz-arr), figurarse. Begiratu jat, se me ha figurado" A. v. begitandu.<br />
II (Part. en función de adj.). 1. (V, L, BN; SP, Lar, Aq 1339, Añ, Dv). Ref.: A; Etxba Eib. Prudente, comedido.<br />
"Gizon begiratua, homme prudent, avisé" SP. "Grave, serio" Lar. "Despierto, despejado", "discreto", "prudente"<br />
Añ. "Cauto, begiratua, oartua, ondo ikusia" Aq 1339. "Gizon begiratua, homme réservé, sobre, prudent" Dv.<br />
"Económico, discreto. Emazte begiratua artu ebana, eta bai biar be, irabazi laburrekoa zalako senarra" Etxba<br />
Eib. Tr. Documentado en la tradición septentrional desde comienzos del s. XVII; a partir de 1750 sólo se<br />
encuentran ejs. de Duvoisin. Al Sur se documenta desde mediados del s. XVIII hasta nuestros días.<br />
Birjina begiratua. "Prudentissima". EZ Eliç 394. Gu iende kastoak, onhestak, garbiak, pausatuak eta<br />
begiratuak gara. 'Comedidas'. Ax 178 (V 119). Guziz zuhurrak eta begiratuak egon behar dugularik lagunaz<br />
gaizki minzatu gabe. SP Phil 357. Zarela ere begiratuago eta beldurtiago zure obra guzietan. "Cautior quoque<br />
& timoratior". SP Imit II 9, 4 (Ch zure gañean atzarriago, Mst e Ip abisatiago, Echve kontuzkoagoa, Ol<br />
gurbillago). Ordean guziz gardatuak eta begiratuak izan behar dugun arren. He Phil 359. Nola aur bizi<br />
ezertako, edo askotakoa, ta dontzellatxo begiratua zan, gurasoak neskamearekin, edo bakarrik, ardo eske<br />
bialtzen zuten. Cb Eg III 364. Beldürrez, hen üsiegi jitiak, ezpiritia <strong>bar</strong>reia erazi dizazün, edo zure aski begiratü<br />
izan gabiak, bestiak bekhatiala eror erazi ditzan. "Per indisciplinationem". Mst III 11, 2 (SP jakin eta begiratu<br />
behar direnak egin faltaz, Ip zure erreglagabiaz).<br />
(s. XIX) Konfesore begiratuak aztertzen ditu animako peligroak. Mg CC 144. Gauza txikietan begiratua ez<br />
danak, geldika joko du bea. Ib. 232. Edango dezuna edatea, edo zere etxean, edo beste baten lagun begiratuekin.<br />
Ib. 149. Tenplanza, edo begiratua izatea. Añ CatAN 61. Ez oi nas sartu ardantegijetan nora ezian, premiñaz, ta<br />
ezin bestez baño, ez jakolako etxagun begiratu bati on egiten burua bat egitia gizon ospetsu, burrukari,<br />
ondatzalle, alper ta baldanakaz. Mg PAb 43. Nekezale guztiak balira zu baisen begiratubak, urrezko bidiak<br />
ikusiko liraatez. Ib. 105. Personarik begiratubenak bere arrapetan ditubala batzubetan diabrubak. Mg CO 252s.<br />
Ala gorde zuen burua asko jakiñez, ta begiratua izanaz. VMg 77. Beren artean zorionez zeukaten txori pizkor,<br />
asko jakin ta begiratu bat. Ib. 70. Jan-edanean begiratua eta kontuzkoa izatea. Gco II 87. Emonian begiratuba<br />
gaiti, [dino bere artian gaistuak] keia bere gorde gura leukiana dala. fB Ic II 224. Bizitza deungakuak, milla<br />
gauza esan oi zitubeenak konfesore zuzen eta begiratubeen kontra. JJMg BasEsc 83. Konfesore yakitun, birtute<br />
andiko ta ondo begiratu bat artu. CatLlo 88s. Bero andia egindako bein batean, Susana <strong>bar</strong>atzako putzuan<br />
mainatu nai izan zan, eta ain begiratua izanik, neskameak <strong>bar</strong>atzatik kanpora bialdu zituen, putzuan zegoala,<br />
ikusi etzezaten, eta atea bere aldetik itxi zuen. Lard 303. Konfesore on, yakintsu eta begiratu bat. Ur CatArrig<br />
95. Eta hi, nere mihi pozoatua, hiri Jainkoaren beldur sainduaren lokharria jauntziren diaiat, ixilago ta<br />
begiratuago egon hadientzat. Dv LEd 85 (Cb Eg II 42 lotu ta ixillago). Artutie konfesore on, yakintsu eta<br />
begiratu bat. Ur CatArrig 95. Jan-edanean txit begiratu eta kontuzkoa. Arr May 187.<br />
(s. XX) Jatorri onekoa ta guraso begiratuen semea zan. Ag Kr 40. Irabazpide askoren itturburua da<br />
zirikaldia. Uzkurrago, erneago ta begiratuagoa egitten du ona zirikaldiak. Inza Azalp 149. Bere apaiz lanetan<br />
oso begiratua izan arren, Tolosan zeuden gobernu-mutillei salatu egin zioten, pulpitutik gobernuaren kontra ari<br />
zala. Or SCruz 25. Edozein langillek, bape begiratua bada beintzat, bera ta bere sendia elikatu, jantzi ta<br />
zertxubait aurreratzeko lain izango dan alogeraren eskubidea daukala, antxiñatik irakatsi dau Eleizeak. Eguzk<br />
GizAuz 31. Etxekoandre begiratu au, senarrarekiko legea ausi duen andra zapuztu bat bezela. NEtx Antz 83. --<br />
Ontan saririk jasotzen ezpadet ere, galdutako orduak ez dituk ainbeste. --Oso begiratua ikusten aut ire ele-eder<br />
lanetan, Vargan. NEtx LBB 113.<br />
Delicado, sensible. Ikusten duzu, Philothea, arima saindu eta eder hura zein begiratua eta minbera den<br />
hitzezko afaitaduraz emaiten duen sentimenduan? "Combien cette sainte belle âme est douillette au sentiment de<br />
l'afféterie des paroles". SP Phil 363. Aur erdi-jana aurrera ekarri zuen. Au ikusi zutenean, aldegin nai ziotelako,<br />
esan zien: Jan dezakezute, bai; bada, ez emakume bat baño begiratuagoak, ez ama bat baño biguñagoak izango<br />
zerate. Lard 543.<br />
(No referido a personas). Moderado. Ipiñi eban burdiña-lantegi apala Bilbon, lana guztiz ondo ta saneurri<br />
begiratuan egiñik, entzutia artu eban. Kk Ab II 188.<br />
2. Cuidado, arreglado. Zola guzia tronadura ederrez apaindua, edozoin etxetako <strong>bar</strong>nerik begiratuena<br />
bezen junt eta garbi. HU Zez 117. Etzen nik uste bezalako hiri handia. Lehengo itxura begiratua du, bere karrika<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
571
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
hertsi eta etxe zaharren moldean. StPierre 39.<br />
III (Sust.). (G), begitu (AN-gip). Ref.: A; A Apend; Gte Erd 67. Mirada, golpe de vista. "Begiratu zorrotza,<br />
mirada viva (G-azp)" A Apend. "Begitu bat egin nin (AN-gip); begitu faltsoa egin zion (AN-gip); begitu itsusia<br />
egin zion (AN-gip); begitu txarra egin zion (AN-gip)" Gte Erd 67. v. begiraldi; cf. BEGIRATU BATEAN,<br />
BEGIRATU ONEKO. Tr. Documentado en textos meridionales desde principios del s. XIX, su uso se<br />
incrementa en el XX. Al Norte sólo se encuentra en J. Etchepare. En DFrec hay 11 ejs.<br />
Con egin lo emplean Iztueta, Lardizabal, Arrue, Iraola, EusJok, Alzaga, Orixe, Anabitarte (Poli 35) y Uztapide;<br />
con eman (o emon) Beovide, D. Agirre, Etxaniz (Antz 109), Villasante, M. Atxaga, Ibiñagabeitia, Uztapide (Sas<br />
349) Kerexeta y Berrondo (Kijote 176); con bota Ugalde (Iltz 42) y Etxaniz.<br />
Lelengo begiratuban ez dirudijen legez lege agirijaren kontra, uste dabee kristinaubak, atariko<br />
burutazinoezko gurarijak ez daukeela neurririk. fB Ic II 254. Tropako soldadu ta oen agintariak begiratu onik<br />
egiten ezpaziezaten ere Españatar garbi <strong>Euskal</strong>du prestu beren anaia maitagarriari. Izt C 385s. Indar andi eta<br />
begiratu aserrekoa zan. Lard 164. Egin zigun begiratua ain zorrotza izan zan. Ib. 470. Zure begiratuaren<br />
gozotasuna iragazten zait begiyetatik biyotzera. Bil 161. Onen begiratu batek geiago alaitzen zuen, [...] aditu al<br />
zitezkean beste gauza guziak baño. Arr GB 51. Amorratu baten begiratu beldurgarria egiten zuen. Ib. 142.<br />
Begiratu ederra du, / zankua galanta. Xe 184. Sakelatik alargundu, / begiratua illundu, / orra gustuak atzendu.<br />
Ib. 234. Lendabiziko begiratuan <strong>bar</strong>runa jiratu zitzaion. Bv AsL 36. Au ezagutzeko asko da Ebanjelio santuari<br />
begiratu bat ematia. Ib. 156. Begiratu bakar batez ipiñiko dizkit aurrean nere esker beltz itsusia eta nere<br />
desleialkeria. Arr May 46. Kalean luze egoanari begiratu bat emonda. Ag Kr 13. Ura begiratua egiten ziyon<br />
batzerrekuak. Iraola 66. Begiratu alaia egingo dezu zuk / an jartzen baldin bazera. EusJok 110. Par-irudiyen<br />
bostekua eman / baño beiratu zorrotza. Tx B I 169. Ordulariari begiratu bat eta Ramuntxori beste bat egin eta<br />
atzera ta aurrera dabil. Alz Ram 127. Arpegi itzal ori, ezagutzen ez nauen begiratu <strong>bar</strong>e ori, ez dira<br />
Maritxorenak. Ib. 127. Erantzun zion leoi arre gosearen begiratu batez. Or Mi 56. Aren begiratuz, Aren itz<br />
bakarrez sendatzen ziren. Ib. 134. Gu harrituak, haurño heien begiratuaz. JE Ber 31. Belarriak uzkur / ta<br />
begiratu umilla. Or Eus 130. Ara begiratu bat bialdu bagerik, / ez du Mikelek uzten, amonak esanik. Ib. 250.<br />
Gazteai aitak atzeman die / zenbait aieruzko keiñu, / orotaz gaindi luze ta samur / isilkako begiratu. Ib. 94.<br />
Begiratu laisterrez aztertu zun arek ala<strong>bar</strong>en begitartea. TAg Uzt 128. Oraintxe alkarganatu dira begiratu<br />
zorrotz bi. Ib. 27. Beste zerbaitek lausotzen baitio begiratua. Ib. 69. Ez due nai izaten ikusleen begiraturik. Ib.<br />
307. Arren mirabe aundia ume bat balitz bezela zuriz jantzita ikusteak begiratu batera nornai arritzen zun.<br />
JAIraz Bizia 14. Une batez aietan Yainkoari begiratzen badiogu, begiratu ori errex atertzen zaigun. Or QA 98.<br />
Piarresen begiratu leitsuari erantzuki, Ithurribordako Gaxuxak ere xamurkiro so egin zion. Etxde JJ 33.<br />
Ormatarte artatik urrun zeuden eta aien suzko begiratua jasan bearrik etzuten. Ib. 183. Lenengo begiratutik<br />
emakume maratz, txukun eta egokiaren tankera artu zion. Ib. 84. Nagusiaren begiratua! Anab Poli 121. Naikoa<br />
da azkeneko mende auei begiratu bat ematea, egungo egokeraren sustraiak billatzeko. Vill Jaink 34. Luzaroko<br />
begitu bat / gauaren bikaiñarentzat. / Jauna gogoratu jat. Gand Elorri 101. Arimak ez du beste arazorik,<br />
begiratu goxo etengabean Maitea ikusi ta maite izatea baiño. Onaind in Gazt MusIx 150. Il nazazu gero zeure<br />
begiratuaren ederrez. Ib. 154. Zineaz mintzatu ondoren, orain dantzari begiratu bat eman dezaiogun. MAtx<br />
Gazt 61. Gure bizitzari begiratu bat botatzeko. NEtx LBB 7. Amaika begiratu egiña / neskatxai kale-eskiñan, /<br />
diruz pobriak izanagatik / ortatik osatzen giñan. Uzt LEG II 88. Goizaldean, Jaunak begitu bat emon eban, su ta<br />
laiñozko abetartetik, ejiptoarren gudarozteagana. Ker Ex 14, 24.<br />
v. tbn. Ill Pill 27. Mok 16. Beiratu: SMitx Aranz 23.<br />
Mutillaren su-begiratu maitekorretik, zein neskatx gurbillek bere burua gorde? Or Mi 31. Noizik bein zearbegiratu<br />
bat / alare neskak duke egin. "Un mirar atravesado". Or Eus 77. Agopeko mintzo bigunean eta zearbegiratuz<br />
asi zitzaion Zito izketan. TAg Uzt 206. <strong>Bar</strong>ne-zimikoz ninderagizun eziñegonera, gero <strong>bar</strong>ne-begiratu<br />
batez pakerazteko. Or Aitork 166. Beren ixkilluak apuntatzen zorroztutako ezten-begiratu aiekin beti zerbait<br />
zulatzeko zai. Ugalde Iltz 46. Dana dala, gogoa betikoa da gibel-begiratuz (retrospective). Guzion aleginak,<br />
beraz, ontara bear dute io, oraindik oroiterazten eztitugun egiak arkitzera, alegia. Zait Plat 70. Gain-begiratu<br />
bat emaiozu nekazarien menpean ezita dagoen munduari. Ibiñ Virgil 84. Aski da inguruetara gain-begiratu bat<br />
edo beste zabaltzea. MIH 376. Mintzatu berriak dira Donostiako egunorokoetan horrelakoek gure artean maiz<br />
jasotzen dituzten zehar-begiratu eta susmo txarrez. Ib. 229.<br />
- BEGIRA. (Imperativo, usado para advertir de algo o subrayar la importancia de lo que se va a decir). "Begira<br />
(V, G-to, L-ain), atiende, mira (imperat.)" A. Tr. Usado desde mediados del s. XVIII por autores meridionales,<br />
generalmente guipuzcoanos. Begira, ez esan bati ere emen ekusi dezuten gauzarik. Mb IArg I 236. Baña<br />
begira, zureetatik [=zure eskuetatik] ere fite ta laster joanen dira [koro ta zetroa] besteren batenera. Ib. 285.<br />
Bada artzen dizut zure itza; eta begira, Jauna, egiazko Erregearen itza dezu. Cb Eg II 55. Begira, Andrea,<br />
pekatari galduakgatik ark bere odola eman, ta Gurutzearen oñean Zu egotea nai izan zuen. Ib. 77. Baña begira,<br />
ez uste izan Sagararaño igaro bear dituzula Misterio guziak, Meza ongi entzuteko. AA I 497. Begira, diñot,<br />
beste onenbeste jazo ez dakizun. Ur MarIl 33. Begira, sendatua zaude, eta ez geiago okerrik egin. Lard 392.<br />
Begira, ene semea, aitak esan zion: zu beti nerekin zaitut, eta nere gauza guziak zureak dituzu. Ib. 418. Baña<br />
begira: zeruko zure Aita onaz-ezpada, orañdaño hitzegiñ ez dizut. Arr GB 72. Begira, tontua: / ez badek<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
572
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ateratzen / obeki kontua, / laster jarriko zaizu / mingaña mutua. JanEd I 38. Begira: Txomin Urreta prestuaren<br />
etxean emango digute gaur gabeko <strong>ostatu</strong>a. Zab Gabon 37. Begira: baldin nik esana egiten badezu, nik zuri<br />
jaten billatuko dizut. Bv AsL 52. Begira, Patxi, egin zak nai dekana. Ni banijoak ik zer esan dekan ari esatera.<br />
Apaol 100. Beira, beira, ixillik egon zaitez! Moc Damu 22.<br />
(s. XX) Begira: etortzen bada paperista ori nere galdian, etzaiozula utzi sartzen. Iraola 114. Eta begira, esan<br />
zion Andre Errosak, ez al zenduten arkitu bidean oraingo aeroplano oietakorik? Urruz Zer 16. Begira, Bernaiño,<br />
nik nai det automobilla. Alz Bern 67. Begira, bromatxo gogorik ez daukat nik, eta esan zer dezun. Ill Pill 17.<br />
Begira, Mirei, yaun Erraimun-ek i beste ala<strong>bar</strong>ik ez din. Or Mi 18. Billerakoak? Begira! lenago alkate jauna<br />
izan da; gero mediku gaztea; gero iru andre, bat alarguna, erriko jaia dirudi! Lab EEguna 15. Begira, Elisabet<br />
zure aideak ere sortu du aur bat. Ir YKBiz 7. Begira, egiaz, nik diotsuet: Profeta ta zuzentsu askok zuek ikusten<br />
duzuena ikusi nai izan zuten, ta etzuten ikusi. Ib. 173. Begira! Neronek dakidana yalkiko dizut. Zait Sof 21.<br />
Begira, esan zitzaion bere jabeari, azpigarria nai badezu edo [...], jarri errenkadak beti gora ogei metrotik ogei<br />
metrora. Munita 69. Begira, osaba, Elizak gauza asko esaten ditu, baiñan aren esanak eztitu iñork betetzen.<br />
Etxde JJ 141. Begira, mandatari jauna, nire errespeto guztiak daduzkazu. Arti Tobera 274. Begira, yauna,<br />
erantzun zion Piarresek. Ebatsi dakute emen ginuen diru guzie. Izeta DirG 30. Dantza lotua ez da edonorentzat.<br />
Ez da guztientzat. Begira, motoa naiz-ta automobilla erabiltzen ez diote edonori nola-nai uzten. Orixe bear<br />
genuke! MAtx Gazt 65. Begira, Martin: nik illean kobratu nai det nere soldata. Salav 34. Begira, ezbearren<br />
batek jotzekotan nagonean, izar ori illundu egiten dek. NEtx LBB 38.<br />
- BEGIRATU BATEAN. A simple vista, a primera vista. Begiratu batean idurin badute ere aldats oek,<br />
amiltzeko zorian daudela zinzilika erori naiean, aiñ irme ta sendo arkitzen dira alkarri laztandu ta itsatsiak, non,<br />
ez diran aspertzen beintxu ere, batak bestea naitasun andiarekin leialkiro maitatzeaz. Izt C 25. Gipuzkoako<br />
mendi goitituen babesa zenbaterañokoa dan ez da bear bezala ezagutzen begiratu batean. Ib. 32. Bertako <strong>bar</strong>ri<br />
ez dakien edozeñek begiratu batean esan leike, bi erriak bat dirala. Ib. 113. Begiratu batean badirudi, Rut-en<br />
joanera Booz-en oñetara irrisku andikoa zala [...]; baña [...] Jainkoaren bildur andikoak ziran, okerrik egiteko.<br />
Lard 162. Ongi dirudi, begiratu batean... Baña, galdegin ere badezakegu: ea noiz, euskal-yaietan, euskaldunen<br />
ta euskeltzaleen garaia yo bear duan. Ldi IL 64.<br />
- BEGIRATUKI. Cf. begiratuki. Mirando. (Errelejua begiratuki). Alaxe da, amarrak gañean ditugu. Goazen.<br />
Lab EEguna 110. Etxenagusiari begiratuki). Ib. 70. Aurrera begiratuki, beste biziera bat islatzen da, alegia,<br />
ezkonberrientzat. Txill Let 28.<br />
- BEGIRATU ONEKO. Reservado. Bere gauzetan batubagua, ta begiratu onekua gaiti [dino bere artian<br />
gaistuak]: Ezertako eza dala. fB Ic II 223.<br />
- BEGIRATUZKO. Conservado, que está en conserva. Afaritako tenorea da. [...] Ez dugu deusen eskasik.<br />
Bada gizenkia eta arrain begiratuzkoa <strong>bar</strong>atzekariekin. Prop 1908, 88.<br />
- BEGIRATZAKA, BEGIRATZEKE. Sin mirar. Zerren kausea begiratzaka / ifinten dabe obratan. Lazarraga<br />
1175r. Erriko seme guziek, nor-nolako zan begiratzeka, nor-nondik zetorren gogoan artu gabe, alkarri eskua<br />
eman ta etxe garbiko senide zintzoak bezela yokatu zenduten. Ldi IL 135. Ezinekuri dabil, atergabe aitarena<br />
deitoratzen errukigarria, urretxindor negartia bezela, eriotzari begiratzeka. Zait Sof 39. Ardien oberena<br />
begiratzeke. Ib. 137. Lats lasterrean zere buruaren gainetik iraitzi itzatzu, atzera begiratzeke. Ibiñ Virgil 57. Eta<br />
bere ezkutaria ondoren ote zetorkion begiratzeke, puskatxo bat urrutiratu zan andik. Berron Kijote 190. Hobe<br />
litzateke guk ere beste horrenbeste egingo bagenu: daukaguna gorde, ingurukoek nahiz urrutikoek antzekorik ba<br />
ote duten begiratzeke. MEIG I 229.<br />
- BEGIRATZEKO. Considerable, digno de tener en cuenta. Cf. Lcc: "Miradero, begiraitakoa". Eskol artan<br />
egiten zituen aurrerapenak txit begiratzekoak ziran. Arr May 191.<br />
- EZIN BEGIRATUZKO. "Qu'on [ne] peut garder, regarder, retenir, conserver" Dv. Anhitz aldiz gerthatu niz<br />
eta orai ere gerthatzen zure debekua ezin begiratuzko heinetan. Prop 1876-77, 109.<br />
- INGURU-BEGIRATU. v. inguru.<br />
Etim. v. SHLV 34s. y PT 317.<br />
begiratuki (L, BN, S ap. A; Dv). Cautamente, cuidadosamente, con precaución. "Caute, avec précaution,<br />
sobre, sobrement, avec circonspection" Dv. Cf. BEGIRATUKI. Bainan duzun damu zeren etzabiltzan ongi<br />
eta begiratuki aski, Iainkoaren serbitzari debozionetsu batek ibilli behar lukeien bezala. SP Imit I 21, 3.<br />
Gabiltzan haren serbitzuan fidanzarekin eta sinplizitaterekin, baina zuhurki eta begiratuki. SP Phil 227. Xoil<br />
mansoki eta begiratuki hari behar da, borondaterik gabe bertzearen espirituari bortxa egiteko. Ib. 363s (He 366<br />
eztitasun eta artezia handiarekin). Ibill gaitezen haren zerbitzuan fidantziarekin eta sinpletasunekiñ, ordean<br />
zuhurki eta begiratuki. He Phil 228. Nagusiaren alabatxoak ere begiratuki arretatzen zitun, eta aiek zentzatzen<br />
aski gogor zan, bear zalarik. Or Aitork 226. Liburu Sainduak irakurten omen, eta kristauen ele ederrak oro<br />
begiratuki aztertzen. Ib. 186. Erriari ari zitzaionean, begiratuki nentzun. Ib. 121. Luisek Ibani aunitz kentzen dio<br />
ortan. Zertan geiago? Itzak eta izkiak begiratuki aukeratzen. Or in Gazt MusIx 28.<br />
begiratune. Mirada. v. begirakune. Zeinbat begiratune arima illtzaille? fB Ic III 116.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
573
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begiratupe. (Tras gen., en casos locales de declinación sing.). Bajo (de debajo, etc.) la mirada. v. begirape. <br />
Jaungoikoaren begiratupean bai-geunde, ikara-zimikoak eta egonezin arrigarri batek zirikatzen du biotza. TAg<br />
Uzt 95. Bere maitearen begiratupean zorabildurik, arekin, beste ikuslerik gabe, maitasun-iturritik nai adiña<br />
zurrutatu zezakean. Ib. 267. Patiotik kalerako ormak txit goitiak ziran eta gañera beti ofizial baten begiratupean<br />
egon oi ziran. Etxde JJ 184.<br />
begiratzaile (L; Añ, Dv, Bera), begiratzale (Lar), begirazaile, begirazale (S), beiratzaile, beirazaile. Ref.: A;<br />
Lh; Lrq (begira); AtSac 50. 1. Guardián; defensor, protector; custodio; mantenedor, que conserva.<br />
"Administrador, begiratzale" Lar. "Patrón, protector (c.)" Añ. "Celui qui regarde, garde, conserve, préserve" Dv.<br />
"Conservador" A. "Begiratzaile (L), -zale (S), gardien, protecteur" Lh. "Pâtre" (S) AtSac 50. v. begirale,<br />
begirari. Tr. Documentado en la tradición septentrional desde principios del s. XVII. Al Sur, aparte de un ej.<br />
de Añi<strong>bar</strong>ro, sólo se encuentra en algunos autores del s. XX.<br />
O Aingeru iaioz gero ene begiratzaillea / premietan zu izatu zaitut neure habea. EZ Man I 123. O gizonen<br />
begiratzaillea. "O custos hominum" (Iob 7). EZ Eliç 310. Ararteko ezarten deriozielarik Birjina ama saintia,<br />
zien Aingürü begirazale, Patron Saintü eta beste saintiak oro. FPrS 29. Bortz ehun astoak oro alxaturik elgetik<br />
eraman dituzte, eta haien begirazaliak oro nitzaz berziak elgian hillik kolpez [...] heda heda diaudezu. Tt Onsa<br />
51. Zergatik ez haiz prestatzen iuiamenduko egun ikha[ra]garri hartakotz, zeiñetan nihork ez baitu izanen<br />
begiratzaillerik, sustengurik eta defendatzaillerik. Ch I 24, 1. Ez ene adiskiden nonbreak, ez ene beiratzailleen<br />
indarrak eziñ lagunduko nau. Ch III 59, 3. Obra onez berreginduko dut ene arima, hek izanen dire ene<br />
begiratzaile, sustengu eta defendatzaile egun lazgarri hartan. Brtc 125. Enasala ni neure ondasunen jabea,<br />
ezpada jabe-orde begiratzalle Jangoikoak ifiniko bat. Añ LoraS 163. [San Josepe,] Jesu Kristoren biziaren<br />
kontserbatzaile eta begiratzaile. JesBih 444s. Sen Grat gure begirazale hanitz iratzarria. UskLiB 142.<br />
Konsekratzen daizkitzut [...] ene osasuna, ene libertatea, ene bizia, hitz batez, naizen guzia et[a] munduan<br />
ditukedan guziak. Nahi nuken guzia da izan zaiten hauien ororen begiratzaile. MarIl 112. Maria dela on<br />
guziaren ithurburua guretzat, bai eta gure begiratzailea gaitz guzietarik. Jaur AndreB 113 (ap. DRA). Batzu<br />
xuhurrak eta begirazaile, bertze batzu egorzaile, gormant, jokolari. Egunaria 1849, 15 (ap. DRA). Hekin<br />
osasunaren beiratzaile ona, / bizi bethi izariz eraman dutena. Hb Esk 186. Jesüs Kristen Khorpitzaren<br />
begirazale ziren soldaduak, lotsaz ikhara jarririk, hilik bezala egon ziren. CatS 103. Ezen ahalik den gutiena<br />
zuen ber, ez zakien geldirik egoiten, ez zen bere buruaren begirazale. Prop 1884, 254. Thonba estaltzen zuen<br />
harrian eman zuten zigilua, eta soldadu begiratzaileak ezarri haren inguruan. Lap 283 (V 128). Zer amodioa<br />
Jainkoarena, gutarik bakotxari, zeruko bere gortheko Printze bat emaitea, gure zaintzaile eta begiratzaile! Ib.<br />
106 (V 50). Gaizo eskualdun laborariak, nor izanen da zuetaz bertzerik, eskualdun ohidura on guzien eta<br />
bereziki mintzaiaren begiratzale? HU Aurp 198. Ordü berian hitzartü zien izanen zirela algarrentako Jinkoari<br />
egin zien promesaren begirazale eta jakile. Ip Hil 66. Oro eroan dütie, [idi] hen begirazaliak ezpataz jo, eta<br />
nihaurk bakharrik erraitera ihes egin dit. ArmUs 1899, 34. Lurreko erregeak Elizaren haur bilhakatu ziren, eta<br />
haren begiratzale. CatJauf 31. Zaindari, Begiratzalle edo Santo Patronok. Ayerb EEs 1916, 190. Diruz ta eskuzabalez,<br />
merezi daben guztiai lagundu bai bear diran baldintzak ta begiratzalleak yarririk. Belaus LEItz 115.<br />
Ama, langille ixil, ezkontza koropitzaille zuurra, etxeko ondasunen begiratzaille zuzena. Lh Itzald II 116. Iñork<br />
ikusi etzulakoan, Santa Cruz lasai oeratu zan, inguru aietan begiratzailerik utzi gabe. Or SCruz 38. Soldadu<br />
begiratzailea an zegoan gelaren erdi erdian, eta etzedukan iñora mugitzerik. Ib. 46. Ezagutzen zutenak aitortu<br />
zuten ikasteko gogatsua zala: oien artean Gergorio Retana jaunak, Seminarioan aren begiratzaile izanak. Ib. 20.<br />
Lurra biziaren emaile, biziaren azkarzaile eta gizonaren ontasunen begirazaile. Herr 14-8-1958, 1. Jondoni<br />
Mikael Arkanjelua, izanagatik, bere hegal handiekin eta ezpata baliosarekin, Eskual-Herriaren begiratzale<br />
lehena. Ardoy SFran 16. Gure uzten beirazaile leialki so dagola. Xa Odol 157.<br />
(Como segundo miembro de compuestos). Otso batek etzuen / ezur eta larru baizik, / zeren horetan beitzen<br />
/ ardi begirazale honik. Arch Fab 81. Zaldi beiratzaileak bibak ardiesten, / zezena ihesari denean ematen. Hb<br />
Esk 223.<br />
Conservador (en política). Mac Millan-en boz-emaile batek zion: "Begiratzale (conservateur) naiz,<br />
begiratzale egonen". SoEg Herr 27-6-1963, 2.<br />
2. Cumplidor, que cumple, que guarda (preceptos, etc.). Zer sari hitz eman dü Jinkoak haren manü saintü<br />
ororen begirazaler? Bp I 114. Bazakien ondoan ere hura berekin zuela. Bertzenaz nola aginduko zioten lege<br />
begiratzailei sari Yainkoak baizen ezin emana? Hb Egia 9. Zeren eta lege zaharrian Jinkuak Manü horren<br />
fidelki begirazaler bizitze lüze bat phakütako emaiten beitzian. CatS 47.<br />
3. (Lar, Añ, Dv). Espectador. "Inspector", "mirante", "oteador" Lar. "Mirador, el que mira" Lar y Añ. "Mirón",<br />
"reparador, observador" Añ. Zuen artean arkitzen dira berrogeita amar baño geiago [dantza], [...]<br />
begiratzalleak naikidatzen dituztela. Izt D 145. Erran zukek ez dutala begiratzaile eskasik nabilan lekhuetan. Ez<br />
duk ikhusi, [...] nori beha zagon bestara ethorria zen yende guzia? Elzb PAd 70s.<br />
"Catascopus [='nave exploradora'], [...] begiratzaillea, begiregoillea" Urt IV 297.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
574
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begiratze (Lar). 1. Cuidado, vigilancia. "Guarda, el cuidado, la custodia", "resguardo, guarda, custodia" Lar.<br />
"Garde" VocS. Ihes egite hura, okhasinotan zarenean, zeure buruaren begiratze eta bortxatze hura da<br />
martirio eta martir izaitea. Ax 399 (V 260). Aita Santu Erromako batek utzi zuen aukera edo begiratze au<br />
Anima-zai ta Konfesore aituen eskuan. Mg CC 237s.<br />
(Con complemento en ablativo). Bizitegi nasai eta garbi, xuhurtzia, zuzentasun, geure buruaren jabego,<br />
arrotzetarik begiratze, familiako atxikimendu. JE Bur 174.<br />
2. (G-nav, B, L, BN; Urt Gram 38, Lar, Añ), beiratze. Ref.: Lh; Gte Erd 67. Mirada. "Inspección" Lar y Añ.<br />
"Desgarro, en los ojos de las damas, begien begiratze, beatze gozoa" Lar. "Coup d'œil" Lh. "Begiratze bat egin<br />
(G-nav, B)" Gte Erd 67. v. begiraldi. Tr. Documentado desde mediados del s. XVIII, es más frecuente en<br />
autores meridionales. En DFrec hay un ej. Lo hallamos con egin en Mendiburu, CatB, Joannateguy y Prop, con<br />
eman en A. Jauregi.<br />
Baldiñ ordean obligatua bazare ihardestekotzat, mintzo zaitzun presuna entzutera; bethi zenbait begiratze<br />
altxa zazu Zerura. He Gudu 148 (SP 130 zenbait begi olde aurtiki). Begiratze ariñez, buruaren keñu<br />
lausengarriz ta eztizkoz egiten zuten alegiña [...] an sar-erazteko. Mb IArg I 376. Eliz berean ere begiratze<br />
gordin-lizunak egiten dituzten mutillak. Ib. 95. Ez, bada, zuk orri naigaberik eman [...] begiratze zorrotzez, hitz<br />
mingarriz, mututuz edo beste bideren batez ere. Ib. 181. Orrá, gizonarén entendamentu txarttoai lenbiziko<br />
beirátzean idurizáio inposible bekala. LE in BOEanm 1040. Miserikórdien Aita, konsolázio guziarén Jangoikoa,<br />
beirátze amorosobát ene arimái; konsolabéz bere tristúran: biz urrikári. LE Ong 112v. Ezkonduen ongi nai ta<br />
amorioak leiala izan bear du gañera itz egite, begiratze ta modu guzietan. AA I 570. Aurrenean asi oi dira<br />
utsegiterik andienak ere gauza txiki batetik. Begiratze goxo bat, sarritxo itzegite bat. AA III 619. Noiz faltatzen<br />
du errespetura? Gaizki mintzatzen zaion guzietan begiratze gaisto edo desafioa egiten dionean. CatB 44.<br />
Mendiari su ta kea zeriozkan; begiratze utsak ikaratzen zuen. Lard 77. Jauna, zure begiratze batek urratu zuan<br />
Piarresen bihotza. Dv LEd 4s. Gizamolde handi eta irazki gaitzeko hura xutik zagoen zure aitzinean, eta<br />
lazgarria zen haren begiratzea. Dv Dan 2, 31. Agurearen esateko moduan eta begiratzean ezagutu zuenean asi<br />
zitzaiola ira bere buruaz menderatzen. Otag EE 1882c, 480. Eriotzean dagoenaren begiratze zorrotzarekin. A.<br />
Arzac EE 1884a, 13. Eman egiozu begiratze bat zure konzienziari. AJauregi EE 1885b, 234. Aski ginuke<br />
menturaz begiratze bakhar baten egitea ikusteko bizi garela munduaren erdian lanjerrik batere ezpaginu bezala.<br />
Jnn SBi 128. Begiratze bat egin nahi izatu dio Jaun Handiak bere neskatoaren ezdeustasunari. Ib. 38. Harturik<br />
bi eskuz, eta oraino ere begiratze bat ona eginik. Prop 1894, 14. Ango arpegi alaien begiratze pozkidaz betea.<br />
JBDei 1919, 246. Gogapen, itz-egite, begiratze, irakurtze ta jolasketa lizun eta itsusiak debekatzen dizkigu<br />
seigarren aginduak. KIkG 57 (KIkV 69 begirakun). Begiratze itxusik izan dituzu? Bakarrik edo besterekin?<br />
ArgiDL 27. Lenbizi nere begiratzeaz ez da Miren konturaratu. Txill Let 44. Polik ederki eraman gizonaren<br />
aurrez-aurreko begiratzea. Anab Poli 22s. Dana utzi bear da tontorrera eltzerakoan, gozotasun utsean<br />
Jainkoarekin bildu ta siñistezko begiratze zoragarrian goza al izateko. Onaind in Gazt MusIx 147.<br />
3. Atención, caso. Zerbait emain dizula uste dezun Regerekin sartze ta esku andia duen gizon bat agertuko<br />
baliz zure etxean, zer ongi etorri, zer begiratze egiñen zenioke? Mb JBDev 96. Orra, zure Sakramentura etortze<br />
ederraz nik egin oi dudan kasoa edo begiratzea. Mb OtGai III 123. Galdegiezu, diot, era onetako gauzetan hari<br />
diran ta zeruko begiratze andirik egiten ez duten gizonei. Mb IArg I 93.<br />
4. Observancia (de un precepto, etc.). Axanek galdu izan zuen bera bizia, eta hanbat sarraski eragin zuen<br />
Jainkoaren manua begiratze eskasez. Lg I 194.<br />
begirauk, -(t)zu... v. BEGIRA EDUN (s.v. begira).<br />
begirauli. v. BEGI-IRAULI.<br />
begirauna. v. begirune.<br />
begirazale. v. begiratzaile.<br />
begirazun. v. begirasun.<br />
begiregoile. "Catascopus, [...], begiratzaillea, begiregoillea" Urt IV 297.<br />
begireki. "(S), vistazo" A.<br />
begireman. Controlar, vigilar. Davit Errege zen oraino gazte; bere pasionei etzuen ongi begireman.<br />
Etcheberry 112.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
575
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"Considérer, regarder avec attention" Dv s.v. beheman. Behar dute begireman. Etcheberry (ap. Dv).<br />
begireragin. Hacer vigilar. Begireragin zituen Iauregiko Prebostaren etxean, kartzela hertsian Josep<br />
herstua zen lekhuan. Urt Gen 40, 3 (Bibl zaintzeko ezarri).<br />
"Aspicere facere" Urt II 431.<br />
begiretsi. Contemplar. v. begietsi. Zeru gainetik bethiereko zorionaren gosea emana zaitzularik, bai eta<br />
gorputzeko bahitegitik atheratzekoa, nere argi itzalik ez hitsaldirik gabekoaren begiresteko. Leon Imit III 49, 1<br />
(SP ikus dezakezuntzat, Ch kontenplatzeko, Mst ikhus ahal dezan).<br />
begiria. v. bigira.<br />
begirin. v. betirin.<br />
begirok, begirozu(e). v. BEGIRA EDUN (s.v. begira); begiratu.<br />
begirone. v. begirune.<br />
begirudi. "Trampantojo, begitazinoa, begirudia" Lar y Añ.<br />
begirunde. Providencia. v. begirakizun (2), begirune (3). Sosegu-soseguz egon zan, Jaunaren begirunde<br />
maitean uste osoa ipiñirik. 'Confiado en la providencia divina'. Aran SIgn 87.<br />
- BEGIRUNDEKO. "Respetoso, respectuoso, el que mueve a respeto, errespetotsua, begirundekoa,<br />
beakurtakoa" Lar.<br />
begirune (V, G, AN ap. A; Lar, Añ, Hb ap. Lh, H), begiraune (H), begirauna (H (V)), begirun, begirone (Lar).<br />
Tr. Begirun está documentado sólo en Legaz, algún texto de EE y, junto al más frecuente begirune, en<br />
Mendiburu y Ubillos. Las formas en -aun- sólo se encuentran en textos vizcaínos: begiraune en Moguel,<br />
Astarloa, Arrese Beitia e Iturzaeta, begirauna en Añi<strong>bar</strong>ro e Iturzaeta.<br />
1. Respeto, miramiento. "Miramiento, respeto", "cortesanía", "observancia, reverencia, honor" Lar.<br />
"Contemplación, atención, begirunea, lat. respectus, observantia" Ib. "Decoro, honor, begironea" Ib. "Culto<br />
religioso que se da a la Virgen y a los Santos, begirune donea" Ib. "Atender, hacer estimación, norbaiten<br />
begirunea izan, iduki, euki, egin" Ib. "Atentamente, con reverencia y cortesía, begirunez" Ib. "Atención,<br />
respeto", "culto, reverencia", "urbanidad" Añ. "(mis) atenciones a fulano, urliari nere begiruneak" Lar y Añ.<br />
"Benevolentia, beinveillance" Dv, que cita ejs. de Lar. "Respect, considération. Begiraune edo errespetuba<br />
(Astar). Begirauna edo konsiderazinoia (Ib.). 2. politesse, urbanité (Lar)" H. "Respeto, miramiento" A. "(Hb),<br />
respect, vénération" Lh. v. begirakune (3), begiramen.<br />
Tr. Usual en textos meridionales desde mediados del s. XVIII hasta hoy; aparece tbn. en algunos<br />
septentrionales (Birjin, Arbelbide, Lhande, Jean Etchepare). En DFrec hay 28 ejs., meridionales, de begirune.<br />
Para 'tener respeto', lo usan con izan Ubillos, Lardizabal (35), Otaegui, Iturzaeta, D. Agirre (G 261), KIkG,<br />
Lhande, Munita, Zaitegi (Plat 9), Gandiaga y M. Atxaga, con eduki Añi<strong>bar</strong>ro, Astarloa, Arana (SIgn 5) e Iza, con<br />
ekarri Arbelbide, con gorde Lardizabal (35) y D. Agirre, con eman Mirande.<br />
Ez dio iñori zor zaion begirunerik ukatzen. Mb JBDev 308. Bada Jangoikoa gure guzien jaun ta jabe<br />
bazterrik bagekoa da, [...] egin-al begirun, honra ta errespetu zor zaiona. Mb IArg I 212s. Begirune ta amodio<br />
hainitz zuen [neskatxa jaierti] hekientzat. Birjin 77. Begirune handirekin erabilazu Minariko Sakramendua. Ib.<br />
234. --Nork zeuzkan onela itsuturik? --Aen agur ta begiruneak beretzat nai zituan Infernukoak. Ub 38.<br />
Gurasoentzat etzuen begirunik ta errespetorik. Ib. 14. Errespeto, begiruna ta lotsa bildurrezko bat euki eiozue<br />
Jangoikoari. Añ MisE 75. Irudi edo imajina oneek, ez izan arren arri, ol, zur edo paper zati bat baño, zor jake<br />
begiraune eta errespeto andi bat, eurak adierazo eta dirudijenagaitik. Astar II 48. Begiratu daigun onetarako<br />
gagozala berbaz [...] zeru luurrak bere anditasunez beteten dituzan Jaungoikuagaz; [...]. Bete gaitezan<br />
begiraune onegaz debozinoe, itzal edo errespeto eta bildur santuz. Ib. 269s. Jaungoiko benetako zan eta<br />
alanbere beti beti euki eutsen gustizko begiraune edo erreberenzija andi bat bere Amari eta Aita Ordeko San<br />
Joseperi. Ib. 83. Gorputz-illa balsamatu eta ontzi batean sarturik, Israeltarrak Egipton egon ziran bitartean<br />
begirune andiarekin gorde zuten. Lard 63. Zeñak erakusten digute, zer begirune edo errespeto gurasoai zor<br />
diegun. Ib. 11. Ur hura, Jesusen esanera, ardo egin zala zekusatenean, guziak arritu ziran eta Jesusi begirune<br />
edo begiramentu txit andia artu zioten. Ib. 374. Bereala belaunikatu ziran, eta begirune guziarekin oñ santuetan<br />
muñ-egiten zioten. Ib. 535. Iñori ez bezalako begirunea agertzen zion. Ib. 528. Zaldun kristauzkoen antzera<br />
zebillela; bada begirune ederra zeukan gauza sagraduenzako. Aran SIgn 5. Garaitzalleak begirune ta modu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
576
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
onekoak Iñigo erituarekiko izan ziran. Ib. 9. Jangoikoa bakarrik adoratzera gorputzeko ta animako erreberenzia<br />
edo begirun guziaz. Legaz 24. Oñazpituak gizarandeak / Begirun izan ordean / Arrazoia maiz arkitutzen zan, /<br />
Indar utsaren mendean. EE 1880a, 130. Begirunia euki biar da daukanagaz. "Cortesía". Iza EE 1881a, 161.<br />
Gizonak izan bear diola emakume erbalari, dalako aiñ indargabea gogabera, laguntza eta begiruna. Otag EE<br />
1882c, 584. Jakintzak eta mundu guziak oni dion begiruneak zirikatu zutela eltzegille doagaraia eskintza motalai<br />
ura ari egitea. Ib. 510. Gutaz gorago ezarriak direneri sortzez, ontasunez, botherez, antzez, jakitatez edo zerbait<br />
balentria ederrez, ohore eta begirune ekharri behar zaiela. Arb Igand 57. Zartasunari emen gordeten iakon<br />
begiruneagaitik, berak nai badau, euskaldun gerralarien zuzentzaillea Mendiolako Arnoldo izango da. Ag AL<br />
13. Eriotzearen aurrean oi dan ixiltasun da begiruneagaz. Ib. 100. Zetarako dago an? Bere bitartez gomutau<br />
daigun zeruan dagoana eta, bere irudiya dalako, begirunea izan dagiogun. Itz Azald 73. Izan bear deutseguz<br />
begiraune eta itzala Andra Mariaren eta santuen ondar edo errelikiya eta irudiyai? Ib. 72. Jaungoikoari emoten<br />
deutsagu begirauneko eta mendetasuneko kultu osoa, bere beraren eregitasunagaitik, dalako Jaungoikoa. Ib. 73.<br />
Orduantxe urratu ziran alkarren begiruneko lokarriak eta ler egiñ zuten anima dollorren griña zatar ta arrokeri<br />
lotsagabeak. Ag G 105. Berez lotsagabe ta edandakoan txit ausarta, Odolkik iñoren begirunerik etzuan. Ib. 312.<br />
Gizaseme zar ta aginpidekoai begirune obean itz egiten dakitenak dira. Ib. 95. Aitak kristauai ziyen begirunez<br />
gogoraturik, oien Jainkuari eskatu ziyon estualdi artarako laguntza. Tolosa EEs 1913, 209. Agintari ta<br />
zarragoai begirune itzala gordetzeko. EEs 1914, 100. Zergatik izan bear zaie lotsa ta begirune berezia Apaizai<br />
ta Elizgizonai? KIkG 78. Aspaldiko gauzai begirune aundiaz begiratzen bazieten, guk ere beste orrenbeste egin<br />
bear degu. Etxeg Itzald II 157. --Zegaitik irakurri dezu? --Egilleari diodan begiruneagatik. Lh ib. 102. Zoaz<br />
begirune ta itzal aundiaz jaunartzera. ArgiDL 46. Lege oneen betekuntzarako norbait edo norbaitzuk izentauta<br />
egotea nai-ta-naiezkoa dala, eta berari edo eurari begirune ta menegindea zor deutsagula. Kk Ab II 114. So<br />
nagolarik Tolosakoari, laztura batek hartzen nu behin, gero begirune haundi batek, eta azkenik irria jauzten zait<br />
gozoki. JE Ber 47 (en el voc. del final "considération"). Eskaini baitzioten amarrainen ondotik Sauternesko arno<br />
xuritik, ikusi nuen ahotik ezin utziz ttinttaka zeramala, harritzeko begirunearekin. Ib. 35. Etxeko-andre ona: /<br />
kantatzerik nai? / yaiotzadunak gera, / begirunez beteak / zure zai... Ldi BB 50 (tbn. en NEtx Antz 131). "Gizona,<br />
itz-egin zadazu gaeleraz!" Ta besteak, begirune aundiz erantzun: "Nik berorri gaeleraz egin?... Ez, yauna, ez.<br />
Ori baño errespetu geixeago nai litzake Obispo yaunari itz-egiteko". Ldi IL 169. Zor zaion begirunez / Ari Zuk<br />
entzuten. Or BM 88. Pozaren pozez abazuzaka nator leiatsu, maitena, begirunea alde utzirik. Zait Sof 34.<br />
Zuaitzai izan zien maitasuna ta begirunea. Munita 32. Inglesa ezarri zuen jaurerriko hizkuntza ofizialtzat eta,<br />
jakiña, ordutik hona geroago eta begirune gehiago irabazi behar zuen hizkera honek. Mde Pr 252. Sekula<br />
inoren eretzean senditu ez zuen begirune bat nabaitzen zuen haur aratzaren aldera. Mde HaurB 50. Haurraren<br />
sentierari begirune emanaz, ahal bezain guti ukitzen zion larrua. Ib. 55. Itzetan ausarta eta iñorentzat<br />
begirunerik gabea. Etxde JJ 87. I baño zarragoa dek eta adiñeko gizonak errespetua bear dik. Zenbat eta<br />
zarrago begirune geiago. Anab Poli 45. Gizon iakitunen aurrean begirunez gure txapela kendu ta burua<br />
makurtu bearrean gaude. Zait Plat 54. Sortzen ez diran berbak badautse begirunerik / zerraldo datzan aide zuri<br />
ta santuari. Gand Elorri 77. Gurasoek ere familiko bizieran zaartzaroaren atzerapen bat eta bizitzaren<br />
luzagarria aurkitzen dute, neke-miñen gozatze bat, begirunea eta amodiozko giro bigun samurra. Vill Jaink 133.<br />
Orain zure griñak menderatuz, neskari edo mutillari ez badiozu zor diozun begirunerik izaten, gero<br />
ezkondutakoan ere ez zera garbi izango. MAtx Gazt 104.<br />
Circunspección, decoro. "Comedimiento" Lar. "Mesura, gravedad, modestia" Añ. Jakinik zenbat pekatuben<br />
sustrai izan oi dan guraso askoren ardura eta begiraune gitxija, ezin esan baga itxi leiteke. Kontu senar<br />
emaztiak zeubekaz umiak ez eratzotiagaz. Astar II 95.<br />
2. (Añ, Hb ap. Lh, H), begirauna (H (V)). Mirada. "Mirada" Añ. "Regard (Astar)" H. v. begiraldi. Tr. Más<br />
frecuente entre los vizcaínos. Es empleado gralmente. con el vb. egin. Denbor da bataioko bere hitzaz azturik<br />
bizi dela, beraren soñeko apaindu leun arroak eta begirun eta egoer ariñak adirazten duten [...] bezala. Mb<br />
IArg I 73. Musu okerra esatia da begiraune gaisto ta bildurgarrija eukitia. Esaten da gizon okerra gizon gaistua<br />
gaiti, ta mukerra bere bai. Mg PAb 174. Uste dozu egongo dala Konfesoria zure pekatubak goguan ditubala,<br />
edo egingo deutsula begirune illun edo astunen bat? Mg CO 180. Mesede siniezgarri bat izango litzateke<br />
Jaungoiko batek [pekatariei] begiraune bat egitea. Astar I 73. Ifinten deutsazuzala begi okerrak eta zeure<br />
begiraune, buru erabilte, eskukada eta beste gorputzeko egitadiakaz ezagututen jatzula zeure bijotzeko aranzia<br />
aren kontra. Astar II 26. Berbatxu txiki bat enzutia, begiraune bat egitia da asko [...] ber<strong>bar</strong>ik gogor, garratz eta<br />
lotsabageenak eta aora datorkijuen gustija esateko. Ib. 103s. Euren esanak egin gura ezik ibili bazatxakez, edo<br />
atzera erantzuten, edo erremuxkadaak, burrufadaak, abrigu-txarrak, begiraunaak edo adikunaak egiten. Añ EL 2<br />
139 (EL 1 132 begirakune). Redin jaunak begirune alaiarekin begiraturik, egin zien berai ongietorri guztiz<br />
maitagarria. Izt C 387. Beraren Majestadearen Buruzarietatik ikusi izan zituzten begirune illun ta laburtasunen<br />
bidez, beren biotz nobleak minberatuak zezkatelako. Ib. 384. Ezarri Garbilekurantza / samurra begiraunea, / ta<br />
bertan, garretan, erretan, / badago Ama nirea. AB AmaE 165. Riktrudisi begirune gozo bat egin eutsan. Ag AL<br />
156. Zeiñek esan Andre Luziari bere alabeak begirune gozoagaz begiratuten eutsala prankotar bati? Ib. 72.<br />
Esan oi eban gaiztakerien bat egiten eban abadea, estaldu eta gorde gura leukeala bere soñeko<br />
agintariarenaren beian, munduaren begiraunetatik zainduteko. Itz Azald 171. Begirune beltzak ipiñi zizkioten<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
577
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
mutill biai; arpegi guztiak naigabe-soñekoa jantzi zuten. Ag G 229. Esakeran tolesgabea, ibilkeran adjutua,<br />
begirunean samurra. Ib. 131. Antxen dakusgu jantzi loi, izerdi usai ta begirune gaiztoko langille zikiñ zetakaz<br />
beteak. Ib. 216. Gurasoaren itzalak, orde, / aldez dezake eragotzi; / baiña noizik bein begirune bat / lapurtze ez<br />
âl da zillegi? Or Eus 83. Igesari emateko gogoa ematen dit bere begirune maitariak. Txill Let 103.<br />
"Regard de mépris, colère" H.<br />
"(V-gip), acogida" A.<br />
3. begiraune (Dgs-Lar). Objeto, fin. "Objeto, begiraunia" Dgs-Lar. v. begiko. Zerurik ez infernurik<br />
ezpalego bere, nik biotz guztiaz Jangoikoa maite izango dodala, bere ontasuna gaiti, berari gustu emotea gaiti,<br />
beste sari ta begirune bage. Añ MisE 158.<br />
4. Providencia. v. begirunde. Umetandik asi zitzaion Ama Birjiña Maria guziz santari eta San Pedro<br />
Apostolu gloriatsuari beti iduki izan zien jaiera bizia. Ala noski zuzenbidetzen zuen Jaungoikoaren begiruneak.<br />
'La providencia divina'. Aran SIgn 4.<br />
5. Importancia, consideración. Badu gañera beste aldekoi [= 'circunstancia'] begirune ez txikiagokoa. EE<br />
1881b, 36.<br />
- BEGIRUNEZ. (Tras gen.). "(En) atención a ésto, onelakoren begirunez" Lar. "Atento a lo cual, a ésto, onen<br />
begirunez" Ib. "(En) atención a esto: (c.) onen begirunez, begiramentuz" Añ. Cf. Dv: "Jakesen begirunez, grâce à<br />
Jacques (Lar)" (pero no lo encontramos en Larramendi).<br />
- BEGIRUNEZKO. Respetuoso; de respeto. "Reverencial, begirunezkoa" Lar. Txit gaitz anditzat artu du<br />
fraile <strong>Bar</strong>tolome jaunak Leclusen euskarazko obrari nik egin diodan andigotzea, eta agertaratzen du<br />
begirunezkoak ez diraden itzakin. "En términos poco comedidos". Izt, carta a JJMg 5. Ametsezko izaki bat dela<br />
aitortu, eta gero izaki orren izena, begirunezko laño tartean nai dute atxiki. Vill Jaink 133.<br />
begirunedun. "Reverente" Lar.<br />
begirunegabe, begirunebage (Lar, Añ), begirunbage (Lar). 1. Irreverente. "Indecoroso, begirunbagea" Lar.<br />
2. begirunebage (Lar, Añ). "Irreverencia, irreverente, begirunebagea" Lar y Añ.<br />
begirunegabekeria, begirungabekeria. Falta de respeto, irreverencia. Ordean gehienik zen hunkitua Elizan<br />
egin zituen begirun gabekeriez. "Irrévérences". Birjin 271. Han egiten nituen begirune gabekeriez. Ib. 271.<br />
begiruneti, begirunti (Lar). "Atento, cortés", "comedido", "cortesano", "urbano" Lar.<br />
begirunetsu, begiruntsu, begirauntsu. Respetuoso. Harendako ikhustate begiruntsu batez. Birjin 141.<br />
Elizan, begirauntsua, Mezan oneratsua. Cristiñau-neskatilla 1 (ap. DRA). Belauntzatik Azpeitiko bereterburu<br />
jaunari, beraren adiskide begirunetsu Agustin Basaldek. A Ardi 99.<br />
begirunetu (Lar, Añ). 1. Reverenciar. "Reverenciar, erreberenziatu, beakurtu, begirunetu" Lar. "Reverenciar<br />
(c.) erreberenziatu, errespetatu, begirunetu, lotsea, (AN) alkea gorde, euki; (c.) onestu" Añ. --Nork honratzen<br />
ditu gurasoak? --Obeditzen, laguntzen ta begirunetzen dituztenak. CatBurg 29 (en el orig. de Mb (v. IArg 29)<br />
obeditzen, sokorritzen ta erreberenziatzen dituenak). Aren [iduriaren] bidez oroitu gaitezin zeruan dagonaz, eta<br />
onen iduria delakotz, begirunetu edo erreberenziatu dezagun. Legaz 23. Maitatutea gure Aitarik onena, gurtuaz,<br />
bedeinkatuaz; Izaterik Done, Artez, Gozo, Bigun da maitegarriena legez begirunetuaz (reverenciar). Ag AL 113.<br />
2. "Comedirse" Lar.<br />
begirunez. "Malmirado, descortés" Lar.<br />
begirunezkiro. "Indecorosamente" Lar. Cf. begirunez.<br />
begirungarri. Venerable. Orduan Sofia begirungarria eman zen Gurutzefikaren oinetan. "La vénérable<br />
Sophie". Birjin 141.<br />
begirunle. "Desirainlea: begirunlea, beratzallea, gozatzallea, esker-beltzen desegillea" Aran in Mb JBDev (ed.<br />
1882), app. XXIVn.<br />
begirunti. "Atento, cortés", "comedido", "cortesano", "urbano" Lar. Ber-etxeko andrearen aintzinean egon<br />
zen bethi begiak beheitituak, aire begirunti guedarekin [?] higurikatzen zuela zer nahi zioen manatu. "Avec une<br />
contenance respectueuse". Birjin 324.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
578
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begiruntsu. v. begirunetsu.<br />
begisada. "Puntería" Lar.<br />
begisein. v. betsein.<br />
begistatu. "(Hacer del lino estos) copos, begistatu" Lar. "Préparer ou faire du lin, des quenouillées" Lh, que cita<br />
a Hb. Cf. begiste.<br />
begiste (Lar, Hb ap. Lh, H). "Copo de lino o estopa aún no descogido ni puesto en la rueca, begistea" Lar.<br />
"Trotxea, hacecito de copos que llaman begisteak" Lar DVC 291. "(Hb), quenouillée de lin" Lh.<br />
begistu. v. begiztu.<br />
begita. "(V-arr-gip-oroz) 1.º estrobo para ganado. 2.º gaza" A.<br />
begitada. "(V, G), mirada" A.<br />
begitaldi. Mirada. Anpurutsuak, berriz zure begitaldiz beera amiltzen dituzu. Ol 2 Sam 22, 28.<br />
begitaldu. (Neol.). Mirar, observar. Creado por AG en 1897 de begi y -aldu (v. NeolAG). Agur Deun<br />
andija [...]! Begittaldu egixuz zeure erri onek; begittaldu zelanguak diran gaur, atzo Josuren otsein zuzenak<br />
ziranok; begittaldu zelan euron atiak arrotz donge bateri idegi dautsoezan [...]; begittaldu zelan euron seme<br />
onen goguak iltzen diran betiko; begittaldu, ta zeuk, biztoki onetara gixonak gaizkatuteko etorri ziñan zerorrek,<br />
zeure errijok gaizkatu be. AG 1352. Au geure begijaen aurrian daguan gaia da ta edonok daki, ikusgarrija da,<br />
ba. Eztaukagu begittaldu baño geure euzkereagaz jazoten dana. Albzur RIEV 1907, 625.<br />
begitale. "Mirador, el que mira, begitalea, begiratzallea, beatzallea" Lar.<br />
begitande (Lar, Añ). "Fascinación, alucinación" Lar y Añ.<br />
begitandu (V; Lar, Añ, msOch, H, Zam Voc). Ref.: A; Iz UrrAnz (begitantziñua); Etxba Eib; SM EiTec2 137. <br />
Tr. Pertenece fundamentalmente a la tradición vizcaína, si bien el primer testimonio es de Larramendi y se<br />
encuentra algún ej. en Arrue, Apaolaza y Zaitegi; tbn., con sdos. que se apartan del tradicional, en Birjin, J. I.<br />
Arana y Orixe.<br />
I (Vb.). 1. (Con aux. intrans. bipersonal). Ocurrirse, figurarse, parecer (a alguien), imaginar(se) (a menudo<br />
erróneamente o sin base cierta). "Parecerle así equivocándose", "fascinar, alucinar", "figurársele a uno",<br />
"representárse(le) algo a la imaginación" Lar y Añ. "Alucinar, fascinar (c.) begitandu, usterazo", "aparentársele,<br />
imaginársele", "aprehender, imaginar: (V) begitandu" Añ. "Begiundu, id. begitandu: figurarse" msOch 10. "(V,<br />
G), se figurer, croire. Begitantzen zaie nekazariak aditu dituztela erdera euskeratuak (Mg). Syn. iduritzea, uste<br />
izaitea" H. "(Vc), hacerse ilusión, alucinarse" A. "Figurarse, formarse ilusión. Es de conjugación neutra dativa:<br />
Se me ha figurado, begitandu yat" Zam Voc. "Begittandu ein jat, se me ha figurado" Iz UrrAnz. "Figurarse,<br />
imaginarse, parecerle a uno. Begitxandu jata beste bat ziñala" Etxba Eib. "Presentarse ante los ojos, aparentar a<br />
simple vista o en un mirar" SM EiTec2 137. "Ikusi orduko zure alabiak ezkutuko zeoze bazebillela begittandu<br />
jatan, da enebillen oker" Elexp Berg. "Asieran oso leku politta begittandu jakon, baiño oso urrin zeuan kaletar<br />
batendako" Ib. v. iruditu.<br />
Esan biar ditube [pekatu] guztiak begitandu arren lotsagarriak diriala. CrIc 180. Osasuna eukan artian,<br />
begitandu jakon ezeguala beretzat bildurgarririk ta ez jakola inor berba bat esaten azartuko. Ib. 32. Nola nai<br />
konfesatu ta komulgatu badira, begitantzen zaie kunplitu dituztela Elizako aginduak. Mg CC 211s. Begitandu<br />
jakon, mundurik mundu urtenda, olgau ta olgau eginda, aztuko jakola. Mg CO 189s. Begitandurik, gauza zuria<br />
ikusita, janariren bat zala, erori zan bere etsaiaren atzaparretan. VMg 65. [Igelari] begitandu zitzaion bera ere<br />
azi ta gizendu zitekeala idi ura bezela. Ib. 39. Zeinbat geijago asmaubago sail onetan, ainbat gatxago ta<br />
aldatsago begitanduten jatan. fB Ic I VI. Leza baten galduta, euliz beteta daguan abere bat begitanduten jat<br />
pekatuban daguan arimia. fB Ic III 232. Egun baten orazinoian nenguala, beingo baten, zelan ez nekijala,<br />
aurkitu nintzan begitandurik Infernuban nenguala. JJMg BasEsc 91. Orain eskribietan naguan denporarako,<br />
begitanduten jat, akordaubagaz, gorputzeko indar gustijak falteetan deustala. Ib. 93. Eguzkijaren onduan ifinita,<br />
onen argitasuna begitanduko litxakegu iluntasuna beriagazko. Ib. 23. Begiraune bat egitia da asko, edo<br />
benturaz eurai goguak emotia edo begitandutia zerbait egin deutsela, [...] aora datorkijuen gustija esateko.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 579<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Astar II 103s. Jakiturija auxegaitik ezin gauzia dan baño beste modutan begitandu leikidijo. Ib. 3. Sartu zaitekez<br />
Elexara bildur ikara lotsazkoaz: begitandu bekizu zeruan bertan zagozala. Añ EL 2 16 (EL 1 13 iruditu).<br />
Sazerdotea sakristiarik eta altarako urteeran begitandu bear yaku Yesukristo Yesemaniko ortura bidean. Ib. 101<br />
(EL 1 92 adierazoten dau). Juan zan eurak [Jesusen zaurijak] gana, mun egin eutseen, begitanduten jakola au<br />
egiñaz batera sikatuten zirala. Ur MarIl 109. Zenbat utsegitek, txikijak begitandu leitekezanak, ez ondo<br />
begiratutia gaitik [...] alanbere Marijari asko aserratu eragiten deutseen! Ib. 91. Une atan beratan artu eban<br />
emakume donga arek itxura bildurgarri bat, allagiña ze, begitandu jakon piztija ikaragarri bat. Ib. 28. Bera dala<br />
ederrena begitanduten jako (Isp[aster?]). Bon ms. 9. Jaun hura beñgoan ikusi zuenean, Jaungoikoak zerutik<br />
bialtzen zion Aingeru bat zala begitandu zitzaion. Arr GB 133. Erregiña bat begitanduten niri zatxataz, / albo<br />
erriok eresten jataz menpekoak. AB AmaE 191. Ezin kantau nei ezelan bere / Astarloarik ill zala, / ezpada txiki<br />
begitandurik / mundu au itxi ebala. Ib. 118. Neri begitantzen zait alferra izango dala berriro eskribitzea. Apaol<br />
47. Lagunaren atzetan amar erpe, amuak langoxe okerrak, ekusazala begitandu iakon. A BeinB 90. Burua iaso<br />
ta begiak zabaldu ebazanean, auntzaren musturra ta agiñak begitandu iakozan bestearen arpegian. Ib. 91. Gau<br />
guztietan oera etzin baño lenago, ilteko aurrean eta Oleazinoeko Sakramentua artuten egoala begitandu eta<br />
iruditutea. Itz Azald 168.<br />
(s. XX) Gantzak ere bazituzan / ikaragarriyak, / begitanduten jatan / morena, / errotako arriya. Noe 80. Juan<br />
egin zanian / plazara agertu, / zezen bat egin jakun / guri begitandu. EusJok II 53. Baña edur ganeko oñatzak<br />
atzekoz-aurrera egonik, begittanddu be etxakan iñori Bertoldak jauregittik urten ixan leukianik. Otx 87. --<br />
Aberetzat artu gattuz beronek bein-beñian! [...] --Urrundik orixe begittandu, gaxo oneri. Ib. 112. Iñoiz baiño<br />
liluragarriago, guragarriago ta eskurakoiago begitandu yakon. Erkiag Arran 97. Logura zan, nunbait, baiña ez<br />
etorkion lorik begietara. Burkoa gogorregia egoala begitandu yakon. Ib. 59. Uezaba intzala begitandu jatan.<br />
Jauntxo itxura geiago eukan biargiñana baño: garbi jantzita ta eze-be ez eiten. SM Zirik 32. Pitagoraren<br />
ustekizunen alde ari dala begitandu lekioke norbaiti. Zait Plat 69. Etengabe arian ari dan ekaitz-erauntsia,<br />
goitik beraino erorten dan dorrea, uztaiak iaurtitako gezi beldurgarria, egonean egon daudela begitandu oi<br />
zaizkigu. Ib. 41. Eladeko eredurik ederrenaren lilura berarengan markesturik eta urraturik begitantzen zaigu.<br />
Ib. 109. Ara onaka igesi lez yoiala norbaiteri begitandu, eta aots gogorra entzun zan: --Kontu orregaz! Ostu<br />
egin dau-ta! Erkiag BatB 29.<br />
(Sin complemento). "Equivocarse" Lar y Añ. Utsegin dezu, esango dirate Filosofo bekozkodunak;<br />
begitandu zatzu; oiek dirade amesak eta kontuak. Lar SAgust 4.<br />
2. (Con aux. trans.). Ver, avistar. Gardubak klabelina begitandu ezkero. (Isp[aster?]). Bon ms. 9. Jerusalen<br />
aldeko Jafa deritzan Siriako kai ondo aitatura allegatuta, lau egunera Uri Santuba begitandu zuten. Aran SIgn<br />
39.<br />
Mirar. Bertara begiratu eban, da argi ziriña ta illuntasun ao-zabala baiño besterik ezeban ikusi.<br />
Gaiztakeria ontasunetik eta ezaintasuna edertasunetik ondoen ezautu daroaguzan antzera, illuntasuna<br />
begitanduteko bere, argia bear izaten dogu. A BeinB 89.<br />
3. (Con aux. trans.). Representar. Liburua idekitzearekin batean ikhusi nuen tailuntz bat, bizitz-izpiritualeko<br />
hirur izandurak begitantzen zituena. "Une image qui représentait". Birjin 111s. Antzeste bat, zeinak atzartasuna<br />
begitantzen baitzuen hiri batetako murruen gainean ezarri zain bat bezala. Ib. 173. Au ez da irakurri bakarrik,<br />
entzun bakarrik egitten, baita ikusi ere yardule edo begitantzale na<strong>bar</strong>ben oriik begitandu oi dutena. Or LEItz<br />
40s.<br />
II (Part. en función de adj.). 1. (H). Ficticio, imaginado, imaginario. "Begitandua (V) chose imaginée, qu'on se<br />
figure être" H, que cita a Mg. Zerren bear dan ur egiazkoa ta ez begitandua, bateoa ona izango bada. Mg CC<br />
176. Osoro bekatu mortal jakinak, dudakoak ta begitanduak Konfesoreari agertzea. Ib. 162. Onexek dira<br />
okasiñoko etxea ez largetako asmu eragozgarriak, ez benetakoak, bai azalezko irudituak ta begitanduak. Añ<br />
LoraS 27. Ezpadozu gogo ta animorik largateko arimako galbidiak edo okasinuak, zure damuba begitanduba ta<br />
guzurrezkua da. Mg CO 249. Au ezagututen ez daben guraso askok, interes begitandubeen atxakijagaz edo<br />
eureen seme alaba nasaijei gusto emote arren, [...] isten deutsee euretara juaten. JJMg BasEsc 115. --Badago<br />
egiazko damu ta propositu bear dan legezkorik pekatuaren bide edo okasiñoe urrekoetatik alde egin gura<br />
ezpada? --Ez ezelan bere, ta bai ao utsekoa ta begitandua. CatBus 49s.<br />
2. "Begitandua (Vc), el iluso" A. Zorijonekotzat eukan ordu atan Demoklesek bere buruba. Baña onik<br />
onenian, dakus zorioneko begitandu onek bere buru<strong>bar</strong>en gañian burdiña zorrotz, leunaren leunez argi egiten<br />
ebana. Mg PAb 216.<br />
III (Sust.). Imaginación, figuración. Deritza txaarrari bera leezkuak diriala beste gustijak [...]; eta alan<br />
onelakuenzat gerizarik txikijena, euren begitandurik arinena edo irudirik urrinena da asko [...] juizijo egiteko<br />
bera dan modukua dala bestia bere. Astar II 180.<br />
- BEGITANDU ERAGIN. Hacer imaginar. Berez dan baino astunago ta penatsubago begitandu eragingo<br />
deutsala diabrubak, daukan estaduba. fB Ic III 370. Banidadia da, edo ezaintasunak estalduteko, edo dan baño<br />
edertasun andijagoko bat begitandu eragiteko. Ta zer da au ezpada engañuba? JJMg BasEsc 188s. Konfesinoe<br />
jenerala agiñduko deutseela pensauta, ta gatxa dala Diabrubak begitandu eragiñda. Ib. 83.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
580
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begitanduera. Imaginación, ilusión. v. irudipen. Baietza emon ordurako, berak dakarzan astuntasun da<br />
ibilbide guztiak ikusi eikezuz, begitanduera edo irudipenen atzetik itsu itsuan iarraitu <strong>bar</strong>ik. Ag AL 119. Eriotzea<br />
pinadian ostenduta egoala ia siñistu eban. Ba! Bere epeltasuna izango zan: begitanduerea, emetasunezko<br />
bildurra. Ib. 163.<br />
begitango. Destacado, llamativo. "(G-to), magnífico, excelente" A. Gipuzkoako mugape guztia da baso edo<br />
oian galant begitango anitzekin osotoro josia. Izt C 124. Europaz kanpoko Erresumarik izendatuenetan gauza<br />
begitangoen billa zebillen gizon andizki Franziako batek ekarri izan zituen [...] landare ikusgarri batzuk<br />
Persiatik. Ib. 162. Edozeñek daki bada, gisa onetako Kondaira bat azaldu bear danean, gauzarik begitangoenak<br />
lenengo mallan jarri oi dirala. Ib. 135. Aiñ begitangoak eta miraritsuak dira ikusgarri oek. Ib. 73. Beste<br />
zorigaiztoko askoren artean begitangoenak ziran [...] sei milla gizon, emakume eta aur, zeñak an bertan il<br />
zituzten eta Eliza guzia plei-plei aldarearen berdineraño gorputz-illez bete zuten. Lard 546.<br />
begitangotza. Expectativa. Oraintxe dakit, bai, Jainkoak bere Aingerua bialdu didala, eta Herodesen<br />
eskutik eta Juduen begitangotza guzietatik atera nauela (Act 12, 11). "De omni exspectatione". Lard 503 (Dv<br />
igurikitza, IBk ikusinahi).<br />
begitankor (V-m). Suspicaz. v. irudikor.<br />
begitantzale. Actor. Oraingoetan yardule edo begitantzaleek eguzkiiri itzegin bear da, zintzilikako argisareeri<br />
begiratzen diote. Or LEItz 40. Au ez da irakurri bakarrik, entzun bakarrik egitten, baita ikusi ere yardule<br />
edo begitantzale na<strong>bar</strong>ben oriik begitandu oi dutena. Ib. 40s.<br />
begitan(t)zino. v. begitazio.<br />
begitar (Lar). 1. "Ocular, begikoa, begitarra" Lar.<br />
2. "Visorio" y "visual" Lar.<br />
3. Visible. [Marmaloak] sortzen dire non nahi putzu usteldutan / [...]. Yainkoak hala nahiz, bertzeak badire,<br />
/ zeinen eginbideak begitar baitire: / Hetan batzuk erroak dituzte iresten, / bertzek berritz ostoak bazterretik<br />
yaten. Hb Esk 235.<br />
4. Partidario de la vista (en mística). v. begizale. Dabid ain begitar dala, aski belarritar dugu. Or QA 132.<br />
Begizale edo begitar diran oieri geiago gertatu oi zaie ori. Iainkoa begiz bezala atzi nai lukete atertu gabe. Ib.<br />
131.<br />
begitarapen. Representación. Kurutzeko sakrifizio hori bera mendez mende Jesu-Kristok erreberritzen du<br />
gure aldaretan. Halako moldez non Mezako sakrifizioa ez baita xoilki kal<strong>bar</strong>ioko heriotzearen gogorapen eta<br />
begitarapen bat. Arb Igand 97.<br />
begitaratu (G ap. A; H). 1. Presentar, poner ante los ojos. "Begietaratzea, begitaratzea, mettre sous les yeux<br />
de quelqu'un, le faire s'apercevoir" H. "Presentar" A. v. begietaratu. Lanbide maitagarri au urte askoan oi<br />
dago arras lagatua, uraren ekarlekuak begitaratzen dituelako Madrigalkoak baino ere eragozpen andiagokoak.<br />
Izt C 90. Apaizaren kontra atera diran liburu ta paperak denak bildu, zerrenda batean ipiñi ta apaizari berari<br />
begitaratu zizkion, arek bere aldetik erantzuna eman zezan. Or SCruz 7.<br />
(Intrans.). Presentarse, ponerse ante los ojos. Ari xêa berriro / begitaratu zait; / geldimindua nadin / beldur<br />
duzu nonbait. Ldi UO 14. Len bezelaxe zeundelakoan / etorri naiz gaur zugana, / ta, zer ikuspen begitara zait...?<br />
/ Ustegabeko antzalda! EA OlBe 103. Poli begitaratu orduko asi ziran txerpolariak beragana "zer eman dik?",<br />
"zer eman dik?" galdetuaz. Anab Poli 90. Doneztebe begitaratu zitzaienean, oso erri ederra iruditu nagusiari.<br />
Ib. 105. Itsas zabaletik legor bazterrera asi giñanean, orduantxe pixka bat <strong>bar</strong>etu. Ta noizbait Aljer Zuria (ala<br />
deritzaio) begitaratu zitzaigun. Anab Aprika 12.<br />
2. Ver. "S'apercevoir. Syn. ohartzea, hautemaitea, ikustea" H. Begitaratu genuan, bada, alda-tokia, ta<br />
azkenez iritxi giñan araño. Anab Aprika 62. Puxka batean egon ziran gizonezkoak etorri-zai ta begitaratu<br />
zituztenean jo zuten aurrera. Ib. 45.<br />
begitaratze. Presentación. Lenengo aapaldia ondoren, gertaeren begitaratzea dana, olerki osoa<br />
iragarkizun da. Gazt MusIx 67.<br />
begitarazi, begitarazo (Añ). "Fingir, eztana usterazo, begitarazo" Añ. "Fingimiento, (c.) eztana usterazia,<br />
begitarazotzea" Ib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
581
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begitarazio. Visión. Fr. Leonek beste askoren artean izan zuen ondorengo begitarazio edo ikusaldia. Ikusi<br />
zuen zelai batean [...]. Arr May 48.<br />
begitarkiro. "Ocularmente" Lar.<br />
begitartaldi. Lavado de cara (sdos. prop. y fig.). Mithikuleko meriak Mendibileko bidia bide berritü diala<br />
aitzina. Nik uste, laster Larrorikoak ere begithartaldi bat huna ükhenen dian. Herr 31-1-1957 (ap. DRA).<br />
begitartatu (S; -thar- S). Lavar(se) la cara. "Begithartatü (S-saug), se laver le figure" Lh. "Begitartatu, lavar<br />
la cabeza (S-saug)" A Apend (tomado probablemente del anterior). "Ükhüzi, hitz hori zaharkitua da, ta gaur<br />
begithartatü diogu, arpegia garbitzeari" Peillen in VocS n. 115.<br />
begitarte (V, G, AN, L, BN, S, R; SP, Urt I 94, Lar, Arch VocGr; -th- VocS, Lecl, VocBN, Gèze, Dv, H (L)),<br />
begirarte (Añ), begitart, beitarte (Sal, R), bertaite (-th- H (BN, S)), bitarte (S), begiarte (V-ger-gip). Ref.: A<br />
(begitarte, beitarte); A Apend (begiarte); VocPir 213; Mdg 163 (en una lista de palabras); Lrq /begitharte/,<br />
/bitharte/; ContR 518; Etxba Eib (begi-arte); Gte Erd 54; Echaide Nav 123. Tr. Propio fundamentalmente de la<br />
tradición septentrional; en el s. XVIII lo emplean además Mendiburu y Lizarraga de Elcano, y a partir de<br />
principios del s. XIX se encuentra con cierta frecuencia en autores guipuzcoanos. Excepto en Añi<strong>bar</strong>ro, no se<br />
encuentra en textos vizcaínos hasta el s. XX. Entre los suletinos, así como en Leiçarraga, <strong>Bar</strong>atciart, Laphitz,<br />
Elizanburu y, al menos alguna vez, en Duvoisin, Harriet (HeH) y TB, aparece la forma con aspiración; tbn. en<br />
Jauretche, MarIl y JesBih, que emplean siempre beitharte; en los mixanos CatLan y Lopez aparece la forma<br />
berthaite. Según LE-Ir, Lizarraga de Elcano usa begitarte "rara vez; lo ordinario bitarte, aurpegi", pero sólo<br />
hemos encontrado las variantes begi- y beitarte. Hallamos beitarte en Samper y Mendigacha (aunque Hualde<br />
emplea begi-). Añi<strong>bar</strong>ro emplea begirarte (en GGero) y begitarte (en EL 2 ). Bitarte se documenta en un texto de<br />
Luzaide de 1869 y en otro recogido por Larrasquet (bithárte). En DFrec hay 4 ejs., 3 de ellos septentrionales.<br />
1. Cara, rostro. "Visage" SP. "Beghitarte ilhuna, mine noire. Begitarte goibela, mine sombre" Ib. "Vultus acer,<br />
begitarte dorphéa" Urt I 94. "Face" VocS. "Aspecto", "cara", "catadura", "semblante, apariencia exterior del<br />
rostro" Lar. "Boca de risa, cara de risa, arpegi gozoa, begitarte ona" Ib. "Figure, visage" Dv. "Visage, face. (Ae)<br />
aurpegi, (Sal y R) beitarte" VocPir 213 (en Sal se conoce tbn. aurpegi). "Visage, figure, face" H. "Begi-arte<br />
tristia agiri eban gaur zuen gizajuak" Etxba Eib. "Begitartez gazteago iduri du (BN-arb)" Gte Erd 160 (V-arr,<br />
G-azp, AN-gip-5vill, B arpegiz). "Begitarte hitsa zuen (BN-arb)" Ib. 54. v. aurpegi, betarte (2), bisaia.<br />
Eta nik han dakusadan zure begitartia / eta sainduieki lauda zure majestatia. E 23. <strong>Bar</strong>ur dagizuenean,<br />
etzaretela itxura tristetako hipokriták bezala, ezen desgisatzen dituzté bere begitharteak, <strong>bar</strong>ur diradela gizonei<br />
ageri diradenzat. Lç Mt 6, 16 (He bisaiak). Orduan thu egin zioten begithartera. Ib. 26, 67 (HeH, Dv, Ip,<br />
SalabBN begitharte, Hual begitarte, Samper beitarte; He, TB bisaia, Echn, Ol, Leon, Or, IBk, IBe aurpegi, Ur,<br />
Ker arpegi). Othoitz egiten zegoela, haren begitharteko formá mutha zedin. Lç Lc 9, 29. Gertha zedin, haren<br />
goiti altxatzeko egunak konplitzen ziradenean, orduan xuxent baitzezan begithartea gogo eginik Ierusalemera<br />
ioaitera. Ib. 9, 51 (He hartu zuen aire seguratu bat, TB goratu zuela bere begitartea, HeH begitharte<br />
sendorekin, Dv begithartea biphilik). Hogei eta laur Anzianoék egotz zitzaten bere buruak bere begithartén<br />
gainera. Lç Apoc 5, 14 (Dv ahuspez erori ziren). Burua beheititurik, begiak zerraturik, begitartea horiturik. Mat<br />
214. Labur diezezu, Iauna, / arren, bere ephea, / eta muga onez erakuts / zeure begitartea. EZ Noel 133.<br />
Nehoren guti beldurrik, [liburutto hunek] iendartera bere begitartea ausartki atherako du. Ax 10 (V 5). Baldin<br />
begitartea, bisaia izan balu likits, badirudi arrazoiña izan zukeiela egin zuenaren egiteaz, baiña oiñakgatik zer<br />
antsia zen? Ib. 191 (V 129). Lehenagoko ientilek erakusteko zer aztura eta konplezino zuen emazte gaixtoak,<br />
pintatzen zuten lehoin bat emazte begitartearekin. Ib. 355 (V 235). Ederrenen <strong>bar</strong>dina / (ezpadohat' aitzina) / da<br />
begitartez, eta / diskret oboro ezina. O Po 27. Thu etxatua zeruan gora begithartera derora. O Pr 673. Esku<br />
batak dikuske bertzea, biek begitartea. Ib. 157. Irririk eztakien begitartea, bihotz latzaren iakilea. Ib. 280.<br />
Bizarra da edergarri bat gizonaren begitartean, eta illeak emakumearen buruan. SP Phil 225 (He 227 bisaian<br />
edo arpegian). Hedoi eder baten gisa / dik bere begitartea, / begiek ez ikhusteko / hunen dibinitatea. Gç 78.<br />
(s. XVIII) Zeren ahalkez estalirik begithartia ükhen düdan. Mst III 50, 4. Egoxten zütiela bere khoruak<br />
Jinkuaren aitzinian eta bere begithartetan gaña lüharrastü izan zirela. Ib. 58, 8 (Ch ahuspez iarratzen direla).<br />
Zeren zük zihaurek [...] ajütatzen ahal beinaizü eta gisa batez atzartzen, nun ene begithartia ezpeita haboro<br />
khanbiatüren. Ib. 40, 2 (Ch ezpainaiz haiñ ganbiakor izanen). San Joseph-ri zor diogun oharmen kontuzko,<br />
begitart humill ta errespetua ere. Mb IArg II 51. Behar dügü ahalaz enpexatü, diskürsa berzetarat itzüliz, ixilik<br />
egonez, berthaite triste bat erakütsiz, eta gaizki minzo diren konpañatik, ahal bagite, erretiratüz. CatLan 90.<br />
Hain minki nigar egiten ziela, nun bertaitia nigarrek erratzen baitzerakoten. AR 170. Triste sebéro mostrátus<br />
begitártea. LE BOEanm 729. Berze aldiz, dütielarik [minak] bihotzaren <strong>bar</strong>nian kokatzen, ager eztitian, die<br />
begithartia estiran ezarten. Egiat 232.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
582
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(s. XIX) Terroristak kargutarik / apartatuak jadanik, / begitarteak ilunik / doluan dire sartu. Monho 66. Oni<br />
<strong>bar</strong>katzen diozkagu egiten eta eragiten dituan okerrak; ta beldur gera griña ta pasio nagusiena muzindurik ta<br />
begitarte gaistoarekin jarri dakigun. AA III 628. Burua gora ekarriko dau [...]; jente artera bere begirartea<br />
lotsa baga atarako dau. Añ GGero 9. Zonbaiten sinhestia düzü, ordian Veronica deitzen zenbatek odolak eta<br />
inzerdiak begithartetik xükatü zeitzola. UskLiB 57. Nekhez egin daiteke idea justu bat hirietan [...] erreginatzen<br />
duen alegrantziaz, kharraz, bai eta beitharte guzietan agertzen den kontentamendu izpiritualaz. MarIl 4.<br />
Behatzen ziotenean bere Seme maitearen buruari, beitharteari, zangoei, eskuei, errepresentatzen zioen [...] egun<br />
batez izan behar zen bezala. Jaur 359. Sugea khexuturik, / inguru bat eginik, / bere honkiegiliari / bizia eman<br />
dionari / begithartiala jauzi / zaiko bai nahi. "Contre son bienfaiteur". Arch Fab 201. Deus ez zaizko baliatzen, /<br />
ez begitarte eztia / ez nigarrezko isuria. Gy 91. Hargatik behar dira egun oroz garbitu begithartea eta eskuak.<br />
Dv Dial 34 (It, Ur arpegia, Ip begithartia). <strong>Bar</strong>urtan tziuanian konpoin zazu zore burina eta ekuz onki zore<br />
begitartia. Hual Mt 6, 17 (Samper beitartea, Echn aurpegia). Athea idekitzean farrasta bat egiten dio bihotzak,<br />
desegiten zaio begithartea. Laph 114. Golok begitarte izugarri bat ipiñi, eta [...] zalaparta batekin ziegako atea<br />
itxirik Genoveva beldur laborrian utzi zuen. Arr GB 26. Bere tronoan yarririk zagolarik, korona buruan, zetroa<br />
eskuan, bere bisaia edo bitartea maiestatez betea (Luzaide, 1869). ETZ 282. Ezin sofrituz zure Yainko eta<br />
Yuiazalearen bitarte terriblea. Ib. 282. Ikhusirik zure begithartia / elizateke posible, maitia, / düdan pazentzia.<br />
ChantP 116. Zeñaren aurpegiak, begitarte azkarrak eta boz eztitsuak irabazi duten aren gaitzikgabeko biotza.<br />
"Cuyo aspecto, semblante varonil y voz melosa". Otag EE 1882c, 537. Begithartea dute guziz zikhina, oroz<br />
gainetik aho, sudur eta begien inguruak. Prop 1886, 156. Ostaler batek ezagutu zuen Errege, haren begithartea<br />
konparatuz zilhar sei liberako batean zen potretari. Elsb Fram 91. Beren zaldirik ederrenen gainean, gudukako<br />
harma guziekin eta begitarteak gordeak. Jnn SBi 90. Hein bat polliki bazakiten amoinaren galdatzen. Eta gero<br />
ukaiten zutena hartu eta beti begitarte on berarekin bazoazin. HU Zez 35. Beti eri eta beti aitzina lanean,<br />
gaitzeko gizon luze bat, herioa iduri begitartez. Ib. 162. Hauetarik batek, Jesüs haurraren begithartiaren<br />
edertarzünaz joik, erran zian lagüner. Ip Hil 128.<br />
(s. XX). Begitartearen akitutik ageri zen etzela aitzineko gauetan lo handirik egina. JE Bur 131. Ikustekoa zan<br />
Leaburuarren begitartea, ni, zure ezkutitza eskuan nuela, "Medelen berriak" esanez, agertu nintzanean! A Ardi<br />
11. Txapela ta a<strong>bar</strong>ketak, bai bertakoak ditu, begitartea ere ez arrotz. Mok 4. Elia bekantziari begitartia<br />
ülüntüxe zaio. Const 43. Manexek, begitarte hits batekin, uzten du kazeta bat-batian, nigarra kasik agerian. Zub<br />
61. Ez badut begitartez / aitaren eiterik, / bertzalde badut asko / haren heinekorik: / kasko berdin gogorra.<br />
Etcham 71. "Emphisema" delakoak handizki anpatzen du begitartea. FIr 192. Eskuak bere begitarte erreari<br />
lothurik, heiagoraka ari zen. <strong>Bar</strong>b Leg 24. Amuinéuàen bithárte tiérsua eta kolóe goría ekhusíik. "La figure<br />
florissante". Lrq Larraja REIV 1931, 234. Behatzen diot ene lagunari. Ezpain ala begi, oro irriz ari zaizko eztiki<br />
bere begitarte onean. JE Ber 53. Ezpaiñik ez du neskak zabaltzen, / aski du begitartea. "Le basta la expresión del<br />
rostro". Or Eus 82. Otoitzean ari zala, aren aurpegia bestelatu zan; aren begitarteak dizdiz egin zuen, eguzkiak<br />
bezela. Ir YKBiz 242. Esposa zak andrea, ez begitartea. Zerb Prov 330. Atsekabeak illuntzen zion biziro<br />
begitartea. TAg Uzt 150. Susmo txar batek ziztatu zion une artantxe Balendini begitartea. Ib. 143. Ene auhen<br />
amultsuak adizkitzu ba, maitea, / irriz argi dakitala hoin maite begitartea. Iratz 174. Holako grazia ikustearekin<br />
neskatxa haren begitarte guzian, galdetu zion nungoa zen. Zerb IxtS 21s. Jendea harritua zagon, ez jakin zer<br />
pentsa; [...] oro ixil-ixila baitzauden, hantxet, begitartea bi eskuen artean. Lf Murtuts 14. Usain-onez thorra<br />
zazu burua eta garbi begitartea. Leon Mt 6, 17. Zure begitartea erritar xearentzat izu-bildurgarria baita. Zait<br />
Sof 180. Gizonari so egiten zion, hain urrundik jadanik! eta haren begitarteak beldur-antzik ez zekarren... Mde<br />
HaurB 101. Begitarteko zati guziak aztertu ditut banaka xegundu batean, eta zeatz itsusi bat ikusi dut: etzaizkit<br />
bere ortzak gustatu. Txill Let 34. Maitasunaren katai meea eten oi danean [...], ikusi eziñaren irudi motz ta<br />
ezaiñak laster baiño lasterrago dakiz erakusten bere belarri ta begitarte iguingarriak. Erkiag Arran 154.<br />
Beithartia eroria du, begi-ondoak ubel, hezur ta larru bilhakatua. Etcheb Zeruari 89 (ap. DRA, s.v. begi-ondo).<br />
Beltz hunek begitarte propia zuen. Etzuen frango beltzek bezala sudurra matatua, lehertua. JEtchep 84. Haren<br />
begitartea berdin egon zen, deus ez balu entzun bezala. Ib. 100. Mendekantzak ditu / hamar mila musu, / eun<br />
mila ta piku / begitarte mutu. Arti MaldanB 220. Alperrik esango du ezetz, bere jatorrizko begitartea ezin du<br />
iñundik ere ezkutatu. Vill Jaink 138. Zoin goxo zitzaion heietaz orhoitzea, heien begitarte eta izenen gogoan<br />
atxikitzea eta erabiltzea! Ardoy SFran 294. Galdu zure begitartea. / Galdu biotzeko pakea. / Galdu zure itzal<br />
gozoa; / arek eraman zidan / bizitzeko gogoa. NEtx LBB 393. Bat batean lasaturik publiko-jenderuntz begitartea<br />
zuzenduaz. Lab SuEm 174 (acot. escén.). Maite dut zure begitartea, maite zure boz eztia, / halaber zure irri<br />
gozoa, zure izaite guzia. Xa Odol 114. Jakobek toki hari Penuel (El-en begitarte) eman zion izena. Bibl Gen 32,<br />
31.<br />
[Iguzkiak] orienten goizian bere begita[r]te ederra, bere bisturak, edermen handiak, eta leiñuriak mundu huni<br />
agerzen dutian pundu berian. Tt Onsa 56.<br />
(No referido a personas). Aspecto. Akzione batek ehun begitarte ahal balitu, behatu behar zaio ederrenean.<br />
SP Phil 347 (He 349 bisaia edo behaalde). Hala amorioak diala haiñbeste begitharte nola aldekoi [=<br />
'circunstancia'] beitü batzen. Egiat 206. Zer du itsusirik berenaz izen batek? Zertako ken eskuarari bere<br />
begitartea? HU Zez 176. Eskuara begitarte hobea zuken baina larderia gutiagorekin seigarren manamenduak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
583
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ezarri izan balitz. JE Bur 154. Phesta hau bera zen, orduan ere! Ahatik, egungo egunak ordukoak ez bezalako<br />
begitartea du guretzat! Larz Iru 120. Inor gutxi saiatu denez gero giro berezien begitarte aldakorra itzultzen eta<br />
irakurleari erakusten. MEIG III 106.<br />
Faz (de la tierra). "Lurraren begithartearen gainean ezta egundaino holakorik ikhusi" H. Eta erreberrituko<br />
duzu lurraren beithartea. "Faciem terrae". JesBih 435.<br />
(En caso alativo, traduciendo el lat. super faciem, 'sobre'). Hori ikhustearekin, Josep jauzi zen bere aitaren<br />
begithartera, nigarrez eta musuka. Dv Gen 50, 1 (Bibl aitaren begitarte gainerat; Urt aitaren bisaiaren gañera,<br />
Ur aitaren arpegiaren gañean, Ol aitaren aurpegira, Ker, BiblE aitaren gainera).<br />
2. Mirada. "Mirada: (c.) begirartea" Añ. Iaunak bere begithartea zuetara itzul dezala eta prosperitate<br />
onetan mainteni zaitzatela. Lç Ins A 4v. Zure begitartea ene ganat itzultzen duzun bezaiñ sarri bethetzen naiz<br />
indarrez eta bozkarioz. "Si autem subito me respexeris". Ch III 8, 1. Ene miserikordiazko begitartetik. "Divini<br />
aspectus". Ib. 49, 1. Ez apárta niorengándik zeure begitártea. LE Matr6 264. Jinkoak eztiela bere bertaitia<br />
heeganik urruntzen. AR 44s. Begithartia lürrari egotxirik erran zünian: Aita posible balinbada dispensa nezazü<br />
kalitza hunen edatetik. UskLiB 37. Haieganat begithartia ützülirik, erran zeneren. Ib. 40.<br />
3. (L, BN, S, R ap. A; SP, Lar; -th- Dv, H), begirarte (Añ). Acogida, recibimiento. "Accueil" SP. "Begitarte<br />
arraia [...] accueil joieux" Ib. "Agrado, emaguria, grazia ona, aurpegi gozoa, begitarte arraia" Lar. "Agrado,<br />
(c.) moduzkotasuna, grazia, arpegi, txera, begirarte ona, gozoa, modu ona" Añ. "Begitharte tzar egitea, faire<br />
mauvais accueil, voir de mauvais œil" Dv. "Begitartea egin (G), acoger, dispensar buena o mala acogida" A, que<br />
cita a Lard. Cf. infra BEGITARTE EGIN, BEGITARTE ONEZ. Halatan hartu dut gogo, lehenbiziko parte<br />
hunen lehenik benturatzeko [...]. Hunek zer iragaiten den, zer begitarte izaiten duen eta nor nola mintzo den,<br />
abisu eman diazadan. Ax 16 (V 6; v. tbn. ES 403). Hau da mandari bat aitzinat berri jakitera bezala dohana eta<br />
bide na<strong>bar</strong> ikhustera nork zer begitarte eginen dioen. ES 403. Nola izan zen errezibitua? Habitant batzuek egin<br />
zioten aski begitarte ona. CatLav 415 (V 198). Munduak begitarte gaxtoa zeren egiñ darotzun, goan zarela eki<br />
Jaiñkoa gana. He Phil 430. Beti egiten zion zegokan begitart ona ta atseginz guzia ta etzion egin bein ere bekaitz<br />
edo etzegokan gauzarik. Mb IArg I 214. Yakin zuenekotz Dabiten galdeari egin zitzaion begitarte txarra, kargatu<br />
zituen bere astoak yateko gauza guziez eta hel-arazi zituen Dabiten gana. Lg I 287. Salbatzailleak etzuen<br />
aurkhitzen erratekorik, berak eta haren dizipuluek Martha ganik izan zuten begitarte arraiaz. Lg II 182.<br />
Hargatik ere enganatzen diano jendia dereio [esperantzari] begitharte eder bat egiten. Egiat 243. Egiozu<br />
[librutxo oni] begirarte on. Añ GGero 9 (Ax egiozu begitarte). Egin nagizue zuen seme esaneko ona, egin<br />
degidazuentzat biok eriotzako orduan begitarte argia. Añ EL 2 194. Bidera irten zitzaion eta laztan emanik,<br />
etxera eraman zuen. Jakobek esan zion bere gurasoen etxetik iges egin eta ara bearrean zerk ipiñi zuen [...] eta<br />
Labanek txit begitarte eta arrera ona egin zion. Lard 36. Erien itxura onak maiteago bihurtzen du miriku ilhuna,<br />
eta niri ere on egiten daut, oraino, sinhestegabeak egiten dautan begitarteak. Hb Egia 148. Geroztik bakeak egin<br />
ditugu, ezen, ikhusirik erregea gure alderat ekharria zela, begitharte ona egiten deraukute. Prop 1880b, 277.<br />
Boz ezti batek ihardetsi zuenean: Aitzina! Sartu ginen [...] sukhalde airos batean. Etxeko andre horrek egin<br />
zarokun begitarte bat daiteken hoberena. Elzb PAd 32. Bainan zer atsegina elgarretaratze hartan! Zer begitarte<br />
arraia batzuek bertzeer! Zer esku tinkatzeak! JE Bur 91s. Orotan begitarte on hatzemaiten dute gaixoek. Ib. 106.<br />
Mendiak --adiskide otxana baita ori beti-- aspaldian neronen erruz elkar-ikusi-gabeak giñan arren, berebiziko<br />
begitarte ona egin zidan. Ldi IL 29. Danak maite zuen gizon ua ta aren iritziari begitarte ona egiten zioen nunai.<br />
TAg Uzt 220. Ez jakinez zer begitarte egin, ez jakinez zer erran, ixil-ixila sartzen ziren, hil baten ondoan<br />
kurutzearen adoratzeko bezala. Lf Murtuts 53. Ango gazte batek begitarte ona egin deutsa. Erkiag BatB 127.<br />
Estimu guti badu eskuak hutsik eta larderiarik gabe heldu denak, nork ez lezake begitarte ona egin eskuak<br />
presentez beteak heldu den norbaiti [...]? "Qui ne ferait [pas] bon visage". Ardoy SFran 250. Etxez etxe zabilan<br />
jaun hoi / bildu nahiz gure bozak, / bainan askotan kausitu ditu / frango begitarte otzak. Mattin 92.<br />
4. (SP, H). Buena acogida, atención, agasajo; agrado, amabilidad. "Caresse" SP. "Accueil (bon, si le mot est<br />
employé sans adjectif)" H. Cf. infra BEGITARTE EGIN. Zeinek bere moldean begitharte eta dilijenziarekin<br />
obedienzia erakusten eta rendatzen zeraukaten. Lç Adv ** 1r. Bizio suerte guztiek egiten dute laster<br />
alfertasunera, [...] baiña berthutek eta obra onek, ihes. Zeren nola baitute ugazama, baitakite, eztuketela<br />
harenganik begitarterik eta ez ongi ethorririk. Ax 39 (V 24; tbn. en ES 186). Hori erraiten zuen bera Aitonen<br />
semeak faboratzea gatik, zeinak haren aldean baitzeudezin zenbait begitarte izaiteko haren maiestatea ganik. SP<br />
Phil 340s (He 343 zenbeit arraizia eta maiña). Morroinek eta emakumeek begitarte erho hetaz elkharrekin<br />
egiten duten tratuetan ezta deus ere akuillu eta pitzgarri handirik gabe. Ib. 289 (He 290 konplazenzia eta balaku<br />
erho). Elkarganatasun ergel eta begitarte fitsezko hek dakazketen afekzione alferretan eta erhoetan. Ib. 286 (He<br />
287 gogoragune edo agradamendu miserable). Zeren baitakite eztuketela harenganik begitarterik, eta ez ongi<br />
ethorririk. ES 186. Begitarte hainitz egin zitzaion etxe hartan. Martha guzia khexatua zabillan yatekoen<br />
aphaintzen eta Maria deskantsu zagoen Salbatzaillearen oinetan entzuten haren hitz sainduak. Lg II 181. Urrun<br />
da izan baitzuten hiri hartan begitarterik batere. Etzen arbuiorik baizen heientzat. Ib. 105. Ai emaztékies anitzéi<br />
beitárte, anitzéki llanéza indigno konsentizentioténes arrapatzeagátik bát senartáko! LE Matr2 85. Esperantza<br />
dut ene borondate onaren ariaz obra hau presuna Jainkotiar guziez onhetsia eta begitharterekin errezibitua<br />
izanen dela. Brtc 8. Onelako presentak eskeñiaz, egiten zitzaion horduan Jainkoari zor zaion adorazio, agur,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
584
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ohore, esku-muñ ta begitartea. Ub 30. Aurkituren zutela han / kariño eta begitarte: / segurantza ere bertzalde /<br />
hortz eta atzaparren kontra. Gy 122. Gan<strong>bar</strong>arat denean, ez dio sainduak atze bati baino begitharte gehiago<br />
egiten. "Don Iñazio, ez nauzu ezagutzen?". Laph 104. Geroztik badu etxean begitarte, arditik gabe lanetik<br />
sarturik ere. <strong>Bar</strong>b Sup 99. O gure Jesus Salbatzallea: / anaitzat artu gaitzatzu, / Aita-Jainkoak begira gaitzan /<br />
begitartez Zurekin gu. SMitx Aranz 181. Jainko-begiak Kristo du soilki / maitagarri Beraz-kanpo. / Begitartea<br />
Ari bakarrik / Aita-Jaungoikoak dio. Ib. 180. Ez du balio ohiko harriburua --la stèle-- hemendik goiti aipatzea:<br />
gero eta begitarte gutiago egiten diote <strong>Euskal</strong>dunek. Zerb Azk 19.<br />
5. (H). (En casos locales de decl. sing., con verbos como ekarri, agertu, egon, etc.). Presencia (en expresiones<br />
como "en presencia de", "ante los ojos de"). "Présence" H. "Iangoikoaren begitartera agertzea, paraître en la<br />
présence, devant la face du Seigneur" H. Cf. BEGITARTE-AITZIN. Estal gaitzazue trono gainean iarria<br />
denaren begithartetik eta Bildotsaren hiratik. "Cachés de devant la face". Lç Apoc 6, 16 (He bistatik, Dv<br />
ikhusmenetik, Ip ikhusbidetik, Ur (V y G) ikusbegitik). Hura akhabatu eta bere begitartera / erakhartzen du<br />
gloria handiaz gozatzera. EZ Man I 120. Ez eta gaixtorik hurbill / Dakizun aitzinera, / Ez hain guti ager dadin /<br />
Zure begitartera. EZ Eliç 300. Enazazula khen, ene Iainkoa, zure begitartetik eta eztiazadazula zure Espiritu<br />
Saindua edeki. SP Phil 100 (He 102 zure begien ainzinetik).<br />
6. "Respeto" A. v. begirune. Zor zitzaion begitarte ta errespetu andiagatik. "Propter reverentiam arca". Mb<br />
OtGai III 361. Jaungoiko itzaltsu berarenganako amore ta begitarteagatik ere erregutzen dizuet geron otoitzetan<br />
alkar oroitu gaiteala. 'Por amor y reverencia'. Aran SIgn 105.<br />
7. Entrecejo. "(V, G, BN), espacio entre los dos ojos" A. Cf. vEys: "On ne [se] sert plus de ce mot dans le<br />
Guipuzcoa, mais bien en Biscaye où il a conservé sa signification littérale de 'entre yeux'; on le dit de quelqu'un<br />
qui a pleuré et dont les yeux sont rouges tout autour". v. betarte. Oe-jantziak alde batera jaurtita, jauzi egin<br />
zun ogetik neskak, begitartera erabaki zeatza sartu zaionaren jasez. TAg Uzt 252. Une artan bertan, deabruak<br />
asmo berri gaiztoa aizatu zion begitartera. Ib. 199. Gure "ortografia" ikusita, norbaitek onezkero begi-tartea<br />
zimurtu du. NEtx LBB 8.<br />
- BEGITARTE-AITZIN. (En casos locales de decl. sing., tras gen.). a) (En) presencia de, delante de, ante los<br />
ojos (litm. 'el rostro') de. Cf. supra (5). Zeren hire begitharte aitzinean eta hire Seme gure Iaunaren izenean<br />
huna bilduak baikara. Lç Ins A 2r. Ezen ikhusi dié ene begiék hire salbagarria, zein preparatu baituk populu<br />
guzién begitharte aitzinean. Lç Adv ** 4v. Ezen Iesus ezta lekhu saindu eskuz eginetan sarthu [...]: baina zeruan<br />
berean, orain Iainkoaren begitharte aitzinean guregatik konparitzeko. Lç He 9, 24 (TB Jainkoaren aitzinean, Dv<br />
Jainkoaren aitzinera). Zein apaindu baitzenduen, / argitzat, herri bilduen / begitart' aitzinean; / jenter gorde'<br />
agertzeko / eta glori' emaiteko / Israeltarren artean. O Po 63s.<br />
BEGITARTEAREN AITZIN. Hura higuintzen dutenak ihes dohazila haren beithartearen aintzinetik.<br />
JesBih 460. Zeina ezarri baituzu populu guzien begithartearen aitzinean. HeH Lc 2, 31 (He bistarat agertzen).<br />
b) Delante de, por delante de. Eta hi haurtxoá, subiranoaren profeta deithuren aiz, ezen ioanen aiz Iaunaren<br />
begitharte aitzinean, haren bideak aphain ditzanzat. Lç Lc 1, 76 (He ibiliko zare ezen Jaunaren aitzinean, TB<br />
Iaunaren aitzinean, Brunet, Oteiza Jaunaren aurrean, Ol yaunaren aurretik). Igor zitzan hek birá bere<br />
begitharte aitzinean, bera ethorteko zen hiri eta lekhu guzietara. Ib. 10, 1.<br />
BEGITARTEAREN AITZIN. Ioanen zara Iaunaren begithartearen aitzinean, haren bideak aphain<br />
detzatzuntzat. HeH Lc 1, 76 (Dv Jaunaren begithartearen aitzinean).<br />
- BEGITARTE AZKAR. Buena vista, ojo clínico, olfato. Begitarte azkarra baitue emakumeak nai<br />
duenerako-ta, etzuan izan Yolandak iñork agindu bearrik, mutillengana zer nai zuen galdezka joateko. TAg Uzt<br />
217. Etzuan izan Malentxok geiagoren bearrik osa<strong>bar</strong>en eta amaren itzak noraño zijoazen igartzeko; begitarte<br />
azkarra baitue jatorritik emakumeak giza-biotzari dagozkionak iraduz sendutzeko. Ib. 121.<br />
- BEGITARTE-AZPI. Parte inferior de la cara. Jon Doni Bixintxoren bizarra iduriko sagar-erroi bizar batek<br />
hartzen zion begitarte azpi guzia. <strong>Bar</strong>b Sup 68.<br />
- BEGITARTE-BEGIAK. Begitarte-begiak lorietan, oihu batean erran zuen: "O! milesker, arima onak, nor<br />
ere baitzaizte!" "Une allégresse dans le visage et dans les yeux". <strong>Bar</strong>b Leg 126.<br />
- BEGITARTE-EGILE. v. begitartegile.<br />
- BEGITARTE EGIN (SP, Dv). a) Acoger, dispensar buena acogida. Cf. fr. ant. faire accueil [= 'faire bon<br />
accueil']. "Faire beau visage, bon accueil, caresser" SP. "Faire bon accueil" Dv. Cf. tbn. supra (3) y (4), ejs. de<br />
begitarte con egin. Baldin zuen anaiei solament begitharte egiten badrauezue, zer gehiago egiten duzue?<br />
eztute publikanoek ere horrela egiten? Lç Mt 5, 47 (EvL begitharte egiten; SalabBN salutatzen, TB begitharte<br />
ona egiten, He, Dv y HeH agur egiten). Guztiak dohazi borondate on batez eginak: egiezu begitarte eta errezebi<br />
itzazu nik zeureak balira errezibi nitzan nahi zendukeien bezala. Mat XXVII. Ontasunari egiten dio<br />
besta eta begitarte, eta gaixtatasunari liskar eta beltzuri. Ax 422 (V 273). Zure itzalaren azpian benturatzen da;<br />
errezibi ezazu bada, defenda ezazu, alde zakitza, egiozu begitarte. Ib. 10 (V 5). Eztut etxean <strong>bar</strong>rena sartzera<br />
utzten, ezterauet begitarterik egiten, ezterauet <strong>ostatu</strong>rik emaiten, ez naiz hekin gozatzen eta ez solhasean iartzen.<br />
Ib. 368 (V 242). Hel ditezinean sar arazkitzu eta egiezu begitarte, zurekin ezkontzeko desira duen zeruko<br />
Erregeren Anbazadorei bezala. SP Phil 152 (He 154 beha diozozute). Ienkoak zeruan zuri erranen dizu ungi jin<br />
eta eginen begitarte. Tt Onsa 19. Handiei gorthe egiten diote, lausengatzen ditu aberatsak eta bere idutakoei<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
585
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
[sic, ¿por iduriko- o iduritako-?] egiten diote besta eta begitarte. "Applaudit sibi similibus". Ch III 54, 14. Hala<br />
nola Jaun handi bati injurio egin bailezoke nork ere errezibi bailezake bere etxean begitarterik egin gabe.<br />
CatLav 259 (V 131). Kasik hura bortha batetik sarthu den mementuan, beste batetarik jalgiten baitira, eta<br />
zoinek hotzki eta bertaiterik egin gabe errezebitzen baitute. AR 214s. Gizon andiai atsegiñ egiteagatik, alakoen<br />
etxean bizi diranai norknai egiten die begitarte ta agur. Mb JBDev (ed. 1882), 291 (ed. 1747, 333 begiratze ta<br />
agur).<br />
(Det.). Ederki disimulatu / du bere dolorea, / eta hargatik arrotzei / egin begitartea. EZ Noel 65.<br />
(Con adj., en sintagma indet.). Gaixtoenek erranen dute itxuraz eta artez zabiltzala, munduak begitarte<br />
gaixto egin derautzula eta hark zuri uko eginez, bazoazila Iainkoa gana. SP Phil 425. Ibiliko da buria gora<br />
euskal herri orotan, zuk solamente egin badizozu so hanbat eta begitarte hon. Tt Onsa 2. Othoi, urrun diezadazu<br />
/ deabru tropela gosea; / begitarte on egidazu, / erakuts zure Semea. Gç 195.<br />
b) Mostrar resolución. "(S; Foix), faire bonne contenance" Lh.<br />
- BEGITARTE ONEZ, BEGITARTE ONAZ. Con agrado. Errezibi ezazu bada, Aita zerukoa, oferenda haur<br />
begitarte onez. Mat 219. Bihotz handiz besarkatu / zuen martirioa, / eta begitarte onez / ikhusi herioa. EZ Noel<br />
169. Ofrendatzen derauskitzut halaber nik ongi egin guziak, xoil aphurrak eta eskasak direlarik, arren zuk<br />
begitarte onez har detzatzun. SP Imit IV 9, 4. Begitarte onez errezibitzatzu zure aintzinean zure populu ahuspez<br />
dagoenaren othoitzak. Gç 55. Orien txarkeriei ta bidebageei txarkeriz ta bidebagez ez, baizik begitart onez ta<br />
ongiz eranzutea. Mb IArg I 304. Gizonen artean / azken urteak / eman tuenean, / bere ontasunaz, / begitarte<br />
onaz / zituen gonbidatzen / eta irabazten / Salbatzaileak. Monho 86.<br />
- BEGITARTE-ORRAZI (-orraze S), BEGITARTEAREN ORRAZI (orraze Dv). "(S; Foix), profil d'une figure"<br />
Lh. "Begitharte-oraze, profil (de la figure humaine). Potiko horrek begitharte oraze ejerra dik" Lrq s.v. oraze.<br />
Cf. A s.v. orraze: "Begitarte orraze-luzea (BN, S), bisai orraze-luzea (L), cara de un corte largo". Batzuetan<br />
ikusten dira holako (andere lakrikun) batzu krokailduak, leixtafin gerri mehe batekin, begitarte-orrazea<br />
endurtua. Etcheb MGaric 154 (ap. DRA s.v. orraze).<br />
- BEGITARTE TXARREZ HARTU. Coger antipatía. Une atan bakaldunaren ondo-ondotxuan eguan eta<br />
Bertolda begittarte txarrez arturik, badiñotso bakaldunari: Arren, jauna; indazu baimena amesetan diñarduban<br />
baserritar orreri berba egin dagijodan, iratzartu egin biar dot-eta. Otx 38.<br />
- BEGITARTEZ, BEGITARTEAZ. a) De cara, de frente. Amore, etzitela, othoi, despara, / honat begitartez<br />
itzul zakitzat. E 211. Eta nola izituak baitziraden, eta beheititzen baitziraden begithartez lurrera. Lç Lc 24, 5<br />
(TB lurrerat aphalzen baitzuten bisaia). Gibelaz itzultzen zaika Iainkoari eta begitarteaz kreaturari. Ax 575 (V<br />
369). Apezak populiaganat berthaitez itzulirik, berheala Ispiritu Seindiaren lagunza galdeiten dizi. AR 230. Ziek<br />
laurek behar düzie / juan begithartez beraiegan. / Gü aldiz beste kanton batetarik, / üngüratüren girade<br />
gibeliala. Mustafa 153 (ap. DRA).<br />
(Fig.). "Begithartez jartzea norbaiti, se montrer favorable à quelqu'un" Dv.<br />
b) De vista, visualmente (conocer, etc.). Eta ninzen begithartez ezagun gabea Iudeako Eliza Kristean<br />
ziradenei. Lç Gal 1, 22 (TB begithartez; He, Dv, Ol, Ker, Bibl ik(h)ustez, IBk, IBe begiz).<br />
Zuen ganik aphur batentzat urrunduak izanik begithartez, ez bihotzez. Dv 1 Thess 2, 17 (Lç, He ik(h)ustez,<br />
TB, IBk, IBe gorp(h)utzez, Bibl aurpegiz).<br />
- BEGITARTEZ ALA UZKIZ. "Begitartez ala uzkuz (R-uzt), jugar a chapas, cara o cruz" A.<br />
- BEGITARTEZ BEGITARTE (bei- R-vid ap. A; SP, Lar). Cara a cara. "Face à face" SP. "Cara a cara" Lar. <br />
Ezen orain mirail batez ikhusten dugu ilhunki: baina orduan begithartez begitharte ikhusiren dugu. Lç 1 Cor 13,<br />
12. Hek hura den bezala ikusten dute begitartez begitarte eta estalki gaberik. SP Imit IV 11, 2. Jinkuaren<br />
aitzinian daude, haren gloria begithartez begitharte ikhusten dielarik. Mst IV 11, 2 (SP begiz begi, Ch bekhoz<br />
bekho). Jinkua berthaitez berthaite ikusiz, eta perfeitki maitatüz seinditzen düte ezin explika daitekeen boskario<br />
bat. CatLan 59. Zelian aldiz ikusiko diizi den bezala, berthaitez berthaite. AR 68. Ikhusiren beitzütie eternitate<br />
orotan begithartez begitharte. UskLiB 103. Haren gloria begithartez begitharte ikhusten die. Ip Imit IV 11, 2.<br />
Boztario batek artanu orren letrak; ekustan duan aldioroz, urdu zaitad gaudela biak xunto Eskapilenian<br />
beitartez-beitarte. Mdg 120s. Orai berian nago beitartez-beitarte berareki; eta eztud ekustan, baizik korpiz me<br />
bat edo mear bat, sotanaz tapatruk. Ib. 142. Jainkoa begitartez begitarte ikusi dut. Bibl Gen 32, 31.<br />
- BI BEGITARTE (IZAN, etc.). (Tener) dos caras, actuar hipócritamente. Ez ginuen sekulan asmatuko izan<br />
zaitekela aski gizon atrebiturik, gure artean, erraiteko, finkatzeko, Eskualdunak baduela bi begitarte. Zer<br />
ausarkeria! Zer gezurra! HU Zez 40.<br />
- BI BEGITARTEKO. Hipócrita. Lege bat, on edo tzar, egin ondoan, lege haren aldekoeri azpitik esku<br />
emanez, berek lege hura hausten dutenak, nor nahi izan diten, bi begitartekoak direa? HU Zez 42.<br />
Etim. Teniendo en cuenta que, en general, la aspiración no aparece detrás de la segunda sílaba de la palabra,<br />
begit(h)arte lleva trazas patentes de una yuxtaposición relativamente reciente y laxa.<br />
begitartegile, begitarte-egile (SP, Dv). Acogedor, afable. "Qui fait beau visage" SP. "Qui accueille bien les<br />
gens" Dv. "Aizen bethi ere begitharte-egile (Darric ms)" DRA (tomado seguramente de EZ Eliç). v.<br />
begitartetsu. Aizen betiere humill, / bai begitarteg[i]lle / trebesia eta ondiko / handien pairatzaille. EZ Eliç<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
586
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
111.<br />
begitartetsu (-th- L-ain ap. A; SP, Dv). Afable, cariñoso, acogedor. "Qui fait beau visage" SP. "Favorable,<br />
propice, en parlant des personnes" Dv. v. begitartegile. Nolatan sararaziko zaitut ene etxera, dakusadala<br />
maiz eta maiz zure begitarte begitartetsua ofensatu dudala? SP Imit IV 1, 3 (Echve guztiz maitagarriya, Ip<br />
ezinago ezti dena, Leon guziz amultsua). Ditugun guziak zure ongi eginak dire, eta erraiten deraukute zu zarela<br />
ongi egille handia, begitartetsua, urrikalmendutsua eta zure ganik ontasun guziak heldu zaizkigula. SP Imit III<br />
22, 2 (Ip ezti, Ol esku-zabal, Pi samur). Nork eztakusa mundua dela iuje gaixto bat, bere umeentzat eme eta<br />
begitartetsu, baina Iainkoaren umeentzat gaitz eta garratz. SP Phil 427 (He 431 ezti eta urrikaltsu). Herri<br />
batako [sic] jendekin treba artean, zenbat ere kortez eta begitartetsu baitire, halarik ere nolazbait izitzen gara.<br />
Ib. 430 (He 435 kortes eta arrai). San Luis Franziako Errege handia, bere gorputzaren aldera garratza eta<br />
orobat bere emazteaganako amorioan begitartetsua. Ib. 400 (He 404 amulsu). Nihork ezin uka dezake gure<br />
Salbatzailleak amudio begitartetsuago eta bereziago batez maite zituela Iondone Ioanis Ebanjelista, Lazaroa,<br />
Marta eta Madalena. Ib. 297 (He 298 eztiago). Othoiztuko du Jainkoa, eta Jainkoa begithartetsu izanen zaio. Dv<br />
Iob 33, 26 (Ol Yainkoa adeibera didoroke, Ker entzuna izango da).<br />
begitartetsuki. Afablemente. Emoizu gaineko ontasunari ahalik esker handienak, zeren horrela zurekin<br />
hari den, begitartetsuki bisitatzen zaituen, beroki atzartzen, botheretsuki altxatzen, beldurrez zure pisuz lurreko<br />
gauzetara eror zaitezin. SP Imit III 49, 1 (Ch, Mst e Ip eztiki, Ol adeiz, Pi adeitsu, Leon amultsuki).<br />
begitartetxo. "Carilla" Lar.<br />
begitartos. Afable, amable, acogedor. "Agraciado, agradable (Darric ms.)" DRA. "Afable, cariñoso (L-côte,<br />
Lander Cor)" Ib. v. begitartetsu. Probintziako Mandarin guziak begithartos eginak ditugu. Prop 1902, 22.<br />
begitartu. Vigilar, cuidar. "Kameluak begitartzea vel kameluen artha izatea" Urt IV 103.<br />
begitasun (Vc ap. A). Ilusión. "Begitasun, ilusión óptica" A BeinB voc. v. begitazio. Begitasuna, besterik<br />
ez, Perrandes; Txantonen begitasuna. A BeinB 57. Maripak besoan atz-tximurkada bi egin ezpaleutsaz, antxe<br />
geratuko zan Katalin altara illundura begira ta mandazaiñaren irudia begitasunez ikusten. Ib. 67. Ala gero<br />
izanen ote zen elkargoa hura, begitasun bat bakarrik edo gerorako gertabide bat izaki orain artean egin zuten<br />
guztia? Mde HaurB 90. Uste dugu, alegia, animaliak, gure gisa ari diren guztietan, guk ditugun bezalakoxe<br />
sentimendu edo asmoen jabe bear dutela izan. Baiña begitasunak edo irudipenak egiten du ori. Vill Jaink 70.<br />
Gauza bera urrutitik begiratzen baduzu, berriz, begitasunaren begi-ordeekin, orduan aunditu oi da, dizdiratsu<br />
ageri da. Ib. 128.<br />
begitatu. "Parecerle así equivocándose, iduritu, iruditu, begitandu, begitatu" Lar. v. begitandu.<br />
begitaune. 1. "Ilusión (c.) begitaziñoa, begitaunea, gogoraziñoa, uts-irudia, buru-kala, irudi utsa" Añ. <br />
Ziñatutean, lenengo krutzea bekokian egiten dogu, Jangoikoak librau gaizan pensamentu deungetarik,<br />
gogoraziño txarretarik, begitaune izugarrietarik. Añ MisE 2.<br />
2. "Objeto, begitia, begit-aunia" Dgs-Lar 6.<br />
begitautsi. "Desojarse la aguja" &c. Lar.<br />
begitazio (Lar, Añ, H), begitan(t)zino (V-gip), begitanzio, begitazino (V-gip; Lar, Añ), begitazinoe. Ref.: Iz<br />
ArOñ (begitantziñua), UrrAnz (begitantziñúa); Etxba Eib (begitxanziño); Elexp Berg (begittaziñua). Tr.<br />
Documentado sobre todo en autores vizcaínos. En DFrec hay un ej. de begitazio. 1. Imaginación; figuración,<br />
ilusión, visión. "Parecer equivocado", "fascinación, alucinación", "representación, figura, imagen",<br />
"trampantojo" Lar y Añ. "Aprehensión, por imaginación", "cabilación", "fantasía, vano ofrecimiento", "fantasma<br />
de la imaginación", "ilusión", "viso, visos" Añ. "(V) imagination, croyance sans fondement" H. "La ilusión" Iz<br />
UrrAnz. "Visión, imaginación, ilusión engañosa. Begitxanziño batekin, astorauta dabill zoratu biarrian" Etxba<br />
Eib. "Alucinación, ilusión, visión engañosa. Eztakitt ze begittaziño euki neban. Ain edarra pentsau jatan orduan,<br />
da oiñ berriz..." Elexp Berg. v. begitasun, irudipen. Ez konfesatu burura etortzen dira[n] begitazioak, uste<br />
izanagatik konfesatu bear dituzula. Mg CC 159. Fedeak ez du gezurrik, ez begitaziorik, ta bai zimendu galduko<br />
ez dana. Ib. 197. Ikusita bere usteko neuke begitazinoren bat dala. Mg PAb 155. Ez da hau begitazino edo<br />
bildurtuteko geituz esaten dana. Mg CO 82. Ondo konfesetan dirialako begitazino ta uste txaarraz duazanak<br />
komulgetara, jaaten dabee Jangoikuaren juizijua itsu itsuban. Ib. 93. Zeinbat begitaziño, irudipena, zorabio,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
587
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
burukala, asmu ta asmo ilun itzalak eztitu batek bere <strong>bar</strong>ruan igaroten? Añ NekeA 219. Geijago zirudijan<br />
amesetako begitazinoe edo beste munduko gauza bat, kriatura bizija baño. JJMg BasEsc 239. Euki eban bein<br />
baten esatera noian begitaziñoe ta ames bat edo, obeto esateko, zeruko argitasun ta dei bat. Ur MarIl 9. Desegiñ<br />
ziran baña alako amesak, / begitanziño areek gaur jataz garratzak. AB Olerk 95. Gau batez amets txit triste eta<br />
bildurgarriak egiñ ondoan, esnatu eta eziñ beregandik botarik begitazio hilgarri aiek. Arr May 77. Irudipen uts,<br />
begitaziño soil, lilura-izpi, gurari-ernamin: zer ete? Erkiag Arran 83. Jenteak pentsatzen zuen baserri ume arren<br />
begitanzioren bat izango zala [Maria Santaren agertuera]. Ag EE 1895b, 76s. Ori piezi-ori ikusi dotenian<br />
bildurtu nok, ze, maillaturen bat eukala begitxandu jatak eta. Baña, nere begitxaziño bat besterik eztok izan. SM<br />
EiTec2 137.<br />
2. (Lar, Añ), begitazino (Lar, Añ). Equivocación. Ezagun ditekean ekibokazio edo begitazioarekin<br />
juramentu egiten badu, orduan eztu gezurrezko juramenturik egiten. Gco II 156.<br />
3. Imaginación (facultad). Begitazioaren eskumendetik ateratzen den edozein gauzak, [analizatu ezkero]<br />
bere ederraren eta lilluraren geiena galtzen duelako. Vill Jaink 128.<br />
- BEGITAZIOA EGIN. "Begitantziñua eiñ, figurarse que existe lo que no existe" Iz ArOñ.<br />
- BEGITAZIOZKO. Imaginario. Orrek esan nai du pesimistak eztuela ezerez utsa maite, bere utsean, baiñan<br />
begitaziozko ezereza: utsik aurkitzen denaren ezereza: ezerezaren ezereza. Vill Jaink 138.<br />
begitazioro. "Equivocadamente" Lar.<br />
begitaziotsu, begitanzinotsu (V-gip). "Celoso, desconfiado. Gizon begitxanziñotsua, bere buruari infarnua<br />
batzeko" Etxba Eib.<br />
1 begite (O-SP, Urt II 117, A). 1. Lazada. "Il se prend aussi pour un nœud large, pour un la[c]s" O-SP 221.<br />
"Annosa vulpes haud capitur laqueo, axeri zaharra ezta begiteaz hartzen" Urt II 117. "Lazo" A. v. begizta; 1<br />
begi (3). Iongoikoa, badakigu eztela begitetik, / Nihor ere eskapatzen herioarenetik. EZ Man II 157.<br />
2. (O-SP Dv y A). Ojal. "Begitea, la boutonnière ou le trou où entre le bouton" O-SP 221. Nire<br />
aldamenean gizon mozkor bat zegon, beltzez jantzita, txapela saieska eta lore gorri bat begitean (ojal) zularik.<br />
Etxde Itxas 85.<br />
3. (R, Sc ap. A; Foix ap. Lh). "Anillo de la cadena" A. "(S; Foix), anneau de chaîne" Lh.<br />
4. (S ap. A; Foix ap. Lh). "Abertura del hacha por donde se mete el mango" A. "(S; Foix), douille d'un<br />
instrument" Lh. v. begitun.<br />
Etim. Relacionado con begi, y con begizta, gibizta, txibista, etc.<br />
2 begite. 1. "(R), mirada. Zer begitea [sic] gaizto du gizon korrek!, qué mala mirada tiene ese hombre!" A. v.<br />
begirada.<br />
2. "Objeto, begitia, begit-aunia" Dgs-Lar 6.<br />
begiten (V-arr ap. DRA), gibiten (V-arr ap. DRA). Lazada. Cf. LzG: "Begitina, cada una de las correítas del<br />
borde de las a<strong>bar</strong>cas que sirven de presilla a la cuerda o correa con que se la sujeta (ant., Salvatierra)". v. 1<br />
begite.<br />
begitila. v. betile.<br />
begito. "(V-gip), seta muy lechosa; no es comestible" A.<br />
begitsu (Vc, Lc, Sc ap. A; Urt II 300, Foix ap. Lh), begizu (S ap. A). 1. Que tiene muchos ojos; que tiene<br />
muchos orificios, círculos, etc. "Argus, [...] begitsua, begidúna, begiz bethea" Urt II 300. "De muchos ojos,<br />
hablando, p. ej., del caldo [se refiere a "ojo" en su acepción de "círculo que forman las gotitas de grasa sobre la<br />
superficie de un líquido en el que no se disuelven"]" A. "1.º qui a beaucoup d'yeux. 2.º (BN, S) troué, couvert de<br />
trous" Lh. Gaparrak itzala begizu, bera bezala. "Le buisson rend son ombre pleine de trous". O Pr 696.<br />
2. "(Vc), cariñoso" A.<br />
begitu. v. begiratu.<br />
begitun. "(V-arr), ojo de la azada" A. v. 1 begite (4).<br />
begitura, beitura. Mirada. Beia tripa-miñak balitu bezela, ostikoka egon eziñik asten da; beitura larria dauka<br />
eta ez dago lasai. Oñatibia Baserria 138.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
588
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begitxeda (Lar), begixeda (Hb ap. Lh), begixada (Lar). "Certería, tino, destreza" Lar. "Puntería, punteria,<br />
begixada " Ib.<br />
begitxedari. "Apuntador con escopeta" Lar. (Lar), begixedari (Hb ap. Lh). "Certero" Lar. "Begixedari (Hb),<br />
bon pointeur, bon tireur" Lh.<br />
begitxedatu. "Apuntar, asestar" Lar.<br />
begi-txindor. v. betxindor.<br />
begitxo (Lar), begitxu. Dim. de 1 begi. "Ojuelo, ojito" Lar. Nigana manso dakarkezula / zeure begitxo<br />
lindo biok. Lazarraga 1184v. Duzu begitxo batzuk / ta aurpegitxo bat. Gamiz 204. Zenbat bider gaitz egin, ta<br />
begitxoetan igerri, ta besoetan artu, ta esaten die: Enetxoa, au zer da? Cb Eg III 366. Beti Zerurontz beira / ditu<br />
begitxoak, / goruntz jasota beti / bere besotxoak. Jaukol Biozk 63. Plazan erantzi ta ikusitzian / asko gustatuko<br />
zaizu, / begitxo txiki erdi itxub'oi / antxen zabalduko dezu. Tx B I 231. Ez begiratu iñora, aizta mattia. Itxi zure<br />
begitxuba. Altuna Euzk 1930, 531. Tente ate aurrian / Oriño txikijak, / gora jaso daruaz / begitxu argijak. Laux<br />
BBa 52. Gure gorputz azalean <strong>bar</strong>reatuak, sakabanatuak, baditugula begitxo batzu (ocelles: horiek omen dute<br />
ikusten gure bi begi ohituak zerratuta daudelarik). Mde Pr 323s.<br />
begitza (AN-5vill), begitze (AN-5vill). Ref.: A (begitze); Gte Erd 67. Mirada. "Begitza bat eman nion (AN-<br />
5vill); [...] egin zidan begitze bat, txarragoa! (AN-5vill)" Gte Erd 67. Zador baten igeri nabil / sentiki, ez<br />
ikuski, ura. / Zabal au begitzez ezin bil / ta nerau naz orren bakura! "No puedo resumir con mis miradas esta<br />
inmensidad". Laux AB 60.<br />
begitzun. Mirada. Gero lurretik jaikita, bekoki zimurra ta bizar zuriya darakus, begitzun ospela<br />
betillunpean daukala. Elizdo EEs 1913, 140.<br />
begiundu. "Aprehender, imaginar, irudin, iruditu, ustetu; (V) begitandu, begiundu" Añ. "Figurársele a uno,<br />
iruditu, begitandu; (G, AN) iduritu; (V) begiundu", "parecerle así equivocándose, iruditu, begitandu, uste izan;<br />
(V) begiundu" Ib. A. "Begiundu, id. begitandu: figurarse" msOch 10. v. begitandu.<br />
begiune. "(V-m), acogida" A. Cf. begirune.<br />
begixada. v. begitxeda.<br />
begixeda. v. begitxeda.<br />
begixkel. v. BEGI-EZKEL.<br />
begixtatu. v. begiztatu.<br />
begizain (Añ), begizai (Lar, Añ). "Guarda de vista" Lar y Añ.<br />
begizaita. "Sobrevista en los morriones" Lar.<br />
begizale. (El) que prefiere servirse de la vista. v. begitar (2). Begizale edo begitar diran oieri geiago<br />
gertatu oi zaie ori. Iainkoa begiz bezala atzi nai lukete atertu gabe. Or QA 131.<br />
begizka. Mirando. Bitartian umiak, eskaratzeko baztertxu baten batzauta, arrotzari begizka, adi-adi<br />
egozan. BAizk Ipuin 18 (ap. DRA).<br />
begizko (V, G, AN, L-ain; Lar, Añ, Dv (V, G), H (V), VocCB). Ref.: A; Iz ArOñ; Etxba Eib; Arin AEF 1955,<br />
120; CEEN 1969, 94; Elexp Berg. I (Sust.). 1. Aojo, mal de ojo. "Aojo", "fascinación, aojo" Lar. "Fascinar<br />
[...], begizkoa egin" Lar y Añ. "Enfantement par regard, par ce que le vulgaire appelle mauvais œil" Dv.<br />
"Ensorcellement par le regard. Id. begaizkoa" H. "Ez dakitt zeiñ sorgiñek begizkua eiñ detsalakuan dago ama<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
589
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
koittaua bere umiari" Etxba Eib. "Begizkua eiñ zaue, se dice v. gr., cuando muere un animal. Begizkomat ein<br />
xaok" Iz ArOñ. "Sorgiñak begizkua bota ta gaixotu ta ill ein zan" Elexp Berg. Cf. A EY I 120-127 y JMB AEF<br />
1924, 167 para diversas creencias populares en torno al mal de ojo. Tr. Documentado en textos vizcaínos y<br />
guipuzcoanos desde mediados del s. XVIII. Con el vb. egin lo hallamos en <strong>Bar</strong>rutia, Larramendi, Zavala,<br />
Urruzuno, Erkiaga y Aresti, con ifini en Iturriaga.<br />
Azkonarraren atzamartxoa ekarriko dot menditi / begizkorik eztegizuen bulartxorean isegi. Acto 470s. Begi<br />
oiek [...] adierazotzen digute Jaungoikoarekiko izan oi dan amodio bizia eta gartua, zeñaren txingarrak aiñ dira<br />
gozo [...], non Jangoikoari berari egiten dioten begizko santu bat. Lar SAgust 14. Idiren bat gaisotuten bada, ez<br />
inoz pensau begizkua dabela, bada begizko kontubok atso ipuinak dira. CrIc 54. Onelangoak izan daroe berezko<br />
gatza, gazigarria ta uia gogoa yoteko, begizkoa egiteko ta errazago oratu ta erantsiteko. Zav Fab RIEV 1907,<br />
92. Ezur uts egiñika / eman dit gogoak / ifiñi dizkidala / niri begizkoak. It Fab 198. Mari Martinek begizkoren<br />
bat egingo ote zien beldurrez. Urruz Iru ziri 26. Uraxe dek olako begizko ta sorginkeria oriek beti gogotan<br />
dauzkana. A Ardi 19. Ik ez al dun siñesten begia betzuloan ikara ta dardar dabilenean, begizkoa yaurtitzen<br />
duenik? Or Mi 31. Itsas-antzarrak aizetik yausten ditun erensugearen begizkora, ta ez al deritzon giza-begik<br />
seda-arra gaizkitu dezakenik? Ib. 31. Ez det begizkoetan sinistatzen, alare, aspaldi alkarrekin ez genuen<br />
itzegiten eta... gaur... Lab EEguna 113. Ipui zarrak, atozte gogora! / Atozte erregingai begizkoak zora!<br />
"Princesas que encantó un maleficio". Ldi BB 164. Begizkorik eztala? Izena ezarri zaionean, zerbait bada. A EY<br />
I 120. Begizkotik norbait gordeteko bideak. Ib. 122. Bei nai idixari begizkoa kentzeko, lixaxko sokea lepoan<br />
loketan jako (V-gip). Ib. 124. Neure senargai Joakin / galanta izanik, / kutuna yosten dago / begizkoa gaitik (Vm).<br />
Ib. 127. Norbait ilten danean, begiak zabalik badaukaz, itxi egin bear dakioz besteren bati begizkoa egin<br />
eztagion (V-arr). Ib. 122. "San Antoniok gorde dagiala" esanezkero, abereari etxako begizkorik egiten (V-m). Ib.<br />
123. Ardi edo bei bat ederra ezta? ta, ikusten da inbiixia artzen dau batek eta begizkua eiten xate ganauari. Ta<br />
gueztabela be egin leike ori, begizku ori. Orregaitik esaten da "nee begixak eztaiela gaitzik egin". (V-gip). Gand<br />
Eusk 1956, 225. Zein adu, siats, azturu edo sorgiñek egin eutsun begizkoa, onen goiz ezereztuteko zeure<br />
irudimen-biotzetan erro-<strong>bar</strong>ri zan gurari gurbilla? Erkiag Arran 155. Begizkoa egin zion Beleni, eta oso osasun<br />
txarrarekin ibili zen hau haur denporan. Arti Tobera 284.<br />
2. Conjuro contra el mal de ojo. --Baie ganera txarto dakot (Isidrotxu), begidxek pe zilluen <strong>bar</strong>ruen<br />
sartunde. --Zetan zauz begizkue eiñ <strong>bar</strong>ik? --Eixu begizkue... begizkue eiñ! Ort Oroig 55.<br />
II (Adnom. y adj.). 1. Ocular. S. Lukas Ebanjelistak begizko testigu onak bezala kontatzen du San Pabloren<br />
sermoi batean ikusi zuena. Cb Eg II 174.<br />
2. Querido; preferido. v. begiko (II). Aita, <strong>Bar</strong>tolo; Ama, Jexuxa, / biak zaizkigu begizko, / seaskatxotik<br />
erakutsiak / amaika gauza egizko. Basarri 23.<br />
(Tras gen.). Eskolak eta opiziuak / baidira nere begizko, / nik jakiñian jarri beaitut / oraingo eta berrizko: /<br />
orrela eskolan ibili banintz / egingo nintzan obispo. Uzt Sas 208.<br />
3. De maleficio, producido por el mal de ojo. Azpilletako Prantziskak emon euskun begizko ura (ur<br />
bedeinkatua izango zan) ba begizko gaixo ori kentzeko. (V-gip). Gand Eusk 1956, 225.<br />
- BEGIZKO-UR. Azpilletako Prantziskak emon euskun begizko ura (ur bedeinkatua izango zan) ba begizko<br />
gaixo ori kentzeko. Gand Eusk 1956, 225.<br />
- BEGIZKOZ EGIN. Echar el mal de ojo. Umiai azkonarren erpia eta onelako beste gauzaren batzuk ifintia,<br />
begizkoz egin eztaijuen. Astar II 41.<br />
begizkodun. 1. Aojado. Bizkaiko uri askotan begizkodun umea bere aitak soinean eukan alkondaran batu<br />
oi eben (V-m). A EY I 122s. Bizkaiko Berriz, Murelaga ta Elorrion eta Gipuzkoako Arronan begizkoa egiten<br />
ebanari eskuak eta arpegia garbitu eragin eta ur axe begizkodunari (nai ume nai aberea izan) edaten emon oi<br />
eutsen. Asterrikan orrelako ura ez eban begizkodunak edaten, beragaz garbitu bai. Ib. 124.<br />
2. Aojador. Gabaz amaiketatik ordu batetara bitartean egiten dabez begizkodunak euren kalteak (V-m). A<br />
EY I 122.<br />
begizkonesa. "(V-m), begizko" A Apend.<br />
begizkotu. "Aojar, fascinar" Lar DVC 179.<br />
begizkun (BeraLzM). Mirada. Begitatik juan yat betiko lua, / begizkun leiora baiyagert gogua. "A la<br />
ventana de mis miradas". Laux BBa 134. Adimen ain iratzarri, / begizkuna zabal-garbi, / t'aiera otxan. Zu<br />
ziñake, bai, / nere poz-eguzki. EA OlBe 48.<br />
begizpal. v. betezpal.<br />
begizta (Dv A), bigizta (V-arr), bibista (msV ap. A), birixta (AN-larr), biixta (G-to), bigazte (G-azp), gibizta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
590
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(V-gip). Ref.: A (bigazte, bigita, gibili); Iz To (biixta); Echaide Nav 195. 1. Lazada. "Nœud en rosette (côte)"<br />
Dv. v. 1 begite, bigita, bilisti, txibista. An, emakume urkatua ikusten dugu gargalle biurritan zintzillik<br />
zabuka. Berak ua ikusi orduko, ikaragarriro orru egin gixagaixoak eta exegita zeukan begizta askatu zun. Zait<br />
Sof 93.<br />
2. Eslabón de cadena. Katea esan dut, bai, begizta begiztari kakotuz, morrontza gogorrean baininedukan.<br />
Or Aitork 192.<br />
3. "Begistia, begista bat, erneamotxo bat, el punto de donde ha de brotar la patata, alubia, etc." Iz ArOñ.<br />
"Punto por el que nace el germen de la patata" Elexp Berg.<br />
4. "Begistia, el hueco pequeño que queda en la madera por haber sufrido un golpe durante su crecimiento,<br />
begistá bat" Iz UrrAnz.<br />
begiztagaitz. Imperceptible. Begira ezpazaude, eztuzu egiarik idoroko, begizta-gaitza ta nekez arkitzekoa<br />
baita. Zait Plat 35.<br />
begiztaldi. Mirada. v. begiraldi. Berdin esan genezake, beste mutil gaztea leiotik zugaitz bakarrari begira<br />
ta begira baldin badago; ta batean, begiztaldi zorrotzez edo, zugaitzaren ederra adimenez atsi eta erdimiñez itz<br />
soil eta bakar bateko liburua azaltzen badigu. G. Ansola Egan 1956 (3-4), 92s. Benetako gizon ederberarengan<br />
edonolako ezaguerak gizon antzetsuaren begiztaldi nagusia zeinbesteko litekean adierazten omen du. Zait Plat<br />
153.<br />
begiztandu. Imaginar, creer. v. begitandu. Begiztandurik auzoko andra / bat zala ama berbera: / alan<br />
galdu zan azkatasuna, / alan sartu da erdera. Enb 48.<br />
begiztari, begistari, begixtari. "Begiztari, -stari, -xtari (Hb), qui pointe, qui ajuste bien, qui examine avec soin"<br />
Lh.<br />
begiztatu (V, B, L, BN, S, R ap. A; Urt, Añ, H; -au V ap. A). Tr. Documentado sobre todo en la tradición<br />
septentrional desde mediados del s. XVII. Al Sur su uso se incrementa notablemente en el s. XX (antes lo<br />
hallamos en Iztueta y Arrese Beitia). En DFrec hay 5 ejs., meridionales. Orixe y Erkiaga usan, además de<br />
begiztatu, la forma de part. begizta.<br />
1. Ver, divisar, percibir. "Advertere" Urt. "Avistar, llegar a ver algo, (c.) ikusi, ikustatu, ikusteratu; (V)<br />
begiztatu" Añ. "Percevoir des yeux" H. "Avistar, divisar" A. Erranen duta? Ahal dezaket, / egia dena bezala,<br />
/ zu begiztatuz geroz laket / zu bezi ehor etzautala. 'Depuis que je vous ai aperçue'. O Po 1. Begik ez begizta, ez<br />
gogok sarizta. "Ce que l'œil n'aperçoit". O Pr 491. Gure bide guziak begiztatzen ditu, eta kondatzen ditu gure<br />
urhats guziak. EgunO 167 (ap. DRA). Bazatozkit, o Jauna! zure mantuko orlok / suzko odei artean ditut<br />
begiztetan. AB AmaE 433. Uso pilla agertzen da urrun-urrun eta beila begiztatzen du abatariak eta bere<br />
tutuakin adierazten die nontso den uso multzoa. T. Arburu EEs 1916, 318. Alako batean begiztatu omen zuten<br />
kotxe bat, Oñati ta Elgoi<strong>bar</strong>rera asten dan bidegurutzean. Or SCruz 41. Rodano ibaia laster begizta zuten. An<br />
zetzan bere uberkan lasai. Or Mi 61. Begizta-ahal urrun, Jainkoak daki noraino, agertzen zaizkigu mendi-kasko<br />
zorrotz batzu. JE Ber 41. Gure loria itsasoaren begiztatzetik bigarren aldikotz, erran dugun bizkarrak<br />
Zarautzetik hunat gordetzen baitzaukun! Ib. 83. Zelai ezeak, lore litsak ez geiago pozera eragingo!... Ezta elurteizoztu<br />
gorrizkarik begiztatuko! Goen Y 1934, 180. Balendin begiztatu zuanean, pozaldi azkar batek ziztatu zion<br />
Liberi biozpea. TAg Uzt 115. Basauntza sendu dun leoiari ere, ua begiztatu arte, orroa dario berolaxe<br />
<strong>bar</strong>rualdetik zulagarri. Ib. 229. Ez al dezue begiztatu iñoiz maitaleak alkarreri egin oi dioten agurra? Ib. 6s.<br />
Inguruetan etxola txar bat begiztatu zuten eta hartan sartu. Zerb IxtS 82. <strong>Bar</strong>neko Mirenen irudiaren ordez,<br />
amona gajo bat begiztatu dut aurrean. Txill Let 63. Itsasoaren billa giñoiazan, urduri, gogotsu, lei andiz,<br />
legorraren ertza noiz ikusiko. Orraitiño, noiz edo noiz begizta genduan ur zabalaren alderdi bat. Erkiag Arran<br />
8. Zuk holako gaietan Mattini berari begietan nigarra begiztatu zenionak, ez ahal zenuen zuk ere begia bustia<br />
hitz hauk zure semeari Ameriketarat idaztean? Larre in Xa Odol 13.<br />
(BN, S, R; SP, Ht VocGr 357, Dv, H), begistatu (Gèze), begixtatu (S; Foix ap. Lh), begieztatu (Dv). Ref.: A;<br />
Lrq /begis#ta/; Mirar; examinar. "Jeter des œillades" SP. "Examiner un livre, liburu bat begiztatzea" Ht VocGr<br />
357. "Regarder, examiner" Gèze. "Examiner de l'œil" Dv. "Regarder" H. "Zure lana begiztatu baizik eztut" Ib.<br />
"Examinar, ver con detención, considerar" A. "Jeter un regard" Lh. "Examiner" Lrq. Zenbat ere xipi baita<br />
gauza bat, behar ez bezala onetsten eta begiztatzen bada, gibelatzen du gizona guzien gaineko ontasunetik. SP<br />
Imit III 42, 2 (Mst so egiten). Kreserela daritzon xoriak oiu eginez eta hegaztin ihizilariak begiztatuz, hek<br />
izitzentu berari dagokan eta nihork eztakien bertute batez. SP Phil 197s (He 200 bere oihuez eta behatzez).<br />
Iduritzen zaie mundu guziaz begiztatuak direla. He Phil 201 (SP 199 dadutzala begiak hekin gainean). Jesusek<br />
begiztatu zuen bere ama, eta erran zion amultsuki. Lg II 281. Astoak ez ditu gaizoak yuiatzen, / ageri denetik<br />
baizen: / axeriak aldiz bethi / ditu begiztatzen funtski, / alde orotarik behatuz arthoski. "À fond les examine". Gy<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
591
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
314. Ikhusi zuen neskato batek suaren aitzinean iarririk, eta ongi begiztatu zuen ondoan erran zuen: Hau ere<br />
harekin zen. HeH Lc 22, 56. (Lç hari begi eratxekirik, He ungi behatu, TB begia gelditua hunen gainean, Dv<br />
begiratu, Oteiza begiratu zion atenzioarekin, Brunet tinkatu zituen begiak, Or, Ol ondo begiratuz, Ker begirabegira<br />
jarrita). Arrats guziz begiztatu behar dut egun iragana; nere gogoeta, solas eta egintzak ikhertu,<br />
Jaunaren tribunal-aintzinean banintz bezala. Dv LEd 272. Igorri zituzten Saraatik eta Esthaoletik bortz gizon<br />
biphilenetarik lurraren ikhuskatzera eta artharekin begiztatzera. Dv Iud 18, 2 (Ol arakatu ta ikertzera, Ker<br />
aztertzera ta arakatzera). Begizta zazue lurra, zerika den; zer populu dagoen han, ala den hazkarra ala erphila.<br />
Dv Num 13, 19. Ikusazu zer den saindu hau [...]. Gauza begiztatu gabe ungi, senharrak erraiten dio:<br />
Errepublikako asinata da; holako ederrik ikusia nago gazte nintzenean! Hb Egia 19. Azienda erosterakoan<br />
badogoko ongi begiztatzea heia hortzik gabe denetz, ahul dadien beldurrez. Dv Dial 94. Jesüsek begiztatü zian<br />
onduan, erran zion: zü Simon zira, Jonasen semia. EvS Io 1, 42 (Lç, Leon behatu, LE, Dv begiratu). Larunbata<br />
dugu eta nik biharkotzat asko gauza begieztatu behar ditut. Arb Igand 90.<br />
(s. XX). Onhetsi eta onhesten dugu galdegileak obra hau inprima dezan, begiztatu dugun liburua bezala<br />
izaitekotan. In CatJauf II. Badakizue nor zen Humboldt: mintzai-jakintzaren sortzale gaitzenetarik, handienetarik<br />
bat. Bainan eskuara baizen etzuen begixtatzen. Lacom LEItz 78. Liburu berriren bat eskutaratzen zaizunean,<br />
lenbizi egingo dezuna, aurrenetik azkeneraño dakartzkin santuen irudiak banan-banan begiztatzia izango da,<br />
noski. ArgiDL 3. Bainan ernerik zauden artzainak / begiztatuz mendi gainak; / eta zakurrek, agertuz hainak, /<br />
bere zituzten oihanak. Ox 91. Gure gizon ikasiak, beren ikastaroakin badirudi galtzen dutela berezko<br />
bersolarien itz-jarioa ta etorria [...]. Ala ematen du beintzat, askoren neurtitzak begiztatzean. Inza in Jaukol<br />
Biozk VI. Mutillak, eskuz beiari legun, / esertokia autatu du. / Bazkal-artean maitea nai lu / legunago begiztatu.<br />
"Quisiera contemplar". Or Eus 83. Herrian sartu orduko, hotela ikusia dugu eta begiztatua. Etxe handi bat da,<br />
ezkerretarik, bertze guziak baino larriagoa. JE Ber 36. Goizean goiz, oraño illun zegoela, Maria Madalena ta<br />
Yakoboren ama Maria ta Salome, atondutako atxongaiak artu ta yoan ziran il-obia begiztatzera. Ir YKBiz 516.<br />
Aldi aietako gizonen bizitoki ziran arzulo eta arpe asko ibai inguruetan daude, batez ere [...] bertan zebillen eiz<br />
guztia begiztatzeko toki gaintxo egokienetan. JMB ELG 45. Neskato batek, suaren aintzinean ikusi zuelarik,<br />
begistatu zuen eta erran: "Harekin zen hau ere!". Leon Lc 22, 56. Aren asmoak begieztatu zitueneko, begi<br />
emanik zeuzkan beretakoak. Zait Plat 46. Egia esan, erbeste gorrian eztut aukerarik izan aipatu liburuak<br />
begiztatzeko. Ibiñ Virgil 23. Begieztatu al duzu baso ori? (AN-ulz). "Ongi ikusi al duzu?". Inza NaEsZarr 1935.<br />
Eta 'gramatiko berri' edo 'gazte' zirelakoek the wonderful seventies haietan zabaldu zituzten bideak ez zituen<br />
begiztatu [Campionek]. MEIG VI 81.<br />
Vigilar (?). Erhi hura bera denez / Santagrazin altxatua, / gure Jaun Aphezpikuez / bethi da begiztatua. Zby<br />
RIEV 1908, 419.<br />
Apuntar. "Begiztatu tokian io dut, j'ai touché sur le point visé" H. Hantxet, erbia begixtatzen duela,<br />
ezpainak bildurik, gogoz eta ahoz, tiroa emaiten dio. <strong>Bar</strong>b Sup 29. Onek artu du ixil-ixillik bere txispa zarra...<br />
Leio batetik begiztatu du pizti zarra ta... NEtx LBB 189.<br />
2. (L, BN-baig-arb; -au V-arr), begixtatu (Foix ap. Lh). Ref.: A; A Apend; Gte Erd 67. Elegir, echar el ojo.<br />
"Mugueter des yeux" SP. "Choisir de l'œil" Dv. "Begiztau (V-arr), elegir (begiz jo)" A Apend. "Choisir d'un coup<br />
d'œil, etc." y "convoiter" Lh. "Begiz jo nun zakur ura (G-azp, AN-gip) [...], begiztau in noan (V-arr), begiztaute<br />
deukot (V-arr), begiztatua dut behi hori (BN-arb)" Gte Erd 67. v. BEGIZ JO. Hautatzatzu bada, Philotea,<br />
bertute probetxosenak, ez estimatuenak; beregainekoenak, ez itxurazkoenak; hoberenak, ez berreginenak edo<br />
begiztatuenak. SP Phil 176 (He 178 ontendade gehiagotakoak). Alhargun egon nahi izatea, eta begistatua,<br />
maiñatua eta balakatua izateaz atsegiñ hartzea. "Se plaire néanmoins d'être muguetée, caressée, cajolée". He<br />
Phil 420 (SP 416 begietsia). Tolosako plazan jokatzeko lau zezen arrapatzera joan ziatezkean mendira Lasturko<br />
bost mutil gazte [...]. Begiztatuak zeuzkaten lau zezenetatik irurak atzemanik. Izt C 250. Lili eder bat badut nik /<br />
aspaldi begixtaturik, / bainan ez nainte mentura haren eskura hartzera. ChantP 340. Horra nun bidean nunbeitik<br />
ikasten duen hainitzek begiztatua dutela kargu hortako. Zerb Azk 55. Txantonen asmo osoak ez yakazan bere<br />
emazteari gogo beteko, arek begiztatua eukan mutilla, Jon <strong>bar</strong>ik Kerman zalako. Erkiag Arran 127. Kolon<br />
aurretik gizaldi bat, Kleirak digunez, euskaldunak Terranoba begiztatu omen zuten. EgutAr 1-2-1958 (ap. DRA).<br />
Aldapan gora, bideko okerrune batetik begiztau eban azkenengoz [...] bere egoterri aspaldikoa. Erkiag BatB<br />
106. Zer da, bada, ongia? Gure adimenduak giza-egintzetan begiztatzen duen egokitasun bat, ordena bat. Vill<br />
Jaink 89s. Jainkotasun-dirdira begiztatu ondoren, [...] begiek lurreratzean, Jainkotasuna bera, Laztanaren<br />
itzala ikusten du izakietan. Gazt MusIx 169. Ama guziek hartzen duten ohorea / seinalatzeko, begiztatu dut lorea.<br />
Xa Odol 298.<br />
3. "Ensorceler" SP. "Aojar" Lar. v. begizkotu, begaiztu.<br />
begiztatzaile (SP; Darric ap. DRA), begixtazale (S ap. Lrq), begiztazale. 1. Que mira, que examina. "Qui jette<br />
des œillades" SP. "Examinador (Darric)" DRA. "Qui examine pour choisir" Lrq s.v. begixta. Bide bada beraz<br />
eginik, Nere Jaun Grouard begistatzaile, eta Nere Jaun Clut fondatzaile izatu zirenaz geroztik. Prop 1908, 137.<br />
Lafitte aldiz [...] gertakarien, diren edo izan ditazken bezala, begiztazale. JE EuskG 102.<br />
2. Aojador, que echa el mal de ojo. "Enchanteur" SP.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
592
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begiztatze. 1. Mirada. Zenbait basilikek aurtikitzen badio behatze lizunik, amoriozko begiztatzerik, haren<br />
bihotza errazki atzematen da eta pozoatzen. SP Phil 372. Erraz da bertzeren senharrarekin edo emaztearekin<br />
lizundu gabe egoitea, bainan ezta hain erraz begiztatzerik edo amoriotzerik ez emaitea edo hartzea. Ib. 453 (He<br />
457 begi kolperik ez arthikitzea). Mutillaren begiztatzeak etzion, agian, naigaberik sortu neskatxoari; bai, ordea,<br />
pozaldiaren ziztadak biozpea zirikatu. TAg Uzt 113.<br />
2. begiztete. Vista, alcance de la vista. Anglante Jauna begiztetean etorkala, / onen arma leun eta argien<br />
dizdizetara / suak artuta urteten jako bereala. AB AmaE 451.<br />
begizto. "Ojo de lazada. Begiztoa egin, begiztoa askatu" Gketx Loiola. v. begizta.<br />
begiztu (SP (-tzt-), A), begistu (VocCB Dv). 1. "Begitztea, regarder de mauvais œil" SP. "Bekaiztu, begistu,<br />
mirar con malos ojos, con envidia" VocCB. "Elegir (para [...] mal)" A.<br />
2. "Begiztu (mirar), de begi (ojo), begiz (a la vista)" AG 2331.<br />
"Contemplar, divisar, ojear" BeraLzM. Nik, jaramon egitteka, / begizten aunat <strong>bar</strong>reka / odeiakaz<br />
amesetan. Laux AB 48.<br />
3. "Elegir (para bien o para mal)" A.<br />
begizu. v. begitsu.<br />
begi-zulo (Añ), betzulo (V ap. A; Lar Sup, Añ, H (V, G)), begi-zilo (L, BN, S ap. A; Foix ap. Lh, H (L, BN, S),<br />
T-L), betzilo (T-L), begi-xilo. 1. Cuenca del ojo. "Cuenca de los ojos, betzuloa, begi-<strong>bar</strong>rena" Lar Sup.<br />
"Cuenca de los ojos, betzuloa, begi zuloa, <strong>bar</strong>rua" Añ. "(Begi zulo), orbite de l'œil. Syn. beutsuna, begi zilhoa<br />
(L, BN, S)" H. "Orbite (oculaire), begi-zilo, betzilo, begi-ohe" T-L. Begi xiloak ditu / izar bigez garnitu, /<br />
begitartea hanti / zauka hanbat argitu. O Po 32. Anitz horduren buruan atera zuena zen Elizako guziei bere<br />
begi-zulo utsak erakustea ta Kotatarako bidea artu zuenean bezain itsu gelditzea. Mb IArg II 354. Zergatik<br />
begiya zan kristalezkua, bestela ikusi nai duenak bere begi zulua. Iraola 51. Ik ez al dun siñesten begia betzuloan<br />
ikara ta dardar dabilenean, begizkoa yaurtitzen duenik? Or Mi 31. Zer geiago itxadon gentzake, begi-ninia ere<br />
betzuloan ezkier ez dagolarik? Goen Y 1934, 181. Gogoa azken zaidak emen / yan-asez azia: / begi-zuloek ar-ala<br />
/ naro duk argia. Ldi UO 46. Orren begien larrain bietan / nindeke beor-gidari: / begizulo oien erdi erdian /<br />
nindeke betiko nini! Or Eus 86. Txinpartak bezela zebiltzkion begiak betzulo sakonetan dirdirka. TAg Uzt 180.<br />
Betazalak urratu zitun; begi-zulo odoltsuak matrailla gorrituz ari ziran. Zait Sof 93. Or baitituzu gomutaki<br />
edertzat zure begi-zulo utsak. Ib. 140. Esango nizukenaren itz xumeenak zure gogoa ikaratu, zure odol gaztea<br />
izoztu, zure begiak izarrak antzo, aien betzuloetatik erauzi ta zure lakain estu ta zizurrok banatu egingo lituke.<br />
Amez Hamlet 42s. Kristalezko begi bat erosten du beraz, eta, garbizalea delakotz, gauero oherakoan begi<br />
zulotik kentu ta arretaz ikuzten du. Mde Pr 72.<br />
"Begi zulotik ere jango luke (G-azp), ezeak eta igarrak jango nituke (G-azp-goi, AN-gip)" Gte Erd 143.<br />
2. (V-gip, G). "Begi-zuluak. Ojeras. Orrek dittuk begizuluak; ze atzo parranda gogorra, ala?" Elexp Berg. <br />
Aundituta agiri zitzaizkion begizuloak. TAg Uzt 122. --Gabon, ama. Ez daukat apaltzeko gogorik. --Ori den.<br />
Biar etxe berrira aldatu bear, eta joan adi begizuloak aundituta. NEtx LBB 15.<br />
3. "Begi-zulua, el ojete del hacha, azada, etc., donde se mete el mango" Iz ArOñ.<br />
1 begoi. "(V-arr), vaca pequeña" A.<br />
2 begoi. "Hondura, profundidad" BeraLzM.<br />
begoiarteko. "Entreordinario" Lar.<br />
begoite. "Inversión" Lar.<br />
begoitetu. "Invertir" Lar. Bere jakintasuna ezin zitekian gorde; [...] munduaren onerako begoitetu (invertir)<br />
bear zan. Ag Lar 553.<br />
begoltxa. "Ojal" y "ojete" Lar.<br />
begoltxadura. "Ojaladura" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
593
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begoltxagile. "Ojaladera" Lar.<br />
begoltxari. "Ojaladera" Lar.<br />
begoltxatu. "Ojalar" y "ojetear" Lar.<br />
begondotu. "Saludar [...] agurtu, begondotu" Añ. (Probablemente de bego ondo, 'esté usted bien'). Lurreko<br />
Errege bat igaroten danean [...] guztiak makurtuten deutse belauna ta burua; guztia[k] begondotuten dabe ao<br />
batez dedar, zanzo, algara, bitor, agur ta pozkariz. Añ MisE 46. Guztiak alabatu, maitetu, andizkatu, onratu,<br />
zoriondu, deitu ta begondotuko dabe. Ib. 128.<br />
begonia. Begonia. Arrosa politak, krabelina-liliak, / orkideak eta gardeni-begoniak, / <strong>bar</strong>atz honetan<br />
daude mila lore eder. Arti MaldanB 204. Erori da behera berriz lauz-harria, / estaldurik betiko neure maitalea, /<br />
lore-mendian hartu nuen begonia, / hainbat maitatu nuen Mirentxo maitea. Ib. 217.<br />
begoña. Colina (?). Cf. goña. Jaungoikuak agertu zion bere naia zala, an bi i<strong>bar</strong> aien tarteko begoña<br />
batian etxe santu bat egitia. Bv AsL 126.<br />
begor. v. behor.<br />
bei. v. 2 be.<br />
behi (gral.; Lcc, SP, Mic, Deen I 260, Urt I 26, Ht VocGr, Lar, Añ, VocS, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv,<br />
H, VocB, Zam Voc), bai (G-nav), be (AN-erro, Ae), beei (Dv (V)). Ref.: VocPir 427; A; Inza EEs 1915, 210; EI<br />
126; Iz Als (baiya), ArOñ (beixa), R 300, Ulz; Lrq; ContR 518; Etxba Eib; Holmer ApuntV; Gte Erd 16; Elexp<br />
Berg. Vaca. "Novilla, vaca" Lcc. "Vaquear, zezenak beia estaltzea" Lar. "Vache" Gèze. "Bei nabárrak, las que<br />
tienen blanco y negro; na<strong>bar</strong> gorríek, las que tienen blanco y rojo" Iz Ulz. "Behiakin joan dira zezena ematera<br />
(AN-gip), behiari zezena eman dakote (BN-arb), beia iizkotzera damate (G-azp)" Gte Erd 16.<br />
Tr. General en todas las épocas y dialectos. Beei lo emplea sólo Moguel (cf. PAb 183: "beeija, vaca; abajado";<br />
Ib. 182: "beeija, buruz berakua" y VMg XIII: "beeia. Vaca. Cabizbajo o a la abajada").<br />
Dominico de Beia (1154). Arzam 163. Eneco Beya (1228). GLar 207, p. 204 (cf. Lac Irach 104 (1120), 127:<br />
Que est iuxta uineam de don Bos de Alaua). E frayre Pedro d'Echauri rodero de Beyssamur e frayre Miguel<br />
rodero en Arreguoç (1273). GLar San Juan 421, p. 441 (la inicial, con todo, no es segura, pues en el doc. 55<br />
(1186, Ororbia) se lee Eizsamur (vasc. e(h)izi 'animal salvaje' 'caza'?)). El sel llamado Fagave-beierdi saroea<br />
(1452). Arzam 163 (sobre su formación, cf. el ej. de 1453 s.v. behi zegi y Lek Oyarzun 297-300: "beyerdi<br />
saroea, porque servían para las vacas paridas").<br />
Ardi adarduna ta bei sabelduna. "Vaca <strong>bar</strong>riguda". RS 190. Beukaz Peruk bere beiak ta nik neure zazpi<br />
zuriak. Ib. 421. Idiak eta beiak il ezauz ta loben baten biriak indauz. Ib. 429. Beien erroa jatxiago, luzeago. Ib.<br />
8. Lagunaren beiak erroa luze. RIs 56. Beiak on du larrea, obeago jabea. Ib. 17 (Aq pág. 63 beiak on deu larre,<br />
aldean obe jabe). Orduan behien eta aratzen orde laudorioak eta eskerrak ofrendatuko derauzkitzute. Harb<br />
337s. Neure behiti esne, guri eta gazna athera nezan, eta neure xahala gal nezan. O Pr 701 (cf. RS 513). Behiari<br />
darraikala doha gaizkintzetara xahala. Ib. 555. Arakina erhak behia, eta indak kornado baten biria. Ib. 30.<br />
Atzearen behiak erroa handi. Ib. 47. Idien eta behien eta ardien eritarzun prinzipalen ezagutza. Mong 586. Eta<br />
ekusi dituzun zazpi bei gizen ta zazpi gari-ondo ederrak esan nai dutena da [...]. Mb IArg I 393. Hartu zituzten<br />
bi behi bere umeen hazten hari zirenak. Lg I 258. Lau beei; bi buztartutekuak premina danian edo idijak biar<br />
asko eginda arikatu dirianian, naiz gaisotu; beste bijak umiak aazteko. Mg PAb 109. Sorgiñ izan zeran<br />
bitartean, ito dezu aurrik? Ez, Jauna. Egin dezu kalterik beietan eta ardietan? AA II 222. Idi, bei, egazti edo<br />
beste abereren bat ilten dabenak. Astar II 160. Bei txikarra beti bigantxa. msOch (ap. A). Bei zuriak aundiagoak<br />
dira eta ematen dute esne geiago, baña denbora gutxiagoan. It Dial 94. Tolosako plazan jokatzeko lau zezen<br />
arrapatzera joan ziatezkean mendira Lasturko bost mutil gazte bei eziak arturik, oekin batean etxera ekarteko<br />
asmoan. Izt C 250. Idi, behi, zezena, bada Pirenetan; / zaldi seguragorik ez da bazterretan. Hb Esk 230. Zaldi,<br />
idi, bei, asto, gamelu, ardi eta beste atzienda guziak. Lard 69. Gurdi berri bati erantsi ziozkaten bi bei humeegin-berri.<br />
Ib. 153. Ezta behar behia estalerazi hirur urthiak bethe eztütieno. Ip Dial 95. Eskal-herrian behitik<br />
atheratzen da probetxurik gehiena. Dv Lab 243. Gaur beijak jan daben bedarra bijar jaten dogu ezne biurtuta.<br />
Ur Dial 14. Behi baten buztanari itxikiz hiltzea eder da Buddaren haurrentzat. Hb Egia 66. Emazte hamar<br />
ilhabethe gabe arrezkontzen zirenek behar ziotela Yainkoei hil behi ernari bat. Ib. 71. Berterretxek leihoti / Jaon<br />
kuntiari goraintzi: / Ehün behi bazereitzola bere zezena ondoti. ChantP 214. Beiekin [i]ratzeketa egun bat, lau<br />
berra. HerVal 165. Beia ere, esnedun dagoenian, on da etxian, baña antzutu ezkero, badakizu... Urruz Urz 45.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
594
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Camborat deraman bide bazterreko landa batean, arbi ateratzen ari, behientzat. HU Zez 172.<br />
(s. XX) Geroxoago aurkeztu jaken otseiña iragarritera zelan bei jaubeak kendu eutsan beia, esanaz<br />
errakuntza izaebala, ta diru geiago bear ebala. Echta Jos 242s. Gaur belardi bat iritxi, diruak idoro ta soroak<br />
urratu; biar lur geixeago erantsi, osiñak bete ta <strong>bar</strong>rutiak jaso; urrengoan idi-beiak ipiñi edo kendu. Ag G 255.<br />
Auek eta zortzireun dukat urretan eta gurdi bat bei birekin. Ib. 52. Beia jeisten eztakienarentzat, bei guziak dira<br />
antzuak. Urruz Zer 121. Nere etxian beia susa da. Noe 130. Bethiko bere golde-hurratsean, jandarmen ondorat<br />
heldu izan zelarik, Lohilakatek, zankez, geldiarazten du behi parea: "Joa, behiak, joa!". <strong>Bar</strong>b Sup 148. Behiak<br />
aintzinean bethi akulatuz. Ib. 148. Itzai, zion nagusiak, gurdia gaitu, ardatza igurtzi, bei Beltxa uztartu, berandu<br />
duk eta. 'La Moureto'. Or Mi 115 (cf. la nota de Rostaing: "Dans les campagnes on désigne ordinairement les<br />
bêtes de somme par la couleur de leur robe. Les noms les plus communs sont blanquet (blanc), mouret (noir),<br />
[...]"). Begira akiok zer bei parea. Alz Ram 102. Beterinaio jaun onek dauka / Don Pako bere izena, / makiña<br />
bat bei, txekor ta idi / sendatzen duan gizona. Tx B 174. Ikusi neban bei na<strong>bar</strong> aundi / eta ganera luzia. /<br />
Euzkelerrian musturra daula / ta Madrillen errapia. Enb 66. Ozkarbitu zaneko, bei uztartuekin irten ziran<br />
baserritarrak sorora arbi-lanetara. TAg Uzt 262. Beienak bukatutakoan, zekor gazteari ekingo dio. Ib. 25.<br />
Garrantzia beia bañan lenago zintzarria erosten zegon. Garrantzia eta kaltea. JAIraz Bizia 8. Behi bati kalitxak<br />
heldu zaizkonean. Zerb Azk 101. Zenbaitek agiaz balio dute literaturaren aldetik ere. Hala nola Le<strong>bar</strong> nah Uidre<br />
edo Behi Beltzaranaren liburua (behi-beltzaran larruz azaldurik dagoelakotz delako liburua). Mde Pr 232. Baina<br />
musker zegoen belarra, eta mardul, eta behi gorrail batzu hor ziren alan. Ib. 128. --Beia esnetsu edo, Nikolasa?<br />
[...] --Ni baiño geiago bai beintzat. Bilbao IpuiB 189. Behiak eskapatzen uzten dituzten zezenak, idi bihurtu. Arti<br />
Tobera 271. Ahariaren sabelki ta <strong>bar</strong>rukiak armoni deritzate, beiarenak gelimoni, txerriarenak txarmoni bezala.<br />
Zait Plat 58s. Ipui berria kontatzen asten zanean, txori, asto ta bei adar luzeak ere, ixil-ixillik gelditzen ziran,<br />
aren itzik ez galtzeko. NEtx LBB 92. Beietara egin zuan. Gogo aundi gabe, "Aida!" esanda, gurdiak eman zion<br />
berako bideari. Ib. 23. Orenak eta orenak ixilik... behiak ausmarrian bezala nehork etzakien zerbait gogoan.<br />
Ardoy SFran 221. Beia traillan artuta / etxera eraman du. Uzt Sas 237. Behi, bohor, zamariak / dütützie gisa<br />
orotako. Casve SGrazi 90. Beia baiño obea txala, eta antxumea akerra baiño. Berron Kijote 48. Ori beia baiño<br />
leenago uztarria ekartzea dala uste det. In MIH 217.<br />
v. tbn. Muj PAm 37. Zub 53. Eguzk GizAuz 122. Iratz 58. Akes Ipiñ 32. ANd AUzta 85. Ibiñ Virgil 92.<br />
"Bei baten buztanik eztu bererik (BN), suyo propio no tiene ni rabo de una vaca" A EY III 324.<br />
"Beiaren boskarren txala bezela gelditu (G-to), quedarse desamparado; litm.: como el quinto ternero de la<br />
vaca" A EY III 275.<br />
- BASA-BEHI. v. basabehi.<br />
- BEHI-ANDANA. Rebaño de ganado vacuno. v. BEHI-TALDE. Behi andana baten orroa edo xintxilak.<br />
JEtchep 23.<br />
Eremuño batean ikusten dugu behi andanaño bat; zaharoa eskuan, zain badagote, itzea bezain xut, unhaia. JE<br />
Ber 16.<br />
- BEHI ANTZUTU (V-arr-oroz ap. A; antzitu V-m ap. A), BEHI ANTZU (+ antzi V ap. A). "Vaca privada de<br />
cría" A s.v. beisegi. "Vaca desprovista de leche" Ib. s.v. antzi. Zer da bei antzituba? Txala kenduten jakona.<br />
Mg PAb 109. Lurrak gorri zituten Maiatz-lêneraiño; / bei antzuak, lan bage, ustez larrerako. "Las vacas<br />
estériles". Or Eus 246. An beiak mendian, antzu eta orrelakoak. Etxe aldean utzi esne piska bat jeizten zaiotenak,<br />
eta besteak mendira botatzen omen dituzte. Uzt Sas 348.<br />
- BEHI ARETXDUN. "Vaca con ternero" A Aezk 290. v. BEHI XAHALDUN.<br />
- BEHI-ARTALDE. Rebaño de vacas. v. BEHI-TALDE. Ez zian behi arthalderik hemengo mendietan,<br />
bainan bakarrik ardi arthaldeak. Larz Iru 58.<br />
- BEHI-ASKA. Pesebre. Garbitu ditu berriro bei-askak; txerritegian izan da; eman die olloai artalea. TAg<br />
Uzt 29.<br />
- BEHI-ATZAZAL. Uña de vaca (extremo de la pata, que se vende como despojo). Ogi au goxo goxoa dago,<br />
ta bei-atzazal au guztiz ederto egosia ta ondua. Or Tormes 81. Bei-atzazal zati bat emon eustan tripaki egosi<br />
apur batzukaz. Ib. 77.<br />
- BEHI-BAZKA. Pienso para vacas. Ardiak uritez <strong>bar</strong>nean idukitzen direnetan, eman dakiokete behi bazka<br />
guzietarik. Dv Lab 273.<br />
- BEHI-BEGI BELAR (bedar Lar). "Bustalmos, hierba" Lar. "Beibegi berarra, bustalmo" Izt C 42 (en una lista<br />
de plantas). "Behi-begi (Hb), œil de vache (bot.)" Lh. Cf. DAut: "Bustalmos, hierba que tiene los tallos ramosos y<br />
apacibles al gusto, por lo cual se comen cocidos: las hojas son parecidas a las del hinojo, y tienen alguna<br />
semejanza con los ojos del toro".<br />
- BEHI-BELAR (-bedar Aizk (G) A). "Bustalmo (hierba)" Aizk. "Ojo de buey (bot.)" A. v. BEHI-BEGI<br />
BELAR.<br />
- BEHI BELTZ. "(Hb), vache bretonne, vache noire" Lh. v. BEHI BETROIN. Bei beltzak txikiak izan oi dira<br />
eta esne gutxiago ematen dute besteak baño. It Dial 94 (Ur bei baltzak, Dv e Ip behi beltzak). Gañera bei beltzak<br />
dira umegiñagoak beste kolorekoak baño. Ib. 95. Etzenuke zumitz garbiketan ari bearrik, bei beltz izu aiek ez<br />
baitire yeizten. 'La vache de race noire'. Or Mi 50s.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
595
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEHI BETROIN (Hb ap. Lh), BETROI, BRETOI. "Vache bretonne, vache noire" Lh. v. betroi; BEHI<br />
BELTZ. Behi gorriak ere hainitzek baituzte; / bretoinek yende xehe ixil hazten dute, / khentzen zaiotelarik<br />
xahala pikoko / eta gazitzen ere esnea gasnako. Hb Esk 230. <strong>Euskal</strong>errian baditugula iru abere, gure iru<br />
bertsolari humoredunak otsaundiko ta sonatu egiñak: Ernaniko bei betroia, "Ikazketako mandoa" eta Kalegarbitzallearen<br />
zaldia. Lek SClar 140s.<br />
- BEHI-BIDEKO ANDERE. "(S), ave grande, que aparece en primavera unos días" A. "(Foix), vautour fauve"<br />
Lh. Nuiz yin düzü behi-bideko anderea? (S). '¿Cuándo ha venido la señora del camino de los bueyes, la<br />
cigüeña?'. A EY III 261.<br />
- BEHI-DEMA. Competición de arrastre de piedras por vacas. Idi eta bei-tema oek Gipuzkoan jokatzen dira<br />
sarriro txit. Izt C 246.<br />
- BEHI-ELI (beiele Lar). "Ganado vacuno, beielea" Lar.<br />
(S ap. Gte Erd 307; Añ, Hb ap. Lh; behi-ele H). Manada de vacas. "Vacada: (c.) bei, idi, taldea, elia" Añ.<br />
"Troupeau de vaches" H. v. BEHI-TALDE. Cf. Ech 33v: "Vetula o Vetulia quiere decir hato o rebaño de vacas".<br />
Bei-elea bildurik / gaur illuna<strong>bar</strong>rean, / ukullu bazterrean / nagoala lotan, [...]. Echag 122.<br />
Bena berde zen belharra eta gizen, eta behi gorhats eli bat hor baziren alhan. Mde Pr 131.<br />
- BEHI-ESNE (V-gip). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. Leche de vaca. Pertzean edo maskeluan egosten ari den<br />
bei-esnea gañez egin eta sutara erortzen bada. JMB LEG 86.<br />
- BEHI ESNEDUN (esnadun T-L, eznadün Casve), BEHI ESNALDUN (T-L). Vaca lechera. v. ESNE-BEHI. <br />
Burutan hartu ditut behi esnaldun handiaren seinaleak. Bainan beldur naiz halako guti kausituko dudala. Dv<br />
Lab 251. Untzitxoaren oihala hanpaturik zedukan, behi esnedunaren errapeak iduri. Arb Igand 146. Etxian<br />
uruna ugari ta sei bei esnedun eta artalde andija euki arren. Altuna 56. Anaia baten puestora zuaz / bei esnedun<br />
bat artzera. Tx B II 153.<br />
- BEHI-HEZLARI. Tximista lenbiziko zugatzarengana bezala, aserre biziz esteak yaten, onela mintzatu<br />
zitzaion bei-ezlaria. 'Le dompteur de bœufs'. Or Mi 56.<br />
- BEHI-FERRA. "(BN-baig), herradura de ganado vacuno" Garm LexEV 255.<br />
- BEHI-GATINA. Cadena para atar las vacas. Bei gatina pare bat[i] bi mail. HerVal 215.<br />
- BEHI-GAZTA (bei-gaztai V-gip; bei-gaztae V-gip), BEHI-GASNA (BN-baig) "Se fabrica queso de vaca y de<br />
oveja (behi gasna, ardi gasna). El de vaca se vende generalmente en fresco (gasna xuria)" (BN-baig) CEEN<br />
1969, 171. "Queso de leche de vaca" Elexp Berg. Baita ezti ta gantza, ardiak eta bei-gaztaiak Dabidi ta aren<br />
gizonei yateko zekartziela. Ol 2 Sam 17, 29. Eztia, gatzatua, ardiak eta bei-gaztaiak ekarri eta Dabidi ta onegaz<br />
egozanai eskiñi eutseezan. Ker ib.<br />
- BEHI-GOROTZ, BEHI-KOROTZ. v. bekorotz.<br />
- BEHI GORRI. "(c; Hb), vache de la grande espèce, vache rouge du pays" Lh. "Vaca del país, de raza pirenaica.<br />
Beigorrixak esne gutxiao emuten dabe baiña gogorrauak die" Elexp Berg. Cf. JMB OC I 62: "Beigorri, 'vaca<br />
roja'. Es un genio que habita en las cavernas y simas; pero que a veces hace su aparición en la superficie en<br />
figura de vaca roja. En varios relatos que a él aluden, particularmente los de Sara, Amézqueta, Beizama y<br />
Motrico, se dice que llevó a su morada a algunas personas que, acercándose a él trataron de conducirlo a su<br />
casa" Behi gorriak ere hainitzek baituzte; / bretoinek yende xehe ixil hazten dute, / khentzen zaiotelarik xahala<br />
pikoko / eta gazitzen ere esnea gasnako. Hb Esk 230. Ordeka erdian bei gorriak bedarra jaten mana edo<br />
patxadarik andienagaz. Ag Kr 205. Euskotarrak orain azitzen duten bei gorri ori antziñan emen bertako<br />
mendietan zebiltzan betizuen ondorengoa da. JMB LEG 67s.<br />
Gure mendiko bei gorritxoa atean dago orroaka. And AUzta 38.<br />
- BEHI-GURIN. Mantequilla de (leche de) vaca. Eman dizkio ere bei-guriña ta ardi-esnea. Ol Deut 32, 14.<br />
- BEHI-JENDE. Ganado vacuno. "Jende animalientzat ere erabiltzen da: [...] bei jendea (G-azp)". Gte Erd 181.<br />
v. behikente.<br />
- BEHI-JEZTAILE. Ordeñador de vacas. Esne ona izateko, beiak eta bei-jeiztalleak osasuntsuak izan bear.<br />
Oñatibia Baserria 105.<br />
- BEHI-KOLORE. "(AN), agarbanzado" PMuj.<br />
- BEHI-KONKOR. "Bison, idi-konkor; bisonne, behi-konkor" T-L.<br />
- BEHI-KONTU. (Sin determinantes, con valor adverbial). Cuidando vacas. v. BEHI-ZAIN. Bei-kontu jartzen<br />
niñuten askotan eta an ibiltzen nintzan larri, korrika zazpi edo zortzi beien atzetik. Salav 28. Nere kutizi guztia<br />
bertso-paper aiek erostea izaten zan, bei-kontu nebillen garaiean kantatzeko edo ikasteko. Ib. 43.<br />
- BEHI-LARRU (BeraLzM, PMuj). Cuero de vaca. "Vaqueta" BeraLzM (cf. tbn. "bei-larru-ondu, vitela"). <br />
Jauna, larru-zaleak / zamatzen nau erruz / egun oro idi, bei / eta zaldi-larruz. It Fab 129. Toki askotan<br />
aberezaiak bait ziran, eta ardi-, auntz- eta beinarruakiñ beren jantziak tajutuko zituzten. JMB ELG 70.<br />
- BEHI-MANTA. "(S; Foix), couverture de vache" Lh.<br />
- BEHI-MARKA. "(BN-lab), marca, tirada por una vaca. Es un apero que se emplea para surcar la tierra antes de<br />
echar la semilla" Garm LexEV 148.<br />
- BEHI-MURRUSA (b.-marrosa V-gip; b.-morraza V-gip). Ref.: Iz ArOñ (morrazia); Elexp Berg (marrosa).<br />
Mugido. "Bei-morrazia, el mugido" Iz ArOñ. "Bei-marrosak esnatu nabe goiz aldera" Elexp Berg.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
596
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEHI-MUTUR. "Anagallis sylvestris, basa berdolaga, behi muthúrra" Urt II 73.<br />
- BEHI-ONDDO (AN-gip), BEHI-ONGO (AN-gip). "Boletus luridus [...], bei-onyoa [...]. Es rechazado en el<br />
país por venenoso" Lcq 179. "Boletus bovinus [...], bei-ongoa" Ib. 179. "Bei-onddo, bei-ongo (AN), hongo de<br />
buey, especie de seta venenosa (bot.)" A.<br />
- BEHI-ONGARRI. Boñiga de vaca. v. bekorotz. <strong>Bar</strong>atze-lurra arina balinbada, emozu behi ongarria,<br />
hezeena delakotz. Dv Lab 169. Zabal zabala erortzer zen Jon Doni Petri, behi-ongarri baten gainean lerraturik.<br />
"Une bouse de vache". <strong>Bar</strong>b Leg 65.<br />
- BEHI-SAIL. "Beixaill (G-to) [...], rebaño de vacas" A.<br />
- BEHI-SALDO (S, R-uzt; H). Ref.: A (beixaill); Gte Erd 307. "Troupeau de vaches" H. "Rebaño de vacas" A.<br />
v. BEHI-TALDE.<br />
- BEHI-SAMALDA. Rebaño de vacas. v. behitalde. Sei urte aetan eraman izan zituztela Gipuzkoatik<br />
Nafarroara gari, idi eta bei samalda andiak martiztiak bazkatzeko. Izt C 31. Orrez gañera Amalektarren ardi eta<br />
bei-samalda andiak ere artu eta Besor-en aulduta geratutako lagunetara itzuli ziran. Lard 180.<br />
- BEHI-TALDE (V, G, AN, B; Añ; behi-alde AN-5vill, L, BN, S; H; betalde -th- BN-baig; -th- SP; H; bexalde<br />
R). Ref.: A (beitalde, behi-alde, bethalde, bexalde); Gte Erd 225, 257, 307. Vacada, rebaño de ganado vacuno.<br />
"Troupeau de bétail; azienda" SP. "Vacada: (c.) bei, idi, taldea, elia" Añ. "Troupeau de vaches" H. "Rebaño de<br />
vacas" A. "Au beialdea! (AN-5vill); behialde handia (BN-arb); au beitaldea (G-azp, AN-gip, B)" Gte Erd 307<br />
("zenbat behi!"). Madarikatuak zure lurrak dakarzian frutuak, baita idi, bei ta arditaldeak ere. AA II 7.<br />
Abelgorria esaten zaiote zezen, idi, zekor, idisko, idigai, bei [...] eta beitaldeari darraizkion osterontzekoai. Izt C<br />
167. Markhatu guziak oro arthaldez eta bethaldez mukurru betheak, eta saltzeko direnez galdatzalerik nehor ez.<br />
EGAlm 1899, 19 (ap. DRA). Artalde ta beitaldeak, mendian beera jetxita, elizako arresietan azka ari ziranean.<br />
A Ardi 23. Aizeak eragiñak, itsasorantza bultzatzen zituen bere ugiñ arreak, itoka, beitalde amildua bezala. Or<br />
Mi 83. Beitalde aundiko bei ta zezen, biga bat il denean ingurura beratzi atsaldez dagokala datoz illunik,<br />
gaixoaz kupitzera. Ib. 150. --Zintzarri-dulundi ederra duk, artzai! --Beitalde mardula ere. Goen Y 1934, 94. Lurigalien<br />
kuskuak ernemindu baikoz usteldu, beitaldeak larrean galdu eta emasabel <strong>bar</strong>nean aurrak illik dira. Zait<br />
Sof 58. Asiera artan ez uan beitalderik mendi oetan, artaldeak bakarrik baizik. Lek in Larz Iru 59. Belar<br />
orriñaren usaira, edo beitaldeari iarraiki, bigantxen batek Gortingo ukulletaradiño erakarriko du. Ibiñ Virgil<br />
49.<br />
- BEHI-TRATU. Negocio de las vacas. Zori gaiztuan nintzan / bei-tratuan asi; / bañan orretan ez det / ezer<br />
irabazi. Uzt Sas 237.<br />
- BEHI TXAHALDUN (b. xaldun Ae). "Bei xalduna, vaca con ternero; también bei aretxduna" A Aezk. Uztar<br />
idi galanta soro lanetarako, urte biñako zekor parea salmentarako, iru bei txaaldun, bat anzua eta bi zerri<br />
gizenduak. Izt C 181. Urhe ederrik izanen dun / erosteko behi xahaldun baten. "Une vache et son veau". Arch<br />
Fab 187. Behi xahaldun baten saltzera eta beste baten erostera joana zen. Eskual 10-9-1909 (ap. DRA).<br />
- BEHI-UMATZE. Aundia! noizean bein --ala bei-umatzez-- / nagusia ikullura jetsi oi da gauez. "Por<br />
ejemplo cuando alguna vaca pare". Or Eus 145.<br />
- BEHI UMEDUN. Vaca parida. v. BEHI XAHALDUN. Hau saltzearekin aldiz enbrazu handi gabe, /<br />
umedun behi baten naiz betan egiñen yabe. Gy 15. Badakizu, nere jauna, nerekin ditudala aur gaztetxoak, eta<br />
ardiak, eta bei umedunak. Ur Gen 33, 13 (Ol bei umedunak; Urt xahal esnekumedunez). Bi bei umedun artu ta<br />
gurdiari lotu zizkioten, txalak ukulluan itxirik. Ol 1 Sam 6, 10 (Ker umedun bei bi).<br />
- BEHI-UZTARRI. Yunta de vacas. Zuk daukazu idi edo bei uztarri bat. AA II 190. Iru bei-uztarrikin<br />
arrastaka eraman omen ziten bein lera montzean kañoe bat Errezildik Ayara, Iturriotz zearkatuz. TAg Uzt 86.<br />
- BEHI-ZAIN. v. behizain.<br />
- BEHI ZURIAREN TRIPA (V-ger). "Lagunartean edo famili giroan, batez ere haurrekin mintzatzen denean<br />
'ohea' adierazteko esaera, Na<strong>bar</strong>nizen jasoa. Ea umeok, behi zuriaren tripara guztiok, berandu da eta" X.<br />
Kintana Iker-10, 1997, 151.<br />
- ESNE-BEHI. Vaca lechera. v. BEHI ESNEDUN. Asko gizonen emazte izatea baño obe lizakeala<br />
mundurako esnebei izatea. AA I 586. Sandiak billatzen du ezna bei on bat, umeai eta etxekoai eznea bederik<br />
emateko. AA II 168. Ukulluan, esne-bei, biantx ta txekor gorri lodiak, belar gozoa mauska mauska jaten. Ag G<br />
16. Azokan esne-bei eder bat saldu ziazun. Ib. 191. Bei antzuak, lan bage, ustez larrerako; / munats-belar<br />
garbia, esne-beiendako. Or Eus 246.<br />
- ETXE-BEHI. Cf. basabehi, sasibehi. Aritz eta pago-osto, etxe-beien jana. "Vacas domésticas". Or Eus 247.<br />
- LARRA-BEHI, LARRE-BEHI. v. larrabehi.<br />
- SASI-BEHI. v. sasibehi.<br />
- UZTAR-BEHI (G, AN-gip-5vill ap. A; buztarribei V ap. A). "Uztarbeiak [...], vacas uncidas, pareja de vacas"<br />
A Orain berriz uztar-beia bezala lepoa makurtzera beartu duzu. Or Mi 97. Uztar-bei edo uztar-idiakin lanean<br />
dabillenari. JMB ELG 68. Uztarbeiak soroan, neska-mutillak artojorran. ZArg 1954, 90 (ap. DRA). Emen gure<br />
artean, guziok geron uztarria jasoak gaituk. [...] Seme-alabak azi ta erantzuteko gaudek: Jauna! [...] Baiña gure<br />
artean, uztar-bei izaterik nai izan ez duan bat badiagu. NEtx LBB 119.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
597
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beia. v. BAIA (s.v. bai).<br />
behiala (HeH Voc; Dv, H y A, que citan a O; Hb ap. Lh), beihala (Dv, A). 1. En otro tiempo, antaño,<br />
antiguamente. "Behiala, behiola, aitzinago, lehenago bertzaldiz" HeH Voc Aizk. "Jadis" Dv. "1. autrefois, en<br />
un temps éloigné. [...] 2. auparavant, non dans un temps très éloigné. Syn. lehen, lehenago, araitzina, haratzina,<br />
bertze orduz, bertze aldiz (He), noizbait, noiz ere bait, behin batez" H. v. behinala, behinola. Tr. Propio de la<br />
tradición septentrional; entre los autores del s. XVII sólo se encuentra en Etcheberri de Ziburu, Oihenart y<br />
Harizmendi; es bastante frecuente desde mediados del s. XIX. En DFrec hay 12 ejs., 9 de ellos meridionales. <br />
Behiala Elizaren odolezko mendean / hanbat martirio etzen, ez hain latzik lurrean. EZ Man I 72. Arima zen<br />
behiala gorputzaren nausi, / pena prinzipalak ere hark behar tu ikhusi. Ib. 117. Behiala haur ttipiak Augustiñen<br />
mendean / itsasoa sarthu nahi zuen zillho batean. Ib. 131. O dolore balekigu eta pena balia / eta behiala legez<br />
hobenen urrikia! Ib. 114. Behiala, hegaztiak minzo zirenean. "Jadis, au temps que les oiseaux parlaient". O Pr<br />
373. Behiala gizon batek landatu zuen mahasti bat. HeH Lc 20, 9 (He gizon batek zuen landatu mahasti bat). Eta<br />
legearen kharrak hartu zuen, hala-nola behiala Phinees, hil zuenean Zamri, Salomiren semea. Dv 1 Mach 2, 26.<br />
Eta Juda goanik Hebronen (zeinaren izena behiala baitzen Kariatharbe) zagoen Kananearren kontra. Dv Iud 1,<br />
10. Letra edo, beihala erraiten zen bezala, guthun hau. JE Bur 113. Hitz guti derabila, ba, gure amasok, eta<br />
bertzela ixila da. Kasik herrian beihala ikusten zituen gauzen baizik ez daki izendatzen. Ib. 175. Hutsik ageri<br />
baldin badu [hizkuntzak], zorrotz zezaketen adina zorroztu ez dutenena dela soil-soilik errua, behiala Axularrek<br />
zionez. MIH 213. Duela bizpahiru urte, lehenbiziko aldiz, Benvenisterekin hasi nintzen, behiala Zubiri aritu zen<br />
gisan. Ib. 368.<br />
2. (En frases negativas). Nunca. v. BEHIN ERE. Beharra badakite oinekin zapatzen, / agorteak ez ditu<br />
beihala izitzen. Hb Esk 134.<br />
- BEHIALA HARTAN. En aquel tiempo. Eta beihala hartan egotu dira diganteak, Amontarrek<br />
Zomzomtarrak deitzen zituztenak. Dv Deut 2, 20 (Ker antxiña).<br />
- BEHIALAKO (Urt IV 459; beihalako L ap. A; Dv). Antiguo, de antaño, de hace tiempo; de aquel tiempo<br />
(antiguo). "Charistia, [...] lehenagoko besta, behialako besta" Urt IV 459. "Qui est des temps anciens" Dv.<br />
"Antiguo" A. Ordean ahantzi zitzaion osoki [...], Faraonek, handik bi urtheren buruan, amets bat izan zuen<br />
arteraino. Orduan exansona orhoitu zen bere behialako ametsaz. Lg I 98s. Galde egizu beihalako egunez.<br />
"Interroga de diebus antiquis". Dv Deut 4, 32. Bazohan bozkario handitan Aita Eternalaren besoetarat,<br />
behialako Lazaro hura bezela. Prop 1894, 60. [Mintzaira] atxiki dugu mirakuluz beialako edertasunian, garbiki,<br />
gure arbasoek mintzatzen zuten bezala. Zub 18. Garazitik Orreagarako zintzurrak eta errekak betidanik izan<br />
dira gudularien eta beilarien bidiak Espainian sartzeko, beialakoen artean. Ib. 125. Emeki zabiltzan gure<br />
arbasoak, emeki, makila eskuan; neurriz egiten zuten bide, beihalako Greziatarrek. JE Ber 97. Beihalako<br />
girixtinoek, ortzirale guziez, zerbait emaitza ekartzen zautateian. Lf Murtuts 4. Ermitaina deitzen genuen,<br />
beihalako saindu eta Jainkoaren lagun bat gogoratzen zigulako, hain baitzen mehar eta zimel. Mde Pr 295.<br />
Geure egiazko irudia atzendu edo zaigu eta amets-irudipenezko argitan ikusten ditugu behialako geure buruak.<br />
MIH 373.<br />
Famoso, conocido; de marras. "Beihalako (BN-lab), fulano, el de marras. Behialakoak lanari tiro eman zakon,<br />
el de marras detestó el trabajo, le dio un tiro" A. "Beilako, ese tal, fulano (L) Lander Cor" DRA. "Se habla de un<br />
hecho pasado, y en el curso de la conversación se menciona otro análogo y se dice: berialako aiphu zinduen<br />
noizpeitko gerthakaria bezala (L) Lander Cor" Ib. (tbn. aparece "beriala, tal, fulano (L) Lander Cor",<br />
seguramente deducido erróneamnete del anterior). Kristoren petrala ukitzeaz sendatu zeikan behialako<br />
emazteari bere sabeldasuna: zer bertutea! Hm 211. Beialako urrezko aratxea beti beren jinko: ez da heientzat ez<br />
herriaren amodiorik, ez jendetasunik. StPierre 31s. Behialako pegarra ere hautsi omen zen, bethi ithurrira<br />
joanez! <strong>Bar</strong>b Sup 2. Beihalakoak zion: gizonen artean izan nizan aldi guziz, eskasago itzuli niz. "Dixit quidam".<br />
Leon Imit I 20, 2. Burua hotz eduki zuen; behialako Gabriela Lohitegikoak --Gastonek esanak egia baldin<br />
baziren-- bere ezteietan zeukan bezain hotza. Mde Pr 183. Beihalakoak zion bezala: mendia sarthu minetan, eta<br />
erdi saguñoa. SoEg Herr 3-4-1958, 1. Berri batzu, Margarita, behialako pegarra bezala dira: Urrundik urhez,<br />
hurbildu eta lurrez! Larz Iru 132 (Lek beiñolako). Mazedoniar handiak behialako orapiloa askatu zuen<br />
bezalaxe. MIH 378.<br />
- BEHIALAKO BATEZ. En cierta ocasión. v. BEHIN BATEZ. Behialako batez treina hartu zuela Parisen,<br />
edo urrunago, biziki urrun; ikusi nahiz eta ikasi, hemen tokiaren gainean, [...] "langues agglutinantes" deitu<br />
mintzaietarik denez eskuara. HU Aurp 206.<br />
behialde. v. BEHI-TALDE.<br />
beiantxa, beientxe. v. bigantxa.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
598
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
behiar. "Beiar, toro" Bera.<br />
beiharamun, -men. v. biharamun.<br />
beida, beidatu. v. begira, begiratu.<br />
behigai (Lar, Añ, Hb ap. Lh). "Ternera" Lar y Añ. "(Hb), génisse de lait" Lh.<br />
beigantxa. v. bigantxa.<br />
beigetxi. v. geibetxi.<br />
behigorotz. v. bekorotz.<br />
behika. "(Hb), petite vache" Lh.<br />
beikako. "Sacanabo, en el navío, beikakoa, sakanaboa" Lar. Cf. DAut: "Sacanabo: vara de hierro de braza y<br />
media, que tiene en un extremo un gancho y en el otro un ojo; sirve para sacar el mortero de la bomba".<br />
behikari. "Chalán, tratante de vacas. Kabale ikhustera üsü behikariak (jiten dire)" DRA.<br />
behikente. Ganado vacuno. v. BEHI-JENDE, behikunde. Haietan idi eta behikentia bera sartzen zen<br />
hüllan hirur miliartentako [libera]). ArmUs 1906, 86 (ap. DRA).<br />
behiketa. "(AN, L, BN, S), [muchedumbre] de vacas" A Morf 106.<br />
behiki (G-to, AN-5vill, B, S, R-uzt; Hb ap. Lh, Dv, H). Ref.: A (beiki, zikiroki); Lrq (behi); EI 211n. 1. Carne<br />
de vaca. "Behikia saldu dautazu, eta oraino behi zaharkia, vous m'avez vendu de la viande de vache, et encore<br />
de vieille vache" H (s.v. zaharkia). "Salda onaren egiteko bear lirazke beikia, oillakia ta zikirokia (B)" A s.v.<br />
zikiroki. Eguneroko eltzekoa, beikia oparoago aarikia baiño, zezinkia ia gauero, zartagiko lodia larunbat oro.<br />
Berron Kijote 31.<br />
2. Ganado vacuno. Haz ditzagun behiki, ardiki, urdeki, haztea balio duten arrazakoak. GAlm 1946, 25.<br />
behiko (G-nav, AN-araq-egüés-ilzarb-olza). Ref.: Bon-Ond 142; Satr VocP (bei); Gte Erd 16. "Génisse" Bon-<br />
Ond 142. "Vaquilla" Satr VocP.<br />
behikorotz. v. bekorotz.<br />
behikume (PMuj). Cría de vaca. Txaala esaten jako edozein beikumeri, dala arra, dala emia. Mg PAb 109.<br />
behikunde, behikonde. Ganado bovino. Bereziki behikondeaz badugu anitz erranik. Herr 27-9-1956, 4.<br />
Hotzarekin ere behikundeak bere baitharik nahi du kanpoa. Herr 9-6-1960, 4. Hotza, behikundearen<br />
sabelhuskina. Gatxitegi Laborantza 37.<br />
beikuntza. Multa. Tal vez var. de bahikuntza. Igandean bear dan baimenik gabe neke-lanak egiten<br />
dituztenentzat beikuntza aundiak udal-legez jarrita dauzka Arbizuko Udalak. Urkia EEs 1926, 160.<br />
beila (G, L, B, BN, Ae; SP, Lar, Dv, H; bella G, S; Hb ap. Lh). Ref.: A (beilla, bella); A Apend; Lrq /bel'a/;<br />
JMB At (beilla). 1. Vigilia, vela (es tbn. el nombre de diversos actos y reuniones, religiosos o no, que se<br />
celebran por la noche). "Beilla, veille qu'on fait dans l'Eglise" SP. "Velación, acción de velar" Lar. "Vigilia, estar<br />
en vela [...]. Esta voz, que es latina, es del bascuence bigiria, begiria [...]. También se dice beilla" Ib. "Veillée de<br />
malade" Dv. "Vigilia" A. "(S), vela por un difunto" Ib. "(Ae), tertulia" A Apend. "Ronda nocturna de mozos"<br />
JMB At. v. beilatze, bigira, gaubeila. Tr. Usado por autores septentrionales, se encuentra tbn. en algunos<br />
textos guipuzcoanos y alto-navarros (CatBurg, Uriarte, Orixe; cf. además beilan en Lizarraga, Aguirre de<br />
Asteasu y Brunet). Guti minzo dira, beilla luzeak egiten tuzte eta bere burua ordenanza guzien azpian<br />
dadukate. SP Imit I 25, 8. Illabethe batetako gau guziak iraganen tuzte danzetan [...] eta hutsik Eguerri gaueko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
599
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beilla gatik, eztula dute guziek eta marraskaz daude sabeleko minez biharamunean. SP Phil 427. Tribaillu<br />
handiz, beillaz, eskier thu eginez. Tt Onsa 12. Pagatzen diotsazu beillak, / <strong>bar</strong>urak eta tromentak / emanik zure<br />
ontasunak / eta atsegiñ xarmantak. Gç 192. Sainduek [...] zerbitzatu dute Jainkoa sofritzen dutela gosea eta<br />
egarria, hotza eta billhuistasuna, nekheak eta trabailluak, beillak eta <strong>bar</strong>urak. Ch I 18, 1. --Nola iges egiten da<br />
aragiagandik? --Aragi hildurakin, beillakin ta <strong>bar</strong>auakin. CatBurg 41. Jesüsen saintiek eta adixkidek Jinkua<br />
zerbütxatü ükhen die gosian eta egarrian, [...] triballian eta eñhetzian, belletan eta <strong>bar</strong>uretan. Mst I 18, 1. Bethi<br />
Jinkoari mintzo, gogamen güziak zeliala, botztaroa bihotzian, megopia arranküra bagerik, hazkürria, beilla ta<br />
loa bethi <strong>bar</strong>din, lanak ere orozbat. Egiat 191. Zaurietan, presondegietan, asalduretan, lanetan, beiletan,<br />
<strong>bar</strong>uretan. TB 2 Cor 6, 5 (Lç beillatzétan). Hanbertze kongreganist khartsuek egiten dituzten meditazione,<br />
othoitz, amuina, <strong>bar</strong>ur, beila, mortifikazione. JesBih 393. Ontasun biltzeko beilak idortzen du haragia. "Vigilia<br />
honestatis". Dv Eccli 31, 1. Beilla, aserreak eta sabalerrabiak idukiko ditu gizon ase eziñak. "Vigilia" (Eccli 31,<br />
23). Ur BOEg 1111. Langille guztiak [...] zeñek igarotzen duen gaua eguna bezela [...], bere alegin ta beillakin<br />
bukatuko du lana. (Eccli 38, 28). Ib. 1121. Abenduko denbora pixkagau, guzia da beilla, guzia da eszesoa eta<br />
guzia da maldadea (AN-erro, s. XIX). ETZ 262. Bere bekhatuen borratzeko Manrezan egin zituen <strong>bar</strong>urak,<br />
othoitzak, beilak, nigarrak. Laph 42. Gaueko beilan zer bertsu egin / bere gogoan iraultzen... / Illaren egin<br />
aipagarriak / bertsuz baitziran ematen. Or Eus 411. Jabier Artiñekoa, motil-gazte panparroia, Urrutsua gau<br />
bateen bellaa juun ementzan. Denbora artan inguamariko neska gazte guztiik Urrutsua juntau oi ementzien<br />
ardatzea. "Fuese de ronda" (G-goi). JMB Mund I 78.<br />
+bela. Vigilia (cada una de las cuatro partes en que se dividía la noche). Beillá, hartzen da kostuma<br />
anzianoaren araura: ezen lehenago iguzkia sar zedinetik ilkhi arterano, gaua laur parte <strong>bar</strong>dinetara partitzen<br />
zutén. Lç Decl a) 7r. Eta gauaren laugarren beillán ioan zedin hetara Iesus, itsas gainez zabilala. 'Quarta autem<br />
vigilia noctis'. Lç Mt 14, 25 (TB, SalabBN beilla, Dv beila, Echn bella; He goardia, Ip bellaldi, Hual bijilia,<br />
Samper parte, Ol, Or, Ker gaualdi, Leon gau-beila). Eta ziraden komarka berean artzain kanpoetan zeunzanak,<br />
eta gauazko beillák bere arthaldearen gainean begiratzen zituztenak. "Gardants les veilles de la nuit". Lç Lc 2, 8<br />
(Dv gauazko mugetan). Baldin ethortzen bada bigarren edo hirurgarren bellan, eta khausitzen baditu hola<br />
atzarriak, ongi dohatsuak dire. TB Lc 12, 38. Eta jadanik ethorria zen goizaldeko beila. "Vigilia matutina". Dv<br />
Ex 14, 24. Gauaren laugarren beillako garaiean. (Mc 6, 48). Ur BOEg 1688. Gauaren laugarren belan. Ur Mt<br />
14, 25 (en la vers. de BOEg 1731 beillan).<br />
2. (B, L, BN; Ht VocGr 399, Lar, Dv, H, Foix ap. Lh; bella Aq 738 (AN), Añ (AN), Hb ap. Lh, VocCB). Ref.:<br />
A; Satr VocP. Peregrinación, romería. "Romaría [sic]: (c.) erromeria; (AN) bella" Añ. "Sorte de pèlerinage à<br />
quelque sanctuaire vénéré" Dv. "(L, BN, S), pèlerinage, veille en l'honneur de quelque saint [...]. Arantzazuko<br />
beilara ioaitea, aller en pèlerinage à Arantzazu" H. Tr. Documentado ya en Leiçarraga, aunque no es<br />
frecuente hasta mediados del s. XIX (cf. antes beilaz joan en Lizarraga de Elcano y MarIl); no encontramos ejs.<br />
suletinos. En DFrec hay 10 ejs., septentrionales.<br />
Eta hartarik beretik ilkhi izan dirade fraide eta serora izateko, baieta saindoren edo beillara ioaiteko bot eta<br />
promes guziak. Lç Ins G 5r. Printzesa turko bat hagitz famatua / bere etxadia oro berekiñ hartua / [...] pelegriñ<br />
zioan beilla konplitzera. Gy 124s. Salbatoreko beilak aiphatuak dire, / laudagarri litezke garbiak balire. Hb Esk<br />
145. Juaiten ere zen Billadordizeko beilarat, ospitaleko eriek artea uzten ziotenean. Laph 39. Beila edo<br />
pelegrinaia edo saindoraldea erraten zaio, toki saindu batera debozionez egiten den bidaiari. Zby Pel 5. Santa<br />
Graziren erhiak / oraino hango beiletan / sendatzen ditu eriak. Zby RIEV 1908, 419. Uztaritzen ta Logroñon<br />
gaindi erre zituzten aztiak... / Sorgin bilkuren orde noiz nahi ditugu beila handiak. Ox 32. Uste ahal zinezakete<br />
mintzatzerat nohala aitzineko denboretako beila hetarik, Europatik Orriagan gaindi Yondone Iakue<br />
Konpostelarat yuaiten zirenak. Zub 77. Ur-eskasez naski, / Xipak akidurari / ezin ihardoki; / hil zen, eta lagunak<br />
/ beilari jarraiki. [...] Urrun ziren oraino / Jerusalenetik. Etcham 113. Zer beila egin duguna! Iratz 105.<br />
Lurdeko beilak. Zerb IxtS 112. Aitzineko astian, Basabürü gaintiko herriek egin die Sarrantzerako üsatü beilla.<br />
Herr 25-9-1958, 3. Baselizetako beila ta erromerietara. Osk Kurl 39. Ttipiago bada ere Jatsuko beila, da berdin<br />
khartsua, eta bederatzi egunez jendea biltzen da horrat, [...] Garazi guzitik eta urrunagotik ere. Ardoy SFran<br />
275s. Jatsuarrek egin zuten 1899an oraiko eliza nasaia, aintzinekoa beila egunetan ttipiegi zelakotz. Ib. 276.<br />
Lurreratu zenez geroz kapera maite hori, / horko beila baliosa horrekin zen erori. Xa Odol 157. Bederatzigarren<br />
mendean, Santiagorako beilak bultatu zirenean, Ziberon gaindi ere pelegrin zer nahi hasi ziren pasatzen. Lf in<br />
Casve SGrazi 15.<br />
3. (Ht VocGr, LE Urt voc, Arch VocGr; bella Aq (AN)). Promesa, voto. "Voeu, beilla, botua" Ht VocGr 439.<br />
"Promesa" Aq 738. Non dire bella aisa ofrezitu ta nékes kunplitzentuzúnak? LE BOEanm 342. Nola<br />
inarazizión bellagúra? LE Matr6 264. Estaitzela izan fazil artzeko botoak edo bellak (46). LE-Ir.<br />
- BEILA EGIN (Lar; bella e. Lar, Añ (G)). Velar. "Velar a un difunto, beilla egin" Lar. "Trasnochar, bella egin,<br />
bigirian egon" Ib. Cf. ib.: "Belleguín, corchete de Justicia, es voz bascongada, bella y egin: bella llamamos al<br />
pasar en vela la noche y egin hacer; y los corchetes hacen ese oficio de velar. Bellegina". v. beilatu. Alderatu<br />
ezazu Leviren tribua, eta egonerazi zaiozu Aaron apaizaren aurrean serbitu dezaioten, eta bella egin dezaten.<br />
(Lev 3, 6). Ur BOEg 283.<br />
- BEILA-MAKILA. "Bourdon, pordoin, beila-makhil" T-L.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
600
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEILAN (Lar, Añ, Dv; bellan G-to; Lar). En vela; velando. "Velar a un difunto, [...] beillan egon" Lar. "(En)<br />
vela, sin dormir, eldarniotan, bellan" Ib. "Velar, estar sin dormir, beillan, bigirian egon" Ib. "Velador, el que<br />
vela: (c.) bigirian, beillan dagoana" Añ. "Beilan egotea, être en veillée, faisant une veillée" Dv. "Bellan (G-to),<br />
estar velando al cadáver" Garm LexEV 412. Guarda benáza, nagoláik lokarturík, Kristoréki beillan nágon ta<br />
errepausa bákean. LE BOEanm 1119. Gañera ez dira beillan egoteko eraman bear mutill eta neska arrolasaiak;<br />
bestela eria erioarekin borroka ibilliko da, eta beillariak egongo dira izketa lasaietan. AA I 543.<br />
Ekusiko ditugu oek, batzuetan loa ukatzen beren buruai, Jaunaren aurrean beillan, beren utsegiteen gañean<br />
negarrez. AA III 614. Garbitzeko untzi bat ere kobrez egin zuen bere azpikoarekin, tabernakle sartzean beilan<br />
egoten ziren emaztekien mirailez. Dv Ex 38, 8. Alaba ezkongaiak bere aita bellan dauka; bada beragatik daukan<br />
arretak loa galerazitezen dio. (Eccli 42, 9). Ur BOEg 1127. Zorionekoa ni aditzen nauen gizona, eta nere etxeko<br />
atetan beti bellan dagoena. "Qui vigilat ad fores meas quotidie" (Prov 8, 34). Ib. 774. Eta baziran leku artan<br />
bertan arzai batzuek, soroetan beren artaldeen beillan gaba iragatzen zeudenak. Brunet Lc 2, 8. Zori onekoak,<br />
nagusiak datorrenean beillan arkitzen dituen morroi aiek. Ib. 12, 37.<br />
(Tras gen.). Vigilar, estar pendiente de. Ondasunen beillan egoteak aragiak usteldueraziko ditu, eta beren<br />
gogorazioak kenduko du logalea. (Eccli 31, 1). Ur BOEg 1110. Zaude zure semeen beillan, eta etzaite fiya zure<br />
etxekoakin. "A filiis tuis cave" (Eccli 32, 26). Ib. 1113 (Dv begira zaite zure haurretarik).<br />
- BEILA-TOKI. Lugar de peregrinación. Bi sainduen [San Inazio eta San Frantses Javierekoaren] alderako<br />
beila-toki da, geroztik, Loiola Eskualdunentzat. JE Ber 68. Ez da beraz harritzeko [...] eriak ere beila tokietarat<br />
eremaiten badiozkate: Misionesten laguntzaile paregabea baita ere erien sendatzaile lehena! Ardoy SFran 274.<br />
- BEILAZ BEILA. Peregrinando todo el tiempo. Bai, doala, bidez-bide eta beilaz beila, / euskal anaien<br />
amorez Jainkoaren bila... Iratz 189.<br />
- BEILAZ JOAN. "Pèleriner" T-L. Joánze bellas S. Inesen obiará [...] osasunarén billa. LE JMSB 395.<br />
Jerusalemera zohazila beilaz, gurutze Sainduaren exaltazioneko besta zelebratzera. MarIl 71. Lehen mendetako<br />
girixtinoek, beren eskualdetako sainduen urtheburuetan, lehia zuten heien gorphutz edo gorphuzkiak zauzkaten<br />
herrietara beilaz gateko. Zby RIEV 1908, 83. Agorrilako egun eder batez, eskualdun andana handi bat Lurdera<br />
joana zen beilaz edo erromeriaz. Arb Igand 7.<br />
beilada, bellada. Velada. Jendiak biltzen drenian sukaldeko suetan inguru belladen egitra. Garral EE 1915,<br />
92.<br />
beiladi. "(S), vigilia" A.<br />
beilakai. "Velador, candelero, beillakaia" Lar.<br />
beilakeria (-eill- SP), bellakeria. Bellaquería, acción indigna. "Dissolution, effronterie" SP. Ikhuste berak<br />
defendaturen gaitu, gure kongregazioneak difamatu nahiz aitzinaratu izan diraden enormitatezko eta<br />
beilhakeriazko akusazione falsuetarik. Lç Ins F 8r. Aiteak emon eutsan ondasunak galdu zituzana bizioetan eta<br />
bellakerietan. Cap 118.<br />
beilako, bellako (O-SP 232 SP (-eill-) y Dv). Bellaco. "Bellakoa, méchant garnement" O-SP 232.<br />
"Beillakoa, mutil beillakoa, méchant garnement, débauché" SP. Anzareak oina zabal, buztaina laburra, nork<br />
berea demana beti da bellako Martitxo Musu da alako eta ala kainezko. (Echalecu, c. 1545). FLV 2007, 63. Eta<br />
berze bellakoa, inbidiosoa, falsokiro akusatu zuena. Ber Trat 111v. Bellako oker onek engaña dezala erriau ni<br />
eta guztiok manera ontan. (Alsasua, 1645). FLV 2005, 318. Ezterautzula bere miserikordiaren athea hersten, ez<br />
eta soina itzultzen, zarelarik zure ethorkiaz sorhaio, maingu, uhantu, itsu, demoniatu, eta largatu zaizkolarik<br />
hainitz beillakori. SP Gudu 283.<br />
beilako. v. BEHIALAKO.<br />
beilakotasun. "Beillakotasuna" SP (sin trad.).<br />
beilakotu. "Beillakotzea" SP (sin trad.).<br />
beilaldi. "Trasnochado, el velar alguna noche, bellaldia" Lar. v. beila.<br />
Vigilia (cada una de las partes en que se divide la noche). Gaiazko laur-gerren bellaldian jin zeien Jesüs<br />
itxason gañen ebiltez. Ip Mt 14, 25 (Lç beilla).<br />
beilaliar. Peregrino. v. beilatiar, beilari (2). Meza ondotik orano hünkigarriago izan da eta beillaliarrak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
601
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
haboroxiak huillantü dia mahain-saintiala. Herr 11-2-1960, 4. Esker dugu segür aürthengo besta ederraz eta<br />
san Blasdiek gure herritarrer eta beillaliarrer egiten dian hunki oroez. Ib. 4.<br />
beilari (BN-baig; Lar, Dv, H; bellari S). Ref.: Lrq /bel'ai/; Satr VocP. 1. Velador, que vela. "Velador, el que<br />
vela", "vigilante" Lar. "Veilleur" Dv, H y Lrq. "El que queda a velar un cadáver" Satr VocP. v. beilatzaile. <br />
Nausi ona logale denian, maiñatak dirade beillari; hontarzünak ere alde orotarik bere soegiliak dütü bethi.<br />
Egiat 266. Gure ingurutan / halaber guardian / aingeruak beilari / eman dauzkunari / esker handiak. Monho 94.<br />
Eria erioarekin borroka ibilliko da, eta beillariak egongo dira izketa lasaietan. AA I 543. Ukharaietan olha<br />
bilhatzen darotate beilariek, eta ezin kausi. Ikusten dut nereak egin duela. Dv LEd 166. Eta Eleazar Aaron<br />
apaizaren semea, Lebiten Prinzipen artean lendabizikoa, izango da santuarioa gordetzen duten bellarien<br />
zaitzallea. (Num 3, 32). Ur BOEg 284. Nekiaren laguna da lua, eta lagun on indartsu onek laster menderatu<br />
zituan. Frantziskoren espiritua beti prest oraziorako, bakarrik ura zeguan beillari. Bv AsL 144. Zubiburu<br />
zelaieko oihanaren zolan, / Zolaren zolan, / Lili bat bada beilari! / Xiru-li-ruli, xiru-li-ruli, / Nork bilduko ote du<br />
lili xarmant hori? Xaramela 30.<br />
2. (B, BN-baig; Ht VocGr 399, Lar, T-L; bellari VocB). Ref.: A; Satr VocP. Peregrino, romero. "Pèlerin" Ht<br />
VocGr 399 y T-L. v. beilatiar, beilaliar. Manreza bidean gibeletik hatzeman zuten Mont-Serrateko beilari<br />
batzuek. Laph 35. Eliza bat han berean / egin izan zen hortako, / arroztegi bat aldean / arrotz beilariendako.<br />
Zby RIEV 1908, 419. Axulai bizkarrean, dohatsu larraina, / Mariak bere oinez hunkitu duena! / Han jalgi zen<br />
bet-betan urik garbiena, / Beilariari gaitza khen diozokena. Ch. Bécas GH 1966, 103. Hantxet, Lurden,<br />
Eskualdun beilari andana batekin. HU Aurp 164. Ez dut uste ihiztaria erneago dagoen ihiziari, nola Jaun hura<br />
Eskualdun beilarien hitz bakhotxari. Arb Igand 8. San Thomas nuen beilari lagun. Ox 22. Garazitik<br />
Orreagarako zintzurrak eta errekak betidanik izan dira gudularien eta beilarien bidiak Espainian sartzeko. Zub<br />
125. Behin hiru beilari / abiatu ziren / Zion ikusi nahiz / eta Jerusalen. Etcham 113. Herriratuz geroztik beilari<br />
nabila, / nahiz doi bat ikusi Exteben itzala. Iratz 83. Lehenagokoek bezala, egiazko beilarik bezala, oinez<br />
kurritzea, herriak eta eremuak. Herr 14-8-1958, 1. Ez dugu haatik uste [...] Konpostelako beilarien beha egon<br />
direla, [...] gure eskualdun herri eta bas-herriak, egiazko giristino molde zerbaiten hartzeko. Ardoy SFran 12s.<br />
Loiola utzirik abiatu zen beraz Cataluñarat buruz, Montserrateko beilari, eta han [...] belaunikatu zen<br />
"Moreneta" hango Birjina "beltxaranaren" oinetan. "Pèlerin de Montserrat". Ib. 98. Orai berriz bagoatzi urte<br />
oroz beilari, / hor gure uzten geriza galdatzeko Jaunari. Xa Odol 157. En DFrec hay 4 ejs., septentrionales.<br />
3. "Beillari (G-goi), rondador, mozo que anda rondando para galantear a las mozas" JMB At.<br />
beilaro. "Vigilancia, beillaroa, ernaida, arreta" Lar.<br />
beilatiar. Peregrino. v. beilari (2). Haste-hastetik ere bazuen debozione hori, bainan hainitz gehiago<br />
handitu zitzaion beilatiar batek kondatu zionean zer gerthatu zitzaion bere bidean. Jnn SBi 56. Frantziatik<br />
Santiago Compostellakorat (Galizian) mendiz-mendi eta oinez bide egiten zuten beilatiar fede-azkarrekoak. JE<br />
Ber 15. Harpe hortan nahi du / Eliza bat ederra, / osteka nahiz han bildu / kristau beilatiarra. Canc. relig. (ap.<br />
DRA).<br />
beilatu (Ae; SP, Urt I 444, Dv, H; bellatu S; Foix ap. Lh), belatu. Ref.: A Apend; Lrq /bel'a/, /bel'ace/. 1.<br />
Velar. "Beillatzea, veiller" SP. "Agitare vigilias, beilatu, guardia egin" Urt I 444. "Veiller" Dv, H y Lrq. "Hacer<br />
tertulia, vigilia" A Apend. Cf. AEF 1955, 19n: "El verbo bellar se usa para significar el trabajo que durante las<br />
largas noches de invierno ejecutan las mujeres, ya sea hilando, haciendo calceta u otras labores. Para bellar se<br />
suelen reunir dos o más familias (Salazar)". v. BEILA EGIN, gaubeilatu. Tr. Propio de la tradición<br />
septentrional (tbn. en el baztanés Echenique); se encuentra tbn. en algún autor guipuzcoano (Cardaberaz, Oteiza,<br />
etc.). En DFrec hay un ej., septentrional. Usado gralmente. con aux. trans., aunque hallamos algún ej. con<br />
intrans. en Tartas.<br />
Zeren [...] Iainkoak aitatasunezko artha batez beillatzen baitu gure gainean halako maneraz non ezpaita bilo<br />
bat ere gure burutik eroriren haren borondatea gabe. Lç Ins G 2v. Gero ethorten da diszipuluetara, eta<br />
erideiten ditu lo daunzala, eta diotsa Pierrisi: Horrela oren bat ezin beillatu duzue enekin? Lç Mt 26, 40 (TB<br />
beilatu, Echn bellatu; He atzarriak egon, Ip, SalabBN, Ker iratzarririk egon, Ur, Or esnai egon, Hual, Samper<br />
bijilatu, Ol ernai egon, IBk, IBe erne egon). Begirauzue, beilla ezazue eta othoitz egizue, ezen eztakizue denborá<br />
noiz daten. Lç Mc 13, 33. Halakotz beillezazue, orhoit zaretelarik ezen hirur urthez gau eta egun ez naizela<br />
zesatu nigar xortarekin zuetarik batbederaren adbertitzetik. Lç Act 20, 31. Bada baldin beilla ezpadezak<br />
ethorriren nauk hiregana ohoina bezala, eta eztuk iakinen zer orenez ethorriren naizén hiregana. Lç Apoc 3, 3.<br />
Etxekoak inguruan senti badu ohoña, / atzarririk beillatzen dik noiz sar dezaken oña. EZ Man I 137. Ohean ere<br />
ni banaiz / maiz zutzaz orhoituko: / zeren zu iabe zaitudan / badut maiz beillatuko. Hm 89. Batzutan<br />
gustugabetasunak, agorteak eta idorteak heldu dira gorputza ez ongi aurkituz, hala nola sobera beillatuz,<br />
nekhatuz, <strong>bar</strong>urtuz. SP Phil 498s (He 505 lo sobra galduz). Beilla beraz gau parte bat, / sekulaz orrhoitzeko. Arg<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
602
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
DevB 3. Gau erdiko muga noiz zen, / prest zegoen ernea: / damnatuenzat han zer zen, / zen haren beillatzea. Ib.<br />
2. So egizie, beilla zitezte, zaudete bijilant eta othoi egizie. "Videte, vigilate & orate". Tt Onsa 57s. Luzero<br />
beillatzen dute, goiz iaikitzen dire. Ch I 25, 8. Eguberriko gau xoillaz beillatua gatik, hestulez daudez gehienak<br />
eta sabeletik miñez biharamunean. He Phil 431. Hanitx triballatzen, aphür minzatzen, lüzaz beillatzen, goizik<br />
jaikiten. Mst I 25, 8. Jatia, edatia, bellatzia, lotzia, phausatzia, triballatzia eta gañerako natüraren beharrünen<br />
pian izatia. Ib. 22, 2. Esperantzarik batere ta gaitz güzien beldürrian beillatü basa gizonen herrian direlakoz<br />
erori. Egiat 158. Triste da ene arima hiltzeraino, egon zaitezte hemen eta beila zazue enekin. TB Mt 26, 38 (Dv<br />
zaudezte atzarriak). Bela ezazute, bada, denbora gustian erregutuaz. Oteiza Lc 21, 36. Nabaditu zituen bere<br />
semeek Israel guziari egiten ziozkatenak oro, eta nola lo egiten zuten tabernakleko sartzean beilatzen zuten<br />
emaztekiekin. Dv 1 Sam 2, 22. Bella zazu, eta 'in otoitz tentazioan ez erortzeko. Echn Mt 26, 41. Errukiz beterik<br />
so egiten zion aldamenean lo zuen neskatoari, haren loaren gainean beilatzen zuelarik. Mde HaurB 73.<br />
(Con compl. directo). "Eri bat beilatzea, veiller auprès d'un malade" H. Soldadu berriaren gisa, an<br />
beillaturik bere armak. Cb Eg I 4. Zonbait egun ereman zituen animale eriaren beilatzen. Lf Murtuts 15. Gaztelu<br />
ontako kapillan, armak belatuko ditut. Berron Kijote 49.<br />
2. "Peregrinar" Lar.<br />
beilatzaile, beilazale (bellazale S). (El) que vela. "Belazale /bel'asale/, veilleur" Lrq. v. beilari. Beilatzaile<br />
nintzen hil zen gauean. Lo zauden Josep eta Jean. Zerb Bahnar 102.<br />
beilatze (SP), belatze. Vigilia, vela. "Beillatzetan naiz, gosetan, egarritan" SP. v. beila, gaubeilatze. <br />
Trabaillutan eta neketan, beillatzetan maiz, gosetan eta egarritan, <strong>bar</strong>urétan maiz, hotzean eta billuzi izatean.<br />
Lç 2 Cor 11, 27. Baina gauza guzietán aprobatu erakusten ditugularik gure buruak Iainkoaren zerbitzari anzo,<br />
pazienzia handiz tribulazionetan [...] trabailluétan, beillatzétan, <strong>bar</strong>urétan. Ib. 6, 4s (TB, Dv beila). Lazerian eta<br />
miserian, beillatze hainitzetan, gosean eta egarrian [izan naiz maiz]. He 2 Cor 11, 27.<br />
belatze. (Como segundo miembro de compuestos). Vela (de). Albistea eman zien bentariak, bentan zeuden<br />
guztiei, etxe-lagunaren eroaldia, arma-belatzea. Berron Kijote 53.<br />
beilegi (V-arrig-oroz-arr-ple-ger-m; Mic, Lar, Mg PAbVoc, Añ, H, A DBols; bellegi V-arr-oroz-ple-ger; Lar),<br />
belleri (V-ger), belligi (V-arrig), belegi (V-gip). Ref.: A; EI 380; Iz ArOñ (belégi); EAEL 221 (responden con<br />
bellegi en Munguía, Orozco, Zamudio, Ceanuri, Ceberio y, junto a oriz#e, en Amorebieta; belligi (beilegie ap. EI)<br />
en Llodio y belleri en Murua; con ori en Aramayona, Elorrio, Guernica, Marquina, Ondárroa y Ochandiano). <br />
Amarillo vivo, rubio; pálido. "Amarilla cosa, bellegia" Mic. "Naranjado, color, bellegia, larandua, naranjatua"<br />
Lar. "Beilegi u orija, color amarillo" Mg PAbVoc. "Amarillo: (c.) oria, (V) bellegia; pálido: (c.) ubela" Añ.<br />
"Pálido: (c.) ubela, oria; (V) bellegia" Ib. "Offensant le regard, laid. v. itsusia, ezaina" H, que cita y traduce<br />
equivocadamente el ej. de Añ EL 2 39. "Amarillo muy vivo" A. "Rubio, mezcla de amarillo y rojo" A DBols.<br />
"Belégi, belégixa, se dice del color de la vaca que no es ni blanca ni roja = amarillenta" Iz ArOñ. Cf. A Morf 41:<br />
"[...] podrían citarse cien otros [afijos fundamentales] pero sin tener absoluta seguridad de que lo sean; como, por<br />
ejemplo, el sufijo i de varios vocablos que significan accidente de color: gorri rojo ¿como la sangre?, zuri blanco<br />
¿como la madera?, ori amarillo leonado ¿como el perro?, beilegi [...] amarillo gualdo ¿como la vaca?", y 621:<br />
"Sólo beilegi (V) rubio, que sepamos, hace caer a la atonía su última sílaba, tal vez por ser vocablo compuesto".<br />
Daukaguz buztar-idi bi, bata bellegija, bestia zurija. Mg PAb 109 (Azkue traduce "el uno de color vaca").<br />
Zelan dago? Ai! Guztiz ikaragarri, bellegi, ezain ta zur bat legez gogor gogor datzala [zeure gorpua]. Añ EL 2<br />
39. Atsalderako ziran / [idi] zuri beillegiek, / ederto asitakoan / egiten arraiek. EusJok II 96. Maiatz lenez urdai<br />
errea yanezkero, zuri ta beilegi ta eder izango da mutila nai neskatoa (V-ger). "Rubio". A EY I 67. Begiratu<br />
larrosa bellegi orrei. Altuna 76. Erdu ondartza bellegiotara, / eskuak alkarri estututera. Larrak EG 1959 (3-6),<br />
190. Nagel gorriz, orin beilegiz, zikindu zaio larrua. Arti MaldanB 207. Orlegi, ori, beillegi, / laru, gorri, uger,<br />
dardar..., / orriak azken garretan dagoz / udagoengo urretan. Gand Elorri 200. Andre ile-beilegi batekin. Arti<br />
Ipuin 58. Kalegarbitzaileren beilegi bizia. BAtx Etiopia 46. En DFrec hay un ej., vizcaíno, de beillegi.<br />
- BEILEGI-BEILEGI EGIN. v. beilegitu.<br />
beilegitasun (Añ, Zam Voc). "Palidez: (c.) ubeltasuna, oritasuna; (V) bellegitasuna" Añ. "Amarillez" Zam Voc.<br />
Begien aurrean dijoazkigun etxe guziak argizari-margoa zedukae. Gure mendietako bei gorrixten antzeko<br />
bellegitasuna oro. TAg GaGo 79.<br />
beilegitu (Añ (V)), beleitu (V-gip). Amarillear, poner(se) amarillo; palidecer. "Amarillear: (V) bellegitu, (G)<br />
oritu, (c.) ubeldu" Añ. "Beléittuta, lo está el maíz cuando pierde su color con la sequía" Iz ArOñ. Zelan dago?<br />
Guztiz ikaragarria, bellegiturik, ezaindurik eta zul bat legez datz. Añ EL<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 603<br />
mende.<br />
1 33. Aranzaz koroiturik bere burua;<br />
ubel-bellegiturik bere arpegi ederra; itsuturik begiak [...]. Ib. 188 (EL 2 194 ubeldurik). Beragaz dakar ego-aixia,<br />
/ apur-apurka bellegitzeko / zuri orlegi dagon gustia. Enb 137.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEILEGI-BEILEGI EGIN. Palidecer. Amurruz beterik arpegija bellegi-bellegi egindda. Otx 24.<br />
beileska, beilezta (V ap. PMuj), beilezka (Zam Voc). "Amarillento" Zam Voc, PMuj.<br />
beilikatu. "(V, G), hacerse impotente para la generación, una vaca que antes procreaba. Beillikatuta daukagu<br />
beia, tenemos la vaca ya estéril" A.<br />
beillagarri, beillatu. v. BELLAGARRI, BELLATU (s.v. beragarri, beratu).<br />
beillasko. "Abalorio, beillasko (neol.), de beira 'vidrio' + sko; lit. 'vidriecillico' (doble diminutivo)" A DEV.<br />
beille. v. betile.<br />
bein (V-arr-oroz-m-ple ap. A; Mic, Dgs-Lar). "Heces, beiñak" Mic. Cf. Dgs-Lar: "Pozo [sic, probablemente por<br />
poso], beina, ondarra" Dgs-Lar 4. "Bein (V-oroz-arr-ple-m), hez. Beinak, las heces" A. "Beiña (V-ple), orujo"<br />
Ib.<br />
Etim. Probablemente de been, por disimilación; cf., en apellidos, Beingolea, Beñaran y acaso Beinza (cf.<br />
Gainza).<br />
bein. v. 1 berain.<br />
behin (gral.; SP, Urt I 540, Ht VocGr, Lar, Añ, Gèze, Lecl, VocBN, Dv, H, Zam Voc), begin, beñ (V-ger-m, G,<br />
AN-gip-5vill; Dv (G)). Ref.: Bon-Ond 152; A; Lrq; Etxba Eib (beiñ); Holmer ApuntV; Elexp Berg (beiñ); Gte<br />
Erd 3. Cf. EI 103 (preg. 32), sobre la distribución de las formas con y sin palatal; no respondieron con behin,<br />
sino con baten en Elgueta (V-gip) y con aldibat en Sara (L-sar), Urcuit (BN-ad), <strong>Bar</strong>dos (BN-<strong>bar</strong>d) y Larzabal<br />
(BN-ciz).<br />
Tr. Atestiguado en los textos de todas las épocas y dialectos. Escrito beñ aparece alguna vez en Beriayn, en<br />
escritores guipuzcoanos (Cardaberaz, Arrue, Txirrita etc. y, alguna vez, en Aguirre de Asteasu, Beovide) y en<br />
Kresala de D. Aguirre; cf. la curiosa explicación de Cb EBO 25: "Aiño, daiño, dueiño, seiñor eskribitzen ezta:<br />
baiña, baiño, beiñ, zertako? Obe da baña, baño, &c.". Apenas hay ejs. de beñ en el s. XX. La variante begin está<br />
atestiguada en un texto salacenco del s. XVIII. En PAb, Moguel, en su intento de reproducir la lengua del<br />
baigorriano, utiliza behein, forma inexistente.<br />
1. Una vez, una sola vez. "Une fois" SP, Ht VocGr, Dv. "(Más vale un toma que dos te) daré, obe dek bein to<br />
ezen ez bi gero" Lar. "Une seule fois" VocBN. "Ez beiñ, askotan izan naiz aren etxian" Etxba Eib. Tr. De uso<br />
gral.<br />
Amorosek badagite behin bere nahia, / handiago jiten zaie berze nahikaria. E 93. Hiruretan zihorrez azotatu<br />
izan naiz, behin lapidatu izan naiz. Lç 2 Cor 11, 25. Zergatik baptismoa behin eta Zena anhitzetan rezebitzen. Lç<br />
Ins F 6r. Nola diok hik ezen batzu bizi eta berzeak hil diratela ikhusirik ezen gizon guziei ordenatu izan zaiela<br />
behin hiltzea? Ib. C 6v. Aita gurea bein elizara eta orduan nekez. "Una vez a la iglesia". RG A 46 (tbn. B 11 eta<br />
orduan tormentuz). Sazerdoteak erraten duenean Agnus Dei [...] bi aldis eta bein Dona nobis pacem. Ber Trat<br />
94v. Behin edo gehiago duzularik faltatu, / hutsak nahi derozkitzu orain ere <strong>bar</strong>khatu. EZ Man I 54. Aita batek<br />
bere semea behin, biatan, hiruretan edo hamarretan mehatxatu duenean, ikhusten badu eztela zentzatzen eta ez<br />
emendatzen, utzten du. Ax 424 (V 274). Hala iustiziak ere, behin azotatua, bigarren atrapaduran, bortitzkiago<br />
gaztigatzen du. Ib. 470 (V 305). --Nik ya bein edan dot. --Edan daizu ostera ze ezteizu gatxik. Mic 13r. Ea<br />
kontenturik artu daben, bein edo askotan, enzuten ebala laguneen falta andia. Cap 111. Ergela maiz engana<br />
daite, zuhurra behin beizi eztaite. O Pr 142. Iondone Petri oraino etzen odol-isurtzaille, behin odol isuri bazuen<br />
ere, eta etzen arnegari, behin arnegatu bazuen ere. SP Phil 355. Zenbat aldiz behar da / hartu urthe gustiez? /<br />
Behiñ obligaziñoz; / amudioz hañitzez. Gç 214. --Zonbatetan ihor konfirma daite? --Ez behin baizik. Bp I 65.<br />
(s. XVIII) Gero bere lekhuetan direla guziak zeinaraziz behin edo gehiagotan baldin gaizki zeinatzen badire.<br />
CatLav A 6r (V 7). Bekatu loien zikinkeria da Jesusek bein badere begi onez ekusten ez duena. Mb IArg I 128.<br />
Aski dute jai edo igande bezperatik urrengo eguneko irakur-aldia bein edo bitan irakurtzea. Ib. 54. Ekusten<br />
dezunean, galdetuko diozu bein, berriz ta irur alditaraño nai duen artu. Mb IArg II 287. Txit obligatua nago, ta<br />
zer esan ez dakit, Jauna: bada ez beñ, baizik askotan etxeden izan didazu. Cb Eg II 88. Galde, ez behin, bietan<br />
edo hamarretan, bainan ardiets dezazuken artean. Brtc 186. Behin faltatzea, sekulako faltatzea da. Ib. 138. Bein<br />
minzatuzé Eba ta galduzue mundua; zer izainda anitz jardúkian? LE Prog 122. Bera da [...] bein gurutzearen<br />
gañean egin zion Sakrifizio edo doai-eskania, beti agertzen diona. Ub 136. Othoi ta othoi (otsez) ezadazü<br />
erakuts oraiño behin nere alhaba maitea? Egiat 173.<br />
(s. XIX) --[Konfesino jenerala] zeintzubentzat da alper eta kaltegarrija? --Benetako eskrupuloso edo arima<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
604
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bildurtijegijentzat, zeintzuk egin eben len bein edo geijagotan. Mg CO 233. Ekin zion ez beiñ bakarrik, baizik<br />
askotan, baña beti alferrik. AA III 331. Ez bein ta birritan, ez bada zortzi edo amar bidar bere. fB Olg 124.<br />
Begira bein eta birritan zer dinozun, gero damutu eztakizun. Astar II 110. Mun emon eikiezu guztiz samur bere<br />
llaga gozoai, esanagaz bakotxari bein Gloria Aiteari. Añ EL 2 49. Ez xoilki behin, bainan bai mila aldiz. Jaur<br />
167. Beinere ez baino bein obe dala, esaera oi dan bezala. Izt C 71. Ain jakinduri andiarekin itzegiten zien non,<br />
bein aditzea asko zan Ebanjelioko legea artzeko eta Kristau egiteko. Lard 517. Ez behin, bainan askotan iguriki<br />
nauzu. Dv LEd 162. Erradazu: Eternitateko zorigaitz hori, behin edo askotan merezitu izan duzu? Ib. 234. Ez du<br />
egin nahi. Behin, bietan, hiruretan dio ez duela eginen. Hb Egia 28. Berinkatuak izan ditezela bein eta milla<br />
bider, zuri dizutan naitasuna dala meriyo, pasa ditutan penak. Bil 158. Nik au pentsatu nuen / bein zu ikusita, /<br />
ori bai dala guztiz / neskatxa polita. Ib. 143. Hitz eman zenereitan, ez behin, bai berritan, enia zinela. ChantP 6.<br />
Laste ezagutu zuan Santuak Jaungoikuaren gogozko gauza etzala bein bakarrik bizitza ematia. Bv AsL 123.<br />
Behin ikhusi nauenak ez naik ahanzten. Elzb PAd 7. Eta horra nolako gizonei dioten gure izenean beren boza<br />
eman [...], eta ez behin bakarrik, hiru, lau alditaraino. HU Zez 152. Balitz sarritan gabon eguna, / bein baino<br />
urtean eztalez! Azc PB 123.<br />
(s. XX) Juan Andres, atzerrira joan zan ezkero, bein bakarrik etorri zan Zabaletara. Ag G 109. Oi! behin,<br />
bederen behin, / ase bat baneza egin? Ox 103. Eskatu egijozu amari itz-egitteko niri, bein baño ezpada be!<br />
Altuna 111. Gizonak hartzen du xixtua eta jotzen du behin. Eta andreak mugitu zuen zango bat; bigarrenean,<br />
bertze zangoa. <strong>Bar</strong>b Leg 133. Behin, bietan, hiruetan, xixtez ikusten dugu itsasoa. JE Ber 78. Xutitzerat behin<br />
entsea, berriz entsea... eta ezin! Lf Murtuts 37. Orduraño bein bakarrik malkoak ikusi nizkan, eta orduan<br />
bigarren aldiz. JAIraz Bizia 27. Behin bederen aipatu dugu jada. Zerb Azk 53. Beraz, ez da betikor, Arek oraiñ<br />
au gero ori nai ukaitea; baizik eta bein eta batean eta beti nai ukaitea nai dun oro. "Sed semel et simul et<br />
semper". Or Aitork 352. Bein bizi gera sollik, eta bein baño geiagotan ez dugu aukerakizuna autatzerik izango.<br />
Txill Let 107. Iraganiko gauzak gomuta zituan. Zuriñeri maite eske ebilkionean --ez bein, bai birritan-- maitexintak<br />
alperrikako izatea. Erkiag Arran 160. Bein ez, beste elkar-izketa guzietan ageri da. Zait Plat 11. Obe zuen<br />
Xenopanak beti ori-ori baino, bein gorri. Ib. 43. Begitu neutsun bein ta azkenekoz... Gand Elorri 178. Ahatik,<br />
behin, bainan ez bietan. Ez eni, berritz harat joaiterik aipha! Larz Iru 148. Bein egun batean, kontu bat be idatzi<br />
eban. Alzola Atalak 87. Parisen ere izanak gera / gu orain baño lenago, / bein juatia ondo da baña / nik ez nuke<br />
nai geiago. Uzt Sas 279. Behin behintzat, besterik ez bada, gure alda-nahiak aurkitu du non ase. MIH 320.<br />
Honetan meza, casus iners edo pairatzaile delakoan, bi aditzei dagokie, nahiz behin bakarrik aipatu izan. MEIG<br />
I 236.<br />
Una vez, en una ocasión, en cierta ocasión. "Un jour, une fois, au temps passé. Behin izan zen gizon bat" H.<br />
"(Lc, Sc), alguna vez" A. v. BEHIN BATEAN, BEHIN BATEZ. Tr. Documentado desde finales del s. XVI,<br />
es de uso gral. Arraoizetik bein zamari bat juan ginduen (Sumbilla, 1579). ConTAV 5.2.5, 111. Gizon bat<br />
zihoan behin bere gogoz bertze baten hiltzera, eta ikhusirik bere adiskide batek nola zihoan, galdegin zeraukan.<br />
Ax 317 (V 211). Mundua kreatu ezpanu, ziotsan behin Salbatzailleak S. Teresari, orai hiregatik krea nezakeen.<br />
Gç 29. Ala beita hun eta bakezko, bestetzaz ixilik egoitia, [...] eta behin entzün ükhenaz haboro ez nekez baizik<br />
minzatzia. Mst III 45, 5. Bein Elias profetari ta beste batez Judith alargunari eragin zionak adirazten duenaz.<br />
Mb IArg I 367. Ta beñ ezpada bestean, gaur ezpada biar. Cb Eg II 11. Zegoan bein, sarri bezela, Otsoa aragia<br />
jaten. VMg 8. Aita Santu Inozenzio irugarrenari esan zion bein gizon santu batek. AA III 283. Bein puska baten<br />
baino, ez eban santia inok ikusi triste. fB Olg 23. Eleisiak bere gordetan deutsa ta gordeko deutsa beti Jesus<br />
Onari ziur ta zal, bein emon eutsan berbia. fB Ic III 344. Igaroten nintzala beiñ fiestia ebillen plaza batetik, ikusi<br />
nituban. JJMg BasEsc 137. Bein eginari gitxi eretxirik / beste askotan abantetan yako / indarrak, putzak <strong>bar</strong>riro<br />
usturik / arrapetako. Zav Fab RIEV 1907, 533. Asto bat zebillen bein / bazkatzen larrean. It Fab 62. Itzaiñ bat<br />
almazenera xistuz zoala behin. Gy 131. Lege guziak naiago izan zituen autsi, bein esana ukatu baño. Lard 339.<br />
Berriro beñ utzitako ondasunen jabe egin zan. Bv AsL 209. Beñ bada agertu zitzaion izugarrizko itxura gaiztuan<br />
diabrua. Ib. 40. Behin, aste-azken arratsalde batez. Elzb PAd 36. Behin bazen Uztaritzen mediku bat, Novion<br />
deitua. HU Zez 70. Betatuten ezpadau / berba bein emona, / euki lei antz andia / baina ezta gizona. Azc PB 216.<br />
Begoan bein, bakarrik ain zuzen, negarrez, zotinga ta arrenetan, beti legez. Ag AL 167. Josetxok esaeustan bein,<br />
etzala nigana urreratuko zeuek nai eztozuen arte. Echta Jos 157. Jin zaut burura nola, behin, haurra nintzalarik,<br />
nintzalarik, erretor berriak egin zuen bere sartzea Lapurdiko herri batean. JE Bur 182. Bagiñazen bein mendian<br />
gora lagun batzuek. Ag G 5. Debrua ethorri zen behin Baionara, / laster ikasi nahiz dakigun eskuara. Ox 175.<br />
Neuk be asmua artu nuan bein, alduna (diputadua) ixateko. Altuna 83. Beha behin zer gertatu zitzaidan. FIr 189.<br />
Xinaurri ta urzuak / zer ein zuten behin / kondatuko dautzuet / mila plazerrekin. Etcham 168. Erraz atzentzen<br />
edo aztutzen zaio bein aditu ta ikasi duena. Ir YKBiz VII. Ez al daukazute gogoan, nola bein bost ogi lau milla<br />
lagunentzat autsi nituen? Ib. 235. Bein Zarautzen, zuk oartu ere gabe, ondoan egon nintzatzun luzaroan begira.<br />
TAg Uzt 60. Askotan bezala, bazen behin emazte bat, gazterik ezkondu zena. Lf Murtuts 40. Bein bearko dugu<br />
elkarrekin zerbait idatzi. Mde Pr 82. Bein, oarkabean, oker jokatu nuelako, bizi osoa galduko al dut? Txill Let<br />
91. Zorion-unerik izan al dezute bein? Ib. 75. Bein, orrelako eztabaida batian, aberatsak esan zetsan pobriari.<br />
SM Zirik 9. Bein gertaera batek egin zidan min biotz-biotzean. Anab Aprika 76. Bein, labearen pizteko bezperaarratsean,<br />
ama ohartu zen altxagarria zaharra zuela. JEtchep 36. Gogora dezadan, beraz, aurre askoan ibili<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
605
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zela behin <strong>Euskal</strong> herria gai horretan, Azkoitiako zalduntxoekin. MIH 87. Gogoratuko zarete zuek orain<br />
Erroman behin urliak, oker ez baldin banago hola egin zuena. MEIG VII 128.<br />
(En frase negativa). Nunca, ni una sola vez. "Goan da behin ez itzultzekotan, il est parti pour ne pas revenir de<br />
longtemps" Dv. v. BEHIN ERE. Semeak aitaren omena / ez du galtzerat utziko: / Ez Mentaberriren izena / ez<br />
da behin ahantziko. 'Non plus ne risque pas d'être oublié'. Monho 38. Geu beti bildurrez, / beti geu ikara, / bein<br />
ez gaituk bake onez. Zav Fab RIEV 1907, 529. Suebo, Alan, Bandal, sarthu Españian, / min handi egin gabe<br />
behin Kantabrian. Hb Esk 48. Hekiei etzaiote azpiko adarrik behin moztu behar; erditarik laburtu behar dira.<br />
Dv Lab 360s. Bi hitz erran zazkoten ez behin ahanztekoak. HU Aurp 162. Hurbil giten: hemen egonez ez<br />
ginintazke etxerat hel behin. JE Bur 163. Bein bakarrik ez du Mariaren izenik abotik atera oraindik. Ill Testim<br />
14. Nahiz etzuen jasan min bat ere behin, / Jaunaren orenean, heriotzea jin... Ox 93. Berak ere bai, itxaro duke /<br />
bein ez bezalako sari. Or Eus 81. Hire bihotza beiñ ez urrundu hik, otoi, Eskual-herritik. Mattin in Xa Odol 165.<br />
(Tras urtean, egunean, hamabostean y similares). Una vez (cada), una vez (en). "Egunean behin (G-azp)" Gte<br />
Erd 37. Cf. LANTZEAN BEHIN, NOIZ(EAN) BEHIN, PITEAN BEHIN, PUNTUAN BEHIN, TARTEAN<br />
BEHIN en sus respectivas entradas. Tr. Documentado desde finales del s. XVI, es de uso gral. Astean bein<br />
balezarzue / auts otza ta brasea. Lazarraga (B) 1159vb. Urthean behin bedere kofesa gaitezila. Mat 9. Urthean<br />
behin bedere aithor etzak gaizkiak. EZ Man I 19. Xinhaurri batek, urthean behin, bere asea edanez, xutka, agor,<br />
hondar eta akhaba ditzanean [itsasoko ur guztia]. Ax 604 (V 388). Ez iaateko iaaki bedekaturik, eta egunean<br />
bein baxen ian eztila. Cap 58. Gero azkenik, / beharrenik / emadazu dudana, / Margarita, / jin-konjita / gauan<br />
behin zugana. O Po 8. Egunean behin egin behar ditutzun bertze ahoko othoitzez lekhora. SP Phil 116. Konfesa<br />
adi gutienik / urtean behin osoki. Gç 215. Nola hamabost misterio horik ohoratzen dütüzü [...]? Astian behin<br />
debotki erraitiaz hamabost Pater noster. Bp I 149. Sar zaite [zure <strong>bar</strong>renean] bederen denboratik denborara, eta<br />
gutienean egunean behiñ, goizean edo arratsean. Ch I 19, 4. Ematen die ill oro edo urtean bein presondegiko<br />
bearsu gaisoei jate on bat. Mb IArg I 325. Urtean beñ edo bere konfesetea. Cb CatV 44. Urtean begin (Sal,<br />
1780). ETZ 163. Sakramentier hüilanzez hilabetian behin. Mercy 29. Nik igurikitzeko nuen grazia baino<br />
handiagoa eginen zinarotazun, urthean edo bizian behin ere zure burua niri emateaz. Brtc 232. Urtean bein<br />
bederik konfesatzea. Ub 182. Astean bein edo sarriago konfesatzen diran kristauentzat. Mg CC 166. Au<br />
gertatzen zan urtean beñ bakarrik. AA III 486. Ez luke zeren hartu egiazko urrikia balukela, baldin [...]<br />
hamabortzean edo hogoian behin baizen ezpalitz ere [...] bekhatu mortaletan erortzen balitz. Dh 61. Urtian bein<br />
edo birritan, ta orduban zelanbait, baño ez konpeseetia. fB Olg 53. Ta jazo mirarizko, Aingeruben arrigarri au<br />
ez dau Sazerdotiak egiten bere aldijan bein, ez urtian bein, ez illian bein. Nos bada? Egun guztietan. fB Ic III<br />
295. Ilhabetean behin akta hunen egitea. JesBih 445. Putzu onetara urtean bein Aingerua jatsi. Lard 391. Astean<br />
bein mozkortzen aiz? Sor <strong>Bar</strong> 56. Nik gura dodana da, urtean bein Gabon, / Errazoia dan legez, pasau eiñaz<br />
bonbon. AB AmaE 238. Etzuen jaten astean behin baizik. Jnn SBi 62. Indüljentzia oso bat edo plenario bat<br />
hilabetian behin irabazteko. Ip Hil 6. Oxala astean behin egia bat, bakar bat ongi sar-arazten ahal baginu gure<br />
Eskualdun irakurtzaleen buruan! HU Zez 19. --Noz konfesau bear gara? --Edolabere urtean bein. Itz Azald 152.<br />
Aurrerantzean, urtean bein joango zirean Etxaurikoak Mundakara illebetean egurastutera. Echta Jos 366.<br />
Erlisioneko irakaspenak astean behin, elizan, doidoia daizkote berritzen. JE Bur 68. Zortzian beiñ ikusten dituzu<br />
beraz etxekoak? Ag G 7. Amabostean bein nerau bere iges-lekura, Amezketara, joaten izan natzaio. A Ardi 141.<br />
Amabost arrona eroziñentzat / eiten diranak ez dia, / ezta txoakeiya minutuban beiñ / oik bizkarrea jasotzia.<br />
EusJok II 158. Hori behar lukete egin guziek, urtean behin. Zub 94. Urtean bein, uin batek ureztatzen zition<br />
erroak. Or Mi 27. Ez aiztu, gero, egunian bein ni ikusten etortiaz. Otx 132. Urtean bein bestetan ez aut ikusten.<br />
Lek EunD 13. Zortzian bein irakurri itazu. Munita 154. Astean behin haren <strong>bar</strong>atzetan ibilaldi baten egitera<br />
joatea. Mde Pr 88. Etxekoekin moldatu zen astean bein anua ekarri zezaioten. Etxde JJ 18. Astean astean,<br />
zortzian bein ala sarriago etorria zan kaira. Erkiag Arran 139. Amabostean bein edo ola etortzen zan. Salav 40.<br />
Urtean behin besta ederra egiten dugu. Xa Odol 293.<br />
Konfesetea gitxienaz bein urtean. Bet 11. Balitz sarritan gabon eguna, / bein baino urtean eztalez! Azc PB 94.<br />
(Tras instrumental). "Bost egunez bein etortzen da (G-goi)" Gte Erd 37. "Egun biz behin, cada dos días" (Gazp).<br />
Bana iagoiti / beheiti, goiti / zenbat ere bainabila, / zur' oldez, ehun / bat enaint' ehun / urtez behin<br />
zurekila. O Po 13. Lau giltzek itxirik daude kutxatilak. Kiper-zurezkoak dire, ta eun urtez bein idikitzen. Or Mi<br />
142. Bi urtez bein edo, "Eusko Ikaskuntzak", Bidasoaz andiko ta emendiko euskotar guztiok batzarre aundi<br />
batera deitzen gaitu. Ldi IL 124. Iru illabetez beingo aldizkaria. Ib. 122. Gutxi gorabera bi illez bein Bordeleko<br />
kaietara zijoanak [...] ikusi zezakean ontzi zuri sabelaundi bat. JAIraz Bizia 14. Ezin dut nik nere nazka garaitu;<br />
ta, egun biz bein, zaputz eta otz nagoela entzun bear. Txill Let 97.<br />
Erregelamendua irakurtua izanen da kongraganistei, gidariaz, bederen behin urthe guziez. JesBih 412.<br />
(Tras ablativo). "Amar minututik bein (V-gip)" Gte Erd 37. Cf. NOIZIK BEHIN s.v. noiz. Lau urtetarik<br />
behin bazuketen Arrotarrek gizon lanjeros hari gider guzien kentzeko parada ona. HU Aurp 130. Herriko arno<br />
garbi xorta bat hola zortzitik behin gure etxean, bazinaki zer besta den? HU Zez 184s. Maiz? Ez, ez. Lau<br />
urthetarik behin, doi doia. <strong>Bar</strong>b Sup 20. Lautik behin baizik etzuan bidaltzen nahi zuan tokiruntz. Osk Kurl 50.<br />
Urtean lau bidar egiten badira etsamiñak (iruillebetetik bein), [...]. Alzola Atalak 137.<br />
(Tras adv. de tiempo). "Etzi behin, pasado mañana, en alguna hora. Gaur behin (L, BN, S, Dv Lab 22), hoy<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
606
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
por lo menos, por cierto en el transcurso del día" A. Gaur behin erran izan darotazu xitxuriak egin behar<br />
direla. Aditzea badut bizkitartean ez direla bethi on. Dv Lab 35 (cf. supra la explicación de Azkue).<br />
(Otros). Illhabethe oro behin irakurrak guztia, / Iesus Kristok munduari deklaratu egia. EZ Man I 9.<br />
Erretorek urtheko Laur Temporakal behin, haurrer Katexima haur erran erazi behar derie. Bp II 87.<br />
2. (V-ger; Lar, Añ, Dv, H, A). Ref.: A EY III 217. Primero, en primer lugar; antes, previamente. Beiñ onegatik,<br />
berriz orregatik. "Parte por esto, parte por esotro, beiñ onegatik, berriz orregatik" Lar (tbn. con alguna var. en<br />
Añ). "Beiñ (V, G) [...], premièrement, d'abord. Behin irri, gero nigar, qui rit d'abord pleure ensuite" Dv.<br />
"D'abord, premièrement" H. "D'abord, auparavant (Lç Mt 8, 21)" Ib. "Primeramente [...] (O Pr 574)" A.<br />
"Nobera (nor bera) da bein (V-ger), la caridad empieza por sí mismo" A EY III 217. Cf. BEHINAGO;<br />
BEHINIK BEHIN; LEHENGO ETA BEHIN (s.v. lehen). Tr. General en toda la tradición antigua. Escasean<br />
comparativamente los ejs. del s. XX. Gizonaren probetxuko emaztia bethi da, / oro behin haietarik sortzen<br />
gira mundura. 'D'abord, c'est d'une femme que nous venons tous au monde'. E 119. Permeti iezadak behin joan<br />
nadin neure aitaren ohorztera. "Permets-moi premier d'aller". Lç Mt 8, 21 (TB, HeH, Ip, Dv lehenik, Hual lein,<br />
Echn lenik, Ur lenengo). Bada gauza hauk aiphatu nahi drauzkizuet, ikhusirik ezen haur behin badakizuela. Lç<br />
Iudae 5 (Dv lehendanik). Speranzaz ezen Instrukzione hunek lehenik, eta orain behin gehienik, hetan<br />
zerbitzaturen duela. Lç ABC A 2v. Arren, agir zatez, / izar zuria, / bein Ernandez da / gero Maria. Lazarraga (B)<br />
1173vb. Egun bein ur jarruta / Ganboar seme lasterra, / are bere lasterrago / Abendañuje Motela. 'Hoy en<br />
primer lugar me seguía de cerca'. (Cantares de la quema de Mondragón). TAV 3.1.7. Behin zerotzun hitz eder /<br />
eta onez lausengatu, / eta gero heriotze / kruelaz dixidatu. EZ Noel 149. Behin eror, gero altxa, / urratsik<br />
aitziñera / ezin egiñez, gelditzen / zitzaien gibelera. Ib. 97. Gero pagamendu gozoa izaitea gatik behin biktoria<br />
irabazi behar dela. Harb 152. Badirudi hoberena lizatekeiela behin erakustea eta aditzera emaitea zein peril<br />
handian dauden: eta gero aphur bat absolbazinoaren luzatzea. Ax 267 (V 178). Erradazu behin, egiteko<br />
hunetan sarthu baiño lehen. Ib. 55 (V 36, que traduce 'dime de una vez'; parece más seguro interpretar 'dime<br />
antes'). Zeren komunzki halakoa [bekhatore konbertitua] zinezago permatzen eta enplegatzen baita [...] eta hala<br />
manaiatuz, iragaiten da, anhitzetan ere, behin iustu izatu dena baiño aitzinago. Ib. 551 (V 353, que traduce 'el<br />
que siempre ha sido justo'). Artu egizu bein onako trapu ikuzleak ekarri dituzanak. "Toma primero<br />
esta ropa". Mic 14v. Egik ungi behin eurei, eta gero, ahal badagik, atzei. "Premièrement". O Pr 574. Zure<br />
miñaren sosegatzeko / ohoratzen tut, Maitea, / zure flakotasuna behin, / gero zure botherea. Gç 74. Lehenbizirik<br />
ematen du tristezia arian; gero bozkario bethea; behin dolore ttipia, ondoan atsegin handia. Ib. 30. Hau die<br />
sekulako penek / bere kondizionea; / behin has eta gero bethi / fiñik gabe irautea. Ib. 183. Ikhasten baduzu behiñ<br />
gizonen aldebatarat uzten, hek ere utziko zaituzte lauster nahi duzunaren egitera. Ch I 21, 2. Len amakia egin<br />
diguk gure hizkuntza ta orain alabakia, beiñ txuri ta gero beltx. Lar DT CCIV. Goazen ekustera bein, orain<br />
azkenik esan dugun hau. Mb IArg I 160. Zer ote da Eliz Ama santak Jerusalendar onen gaurko lan onekin<br />
adirazten diguna? Esazu bein: ta zer ote da Jesusen gaurko Jerusalenen sarze onek adirazten duena? Ib. 268.<br />
Igartuz doa ta urbilduz bein eriotz illun batera ta andik bere obira. Ib. 185. Jainkoaren mirarizko gauza, ta bear<br />
bada munduak ez beñ, da ez gero ikusi eztuena. Cb SIgn 116. Urtheko beste laur egünez, ala den besta, igante<br />
edo astegün, zoin haitatü izanen beitira behin Konfrai eta Konfraisez Aphezküpiaren aprobazioniareki. Mercy 7.<br />
Itxasoak ütxülipurdikaz ontzia inharrausten, behin alde batetara gero berzialat urthukitzen. Egiat 157. Ezkontza<br />
edo Matrimonioa da humez bein mundua ta gero Zerua onez ta santuz betetzeko. Ub 192. Loturik eraman zuen,<br />
bein Anas zeritzan Eliz-gizon andiaren etxera, ta gero urte artako Apaiz-Nagusi Kaifasenera. Ib. 87.<br />
(s. XIX) Ori ez da beiñ olloa ta ondoren ollaskoa jatea baño geiago. AA III 558. Urteak dira [...] bekatu<br />
oriek bein botatzen dituzula, giarrean ukuiturik Jainkoaren itzak garizumako denboran ta egun gutxiren<br />
<strong>bar</strong>renen orietaratzen zerala. Ib. 599. Beira ordean sekulan kofesoraren kontra thematzetik [...] behin permetitu<br />
zituen komunione usuak ondoan bakhandua gatik ere. Dh 62. Albaitanez [meza santua] <strong>bar</strong>autan entzun: Bada<br />
bein da arimea [sic, por arime o arima] il ezina gorputz ustela baxen. Añ EL 2 16 (EL 1 12 len). Izan zaiteze orain<br />
bitarteko neureak [...] presta nadintzat artzeko, bein penitenziako sakramentu au, eta gero altarakoa. Ib. 164.<br />
Bein bata aurrera eta gero bestea atzera erabilliaz. Izt C 221. Ullu txar horrek eztio phauzurik emaiten, / behin<br />
bizkarra, / gero sudurra / dero ausikitzen. Arch Fab 101. Ematen sendakailu ezagutuak behin, aski ezagutuak<br />
gero eta, azkenean, ezin bertzez, on egin dezaketenak. Hb Egia 128. Ebakitzen duzu behin erditsutik eta geroago<br />
arrasetik. Dv Lab 358. Bainan behin gizendu den ardia, meharazten baduzu, behinere ez da gehiago gizenduko<br />
behar bezala. Ib. 278. Hura den bezalakoa beren bozaz jaun deputatu behin, eta gero jaun zenatur handi<br />
izendatu dutenek, zer diote beren gizonaz? HU Aurp 144.<br />
(s. XX) Ikusi zituan nola zijoazen errenkadan, beiñ bat aurretik eta gero bestea. Ag G 202. Beheraxago,<br />
datxizkon osto alderdiaren zolan, emaiten dugu, frantsesez behin, gero españolez, zer duten erran nahi. JE Bur<br />
5. Zelaia hertsisko dugu behin [...]. Etxe-andanaño baten artetik iragan eta, agertzen zaiku bizkitartean [...]<br />
zelai handia. JE Ber 99. Itsasoa ez othe dugunez, hemen ere, ikusi gabe utzi behar?... Hala luke iduri, behin. Ib.<br />
77. Argiaren ibillietara, aldareko Ama Birjiñak asarre-kiñua zegiola irudi zitzaion bein. Gero, ordea, irri<strong>bar</strong>re<br />
eztia bialdu ziola. Urrena, berriz, [...] besozabalka zetorkiola. TAg Uzt 270. Bein zintzilik buruz beera, urrena<br />
ankaz gora besoen gañean. Anab Poli 87. Edertasun au, izan beti da, ez da jaiotzen ez iltzen, ez urritzen ez<br />
ugaritzen, ez da aldez eder eta aldez itsusi, ez bein eder ta gero itsusi. Zait Plat 155.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
607
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Hastetik behin, Jainkoa ezagutu zuten eta adoratu Sethen ondokoek; bainan gero hek ere, Jainkoak debekatu<br />
ezkontza batzuz, Cainen ondokoekin nahasirik, hauk bezalakatu ziren. CatJauf 23.<br />
3. (Seguido de geroz, ezkero, etc, como introductor de ciertos tipos de oraciones, indicando el tiempo (o la<br />
condición, etc.) a partir del cual sucede la acción del verbo principal). Una vez (que). Tr. Documentado desde<br />
Leiçarraga, es de uso gral., aunque menos frecuente al Norte en el s. XX.<br />
Baina Iainkoak behin rezebitu gaituenaz geroz, haren beraren graziaz egiten ditugun obrák etzaizkio plazent?<br />
Lç Ins D 1v. Kreazale erraiten dugunean ere ezta erran nahi, ezen Iainkoak behin bere obrak hala kreatu<br />
dituela non gehiagorik hezaz artharik eztuen. Ib. C 1v. Zegaiti bein ezkonduzkero / galdut dot libertadea.<br />
Lazarraga 1195v. Behin abiatuz gero, adiskidetuz gero, trebatuz gero eta elkharrekin solhasean, [...] eta<br />
bisitaketan hasiz gero, peril handia da arimako, eta exenplo gaixtoa munduko. Ax 404 (V 263). Behin<br />
bekhatutarik sendatuz gero, berehala eritzen eta hetara bihurtzen denean, badirudi gelditu zela zenbait erro,<br />
zenbait bekhatu egiteko gogo. Ib. 465 (V 302). Behin ifernura erortzen den bekhatorea ere, ezta gehiago<br />
iaikitzen, eta ez iaikitzeko esperantzarekin gelditzen. Ib. 604 (V 388). Alan daukat konfianzea zure Illustrisima<br />
Señoriak faboreziduko dabela bein berorren besoetara egotzi ezkero. Cap (ed. 1893), pról. Hemen behin ikhusiz<br />
geroz / lekhu adoragarriak, / Zeruak baizen eztetzake / kontenta ene begiak. Gç 170. Eritarzün batetan ihor olia<br />
daitia berritan? Ez behin sendotüz geroz, arreritürik hilzera jiten ezpada. Bp I 79. Zeren behin adinean<br />
aitzinatuz geroz, eztitutzu [semeak] errazkiago manukortuko. ES 181. Behin hasiz geroz, gibelialat ützültzia ezta<br />
sori. Mst III 56, 5 (Ip sarthü gira bidian, ezta haizü gibel ützültzia). Zori gaistoan jaioa ni nere anim hau bein<br />
ara ezkero! Mb IArg II 333. Ihesegiten ez badiozu, berehala han lakhetuko zaitzu, eta han behin lakhetuz geroz,<br />
ez duzu gehiago gusturik izanen Jinkozko gauzenzat. Mih 19. Bein óngi atrasgerós, betíkos óngi; eta moméntu<br />
báten ménean dagóke betirókoa. LE Ong 76v. Baña beñ [frutak] osodasuna galdu ezkero, kasi eziñ izan ditekean<br />
gauza da gordetzea. AA III 396. Ta bein auzitan zu imini ezkero, zein zuk auzija irabazi, zein galdu, ardura ez<br />
deutseenak. fB Ic II 168. Bein abijau ezkero norbaitgaitik dongaro esaten, ezta erraz bakotxak dakijan guztija<br />
esan baga egotia. Astar II 191. Eta ara bere okerrago, bein ezkontzako berbea emon ezkeitio, ezkongei biok<br />
alkarregaz bazagoze. Añ EL 2 149. Israeltarrak sinisturik oi zeuden, Aingerua bein ikusi ezkerokoa, bereala il<br />
bear zala. Lard 127. Ta erariyak beiñ artu ezkero, zalla da utzia. Sor <strong>Bar</strong> 55. Gauza segura da, behin makhur<br />
abiatuz geroztik, gaizkian urrun yuan zela. Elsb Fram 125. Behin bide xuxenari lotuz geroz, nork kordoka hura?<br />
HU Aurp 154. Ez berba emon ez eze / bein emon ezkero, / betatu bear dala / laster edo gero. Azc PB 143. Bein<br />
gure erostea egina izan ezkero, Jaungoikoaren grazian eta garbitasun oso eta betean ilten diranen arimak, doaz<br />
zuzen zerura. Itz Azald 42. Bein aitortzen asi ezkero, guzi-guziya esan nai dizut. Alz Txib 106. Behin abiatüz<br />
geroz joanen da süia bazka idorrian bezala. Const 16. Zer dezu zurea beiñ il ezkeroz? ArgiDL 6. Beiñ ill ezkero<br />
ez dauka iñork / mokadurikan jaterik. Tx B I 253. Bein gogortu ezkero, <strong>bar</strong>riro bierrien asteko asmoz. Kk Ab II<br />
59. Ni lez bein irurogetamar urtera ezkerozko gixona ogetairu ordubak jota dagola esan dattekela. Otx 96. Bein<br />
ara ezkero bai, beti zurekin idukiko nauzu. Ir YKBiz 521. Bein orrera ezkero, gainberakoa izan oi da,<br />
eiztarientzat, gañerako lana. TAg Uzt 58. Ez, nahi baduzu, min saminez, ez, jasan zitakeen; bainan halere, behin<br />
hasiz geroz, nork jakin ez ote zen saminduko? Lf Murtuts 26. Bein aldendu ezkero, etzaiz beratzaz geiago<br />
gogoratuko. Etxde JJ 115. Errazoia daukak, baña, don Joseri, bein eruaten asi ezkero ain gutxi eruan biarra<br />
eztok itxura. SM Zirik 36. Ondo pentsatuta, bein gaua an pasaz geroz, aren iges gaiztoagatik ez nuke ajolik.<br />
Anab Aprika 71. Bein arrapatu ezkero, eztuela gizona asetzen. Vill Jaink 122. Maisuak, bein <strong>bar</strong>rura ezkero, ez<br />
eben urteten arik eta eskolaldia zearo amaitu arte. Erkiag BatB 17. Zonbaitek uste dute, sortuz geroz behin, /<br />
bihia segur dela hazi onarekin. Xa Odol 119. Esaera bada gizonik onena dala txarrena bein aserretu ezkero.<br />
Uzt Sas 337. Nahikoa du, behin horretaraz gero, hiztegiren bat eskuztatzea. MEIG VII 182.<br />
v. tbn. (para autores septentrionales del s. XX) JE Bur 71. Zerb Azk 27.<br />
(Con -(e)nean). Hobe da [...] kolerari athearen ukhatzea, ezen ez haren uztea sartzera [...]; ezen behin<br />
sartu denean, gaitz da haren atheratzea. SP Phil 232. Satanek behin arima bat bekhatuan eror-arazi duenean, ez<br />
da maleziarik enplegatzen ez duenik, hura are gehiago itsutzeko. He Gudu 162. Beiñ atera geranean gaitza<br />
zirudien pauso onetatik, nork esango digu [...] argi au nolakoa dan? Lar SAgust 8. Behin haren naza hautse<br />
dianian, jarraikiz gaistokeria güzien ühaiztia bezala doalakoz. Egiat 261. Ez diro deusek iraungi / behin biztu<br />
denean / iraun beharko du beti. Monho 122. Beiñ abiadea artu zuanean, etzegoan mutilla ixiltzerik. Ag G 266.<br />
Gaberdirarte jardun ziran arto-zuriketan eta, bein lana bukatu zutenean, [...] bakoitzak bere etxeko bidea artu<br />
zun. TAg Uzt 295s. Jakin gurarik zer moduko <strong>bar</strong>riketia erabiltzen eben senar-emaztiak euren artian, beiñ<br />
ogeratzen ziranian. Etxba Ibilt 461. Bein erabaki genduenian / ezkontzak etzun luzatu, / zerbaiten palta sentitzen<br />
nuan / da egun artan osatu. Uzt Sas 205. Uztapide au gazte-denboran / beti izan da nagiya, / baña bein asi<br />
zanian argi / ibilli zuan begiya. Lasarte in Uzt LEG II 88.<br />
(Ante participio + -(r)ik o -ta). "(Al primer) tapón zurrapas, zipotza bein kendu, ta orduan liak agertu" Lar. <br />
Ikhusirik ezen sakrifikatzen zutenék behin purifikatu izanik, bekhatutako konszienziarik batre gehiagorik<br />
etzukeitela ukhan. Lç He 10, 2. Gure gorputz, sarri lurrera eta behin ezeztaturik resuszitatu behar diren hoier,<br />
orain substanzia eman baitrauek. Lç ABC B 3v. --Nork esan zuen Agur Maria? --Aingeru San Gabrielek, etorri<br />
zanean Ama Birjineari bein Agur eginta, gero berrionak ematera. CatBurg 25. Zergatik bein ongi konfesatu ta<br />
ere, berriz ta berriz bekaturatzen dira anbat eta anbat? Mb IArg I 246. Lege balitz mundura bihurtzea / hango<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
608
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
[ifernuko] penak behin frogaturik, / ez laiteke zilegi mintzatzea / Jainkoaren justiziaz baizik. Monho 126. Erraz<br />
da beeratu, goiartu ta iltea edozein bizio txar bere asieran; baña bein andi eginik, ainbat gatxago. Añ LoraS<br />
106. Etsaiaren marka berekin daraman irugarren jende mota da Jainkoaren itza bein biotzean arturik, leneko<br />
bekatuetara berriz biurtzen dana. AA III 599. Ekin gau ta egun bein arturiko lanari, bapere itxi-aldirik egin<br />
bagarik arik eta gauz-orren ekandu ona zeugan gogortu artean. Añ EL 2 83. Bein il-ta joan zala illai bere berri<br />
ona ematera. Inza Azalp 73. Bein asitako tratamenturik / ez uztiâtik galtzera. Tx B 1 209. Bein egiñiko ezkontzea<br />
iñok ezin daikelako ausi. Otx 77. Baña bein neska maitebidean gainbera irristaka asita, nork lekike noraño<br />
lijoaken? TAg Uzt 149. Orrela, metro kubikoa egurrez bein beteta, estereo bat dezu. Munita 151. Bein etorrita<br />
edertasun au / ikusi bear genduan. Basarri 117. Ontzi artan igo bear al genuan aidean? Bein egan asita, lengo<br />
okerra gertatzen bazitzaion? Anab Aprika 102. Bere izaite guzia Jainkoari eman duena. Eta behin emanik,<br />
egundaino gehiago gibelerat ez hartu. Ardoy SFran 283. Enarak ez du bein egindako / kabirik iñoiz aldatzen.<br />
NEtx LBB 327. Beiñ gatxena esanda, ostiango guztia Zaldunak errez azaldu zetsan. Etxba Ibilt 483. (Con<br />
condicional). Behin zelüko grazia eta egiazko karitatia sartzen badira bihotz batetan, han eztateke ez<br />
inbidiarik, ez bihotz hersidürarik. Mst III 9, 3. Arbolatxu bat jaijo <strong>bar</strong>ri dan artian, erraz da sustrai eta guzti<br />
ateraten, baña bein erruak zabalduten badituz, guztiz gatx izango dozu. Astar II 92. Ez liteke [...] egiteko handi<br />
horren gainean artha gabea izatea, [...] behin huts egiten bada, ezin errepara ditekenazkero. Dh 205. Ezagutuko<br />
dugu bekhatua zer den. Eta behin ezagutzen ahal badugu egiazki, ekharriak izanen gare haren higuintzera. Jnn<br />
SBi 9. Bein gure naimena ekiñaldi bizkor batez bere asmoari lotzen bazaio, ez da artatik lasatuko, aldez-besteko<br />
asmo bat artu arte. Or QA 140.<br />
(Otros). Bere zigorrarekin Moisesek bein bizkarrean eman zioneko, egin zen erdi bi itsaso gorria ta erdian<br />
utzi zuen batetik besterako bidea. Mb IArg I 194. Etsai gaixtoa behin sar bedi bihotz batean, ez da desmasiarik<br />
eta izigarritasunik eragin ez dezakenik. Lg II 161. Bein burutatzen asitakoan, / orduak doaz emaro. "Una vez<br />
que comienza". Or Eus 386. Bein bere pekatuak aitortu ta <strong>bar</strong>katu ondoan berriz aietara itzultzen dana, galdua<br />
da. Ir YKBIz 168n. Ta bein eguzkia gora aldera abiatzen zan, lanari utzi ta gerizpean gordetzen omen ziran.<br />
Anab Aprika 98. Guk alkarrekin pasa ditugu / bertsotan zenbaitxo urte, / bein ezagutu giñanetikan / gaixotu<br />
nintzan bitarte. Uzt Sas 137. Horrelaxe, gero eta ugariagoa izango dugu uzta hori, behin inprentan pasa ondoan<br />
nekez galtzen diren horietakoa baitugu. MEIG VIII 107.<br />
4. De una vez; por fin; definitivamente. "Autsi zak behin (AN-gip)" Gte Erd 3 (equivalente de "no te andes por<br />
las ramas"). Ardietsi dut behin zure adiskidetasuna, eztut gehiago hura galdu nahi. Mat 244. Anarteraiñokoan<br />
dezadan atsegin har, dezadan mundua zerbitza: nakion goza: nakion behin, berriz bihurtzeko desirarik<br />
eztukedan bezala, ase eta asper. 'Debo hartarme y aburrirme de una vez'. Ax 174 (V 117). Biluzi naiz behin<br />
aztura gaixto guzietarik, nola bada berriz beztituko naiz? Utzi ditut behin, nola bada berriz hartukoitut? Ib. 472<br />
(V 306). Beren buruak kezk onetatik bein ateratzeko elkar artu ta, [...] joan ziran beren anaiagana ta esan<br />
zioten. Mb IArg I 335. Begietatik bein kentzeko, milla gizonen agintea eman zion. Lard 166. Konpreni baleza<br />
jendeak behin zinez, muturreko bat ederra balukete ba ohoinek goiz edo berant. HU Zez 190. Esaidazu zetara<br />
etorri zaran, da amaitu daigun bein. Echta Jos 98. Jakiñ zazu beiñ, zure <strong>bar</strong>ruko arra kentzeko. Iñorekin<br />
izatekotan, zurekiñ izango naiz. Ag G 197. Bein esateko, munduko mixeri guztia <strong>bar</strong>ruan eukon. Or Tormes 37.<br />
Theresaren <strong>bar</strong>kamenduaren gai izanen ahal zen behin! Mde HaurB 62. Zuzen io bainuzu, erre nazazu bein!<br />
"Acaba ya". Or in Gazt MusIx 216. Gainalde zurituak nahikoa erakutsi eta goraipatu ditugu --esan du berekiko--<br />
, goazen behin zoko ilunak miratzera. MEIG I 145.<br />
5. En otro tiempo, antiguamente. "(V-gip), en otro tiempo" A Apend. v. behinola, behiala. Behin bazuen<br />
moien handiak. "Il souloit avoir de grands moiens". Volt 194. Baieztu egiten nuen bein, galdetu egun. Txill Let<br />
94. Ni ere gaztea izan ninduan behin. Arti Ipuin 77.<br />
6. (V ap. A; Añ, H). De momento, por ahora. "Ahora: (c.) orain, oraintxe; item (V) bein; no lo he menester<br />
ahora, bein eztot bear" Añ. "Por ahora, por otra vez: (c.) oraingoan, bein" Ib. "Ez bein, aún no todavía" msOch<br />
12. "Pour un temps. Behin uztea gero ikhusteko, laisser une question, une affaire en l'état, pour le moment, pour<br />
voir plus tard (Hb Esk). Gauden behin hola, tenons-nous-en, demeurons-en là, d'abord" H. "(Vc, ..., S, Mt 3,<br />
15), todavía" A. "(V, ...), ahora" Ib. Sobra izen liteke bidean hartzeko; / utziren ditut behin, gero ikusiko. Hb<br />
Esk 77. Bertze zenbait adar behin uzten ditutzu geroago moztekotan. Dv Lab 352. Bena Juhanek gibeltzen zian,<br />
erraiten zeiolarik: nik dizüt behar zützaz batheiatürik izan, eta zü enegana jiten zira? Ihardetsi zeion Jesusek:<br />
ütz nezazü behin. Ip Mt 3, 14s (Lç oraingotz, He, TB, Echn, Samper orai, Ur (V y G), Ker, IBe orain, Dv oraiko<br />
huntan, SalabBN oren huntako, Ol oraingoan, Leon oraikoan, Or, IBk oraingoz).<br />
7. (G, AN; Lar, H (V, G)). (Repetido, con valor de conjunción distributiva). "Quándo con unos, quándo con<br />
otros, siempre está riñendo, bein batzuekin, bein besteakin, ateleka dago" Lar. "Tantôt, tantôt. Bein eskoiera,<br />
bein ezkerrera, tantôt à droite, tantôt à gauche (Mb). Syn. behin... gero..." H. "También en AN y G se oye bein<br />
como disyuntivo" A Morf 719. Behiñ gora, behin behera, / gero deabruen balsara, / sekulan sosegurik gabe /<br />
tromenta gustietara. Gç 178.Badarasate pulpituan hitzera naasi bat, beiñ Euskera, beiñ Erdera, beiñ Latiñera.<br />
Lar, carta a Mb 279. Ill artetik biztu ta berrogei egunez ibilli zen Jesus bein gorde, bein agertu Apostol berekin.<br />
Mb IArg I 315. Ta luzatzen zioten bein batari ta bein besteari eskua, berekin danzan erabilli naiez. Ib. 376.<br />
Pekatuetan beñ jaiki, beñ erori zebillen, ta beti peligro andian. Cb Eg II 188. Kañabera makurtzen ta obentzen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
609
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zitzaion, ta zerabillen aizeak bein batera, bein bestera, sendo egon ezinik. VMg 79. Bizitza gaisto batean bizi<br />
zerala, beiñ jeiki, beiñ erori ta beiñ ere denbora luzeko enmienda gabe. AA III 600. Bein batak eta bein besteak<br />
izaten dogu. msOch 160 (ap. A EY III 243). Ez zan aspertuten Dominika begiratutiaz bein batari bein bestiari.<br />
Ur MarIl 117. Ikusi zuen eskuak gora zeuzkan bitartean Israel geiago zala eta beeratzen zituenean, Amalek.<br />
Onela bein batek eta bein besteak garaitzen zuen. Lard 76. Gero baño gero ziarduten ots andiagoak egiten bein<br />
tronpetarekin, bein deadarka. Ib. 130. Illabetian iraun zuten biar-gai artan, bein batzuek bein bestiak garaitzalle<br />
irtenik. Bv AsL 214. Urte onen azkenera beñ sukar irukorrak, beñ laukorrak, utzi zuten indargabeturik. Ib. 108.<br />
Negar ta paristakaz / bein gora, bein bera / ebiltzazan atso bi / zarrakaz batera. Azc PB 144. Egoten zan<br />
Mundakako neskatilla guztiakaz, bein batzukaz da bein besteakaz. Echta Jos 239. Beiñ ara, beiñ ona,<br />
mozkorturik ibilli oi diran gizonak bezela. Urruz Zer 16. Bein bete ta bein ustu, bigarren aldian / nork nai dun<br />
galdeari luza Xabastian. Or Eus 369.<br />
8. (V-gip, BN-baig). (Uso sust.). Vez; tiempo. "Tiempo. Behin hartan (BN-baig), en aquel tiempo" A. "Beiñ<br />
batian, en una vez, una vez" Etxba Eib (que lo opone a beiñ baten, "cierta vez"). Cf. Ag G 130: Animaren<br />
etsaiak, bakoitzean beiñ baiño eztu eskatzen. Arrek jakiñ beiñ askok egiten duala beti. v. BEHIN BATEAN,<br />
BEHIN BATEZ, BEHINEON. Betor edaten beste beiñatan kalabriadareonik. "Denlos de beber otras sendas<br />
de la calabriada". Mic 14. Jedeon larrañean garbiketan ziardun bein batean, Aingeru bat aurkeztu zitzaion. Lard<br />
126. Bero andia egindako bein batean, Susana <strong>bar</strong>atzako putzuan mainatu nai izan zan. Ib. 303. Irri egiten<br />
diotet gozoki, orhoiturik gaztean hek bezalako batzuek zoin jakinki eta gogotik zautaten erakutsi, behin bat edo<br />
biez, hiria. JE Ber 21.<br />
- AURTEN-BEHIN. v. artemein.<br />
- BAI BEHIN (V-ger ap. Alt Obs 49). "Sí por cierto" Alt Obs 49. Cf. infra EZ BEHIN. --Emen kantauko ete<br />
yuagu, mutillak? --Bai bein! igaz be emon yeskubean da... Kk Ab I 60. --Eta zeuk uste ete dozu ori lortuko<br />
dodanik? --Lortu (kontsegidu) ez? Bai bein! Altuna 64. Ikusgarrija zan, bai bein, Erraldoiak ikusten ebana. Ib.<br />
50. --Ez al naiagok ba dotore? --Bai bein! Kk Ab II 14s. Arrañok ondo artubak ixango dira, bai bein! Otx 158.<br />
Ondo esana, bai bein! "Buono per mia fè". Ib. 108. Ondo matte dozuz zeuk andrak; bai bein. [...] Zeuk egin<br />
dozun berbaldija entzutia baño eztago euren aldez zagozela ikusteko. Ib. 22. Oraingo gazteen lotsabagakeria,<br />
na<strong>bar</strong>mena da; bai bein! Erkiag BatB 12. Urrengo jai-egunean beraganatuko dau neskameak. Bai bein! Ib.<br />
157s.<br />
- BEHINAGO (V-ger-ple-m ap. A Apend). Anterior, primero, preferible. Cf. supra (2); cf. behinen. <br />
Sendiaren eskubide ori estaduarena baño beñagoa dala be egiz esan geinke, familia estadua baño lenagokoa data.<br />
Eguzk GizAuz 95. Il-eziña dan arima laga, gorputza bailitz beiñago. Gand Elorri 142.<br />
Erantzuna esateko adorea baiño izu ikarea izan leenago ta beiñago, ta kalera anka egin dau. Erkiag BatB<br />
143.<br />
- BEHIN HASTEKO ETA BAT. En primer lugar. Behin hasteko eta bat, nahi dut irakurleri orhoitarazi<br />
pilota-jokoaren hastapenez ez gitazkela sobera ausartziarekin mintza. Herr 18-12-1958, 3. Bozkatze horiek<br />
aipatzean, bi galde heldu dira lehen lehenik gogorat: behin hasteko eta bat, noiz eginen ote diren. Herr 7-7-1966<br />
(ap. DRA).<br />
- BEHINAZ BEHIN. v. BEHINEZ BEHIN.<br />
- BEHIN BAINO GEHIAGO(TAN), HABOROTAN, SARRIAGO(TAN). Más de una vez, frecuentemente. <br />
Tr. De uso gral. desde principios del s. XVIII. Debozinoarekin Autorak juntaturikako bokantza naharotsu<br />
miragarriak behin baino gehiagotan neure baitan miretsirik eta espantaturik ezarri nau. ES 147. Ezagütüren<br />
dizie klarki [...] librü txipi hunen behin beno haborotan irakurtetik, zuñen maithagarri eta profeitable den, zuri<br />
artzañ hunari bezala jarraikitia. Mst VI. Geroz ill da nik bein baño geiagotan lo egin dudan itxe batean bizitu<br />
zen edanerako oikura gaisto bera zuen beste bat. Mb IArg I 294. Iñor ezin bataiatu diteke, bein baño geiagotan.<br />
Ub 194. Ona bein baño sarriagotan gertatzen dan gauza. Mg CC 112. Behein baño gehiagotan egin nuen lo<br />
basoan bizkaitarren beldurrez. Mg PAb 169 (supuesta variante septentrional de bein, puesta en boca del de<br />
Baigorri). Badakizia behin beno gehiagotan [iñhürriak] etxiak egotxi dütiela? Ip Dial 31. Batheyia behin beno<br />
haborotan hartzen ahal deia? CatS 70. Onen atarian geienean predikatzen zuela segurutzat daukate, beiñ baño<br />
sarriago igorik arbola edo zuaitz baten besangaetara. 'A veces'. Aran SIgn 84s. Hori joko berean gertha daite<br />
behin baino gehiago. Zby RIEV 1908, 88. Bein baño sarrijago ez eban asko biar ixan bestiagana juan eta bertan<br />
ostikoka eiotuteko. Kk Ab I 36. Ahunxkiko mendietan behin baino gehiagotan gure begiz ikusi duguna. <strong>Bar</strong>b Sup<br />
VI. Beiñ baño geiagotan adierazi zunez. Or SCruz 99. Bein baiño geiago Xalbaten biotza gezi batek erdibitu zun<br />
auzoko alaba panpoxa bere etxeko sukaldean idorota. Etxde JJ 228. Bein baiño sarriagotan galdegin eutsan<br />
bere buruari. Erkiag Arran 153. behin baino gehiagotan ateraldi hau entzuna zuen. Ardoy SFran 243. Joan nahi<br />
izan genuen zuengana --eta nik, Paulok, behin baino gehiagotan. IBk 1 Thess 2, 18 (IBe behin baino<br />
gehiagotan). Auzi hori behin baino gehiagotan miratua eta arakatua izan zen delako aldizkarian. MEIG VII 88.<br />
(Otras formas). Aitatu det beñ baño geiago aldiz kontaira onetan gure Aita-lenak zenbateraño desiatzen<br />
zuan Jesus maitiaren amorioz bere odola isurtzia. Bv AsL 209. Phindar batez egin daiteke laster gar bat<br />
ikharagarria, eta Erreboluzioneko gizonek phindar hori behin bainotan eman zuten anhitz eta anhitz tokitan.<br />
Elsb Fram 64.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
610
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEHIN-BANAKO. Distinto. Adierazoteko zelan dagozan Jangoikuagan iru Persona bein banakuak, ta<br />
oneetati lenengua dala Aita. CrIc 41.<br />
- BEHIN BANAN (banaan V, G, L ap. A), BEHIN BANATAN. Uno por uno, uno cada vez. "Alternativamente<br />
o por turnos" A EY III 243. v. BANAN-BANAN. Tr. Documentado casi exclusivamente en autores vizcaínos.<br />
Hallamos ejs. de b. banatan en Añi<strong>bar</strong>ro y Otxolua. Lenengua, bein banan ondo jakitia Fedeko artikulurik<br />
biarrenak. CrIc 138. Orain ausiko neuskezu buruba asiko banintxatzu bein banaan expliketan zertzuk dagozan<br />
buruko kabidade edo <strong>bar</strong>ruban. Mg PAb 84. Euri asko ta otz andijak dirianian, [ardijak] ilten dira bein banaan.<br />
Ib. 109. Ala bein banaan, egunoro [okelasalzalleak] eramaten zuela bat bakarra, gelditu zan lagun gabe Ari<br />
galant ta mardo bat. VMg 69. Gogotan astiro astiro erabili eikezuz, eta bein banaan eta bakotxa berez ausnartu<br />
irakurten dozuzan berba guztiak. Añ EL 2 19 (EL 1 15 banan ta bakotxa berez). Iru gauza dira oraziño eukiteko<br />
geien bear dozuzanak; [...] Ara emen irurok bein banatan. Ib. 17s. Kili ta kili gero / deutso ekiten / mats oriari<br />
bein banan: ezta gelditzen. / Ta geroago / dator bina yatera. Zav Fab RIEV 1909, 28. Zelan obeto egingo da<br />
Esamina au? Jaungoikoaren legeko ta Elexako Mandamentuak bein banaan igaroaz. CatBus 48. Argimutilla<br />
eskerrean da gorostizko makilla eze bat eskuman eukazala, [...] bein banaan Tordillo-ri, Carbonero-ri ta Platerari<br />
bizkar-azurra neurtuten. A BeinB 84. Bein banaan gizon aldra guztiak ikusi ta zeiñ aldetakoak ziran iakiteko<br />
gogoa neukan. Ag AL 24. Bein banan aratu eta aztertu bear dira aginduak, jakiteko zeinbat pekatu egin dogun<br />
agindu bakotxean. Itz Azald 138. Osakaiak ondo begiratu ostian, klausk! sartu eban kandelea eztarrijan eta<br />
gero, politto politto, osapillak be-aldetik ezarten asi zan, bein banatan. Otx 166. Ikus dezaket bein-banan /<br />
badana eta izana, / ta auen beren jatorri ixilla. "Veré distinto y junto". Gazt MusIx 123.<br />
- BEHIN BAT. Una vez, en cierta ocasión. Gizon batek suge itsu bat / ikhusi zuen behinbat. Gy 258<br />
(construcción forzada tal vez por la rima).<br />
- BEHIN BATEAN (G, AN; Lar, Añ, Hb ap. Lh, Dv; b. baten V-gip). Ref.: A EY III 318; Etxba Eib. Una vez, en<br />
cierta ocasión. (Expresión con la que frecuentemente se suele dar comienzo a una narración). "(En una) ocasión,<br />
en cierta ocasión, bein batean, mugaldi batean" Lar. "(En una) ocasión: (c.) bein, bein batean, aldi batean" Añ.<br />
"Une fois, d'abord, certain jour, autrefois" Lh. "Beiñ baten. Cierta vez. Beiñ baten, Peru ta Marixa juan ziran<br />
ferixara eta erosi eben txal txikixa..." Etxba Eib (que lo opone a beiñ batian, "en una vez, una vez"; v. supra (8)).<br />
v. BEHIN BATEZ. Tr. Documentado a partir de mediados del s. XVIII en textos meridionales; al Norte sólo<br />
se encuentra en Goyhetche y Xalbador; sin em<strong>bar</strong>go, cf. Dv, refiriéndose a behin batez: "On dit de même behin<br />
batean dans les racontars".<br />
Konzienziako arrak beñ batean ainbeste estutu zuen, non kondenazioko bidea zeramala ta erremediatu bear<br />
zuela ezagutu zuen. Cb Eg II 188. Ez albora adi egon, ze bein baten Deabruak belar-ondoko eskerga bat emon ei<br />
eutsan albora begira egoan bateri. Añ EL 2 16s (EL 1 13 aldi baten). Bein batean orazio ori txit gogotik egiten ari<br />
zala. Gco I 420. Begiraturik munduari egin diteke bein batean Jesu Kristori egin zioen galdea. AA III 280. Bein<br />
batian esetsi eutsan senarrari, inos baino errazoe gitxiagogaz. fB Ic III 374. Askotan oi bezela, / joan zan<br />
ibaiera / bein batean gizon bat. It Fab 81. Bein batean Errege biak Franziako alderontz ibaian zijoatzela. Izt C<br />
122s. Onelan bizi zala, euki eban beinbaten esatera noian begitaziñoe ta ames bat. Ur MarIl 9. Farra-eragille<br />
bat zen behiñ-batean / bankero dirutsu baten mahaiñean. Gy 155. Bere gelan bein batean eserita zegoan, lanza<br />
eskuan zuela. Lard 168. Bein batian Loiolan / erromeriya zan, / antxen ikusi nuen / neskatxa bat plazan. Bil 70.<br />
Ni bezela ama bat [...] zegoan beñ batean nere gisa gaxo eta nik daukadan berotasun au bezañ gaiztoarekin. Arr<br />
GB 81. Miguel Navarro zeritzan biotzgabeko bat, zeña zan Parisen bein batean [...] ganibeta batez santua josi<br />
ta pasatzeko ibilli zana. Aran SIgn 100. Esaten zion bein batean Zegamako sakristauak bertako erretore jaunari.<br />
Zab Gabon 61. Musai etorri iaken / bein baten gogora, / igaroteko egun bat / etxeti kanpora. Azc PB 306. Etzion<br />
iñondik iñora pakean utzitzen, ta beiñ batean lotsagarrizko gauzak esan zizkon. Ag G 232. Bein batean<br />
Pernando bai omen zijoan Alegiko kalean bera. Muj PAm 73. Bein batean paretatxo bat / egiten nitzala ari. Tx<br />
B II 250. Bein batean tabernan / lau lagun bildu giñan: / xan eta edan, edan eta xan. In Or Eus 161. Gotzain<br />
jaunak bein baten esan ebana jazoko ez ete dan bildur izateko da. Eguzk GizAuz 154. Gauero oherakoan begi<br />
zulotik kendu ta arretaz ikuzten du. Behin batean, huts egiten du: kristalezkoaren ordez begi ona kentzen du.<br />
Mde Pr 72. Bein baten, badator ardi zarrak saldu eutsiezan etze batera, eguerdi-inguruko, Pio Santa<br />
Engraziekoa. Akes Ipiña 34. Baña bein baten --zuri legez, irakurle-- Petronilari berari be auxe emon eutson<br />
buruak. Bilbao IpuiB 256. San Pedrok esan zion Jesuseri bein batean. And AUzta 100. Geroago, bein batean,<br />
abereen iltokira eroan nebanean... Erkiag BatB 83. Bein batean, Bizkaiko lurretan, ba omen zan gizon aberats<br />
bat, bere etxean pakerik etzuana. NEtx LBB 164. Bein batean jausi egin ei zan Enrike kanteran bierrian ebillela,<br />
ta ez ei zan etxura onagaz gelditu gixajoa. Alzola Atalak 54. Nigarra begian bertsoak ez ziran behin batean<br />
denen gostukoak izan. Xa Odol 15. Aitortu behar zaio behin batean argitara zuen iritziak [...] baduela oinarri<br />
sendorik. MIH 388.<br />
v. tbn. Sor <strong>Bar</strong> 90. AzpPr 99. Alz STFer 118. Goñi 70. Urruz Urz 22. EA OlBe 101. MAtx Gazt 45. Berron<br />
Kijote 169. b. baten: Itz Azald 171. Ag Kr 78. Kk Ab II 165. Zait Sof 185. SMitx Aranz 223.<br />
- BEHIN BATEKO. De una vez. Ekandu urte askotakoa [...] ezta bein bateko bisiteaz sendatuten. Añ GGero<br />
65.<br />
De cierta vez. Ohiturazkoez ari baita errefrau hori, behin bateko gertakaria azaltzen badigu ere itxuraz.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
611
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
MEIG IV 102. Hitza eskatzen dut, halaz guztiz, eta lotsa gutxirekin gainera, gure behin-bateko neskatxen<br />
irudira. MEIG VII 27.<br />
- BEHIN BATEZ (S-saug ap. Lh; Dv, Hb ap. Lh). Una vez, en cierta ocasión. (Expresión con la que<br />
frecuentemente se suele dar comienzo a una narración). "Behin batez goan nintzen merkhatura, j'allais un jour<br />
(un certain jour) au marché" Dv. "Un jour, une fois. Syn. aldibatez (c), aldixe batez (S)" Lh. v. BEHIN<br />
BATEAN. Tr. Documentado a partir de mediados del s. XIX tanto al Norte como al Sur.<br />
Oraiñtxe zait gogoratzen, / Behiñ batez niñdoala / Phentze bat bera bezala. Gy 159. Orduz landarako kantu<br />
garratzakin, atsekabetzen zuten oek santua, guztiz ere baldin oraziuan bazenguan. Bein batez bada eman zien<br />
errietan. Bv AsL 160. Beñ batez orazioan zegoela, Jaungoikoagan gozotoro kordea galdu eta ikusi zuen nola<br />
Ama Birjiña bere alde erreguka zegoen. Arr May 112. Behin batez, Jesus Jauna predikatzen hari zelarik. Jnn SBi<br />
43. Bein batez Usurbillen / tentatu zenduan, / ea Azpeitiyatik / zer berri zituan. AzpPr 117. Azalduko al diñat<br />
bein batez laisterka saria irabazixe nuela? Pozik, esan zuen neskak. Or Mi 12. Nere denboran etzait aztuko /<br />
bein batez orren esana. Tx B I 209. Behin batez, omen zen gizon bat debruz egina. <strong>Bar</strong>b Leg 132. Bein batez,<br />
[...] karel ganian jezarritta egualarik. Otx 133. Eta bein batez, bera otoitz egiten ari zala, ikasleak ere berarekin<br />
zeuden. Ir YKBiz 237. Pelotan ari zan, bein batez, jolasean bera besteko lagun batekin. TAg Uzt 34. Behin batez<br />
bere heltin / Dofinerat juaitin / Bieneko hiri khantin / mündik ikhusi ziranin / mintzatü nahiz juan ziradin. Balad<br />
115. Oker mingotzak etorri ziran / bein batez gure artera, / artzai bakarra alde bat utziz, / bakoitza bere aldera.<br />
Basarri 1. Arrebatxu biotza janzten zendun lez, / ninduzun jantzi neu be, ama, bein batez. Gand Elorri 210. Behin<br />
batez, hiru egun hartan erkin zagon emazte gaixo bat, hiltzerat zoan. Ardoy SFran 165. Behin batez, "Zer da<br />
ezkontza?" galdatu eta Xalbadorrek eman pertsuak. In Xa Odol 346.<br />
(En frase negativa). Nunca. v. BEHIN ERE. Bada lur biribilian / ni bezain eskelerik? / Behin batez ez<br />
ogirik, / sekulan aldiz phausurik. "Point de pain quelquefois et jamais de repos". Arch Fab 117s.<br />
- BEHIN BAT GEHIAGO. Otra vez. Bere burnizko borondateak bein bat geiago garaitu zun! Etxde JJ 48.<br />
- BEHIN-BEHIN (S ap. A; H (L)). a) Siquiera, por lo menos. "Du moins, toutefois, quant à" H s.v. behintzat.<br />
"Beinazbein, beinazpein, behin-behin (S), siquiera, por lo menos" A. Gure penak eta aflikzioneak zerbait<br />
pausutara eta libertatera behin-behin kanbiaturik, gure nigar uriak ere kanbia ahal ditzagun bethi esker eta<br />
laudorio emaite batetara. Lç Ins F 8v.<br />
b) (V-ger, S). Ref.: A (bein bein); Lh; Lrq. Provisionalmente, durante un tiempo, por ahora; en principio. "(Ssaug),<br />
pour une fois, provisoirement" Lh. "Tout d'abord" Lrq. Eskualduna-k, behin behin hun-hartü zian gure<br />
galtua, bena bertan dolütürik, ützi güntian erraiten zeikülarik: Bego ixilik halako apezaren oritzapena! Const<br />
13. Agintariak gizarteko ari guztiak euren eskuetan euki nai dabez-ta, oker ori bein-bein zuzenduko dan antz<br />
andirik eztago. Eguzk GizAuz 167. Bide guziak hetsirik, beldurtzeko baitzen behin-behin ez nuela irinik eta<br />
arnorik eskuratuko, igandetako mezaz kanpo bertzerik eman gabe egon behar! Zerb Bahnar 158.<br />
c) Más de una vez. Uda artan bein-bein izan zituten / gatzagiak utsagorik. "Más de una vez han tenido menos<br />
llenos sus cuajos". Or Eus 332.<br />
- BEHIN-BEHINEAN (V-arr-ger). Ref.: A; Gte Erd 219. En principio, por ahora, provisionalmente; en un<br />
principio. "Provisionalmente" A. "Txabola au bein-beiñean egin dogu, esta choza la hemos hecho<br />
provisionalmente" Zam Man 19. "Bein beinean obeto olan ixtia (V-arr)" Gte Erd 219. Aberetzat artu gattuz<br />
beronek bein-beñian! Otx 112. Alkarri agurrak egiñaz, arrantzale biak eta Zuriñe errirantz abiau ziran<br />
beinbeiñean farolerako bidea artuaz. Erkiag Arran 123.<br />
- BEHIN-BEHINEKO (V-ger ap. A), BEHIN-BEHINGO (V? ap. A). a) Provisional. "Lo provisional, la<br />
interinidad" A. Tr. Se populariza en la literatura meridional a través del diccionario de Azkue. En Eusk 1919-<br />
1920 (II), 91 beiñ-beiñeko "provisional" está incluido en la tabla de neologismos, si bien entre los admitidos por<br />
<strong>Euskal</strong>tzaindia (obsérvese que posteriormente Azkue recoge la misma expresión, bein beineko etxea, como Vger<br />
en EY). En DFrec hay 4 ejs. de behin-behineko, y 2 de behinbehineko. Amairu ta amalaugarren<br />
batzarraldeak (Bilbon <strong>Euskal</strong>tzaindiaren bein-beineko etxean epaillaren 24 ta 25tan). Eusk 1919-1920 (I), 67.<br />
Bein beineko etxea (V-ger). "Casa provisional". A EY III 328. Isabel IIgarrenak aldegin zun atzerrira [...].<br />
Artatik erlijioari gerra eskañi zioten bein-beineko gobernu aiek, eta karlista zintzoak bai "eduki" ere. Or SCruz<br />
14. Eskuetako alda-diru ori bear du [Euskerak], ta ori bein beingo gauza da: ori ez da berez aberastasuna. Or<br />
Eusk 1930, 260. Nai izan ezkero, bein-beñekorik (Alcalde provisional) badezute, orreri Batzordearen burugoa<br />
eskiñi, ta kito. Ldi, carta a J.B. Olaizola, 12-3-1930 (ap. DRA). Bein-beineko epai-maiak; urrengo, goragoko<br />
epaikariak. TAg GaGo 88. Macdonalden bein-beñeko asmua gizarteko auzi andi oni beronen garraztasuna<br />
kendu edo beintzat gitxitzea dala dirudi. Eguzk GizAuz 76. Jakintzak, bada, Jainkoa baztertu egin du,<br />
alperrikako biurtu du, bein-beiñeko hipotesi bat zela erakutsiz. Vill Jaink 31. Bere bizi-leku guztiak beinbeiñekoak<br />
izan oi dira, oberik billatu artiokoak. Ib. 147. Besterik baitira iraizekoa, bein-beingoa, ta erabateko<br />
gotorra, aldakaitza ta betikoa. Zait Plat 86. Idoro dabe [saukume goseak] mandio, / ta beinbeingo emendio. "Ya<br />
han hallado el depósito y la provisión de momento". Atutxa Mugarra 40. Nik behintzat besoak desgurutzatzen<br />
ditut, Aita Altunak mordoilokeria <strong>bar</strong>kakizun etsiko duelakoan, behin-behingoa delako edo, egina duen lana<br />
txalotzeko. MEIG III 154.<br />
b) BEHIN-BEHINGO. Improvisadamente. Oinbesterekin ez da bukatzen / bein beingo jarri dan mâia. "Esta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
612
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
comida improvisada". Or Eus 230.<br />
- BEHIN-BEHINEKOZ. Antes que nada, primeramente. Zumatzetako-zerkara eroan eta an, beinbeiñekoz,<br />
otzarak utsitu eta gauzak polito polito utzi nai zituezan beian, lurrean. Erkiag Arran 55.<br />
- BEHIN-BEHINGO. v. BEHIN-BEHINEKO.<br />
- BEHIN-BEHINGOAN (H (que cita a Mb)). a) De una vez. --Zenbat denboran egin zan obra miragarri au?<br />
--Bein beingoan, une edo instante batean. CatOiq 54. Agertzen diozka Erreinu guzietako edertasunak [...], ez<br />
bereziak eta banaka bezala, baizik, S. Lukasek dionaz, in momento temporis, batetan ta guzien edertasunarekin<br />
bein-beingoan bere begietan Jesus maitagarriari ematen diola [...] esker gabeko lan galdu galgarri bat. Mb<br />
OtGai II 68s.<br />
b) A la primera, en un primer momento. Gizon aundi bateri galdetu nion erriak nola zuan izena, ta, beinbeingoan<br />
atxitu aal izan ez banuan ere, Ben Zrud zan izena. Anab Aprika 26. Ganbusia da angularen antzeko<br />
arrai ttiki-ttiki bat, arrea, oso bizia, oso azkarra, begien aurrean ibillita bein-beingoan ikusten ez dana. Ib. 39s.<br />
- BEHIN-BEHINIK. De una vez, por fin. Ire tripak ikusten dik / amaika mixeri, / ogi bat osoa ar zak / bein<br />
beñik ase'di. Auspoa 119, 79 (ap. ELok 512).<br />
- BEHIN-BEHINKA. De vez en cuando. Zer da ordean liburu bat edo bertze behin-behinka bortz-pa-sei<br />
urtheka? Iturralde GH 1923, 188.<br />
- BEHIN BERERE. "Bein-berere (Sal, R), por cierto" A. Pero cf. Iz R 393: "(R-uzt) beinberere, una vez<br />
siquiera"; cf. tbn. urtean bein berere 'al menos una vez al año' en CatAe 46 y CatSal 47, urtian bein bedrere en<br />
CatR 47.<br />
- BEHIN BERRIZ, BEHIN BERRIRO. Una vez más. Apukaduko jatzu bein <strong>bar</strong>riz, / alkilatzen bazabilz lagun<br />
ona, / beste bati apuka ekiona. Lazarraga (B) 1154rb. Ego-aize atsegiña mandioan, pil-pil, / an diranak<br />
legortzeko sar-atera dabil; / [...] kalerik gordeena bein berriz derabil. Or Eus 46. Bein-berriz esan zaiguzu, /<br />
bein-berriz entzun nai degu: / Ama, pozik al zaitugu? SMitx Aranz 246. Ez atsedenik eregi arte / aundiago bat<br />
berria. / Zure esanera ona bein-berriz / ermitagintzan Erria! Ib. 95. Irugarren aldiz ere / tella, ol eta guzi /<br />
Gezaltzatik bein-berriro / itzaintzan Andra Mari, / Aida txuri! Aida gorri! Ib. 83. Sto. Ofizioko Kongregazioak<br />
"Index"ean ipiñi ditu Unamunoren liburu nagusienetako bi [...]. Erabaki au ez da batere arritzeko ta bai<br />
beinberriz Eliza Amari gure menpetasuna azaltzeko. SMitx Unam XXII.<br />
- BEHIN-BETIKO (Añ; -th- Dv, Lh (L)), a) (Adv.). De una vez por todas, definitivamente, para siempre. "Behin<br />
bethiko goan da, il est parti pour toujours" Dv. v. BEHIN-BETIKOTZ, BEHIN ETA BETIKO, BEHIN-<br />
BETIRAKO. Tr. Documentado desde mediados del s. XVIII. En DFrec hay 9 ejs. Zeruko zure ur ori<br />
indazu, beñ betiko ase, ta beste gauzen egarria kentzeko. Cb Eg III 309. Urguilluak zarabiltzan; eta horra zerk<br />
erakharri zuen Jainkoa heien punitzerat eta behin bethiko kondemnatzerat. Lg II 234. Sentenzia bat zein bein<br />
betiko ezarriko dan. Añ EL 1 47. Utzi itzatzu bada beñ betiko bekatuaren bideak. AA III 488. Jaun hekien mihian<br />
/ ez da dudatzeko, / onthasunen herdian / naiz behin bethiko. Balad 232. Eskatu zion bien arteko pakeak bein<br />
betiko egin zitezela. Lard 41. Thormenta arrailagarrien erdian, kontsolamendurik gabe, erremediorik gabe,<br />
hats-arterik gabe, eta mendetako, eta behin-bethiko! Dv LEd 225 (Cb Eg II 125 eternidade guzirako). Ene<br />
amaren begi samurrak / bethiko zaizkit estali, / maiteñoaren begithartea / behin bethiko itzali. Elzb Po 194.<br />
Eztagola lur onetan gauza onik prankotar guztiak inguruetatik bein betiko kendu baga. Ag AL 21. Onena<br />
izangok bein betiko jakittea zetan agoan. Echta Jos 48. Inpernuko etsaia ta bere egintza ta aundikeriak bein<br />
betiko uztera beartzen da bataiatzen dana. KIkG 69 (KIkV 87 bein-betiko). Leen-ikustaldiz egin bait ziran beinbetiko<br />
elkar-bearreko lagun min. Markiegi in Ldi IL 11. Kaskarreko ederrak emonaz, azke izateko gogoa bein<br />
betiko kendu bear ei yako. Eguzk GizAuz 106. Bein-betiko jakin zezala bera bizi zen artean alper-alperrik<br />
zebillela Etxahunian ate-joka. Etxde JJ 247. Bein betiko ikasi eragingo eutsen Erramoneri "Aita Gurea". Bilbao<br />
IpuiB 76. Platonek idatzi zuen elkar izketa bati lenengo irakaslearen izena ezarri zion, eta bein-betiko ezilkorren<br />
artekotu egin zuen. Zait Plat 11. Utzi itzazute oiek bein betiko eta gureak artu. Vill Jaink 20. Nigaitik<br />
atzerapiderik baldin badozu, esan egidazu lenbailen bein betiko. Erkiag BatB 180. Zure eskuak ez bitza, otoi,<br />
behin betiko esteka / semeatxiak hain maite baitu esku horien pereka. Xa Odol 343. Nahi horren indarrez santu<br />
eginak gara, Jesukristok behin betiko egin zuen bere gorputzaren apariarengatik. IBk He 10, 10 (IBe behin<br />
betiko).<br />
b) (Dv, H). (Adnom.). Definitivo; eterno. "Éternel, sempiternel" Dv. "Behin bethiko ukhaldia hartu dauka [sic],<br />
il a reçu le dernier coup" H. Gauza guzien gainetik behar dugula bilhatu gure behin-bethiko zoriona. Lg II<br />
182. Ekharri baino lehen behin-bethiko zorionezko edo zorigaitzezko sententzia lazgarria, berexiren ditu batzuk<br />
bertzetarik. Ib. 248. Han gizonak ez du emazte bat baizik hartzen, eta heien arteko batasuna behin-bethikoa da.<br />
Prop 1885, 73. <strong>Euskal</strong> bihotzik maitenak, / behin betiko izaite osoz, Jainko baitan bat eginak, / kantuz dituzte<br />
lurreratuko gauez gau zeru-uhainak. Iratz 180. Bein betiko egitzat artu bear zituzten gaiak. Zait Plat 115. Une<br />
larri batean bein betiko erabaki aundiren bat artu bearrean egokitu ezkero. Ib. 102.<br />
- BEHIN-BETIKOTZ (-th- H (L), Hb ap. Lh (L, BN)), BEHIN-BETIKOTZAT. De una vez por todas,<br />
definitivamente, para siempre. "Une fois pour toutes" H. v. BEHIN-BETIKO. Tr. Lo hallamos desde<br />
mediados del s. XVIII en autores labortanos y bajo-navarros. En DFrec hay 2 ejs. de behin betikoz. Gure<br />
gaitzentzat solayimendurik batere mundu huntan aurkhitzen ez dugun orduan, hartzen dugu behin bethikotz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
613
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Jainkoarekiñ bat-egiñak egoteko deseiñua. He Gudu 168. Yakin zazu Naamanen lepra behin bethikotz zure eta<br />
zure umeen baitan izanen dela. Lg I 373. Iragan duela denbora preziatu hura bere Salbatzaillearen ofetsatzen<br />
eta bere burua behin bethikotzat galtzen. Lg II 191. Jesus galtzeko eta behin bethikotzat galtzeko zorigaitza. Mih<br />
123. Oso osoak eta behinbethikotz behar gaizkola Jinkoari eman. Ib. 15. Deitzen da birjinitatea, eta hau edireten<br />
da Jesus bakharra behin-bethikotz bere espostzat hautatzen dutenetan. Brtc 224. Ofentsatu nauten guziak /<br />
maiteki tut besarkatzen, / egin dauzkidaten gaizkiak / behin betikotz ahanzten. Monho 134. Zinez eta behin<br />
bethikotzat gogoan har zaitzik egia horiek. Dh 195. Konsekratzen daizkitzut, deusik neretzat atxiki gabe eta<br />
behin bethikotz. MarIl 112. Jartzen naiz Jaunaren tribunalaren aintzinean, hala nola nere sententzia orai berean<br />
hartu behar banu behin-bethikotz. Dv LEd 204. Harri-a<strong>bar</strong>rek behin-bethikotz dainatu dituzte hainitz landare<br />
gazte. Dv Lab 307. Sainduak benedikatu zituen, eta gero utzi behin-bethikotz. Ezen handik berehala hil zen. Jnn<br />
SBi 67. Zer atsegina, ikusi zuenean mutikoa zenbeit egunen buruan sendo, behin betikotz sendo. HU Aurp 77. Ez<br />
nauke, behin bethikotz, gogoan dudana erran gabe. Arb Igand 32. Holakorik aski badelakotz gaur-gehiago, hezi<br />
behar ditugu ororen artean, bainan finki eta behin bethikotz. <strong>Bar</strong>b Sup 110. Harpeko saindu famatuari nik behin<br />
bethikotz agur. Ox 22. Erran dezagun berriz ere, behin betikotz, baitespadako eta ezin utzizko beharra duela.<br />
Zub 94. Errege katolikoak Moroak zafratu eta erhautsi baitzituen behin bethikotz Grenadako inguruetan. Zerb<br />
IxtS 108. Errexil gure lagun maitea mundu huntarik joan eta, / behin betikotz ixildu zauku gure errexiñoleta. Xa<br />
Odol 143. Hil da [Kristo], eta behin betikotz hila da bekatuari. Bibl Rom 6, 10 (IBk, IBe behin betiko).<br />
- BEHIN-BETIRAKO. De una vez para siempre. "Huna non naizen zuekin behin bethirako, voici que je suis<br />
avec vous pour toujours" Dv s.v. bethirako. v. BEHIN-BETIKO. Ia orduan bein betirako / eskarmentatzen<br />
zeraten. Auspoa 86-87, 146. Bazka dezagun bein-betirako gogo euskeltzalea egiaren ogiz eta ardoz. Ldi IL 52.<br />
Bazterrak naasteari utzi dezaiogun bein-betirako. Ib. 60. Bein-betirako ura-gabe izatea zin dagit. Berron Kijote<br />
154. En DFrec hay 8 ejs. de behin betirako.<br />
- BEHIN-BIETAN. Alguna que otra vez, una o dos veces. Lehen ere erran dut Eskualdun huntan hor nonbeit<br />
behin bietan. Bainan badut beldurra deus erran ez banu bezala den. HU Zez 174.<br />
- BEHIN BITARTEAN ETA BETI. De una vez por todas. v. BEHIN-BETIKO. Beinbitartean eta beti, ez<br />
dezagula aaztu gure Aita Kandidok bizitzan eta eriotzan eman digun erakutsi ederra. Aranzazu nov. 1967 (n.º<br />
456), 23.<br />
- BEHINDIK BEHIN, BEHINDUNIK BEHIN. a) En primer lugar, primeramente. Harriet cita beindunik bein de<br />
Astarloa, aunque le da el sdo. de "du moins, toutefois, quant à"; Azkue, por su parte, traduce "por lo menos" el<br />
del ej. de LE Urt 152. Has zaite behindik behiñ zure bihotzean bakearen ezartzen, eta gero bertzeen artean<br />
emanen dukezu. "Primo". Ch II 3, 1 (SP, Mst, Leon lehenik, Ol Lenbizian). Estatu hortara ez zare helduko,<br />
graziak ez badu zure bihotza behindik behiñ atzartzen, eta gero thiratzen eta altxatzen. Ib. 8, 5. Berbertatik<br />
damutu jatzun. Ondo da damututia, baña beindunik bein gatxa egin zan. Astar II 114. Ez deutsu balijoko esatiak<br />
laster asi ziniala pensamentu loija kentzen. Ondo da gero bere au egitia, baña beindunik bein egin zan pekatuba.<br />
Ib. 135. Beindik bein iragazten da esne jatzi berria. It Dial 86 (Ur lelengo, Dv hasteko, Ip lehenik). Kontu atera<br />
diteke lenbiziko Kristaben denboran paratzen ziran penitenzietatik. Beindik bein penitenteak egon bear zuten<br />
Elizako atarian sartu gabe <strong>bar</strong>rena. LE Urt 152 (ms. 53v beñík bein). Beindik bein Jaungoikoaren desgrazian<br />
dagoan arima ez dezake gizonak itzuli aren graziara [...]. Orobat da il den arimaz edozein pekatu mortalekin.<br />
Ib. 318 (ms. 113r beñik bein).<br />
b) (AN; H (L, BN)), BEHINDANIK BEHIN (V, AN; H (V, G)). Por lo menos. "Una por una comamos, etc.: (c.)<br />
beinik bein, bein danik bein" Añ. "Du moins, toutefois, quant à" H s.v. behintzat. "Por lo menos" A. "Beindanik<br />
bein (V, AN), beindik bein (AN), por lo menos" A Morf 680. v. BEHINIK BEHIN. Nik beindanik bein betebetean<br />
sinistuten dodaz Ebanjelioak eta Elexa Ama Santuak irakasten deusteezan egia ta sinisgei guztiak. Añ<br />
EL 2 109.<br />
c) BEHINDANIK BEHIN. Beindanikan bein, ez dezala iñoz ere utzi ikusguñetik bearra egiten duen erria [...]<br />
ez duela Eronde edo Gobiernoak jostaldiatu bearrik. "En suma". Izt D 159.<br />
- ORAIN BEHINEAN, ORAIN BEHINEON. v. orain.<br />
- BEHIN EDO BEHIN. a) De una vez, por fin, al fin. "(En fin, por) abreviar, digo que [..], azkenean beiñ, edo<br />
bein bukatzeko, diot ezen" Lar. "Enfin. Ikhusi dut behin edo behin, je l'ai vu enfin" Dv. "¡Acabáramos!, ¡alguna<br />
vez! (V, G, AN, BN, S)" A EY III 238. Ea, bada, beñ edo beñ nere erokeriak akaba bitez. Cb Eg II 97. Beti<br />
daragoiot oni, bai, bein edo bein aditu daizuen. Añ LoraS 172. Bein edo bein izango da atzerengoa, baña nok<br />
segurutuko deusku zein izango dan? Ib. 34. Dalilak lenago baño ere espasun geiagorekin gezurra arpegian<br />
eman zion, esanaz, bein edo bein agertzeko eskatzen ziona. Lard 145. Heia bada, behin edo behin akhaba beitez<br />
nere erhokeriak. Dv LEd 175. Jaungoikoari eskerrak beñ edo beñ nere billan zatoztenean. Arr GB 143. Guazen<br />
bada beiñ edo beiñ. Sor AuOst 83. Bai, obe beiñ edo beiñ zentzuna artzea. AB AmaE 273. Ia tximitx abek<br />
akabatzen diran beiñ edo beiñ. Iraola 89. --Etorri zaitzu txandea-- esan zion amak. --Etorri zait. Beiñ edo beiñ!<br />
Ag G 371. Miñez baña, beiñ edo beiñ bear dalata, denok ondo izateagatik, bueno, esan degu, joan dedilla. Ib.<br />
238. Beiñ edo beiñ esan ezazu nola dezun izena, edo bestela bazoaz bereala prisiondegira. Urruz Zer 60. Eldu<br />
yakon bein-edo-bein ludi au isteko orduba. Kk Ab I 49. Bein edo bein gixon guztijak buruba jarten dabe; zuri be<br />
eldu yatzu aldija. Ib. 46. Bein-edo-bein urten zan urten biar zana a lako kirtenaz eztabaidetan ibilli ezkero. Ib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
614
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
41. Berriz ere dioketsut: onontzaldi bat egin ezazu bein edo bein. A Ardi 79. Jagi adi ortik eta idegi egidak atia,<br />
bein-edo-bein idegiko badok idegi! Otx 139. Zer egin al ixan daue ba? Esan bein-edo-bein! Ib. 135.<br />
b) (V-gip, G-azp; Añ, VocCB 423 Dv; beiñ ero beiñ V-gip). Ref.: Etxba Eib; Gte Erd 51; Elexp Berg. Alguna<br />
vez, alguna que otra vez. "Alguna vez: (c.) bein edo bein" Añ. "Alguna rara vez. Beiñ edo beiñ moskortzen zan,<br />
gizon ona izan arren" Etxba Eib. "Behin edo behin izan da emen (G-azp)" Gte Erd 51. "Beiñ ero beiñ, alguna<br />
que otra vez. Beiñ ero beiñ joan izan naiz teatrora" Elexp Berg. Nik parkaziñoa emongo deutset bein edo bein<br />
bategaz edo alan seigarrenekoan errakuntzaren bat izan dabeenai. Zav Serm I 37. Jaunak bere esku gogorra<br />
erri ziorkatuaren gañetik kenduz aditzera ematen zien <strong>bar</strong>katzen ziela. Bein edo bein bere adiskide maitteen<br />
bidez erakutsi ere bai. Inza Azalp 106. Bere leihotik, Maidalenako kürütxiala balaz igaraiten zian makila bat<br />
aldikal. Hori emendatüxerik izan daiteke. Hunki zütian makila behin edo behin. Const 36. Mugi ezkero iraul<br />
ditezke, / --bein edo bein gerta dana--. Or Eus 319. Bein-edo-bein ikusita, gizon onen berririk ba al duzu? Zait<br />
Sof 89. Bein edo bein kartaz esan neninan, diru-mordoxka biltzen banun etorriko intzaidala. Or QA 47.<br />
Gehienek ezagutu edo entzun dukegu behin edo behin horrelako zerbait. Mde Pr 337. Min ematen zion oriek<br />
ikusteak eta, naiz bein-edo-bein par-egiteko gogoa etorri, asarretuko zitzaion andreari. Anab Poli 114. Nori<br />
eztio gogoak bein edo bein eman, baldin onen edo orren jabe izatera baletor [...] bete-betean zoriontsu izango<br />
litzakela? Vill Jaink 127. Behar bada, nere zuzenketak izango dira behin edo behin zuzen ez daudenak. MIH<br />
357.<br />
- BEHIN EDO BEHINTXOTAN. "(Vc), alguna rarísima vez" A EY III 348.<br />
- BEHIN EDO BERRIZ (Lar, Añ (G, AN), Dv; beiñ ero berriz V-gip). Alguna que otra vez. "(Alguna) vez, tal<br />
cual vez, bein edo berriz, iñoiz edo berriz, noiz edo noiz, noizean bein" Lar. "Menu, de temps à autre" Dv.<br />
"Mozkor-mozkor eindda ikusi dot beiñ ero berriz" Elexp Berg. v. BEHIN EDO BESTE. Baiña diferentzia<br />
dago behin edo berriz bekhatu egitera gerthatuagatik, heken fite utztean, eta behin utziz gero, ez hetara berriz<br />
bihurtzean. Ax 472 (V 306). Jesusen amore ziñezko batek eragiten du hau guzia ta eragiten bein edo berriz ezezik,<br />
aldiak dakarren guzian. Mb IArg I 108. Urtean bein edo berriz konfesatuagatik bertan gelditzen dira edo<br />
berriz ere beren bekatuaren putzu ber-erazten dira. Ib. 249. Ez askotan esanaz, baizen beñ edo berriz. Cb Josefa<br />
15s. Ezta asko <strong>bar</strong>atzazai batek belar gaistoak beiñ edo berriz jorran ebakitzea: beti kontuan egon bear du. AA<br />
III 633.<br />
- BEHIN EDO BESTE (H, Lh (BN, S); behin edo bertze Dv, H, Lh (L)). Alguna que otra vez. "Menu, de temps<br />
à autre" Dv. "Une fois ou autre, de fois à autre. Syn. batzuetan" H. "Behin edo bertze mintzatu natzaio" Ib.<br />
"Okelea be jaten dogu bein edo beste" Zam Man 19. v. BEHIN EDO BERRIZ. Ez bein edo beste, ezpada<br />
sarri. Mg CO 124. Iraunaz edo <strong>bar</strong>riro e]s[kinaz, bein edo beste jaretsi ezarren esketan doguna. CrIc 173.<br />
Buruz buru egin nuen emazte langile berrogoi bat urte zituzken batekin. Guti edo aski elaire ginen. Bidean<br />
holatxet solas egina behin edo bertze. HU Zez 183. Behin edo bertze gerthatu ere zautzu, arratsean erran<br />
baituzu goizeko othoitza, eta goizean arratsekoa. <strong>Bar</strong>b Sup 15. Bein edo beste, basoz kanpora / gauean bada<br />
gelditzen, / oge zurian ezin asmatu / omen du lorik egiten. Or Eus 213. Bein edo beste geiegi eran zezakeat nik,<br />
baño bear ainbat beñere ez. EgutTo (ap. DRA). Eskolan ibili direnek behin edo bertze aditu dute Wellington<br />
jeneral angelesaz mintzaten. Zerb Azk 34. Bein edo beste bolaratxo bat egin oi zun arre<strong>bar</strong>enean, baiñan alako<br />
batean, ez bat eta ez bi, itzik esateke aienatu oi zen. Etxde JJ 274. Segur, behin edo beste enganatu da, [...]<br />
bainan nor menturako zaio lehen harriaren botatzerat? Ardoy SFran 300. Ederki itzulia dago, hitzez hitz ia.<br />
Behin edo beste, bai, uzten du hitzen bat itzuli gabe, ezinbestean. MIH 149.<br />
- BEHIN EDO BESTEAN (Añ), BEHIN EDO BESTETAN. "Alguna vez, tal cual vez: (V) bein edo bestean"<br />
Añ. Hiztegi batean jasoak egoteak, idazle batek behin edo bestetan erabiliak izateak, ez die hitz guztiei<br />
eskubide berdinik ematen. MIH 75s.<br />
- BEHIN EDO BESTETXOTAN. "(V), alguna que otra vez" A EY III 348.<br />
- BEHIN EDO BIRRITAN (Añ; birretan Lar; biarretan Lar), "Una o dos veces, beiñ edo birretan, biarretan, bi<br />
aldiz, lat. semel aut iterum" Lar. "Una o dos veces: (c.) bein edo birritan, bi bider, bi aldiz" Añ. Nuiz ere<br />
nurbait, behin edo berritan abisatü izanez geroz, ezpeita behatzen, eitzazü hareki debadiorik ükhen gabe. Mst I<br />
16, 2.<br />
Komulgatu txit sarri, astean bein edo birritan. Mg CC 232. Igandero eta astegunean bein edo birritan, lanak<br />
epea ematen bazion, bildu oi ziran. Etxde JJ 88.<br />
- BEHIN EDO BITAN, BEHIN EDO BIETAN. Alguna que otra vez, una o dos veces. Presuna bat behiñ edo<br />
bietan abisatu duzun ondoan ez bada erortzen zure sentimendurat, etzazula gehiago harekiñ iharduk. "Semel aut<br />
bis". Ch I 16, 2. Behin edo bietan / entzun dut engoitik, / nexkatuak dabiltzala / mutilen ondotik. Bordel 170.<br />
Nahi izan baitute behin edo bietan, haren ordain ezarri zenbeitek herriko buruzagi. HU Aurp 129. Behin edo<br />
bietan altxatu zituen Aitaxok bere urhettoak, eta gero, Napoleon handiaren ganat joan zen. <strong>Bar</strong>b Sup 177. Artzai<br />
berriek nola dakite / umagintzako legea? / bein edo bitan ikusi arren, / ari izanak du antzea. Or Eus 224.<br />
Jakizu iñoiz ez dorala ber<strong>bar</strong>ik egin aregaz zu aurrian ez zarala, bitarte laburren batian beiñ edo bi aldiz izan<br />
ezik. Etxba Ibilt 480.<br />
- BEHINEKO. Principal, primero, más urgente. v. behinen; cf. BEHINGO. Lapurretan ganoraz egiteko<br />
zerzelada ta azbegiak eratsu ta aurretiaz jakiteko alegiñak egitea. Orra ba, orduan beiñeko egikizuna. Erkiag<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
615
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
BatB 46.<br />
- BEHINEN. v. behinen.<br />
- BEHINEN ERE. (En frase negativa). Nunca. v. BEHIN ERE. Eztud beinenere entzun aretxa eta artakarroa<br />
exartu drela bere kaboz. Mdg 130.<br />
- BEHIN ERE (G, AN, Ae, L, BN, Sal, S; SP, Urt II 462, Ht VocGr, VocBN, Gèze, Dv, Hb ap. Lh, H; b. bere V;<br />
Añ (V), Dv (V); bein be V-gip). Ref.: Bon-Ond 171; A; A Morf 680; Lrq (behin); Iz Ulz (arpogie); Etxba Eib<br />
(beiñ b'ez); Gte Erd 133. (En frases negativas). Ni una sola vez, nunca, jamás. "Ez behin ere, non pas une fois"<br />
SP s.v. behin. "Jamás" Añ. "Nunca, nunca jamás" Ib. "Jamais, une fois même" Lecl. "Jamais, pas une seule fois"<br />
VocBN. "Jamais. S'emploie accompagné de la négative" Dv. "(Accompagné de la négation ez ou d'un autre terme<br />
négatif), jamais" H. Tr. General en todas las épocas y dialectos. Los autores guipuzcoanos y navarros (salvo<br />
excepciones como Mendiburu), suelen escribir beñere; Beriayn emplea a veces beinerere (así como baterere,<br />
etc.). v. inoiz.<br />
Zuhur baninz, baninzande ni ere hura gaberik, / alabana ezin utzi behin ere gogotik. E 165. Iainkoaren<br />
botherea eztiagok behin ere alfer. Lç Ins C 1v. Gelditzen da obligaturik ifernuko suan erretzeko, beinerere<br />
remediorik bage. Ber Trat 94r. Ezin agradatu zaio beinere eta ezin agrada dakioke gauzarik, baterere baizik<br />
sakrifizionen medios. Ib. 17v. Bizitze sekulakoa, beñere akabatuko eztena. Ib. 71v. Bere bekhatuen kausaz han<br />
daraman adiña / behin ere ikhusiren zeñen ez baitu fiña. EZ Man I 93. Bethi berri izanen zare, / behin ere zahar<br />
ez. Arg in EZ Noel 23. Erraiten dute: eginen dut; eta eztute behin ere egiten. Ax 54 (V 35). Nahi duzu ez behin<br />
ere izan triste? Ib. 440 (V 287). Giristino onak [...] gaztetik zahartzeraiño, behin ere eta nehoiz ere bekhaturik<br />
egin gabe egoiten direla. Ib. 463 (V 301). Zuk zenbat usu / haur baitakusu / begi bazterraz laztana, / alabadere, /<br />
soz behin ere / etzindezke iar nigana. O Po 12s. Urthe ehunez gudukan, eta behin ere ez kolpukan. "Ils ne se<br />
battent jamais". O Pr 678. Haiñitz jaten dute eta ez behin ere asetzen. Gç 30. Eztuk tipitzen, ez handitzen, /<br />
batean bethi baitago: / ez handiago behiñ ere, / sekulan ez tipiago. Ib. 176. Ez da behinere falta kolpe borthitza<br />
dela kausa inflamazionea. Mong 590. --Ezteia iagoitik sori gezür erraitia? --Ez behinere, ez eta gizon bati<br />
biziaren begiratzeko. Bp I 101. Buruzagi hainitz den lekhuan behin ere ezta enkontru onik. ES 141. Supherbioek<br />
eta a<strong>bar</strong>iziosek ez dute behin ere pausurik. Ch I 6, 1. Gauza baten puska edo zatia, iñoiz guzia neurtu ezin<br />
duena; nola dan bost amabirekiko, birretan bost amar, hiruretan bost amabost, ez ordea beiñere amabi. Lar s.v.<br />
aliquanta. Ez dugu behiñere ahanztera utzi behar. He Gudu 76. Emanen zaizü zunbait ordüz konsolazionia, bena<br />
ez behinere asezia osua. Mst III 49, 4. Askotan Jesus sartu zen Jerusalengo errian, baña azkenaldian bein bezala<br />
len bein ere ez. Mb IArg I 267. Nondik duela uste dezu Kristo Jaunaren Erreinu onek bein ere ez bukatu bear<br />
hau? Ib. 343. Baña errezo luzez ez beñere kargatu, presaka, itotzen ta gaizki egiteko. Cb Eg III 352. Ez da zeren<br />
behin ere etsitu salbamenduaz. Lg II 205. Ojalá ezpánu egin beiñere! LE Prog 100. Erauso zion euriari, ta<br />
berrogei egun eta gau, bein ere atertu gabe, iraun zuan. Ub 13.<br />
(s. XIX) Au da doatsuen erreñua, beñere desegingo ez dana. AA I 20. Bethi thormentak! Behinere<br />
akhabantzarik ez! o bethi, o behinere ez! Dh 167. Sarri konpesau arren, beinbere ondo konpesetan ez diriala. fB<br />
Olg 183. Esetsi ta ekin eustan deika; baia nik bein bere erantzun eta yaramon ez neutsan. Añ EL 2 64. Artzen dut<br />
propositu firmea ez berriz beñere bekaturik egiteko. CatB 14. Etzen behin ere sartzen Salbatzailea Jerusalemen,<br />
non etzohan tenplura. Jaur 134. Ez diat igarotzen / beñere egunik / Jaungoikoari otoitz / egin gabetanik. It Fab<br />
113. Iñongo eskolatan beñere sartu bageko Gipuzkoatar oen esaera egoki eta epaira zorrotzak. Izt C 215.<br />
Errezau errosarijua beinbere itxi baga. Ur MarIl 3. Begietatik ken zakizkit gaiztoa egin dezutenok, zeren beñere<br />
ezagutu etzinduztedan. Lard 385. Eternitatea!... Bethi-behinere!... Bethi iraun, behinere ez-akhaba! Dv LEd 225.<br />
Nola piztu zen hirugarren egunean? Bere gorputz ta arima gloriaz beterik, berriz elkarganatzen zirela, beinere<br />
ez iltzeko. Legaz 17. Orain astera guaz / predikadoriak, / beñe kolejiyuan / ibilli gabiak. Ud 36. Umill, leun, argi<br />
eta beiñ bere ez arroa. AB AmaE 320. Rietin igarotzian topatu zuten gizon arrotz bat beñere ezagutu gabia. Bv<br />
AsL 71. Egiazko erlijioneaz kanpo, ez da behin ere egiazko Jainkoa ezagutua eta adoratua izan berak nahi duen<br />
bezala. Lap 6 (V 5). Lehen apainduratzat haurrari eman eskuara leinuru maiteño hura ez uztekotan goizegi, ez<br />
behin ere galtzerat, hitsagoko batzuek ahalge-arazirik. HU Aurp 217.<br />
(s. XX) Ezagutzen ditut nik amaika euren gogoa ta iritxia indartu gura dituenean, esan-alak esaten beiñ be<br />
aspertu ezin diranak, guzur da a<strong>bar</strong>. Ag Kr 151. Ez erran behinere eri bati ez duela deusik. JE Bur 125. Beñere<br />
ixiltzake, beti espaz, miñez, eri ta negarti. Ag G 322. Zalekerijak eztakar bein be gauza onik. Kk Ab I 118.<br />
Oroitzen al zera [...] abereari itsatsita bezela, bein ere erori gabe, nola ibiltzen zan? A Ardi 29. Nago nola ez<br />
diren behin ere phozoindatu beren aho gozoarekin berarekin! <strong>Bar</strong>b Sup 109. Ez dako behin ere sos bat<br />
atheratzen! Ox 164. Berarekin batuko da, beñere geiago ez bereixteko. Inza Azalp 111. Ez gaur eta ez beñere.<br />
Alz Ram 40. Beñere ez bezela, nerekin oso atsegintsu zaudelako. Ib. 36. Baña, on egiten dion ura zenbat den, ba<br />
ote dakite? Beñere ez. FIr 176. Bein ere ez al dezu izan etxerik? NEtx Antz 87. Guziok bear degu egiarekin ibilli,<br />
bein ere ez gezurrarekin. Munita 128. Bainan emeki emeki sendatua balin bazen, behin ere ez da aski azkartu<br />
aintzineko lanari lotzeko. Zerb Azk 83. Zergatik ez beti aurrera ordurarte bezala, beñere lanik egin gabe? Or<br />
Aitork 313. Zer daki egarriaz egarririk beñere sentitu ez duenak? Txill Let 35. I beti lanean ta beñere dirurik ez.<br />
Anab Poli 70. Ez eban aukerarik, obeto esan, ez eban bein bere, adorerik izan ortarako. Erkiag Arran 191. Orra<br />
gizadiak bein ere ta sekula ere onartu nai izan eztuena. Vill Jaink 111. Beti baikoaz ta beti aldatuaz, ezkera bein<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
616
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ere lehenak. Zait Plat 33. -Oraintxe edo beiñere ez! NEtx LBB 91. Makiña bat bidar ibili naz arrazkero<br />
Bidasoako errietatik ziar, baiña Elizondon bein be ez <strong>bar</strong>riro. Alzola Atalak 90.<br />
(Dv, que cita Prop). (Con comparativo). Bada ekusi zuten len bein ere baño akordu obean egiten zituela<br />
bere gauza guziak. Mb IArg II 271. Itzul arazten du bere enganiotik eta behin ere beino hazkarrago ezartzen du<br />
fedean. Jaur 167. Behin ere baino garrazkiago jazarri zion bere buruari. Laph 150. Denbora behinere bezain<br />
gaixtoa abiatu da. Prop 1880b, 185. Goizeko izarra bein bere baño / Argiago jat agertu. AB AmaE 22. Behinere<br />
bezain azkar lotzen dira guduari. JE Bur 32. Aitona beñere baño illunago, Kataliñ goiz guztian negarrez. Ag G<br />
307. Burua zuri ta mintzoa garbi, gorputza lerden ta gogoa zuzen, beiñ baño ere azkarrago, zarrago ta obeago.<br />
Ib. 364s. Beñere baño apaiñago zijoan gau artan. Urruz Zer 44. Beñere baño obeto nago. Lab EEguna 66.<br />
Emendik aurrera bearko det beñere bañan geiago Mirentxoren laguntza. JAIraz Bizia 89. Osasunez beiñere<br />
bañon obeki. Or QA 46.<br />
Gizon hauk izan dire egiazki, ez gauzen xuxentzaleak, bainan gauza heien behinere baino trebes emaileak.<br />
Elsb Fram 61.<br />
(Sin negación). Batzuek bethi dute Jainkoa bere mihitan, eta hurren behin ere bere bihotzetan. "Quidam<br />
habent me in ore, sed modicum est in corde". Ch III 4, 5 (SP gutitan). Purgetoriokoak akabatu biaute denboraki,<br />
beño infernukoak beñere. CatUlz 49.<br />
Zenbait judu ere [baziren ehortzi zen egunean],... alta Goienetxe zenak behinere guti perekatu zituenak. HU<br />
Aurp 88.<br />
(En frases no negativas, sobre todo interrogativas y condicionales). Alguna vez. "On dit aussi: behinere<br />
ikhusten baduzu, si jamais vous le voyez, si vous le voyez un jour. Vilinch dit: Ikusi al dezu beñere <strong>bar</strong>atza<br />
batian (CB II 96), vous avez pu voir quelquefois en un jardin" Dv. "(Sans négation) quelquefois, une seule fois.<br />
Syn. nihoiz, nihoiz ere; id. egundaino, inoiz" H. "Behin ere eskatu diozu aridetsi gabe?" H. Nork gerlarik<br />
egiten du bere despendioz behinere? Lç 1 Cor 9, 7 (Dv egundaino). Miretstekoa da nolatan gizona bizitze<br />
hunetan behin ere osoki boz ahal daiten bere desterrua eta arimako peril uzuak konsideratzen [...] dituenean. SP<br />
Imit I 21, 1. Ez dezazula beraz esparantzarik izan, behinere ardiets dezakezula bertute solidorik. He Gudu 87.<br />
Ihur ikhusi badüzü behinere hiltzen, orhit zite bide beraurtarik behar dükezüla igaren zük ere. Mst I 23, 2. Eta<br />
nor, Jinko handia! zure handitasunez behinere minza othe daite zuri dautzun bezala. Mih 56. Izaten ahal baniz<br />
behin ere / zure eretzian kapable, / egin ahala eginen deizut / zuri beti ere. AstLas 35. Behin ere izaitekotz, orai<br />
da mementoa. Jub (ed. 1826), 17 (ap. Dv). Behinere gerthatzen bazare belharra hezeegirik sartzera [...],<br />
atherako duzu aphur bat ondoko egunetan. Dv Lab 122. Arduaren edo beste zerbaiten espiritua, ikusi al dezu<br />
beñere su eman ta garretan? Bil 158. Zugan ustea jarri dabenik bein bere al da lotsatu? AB AmaE 60. Ikhusi<br />
duk behinere, Pello, mendian, iratze edo othe-pean, epher familia bat alhan dabilala? Elzb PAd 16s. Eskualherritik<br />
behinere jalgi diren jakintsun handienetarik bat. HU Aurp 96. --Jaungoikoak diyela egun on. --Beñere<br />
bada ta premiyan arkitzen gera. Moc Damu 34. --Gezurra behinere zilhegi da? --Ez, gezurra ez da behinere<br />
zilhegi. CatJauf 85. Pekatu aundian beiñere Jaunartu al dezu? ArgiDL 25. Gaitz orrek beñere artu zaituten<br />
guziok ongi dakizute. Ldi IL 29. Ain zuzen kantatzeko eska ziotena, / zan, bein ere egin zuen bertsu ederrena. "El<br />
mejor que había hecho en su vida". Or Eus 371. Emakunde, ta, dantzatu bage / ua bein ere egon âl da? Ib. 167.<br />
Ez dakigu mihi azpirat behinere behatu dioten haatik! Zerb Azk 91. Norbaitek beiñere etengabeko arnasa baleu,<br />
itsusi leukela atergabe mintzatzea. Or in Gazt MusIx 48. Dakiguna da etzela berehala legundu, behin ere egin<br />
bazen, Frantsesek sortzean ekarri jite latza. Ardoy SFran 288.<br />
- BEHIN ETA ASKOTAN. Una y otra vez, una y mil veces. Bein ta askotan eskatu zien eraman zezatela. Mb<br />
IArg I 330. Guzien ezpañez banatu zuen zori oneko bere Erreinu onen berria ta bein ta askotan deitu zituen<br />
munduko guziak bere Erreinu berera. Ib. 344. Ori egiten beñ eta askotan asi zera, eta beñere zerearekiñ irten<br />
etzera. Arr May 17s. Mesede guziak beraren bidez datozkigun biotza beñ eta askotan egun artan adoratzera. Ib.<br />
140.<br />
- BEHIN ETA BEHIN. a) Una y otra vez. Erran dezakegu gure mintzaia zaharra eta nihon ez bezalakoa,<br />
izanen dela oraino behin eta behin aiphatua munduan. Arb Igand 29. Nehork ez zuen sinetsi, behin eta behin,<br />
ustez errotua zela. Zortzi urtez bere ahal guziak egin zituen. HU Aurp 50. Frantsesetik eskuararat itzuliaren<br />
bortxaz, hartzen dire azkenean; bainan behin eta behin badagoke bat, bertzeak zer deraskon jakin gabe. HU Zez<br />
192. Hire ezpainetako irriño eztiak bihotza behin eta behin goxatu datan. JEtchep 68. Auzoko mutilaren ganik ez<br />
duta behin eta behin entzun mozkorra zelarik, lan tzarren guziak harendako zirela? Ib. 72.<br />
b) (En frase negativa). Nunca jamás. Agertzen zituen koplen azpian ez zuen bere izena emaiten, bainan<br />
alegiazko izen bat, beti bera: Zalduby. Ez baitago izen hori behin eta behin ahantzirik Eskual-herrian. HU Aurp<br />
165.<br />
- BEHIN ETA BEHINGO. Para un rato, duradero. [Heriotze hori da] oro jo dituena, eta izitu. Hain zen jaun<br />
hori bere herrian eta bertze asko ingurutan oraino behin eta behingo gizontzat ginaukana. HU Aurp 85.<br />
- BEHIN ETA BERRIZ (G ap. A EY III 347s; H), BEHIN ETA BERRIRO. Una y otra vez. "Souvent, mainte<br />
fois. Esan dozu bein ta berriz, vous avez dit souvent, plus d'une fois. Syn. maiz, ardura" H. "Repetidas veces;<br />
litm.: une vez y de nuevo" A EY III 348. v. BEHIN ETA BIRRITAN. Tr. B. eta berriz es general en la<br />
tradición guipuzcoana; aunque sus primeros testimonios son de Leiçarraga y Axular, no se encuentra<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
617
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
posteriormente al Norte, ni en textos vizcaínos hasta el s. XX. Hasta este mismo siglo no encontramos ejs. de b.<br />
eta berriro o <strong>bar</strong>riro, forma preferida por los autores vizcaínos, aunque corriente tbn. entre los guipuzcoanos.<br />
Halakotz ethorri nahi izan gara zuetara (ni Paul behinzát) behin eta berriz. "Une fois, voire deux". Lç 1 Thes<br />
2, 18 (TB behin edo bietan, Dv, Bibl behin eta bietan). Ezen Thesalonikan ninzenean, behin eta berriz, behar<br />
nuena igorri ukhan drautazue. Lç Phil 4, 16. Ustekabean behatzeak arrobatzen du bihotza: zer eginen du bada<br />
behin eta berriz, berariaz eta luzaro beha egoite hark? Ax 392 (V 256). Jangoikoak dizula [...] hau bein ta<br />
berriz ta askotan ta beti ongi eskatzeko grazia ere. Mb IArg I 369. Orra zer den [...] bein ta berriz ta berriz ta<br />
erdits arte guzian, erdits-uste osoarekin Jangoikoari [...] eskatzea. Ib. II 355s. Esan nai det, beñ ta berriz berak<br />
dion bezala, Jaungoikoaren onrari ta animen onari begiratzen ziola. Cb EBO 49s. Bein ta berriz estutu ditu<br />
Konfesoreak kostunbre edo oitura gaizto onelakoen gañean. Mg CC 114 (CO 161 bein ta geijagotan).<br />
Alderatzen zaio argiari beñ ta berriz, eta erretzen zaio oraiñ egoa bat, gero zankoak. AA III 489. Jainkoari bein<br />
eta berriz eskatu zioten, arren, jende aren errukimentua izan zezala. Lard 96. Beñ eta berriz esan arren guzia<br />
alperrik izan zan. Arr May 42. Beiñ ta berriz eta milla aldiz esateko eztaukat lotsarik. Urruz Zer 60. Gero, oi<br />
dana, agur bein ta berriz, esku-emate luzea ta berreun aotako "izan ongi...". A Ardi 72s. Bein eta <strong>bar</strong>riro<br />
autortu arren, oben <strong>bar</strong>diñak egiten dabezanak. KIkV 97. Bein eta berriz gaizki egiñaz sortzen dan eta<br />
obenetara makurtzen gaituan oitura gaiztoa da gaitzoimen edo griña txarra. KIkG 41. Bein eta berriz eskatzen<br />
dizut piztu zazula nere biotzean sinismen, itxaropen eta maitetasun bizi bizia. ArgiDL 50s. Guztiei kontetan<br />
eutsezan nire okerrak bein da <strong>bar</strong>riro. Or Tormes 29. Bein eta <strong>bar</strong>riro ta askotan egin dautsat nik eskatu, baña<br />
ukatu egitten daust. Otx 18. Bein eta <strong>bar</strong>riz esanda naiagotzube ni. Ib. 146. Elkar-ordañaren ezti berdiñaka /<br />
bein ta berriz uka maitasunak baitik, / t' ez eskein bizitzak beazuna baizik. "Con reiterado encono". Ldi BB 80.<br />
Ikus bezat, Yauna, bein ta berriro, / otalore eziñegona... "Una y otra vez". Ib. 130. Bein eta berriro zenbatu bear<br />
izan zitun. TAg Uzt 112. Beiñ eta berriz, geitu ta geitu, / ixuri bezait negarra. EA OlBe 8. Bein ta berriro jaso<br />
dizugu arrizko eliza. SMitx Aranz 243. Bein da berriz zabaldu, irakurri, sartu ta atera, utzi ta jaso, eztakit<br />
onuzkero zenbat aldiz nere begiak aztartu duten zure papel maite au. NEtx Nola 32. Auzo-etxetik lelo bat dut<br />
entzuten bein eta berriz. Or Aitork 207. Bein eta berriz alkarrekin egon naiak ziaro amilperatu zitun. Etxde JJ<br />
164. --Utzi zak emakume likits ori, seme, --zion aitak bein eta berriro. Ib. 164. Bein eta berriz gauza bera<br />
galdetu ta erantzunda. Anab Poli 113. Bein eta <strong>bar</strong>riro ere, bidezidor <strong>bar</strong>diñak izan ditue munduan, [...] euren<br />
biziera jasankor ori aukeraturik. Erkiag Arran 197. Ederra ete dan gero! iñoan bein da <strong>bar</strong>riro. Bilbao IpuiB<br />
120. Agur onetan bein da berriro / busti zaizkigu begiak. Basarri 39. Napoleonen itza aipatzen dizute bein da<br />
berriz: Dena pagatu oi da. Vill Jaink 103. Galdetu genien [...] bein eta berriz ea Warauinéwa norekin dagoan<br />
ezkondua. Aien erantzuna beti izan zan arritu ta are aserrearena ere. Ib. 18. Beste [olerki] batzuk, buruan<br />
emanik eta bein da berriro aoan erabilliaz, idatziak izatera iritxi ziran. Gazt MusIx 167. Bein ta berriz asten da<br />
bere kanta negartian. Ibiñ Virgil 117. Bein da berriro gogoratzen naiz, / Arruako eleiza zarra, / zuregandikan<br />
artu bainuen / kristau-izaeran indarra. Uzt Auspoa 43, 119. Orretarako, aalegiñak be egin genduzan, neuk<br />
beintzat, Paulok, bein eta <strong>bar</strong>riro. Ker 1 Thess 2, 18 (Ol bein ta berriz, IBk, IBe behin baino gehiagotan). Behin<br />
eta berriro irakurria dut. MIH 149. <strong>Bar</strong>ka behin eta berriz harri horretan behaztopa egiten baldin badut. Ib.<br />
212.<br />
(Dv, que cita a It). (Como intensivo, pero sin indicar reiteración en la acción). Bein eta berriz zera /<br />
zorionekoa; / emen artuko dezu / zuk aize freskoa, / iturri ta erreka / oientxen artean / luze-luze etzinik / pagoitzalean.<br />
It Fab 181. Errukarria! Bein eta berriz, alena! "Infeliz mil veces". Ldi BB 38.<br />
Beiñ eta berriz eta irugarren aldian ukatu zuen. Gco I 245. Bein da berriz eta irugarrenez, kanta bera jo ez<br />
dit, ba! NEtx LBB 126.<br />
- BEHIN ETA BETIKO (G-azp, BN-arb ap. Gte Erd 73). Definitivamente. Batu beiz gure biotzak bein da<br />
betiko. A BeinB 36. Bota daigun, ba, / bein da betiko, / oraintxe bertan / sutara. Enb 106. Bein da betiko bakie<br />
ein dau. Kk Ab II 63. Noizbeinkako bustialdia eskatzen du [...] aobizarrak, arto-bizarrari darion autsak eztarria<br />
bein da betiko lazkartu ez dezan. TAg Uzt 294. Hori zen behin eta betiko erabakitako arazo bat. Mde Pr 105.<br />
Biderik makur eta biurrienak asmatuko ditu [...] Etxahuniako oñordekoa zorigaitz osiñean bein da betiko eror<br />
dadin. Etxde JJ 15. Baita arranegitar be, egin nintzonan bein ta betiko. Erkiag Arran 107. Ehortz dezagun bein<br />
da betiko gizasemeen etsaia! Arti MaldanB 226. Txatarradunen menpean egoteko morrontza apala amaitu da,<br />
bein eta betiko. Erkiag BatB 165.<br />
- BEHIN ETA BETIKOZ. De una vez. Iauna, bein ta betikoz / igor arnas neri. Or BM 42.<br />
- BEHIN ETA BIETAN. Una y otra vez. Behiñ eta bietan etsaia garaitua den ondoan, ez da horrengatik<br />
gelditzen, hirurgarren asaldu eta atakhada bat eman gabe. He Gudu 169. Heretikoaren ganik aldara zaite, behin<br />
eta bietan kridantzatu ondoan. Dv Tit 3, 10 (Lç behingo eta berrizko adbertimenduaren ondoan). Hargatik nahi<br />
izan dugu zuen ganat ethorri, eta nik Paulok gogotan zan dut behin eta bietan ere. Dv 1 Thess 2, 18 (Bibl behin<br />
eta bietan; TB behin edo bietan; IBk, IBe behin baino gehiagotan).<br />
- BEHIN ETA BIRRITAN. Una y otra vez. Soldaduak bein eta birretan ziotsaten, eskuan zeukan ezkero, ain<br />
aier zitzaion etsaia il zezala. Lard 174. Apostoluak Jesusekin bazijoazen, <strong>bar</strong>atza artan ain argaltasun andia<br />
agertuko zuten uste gabe, gai au bidean bein eta birretan Jesusek jo bazien ere. Ib. 441. Marxek bere<br />
irakaspenen oñarritzat orixe ipiñi ebala bein eta birritan esan dogu. Eguzk GizAuz 61. Uste eben Eladik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
618
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Aristoni erazagutu eutsanean, bein da birritan, bere guramena, orduantxe, aida baten, amaittu bear ebezala<br />
ezkontza asmoak. Echta Jos 177. Egia da, bere maitasunarren danak uztea agindu ziola bein eta berritan,<br />
baiñan berak etzun pentsatzen gauzak ain okerrera etorriko ziranik. Etxde JJ 73. Allanderi bein eta berritan<br />
esan dioguna esango dizugu zuri ere. Ib. 86. Eredu horretara nondik-nora jo dugun behin eta birritan kontatua<br />
izan da. MEIG VII 168.<br />
Una vez y una segunda vez. Onerako dela, nai bazenu ere ezin uka dezakezun gauza da orain adituko<br />
dezun gizon batekin S. Franzisko Xabierrek bein ta birretan ta irur aldiz egiña. Mb IArg II 330. Bein eta<br />
birrittan eta irutan be etorri yat zaldun ori eraso gurarik. Otx 74. Zeru-lurraren Egille aundia irugarrenez<br />
lurrera erortzen da. Naikoa ez ote zan, ba, bein eta bitan Berak lurra jotzea? ArgiDL 94. Zenbait urtez, behin<br />
eta birritan, ez nuen etxe-teilapearen ardurarik izan, eskatu baino oparoago eskaini baitzidaten. MIH 368.<br />
- BEHIN ETA GEHIAGOTAN, BEHIN ETA SARRIAGO. Más de una vez. Ona emen [...] konfesio jeneral<br />
ta bizitza guzikoa egiteko bide edo modu erraza [...] len bein ta sarriago Konfesio jenerala Konfesorearekin egin<br />
duten kristauentzat. Mg CC 166. Bein ta geijagotan estutu ditu Konfesoriak onelango bizijo dongiaren gañian.<br />
Mg CO 161 (CC 114 bein ta berriz).<br />
- BEHINEZ. a) Al menos. v. BEHINEZ BEHIN. Zeren guk ez zaitugu aditu kantatzen, / behinez zure kantuaz<br />
ez naiz ni oroitzen. It Fab 258.<br />
b) "Parfois, quelquefois" Lecl. "Alguna vez (Arch)" DRA.<br />
- BEHIN EZ BEHIN. "(Vc), nunca" A. "Ni una sola vez (Zav Fab)" A Apend. "(S; Foix), jamais" Lh. Zer, ta<br />
loa erditurik / ta bein ez bein osoturik / beti geuk yagi bearko? Zav Fab RIEV 1907, 96. Aize batek, nik bein ez<br />
bein ezautu eztodan modukoak, putz egiten eutsan suari. A BeinB 57. Ezaz i, Txili, bein ez bein da baten ez baten<br />
bildur izan? Ib. 80. Behin-ez-behin etzitzaioten etsaiik ethorri, etzirelakotz ez eta abiatuak ere izan. Prop 1892,<br />
131.<br />
- BEHINEZ BEHIN (Hb ap. Lh; beinezpen B ap. A), BEHINAZ BEHIN (+ beinazpein A). a) Siquiera, por lo<br />
menos. "En tout cas, quoi qu'il en soit" Lh. "Siquiera, por lo menos" A. v. BEHINIK BEHIN. --Nor dire<br />
biotzez pobreak? --Nai ez dutenak beñezpen afizionez honrarik, ez eta ondasunik. CatB 83. Badu benturaz<br />
gizonak parterik deusetan ere? Edo beneizpen uka dezake onik ttipiena ere zor diola Yaungoikoari ?<br />
(Zugarramurdi, 1875). ETZ 302. Nontik nai den xin dein, nik, oilten daud mandua zainareki; beinaz bein, xin<br />
bedi <strong>bar</strong>atra gorian; gero orrek ekusen du zer egin biar dion. Mdg 128.<br />
b) (Hb ap. Lh). "Et d'abord" Lh.<br />
- BEHINGO (Dv). A) (Adnominal). a) "Qui est d'une fois. Behingo hutsa <strong>bar</strong>kha da, une première faute se<br />
pardonne" Dv. Pouvreau da las formas behingoa y behingo hunetan, sin traducción. Zein borondatez<br />
sanktifikatu izan baikara, Iesus Kristen gorputzaren behingo oblazioneaz. "Par l'oblation une fois faite". Lç He<br />
10, 10 (Dv eskaintza behingoaren bidez). Begietako bista batek, behingo behatzeak, eta aren anhitzetan ere,<br />
iragaitzaz eta ustekabean behatzeak, arrobatzen du bihotza. Ax 392 (V 256). Zauri gaizkoatua, ezta pontu<br />
batetako midikuntzaz sendatzen, ezta behingo bisitaz erremediatzen eta ez hain fite leheneko estantera, estatura<br />
eta egoitzara bihurtzen. Ib. 93 (V 63; v. tbn. ES 182). Plazer aphurragatik, behingo ur hotz edateagatik, errege<br />
eta libre nintzena, muthil eta gathibu egin bai naiz. Ib. 389 (V 254). Iainkoak berak behingo aldi sakratu batez<br />
hari agerturik bertze bide bat hararazi zioen. SP Phil 183 (He 185 aldi batez). Ez gariala illgo bakotxa bein<br />
baino; beingo erijotzako utsegitia betiko utsegitia dala. fB Ic III 268s. Ez dezazula iñor orditurik ikusiagatik ere,<br />
ordia dala esan [...] zergatik beingo gaitzak ez dio ematen gauzari obra aren izena. Echve Dev 402.<br />
(Tras egunean, urtean, etc.). Zorzi oroko, amabostean beingo edo illetik illeko konfesatze-komulgatzeak,<br />
hastean beingo ta beste zenbait egunetako <strong>bar</strong>urak. Mb IArg I 288. Eliza Ama Santak ezin bestez bezela ipini<br />
zuen urtean beingo komunioa, ekusirik kristau askoren atzerapen ta nagitasun lotsagarria. Mg CC 207. Urtian<br />
beingo dibersiyua / ezta gauza alrebesa. Tx B I 194. Eztun aski amabostean beingo asegarria? Etxde JJ 127.<br />
De cierta ocasión. "Orhoitzen zare behingo gizon batez?, vous souvenez vous d'un certain homme?" Ib.<br />
"Erran nahi darotzut haren behingo solasa, je veux vous rapporter ce qu'il me dit un jour" Ib. Zenbait<br />
persona beinguarekin / eskarmentatzen eztia. EusJok 23.<br />
De antes. Errebokatu zuten / bertzen indireta / ikusi zutenian / gure dokumenta; / ortatik eldu zaigu /<br />
behingo errenta. Bordel 120. Gan<strong>bar</strong>atik atheratzen dira sartzean baino alegerago, elgarrekin ihardokiz<br />
behingo gizon badela oraino Aita Iñazio. Laph 250.<br />
Momentáneo, efímero. "Behingo atseginek bethierekoak ahantzarazten darozkute, les plaisirs passagers nous<br />
font oublier les jouissances éternelles" Dv. Au beingoa da, bildur bageko arloa, geure gurariz egiten dogun<br />
jolasa [...]. Baña gure erriko arrantzaleak [...] egunero [...], igaro bear izaten ditue ordu aspergarriak. Ag Kr<br />
144. Baita itza eman ere, benetan gero, etzala iñongo jokotan berriz sartuko [...]; baña urrengo beta<br />
zetorkionean agur agindu onak [...]. Beingoa ezer etzala ta, berriz ere berera ta lenera. Ag G 130.<br />
(H (L); behinko H (BN, S)). "Précipité, fait à la hâte" H. Esamina azaleko arin ta beingo batekin<br />
konfesatzen diran bekatari batzuek. Mg CC 167.<br />
b) Duradero, (el) que ha de durar mucho. v. BEHIN ETA BEHINGO. Ja ordukotz lanak, bere karrak eta<br />
iduriz adinak ere higatuxea, zioten anitzek, ez ginuela behingo Aita Saindu. HU Aurp 133. Ezta halako biltzar ez<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
619
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bilkurarik, eskuararen aterbe azkarragorik, ez eta behingo etsaiez axola guti duenik. Ib. 215. Bazuketen gure<br />
irakurtzalek behingo lan, letra luze horren burutik buru irakurtzen. HU Zez 19. Ni beldur eztukela holako<br />
atseginik behingo denboretan. Prop 1895, 277. Behingo aseak eginak nintuen. StPierre 16. Beti gerlan<br />
baitzabiltzan bazter guzietan, horko uronek eta tokiaren ederrak emaiten zioten behingo sosegua. Ib. 25.<br />
Karabineroekin badugu orai behingo lan, errezibidore jauna ez omen dutelakotz jaikia. JE Ber 12. Olhetako<br />
xokoan bada etxe bat, oraino behingo etxe dena, eta harrian lantua, 1601 eder bat duena. Zerb Azk 10.<br />
B) (Adv.). a) Para una vez. Baptismoa ezta behingo baizen ordenatu, eta ezta sori behin baizen rezebi dadin.<br />
Lç Ins F 6r. Orrá berriz ere konfesioa, está beingo solo, beti irautzendú birtúte berean. LE BOEanm 212. Poziña<br />
behingo, aiphamena bethiko. Lander Cor (ap. DRA).<br />
b) Súbitamente, de repente. Nok esango deusku illgo ez gareala beingo edo uste bagean, konfesetako eperik<br />
baga! CatBus 31.<br />
c) De una vez, definitivamente; para siempre. Jakintsunek hedatzen dute gezur frango; / Batek "ba" dionean,<br />
bertzek "ez" errango; / Bainan guziek zer hau daukate behingo: / Mintzaietan eskuara lehen-lehen dago. Ox<br />
156. Beingo nekea etsi-etsian / joaten oar-kaberik. "De una vez se va". Or Eus 297. Guziak lêngo dirala, denak<br />
ez daude lêngo. Erakutsi nai dizute beren <strong>bar</strong>rena beingo. "Finalmente". Or Poem 539. Guzia da batean, betean<br />
eta beingo. "Todo es simultáneo, pleno y de una vez". Ib. 536. Badakik eta jakin ezak beingo: zoritxarreko auzi<br />
onetan Madalenekin eta aurrakin egongo nauk il arte. Etxde JJ 167.<br />
d) Para cierto tiempo, por cierto tiempo. "Goan da behingo, il est parti pour une fois (il n'est pas près de<br />
revenir)" Dv. Izan ditake mediku edo notari Eskual-herrian. Ezpadaki eskuara, urrikari dut, behingo bederen.<br />
HU Aurp 208. Geroztik aphal behingo ziren omen ixildu. Ox 187. Plazaren betheko gizona [Etxegorri pilotaria].<br />
Norbeit oraino behingo... ez pisutzekotz. Egunaria 20-4-1955 (ap. DRA).<br />
- BEHINGOAGATIK. "Beinguagatik, por esta vez, por una sola vez. Beinguagatik eingotsut itzulpena baiña<br />
urrengorako beste bat topau" Elexp Berg. "Beinguagatik etxako inporta baiña azkena izan deila" Ib. <br />
Beinguagatik parkatu egitten dautsubet; baña eztakixubela beste bein olako burubakokeririk otu be egin! Otx<br />
52. Pekatu da... Baña... egin dezadan beingoagatik. MAtx Gazt 51.<br />
- BEHINGOA GORA-BEHERA. Por una vez. Uzteko [aurrera egiten], beingoa gora-beera; Prantzira bear<br />
gorrian aizela... [...]. Bost axola; etzegok errukirik! Ldi IL 42.<br />
- BEHINGOAN. Tr. Usado sobre todo por autores occidentales, aunque hallamos tbn. ejs. en los<br />
septentrionales Haraneder, Duvoisin, Mirande y Larzabal, en el roncalés Mendigacha y en el baztanés Izeta.<br />
a) (Lar, Añ, Hb ap. Lh, Dv; binkoan R-uzt ap. A). A la vez, a un tiempo, al mismo tiempo. "(A un) tiempo", "(de<br />
una) vez" Lar y Añ. "(Ha) adquirido al mismo tiempo fama y hacienda, omena ta ondasuna irabazi ditu<br />
beingoan" Lar. "En même temps, à la fois" Dv ( Lar). "Binkoan (R-uzt), al mismo tiempo, simultáneamente"<br />
A. Iru Persona Dibina aek beingoan eta juntamente konkurritu zebean Semearen Enkarnazioa egitera. OA<br />
31. Obra miragarri au guzia egin izandu zan beingoan, batetan edo instante batean bertan. Ib. 27. San Agustin<br />
da, beingoan argi ura oso, eta puskatua beingoan; argi batua eta bakandua; osoa beragan, puskatua besteetan.<br />
Lar SAgust 11. Nolako argia bearko da [herejia] guztiak beingoan zatitzeko, banatzeko, desegiteko eta<br />
ezereztara biurtzeko? Ib. 8s. Askotan Enperadoreak eta Kargudunak hartu zuen [kristau] guziak beingoan<br />
galtzeko asmoa. Ub 115. Asten dira ebagiten atal ifin gaiak, ta adobetan zuloak, ez guztiak beingoan, ezpada<br />
banaka, ta bearren daben lekutik. Añ LoraS 46. Agertzen diozka bazter guziak ta oetako edertasunak, ta guziak<br />
beingoan begien aurrean ipiñirik, esaten dio. AA III 548. Beinguan ostuten danian lau errial kenzeia bada<br />
pekatu mortal, sei errialera legez eldu biar dira puskaka eginak. Astar II 155. Milla zazpi eun laurogei ta<br />
amabigarren urte inguruan saldu izan ziran beingoan Aralar-mendiko basoetatik, bederatzi eun milla zama<br />
ikatzen gaiak. Izt C 135. Sanson jarri zan, bi pillareai ukitzen ziela: Jaunari lenagoko indarrak eskatu ziozkan,<br />
etsai dollor txar guziak beingoan ondatzeko. Lard 146. Atziriten gutuk amabi urratsez kantik, arrankaten gutuk<br />
beinkoan, eta lein eltan grena yiri tokatra, eitzen gutuk libre. Mdg 169. Lasterrian, biak eltuzren beinkoan. Ib.<br />
169.<br />
b) (V ap. A; Lar, Añ, H). Súbitamente, de repente. "(De) golpe" Lar y Añ. "(De) sobresalto, de improviso" Añ.<br />
"De repente: (c.) ustekabean, ez ustean, bat batean; (G) supituan; (V) beingoan, beingo beingoan" Ib. Eriotza<br />
au askorentzat supitoan, bat batetan edo beñgoan izan oi da. Cb Eg III 319. Añ ta onen tiro andia amorioak<br />
biotzean egin zion, non golpe artan, bertan ta beñgoan bere anima zerura bialdu zion. Ib. 329. Nok esan deutsu<br />
[...] "gura dot" esan ta beste baga arimia aldatuko dala beinguan pekaturik grazijara? Mg CO 103. Ilten<br />
ezpadira beinguan. Ib. 82. Auxe baño besterik jazoten ezta, ezerezkeria zatar bategaitik ebagiten danean<br />
beingoan arako etxeko sart-urtena, ta urte askotako adiskidetasuna. Añ LoraS 27. Zenbat beingoan iltzen dituzte<br />
gizonak erremienta sugiñekin? VMg 31. Ustez ustekabe gertatutako naspilla ta goibetze andien bidez,<br />
denporarik oberenean izandu zan laga bearra guztiari beingoan. Izt C 65. Jainkoak danik aberatsena guziz<br />
beartsu eta beartsuena txit aberats beñgoan egin litzake. Arr GB 136. Atakan basauntz bat beñgoan agertu zan.<br />
Ib. 44. Baña, zelan ikusi nebazan lengoan, / Alkarrengandik alde eginda beingoan. AB AmaE 312. Txalopakoen<br />
begietatik beñgoan ezkutau eiziran aita-semeak. Ag Kr 20. Olerkari bikaña... il yaku beinguan! Enb 148.<br />
Beingoan Yaunaren Aingeru bat agertu zitzaion intzentsu-aldarearen eskuin-aldean. Ir YKBiz 2. Behingoan<br />
andereak giltza ingura eta atea ireki zuen. Mde HaurB 38. Beingoan, ez dabe kantauko txoriak. Gand Elorri<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
620
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
216. Makiña batean arri-koskor bat eror badadi, makiña beingoan gelditu egiten da. Vill Jaink 50. Beiak beera<br />
asi zan Nikanor, eta eskuaz adar-mutur singleari oratu eziñik. Beingoan geratu zan; min artzen eban, <strong>bar</strong>riz.<br />
Erkiag BatB 96.<br />
c) (V; Añ, H). Ref.: A; Etxba Eib; Iz ArOñ; Elexp Berg. Rápidamente, inmediatamente, en seguida.<br />
"Instantáneamente: (c.) bereala, bertati; (AN) fite; (V) beingoan, beingo beingo baten" Añ. "(Vc), al momento"<br />
A. "Ez eben beinguan eiñ, les costó hacerlo" Iz ArOñ. "Berehala, baina ezezko esaldietan. Ez aiz beinguan etorri.<br />
Asko tardatu duela, alegia" Elexp Berg. Berealakan edo beñgoan guzia idoro etzuten. Cb EBO 15. Galdu<br />
dogun Zeruba ta merezi izan dogun Infernu betikua atsegin zital beinguan igaro zan bategaiti. CrIc 157.<br />
Igarotzen dituzte mandamentuak itoka, beingoan, ta bakarrik gelditzen dira bekatu itsusi, lodi lodi ta edozeñi<br />
gaitz deritzonetan. Mg CC 168. Laster igaro zan atsegin loia; baña ez beingoan konzienziako arra. Ib. 134.<br />
Sekula geratu etzaiteze beingoan igaroten dan azalezko deboziñoan. Añ LoraS 65. Ekusirik Zaldiak, ez ziola<br />
beingoan alderik egin bidetik, ezin zezakealako nekatuaren nekatuz. VMg 45. Obe dala jatordu jakiñetan neurri<br />
onarekin jatea, ezen ez geiegi flakatu, argaldu eta gero ase bete beingoan egitea. Gco II 64. Estaduko uts-egitia<br />
ez dala beinguan adabetan. fB Ic III 319. Sentietan dozu erropa erre usaina; jagiten zara beinguan, eta ikusten<br />
dozu txingartxu bat itsatsi jakola zure erropiari. Astar II 134. Ez idigi beingoan. / Ago, gaixo, zururrik / ta<br />
begiak zabalik / ea ni ete noan. Zav Fab RIEV 1909, 32. Bañan aberastutzeko lainbat beingoan ematen<br />
etzebalako, laga izan zioten lanbideari, asko nekatu bage. Izt C 70. Jainkoak bakarrik esan zien arriari<br />
itzegiteko, ez jotzekorik: baña bein ez ezik, birretan ere, beingoan urik eman etzuelako, jo zuten. Lard 98. Aita<br />
etzan beingoan jarri, Amnon-i joaten uztera; baña Absalon-en leia ain andia izanik, bere baimena eman zuen.<br />
Ib. 195. Joan dan igandean karobi zuloan / nola erori ziñan jakin zan beingoan. AB AmaE 400. Fortunaren dei<br />
eder au entzundakoan, / Txitak olloagana bezela beingoan, / Inguratu zitzaion jentetza aundia. Ib. 333. Katuak<br />
eta emakumeak, anima apartatuta, berdintsu zerate, zitalak eta setatsuak, baño beiñgoan amaituko det kontu au,<br />
egia argiro esanaz. Urruz Urz 25. Bereala berotu jakon bere odol garbia, beñgoan argitu jakon burua, aida<br />
batean biurtu jakon biotza gogo batetik bestera. Ag Kr 186. Oraiñ aldatz bera datorren solo gariz betea, gero<br />
sagastitxo bat, laster baserri eder bat, beingoan iratza zabal berdea, gastañadi andia urrengo. Ib. 138. Ikaratu<br />
zan [...] galbide lekuetara joango ete zan; jantzi zan beingoan, da joan zan zeiara. Echta Jos 293. --Berotasunak<br />
joango zaizkik; oztuko aiz. --Ez beingoan. Ag G 303. Onen ustean mundu guzia / dago berari begira, / baña<br />
guziak ikuste utsaz / beingoan aspertzen dira. Urruz Zer 76. Baña, / igaro zan au beinguan; / eta ni, <strong>bar</strong>riz,<br />
asikeran lez, / kontixu <strong>bar</strong>din nenguan. Enb 129. Yakiteko egarri andiya erakusan eta berba-erdi bategaz<br />
beinguan ulertzen eban esan gura yakona. Kk Ab II 71. Olerkijak beinguan asmau ta esan. Otx 152. Baña azeri<br />
zarra bera, beinguan susmau eban zerbait. Ib. 56. Pariseko erdarara itzuli zituen behingoan Helenak. Mde Pr<br />
170. Ez zan beingoan eldu etxera, ta orduan, ama jagita arkitu eban. Erkiag Arran 158. Gortu ezeze itsutu be<br />
beingoan egingo yatzu senarra! Bilbao IpuiB 84. Gogatsu goatu eutsien, ba, eskolagiñen, da beingoan amaitu<br />
zen lana. Akes Ipiña 10. Baztuk beingoan ikasten dabe / ikasi nai dabelako. BEnb NereA 190. Erri osoaren<br />
ederra irabazi zuen beingoan. Zait Plat 17. Munduan ageri den ordena adimendun botere batek zuzen-zuzenean,<br />
erabateko eta beingoan egiña zela. Vill Jaink 42. Beinguan igarrita. Etxba Ibilt 477.<br />
d) De un sólo golpe. "Choclar, meter de un golpe la bola por la argolla, farotik beingoan bola sartu" Lar.<br />
e) De una vez por todas, definitivamente; por fin, al fin. "Aber gure neskiak beinguan aprobatzen daben kursua"<br />
Elexp Berg. Ezen hill izan denaz bezanbatean, behingoan xoilki hill izan da bekhatuarentzat; bizi denaz<br />
bezanbatean ordean, Jainkoarentzat bizi da. "Semel". He Rom 6, 10 (Lç behingotz, Ol bein betiko, Bibl behin<br />
betikotz). Zeiñek ez baidu beharrik egun oroz bertze pontifoek bezala lehenik bere bekhatuentzat biktimak<br />
ofrendatzeko, gero populuarentzat; hori egin izan du ezen behingoan bere burua ofrendatzean. He He 7, 27 (Ol,<br />
IBk, IBe be(h)in betiko). Beingoan hau gogoan arzea aski izandu zen bekatari gaisto bat bekatutik atera ta<br />
zeruko bidean ongi sarturik uzteko. Mb IArg I 528. Munduko perill guzietatik beingoan hura atera naiez,<br />
Kandelario bere egunez eraman zuen beste mundura. Mb IArg II 39. Desagun beingoan: Judatar aragikorrak,<br />
Jesus ain pobre, beharsu, manso ta humil ekusi ta, ezin sinistu zuen, edo etzuen sinistu nai, zitekeala Mesias. Ub<br />
84. Garaiturik beingoan / infernuko etsaia, / gelditzen da zeruko / atea idikiya. Echag 36. Munduko zan guztia /<br />
utzirik beingoan, / ageri zuen ondo / bere ejenploan. Ib. 242. Ezta baida guztiak beingoan betiko bukatzeagaitik.<br />
Izt C 123. Baina zaurtzen badu, hil beza behingoan. Dv Iob 9, 23. Iritxi zuen orobat beste andreak ere beren<br />
gala kostuzko ondagarriak beingoan utzi zitzatela. Aran SIgn 81s. Osatu arte Amari [=Euzkadiri] / osagarriok<br />
eruan, / azkatu arte beinguan. Enb 38. Alare! Beingoan aitortu bear zenuan ez dagola ezer bazkari onik gabe.<br />
Lab EEguna 64. Gure gaitz ori, gure axkure edo dalako zer ori, gure "erdibearra", beingoan esateko, eztezute<br />
ezagutzen? Ldi IL 28. --Au al da gazte baten bizikera, etxe zuloan sartu ta zortzi egunean atera gabe... --Irtetera<br />
nijuan... --Beingoan...!! Nora? A<strong>Bar</strong> Goi 45. Zerbitzari jaun aphezak, behingoan hunaindiko eskuararat itzuli<br />
zuen Ramuntxo deithu obra aiphatua... Larz GH 1955, 373. Ainbertze maite baduzu zure sorlekua, zergatik<br />
etzara beingoan Kongora goaten? Izeta DirG 57s. Ager zakit beingoan, / il nadi zure ederra ikustez. Gazt MusIx<br />
185. Edo beiñguan esango destazu izen ezkutu sekulakuori, edo juan biarko zaraz nere lurretatik. Etxba Ibilt<br />
482. Beinguan igarrita Dukesiak itz onegaz uts lotsagarrixa eiñ ebana, ez zetsan utzi Zaldunari bere erantzuna<br />
amaitzen. Ib. 447.<br />
f) Totalmente. Zarrak eta gazteak, / etxian, auzoan, / gaur zoratu dirade / entero beingoan. Echag 94.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
621
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Graziyaz ta doaiez / beterik beingoan, / Ama maite Mariya / ona non dagoan. Ib. 102. Kontentuz beterikan /<br />
gorputza beingoan. Ib. 152. Eta gaur zorionez / beingoan beteak, / soñuakin kantari / naikera gureak. Ib. 155.<br />
g) (Hb ap. Lh). Una vez, en cierta ocasión. "Une fois" Lh. Begiratu niñan bildurez beingoan; / ik, bestera<br />
begiratu unan. / Begiratu idanan beste bein bildurrez; / nik, jetxi nizkiñan begiak samiñez. NEtx LBB 239.<br />
h) (Seguido de gero). Una vez que. v. supra (3). [Oliondoak] eztaude iñauskai makurren zai eztare aitzur<br />
gogorren, beingoan lurrean tinkatu ta azieak ere egari ditutenez gero. Ibiñ Virgil 90.<br />
i) (Repetido, con valor de conj. distributiva). v. supra (7). Beingoan zimur, txanponik atera nai ezta; beingoan<br />
jori, bere illo<strong>bar</strong>entzat dana gutxi zalata. Ag G 316.<br />
- BEHINGOANGO. "Subitáneo: (c.) bat batekoa; (G) supitukoa; (V) beingo batekoa, beingoangoa" Añ.<br />
- BEHINGOAZ. v. BEHINGOZ.<br />
- BEHINGO BATEAN (b. baten Vc ap. A; Añ (V)). Tr. Sólo meridional, documentado desde principios del s.<br />
XIX, sobre todo en autores vizcaínos.<br />
a) Inmediatamente, al momento, rápidamente. "Instantáneamente" Añ. "En un momento, al instante" A. "Al<br />
momento, muy pronto" A Morf 680. v. BEHINGOAN. Berak esan ta nai izanaren indarrez egin ziran beingo<br />
batean Zeruak eta Lurrea [sic]. Mg CC 195. Eztozue au beingo batean irabaziko; baña bai denporaz. Añ LoraS<br />
88. Ez beingo baten esetsi guztiai erabatera. Ib. 122. Onan zabaldu zan beingo baten bazter gustijetara Jesusen<br />
dotriña. JJMg BasEsc 38. Eta beingo batean ez nondik ta nora / Ezkutau zan igesi egiñik basora. AB AmaE 307.<br />
Beñgo baten zabaldu zan Bilboko uri danean <strong>bar</strong>ri txar ori. Ag Kr 200. Mutilla zan Txomin arazo onetan!<br />
Beingo baten artu eban estalki on bat, eta [...] joan zan Murguan egoan gizasemea biziratuteko usteaz. Echta<br />
Jos 341. Mutiko-neskatoak, txanpon bitzea bukatu ondorean, beingo baten zabaldu ziran pelotalekura edo<br />
gozotegietara. Ag G 74. Beingo baten ixildu dira guztijak. Kk Ab I 94. Beingo batian usteltzen dan lez / gogo<br />
bagako gorputza, / Euzkadi <strong>bar</strong>din ilgo litzake / Euzkeria ilgo balitza. Enb 37. Leengo intziriak amaituaz, beingo<br />
batean jantzi zan Zuriñe. Erkiag Arran 156. Beingo baten nagotzu beragaz <strong>bar</strong>riro be. Bilbao IpuiB 95. Aguro ta<br />
beingo batean erantzun be nire adiskide on onek. Alzola Atalak 111. Ez batek bakarrik, noski, ezta behingo<br />
batean ere, askoren artean eta nekearen nekez baizik. MIH 281.<br />
b) "Súbitamente, de repente"Añ. Iltzen ez dira asko beingo batean ezertako astirik ez dutela? Mg CC 136.<br />
Badaruez egunak, esaten deutsee Isaias profeta santubak, atsegin ta kontentubetan, ta beingo baten jasten dira<br />
infernura. Mg CO 143. Uste baga beingo baten ilten ezpanas. Añ EL 1 23. Jangoikoak agertu eban bere aserria<br />
bialdubagaz, irurei beingo baten, eriotzarik tristeena. JJMg BasEsc 8. Egun baten orazinoian nenguala, beingo<br />
baten, zelan ez nekijala, aurkitu nintzan begitandurik Infernuban nenguala. Ib. 91. Enzun bazenduban berba<br />
loija beingo baten zeuk enzun nai baga. Astar II 147. Danon ustea zan seguru giñala, baña [...]. Beingo batean<br />
atera zan aize mot izugarri bat. Apaol 56. Burubide guztiak beingo-baten aldatuteko. Echta Jos 270. Eskuarteko<br />
lana bertanbera itzirik, beingo baten aurkeztu zan bakandera aurrian. Otx 151. Autu ortan ziarduela,<br />
etxekandre zuur ta maratzari beingo batean otu yakon irakasle berebizikoa nor izan zeitekean. Erkiag Arran 88.<br />
c) (BeraLzM). Una vez, en cierta ocasión, alguna vez. Esango bazeuntsa guzur zale bati guzurrik esaten ez<br />
daben egun bakotxian emongo deutsazula ogei errialeko bat, zelango arduria artuko ez leuke berba egiteko? Eta<br />
beingo batian esango baleu, zelango atsakaba ta damuba berba txatar bat esan baga ez egotia gaiti galdu<br />
dabelako ogei errialekua? Mg CO 36. Beingo batean Ataungo ardangelan jardunki berperean ziarduala, jabetu<br />
omen zitzaion bertako mendi-mutil gazte indartsu bat. Izt C 251. Aurra magalean gozotoro lo zedukan beñgo<br />
batean, aurraren gañean auspeztu eta esan zuen. Arr GB 24. Beingo batian esan zion . Ud 114.<br />
d) De una vez, de una sola vez. Modu bitan gauzia ostu leiteke: edo beingo baten kendubagaz [...] edo<br />
puskaka puskaka. Astar II 155.<br />
e) De una vez por todas. Ta ia beingo baten ikusten dokan zer darabillen. Bilbao IpuiB 241.<br />
- BEHINGO BATEKO. "Subitáneo: (c.) bat batekoa; (G) supitukoa; (V) beingo batekoa, beingoangoa" Añ.<br />
- BEHINGO-BEHINGO. (Intens. de beingo). Momentáneo. Onetarako denpora apur puska bat da asko.<br />
Bolbora <strong>bar</strong>rika bat erre eta kalte andijak egiteko beingo beingo bat da asko. Astar II 135.<br />
- BEHINGO-BEHINGOAN (Añ, H (que cita a Astar)). a) "De repente: (c.) ustekabean, ez ustean, bat batean;<br />
(G) supituan; (V) beingoan, beingo beingoan" Añ. Batzubetan ezarten dira beingo beinguan euren ganian,<br />
eta il, birrindu, eta zapalduten ditubez. Astar II VI. Etzaitekez batu murmuretan oi dabenakaz, bada beingo<br />
beinguan jausiko da euren ganera ondamendija. Ib. 194. Zer burutaldik jo dau bakalduna beingo-beinguan? Otx<br />
23.<br />
b) Inmediatamente, rápidamente, en seguida. Onako gauza asko gure asaba edo aurretikoak egin izan<br />
balebez, euskereak ezeban beingo beingoan Bilbotik alboko baserrietara iges egingo. Ezale 1897, 40a. Ezta<br />
beingo-beinguen aztuko misiñue gure etxian. Kk Ab II 58. Zin egin eban jagolea topau al ba-egijan topau,<br />
beingo-beinguan urkatuteko egingo ebala aginddu. Otx 84.<br />
- BEHINGO-BEHINGO BATEAN. a) Al momento, inmediatamente. "Instantáneamente: (c.) bereala, bertati;<br />
(AN) fite; (V) beingoan, beingo beingo baten" Añ. Yasoko dabe Deabruak ta ondatuko dabe beingo-beingo<br />
baten infernuko su-garretan. Añ EL 2 37. Peru, axe berbera, ez Jesus ta Amen, / geratu da otz otzik beingo<br />
beingo baten. AB AmaE 323.<br />
b) A la vez, al mismo tiempo. Lau gauza oneek etzirian bata bestien leijan edo ondoren egin, ezpada beingo<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
622
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beingo baten edo berbertatiko instantetxu baten. Astar I 46s.<br />
- BEHINGO EDO BIRRITAKO. Ocasional, de una o dos veces. Baña estazinoe bat, lau edo bost Abe Maria<br />
edo beste onelako beingo edo birritako penitenzia bada [...] ezta ardura andiko gauzia. CrIc 164.<br />
- BEHINGO ETA BATERAKO. Simultáneo. Eskuoi musu aundi / bana emon deutset / beingo ta baterako /<br />
pozez ta negarrez. Gand Elorri 114.<br />
- BEHINGO ETA BERRIZKO. Repetido, de una y otra vez. Gizon heretikoa behingo eta berrizko<br />
adbertimenduaren ondoan iraitzak. Lç Tit 3, 10 (Dv behin eta bietan kridantzatu ondoan). Bein ta berrizko<br />
etxerretzeok, / nunaitik ere begira, / Sinismenaren auspo ez-ezik / gurenda (victoria) aundienak dira. SMitx<br />
Aranz 97s.<br />
- BEHINGOKO. Al momento, inmediatamente. v. BEHINGOAN (c). Biaizteritik Urkiolako / torrera egaz ein<br />
dot beingoko. Enb 202. Ua ta sartu abijan, / gura ezpadok gexo txar batek / beingoko artu agijan. Ib. 199.<br />
Jakitun jarri naizu, / eta nik beingoko / txaka-txaka juanda. Ib. 171.<br />
- BEHINGOTIK BEHINGORA. De vez en cuando. Ezin zuan ezertara lorik erakarri: esna zegoan, esna ta<br />
larri, [...] beingotik beingora buru, anka ta besoak aruntz ta onuntz aldatuaz. Ag G 56.<br />
- BEHINGOZ, BEHINGOTZ (Hb ap. Lh, H), BEHINGOAZ (SP (sin trad.)), BEHINGOTZAT (H).<br />
Tr. Empleado sobre todo en la tradición septentrional, tbn. lo usa Lizarraga de Elcano. Se documenta<br />
primeramente en Leiçarraga, Axular, Etcheberri de Ziburu, Oihenart y Belapeyre, aunque falta en el resto de los<br />
autores hasta el s. XIX, salvo en textos suletinos y mixanos. La var. behingoaz (o -koaz) general entre los autores<br />
citados, es sustituido casi totalmente por behingotz en los de los ss. XIX y XX (aunque cf. beingoas en Lizarraga<br />
y beinguaz en un texto de Valcarlos). Hay behingotz una vez en Leiçarraga, con sdo. diferenciado del de<br />
behingoaz; behinkoz en Xarlem y Casenave; -tzat sólo en el Nuevo Testamento de 1828 y en Xalbador. Al Sur se<br />
emplea bastante la forma be(h)ingoz en el s. XX.<br />
a) De momento, por el momento; por un tiempo. "Behingotz ioan da, il s'en est allé pour longtemps (ou encore)<br />
pour un certain temps" H. Pouvreau, que no da trad., lo podría haber tomado tanto de Leiçarraga como de<br />
Etcheberri o Axular. Hunelako gauzák, guziz lengoaje oraino usatu gabe batetan, ezin behingoaz halako<br />
perfekzionetan iar daitezkela, nola behar bailitzateke. Lç Adv * 7v. Haur [Iesus Krist] da bethierekotzat<br />
behingoaz sakrifizio egin ukhan duen Melchisedech Sakrifikadore eta Ipizpiku handia. Ib. ** 7v. Eta akhabatu<br />
zenean tentazione guzia, Debrua yoan zen haren ganik; behingotzat. TB Lc 4, 13 (Lç denbora batetaranokotz,<br />
Brunet, IBk beste bat arte, Ol ordukotz). Eskapatzen zaizkotenean [debruei] aztaparretarik oraino behingotz han<br />
zituztela uste zituzten arimak. Jnn SBi 56. Behingotz galduak ziren ordu artean Japonen erlijionea eraikiko zela<br />
ginduen usteak. Prop 1890, 204. Lanik ez edo lan guti ja bi edo hirur hilabete huntan, eta naski behingotz<br />
hoberik deusen ikusteko itxura guti. HU Zez 65. Hortakotz utzi izan dut / behingotz neure herria, / Ameriketan<br />
bazela gauza / noizbait jakinik berria. Etcham 43. Filistindarrak garhaitu zituzten [Samuelek] eta behingotz<br />
herritik urrundu. Zerb IxtS 51. Beingoz beintzat egon bearra daukat nere erabakia jakiñarazteko. Etxde JJ 70.<br />
Lasai geldi gintezkeen behingoz behintzat. MIH 324.<br />
b) (V-gip, G-goi), BEHINGOTZ (BN-baig-ciz; VocBN, H). Ref.: A (beingoaz); EI 103; Elexp Berg. Por fin; de<br />
una vez por todas, definitivamente. "Behingotz adiarazi zaio, on lui a fait entendre pour une bonne fois" H.<br />
"Behingoaz (Sal), behingotz (BN-baig-ciz), para siempre, a perpetuidad" A. "De una vez para siempre. Pagaiozu<br />
beingoz eta aber ixiltzen dan" Elexp Berg. "Biar datoz ojalateruak; ia beingoz akabatzen daben obria" Ib. <br />
Ezen hil izan dena, bekhatuari hil izan zaió behingotz: baina bizi dena, Iainkoari bizi zaió. "Pour une fois". Lç<br />
Rom 6, 10 (He behingoan, Ol bein betiko, Bibl behin betikotz). Deusek ere eztezazula otoitza utzaraz, erran nahi<br />
baita, deus eztela behinguaz utzarazten ahal derauzunik. AR 16. Adio orai Xarlemaiña, / bentüraz sekülakoz; /<br />
zuri obligazionetan / <strong>bar</strong>atzen niz behinkoz. 'Je demeure à jamais / votre obligé'. Xarlem 1201. Jangoikoak il<br />
nazala beingoas! (327). LE-Ir. Eméndik gúti deskansatukozára beingoas betíkos. LE Ong 134v. Ez bazare<br />
Na<strong>bar</strong>retetik itzultzen, beldurra dudan bezala, behingotz uzten bagaituzu, hitzemandazu Loiolako izena bethi<br />
ohorezki ekharriko duzula. Laph 25s. Bekatiak bekatien gainera emendatzen tuztenak, bizitzaren kanbiatzera<br />
beinguaz determinatu gabe (Valcarlos, 1869). ETZ 274. Zerbeit gezur suntsitu, egia zenbeit ere ba ezarri lur<br />
onean behingotz ongi landaturik... HU Zez 80. Luza zezala besoa bat bederak eta ahurrean har, behingotz,<br />
bihika zenbeit. JE Bur 76. Ez dituzu hilen naski, bainan xahuturik utzi tizie gaixoak. Behingotz zauri ederra<br />
badikezie. Ib. 17. Gaizkiari aztaparrak moztu behar zaizkola, eta behingotz! <strong>Bar</strong>b Sup 125. Larrubeltz khexu,<br />
demonioka, / sudur puntari thorra thorraka, / [...]; eskolatu da behingotz, merke. Ox 117. Hamekak joak izana<br />
gatik Loiolarat baikinuke egun berean xede, agertzen dut ene <strong>bar</strong>neko khexua. Berriz otomobiletarat iganik,<br />
adio erraiten dugu behingotz. Orreagako herri ñimiñoari. JE Ber 16. Noizbait bada noizbait, zerbait xoragarri<br />
behintgotz [sic] agerturen zaizulako esperantzak. Ib. 10. Izaera ori, bada, beingoz-betirako gure <strong>bar</strong>atzatxoaren<br />
atean utz dezagun. Ldi IL 87. Burruka latza ari dut / beingoz ezi nairik. "De una vez para siempre". Or BM 120.<br />
Ez naiz gehiago / ez naiz ere "ni" / Oro nitzaitzu eskaini. // Behingotz nago / zure zurea. Iratz 164. Etsaiok<br />
oraingo yardunbidez aitu ditzagun beingoz. Zait Sof 45. Madalen, sarritan mintzatu zitzaion bere senarrari<br />
begiak malkoz blai, Engrazirekin zitun artu-emanak urra zitzan eta beingoz ute izan zun Hegiaphaliako etxekoandre<br />
gazteak Xalbat oneratu zula osoro. Etxde JJ 199. Neregan il da beingoz / aurtzaro garbia, / itzali zan<br />
betiko / orduko argia. EG 1956 (1-2), 9. Ikustean semea gutarterat jina, / airatu da behingotz ene bihotz mina.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
623
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Xa Odol 307. Bainan, seme, nik hitan badiat fedea / [...] behingotzat hor utziz Amerik'aldea / bilatuko dukala<br />
etxeko bidea. Ib. 203. Gure oztearekilan / Eüskal Herria izitürik, / egonen da thipilian / behinkoz lürreratürik.<br />
Casve SGrazi 152.<br />
c) BEHINGOAZ. Behingoaz ez badugu ardiatsi galdea, / berritz egin behar dugu gauza beraz eskea. EZ Man<br />
II 6 (citado por H, que traduce 'dès la première fois').<br />
d) BEHINGOAZ. De una vez, de una sola vez. Aingiru gaixtoa behingoaz galdu eta gogortu zen bethierekotz:<br />
hala bada gu ere ez behingoaz, baiña maiz eta anhitzetan usatzeaz egiten da trebetasuna eta aztura. Ax 91 (V<br />
62).<br />
e) BEHINKOAZ (H (que cita a O)). A la vez. "Belapeyre (I 72) se sert de behingo substantivement dans le sens<br />
de 'en même temps', 'à la fois'" Dv. Adausia eta ausikia behinkoaz uken-tut. "Tout à la fois". O Pr 1. --Ostian<br />
izateko, Iesus Krist elkhiten deia zelütik, ala ordü berian han ere dago? --Ezta hantik ialkiten, Zelian eta<br />
Sakramentü saintian da behinkoaz. Bp I 72 (Duvoisin cita erróneamente behinkoan). Erraitiaz hamabost Pater<br />
noster eta ehün eta berrogei eta hamar Abe Maria behinkoaz, edo hirur aldiz bostna Pater. Ib. 149. Sentittu<br />
egiten da beingoz, erabat, gorputzean eta animan, izate osoaz. Txill Let 55.<br />
f) (V-gip), BEHINGOTZ (H). Por esta vez, por una vez. "Behingotz badut dirurik aski, j'ai assez d'argent pour<br />
une fois" H. "Al menos esta vez, al menos una vez. Mutikua! ia beingoz beintzat atia ixten doken" Elexp Berg.<br />
"Tia Ixidora bisitatzera juan niako ziñakie, beingoz beintzat" Ib. "Beingoz beintzat, osorik eta jarraian entzun<br />
izan dut" Ib.<br />
g) De repente. Banentorren Zerubidetik etxe aldera; naiko bustita, egia esan, baiña pozik. Eta, beingoz, estutu<br />
egin zait biotza. Txill Let 63.<br />
- BEHINGOZKO. "Beingozko, repentino" Zam Man 103.<br />
- BEHINIK. Por lo menos. v. BEHINIK BEHIN. Trufa bedite, trufa Jainkoaz. Nor nahi eta zenbat nahi izan<br />
diten, ez dire aski izanen. Behinik, horra bat gutiago... HU Aurp 66.<br />
- BEHINIK BAT (H, Hb ap. Lh). a) En primer lugar, en principio. "D'abord, premièrement" H (cf. HeH Voc:<br />
"behintzat, behinik bat, bedere, behinik behin"). "Ça, d'abord, et d'abord, avant tout; et d'abord un" Lh. Sehi<br />
haina behinik bat, zeinak iakin izan baitu nausiaren nahia [...] eta ezpaitu egin haren nahiaren eredura, zehatua<br />
izanen da. HeH Lc 12, 47 (Dv berriz). Horren gainean banituzke bi erraiteko. Behinik bat, beldur nindaite<br />
lurrari udazkenean emanikako ongarria gal dadien primaderakotzat. Dv Lab 27. Behinik-bat, itzain ofizioan<br />
dabilanak idi hazkarrenetarik behar ditu [...]. Bainan gure herrian [...] ez dute halako idi motarik erosi behar.<br />
Ib. 234.<br />
b) "Por cierto" A. "Por cierto, beinbat (V, G, AN), behinik bat (BN)" A EY III 260.<br />
- BEHINIK BEHIN (Hb ap. Lh, Dv, H; beñik beñ H). Tr. Los textos guipuzcoanos ya desde aprox. 1820<br />
suelen reflejar los fenómenos de fonética sintáctica (beñepein, beñepin, etc.), fenómenos que se recogen tbn. en<br />
Lizarraga de Elcano (beñik pein) y en algún autor vizcaíno y navarro del s. XIX. Benik-bein aparece sobre todo<br />
en Aguirre de Asteasu y Lardizabal. En DFrec hay 13 ejs. de behinik behin, 8 de behinik-bein, 1 de beinpein y 1<br />
de beiñepein.<br />
a) Primeramente, en primer lugar; en principio. Tr. Documentado al Norte en Etcheberri de Sara, Larreguy y<br />
Duvoisin, al Sur lo emplean Lizarraga de Elcano, Moguel, Aguirre de Asteasu y Lardizabal. Nihorentzat<br />
beldur izaitekotz, behar nuke izan jakintsunentzat, edo jeusik eztakiten enorantentzat; behinik behin enaiz beldur<br />
jakintsunentzat [...]. Bada are gutiago beldur izaiteko dut jende enorant jeusik eztakitenentzat. ES 197. Bi<br />
arrozoinez daritzat herri huni hain izen hautua eman ahal izatu ziotela. Behinik behin bere paraia eta situazino<br />
arraia eta arinaren kariaz; eta bigarrenekorik bere eskuara garbiaren edertasuna dela kausa. Ib. 156. Behinikbehin,<br />
eginen dut lurreko nazione guziez eliza bat [...]. Iuiamendu lazgarri hura ematen denean, izanen dire<br />
zuentzat yar-lekhuak zeruan. Lg II 192s. Bear dugu beñik bein, utzirik bizioak ta bekatuak, segi birtuteak (209).<br />
LE-Ir. Sua beñik pein da pena bizi rabiosoa (309). Ib. Goázen bada berexis personak ta kulpak. Beñik bein<br />
dagóna lesiaturik luxurian [...]. Berze batzuk dire erdikal edo erdiska dabiltzának. LE Bail 224. Zer kaltetzuk<br />
etorri oi dira bide deungako osatu gura oneetati? Txito asko; beinik bein, beste erremedio edo osagarri onak<br />
artu nai eztira [...]. Gero [...]. Onez gañeti, [...]. CrIc 52. Sinistuko badeutsut, neuk enzun biar deutsadaz. Baña<br />
beinik bein itandu biar deutsagu dotrina puska bat. Mg PAb 154. Egingo dozu aurrera gura dozun beste berba,<br />
baña ebagi biar deutsut beinik bein esatera zinuazana. Ib. 195. Beartua dago benik beñ, eriotzako perillean<br />
arkintzen danean. Beartua dago gañera, Zeruko janari au gabe ezin garaitu baditu bere gura, ta griña txarrak.<br />
AA I 400. Jaunaren itz Santua ongi enzuteko enzun bear da benik beiñ Jainko beraren itza bezala. AA III 440.<br />
Arkituko degu beñik beiñ Isaias Profetagan mastiaren parabola. Ib. 433. Benik-bein Damaskotik joan zan<br />
Arabiara, Ebanjelioaren berririk arteraño zabaldu etzan alderdira. Emen iru urte igarota, Damaskora itzuli<br />
zan. Lard 495. Hortarik heldu dira bi on. Behinik behin, hazi gaixtoak erretzen dira [...]. Bigarrenekorik, hautsa<br />
da onkhailu hobeenetarik bat. Dv Lab 32. [Aberetegi] zaharrak ahalaz medeatu behar dira, eta berririk egiten<br />
denean, bertze moldez xuxendu. Behinik-behin, aberetegia ez da nahi laborariaren etxe <strong>bar</strong>nean. Ib. 216.<br />
b) (V, G, AN, L; Lar, Añ; beñepen Dv (que cita a Echve); beiñepeiñ V-gip; beñipein V-gip; beinpein AN-ulz;<br />
binepin G-nav). Ref.: A; Etxba Eib (beñipein); Iz Als, Ulz; Elexp Berg (beiñepeiñ). Al menos, por lo menos.<br />
"Una por una comamos, &c. beiñik beiñ" Lar y Añ s.v. uno. "Bizixa beñipein lagairak, naiz ostian narrugorrixan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
624
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
laga" Etxba Eib. "Ni binepín konforme noon ikus gendunén bai" Iz Als s.v. ankutsin. "--Asike badaoke txerrik il<br />
gabé. --Ni egoinitzeke beinpein zazpi pernil baníttu" Iz Ulz 415. "Al menos, siquiera. Beiñepeiñ aurten ez ari<br />
aaztu aman egunian etxera etortziakin" Elexp Berg. "Beintzat eta beiñepeiñ sinonimo gisa erabiltzen dira, baina<br />
bigarrenak adierazkorragoa dirudi" Ib. v. behintzat.<br />
Tr. Documentado al Sur desde principios del s. XIX, al Norte lo emplean algunos autores desde finales de<br />
dicho siglo.<br />
Ozta idoroko da Infernuan arima bakar bat, beinik bein kristiñaua, Zerurako pausuren batzuk emon<br />
etzituanik. Añ LoraS 9. Deritxot [...] eztala alperra izango ene au. Beinik bein yakina da, eta itsuak bere<br />
baakusde eze, iñori okerrik eztakarroiola. Añ EL 2 7. Saiatzen dira ura alegiña tentatzera, eta betiko galtzeko<br />
moduak egitera, lotzen ez baditu beñepen Jaungoikoak. Echve OngiB 3. Il ziran, aztu ziran, ta geienak beñepen<br />
Infernuan arkitzen dira orain. Ib. 14. Kitau ziñaikez zeure zorrak, edo beinik bein pagau zati andi bat. Ur MarIl<br />
82. Jakin nai izan zuen [ain biotz gaiztoko gizona] nor ote zan, lagun artetik, benik-bein, bereala kentzeko,<br />
besterik ezin egin bazitzaiokean ere. Lard 440. Jauna, beste guziak zugandik gaitzerako bidea artuko balute ere,<br />
nik benik-bein etzaitut utziko. Ib. 441. Bost urte diran ez dakit baño / beñepein badirare lau. Bil 68. Kondeari<br />
beñik beñ konsuelo bat eman zion Jenobe<strong>bar</strong>en garbitasuna Golok berak agertzeak. Arr GB 99. Bere izen on ta<br />
onra beztu edo beñepeiñ illuntzeko amaika iskanbilla ta esameza gezurti banatu ta egiztatutzera saiatu<br />
ziradenak. Aran SIgn 92. Bati beiñepein gorputz guztitik / sedatu-zinta dariyo, / oiek guztiyak kendu ezkero /<br />
koarto bat ez du baliyo. Xe 313. Gitxien gitxienaz bai beiñik beiñ iru. AB AmaE 335. --Denbora da alde ontara<br />
agertu ez dala! Bizi da, bizi da? --Bai nai beñepiñ. Sor <strong>Bar</strong> 99. Gure urrekua izango zan ura bera ere; gutxiena<br />
jota're, kirtena beñepeiñ bai. Urruz Urz 56. Frantzian, maizenik segurik, plekariak sahetseko paretarik gabe<br />
artzen dire Espainian baino meritu gehixagorekin.... bainan halere, behinik behin esku huska, eskasa hain urrun.<br />
Zby RIEV 1908, 85. Nik beñepeñ oingo biajian ix-ixilik ederrak artu ditut. Apaol 87. Auzoek eta adixkidek, egin<br />
dezoketena, lanaren errextea. Nola? Behinik behin, eskuararen alde mintzatuz ahal bezenbat. HU Aurp 213. Guk<br />
behinik behin ez dugu behinere uste izan apezpiku argitu eta kartsu harek [...] giristino arnegatuekin bat egiten<br />
zuela. Ib. 54. Behinik behin, bertzeak bertze, Berdolyren boz-emailek burua apaltzen ahal dute. Ib. 145. Behinik<br />
behin badut uste, goraxago aiphatu ditugun jaun horietarik zonbaitek segurik ez duten oraino bere azken hitza<br />
errana. Arb Igand 30. Izan leike batek baiño geiagok nire egikera ori bidezkotzat edo beinik bein egokitzat ez<br />
artu izatea. A in Azc PB 3. --Osatuko iatzu beraz? --Osatuteko bidean iarri dot beiñik beiñ. Ag AL 117.<br />
Etzaitezela gauz-orrengatik estutu beñepein. Moc Damu 9. --Nortzuk dira biotzetik ezeukiak edo premiñadunak?<br />
--Onrarik ez aberastasun bidezkorik bere, gogoz beinik bein, gura ez dabeenak. Itz Azald 195. Itxiteko astia<br />
izango dozu. Asi zaite beñik beñ zeure arloan. Ag Kr 163. Oraiñ benipeñ lenengo, Jaungoikoak etxera ekarri<br />
daizala: orixe nai dot, eztot besterik bear. Ib. 25. Gauzak gertatu diran lekuan bertan galdetu bear badira,<br />
jakintsu ootatik bi biñipiñ ara joan ditezela. Goñi 84. Obeak badira [...] baña nik ere senarra izango det<br />
beñipeiñ. Ag G 301. --Zeregiñik bai al da edo... --Aigera beñipeiñ. Ib. 321. Erbestekoari etzaio iñon ere aiñ<br />
ondo begiratzen, ezagutu artean beiñik-beiñ. Ib. 47. Itxu edo gutxienaz beiñepeiñ lausoa zan bat. Urruz Zer 97.<br />
Gaur beñepin, Pilemon irixteko ordurako estaziyuan egon. Alz Bern 53. Beñepein ez emon indarrik artu daben<br />
bide deungatik jarraitzeko. Kk Ab I 40. Danak ezpadira be, batzuk beñipein. Ib. 21. Emakume bat, buru-<strong>bar</strong>ruba<br />
utsik edo beiñik-bein ondo beterik ezeukana. Ib. 6. Nik eztakit nola, beinik bein emengo lekaime (monja) guztiak<br />
zuritu zituen. A Ardi 76. Naiz edan ta naiz utzi, / beinik bein aoa busti. JanEd II 30. Era ontan bakarrik artu<br />
ditezke biñipin Jesus ber-berak beste bein erabilli zituanean [itz oiek]. Inza Azalp 152. Nolabait ere beiñipein,<br />
bere erri koxkorra ta jaiot-etxea ta famili-kondarrak ikusteko gogoa egin zitzaion. Mok 8. Ala zauden beñipein,<br />
berak ate zirritotik ikusi zituenak. FIr 140. Ohartzen niz behinik behin xoratuak dagozila gure ondoko emazte<br />
guziak; durduzaturik, gizonek berek ere ez dakigula norat itzul. JE Ber 64. Aire onak bizkortzen ez othe<br />
dauzkigunentz ere gure beribilak? Erasia gogorrean lotu zaizkigu, behinik behin, bideari. Ib. 7. Gaur beinik bein<br />
jaia ondo irten dedilla ta gero gerokoak. Lab EEguna 107. Bide zior bat aurkittu eben; arek bidiak, beñipein,<br />
nora edo ara eruango zittuzalakuan [...] axe bidia artu eben. Otx 105. Osotoro batera etorriak garala badirudi<br />
beñipein. Ldi IL 95. Erti onen agerpen arrigarrienak Altamirako arzuloan daude. Baño gaurko eusko-lurralde<br />
onetan ere badira, Santimamiñe [...] eta Isturitzko arpeetan beñepein. JMB ELG 49. Geienetan beiñepein,<br />
ikaslea ezta bere maisua, bere irakaslea baño yakintsuago. Ir YKBiz 135s. Apustu egiñak beinik-bein / zintzo<br />
joka daitez ta bestên bat aiekin. Or Eus 27. Guazen gure etxera. An beñepein pakea izango degu. A<strong>Bar</strong> Goi 65.<br />
Erregegoan Dabidek ederki frogatu zuen zer dohain paregabeak zituen. Behinik behin, gerlari handi, laster<br />
jabetu zen Jerusalemeko hiri ederraz. Zerb IxtS 54. Guztiok ordurako edariz beiñepein, ondotxu <strong>bar</strong>u-ausiak.<br />
Erkiag Arran 44. Arkitektoren batek lantegin sartu bearko det nik laguntzalle bezela. Sartu beñepein. JAIraz<br />
Bizia 46. Ez al yunat arrazoirik aski, zerua emen ere badagola, aldez aldez beñipein esateko? Or QA 55.<br />
Gertariok egizko edo, behinepehin, egiantzeko zirela sinesteko. Mde Pr 314. Ikerkuntzen hasieran behinik behin,<br />
haien azalpenek egiantzeko eta gotor xamar iduri zuten. Ib. 343. An goxo egotea erabaki nuan, bitartean aukera<br />
oberik agertzen ez bazitzaidan beiñipein. Or Aitork 111. Orren bildur ez egon beñepein. Etxde JJ 218. Egin bear<br />
dut nere burua galeraziko ez badut, beñipein. Txill Let 107. Auxe beinik bein, egia. Zait Plat 101. --Nik egia<br />
erran dut. Sinetsi zaidazue. --Ala uste dugu beñepein. Izeta DirG 124. --Bañan... ez al dugu zinera goan bear?<br />
[...] --Ez, ez; gaur ez beiñipein. Ib. 27. Langille guztiak, orixe da guraria beiñipein, ezer ez dabe egingo,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
625
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
kaleetan ibilli baiño. Erkiag BatB 147. Ona naiz txarra, baiña iraun beiñepein. Vill Jaink 111. Egungo haurrek<br />
behinik behin, "ayuda familiar" delakoaz zerbait ekarten dute etxera. Osk Kurl 63. Izadiko gertakari auetara<br />
urbildu ezin banendi ere [...], baserriak eta i<strong>bar</strong>rak ureztatzen dituten errekak beñipein atsegin bekizkit. Ibiñ<br />
Virgil 92. Ez da okerrik beiñepein, eta ori ez da gitxi. NEtx LBB 20. Erostunak baditu behinik behin, eta<br />
irakurleak izango ahal ditu. MIH 136. Hitzen hauzi hau ez da, nere ustez, ez hauzia ez ezer: ez luke behinik<br />
behin izan behar. Ib. 78.<br />
c) De una vez, de una vez por todas; al fin. Autsi zazu [...] lurreko beargaien kate luze ori; ta egizu beñikbein<br />
animaren egiteko andia. Mb JBDev 220 (en la ed. guipuzcoana de Aran benik-beiñ).<br />
d) De todas formas. Egia da, denbora galduaz edo nere kulpaz damu izan dezaket; baña beñik beñ, denbora<br />
galdua galdua betiko geratzen da. Cb Eg II 100.<br />
e) "(V, G, AN), por cierto" A EY III 260. --Tori zigarrotxo bat. --Jesus! Galanta da beñepiñ ori! Sor <strong>Bar</strong> 36.<br />
Zer klasetako ezpata duen / ezaguna da beñepiñ. EusJok 94. Bai, zaarra ez zara, tximista gorria! Ez beiñipein.<br />
Ezta umea bere, ostera. Erkiag Arran 99.<br />
- BEHINIK BEHINEAN (beñipeñian V-gip ap. Etxba Eib). Por lo menos. "Beñipeñian aitzen emon balesku<br />
aurretik" Etxba Eib. Ez zekiñat nik ori [nondik datorren] [...] bañan nola ta nai ere urrutitik beñepenean.<br />
Apaol 29. Mutill gazte oriyek / formal dira ibiltzen, / beñepiñian ez da / bat etxera biltzen. JanEd II 77.<br />
Beragatik zenbaitek / Zauzka mingañian; / Nik beiñik beñian. Otañ 80. Ni ikaratu nintzan / beiñepeiñian, / orko<br />
Dios-ka otsa / entzun nuanian. Auspoa 94, 96. Orra amasei bertso / biñiripiñian / emengo kongregante / umillen<br />
gañian. Ib. 72.<br />
- BEHINIK BETIRAKO. De una vez para siempre. v. BEHIN-BETIKO. Euskerari ez iltzen laguntzeko, ezin<br />
ditezke amar milla peseta zikin batu. Ezta ere beiñik-betirako eman bear dezula yakinda. Ldi IL 105.<br />
- BESTE BEHIN (Mg Nom, Añ). Otra vez, de nuevo; en otra ocasión. "(G) berriz; (V) ostera, beste bein, otra<br />
vez" Mg Nom 66. "(En otra) ocasión. [...] Siendo futuro el verbo: urrengoan, beste bein, ostera, <strong>bar</strong>riro" Añ.<br />
"(Otra) vez, en otra ocasión: (c.) beste bein, urrengoan; (V) ostera bere" Ib. Noe behin horditu zen, eta Loth<br />
bertze behin. SP Phil 355 (He 358 Loth ere bai behin). Beste beñ Claudio ta Estanislao kozinariak egur eske<br />
bialdu. Cb Just 111. Esan bere eutseen beste bein gauza berau beste berba batzubekaz. Mg CO 8. Baña begira<br />
beste bein onelakorik gerta ez didin. VMg 46. Ezainduten doguz miñok bein murmuraziño ta esaka gaistoakaz,<br />
beste bein berba loiakaz. Añ LoraS 53. Propositu edo gogoa beste bein bekaturik ez egiteko. Añ CatAN 50.<br />
Puskaka puskaka ostubagaz, gaur lauzuri, bijar laumarai, etzi zortzimarai; orain ogija, gero sagarra, bein<br />
artua, beste bein ardaua. Astar II 155. Indulientzia osoa oraino, ilhabetean, bertze behin, batbederak, bere<br />
hautzara, nahi duen egunean. JesBih 468. Bein batean agertu zitzaien Pedro eta Santiagori; beste bein amaika<br />
Apostoluai, elkarrekin zeudela. Lard 474. Enaik ez beste behin / bortian hotz eraziren, / ez ere hik beste urthian /<br />
hire irrigarri emanen. Balad 133. Bertze behin, aita eri bati manatua izan zitzaion erremedio bat kharioa, eta<br />
komentua azken sosetan zen. Laph 233. Jagola dozu gero beste bein Guzman azkarra, / eragozteko zugana<br />
sartzen mauru zakarra. AB AmaE 444. Orduan Jesusek adiazi ziozkan Ebanjelio santuko itz aiek: [...]. Beste<br />
bein esan zion Jaunak: [...]. Bv AsL 37. Bertze behin zen saminago / Ama Birjinaren hitza: [...]. Zby RIEV 1908,<br />
292. Berrogoi egun hetan agertu zen Maria Madalenari [...], apostoluei bi aldiz, [...] eta oraino bertze behin<br />
Jondoni Petriri, arrantzan hari zelarik. Jnn SBi 32. Ezai beste bein orregaz batu, buru-arin ori. A BeinB 45. Ber<br />
gaiza erran zian beste behin. Ip Hil 154. Bein eta beste bein, egun baten eta bestean, iñoz nekatu eta gogait egin<br />
baga. Itz Azald 62. Entzuten bot beste bein itxasertzetan abillela, birrindduko aut. Echta Jos 60. Ni geiztua! Ia<br />
beste bein esain! Kk Ab I 69. Bein, zulo sakon batera jausi ziran. [...] Beste bein [...]. Altuna 90. Orain sorta<br />
bat... / Beste bein, Ama, / ekarko izkitzut / geiago. Jaukol Biozk 11. Beste bein, Tuguerresko agintari nagusi zan<br />
Valderramak berri izan zun, bazetorrela ta bertan zala Jose F. Mata. Or SCruz 138. Bertze behin jotzen du<br />
beraz makilarekin... Ura bethi geldi geldia! "Une dernière fois". <strong>Bar</strong>b Leg 22. Bein ezker, beste bein eskuin. Or<br />
Eus 233. Beste bein, larunbatez alor (soro) batzuetan zear zioan Yauna. Ir YKBiz 110. Langille onek birritan lan<br />
egin dau: irabazten bein eta aurreratzen beste bein. Eguzk GizAuz 147. Moisek makhil kasakaka ura jauz-arazi<br />
zuen harroka batetik, aldi batez. Bertze behin, ur batzueri gustu ona eman zioten. Zerb IxtS 37. Entzun ezazute<br />
beste bein gure lenengo ura. Lek SClar 126. Beste bein, ba ei zan Ei<strong>bar</strong>ren olako gizon serixuan-serixoz grabia<br />
zan bat. SM Zirik 90. Aristotelek dionez, Enpedokelek eta Omerek neurria besterik ez omen zuten ideko. Beste<br />
bein, ordea, Omertar gorengotzat aipatzen du Enpedokel. Zait Plat 78. Ta Nikanor, beste bein legetxe, bere<br />
buruari begira asi da. Erkiag BatB 140. Begiratu idanan beste bein bildurrez. NEtx LBB 239. Beste behin gure<br />
etsaiek / boroga dezen nur giren. "Une fois de plus". Casve SGrazi 148. Beste behin esan nuenez. MIH 83.<br />
- BESTE BEHIN BATEAN. En otra ocasión. v. BESTE BEHIN. Onen ondoren beste bein batean Santiago<br />
gazteari agertu zitzaion. Lard 476.<br />
- BESTE BEHINGO. Para otra vez. Errege etxera duaz / piezak arturik, / esaminadu daizan / ondo guztiz<br />
ondo / ta, bada faltarik, / kontu beste beingo. DurPl 114.<br />
- EZ BEHIN. "(V-ger), no por cierto" Alt Obs 49. Cf. supra BAI BEHIN.<br />
- INOIZ EDO BEHIN; NOIZ EDO BEHIN. v. inoiz; noiz.<br />
- LEHENENGO ETA BEHIN. v. lehenengo.<br />
- NOIZ-BEHIN, NOIZEAN BEHIN, NOIZIK BEHIN, etc. v. noiz.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
626
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beina. v. berina; baina.<br />
behinala. En cierta ocasión. v. behiala, behinola. Gogoan dauka, gari lotzen / Arripiltzarren beiñala, [...]<br />
suge-miztoa --zanpatu nonbait-- / zangoan suma zuala. Or Eus 317.<br />
beinan. v. baina.<br />
beinar. v. bidena<strong>bar</strong>.<br />
beinardi (-iñ- G-goi ap. A). "Oveja de dos a tres años" A. "Bein-ardi" Izt C 167 (en una lista de ovinos).<br />
"Beinardia" Ib. 221 (en una lista de productos de la oveja).<br />
behinbat (V-m ap. A). 1. Por lo menos, al menos. "Zoro-moro ori beinbat aukera bizi da (V-m), loco o no<br />
loco, lo cierto es que ése vive a pedir de boca" A s.v. zoro. v. behintzat. Artazitxuneko alarguna zan, edo<br />
beinbat, izen orregaz ezagutua. Erkiag Arran 138.<br />
2. "(V, G, AN), por cierto" A. "(V), ciertamente" A Morf 693.<br />
behinen (V-ger ap. A Apend). Primero, principal. "Beiñena, el principal" A Apend. Zure opaimaien<br />
aurrean auzpezturik gauzakazu: [...] gazterik beñenak oro eta nerau Tzeuren yaupari au. Zait Sof 57. Iainko<br />
izkutu ori guk gure oroimenean gertaraztea ipintzen du Loiolak otoitzaldian eginkizunik beiñena. Or QA 155.<br />
Parapsikologiak erabaki behar dituen hauzi behinenak jaukitzen dituzte espiritisten sinespenek. Mde Pr 343.<br />
Haurra eskolara joatera uzten bazuen hasieran, bizitza berriarekiko problema behinenak zuzendu artean, bere<br />
eskumenean edukiko zuen beti. Mde HaurB 46. Gure euskeraren aldeko gudari berriak, egunero, orduoro,<br />
uneoro, nork bere kitatxoan, lanean ari diran euskaldun beinenak. EG 1956 (5-6), 2. Etxegille bat gertatzen<br />
zaie, Uriko etxeen egille beiñenetakoa. Or Aitork 141. Beiñena zerura joateko, bidean iltea da. EgutAr 7-8-1957<br />
(ap. DRA). Dabidek bildu zitun berriro Ixraelgo gizon beñenak oro. Ol 2 Sam 6, 1 (Ker Israelgo onenak). Nai ta<br />
nai ez iokatu bear zuen senide itzalgarrion alde, [...] garai artako alderdi-burruketan beinenak (nagusien)<br />
baitziran. Zait Plat 11. Eztu mutil ark, ordea, asmatzen bere kabuz auziaren beinena. Ib. 62. Alkarren gura<br />
izatea dala beiñena deritxat nik. Erkiag BatB 180. Interjekzioek, ikusi dugun bezala, ez dute hizkuntzaren<br />
alderdirik behinenen artean aparteko lekurik, haren egituratzean alboko zeregina betetzen bait dute. EGLU 509.<br />
- BEHINENEKO. Primero, principal. Irakurgairik beñenekua / beti dot Euzkadi-n "Egunekua". Enb 192.<br />
beinepein, -pin. v. BEHINIK BEHIN.<br />
behinere. v. BEHIN ERE.<br />
beinezpen. v. BEHINEZ BEHIN.<br />
behingero. "Perplejidad [...], beingeroa, zalantza" Lar. - BEHINGEROAN. "Perplejo, aspesan, dudaldian,<br />
kanduran, beingeroan, zalanztan dagoana" Lar.<br />
behingeroro. "Perplejamente" Lar.<br />
beinkameza. v. bedeinkameza.<br />
beinkatu. v. bedeinkatu.<br />
beinke (V-m-gip, G-azp), bienke (V-gip), binke (V-gip), biinke (V-ger). Ref.: Ort Voc; Etxba Eib (bienke); SM<br />
EiTec1; Elexp Berg. "Bi-inke! [...] úsase en sentido afirmativo" Ort Voc. "Así es (G). Quizá de 'bien que'" Garate<br />
12. a Cont Eusk 1972, 63. "Voz seguramente viciosa, con que se asiente a lo que se ha escuchado. Bienke,<br />
errezoia daukazu esan dozun guztian, cierto, tienes razón en todo" Etxba Eib. "En efecto. Se emplea<br />
generalmente para dar conformidad a la razón ajena" SM EiTec1 156. "Sí pues, ya lo creo..." Elexp Berg.<br />
"Beinke, baulian, oiñ armaixo utsak dare, baiña len dana baula zan da" Ib. --Iñoren etxera etorrita... Potrollo<br />
sabel andi!... Bienke Moxolo. Ag G 314. --Ta zer dio zuen borrero txiki orrek? --Beinke, ba, borrero txikia.<br />
Orrek gauzka biok ari batetik itotzen. Eztakit, eztakit. NEtx Antz 124. --Apartekoa da benetan --iñoan batak--<br />
gure oitura au. --Apartekoa eta lotsagarria! --iñoan besteak. --Beinke lotsagarria! --jarraitu eban irugarrenak.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
627
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Bilbao IpuiB 60. Aingira irristakor madarikatua! [...] Bai,... beinke... aingiria labana dala! SM Zirik 101. --<br />
Gaurkua demasa izan da gero. Zertzuk ikusi biar ete douz ondiok? --Binke! Gure sasoian ezta burutik pasau bez<br />
alakorik! (V-gip).<br />
- BEINKE-BEINKE (V-gip). Ref.: SM EiTec1 156; Elexp Berg. "Cuando se necesita dar más valor, se dice:<br />
beinke-beinke, que es tanto como decir 'efectivamente'" SM EiTec1 156. "Beinke, beinke, zeiñek pentsau bia<br />
zeban alako alakoik" Elexp Berg. "Beinke-beinke. Es una palabra muy de Placencia que se ha perdido casi<br />
totalmente [...]. Gralmte. repetido, beinke-beinke 'hombre, hombre, en efecto!'" A. Oregi (comunicación<br />
personal).<br />
Etim. De cast. bien que; v. FHV 178.<br />
beino. v. baino.<br />
behinola (V, G-goi-nav; beñ- V, G), beindola (A), bein-jola (A; beinyola V-ger), beinolan (V-arr-ple; Añ (V)).<br />
Ref.: A (beindola, beñola); EI 103s. 1. En otro tiempo, antaño, antiguamente; en cierta ocasión . "(En otra)<br />
ocasión, (c.) beste batean o baten; (V) beñolan, beste aldi baten. Siendo futuro el verbo: urrengoan, beste bein,<br />
ostera, <strong>bar</strong>riro" Añ. "En cierta ocasión, en otro tiempo" A. "Parece ser grupo articulado: bein ola, una vez así" A<br />
Morf 672. En EI 103 aparecen además beinola (L-sar) y bein kola (R-urz), que habría que interpretar<br />
probablemente behin hola, 'una vez así'. v. behiala, behiola. Tr. Sólo meridional; el primer testimonio parece<br />
ser el del dicc. de Añi<strong>bar</strong>ro; en los textos comienza a documentarse a mediados del s. XIX. En DFrec hay 11<br />
ejs., meridionales.<br />
Antxiña ta beiñola / sartu zan munduan / izerdijen azija / lur onen <strong>bar</strong>ruan. Azc in Ur PoBasc 354 (en Azc<br />
PB 331 (ed. de A), bein ola). Ta baldin banakusu poz pozik kantari / jakizu zergaitik dan beinola basuan / zure<br />
tiroak bete egin eninduan. AB AmaE 316. Bein olan Madrilgo kafe-etxe bateko mai baten inguruan batuten zan<br />
ikasle edo estudiante pillo bat. Kk Ezale 1899, 174a (en la vers. de Ab I 18 beñola). Oraintxe asten da ipuina.<br />
Beinola, orain emeretzireun urte, [...] San <strong>Bar</strong>tolome [...] Aralarpera etorri omen zan. A Ardi 129.<br />
Astroliotasunak "astrólogo" esan nai zuen beinola, orain amarrukeria adierazten du. A Eusk 1919-1920 (II), 58.<br />
Auzotarrak "besoos las manos, Señor" esaten deutsoe, beiñola nagosi aiton-seme ak beretzako gura eban lez.<br />
"Como en otro tiempo deseara". Or Tormes 123. Beñola, Toledoko dendari-kalean nenbillela. "Estando yo un<br />
día" (Quijote IX). Ldi RIEV 1929, 208. Aspalditxuan, neure <strong>bar</strong>ruan / neukan tamalagaz, estu nenguan / Imanol<br />
anai urretxiñola / Hale-ra juan zana beñola / bixi ete zan! Enb 191. Bein ola, Bizkai aldera eraman ninduten.<br />
Lab EEguna 96. Beñola, aberiak berba egitten eben aldijan eta mozoluak kapusaia erabiltten eben sasoian, baei-ziran<br />
adiskide urko bi. Otx 57. --Badakit zein dan zure maitea. Aberria. --Egia da. Beinola bakaldeme<br />
bat zan. TAg Y 1933, 25. Adiskide laztan, eun bider gaxoa / gogapenak elkar bil-ari mêñoa / beñola zaik eten...<br />
"Quebróse un día". Ldi BB 80. Esagun berriz beinola esana. Or BM 24. Kantu ook Onentzaroz eman oi ziran<br />
beiñola. Geroago, Bizkai-Gipuzkoetan, Santagedaz. Or Eus 141n. Aristoteles ezta atzo goizeko gizona eta<br />
gauzen balio biok antxiña ta beñola aitatu, zenbakeu ta berezi ebazan. Eguzk GizAuz 51. Marka oargarri bi egin<br />
zituan beiñola. TAg Uzt 34. Niketz, bederen, nire esku baititut beiñola berak zitun aougalak. Zait Sof 64.<br />
Beiñola, Jesusek Galileako itsasondoan zebillala, bi anai ikusi zitun (Mt 4, 18). Or MB 804. Beñola, Deba lur<br />
gañean bazanik ere aztu xamar zeukanean. Etxde AlosT 68. Jonengana eban joera ta jita beiñola igarri<br />
genduanez, iñoiz baiño argiago ikusi zeitekean zoritxar ondoko goiz onetan. Ib. 159. Gogora bezate Monika<br />
Zure mirabea, beiñola senar zun Patirkirekin. Or Aitork 240. Beinola illunbe zinaten; orain, aldiz, argi<br />
Iaunagan. Ib. 202. Beiñola, Basaburu errialdeko zaldun eta alkateak bildu omen ziran erensugeari buruz<br />
erabaki bat artzeko... Etxde JJ 93. Beiñola, abereak janaritzen ari zan egun batez, aitak ots egin eta onela esan<br />
zion. Ib. 67. Beiñola, jaio<strong>bar</strong>ri zalarik, il egin yakon semetxu bat. Erkiag Arran 127. Gizonak berak sortu baeban<br />
/ agortuko zan beiñola. / Alguztidunak sortua dala / ezin ukatu iñola. BEnb NereA 225. Ez aztu euskerea:<br />
"beiñola ta aintxiñako" zati baten <strong>bar</strong>din dira. EgutAr (V) 24-7-1959 (ap. DRA). Lotsatu egingo ete da Nikanor,<br />
beiñola lez? Orixe ez; mindu bai. Erkiag BatB 140. Gure egunetan, berriz, gizarteko justizia beiñola baiño<br />
elduxeagoa biurtu delako [...] berriz ere zabaldu da amets berbera. Vill Jaink 99. Beiñola Jesusi "gazte aberats"<br />
bat urbildu zitzaion galdezka. MAtx Gazt 105. Onako zerbait kantatu zun beiñola gure olerkari gartsu batek.<br />
Onaind in Gazt MusIx 150. Beiñola, lurralde auetan, aize ustelak errukarriro andeatu zuen eguratsa udazkeneko<br />
garrak oro bilduta, eta mota guztietako abereak sarraskitu zituen. Ibiñ Virgil 104. Beiñ-ola, zer esan asmaeziñik<br />
nengoala, [...] lagun bat agertu zitzaidan bat-batean. "Estando una [vez] suspenso". Berron Kijote 18. Ba<br />
omen ziren behinola bi Aita Santu, baten ordez, bata Erroman eta bestea Avignonen. MIH 80. <strong>Euskal</strong>tzaindiak<br />
behinola esanak honetarako bakarrik balio zuen. Ib. 109.<br />
2. Al poco tiempo, inmediatamente después. v. BEHINGOAN (c). Oñatiarrak igerri zuten / bein-berriz<br />
azpikeria. / Baita beñola, zer egin dute? / asma bertan Kofradia. SMitx Aranz 68. Katabera. Urrexola. / Ara<br />
ezkero, beñola, / begiz galtzen da Arantzazu urrun... Ib. 194. Damuz bularra joaz, / begitan malkoa, /<br />
belaungorritan jeixten / zizuten osoa. / Beñola, Birjiñari / zabaldu biotza. Ib. 121.<br />
- BEHINOLA BATEAN. En cierta ocasión. Jaun <strong>bar</strong>atzañari [izten dautsot] neure lastozko kapelea, beñola<br />
baten, goxian goiz, eskubete porru emon ixan eustazalako. Otx 97.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 628<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEHINOLAKO (A DBols). Antiguo; (el) de otro tiempo, aquél. Erderatiko itzak, itz sorberriak eta<br />
beinolako itzak. A Eusk 1919-1920 (II), 54 (cf. en el índice de neols. (Ib. 91): "Beinolako itz (A), arcaísmo").<br />
Artzantzako eginkizun arrunt eta gaitz-gabeetan eraman du bere denbora guzia, beiñolako Kaldeatarrak<br />
Testamentu Zaarreko garai goxoetan oi zuten bezelatsu. Mok 6. Irakurliok: Gomuta dozue beñolako Jonandon<br />
asmatiya, arako azkonarrak etxian azteko asmotan ebillana? Kk Ab II 149. Beñolako Ikaro errukarrijaren<br />
antzera, ankaz gora ta buruz bera, urmael erdi-erdira jausi zan goi-goittik. Otx 157. Oraingo gizartekeria ez ei<br />
da amesa beñolakoa lez, benetako jakintza <strong>bar</strong>ria baño. Eguzk GizAuz 16. Gizadiaren aurrerapenerako guztiz<br />
gitxi egin eban beñolako Espartak; oraingo baltsakeriak geiago egingo leukenik ez uste. Ib. 11. Uriaren buruzki<br />
beiñolako zoritxar aurrena zetorrenean, beraren izurritearen sua mugaz lekore iraulka egotzi zenutenez gero,<br />
orain ere atozte! Zait Sof 62. Biotzean agortu zait gaur beiñolako griña. 'Mi inquietud de otro tiempo'. Or Poem<br />
541. Onoko onek au eta orko orrek ori, besteak ango batekoa eta onek beiñolakoa darakuste. Sorarrain Lili 57.<br />
Beiñolako suak egiñiko kaltea zelanbait ainbestean ordaindu eutsen ezkero, bereala asi zan [...] olabea iragi ta<br />
jasoten. Erkiag Arran 176. Beinolakoen irakaskizunok zapuzturik ageri ziran. Lengo sapa (izen, entzute, ospe)<br />
andia galdurik zuten. Zait Plat 29. Orain beiñolako giro ura aldatuz dijoa. Vill Jaink 7. Beiñolako eztabaida ura<br />
gure aro ontan berriztatua. Ib. 29. Berri batzuek, "beiñolako" pegarra bezela dira: "Urrutitik urrez; bertara eta<br />
lurrez". Lek in Larz Iru 133 (en la vers. orig. de Larzabal behialako). Itxuragaiztoko fabrikaz bete ditugu<br />
behinolako soro eta basoak. MIH 88.<br />
- BEHINOLATIK. Desde antiguo, desde hace (hacía) tiempo. Kurrukea eukotsan bakandereak Bertoldari<br />
beñolatik, eta arrezkero be [...] amurruba gettu egin yakon. Otx 67.<br />
beinpein. v. BEHINIK BEHIN.<br />
behintto. Dim. de behin. "Une fois, au temps passé [...] (L, BN, S) behintto batez" Lh.<br />
beintxe. v. bigantxa.<br />
behintxo, beintxu. (Dim. de behin). Una sola vez. Aragirik gutxitan jan, ardorik astean beintxo baizik edan<br />
ez. A Ardi 6. Neguan amabostean beintxo irtetzen naiz Leaburutik. A Ardi 31.<br />
(En frases negativas). Nunca, ni una sola vez. Ez du nere gizonak / bere parerik, / beargillerik, / iñork ikusi<br />
ez du / be[i]ntxo geldirik. Echag 185.<br />
- BEHINTXO ERE. (En frases negativas). Nunca, ni una sola vez. Alan bere guztiz ondo egingo dau [...] ez<br />
juatiaz alango danza nastubetara beintxu bere. Mg CO 135. Gipuzkoatarrak ez dute adoratu izan beintxu ere<br />
beren Jaungoiko ill-ezkor egiazko bakarra baizik. Izt C 209. Non, ez diran aspertzen beintxu ere, batak bestea<br />
naitasun andiarekin leialkiro maitatzeaz. Ib. 25. Apaizaren aita etzala kristau ona, Pazkoazkoa etzuela egin;<br />
Elizan oiutegira bai; opalmaira, ordea, etzala beintxo ere urbildu. A Ardi 101.<br />
behintzat (V, G, AN, L, BN; Lar, Añ, Hb ap. Lh, Dv, H), bentzait (AN; Dv (que cita a LE)), bentzit (A Apend),<br />
baintzat, beintzet (V-gip), beintxet. Ref.: A (behinik, bentzait); Etxba Eib; Elexp Berg. 1. Por lo menos, al<br />
menos. "(A lo) menos, cuando viene con el si u otro determinante" Lar. "A lo menos, en número: (c.) gitxienez.<br />
Con otro terminante, v.gr. especialmente: (c.) beintzat, batez bere; (V) edola bere; (AN) bedere, gutienez" Añ. v.<br />
bederen, bedeintzat, BEHINIK BEHIN (b). Tr. General en la tradición meridional desde principios del s.<br />
XVIII. Al Norte, aunque se documenta ya en Leiçarraga y los autores labortanos del s. XVII, es mucho menos<br />
frecuente desde mediados del s. XVIII, y no se encuentra en los suletinos. La var. bentzait aparece en Lizarraga<br />
de Elcano, baintzat en San Martin y beintxet en un diálogo reproducido por Alzola. En DFrec hay 361 ejs. de<br />
behintzat, todos ellos meridionales.<br />
Zenbatenaz nik skribatu dudan lengoaje motá baita, sterilenetarik eta dibersenetarik; eta oraino,<br />
translazionetan behinzat, usatu gabea. Lç Dedic * 6v. Ordea zuek etzarete haragian, baina Spirituan: baldin<br />
behinzat Iainkoaren Spitirua habitatzen bada zuetan. Lç Rom 8, 9 (He, Ker be(h)intzat; Bibl bederen). Halakotz<br />
ethorri nahi izan gara zuetara (ni Paul behinzat) behin eta berriz, baina enpatxatu ukhan gaitu Satanek. "Au<br />
moins moi Paul". Lç 1 Thes 2, 18 (He, Ker be(h)intzat; TB gutienetik). Nik behintzat aithortzen dut / zure zordun<br />
garela, / gure illhunbetik khentzeko / zuzia zu zarela. Hirigoiti in EZ Noel 22. Eta hunela erabilzea bekhatu<br />
benial da, baldin behinzat konsentimendu osoa pensamendu hartan eman ezpadezagu. Harb 158. Presuna batek<br />
bidegabe bat egiten deratzunean, erraiten duzu eztiozula <strong>bar</strong>khatu nahi, ez behintzat hain fite. Ax 335 (V 223).<br />
Konsiderazino haur beror, bertzerik gabe, asko behar lizateke, ez gehiago gerotik gerora ibiltzeko: edo bai<br />
behintzat bekhatu baten egitera zohazinean, haren egitetik ixtitzeko eta gibelatzeko. Ib. 126 (V 83). Badirudi<br />
bekhatu arina dela, behintzat anhitz da handiagorik. Ib. 189 (V 128). Ahala duenean, nahia eztuenak, benturaz<br />
gero, nahia duenean, eztu ahala izanen: behintzat iartzen bedere bada, ez izaiteko perilean. Ib. 202 (V 135).<br />
Emaztetarik begiratu nahi duenak, begiratu behar du halaber emaztei behatzetik, behintzat bai, aiherkunde<br />
gaixtoz. Ib. 393 (V 256). Hobe da eta segurago bizitze hunetan hainitz konsolazione ez izaitea, haragizkorik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
629
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
behintzat. SP Imit I 21, 3. Gauza espiritualez elkharren artean solhas egiteak eztu arimaren probetxua guti<br />
aitzinatzen, noiz ere behintzat borondatez eta gogoz kide direnak elkharganatzen baitira Iainkoaren ohoretan.<br />
Ib. 10, 2. Bertze alde, nahiz den gizona gezurtia da, flakoa, nihon ezin egona, leun eta erorkorra hitzetan<br />
behintzat geienik; hala non nekhez berehala zinetsi behar baitira egia diruditen gauzak. (Interpr?). "Inestabilis<br />
& labens maxime in verbis". SP Imit III 45, 3. Nik behintzat aithortzen dut paubre eta miserable naizela. Gç 54.<br />
Nik behintzat, egia derradan, oraino eztut ikhusi, ez entzun, Eskualdunik ezin mintzatuz gelditu dela. ES 166. Eta<br />
orregaitikan ere baizirudien illuntasunean bildurik zegoala; edo beintzat illuntasuna argiari alderen batetik<br />
bazitzekala. Lar SAgust 6. Atsegin det berori orrelaxe ikustea: onik dago eta ederrik, dirudienez beintzat. Lar DT<br />
LVI. Xori baten hegal-kolpeak, arribera baten goaiak edo supherna biolentak abisatzen zaituztela, behiñtzat zure<br />
bizia are lausterrago dohala. He Gudu 140. Itsu arkitzen dira gutatik beinzat anitz. Mb IArg I 221. Jentilak<br />
berak egungo egunean ere badira berreun milloi beinzat eta denbor luzean izandu dira sei eun milloi ta geiago.<br />
Ib. 343. Igaro guzitik orañ zer daukat nik? Ezer ez: beñzat gustorik batere ez. Cb Eg II 92. Josuek zorrozki<br />
gomendatu zuen ez behintzat deusik hartzeaz hiri hartan. Lg I 190. Eta ezpadaike belauriko, benzáit bestitzen<br />
bidaná<strong>bar</strong>, emán Jangoikoari gráziak bere benefizio guziés. LE Prog 96. Eleizkizunetara joan ezin danak, Meza<br />
oso bat beinzat [...] enzun dezala. Ub 183.<br />
(s. XIX) Zure baitan dut ezarria / Betikotzat / Ene esperantza guzia / Nik behintzat, / Jerusalem zerukoa.<br />
Monho 88. Sarri konfesoreak enzun dituen, beinzat bai erakurri, bekatuak. Mg CC 130. Oek nai ta ez bezala<br />
izango dituzte, geienez beintzat, tentazio ta eragozgarri andiak. Ib. 235. Ez dira alkar ikusten, beintzat berba<br />
egiteko moduban. Mg CO 78. Ezteutse itandu gura gizon jakitunai, ta beintzat ez garbiro. Ib. 248. Etxatzu aterik<br />
itxiko beintzat etxe onetan. Mg PAb 113. Dauzkan doaiak [...] berez dituela pensatzea; edo beinzat bereak edo<br />
berezkoak balitu bezela poztutzea. Gco II 22. Ezpagindue ortaráko ausardiarík, edo eskaidarík, bentzáit<br />
beargindue zerbitzátu obra ta trabajuéki. LE Ong 26r. Etziran zentzatu, geienak beintzat, aginte onekin ere. AA<br />
I 477. Ezta gauz onik batere egiten duanik, bear bezala beintzat. AA III 432. Eztuela, askotan behintzat, behar<br />
den atzartasuna. Dh 142. Orregaitik aozko berbaak, ez dabee balijo, beintzat luurreko justizijagaz obligeetako<br />
ezkontzara. JJMg BasEsc 250. Nik beintzat ez neuntsan sinistuko asko. Zav Fab RIEV 1907, 91. Ez daudeenak<br />
gura munduko onrarik, [...] edo beintzat euretan biyotza ifini eztaudeenak. CatLlo 86. --Ikusiko dezu beti beren<br />
buruan garbitzen ari dirala. --Txerriak beintzat ez. --Baita txerriak ere. It Dial 34 (Dv behintzat, Ur beintzat; Ip<br />
beren (posible errata por berere)). Behintzat nihor ezda handi egiazki, / Ezbadu sinhestea beiratzen arthoski. Hb<br />
Esk 114. Eskatutako lekua, beintzat, eman zien. Lard 157. Ez du lurrak aberearen hatza baino etsai handiagorik;<br />
behintzat buztin lurrak diren tokietan. Dv Dial 62. Iñoiz pasatzen dira [ezpaiñak] / lore polit bitzat, / zerbaitez<br />
apartetik / ikusita beintzat. Bil 60. Sekulan alako aitzurketarik etzuan egin, beintzat ain aberatsik. Bv AsL 127.<br />
Alperkeriak ez dau lekurik / Ez beintzat zure lurrian. AB AmaE 21. Lenago adierazo bear deustazu, zuk<br />
ezagututen dozula errelijinoa, beintzat dakizula katezismoa edo sinistamenen liburua. Itz Azald 13.<br />
(s. XX) --Erri au, beste edozeñ añakoa edo obea da. --Gaur bai beintzat. Ag Kr 217. Nork eztitu ezagutzen,<br />
sukaldetik jaiki gabe, arpegiz beintzat, Donostiko endorea, Zumarragako txistularia, Txolo Potxolo bilbotarra?<br />
Ag G 249. Eta, dana dala, Iñazio Mari ta Mikalla ezkondu ziran beintzat eta ezkonduak gelditu ziran betiko. Ib.<br />
42. Eri au, eri bikoitz edo irukoitz au sendaezina ezpada, sendagaitza bada beintzat. A Ardi 98. Edonok daki,<br />
buru pitin baten jabe bada beintzat, ospe onak uste dan baño diru geiago balijo ixaten daula. Kk Ab I 96. Zure<br />
etxean artzean jaun aundi bateri egiten diozun arrera ona, egingo al diozu beintzat, jaun guztien Jaunari.<br />
ArgiDL 47. Orain ere igesegingo ote zun? Iges egin edo libratu beintzat bai. Or SCruz 38. Urtiak daun egunik /<br />
Ospetsuena, / Euzkelerrian beintzat, / Gabon eguna. Enb 96. Orai behintzat, ez lukete opor osorik nahi. JE Ber<br />
16. Baña, ordukoz beintzat, gorde egin eban kurrukea kolkuan erazko abagadunea etorri eikijon artian. Otx 36.<br />
Bestela jasak ez beza, beintzat, / zabalik dagola, busti. Or Eus 316. Janaririk bearrena --naiz lurmen, naiz elur--<br />
/ artoa da; artatik beintzat ez luke bear xur. Ib. 45. Orretan truketzalleak nai salerosleak irabazpiderik eztauke,<br />
zuzenik beintzat. Eguzk GizAuz 56. I ainbeste bagaituk, beintzat, edozertan. TAg Uzt 48. Beste gizeraile ororen<br />
gehien eta buru baitzen hura, buruhandi ez zenetan behintzat: ezen edariari emana zen zoritxarrez. Mde Pr 136.<br />
Nork proba zezaken ezkontz-nahastean kutsutua zegonik? Piarresek ez beintzat, au mendian baitzegon. Etxde JJ<br />
135. Gaurko nere utsune onek ez al du berez, eta besterik gabe, aski balio? Ez al du beintzat asko adirazten?<br />
Txill Let 24. Etxeetatik urtenaz, emakumerik geienak, Arranegikoak beintzat, kaiganeetan agiri ziran. Erkiag<br />
Arran 162. Erbirik ez daukalako ez da izango beintzat, Jauna! Bilbao IpuiB 134. Zer zala uste dozue bere eukite<br />
guztia? Etxetxo bat, bei bat, iru lau ollo ta solotxo bat gitxienez beintzat, esango deustazue, bear bada. Ib. 115.<br />
Eztakit egia izango dan, baña diñuena da baintzat. SM Zirik 105. Zerue ta diru apur bat irebazteko be bier<br />
pixkat eittie gure ba, al dan artien beintxet. In Alzola Atalak 93. Zuk ori badakizu / nik baño lenago, / ni ondo<br />
asko beintzat / aspertuta nago, / txalua asko baño / dirurik eztago. Uzt Noiz 38. Nere bizi hau nik beintzat ez<br />
deramat / lehen hartua galdurik. Xanpun in Xa EzinB 122. Behin behintzat, besterik ez bada, gure alda-nahiak<br />
aurkitu du non ase. MIH 320. Bere [Etxepareren] hizkera eta bertsolana euskalaririk gehienek ukitu behintzat<br />
egin dute. Ib. 283.<br />
v. tbn. (para autores septentrionales) Hm 129. Ch III 40, 6. StPierre 31. Larre in Xa Odol 15.<br />
2. (V, G, AN, BN-baig ap. A (s.v. behinik bat); Añ, Dv (V)). (Empleado para reforzar, asegurar, confirmar,<br />
etc.). Ciertamente, en verdad, sin duda. "Caue facias, begirautzu behintzat egitetik" Urt IV 325. "(Sí) por cierto:<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
630
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(V) zelanbere; (G) nola ere, bai suertez ere; (c.) egiaz bai beintzat, bai nonbait" Añ. "Por cierto" A. Tr.<br />
Documentado en Leiçarraga; tbn. en autores meridionales, sobre todo vizcaínos, desde comienzos del s. XIX. <br />
Presoindegia behinzat eriden dugu ertsia dilijenzia guzirekin. "Nous avons bien trouvé". Lç Act 5, 23 (He<br />
alabaiñan). Ezen krutzezko hitza, galtzen diradenei behinzát, erhogoa zaie: baina guri salbatzen garenoi,<br />
Iainkoaren berthute da. Lç 1 Cor 1, 18 (Dv alabainan). Guziak behinzat lokharturen ez gara, baina guziak bai<br />
muthaturen. Ib. 15, 51. --Zer berze probetxurik ethorten zaiku? --Haur bai behinzát: erran den komunione haur<br />
konfirmatzen eta augmentatzen baitzaiku. Lç Ins F 4v. Ni bere sartuko nas? Bai beintzat, sartuko nas. Añ EL 2 76<br />
(EL 1 67 Bai; Harriet traduce inexactamente "oui, premièrement"). O ze gozotasuna beintzat berea! Ib. 37 (EL 1 32<br />
O ze gozotasuna!). Zu zara ene odola eta ene gauza guztien ganetiko gauzea. O odol estimagarria beintzat! Ib.<br />
120 (EL 1 113 O odol estimagarria!). O adugaistokoa beintzat, bere erruz an erretara datorrena! Ib. 58. Nekez<br />
batek asko iraungo dau grazian, okasiñoa kentzen eztan artean. Beintzat gauza bildurgarria da, bada lapurra<br />
bizi da etxe <strong>bar</strong>ruan. Añ LoraS 20. Baña au onela egiten ote da? Ez beintzat, asko dira alabaña beren gaitza<br />
ezagutuko diezanagandik iges egiten dutenak. AA III 498. --Orra emen zelan munduko gauzarik balijotsuenak<br />
zor jakezan aberetxu batzubei. --Bai beintzat! Ur Dial 22 (It, Dv e Ip bai egiazki). Jakin baneutsan nor zan,<br />
beragaz neu batu? / Ez beintzat, bai lenago mutill zar igartu. AB AmaE 273. Masima, ene alabea, zelako auziak<br />
darabiltzuz orain be, Eladigaz? Neke askogaz bizittekoa da beintzat, zeure alabeori! Echta Jos 153. Eztabela<br />
nai? Bai beintzat!, ezkondu bearko dau lotsabaga orrek. Ib. 169. Diru asko bildu zuen? Ez beintzat. Bera<br />
ezagutu zutenak diotenez, diru bearrean geiagotan arkitu zan diruz aseta baño. Etxeg in Muj PAm 18. Bilbaoko<br />
Euzko-Gastedija-ko / Lendakari on zintzuai / Agur dagitsat poz-pozik beintzat, / Zorunak opaldu be bai. Enb<br />
125. Nok uste, lenen-maillan doan gudariari bizitza iguingarriago yakola? Ez beintzat; izen-gureak daroa<br />
arriskura. "No por cierto". Or Tormes 3. Lurrean estadurik etzanean be ba ziren gizonak. Gizon aek euren buru<br />
ta biziaren ardurea eukiteko eskubiderik ez ete euken? Bai beintzat! Eguzk GizAuz 93.<br />
3. (H). En primer lugar, primeramente. "D'abord, tout d'abord, premièrement" H. Jorratzeak bi on<br />
dakharzke. Behintzat, hiltzen ditu belhar gaixtoak, [...]. Bigarrenekorik, lurra harrotzen da. Dv Lab 72. --Nola<br />
egin dute? --Behintzat, lanthu dituzte beren larreak; eta gero lurrik txarrenak estali igeltsuz eta merlaz. Ib. 135.<br />
- BEHINTZATEAN. "Ciertamente, baiki (AN, R, S), beinbat (V), beintzat (V, G, AN), behintzat (BN),<br />
beintzatean (V)" A Morf 693.<br />
- BEHINTZATIK (Lar, Sb-Urq, H; beintzatikan Lar; beintzati Sb-Urq). "A lo menos, [...], beintzat, beintzatik,<br />
beintzatikan" Lar. "Siquiera" Ib. "Beintzati, beintzatik, saltem, siquiera, du moins" Sb-Urq. Jauna --dio<br />
Kainek--, / non dan nere anaia / nik ez dakit beintzatik, / ez naiz aren zaia. It Fab 223. Orain iduritzen zait<br />
konprenditzen dedala gloria in excelsis deritzan kantikoan, mezako denboran, kantatzen dan artan, kantatzen<br />
dan gauza bat, nere alde beintzatik. LE Urt 375 (ms. 134v bentzáit).<br />
behiño. Dim. de behi. Ez baginu behiño bat galdu, han, mendian... <strong>Bar</strong>b Sup 81.<br />
behiola (HeH Voc Aizk app.; H, A). Antaño. "Behiala, behiola, aitzinago, lehenago, bertzaldiz" HeH Voc y<br />
Aizk. "1. autrefois, en un temps éloigné. [...] 2. auparavant, non dans un temps très éloigné" H s.v. behiala. v.<br />
behinola, behiala.<br />
- BEHIOLAKO. Antiguo; (el) de otro tiempo, aquél. "Behiolako ikhusi zinuen gizon hura, cet homme<br />
d'auparavant que vous aviez vu" H s.v. behiala. Jale on, behiolako xakurraren gisa, balu jan. Eskual 3-1-<br />
1908 (ap. DRA).<br />
(behiolatz). "Albergue de vacas (V-gip)" AEF 1926, 136, en una lista de "voces indicadoras de zonas pastoriles<br />
en el monte Artia". Cf. Arzam 163: Senior al<strong>bar</strong> beiolaz de mentisur (1060); Ib. 176: In via aut oste sive beyola<br />
vel carne (1042). Cf. tbn. el apellido y top. Betolaza (v. Arzam 163).<br />
beion. v. bejon.<br />
beipuru. v. bepuru.<br />
1 beira (AN, L, BN ap. A; SP, Lar, Añ (AN), H), beire (behi- en O sg. A). Tr. Empleado por autores<br />
septentrionales hasta finales del s. XVIII y por Larramendi; es retomado por algún autor meridional moderno<br />
(Azkue, Altube, Echeita). Leiçarraga distingue entre beira "vidrio" y beire "vaso". Axular emplea siempre beira<br />
(y no behira, como dice Azkue; igualmente en Oihenart sólo se encuentra beire, no behire); sólo encontramos<br />
behira en Pouvreau. Eguiateguy se sirve de beira y -e con igual valor; hay tbn. beire en Tartas. En DFrec hay 3<br />
ejs. de beira, meridionales. 1. Vidrio. "Verre" SP. "Vidrio" Lar y Añ. "Beira na<strong>bar</strong>rezko aleak" Lar s.v.<br />
abalorio. v. berina. Eta Zibitateko plazá zen urrhe purez, beira guzizko argia bezala. Lç Apoc 21, 21. Baina<br />
Zibitatea bera zen urrhe purez, beira pura irudi. Ib. 21, 18 (Dv berina, Ip bitre, Ur (G) bidrio, Ur (V) biderijo).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
631
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Lurra beiraren pare daite Prinzeenean / zeña presentatzen baita xahuki mahañean. EZ Man I 88. Ber' etxea<br />
beirez dadukanak estalirik, ezpeza aurtik berzerenera harririk. "Couverte de vitre". O Pr 92. Beiren<br />
errarazitzeko labia sutan baitzien, semia harat aurthikitzen dizi eta labe bortha zerratzen. AR 223. Iduri<br />
baitzuen beira garbiz egiña. He Apoc 21, 18. Zorthü hona beiraren pare diala, honki xahü ageri denian hausten<br />
dena. Egiat 257. Zer da edertarzüna, gorotz zathi bat, elhürrez estalirik, beire bat kolore faltsüz pintratia. Ib.<br />
185. Üdüri dirade erho bati, mündia ustez beire zela, hautse lezen beldürrez zothükatzen etzena. Ib. 250. Bainan<br />
hiria urrhe hutsez zen, beira hutsa iduri. TB Apoc 21, 18. Ezekian, baiña, zelan azaldu, zegaitik edo zerik zetara<br />
erabillen burua albo alboka kristal edo beira (vidrio, Axular)-arteko irudiak. A BeinB 89. Ausi ebazan leio<br />
bateko beirak. Echta Jos 71. Eta hiria bera urre hutsezkoa, beira garbia bait litzan. IBk Apoc 21, 18.<br />
(Como primer miembro de compuestos). "(Quien tiene) tejado de vidrio, no tire piedras al de su vecino, beiratellatua<br />
badezu, auzoari arrika eztegiozu" Lar. v. BEIRAZKO.<br />
2. (Lar, H, A), beire (Lar, Arch VocGr, VocBN A). Vaso, copa. "Vaso, en general, ontzia; de vidrio, beira"<br />
Lar. "Almarraja, vasija de vidrio agujereada, para regar, beira zulatua erregatzeko" Ib. "Beiria, le verre à boire"<br />
Arch VocGr. "Verre à pied" VocBN. "Verre, vase à boire" H. Cf. A: "Beira. Haraneder (Mt 10, 42), lo usa<br />
también como 'vaso', pero parece imitación del francés verre, que significa 'vidrio' y 'vaso'". Cf. Deen I 231:<br />
"Begira, staup, schnapsglas, vasito para aguardiente". Nork ere edatera emanen baitrauka beirebat ur hotz.<br />
Lç Mt 10, 42 (He, HeH beira, SalabBN beire; TB, IBk baso, Ip khopor, Leon ophor). Nork ere edatera emanen<br />
baitrauzue beirebat ur ene izenean. Lç Mc 9, 41. Zirimonietarik bat zen, ekhartzea bere aitzinera beira bat ur.<br />
Ax 406 (V 264). Prometatu baiteraue bere fidelei doatsutasun guziko itsasoa behira bat ur gatik. SP Phil 379.<br />
Behira hautsi izan den hura eskularru, erhastun, mukanez galdu hura. Ib. 378 (He 382 beira). Gizonen<br />
gorputzak dira behiren pare, zeinak ezin erabil baititezke bata bertzearekin, elkhar ukitzen dutela, elkhar<br />
hautsteko peril gabe. Ib. 258. Mahats-arnorik hobenetik elkarren grazia onori beiriak beterik edaten zirela. Tt<br />
Onsa 52. Beira ur xoill batentzat, dohatsutasunezko itsaso oso bat. He Phil 382. Beira hautste hori. Ib. 382.<br />
Beirak bezala dire, zeiñak eziñ erabil baititezke elkhar ukitzen dutela, hausteko hirrisku handi batean izan gabe.<br />
Ib. 260. Ematen zaion guztia nasaiki pagatzen du: beira bat ur hotzetaraino. Dh 228.<br />
- BEIRA-BEGI. "Anteojos" A, que cita, sin duda por error, a Ax; en éste sólo aparece begi orde (Ax 280 (V<br />
187)), con ese valor.<br />
- BEIRA-BELAR (Lar, Lcq 139; -bedar Lar). "Álkali, planta o hierba que quemada da la sosa, de que se hace el<br />
vidrio" Lar. "Almarjo, hierba como junco delgado" Ib. "Beiraberarra, sosa" Izt C 42. "(Suæda fruticosa); cast.<br />
almajo, almarjo, armarjo; fr. suéda; vasc. beira-belarra (Lar): de beira vidrio, vaso de cristal y belarra, hierba, y<br />
quiere decir hierba que sirve para fabricar el cristal" Lcq 139. v. BEIRAKI-BELAR.<br />
- BEIRA-EGILE. v. beiragile.<br />
- BEIRAZKO (H). De vidrio. Eta zen trono aitzinean beirazko itsaso kristala irudi zuen bat. Lç Apoc 4, 6<br />
(TB beiraki, Ip bitezko, Echn bridioa, Ur (G) bidriozko, Ur (V) biderijozko). Zer da beirazko untzia baiño gauza<br />
samurragorik eta hautskorragorik? Ax 61 (V 40). <strong>Bar</strong>atz orren erdi-erdian beirazko (kristalezko) yauregi aundi<br />
eta ikusgarri bat agiri zan. Alt EEs 1912, 245. Ardoari ez begiratu gorriya dirudinean, bere margoa (kolorea)<br />
beirazko edontziyan distiatzen dagoanean. "Cum splenduerit in vitro color eius" (Prov 23, 31).<br />
BPrad EEs 1915, 146.<br />
Etim. Préstamo románico. Cf. gasc. béyre "verre; verre à boire" (Palay).<br />
2 beira. "Concha de peregrino. Pecten jacobeus. Coquille Saint-Jacques, vanne. Beira. Bieira (Bayona)"<br />
FauMar 120.<br />
beira. v. begira.<br />
beiradura. Cristalería, conjunto de objetos de cristal o vidrio. Ixiltasunaren palazioari hautsi zaio /<br />
Beiradura / Girnaldak adjetibo kalifikatiboentzat. BAtx Etiopia 15. Hay un ej. más en DFrec.<br />
beiragai. "Alabandica crystallus lapis, harri beiragáia, alabanda harri beira gáia" Urt I 469.<br />
beiragaziki. "Catinum, beiragazikíja" Urt I 550.<br />
beirageri. "Viril, vidrio claro que deja ver lo que está guardado" Lar.<br />
beiragile (Lar), beiregile (Urt Gram 37), beire eile. Vidriero. "Un verrier, beiregilléa" Urt Gram 37. Judio<br />
beire eile baten semia. AR 223.<br />
beiragin. "Vitrificar" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
632
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beiragita. "Vitrificación" Lar.<br />
beiraile. v. begirale.<br />
beirakari. v. begirakari.<br />
beirakarri. "Sosa, piedra hecha de hierba quemada, y sirve para fabricar el vidrio, beirakarria" Lar.<br />
beirakesi. "Camón, cercado de vidrios para las camas, beirakesia" Lar.<br />
beiraki (BNc ap. A; SP, Lar, Añ (AN)). Vidrio. "Verre, verrerie" SP. "Vidrio" Lar y Añ. "(Cosa de) vidrio" A,<br />
que cita el ej. de Ax 60. "Morceau de verre" Lh. Ezkara deus ere, beirakiaren pare gara eta are beirakia<br />
baiño perilos eta hautskorrago. Eztugu beirakiak bezanbat indar eta sophortu ere. Ax 60 (V 40).<br />
(Como primer miembro de compuestos). Eta tronuaren aitzinean bazen beiraki itsaso bat, kristala<br />
bezalakoa. TB Apoc 4, 6 (Lç beirazko itsaso).<br />
- BEIRAKI-BELAR (Lar, Lcq 139; -bedar Lar, msLond ap. A; berakibelar msLond ap. A). "Sosa, hierba para<br />
jabón y vidrio" Lar. "(Salicornia fructicosa); cast. alacranera, sosa, almajo salado, salicor; fr. salicorne ligneuse;<br />
vasc. beiraki-belarra (Lar): de belarra hierba y beirakia cosa de vidrio, y quiere decir hierba que sirve para<br />
fabricar el vidrio, aludiendo al carbonato de sosa que da por incineración y que entra en la composición del<br />
cristal" Lcq 139. "(Salicornia macrostachya); cast. sosa grosa, jabonera, sapillo, sapina; fr. salicorne; vasc.<br />
beiraki-belarra, como la especie anterior" Ib. "Sosa (Bot.)" A. "Berakibelar (msLond), <strong>bar</strong>rilla, sosa (Bot.)" Ib.<br />
v. BEIRA-BELAR. Cf. beirakarri.<br />
- BEIRAKIZKO. "Beirakizko baxera, vaisselle de verre" SP. Baxera eder bat. Ordea hautskorra, lurrezkoa<br />
eta beirakizkoa. Ax 288 (V 192).<br />
beirakin. "Vidriero, beiragillea, beirakiña" Lar.<br />
beirakintza. "Fábrica [...] de vidrio" Lar.<br />
beirakitu. "Vidriar" Lar.<br />
beirakoil(a) (Lar, Hb ap. Lh). "Botella, botella, beirakolla, bonbilla" Lar. "Lente, vidrio circular, beirakolla" Ib.<br />
"Limeta de vidrio. Lat. ampulla, nimbus vitreus" Ib. "(Hb), fiole, petit vase de verre, bouteille" Lh.<br />
beirale. v. begirale.<br />
beirate. "Vidriera" Lar Humb A.<br />
beirategi. "Vidriería" Lar. En DFrec hay un ej.<br />
beiratsu (Lar, Añ (AN)). "Vidrioso" Lar y Añ. "Vítreo" Lar.<br />
beiratto. Vasito. Plazer baduzu / kafe pusagarri / edanen dugu / [...] saskot ezti hortarik / beirattoa<br />
beterik, / plazer baduzu. Monho 62.<br />
beiratu. v. begiratu; beheratu.<br />
beire. v. 1 beira.<br />
beiregile. v. beiragile.<br />
beirina. v. berina.<br />
beirontzi (Lar, Hb ap. Lh). "Redoma de vidrio, kuirakia, beironzia" Lar. "(Hb), fiole, bouteille" Lh.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
633
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beirontzikada. "Redomazo, golpe, kuirakikaia, beironzikada" Lar.<br />
beisbol, bisbol. Béisbol. Cf. base-ball Mde Pr 42, MEIG I 180. Or zeukat atzoko izparringia ta bisboleko<br />
albisteak irakurriko dizkiat. AGoen Agurea 18.<br />
beisegi. v. behizegi.<br />
beisein. v. betsein.<br />
beisketan (G-bet). "Beisketan esan dizut eta!" Zt (comunicación personal, sin trad.).<br />
beistegi-. (?). Beistegizula, beistegiala ark, askok esan oi due, batezere beterri aldean, baña nere ustean<br />
eztakie zer esan nai duen itz oek, eta ez dira birautzat artu bear. AA II 32.<br />
beit-. v. bait-.<br />
beita (G-bet, L; SP, Lar Sup, H), peita (G-azp, L-côte; Urt III 353, Lar, Lar Sup, Dv, H Lh, T-L, DBPT,<br />
Casve). Ref.: A (beita, peita); Lh (beita). Cebo para pescar, carnada. "Beita , appas. Hamu beita" SP.<br />
"Cebo, bazka, peita" Lar. "Cebo, beita, peita" Lar Sup. "(L-côte), appât de pêche pour le poisson" Dv. "(L)<br />
appât, amorce. id. peita. Syn. bazka, lerdoa" H. "Donostien beita esaten iako emengo [Bizkaiko] karnateari.<br />
Emen malutea, Arratien mokoloa ta kapatxa bere bai esaten iako, atunek koixuteko amu-ertzean ipinten dan<br />
karnateari" A BGuzur 131. Cf. Izt D 179: pisatu izan zituena [idiak] aragi garbitan 1070 libra eta 230 peita edo<br />
zebotan, con el sdo. de 'sebo, grasa', sin duda confusión con 'cebo'. v. amuzki.<br />
Arren bada ekharkezu arrain peita zalea, / itsasoko ontasunez berret dadin gabea. EZ Man II 154.<br />
Arrantzaleak egotzten du amua urera beitarekin, zenbait iateko eta bazkarekin. Ax 511 (V 330). Gauza<br />
miragarria da, zein hamu eta beitha botheretsu den bihotzen erakartzeko zerbait onez mansoki eta emeki<br />
bertzeekin minzatzea. SP Phil 336. Etsaiek eskaini diazagutela nahi]z[ bezanbat beitha eta bazka. Ib. 435.<br />
Manera huntan sensuen peitez enbrazatua neure burua konsideratzen dudala. Arbill III 21 (traducción muy libre<br />
de "saepius impediunt et distrahunt, alliciunt et implicant"). Jakintasuna eman zioen peitatzat, zeren [...] guztiok<br />
baitugu jakintasunarentzateko gutizia eta desirkundea. ES 175. Zaren bethi guziz erne eta agudo urhuntzera<br />
lohikeriatako bide eta peita guzietarik. He Phil 260. Gure arimen etsaiez ekhar biezategu beraz gure aintziñera<br />
nahi duten bezanbat peita eta eskaiñza. Ib. 440. Itsasoan arraina peitari, lasterrez, / Ez, ez doha hain gogotik<br />
nola ni desirez. CantIzp (ed. 1813), 44. Enganatzeko eskeintzen darozkidan ezdeuskeria edo ontasun ahulen<br />
bazka edo peitagatik, bethiko heriotzearen amuari lothuren othe naiz? Dv LEd 117 (Cb Eg II 62 bazka edo<br />
zeboagatik). Zure gana nazazu, o Jesus eztia, zure peita dibinoen urrin onez. Gy Visites 121 (ap. Dv). Beitatzat<br />
(amuzkitzat) arra nuela. A Ardi 3. Gure sarera, arrai maitiak, / beitarik gabe, atozte! Inzag RIEV 1923, 502.<br />
Negu-aroan bixigutarako (arroseletarako) beita edo amuzkiya izan zedin, arrain txiki au, parrotxa, bear<br />
bearrezkoa, ordezkorik etzeukana, izaten zan. Elizdo EEs 1925, 215. Eta amurako beitez (amukiz) ongi ornitzen<br />
ziran garaian, [...] aingire, legatz, eta noizipeiñean marrajoren bat edo beste ere arrapatzeko gertaratzen ziran.<br />
Ib. 248.<br />
Etim. v. DCECH s.v. abeitar.<br />
beita-. v. baita-.<br />
beitalari, peitalari (Urt). "Agitatrix, ema peitatzaillea, ema peitalaria, ema ihiztária" Urt I 439. Cf. beitatu.<br />
beithalatu. v. baitaratu.<br />
beitaratu. v. baitaratu.<br />
beitarte. v. begitarte.<br />
beitatu (SP, Aizk, H), peitatu (Urt, H). 1. Atraer por medio de un cebo (sdos. prop. y fig.). "Beitatzea, appâter"<br />
SP. "Allicefacere, peitátzea [...], lillurátzea [...], xarmátzea" Urt I 522. "(L), pastar, alimentar, dar de comer"<br />
Aizk (probablemente tomado de Pouvreau, cuya trad. interpreta erróneamente). "Attirer un animal<br />
par un appât" H. Ioan-ethorri banaloriazkoek [...] presentatuko zaizko oraino zure bihotzari, hura beithatu,<br />
baskatu eta bere gana berriz erakarri nahiz. SP Phil 431. Bihi azukreztatuak dire bere haurrei partitzen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
634
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
derauztenak, hekin beithatzeko eta erakartzeko. Ib. 478. Nola orduan beithatu zaitu [Espiritu sainduak] bere<br />
Iainkozko azukreaz, sakramenduez, liburu onez eta orazioneaz? Ib. 506.<br />
2. (H), peitatu (H). "Garnir un hameçon d'appât" H.<br />
beitatzaile, peitatzaile (Urt). "Agitatrix, ema peitatzaillea, ema peitalaria, ema ihiztária" Urt I 439.<br />
behitegi (G, B, BN-baig, S; Urt III 390, Hb ap. Lh, H, VocB), beitei (B, BN-baig), beitogi (AN-ulz). Ref.: A<br />
(beitegi); Lh; Izeta BHizt2 (beitei); Iz Ulz (beitogíe); Satr VocP (tei). Establo de ganado vacuno. "Bouile, [...]<br />
iditégia, behitegia" Urt III 390. "Étable à vaches" H. "Establo de vaca" VocB. "(S-saug), étable à vaches;<br />
vacherie" Lh. "Vaquería" Izeta BHizt2. "La cuadra de vacas" Iz Ulz. "Étable à vaches; vacherie" Lh. v.<br />
behitetxe. Beitegira bera joan eta, txal gizen guri bat arturik, morroi bati eman zion egosteko. Lard 18.<br />
Beitegian billatu zuan Iturraldekoa, abereai bazka ematen. Ag G 272. Ikulluan aurrera sartu ziran, beitegiraño.<br />
Bei eder bat jo ta bota zuten, egun batzutako aragia biltzen zutela. Or SCruz 52. Nire billa ibilli dan erriarentzat<br />
Saron izango da ardilarre, ta Akor-aran beitegi. Ol Is 65, 10 (Dv abereen heitzat, Bibl abelgorrien etzaleku).<br />
Aintzina eta ezkerreko sahetsean bururen buru idekiak ditu behitegiak. Herr 9-6-1960, 4. Hay un ej. más en<br />
DFrec.<br />
beitei. v. behitegi.<br />
beiteman (Lar), beitemon (Lar). "Posponer" Lar.<br />
beitemate. "Posposición" Lar.<br />
behitetxe. Vaquería. v. behitegi. Zezen beltz galant eder aundienetako Goienaga deitzen dioguna [...]<br />
Azpeitiko Loiolaren beitetxean, 1882ko Illbeltzaren 27an jaio zan. EE 1884b, 434.<br />
beiti. v. beheiti; beti.<br />
behiti. v. beheiti.<br />
behitirazi. v. beheitiarazi.<br />
beitogi. v. behitegi.<br />
beitu. v. beheititu; begiratu.<br />
behitu. Convertirse en vaca (la ternera). Biga behitzen da bi urthe eta erditan. "La génisse devient vache".<br />
Arch Gram 143.<br />
beitura. v. begitura.<br />
behitxo (Urt), beitxu. Dim. de behi. "Ceua, behitxoa, behi txikia" Urt IV 451. Eznea, guria ta odola<br />
errorean atera neban ta ezer irabazi ez nezan ta ene beitxua gal nezan. "Y perdí mi vaquilla". RS 513 (en la<br />
vers. de O Pr 701 neure xahala gal nezan).<br />
behixka. "(Hb), petite vache" Lh.<br />
behixko. "Turrunberora joaitan zelarik eurtu nian beixkoa (R-uzt), atrasé la vaquilla según iba al precipicio" A<br />
s.v. eurtu.<br />
beiz. v. berriz.<br />
beizagi. v. behizegi.<br />
behizain (V, L, BN-baig-mix, S, R; Urt III 419, Ht VocGr 435, Añ (V), Lecl, Hb ap. Lh, H), betzain (V-m-giporoz;<br />
H), behizai (Lar, Añ (G)), behizein (BN-arb). Ref.: A (behizain, betzain); AtSac 50 (behizein); Lrq (behi).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
635
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Tr. La var. betzain sólo la hallamos en Oihenart. 1. Vaquero, pastor de ganado vacuno. "Vacher" H. Cf.<br />
BEHI-ZAIN. v. unai. Hanbat beti / gotorreti / egiten derautazu, / baninz bezain / zenbait betzain / edo ilhagin<br />
zarpazu. O Po 4. Bei-zai agertu zan, noiz edo noiz, Kontxesi, eta sasi loreak biltzen bezela alderaturik, esan<br />
zion. A. Arzac EE 1884a, 8. Lope Nagi zan beizaiña. Ag AL 55. Bi kantatxoren asiera eman zidan. Aurren<br />
artekoa da bata: [...]; bestea, beizain artekoa. A EEs 1916, 306. Beorzai bat, beizai bat eta artzai bat: mutil<br />
ederrak irurak. Or Mi 41. Arlesko beizaiak, zaldiz, eztenagaetan tinkaturik, burruka lazgarria Urgeldietatik<br />
zekusaten. Ib. 50. --Oraingoz etxeruntz zoazte? --Alpeneko belardiak aittu dituk-eta. --Beizai ori! Izango al duzu<br />
bide zoriontsu! Goen Y 1934, 94. Sasibeien atzetik dabilla beizaia; / txabolan gaztagiten bestorduz artzaia. Or<br />
Eus 249. Parisen kurritzen da ipui berdina, baina [...] Ipar Amerikako cow-boy batena da eta bortitzago,<br />
behizain edo unainak bat, bi, hiru kontatzen baitu. Mde Pr 126. Konkur batean ari ziren behi-zainak akhulu<br />
ziztaka eta joka, oihuz eta sakreka, beren behiak ezin bilduz lekhurat. Herr 23-6-1960, 4. Bakeroak, behi-zainak<br />
dituk. Larz Iru 58 (Lek bei-zaiak). Goi-Ameriketako Sarkaldeko kontu oiek, esate baterako, bei-zai arteko<br />
burrukak, abelgorri-lapurretak eta alkar iltzeak. NEtx LBB 111.<br />
(Sin determinantes, con valor pred.). Bei-zai agertu zan, noiz edo noiz, Kontxesi, eta sasi loreak biltzen<br />
bezela alderaturik, esan zion. A. Arzac EE 1884a, 8. Aldeko landan, hura ere ni bezala behi zain zagola. Elzb<br />
PAd 24s. --Zetan zagoz zeu emen? --Beizaiñ. Ag AL 55. Bei zai dabillen bitartean amonaren galtzerdi zarra<br />
askatuaz egiten du ari pilla bat. EEs 1913, 252.<br />
2. beizai (R-is). "Beizái, el que anda con el arado" ContR 518.<br />
behizaindegi. Vaquería. Ene eskualdea bi zathitarat ezar daiteke: bata, bakhartasun edo eremu bat bazter<br />
gabea; bertzea sorhaderiaz bethea, behizaindegiak zenbat nahi badituena. Prop 1896, 194. Lehenago,<br />
sorhaderiak bakhanago ziren. Orduan Aita bazohan arratsalde aphaleko behizaindegietarat. Ib. 194.<br />
behizaingo. "(Hb), action de garder les vaches" Lh.<br />
behizaintza. "(Hb), action de garder les vaches" Lh.<br />
behizaintzale (L-sar, BN-arb-lab ap. AtSac 50). Vaquero. v. behizain.<br />
behizale. Vaquero. v. behizain. Goizean goiz [...] oraindik ondo esnatu gabe aitak bialtzen zuan beizale.<br />
EEs 1913, 252.<br />
behizaletu. "Vaqueado, zezen beizaletua; lat. Taurus libidine accensus" Lar.<br />
beizapo. "(AN-gip), Arrai buru-andi, agin-zorrotz, larru-mea, pez de cabeza grande, de dientes afilados, de piel<br />
delgada" A.<br />
behizegi, beisegi (Mg PAbVoc, A), beizagi (Ae), betsegi (V ap. A), betzegi (V-oroz), betesegi. Ref.: A (beisegi,<br />
betsegi, betzegi); A Aezk (beizagi). "Vaca que tiene cría crecida" Mg PAbVoc. "(V), vaca con cría crecida" A<br />
(que cita Mg PAb 104). "Betzegi, vaca con cría y además preñada" Ib. "Vaca con cría ya desvezada" A Aezk. Cf.<br />
Fagave beicegui saroea (1453). Arzam 163 (en 1452 hay un A fagave-bercegui-saroea. Ib. 169). Ar ezak<br />
maiatzean aunz balzaren eznearean ta akio beti betesegien eznerean. "Que tiene cría de dos años". RS 411. Nire<br />
emaztiak prestauta eukiko dau oraingo koipatsuba, ta egosita bei zegijaren ezne ederra. Mg PAb 118. Egosten<br />
dago beisegijaren ezne txito mamintsu ta koipatsuba. Ib. 104.<br />
beizen. "(Neol), firma" A DBols. "Beizena jarri, firmar" Ib. v. izenpe.<br />
beizendu. "Firmar" A DBols. v. izenpetu. Gutxienik ogeitabost idazlek beizendutako idazkia. Ldi IL 100.<br />
On litzake, "Eusko-Ikaskuntza"k eta "<strong>Euskal</strong>tzaindia"k beizenduta, idazki bana, Euskadiko ingi guziei bialtzea.<br />
Ib. 100.<br />
beizi(k). v. baizik.<br />
bejain. v. bezain.<br />
bejaiste. "Balance, inclinación violenta a algún lado" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
636
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bejaitsi, bejatxi (Lar). "Balancear, dar balances" Lar.<br />
bejala, bejela. v. bezala.<br />
bejaun. v. bejon.<br />
bejeiste. "Deducción" y "derivación" Lar. "Derivativo, bejeistekoa" Ib.<br />
bejeistu. "Deducir" y "derivar" Lar.<br />
bejemente. v. behemente.<br />
bejon, abeajon, abiajon, abeon, beajon (Aq 194), beajun, beion, bejaun, bejuan, biajon, bion. (Empleado<br />
normalmente ante dei- o dai- (< degi-, dagi-, de egin), + marca de persona + suf. -(e)la). "Bien hayas tú, beajon<br />
dezaala, dezazula, dagiala, dagizula (G)" Aq 194. "Bejondeizuela: saludo de enhorabuena o al entrar en un lugar<br />
luego de saber que les iba bien" Garate 5. a Cont RIEV 1935, 349. "Bejondaizula esan, dar el parabién" PMuj.<br />
"Bejondeizula, ¡bravo!, ¡muy bien!; ¡a tu salud!, ¡dichoso tú! (G); ¡sea enhorabuena!, ¡que te aproveche!" Ib. Cf.<br />
EZ Eliç 149: Neure haserrean erran dut biaia gaitz dagitel]l[a haizeak, uriak, egunak eta berze kreaturek. Tr.<br />
Documentado al Norte en Haraneder y en unos versos del s. XVIII (no encontramos ejs. posteriores); al Sur es<br />
usado desde principios del s. XIX, aunque no es frecuente hasta finales del mismo. En Moguel (como tbn. en la<br />
expresión citada por Araquistáin) la forma verbal es claramente bipersonal. En DFrec hay 6 ejs. de bejon- y uno<br />
de beajon-.<br />
Biondagizula, zerbitzari ona eta leiala: zeren gauza gutiren gaiñean leial izan zaren, hainitzen gaiñean<br />
ifiniko zaitut. He Mt 25, 21 (Or bejondaizula; Lç ungi, TB hori ongi da, HeH ongi da, Dv, Ur, Leon, IBk, IBe<br />
ederki, Ur (V) ederto, Ip untsa, Echn, Samper arras ongi, Ol eup, Ker ori, ori). Bion daiola modari / bai halaber<br />
modistari, / sortzeak eskas eman guzien / hura dugu konpligarri. BertsZB 123. Bion daizula Maria, / zaren<br />
luzaro bizia. Ib. 131. Soñoko apaindubak ez deutsa gaisuari osasuna emongo. Biajon dagijala nire erriko<br />
<strong>Bar</strong>berubak. Bere bideko janzija da [...] txapel eskerga berrogei urte eukiko ditubana. Mg PAb 45. Biajun<br />
daizula, Txomin. [...] estimatuko dizugu zure borondate ona. Zab Gabon 28. A biajon diñala, Kaziñta! I bezelako<br />
mutillik etzion Prantzian ta proentzian egia gizonari esateko. Urruz Urz 23. --Etorri gero feriya erostera. --<br />
Erosiya det bear detan guziya. --Bejon daizula! Alz STFer 143. Beajun deizula, Iñaxio, ez dezu izan begi txarra;<br />
probentzi guztiyan lana pranko arkitzen ura ainbatekorik beste bat! Moc Damu 12. Iru sari eder eman dizkigute<br />
jaun aiek. Bejondakiotela! Egi-egiazko eskerrak eskeintzen dizkiegu. EEs 1912, 148. Bejondaigula! [...] Au dek<br />
obea, au! [...] Entzun bear zaio sermoia, ederra izango da ta. Ag G 353. Nai duanean joan dedilla, bejondaiola.<br />
Ib. 315. Abeajondeiola <strong>Euskal</strong>-Esnaleari eta protxu on degiela. Urruz Zer 132. --Mutill, len baño're bastuago<br />
ago. --I berriz piñao. --Bejondaikela! Alz Bern 61. Beajundaiela Mandubiko Ezkerra / baita lagundutzalle<br />
Santageda zarra. Auspoa 132, 57 (ap. ELok 497). Beajon daikela, errotari! Ori dek gizontasuna! Ag EEs 1917,<br />
203. Abiajon deizutela, mutillak! morroi on eta leialak, ain gauza gutxien ain leial izan zeratelako, gauz askoren<br />
jabe egingo zaituztet. JBDei 1919, 372s. Amar minutuz amabi aldiz / jaso zuen kare-aitza, / eta jendeak txaloak<br />
joka, / "Bejaundeikela, Aritza!". EusJok 31. Jo griñaz ikur-aldera! / Bertan zerate, / arraunkada bi... / abeon<br />
degizuela! EA Txindor 23. Ori, ori! Bejondeikela! --zioten guziek. Garit IpuiL 40 (ap. ELok 497).<br />
Bejuandizutela! jaiak ongi antolatzen iaioak zerate. Lab EEguna 116. Eman nai duanak eman beza bereala, ta<br />
nai eztuanari be[j]ondeiola. Ldi IL 106. Bejondeizutela! Eusko-pizkundeak ezer ekarri badu indardunik,<br />
iraunkorrik, onaa zuek. Ib. 86. Nekazari, / gizandi bat iduri / soroan zut: / beiondeizula zuri! "¡Dichoso tú!". Ldi<br />
BB 64. Ekin, mutillak! Ori dek, ori! / jo griñaz, jo mugaldera! / Bertan zerate, arraunkada bi... / Yaupa!<br />
Bejondeizutela! EA OlBe 77. Beiondeiola, Jakintzaren alde gutartean egingo duen lan baliotsua gatik. Igela<br />
117. --Oñatiko Kondeak errekaua egin diola Anari. --Bejondaizula, Ana! (irriz). NEtx Antz 18s. Aski balin<br />
badute bizitza onekin, bejondeiela! Vill Jaink 112. Burutapen lizun eta gogo loi asko dituzula esango didazu.<br />
Bejondeizula! Ori ona da. MAtx Gazt 52. Peillo ikusten duaneko, or asiko zaio: --Bejondaikela, Peillo! Andreari<br />
aurrea artuta, ala? NEtx LBB 177. Ori sasoia daukazutena, / bejondaizuela, gaztiak! Uzt LEG II 157.<br />
Bejondeikela, motel! Orain al ator alaruka? Ataño TxanKan 12. Bejondeiela esker oneko Aramar nekazariai! In<br />
Munita 9. Bejondaiola milla urtetan, aintxen bait-da juez on ta adoretsu. Berron Kijote 62. Beharbada uste du<br />
Umandik erdalkeriak bera gutxiago kutsatu duela Axular, Mogeldarrak edo Agirre Asteasukoa baino.<br />
Beajondeiola! MIH 85.<br />
Zuri ta lurralde oni bejondaizuela Yainkoek. Zait Sof 138.<br />
Etim. De biaje + on.<br />
1 beka (Lar). 1. Beca, banda de tela. "Beca" Lar.<br />
2. Beca, ayuda monetaria. Salamancako kolejio andietan, Larramendik dioskunez, becas de Vizkaya<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 637<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
izendatzen zituzten euskaldunentzako bekak. A Y 1934, 4.<br />
2 beka. "(BN-<strong>bar</strong>d), léger moment de sommeil. Syn. de kuluxka" Dv A.<br />
3 beka (Hb ap. Lh). "1. bègue. 2. sot (fig.)" Lh.<br />
4 beka. v. beeka.<br />
beka. v. beheka.<br />
bekada (V, G, S). Ref.: A; Lh. Balido. Gure mendietan antxinako erezi atsegintsuen ordez, durundi<br />
erostariak eta erdaldun ta erdaldunduen <strong>bar</strong>re irrigarriak (bildots errukarrian bekadaak otsoan intziriakaz<br />
nastuta) entzuten daiz. A Gram VI.<br />
bekada. v. pekada.<br />
bekadore. v. bekatore.<br />
bekagarri (Lar), pekagarri (Lar). "Pecable" Lar.<br />
1 bekai. "Beca, viene del Bascuence bekai, bekaia, paño u otra tela que sirve hasta lo bajo [...]. Beka, bekaia"<br />
Lar.<br />
2 bekai. "Gafas, anteojos: (c.) begiordekoak, bekaiak, begiaurrekoak" Añ.<br />
bekaiko. v. bekaineko.<br />
bekain (V-gip, G, AN-araq-egüés-ulz-gip, B, L, BN-lab-baig, Ae; Aq 213, VocB, Zam Voc; -kh- VocBN, Dv, H),<br />
bekaina (V-gip), bekan (V-oroz), bekane (V-m), bekein (-kh- H), betagain (G, AN). Ref.: Bon-Ond 139;<br />
VocPir 222; A (bekain, bekan, bekane, betagain); Iz UrrAnz (bekáiña), ArOñ (békaiñ), To, Ulz (bekañeko); Satr<br />
VocP; Elexp Berg.<br />
Tr. Documentado desde finales del s. XIX, es más frecuente en la tradición meridional. En DFrec hay 3 ejs.<br />
1. Ceja. "Ceja, beteraztuna, bekaiña (AN)" Aq 213 (en la ed. de Fita, que sigue Azkue, aparece bekoiña, sin<br />
duda error de lectura). "Sourcil" VocBN. "Bekhain (contraction de begi-gain) sourcil" Dv A. "Bekañ, cejas"<br />
VocB. "Gizon orrek bekanak ule urdiñez beterik daukaz" A. "Bekan, ceja. En (G) es bekain" Zam Voc.<br />
"Bekaiñia, la ceja" Iz ArOñ. "Bekañeko illak, las cejas" Iz Ulz. "Ceja" Satr VocP. "'Ceja'-ri bekaiñeko betule<br />
deitzen dio Don.-k eta 'pestaña'-ri begiko betule edo betule soilik" Elexp Berg.<br />
v. bepuru. Gizonaren itxurarik eztu, bekañik eta betillerik eztauka, arpegi dana puslatu zaio, ura ta zorna<br />
dario. Ag G 345s. Kopeta gora; buru bekhainetako ile biloak gaztainkara; begiak gris. Ox 192. Egin dek<br />
arrituarena, baña ez taiuz: gezurra oi-eztekena ezagun... Bekañei eragin, bekokia zimurtu... Alperrik; beribilletik<br />
yexteko... Ldi IL 42. Ontan, ezkerretik birunda bukatuz, jo nau bekaiñean. "Me ha pegado en la ceja". Or Poem<br />
522. Lurrean zerraldo utzi zun bekain bat idekita odol-jario kupidagarrian. Etxde JJ 30. Ille beltz eta kixkur<br />
antxa narotsu azitzen zitzaion buru kalparran eta bekañak ere beltz eta trinkoak zitun. Ib. 67. Bekain aundiak,<br />
sudurra berriz mallatuta. Anab Poli 46. Muthiko beltxiño bat zen, larrua legun. Begi beltzak, bekain beltzak,<br />
muxtatx beltzak. JEtchep 98. Oro nardatzen dituzuna, nere txirula gorroto duzuna, baita nere bekain illetsua,<br />
bizar luzea eta auntzak ere. Ibiñ Virgil 55. Zazpigarren egunean bere ile guziak moztuko ditu, buruko, bizarreko<br />
eta bekainetakoak. Bibl Lev 14, 9 (Ur bepuruak, Dv bephuruak, Ker bekaiñekoak).<br />
2. (V-gip, G-nav), bekai (V-gip), (G-nav). Ref.: Iz ArOñ, Als. Entrecejo; frente. "Békaiñ, bekáiña, la sobreceja"<br />
Iz ArOñ. "Frente. Bekain guziya" Iz Als. Sg. Satr VocP en AN-araq y BN-baig bekain significa tbn. "aspecto<br />
serio"; se refiere probablemente a su uso con adj., como en bekain ilun, etc. Cf. BEKAIN-BELTZ, BEKAIN-<br />
ILUN. Etzarate bada gaur muxinduko, ez duzute bekain gaizto yarriko, nik itzen bat edo beste berritu bear ba<br />
dut. Or LEItz 33. Bekaina zimurtzearekin, dardarazten du yainkosa aizuna ta erortzen da zutondotik. Or Mi 133.<br />
Ikusi nuanean / nik zure bekaiña, / iruditu zitzaidan / gauaren kamaiña. "Tu sobrecejo". Canc. pop. in Or Eus 55.<br />
Ate aurrean duzu Ismene, [...], negar-malkoak zara-zara yarioan: bekaiña odeitxo batek gandutu ta matrail<br />
ederrak, odola bezin gorrixkak bustita dakartzi. 'Una nube sobre sus cejas'. Zait Sof 176. Edoziñ gauza esaten /<br />
du aisa mingañak, / ortaz belztu dirade / askoren bekañak. Auspoa 77-78, 210. I ta ni orren bakarrik utziko<br />
baginduzkete, ez al litzaiguke bekaña illunduko? Anab Poli 19. Au den ardo bikaña! / Edan zagun nai aña, / naiz<br />
argitu bekaña. NEtx LBB 364. Ni naiz zure oñaze / danen sendakiña; / zergatik jartzen nazu / illuna bekaiña?<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 638<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Auspoa 120-121-122, 292. Marmarrean, bekaina zimur, ilea latz, aurpegia beltz, badirudi norbaitek iraindua<br />
dela edo zerbait higuin duela. MEIG IX 107.<br />
(Pl.). Opizialak bekain ikaragarriak jarri zituan. Anab Poli 57.<br />
3. "Bekaiña (V-m-ger), catarata del ojo" A.<br />
4. Párpado. v. betazal. Nerau neronengandik atertu nai ez nun; / baiña ba dator loa, bekaiñetan astun.<br />
"Haciendo sentir su pesantez en mis párpados". Or Poem 535. Bekaiñetan illuna ta ezpaiñetan nagia, / burua<br />
goibel, erori, milla bulkoz nâsia. "Oscuridad en los párpados". Ib. 540.<br />
5. Cima. Lasterbide aldapatsu baten bekaiñetik ura ialki-arazten du. 'Supercilio cliuoso'. Ibiñ Virgil 72.<br />
- BEKAINA IDEKI. Abrir la ceja, hacer sangrar la ceja. Petrala, zitala ez bestena! Bekaiña osorik ideki diok.<br />
Etxde JJ 30.<br />
- BEKAIN-HARRO. Irten gera. Zakurra zoraturik dabil / oin-muturretan dantzan, gorputza txoratil, / isatszut,<br />
bekain-arro, begiak biribil. "Con las cejas levantadas". Or Poem 532.<br />
- BEKAIN-ARTE. Entrecejo. Irugarren egunerako, bigundu zitun zerbait Malentxok bekainarteko zimurrak.<br />
TAg Uzt 57.<br />
- BEKAIN-BELTZ. Ceñudo. Karratza beti latza, eta asarrea bekain beltza. (AN-larr). Inza NaEsZarr 452.<br />
- BEKAIN-HEZUR. Ceja, borde superior de la órbita. Bekokia atzerantz zapaldua zuan eta bekañ-ezurrak<br />
berriz oso irtenak. JMB ELG 18.<br />
- BEKAIN-ILE. Pelo de la ceja. Bekan-uleak dira ostarkuak / eta aren bien azpian / dagoz erreten zaldun<br />
gazteak / mitxeletak lez argian. Azc PB 122.<br />
- BEKAIN-ILUN. "Bekainilun, persona seria, poco grata. Gizon bekainilun ta susie" Izeta BHizt2.<br />
- BEKAIN-LERRO. Línea de las cejas. Gogai-eltze aundixkoa atxe-samarretik ille orraztuz ebakia, bekainlerroa<br />
aldero-antxa, itsusi aurpegiz, elez eder. Ldi IL 23.<br />
- BEKAIN-ONDO. "Bekan ondo, sien (AN)" DRA, que cita a Bon.<br />
- BI BEKAINEN ARTEAN. Bi bekaiñen artean, zerbait ba zebillan. "Algo revolvía él entre ceja y ceja". Or<br />
Eus 284.<br />
Etim. De beg(i) + gain.<br />
bekain. v. bezain.<br />
bekaindari. "Tanteador" Lar.<br />
bekainde. "Tanteo" Lar.<br />
bekaindeera. "Rebeldía" Lar.<br />
bekaindi. "Rebelde, menaldetia, bekaindia" Lar. En LE Urt voc. aparece "bekandia, rebelde", sin duda errata<br />
por bekain- Baña da bat errebeldea edo menaldetia, bekaindia, desobedientea, ariña, gaiztoa, malizia ikasi<br />
duena? LE Urt 36 (ms. 13v errebél desobediénte arín gaixtoa).<br />
1 bekaindu (Lar). "Rebelarse" Lar.<br />
2 bekaindu. 1. "Tantear, medir, proporcionar" Lar.<br />
2. "Tantear, apuntar los tantos en el juego" Lar.<br />
bekaineko (V-gip, G-to), bekaiko (V-gip). Ref.: Iz ArOñ (bekaiñ), To (bekaiña). 1. Golpe en la ceja.<br />
"Bekaiñeko bat, un golpe en [la sobreceja]. Bekaiko bat, golpe (ib.)" Iz ArOñ. "Bekaiñeko bat, un golpe en la<br />
ceja" Iz To. Badijoakio atea idikita, [...] "arrapatzen ba-aut itoko aut", "ni bezelako aita onik ire bizi<br />
guztiyan", "a ze bekañekua". Anab Poli 48. Bazekiten gizonak zenbat bekañeko ta ostiko ta kulata tankada ta<br />
masailleko ta porra zanpa aguanta lezaken! Ugald Iltz 48.<br />
2. bekaneko (V ap. A). "Sueño, ganas de dormir" A. "Begiak txillotu jataz ta laster dot bekanekoa, los ojos se<br />
me han entornado y pronto vendrá el sueño" (V-gip) Ib. s.v. txillotu. Umea loak artu dau. Nik eztot urrun<br />
bekanekoa; eure begiak bere oera begira dagoz. Tira Peru. A Ezale 1897, 28a (cf. ib. nota: "Bekanekoak begiganekoa<br />
esan gura dau, edo begi-ganetik betazpiak itxi edo zarratutera etorten dan loa"). Azkenik loak artzeko<br />
zanean, irriparrez auxe esan omen zuen: "Bekaineko asia dut bere anaiarengana nerau eroaten". Zait Plat 122.<br />
"Maria bekaneko, nombre vulgar del sueño, litm. María la que está sobre los ojos" A. Olako lau ipui arin<br />
jalki dituneko, / etorri zaio noribait Mari Bekaineko... / Kantuak balio dizu loak uxatzeko. Or Eus 54 (en nota:<br />
"loaren izena").<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
639
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bekaingo. "Bekhaingoa (BN), aversion pour quelqu'un, courroux. v. bekhaizgoa" H.<br />
bekairi. "Ujier (S)" A Apend. "Ujier" DRA, que cita a Lacombe y Dar. v. beklaire.<br />
bekaitz (-kh- H), bekatx (-kh- S ap. Lrq). Tr. Documentado al Norte ya en Leiçarraga, aunque es<br />
relativamente escaso fuera de los suletinos. Al Sur se encuentra desde Larramendi y Mendiburu, y su uso crece<br />
considerablemente en el s. XX.<br />
I (Adj.). 1. Envidioso. "Bekhaitza, jaloux, envieux (qui regarde de mauvais œil le bien d'autrui), on dit<br />
usuellement et mieux bekhaiztia, id. (V, G) bekaitza, bekaitztia. Syn. berkhoia, berekhoia (BN, S), ixter-begia<br />
(L, BN)" H. "Jaloux (sentiment actuel et passager)" Lrq. v. bekaizti. Inbidioso zarete eta bekhaitz, eta ezin<br />
ardiets dezakezue. Lç Iac 4, 2 (He, TB, Dv bekhaizti zarete). Arrotza bekaitz arrotzaren. "Un hôte porte envie à<br />
l'autre". O Pr 36. Besteren hon espiritualaz bekhaitz izatia. Bp I 57. Haren alderat bekaitz ez denarentzat<br />
frankoa eta liberala da mundu huntarik beretik. Mih 11. Demonioak haren bekhaitz beitziren. Ip Hil 172.<br />
Beitzakian bazütiala izterbegiak, bekhaitzak eta etsai handiak. Ib. 161. Josepen anaiak bekhaitz. CatJauf 91.<br />
Baña ik burua itzuli-orduko, bekaitzak zorrotzen ditin begiak aiengana. 'L'envieuse'. Or Mi 31. Etsai bekaitza<br />
begira daukat / non sarturen ote nizan: / eupa bizkor bat eginen diot / maite, zu zauden lekuan. 'El rival<br />
envidioso'. Canc. pop. in Or Eus 90. Poz ain laburraz bekaitz / aizen odeia, zelan aiz minduri? Gazt MusIx 131.<br />
So ziraden, bekhaitz, saiak oro / giza-hiroz ok egin beharrez. Mde Po 31.<br />
Celoso. Parka izadazüt arren, / bekhaitz enüzü izanen. / Emazte hun zirela / orai badit nik proba. Balad 42.<br />
2. "Persona desagradable, malvada. Au gizon bekaitze, gaixtoa da" Izeta BHizt2.<br />
3. "Avaro (Archu)" DRA.<br />
II (Sust.). 1. (G, L, R ap. A; Lar, Añ (G, AN), VocCB; -kh- S ap. A; H), bekatx. "Envidia" Lar, Añ, VocCB y<br />
A. "(V, G), jalousie, envie. Syn. bekhaizgoa (L, G), bekhaizkeria, bekhaizteria (BN, S) (termes plus usités)<br />
ondamua (Lar)" H. Tr. Casi exclusivamente meridional (al Norte sólo hallamos algún ej. en Constantin). --<br />
Zer da bekaitza edo inbidia? --Besteren onaren damua. CatBurg 40 (en el ms. orig. de Mendiburu ezin ikusia<br />
edo enbidia). Baña gaztigu ori, bekaitz edo inbidia bazan bezela, konfesoreak aserre gisa artzen zuen. Cb Josefa<br />
56. Arrak lurra ta pipiak zura ta erdoiak burnia jaten duen antzera, bekaitzak (inbidiak) biotza jaten die. A EEs<br />
1916, 305. Ixilliko bekaitza agiriya baño gaizkiñago da. EgutTo 24-7-1918 (ap. DRA). Griña txar nagusiak zazpi<br />
dira: Arrokeria, zekenkeria, aragikeria, asarrekeria, janedankeria, bekaitza ta nagikeria. KIkG 41 (KIkV 60<br />
bekaizkeri). Bekaitzarentzat maitasuna. Ib. 48. Eztozu igarten, ba, Jon gure adizkidiak ona etorri ezkero, bekatxa<br />
(enbirija) sentiduko ebala, etxe onetako su ederra ta janari-edari gozuak ikusitta? Altuna 57. Pettarrak botz<br />
ederra zian eta haren kantatzeko muldiak odola bekatxez piztürik ezari zütian Elgue<strong>bar</strong>ne, Goihenetx eta Ardatx.<br />
Const 40. Etsaiak, baña, bekaitz zitalez / Euzkadi olan zorioneko / Ezin ikusi eban, ta beti / Ebillan berau nundik<br />
galduko. Enb 46. Jauntxukeriak beriak dituz bekatxa eta gorroto, / Geidiak beren joputzat gura... bera bakarrik<br />
"jaungoiko". Ib. 60. Ezeren bere bekatxik <strong>bar</strong>ik / Bixi zirian lenago, / Egaz ebixan aitz-arranuak / Baño bere<br />
azkiago. Ib. 48. Bitartean, bekaitzak ez din lorik, eta argelara zoaztenean, bera atzetik ziyoan marmariz.<br />
'L'Envie ne reste pas en arrière'. Or Mi 31. Amil-mugan, bekaitz zimelak artu du; / amorruz damakio odei-sail<br />
bati su; / ta, aren argiz gaua galazi-ustean, / murgil yo du buruz sarkalde-leizean. Ldi UO 21. Gorputz eder<br />
orren bekatxa / nabaitzen dabe uin urdiñak. "Con envidia de tu belleza". Laux AB 32. Amasei jorraildun<br />
neskatxa, / -egak dozan orkatilletan?- / Axe miak daunan bekatxa! "¡Cuánta envidia siente de tí el aura!". Ib. 72.<br />
Ondotxo saiatu zan emakume dollor ura, bere izakera zakarra, garratza, makurra, biozkabea, bekaitz (envidia)<br />
eta zitalkeriz betea, emakumekeri lilluragarriz estaltzen. Etxde AlosT 21. Otxandari ezkondu orduko erne<br />
zitzaion bere biotz gaiztoan Usoaganako bekaitza, ezin ikusia ta gorrotoa. Ib. 22. Bekaitzak eraginda geienbat,<br />
Mayiak akar egiten zion bere senarrari. Etxde JJ 99. Kezkatzen ez diran izakiekiko bekaitz-giro bat sentitzen dut<br />
<strong>bar</strong>nean batzuetan. Txill Let 24. Bekaitzez beterik begiratu diet sartu diran bikoteai. Ib. 114. Naiago nigan bizi;<br />
/ griñatxar, bekaitz, gorroto, axut / ta ustekeri ezik, / goiari zor diodan / zoria bakarrez goza nai dut. "Libre de<br />
amor, de celo, de odio, de esperanzas, de recelo". Gazt MusIx 77. An elkar goretsi dezaten, elkarren bekaitzak<br />
uzten badie beintzat. "Si es que su envidia les permite". Or ib. 46. Ez iñoren bekaitzak [='envidia hacia nadie']<br />
jan gure logale. NEtx LBB 210. Ameseta eta izketa oneik, bekaitza ta asarrea sortu ebezan. Ker EMeza 133 (ap.<br />
DRA, s.v. ameseta). Bestelakoa zen, egia, zenbait kidekoren zoria eta, hagitz bestelakoa izateaz gainera, baita<br />
hobea ere, itxuraz behintzat. Besterena zen, ordea, ez neurea eta azkenik heldu nintzen, egiaz ari naiz, hori<br />
bekaitzik gabe aitortzera. MEIG IX 94.<br />
2. Aversión, ojeriza; rencor. "Aversión" Lar y LE Urt voc. "Aversion à l'égard de quelqu'un" H. "Aversión",<br />
"ojeriza" A DBols. En AxN se explica hegigoarik (336) por bekaitzik. Tr. Exclusivamente meridional. Hi ta<br />
hire ballerakoak besterik ezpaliz mendarte oietan, euskeraren saietsetik euskaldunak galduak, baita [...]tuak ere<br />
gindukek, erdaldunen bekaitzez, ezin ekusiaz ta juzku gaiztoz. Lar Cor 300. Dollorren batzuek egiten badiezte<br />
zenbait txarkeri, ez die bekaitzik erakusten. Mb IArg I 295. Emen besteren oinpe gogorrean dabillen ta bekaitza,<br />
ez-eskerra ta bidegabenzen gain bidegabenza baizik ekusten ez duena. Ib. 239. Ta al-ere ez dio bekaitzik agertu<br />
bein ere. Ib. 181. Ez bada zuk orri naigaberik eman [...] bekaitzez, begiratze zorrotzez, hitz mingarriz, mututuz<br />
edo beste bideren batez ere. Ib. 181. Aren naikunz makurra ta ibiller bidebagezkoa ekusiagatik, bekaitzik artzen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 640<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ez duela. Mb IArg II 76. Zillegi da gaitz egin digunari gaitza biurtzea, ta arganako bekaitza, gaitzerizkoa edo<br />
gorrotoa biotzean gordetzea? Ub 178. Gure <strong>bar</strong>rena argi / ager al baledi, / ez genuke bekaitzik / izango iñori.<br />
Echag 214. Naitasunaren ordez / orduan bekaitza / izango dit, ta etzait / faltatuko gaitza. It Fab 244. Orain aren<br />
biyotzak ez daka Reinaldoganuntz gorrotua eta bekaitza besterik. Bil 165. Iretzat dituk emengo txorien xintarik<br />
gozoenak; iretzat eguzkiaren mosurik bigunenak... Ez datorkikek oneraño arerioen bekaitzik. TAg Uzt 87. Oi!<br />
Ogasun eta yauralki eta bekaitz ugaridun bizitza ontako antzea gainditzen dukan antzea! Zait Sof 68. Bekaitzik<br />
gabe ikus daitezke gaur atzoko etsaiaren ibilerak. MEIG I 191.<br />
"Indignación" y "enojo" Lar. Mintasuna eta bekaitza daude antzestuak beren aurpegietan. "El dolor y la<br />
indignación". Otag EE 1881b, 58. Lotsea, bekaitza (indignación) ta arimako samintasun sakon da neurribagea<br />
irakurri ziran Arnoldoren arpegian. Ag AL 81.<br />
3. "(G), orzuelo" A.<br />
- BEKAITZA EMAN. Dar envidia. Osin berde aren azaleko bakeak damua, bekatxa emoten deutsa. Erkiag<br />
BatB 111.<br />
- BEKAITZ-HAR. Envidia que corroe. Eman da zabal zazu / munduan frutua... / Bekaitz-arrik gabeko / biotzloratua.<br />
NEtx LBB 288.<br />
- BEKAITZ EGIN. Tratar mal, disgustar. Beti egiten zion zegokan begitart ona ta atseginz guzia ta etzion<br />
egin bein ere bekaitz edo etzegokan gauzarik. Mb IArg I 214. Gauz itsusia da Erregeri egiten zaion edozein<br />
txarkeri, bekaitz edo deshonra. Ib. 260. Batzarkide erdeldunek ziotenez, berriz, bekaitz egiñik omen dira, ta egin<br />
bear omen ditute alegiñak euskera ikasten. Ldi IL 94.<br />
- BEKAITZEZ. a) De envidia, con envidia. Zenbat etsai mundu huntan / Errabian, bekaitzez / Kristau onen<br />
ingurutan / Boztuak hekin gaitzez. 'Jaloux'. Monho 96. Bekaitzez (enbidiaz) egin ziotelako susmoa aipatzen digu<br />
ordea. A Y 1934, 8. Bekaitzez Iguzkik / begira die; / --Zuen yolas-lagun / pozik nentorke. Ldi UO 40. Nork ez<br />
begiratu bekaitzez beraren zoriona? Zait Sof 99. Zelaietako lorak eurak bere, bekaitzez ta ondamuz ikusi eukien<br />
gizalaba talde mardoa. Erkiag Arran 41. Maisu-laguna auzixka batean garai ba zitzaion, beazun-miñez eta<br />
bekaitzez iraultzenago zan, ni bestek pillotan garaiturik baiño. Or Aitork 22. Nikanor-en egoera its ta illuna!<br />
Batetik, ondamuz, bekatxez ta beaztunez, Matxin gogoratuaz. Eta beste aldetik, kezkatsu ta zeluz beterik<br />
Beronike dala-ta. Erkiag BatB 183. Ark eztu ezeukirik errukiz deitoratzen ez eta aberatsik bekaitzez begiratzen.<br />
Ibiñ Virgil 92. Aminta ergela bekaitzez zegon. Ib. 35. Bai bait zekien apaiz nagusiek bekaitzez ekarri ziotela. IBk<br />
Mc 15, 10 (Lç y He inbidiaz, TB bekaiztasunez, HeH bekhaizkoz, Dv bekhaizgoz, Ol iñartsiarren, Or<br />
bekaizkeriz, Ker ikusi-eziñez, IBe bekaizkeriaz). Bekaitzez begiratzen diote gai hauetan hasten denari. MEIG II<br />
96.<br />
(Tras gen.). Abere ta kristauak gaude osasunez; / ez gara noski bizi iñoren bekaitzez. Or Eus 130. Sarritan,<br />
bere senarraren bekaitzez egon oi zan, ikusten baitzun billobak aitona eztiki maite zutela; bera berriz, ez ain<br />
eztiki, ez ain biozki. Etxde JJ 99. Lagunkiro poztuz ez-baiña besten bekaitzez. Or Aitork 296. Izarrak zure<br />
bekaitzez urtzen daude, / zerua illun dagolako zu gabe. NEtx LBB 385.<br />
b) Con aversión. "Bekaitzez dagot, il me regarde de mauvais œil, begi gaitzez dagot" SP.<br />
c) Con desconfianza. Espaini aldean [...] bekaitzez begiratzen diote gai hauetan [=teologian] hasten denari,<br />
elizgizona ez baldin bada, eta ez dut, ahal baldin badut, nere burua auzitegietan ikusteko gogorik. MEIG II 96.<br />
- BEKAITZ IZAN (A; -kh- H, que cita a EZ). a) (Con aux. intrans. bipersonal). Indignarse contra. "Indignarse<br />
(LE Urt)" A. Atsekabe probeari egitea eztuk gaitz; / Halakoari ordean ni niatzaiok bekhaitz. EZ Man I 13.<br />
b) (Con aux. trans. tripersonal). Envidiar a, tener envidia. Bekaitz dizu, zure etxalde onetan, yabe bezela,<br />
zoriontsu bizi zeralako. Goen Y 1934, 99. Sendi on baten etxean bizitzen jarri ziran. Iñork bekaitz izateko zorin<br />
ez, bañan ezta errukarri ere. JAIraz Bizia 51. Bildurrago bainintzan itz arrotz bat esateko, bein esanik, esaten<br />
etzunari bekaitz izateko baiño. "[<strong>bar</strong><strong>bar</strong>ismum] non facientibus invidere". Or Aitork 34.<br />
(Con aux. trans. bipersonal). Ez zaitut bekaitz, miraz nago ala ere. Ibiñ Virgil 31.<br />
Etim. De beg(i) + gaitz.<br />
bekaitzaldi. Ataque de aversión. Txori-buru puztua, / Ero, garbi, buztan latz, / Nondik hiri, zikiñ orri, /<br />
Bekaitz aldia eldu zak? Lar DT CXCIX.<br />
bekaitzarazi (-kh- Dv), bekaiztarazi. Provocar los celos. "Bekhaitzarazi, rendre jaloux, susciter des soupçons"<br />
Dv. Bekhaiztarazi nahi othe dugu Jauna? hura baino azkarrago othe gare? TB 1 Cor 10, 22 (Dv<br />
bekhaitzarazi; He jelosia eman, Bibl bekaizgoa piztu).<br />
bekaixteria. v. bekaizkeria.<br />
bekaixti. v. bekaizti.<br />
bekaizdura (Hb ap. Lh), bekaixdura (Casve). Envidia. "(Hb), envie, jalousie" Lh. "Envie" Casve. <br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
641
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Bekhaizdura gehiago, mina handiago. "Les souffrances sont à proportion de l'envie". Hb GH 1928, 398.<br />
Ezkabiak iresten haitza, bekhaizdurak bihotza. "Ce que la teigne est aux bois, l'envie l'est pour le cœur des<br />
hommes". Ib. 398.<br />
bekaizeri. v. bekaizkeria.<br />
bekaizgarri, bekaixgarri (Casve). Envidiable. "Enviable" Casve. Bizi-bide erdikin urre gorrizkoan / koka<br />
gura dunak, etxe txiroaren / urrikeririk ez, yauregi aberats / bekaizgarri gabe bizi izanen. Zait Gold 208. Zenbat<br />
irri daroen / --irri bekaitzgarri!-- / lillura argi maitetsuz, / gerizpe t'ondartza. Gand Elorri 103.<br />
bekaizgo (AN, L, BN, S ap. A; bekaizgoa VocBN; bekhaizgo Dv; bekhaizgoa Ht VocGr 372, H), bekaizko (L,<br />
BN ap. A; SP (-tzk-), Lar, Hb ap. Lh; -kh- HeH Voc), bekaixgoa (Casve). Tr. Propio de la tradición<br />
septentrional no suletina. En el siglo XX ha sido empleado por algunos autores meridionales.<br />
1. Envidia. "Bekaitzkoa, envie, jalousie" SP. "Jalousie" Ht VocGr. "Envidia, bekaitza, bekaizkoa, ondamua"<br />
Lar. "Bekhaizkoa, bertzeren onaz damua" HeH Voc. "Envie, jalousie" VocBN. "Bekhaizgo, jalousie, envie" Dv.<br />
"Envidia" A. "Envie" Casve. Cf Dv s.v. begizko: "Aussi n'ai-je jamais entendu prononcer le terme bekhaizgoa<br />
qu'avec le sens de jalousie et d'envie. Il se compose, il est vrai, de begi 'œil', gaitz 'mauvais'; mais pas plus en<br />
basque qu'en français regarder de mauvais œil ne suppose pas de maléfice". v. bekaizkeria.<br />
Inbidia edo bekhaizkoako bekhatuak. EZ Eliç 159. Bekatü handi bat dea inbidia edo bekaizkua? CatLan 115.<br />
Nehork etzi ikusiko ez bekaizguarik, ez diskordiarik, ez aharrarik. AR 269. Batzuen aldetik bekhaizgoa, bertzen<br />
aldetik erasia gaxtoak. Dh 194. Baldin urguiluaren, goranahiaren, medisentziaren, bekhaizgoaren uhinek<br />
kordokatzen bazaituzte. Ib. 268. Bainan sinhetsi ez zuten Juduek bekhaizgoaz betherik izanez, hartu zuzten alfer<br />
gaisto batzu. 'Zelantes'. TB Act 17, 5 (Dv bekhaizgotan; Lç bekhaizteriaz). Urrun da bekhaizkoarik behar<br />
baitugu izan heien zori onarentzat, kontrarat urrikalmendu ekharri behar diotegu. Jaur 174. Bazakien ezen<br />
bekhaizkoz eskuetara ekharri ziotela Aphez-nausiek. HeH Mc 15, 10 (Dv bekhaizgoz; Lç, He inbidiaz, TB<br />
bekaiztasunez, Ol iñartsiarren, Or bekaizkeriz, Ker ikusi-eziñez, IBk bekaitzez, IBe bekaizkeriaz). Bekhaizgotan<br />
zagozkon berez bere anaiak. Dv Gen 37, 11. Bekhaizkoz eta mendekioz itsutua, xede izigarri bat hartu zuen<br />
orduan Migelek. Laph 132. Kainek hil zuen Abel bere anaia bekhaizgoz; badakigu arras ongi Juduek ere<br />
bekhaizgoz hilarazi zutela Jesus Jauna. Jnn SBi 6. Ez da oraikoa, makur dabilanak xuxen doana higuin, hastiro<br />
ukaitea. [...] gibeletik sartuko dio eztena, bekaizgoaren ezten pozoindun hura. HU Zez 99. Ikharan, bekaizgoz<br />
ezpada, herraz edo aiherkundez ondoko egunetan jazar dakiokela. JE Bur 45. Noiz nola ikusten baitituzu,<br />
bekaizgorik gabe, irriz, bidean dabilan zure ezagunetarik bat lasterka bat-batean abiatzen, atherbe keta. Ib. 75s.<br />
<strong>Bar</strong>netik, gizonaren biotzetik ateratzen dira gogoeta gaiztoak, [...], bekaizgoak, biraoak, aundinaikeria,<br />
zorokeria. Ir YKBiz 227s. Konda zazu Saulen bekhaizgoa. Zerb IxtS 63. Auzo-erri eta herrixka guziak harrituko<br />
dira, non ez duten bekaizgoz eta jelosiaz leher egiten! Lf Murtuts 12. Gaiztakerien artean ba-dira: [...];<br />
bekaizgoa (doakabeak doatsugoarena, edota, zertanbait doatsu izanik bestek berdinduko ote gaitun bildurra,<br />
edo berdin zaigunaren eziñeramana). Or Aitork 67. Gogo txarreko gizonek, bekaizgoa bihotzean lotua dutenek,<br />
erraiten zuten ohointzaz bildua zuela bere ontasuna. JEtchep 52. Bekaizgoak, euskaraz, alde onik ez du.<br />
Hebrearrez bai. Bekaizgoaren alde ona maitasun bizi eta osoa da, partekatzerik onartzen ez duena. Bibl Ex 20,<br />
5n. Gizonen bekaizkoak / ez ditu, ez, suntsituren. "Livor". PAlt in EZ Man I 37.<br />
2. (-kh- H), bekaizko (SP (-tzt-), Lar, Añ). Mala cara; aversión, antipatía. "Mauvais regard" SP (que cita a Ax).<br />
"Enojo" Lar. "Aversión" Lar y Añ. "Aversion à l'égard de quelqu'un, bekhaizgoa. Syn. bekhaingoa (BN)" H (s.v.<br />
II bekhaitz; v. tbn. begaizkoa con la misma acepción). Ezin har dezaketenean eta ez ebats, eta bahitzekorik<br />
eta saltzekorik ere eztutenean, abiatzen dira eskean, bataren eta bertzearen forogu, anhitz beltzuri eta<br />
bekhaitzkoa izaiten dutela. Ax 43 (V 27).<br />
"Indignación" Lar.<br />
3. "Bekaitzgo, avaricia (Archu)" DRA.<br />
4. (-kh- Dv). "Soupçon" Dv.<br />
bekaizgune. Envidia. Bekhaizgune khiratsdun bat eta debadiozko izpiritu bat baduzue zuen bihotzetan. He<br />
Iac 3, 14 (Lç inbidia, TB bekhaizgoa, Dv bekhaizgo, Ol bekaitz, IBk, IBe bekaizkeria).<br />
bekaizkeria (B, BN, S, R; VocBN, Dv (-kh-), T-L, DBPT; bekaix- Casve), bekaizteria (SP, Lar, Hb ap. Lh; -kh-<br />
Gèze, H), bekaxteria (-kh- S), bekaizeri (-kh- Dv (S)), bekhasteria (Gèze). Ref.: A (bekaizkeria, bekaixteria);<br />
Lrq /bekhas#teia/; Izeta BHizt2. Tr. Documentado en la literatura septentrional antigua en la forma bekaizteria,<br />
que sigue usándose en la tradición suletina. Vuelve a ser empleado a partir de finales del s. XIX, esta vez sobre<br />
todo al Sur y en la forma bekaizkeria.<br />
1. Envidia; celos. "Bekaitzteria, oculus malus" SP (que cita a Lç; Harriet lo toma de Pouvreau y da como<br />
sinónimos begizkoa y begaizkoa 'mal de ojo'). "Zelos, zeloak, ielosgoa, bekaizteria" Lar. "Zelotipia" Ib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
642
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"Bekaizkeria, jalousie" VocBN. "Envie, mengoa, bekhaizteria, inbidia", "bekhasteria, jalousie, envie" Gèze.<br />
"Bekhaizkeria, acte de jalousie" Dv. "Celo, envidia" A. "Jalousie" Lrq. "Envie" Casve. v. bekaiztasun, bekaitz,<br />
bekaizgo(a); ondamu.<br />
Baina bekhaizteriaz mobiturik Iudu rebellék [...] trubla zezaten hiria. "Émus d'envie". Lç Act 17, 5 (TB<br />
bekhaizgoaz betherik). Enganioa, insolenzia, bekhaizteria, gaitzerraitea, superbia, erhotasuna. Lç Mc 7, 22.<br />
Gutietsak handikeria sor dezakek bekaizteria. "Méprise la vanité, tu apprivoiseras l'envie". O Pr 618. --Zonbat<br />
dira bekhatü mortal gehienak? --Zazpi: 1. Ürgüillia. 2. A<strong>bar</strong>izia. 3. Aragizko bekhatia. 4. Bekaizteria. Bp I 54.<br />
Zeren beitzakin bekhasteriaz haren eskietara libratü ziela (Jesus). UskLi 295 (ap. DRA). Bekhaitzteria da<br />
bihozmin senditzen dügün bat, gure proximuari heltzen zaitzon abantaillez. CatS 56. Ürgüllia, a<strong>bar</strong>izia, lüxüria,<br />
bekhaizteria, gormandiza, kolera eta herabia. Ib. 56. Bekatu errokaiak edo kapitalak dira zazpi. [...].<br />
Seigarrena, ondamua edo bekaitzkeria. Legaz 46. (Bekhatu kapital) hek dire: Urguilua, zikoitzkeria, lohikeria,<br />
bekaitzkeria. Erlijione Sainduko 5 (ap. DRA). Horrek ohilturen du otsoa hiri guzietarik / Ifernialat egotx dezan<br />
artino / Hantik bekhaizteriak elki beitzian hatsarrean. Ip Dante (ap. DRA). Jinkoak ützi ahal zükian familia<br />
saintia deskansü Nazarethen eta Herodesen bekhaizteria gaistotik begiratü. Ip Hil 126. Ikhusteko da zoinen<br />
baithan zeduzkan Erreginak bere bihotza, bere adiskidantza, bere sinestea: Aitorenseme on eta Jainkotiar haren<br />
baithan. Hortik bertzearen bekhaizkeria. Arb Igand 105. Bekhaizteria haurren bihotzean, har kaltekor bat fruitu<br />
eder baten <strong>bar</strong>nean bezala da. Prop 1898, 163. --Zer da ondamua edo bekaizkeria? --Besten ona ikusiezina. Itz<br />
Azald 176. Ondamuaren edo bekaizkeriaren kontra, amodioa edo maitetasuna. Ib. 179. Baña ikusten du ere,<br />
egunetik egunera, langilleak [...], Jaungoikoa aztu, biotza bekaizkeriz, gorrotoz, amorruz betetzen duala. Urreta<br />
EEs 1918, 153. Griña txar nagusiak zazpi dira: arrokeri, zekenkeri, aragikeri, asarrekeri, salokeri, bekaizkeri ta<br />
nagikeria. KIkV 60 (KIkG 40 bekaitza). Olako bikoteren bat bidegabez edo bekaizkeriz zazpi neska oen<br />
epaipean iñoiz gerta ba ledi, onbera-legea arkituko din. Or Mi 34. Auteman baitzuen, apaiz-nausiak bekaizkeri<br />
utsez yarri zutela Yesus bere eskuetan. Ir YKBiz 490. Ez zeukanat bekaizkeririk ire yareitasunaz. Zait Sof 177.<br />
Sabelkeriz, mozkorkeriz, oe-lizunketaz, liskarkeriz eta bekaizkeriz ez baña, Jesukristo gure Jaunaz jantzi zaitezte.<br />
"Non in contentione et aemulatione" (Rom 13, 13). Or MB 36. Ba-dakizu, enetxo, mundu au bekaizkeriz eta<br />
espaz (envidias y celos) beterik dago ta batzu-batzuk nere zoriona ondatu nairik dabiltzana ba-dakit. Etxde<br />
AlosT 33. Baina bekaizkeriak osk egin zion bihotzean, bet-betan otu zitzaiolarik arrotzak izanen zirela haurraren<br />
irakasle. Mde HaurB 28. Bekaizkeria norgeika ari da; nor, ordea, Zu baiño geiagorik? "Invidentia de<br />
excellentia litigat". Or Aitork 47. Ez ian-edanean, ez mozkorkerian, ez oeko lizunkerietan, ez eletan eta<br />
bekaizkerian (Rom 13, 13). Ib. 208. Neska gangar aiek, elkarreri, onako zerok esaten ari ziran, bekaizkeriz,<br />
Laztantxuren kontra. Alt LB 82. Espaz ta bekaizkeriaz, keixu asi yakon <strong>bar</strong>rua, maitalearena lez. Erkiag Arran<br />
67. Bekaizkeriak urtua, sudurra zimur, begia lauso, sofista an zegoen so. Zait Plat 151. Errien arteko aremanetan<br />
gerlak, zelatak, bekaizkeriak ageri dira jaun ta nagusi. Vill Jaink 177. Aundi-zaleak biotzik ez dau, /<br />
beti bekaizkerietan, / mingaiñez uso, <strong>bar</strong>rutik otso, / umea egikeretan. BEnb NereA 168. Aski, bekaizkeria<br />
zerbaiten sor-arazteko Shimatsu jaunaren bihotzean. "Assez pour faire naître quelque jalousie". Ardoy SFran<br />
220. Zuzen ibilli, maiteok, eta kontu iñori inbidirik izan! Bekaizkeria, giza-arteko izurria! NEtx LBB 163.<br />
Zikoizkeria garaitzen, beraxtasunaz; bekaizkeria, maitetasunaz (B). Inza EsZarr 174. Ongi ikusten bait zuen,<br />
apaizburuek bekaizkeriaz ziotela Jesus emana. IBe Mc 15, 10.<br />
2. Aversión, antipatía; odio. Humilla gozatzen da ardurako bakeaz, eta superbioaren bihotzean ostatatzen<br />
dira inbidia eta bekhaitzteria. SP Imit I 7, 3 (Ch ieloskortasuna eta asarretasuna, Mst jeloskeria eta kolera).<br />
Atherazazu, Iauna, gure bihotzetarik iduripen gaixto guziak, bekhaitzteria, beltzuria, muturtasuna, haserredura,<br />
gudua, liskarra. "Omnen suspicionem, indignationem, iram & disceptationem". SP Imit IV 9, 6. Oienganako<br />
[gurasoenganako] ezin-ikusi edo bekaizkeririk badaukazu? ArgiDL 27. Aintzinateko munduan aurkitzen dugu<br />
federik osoena aztiari buruz, bai eta sineskabea, bekaizkeria eta gorrotoa ere. Mde Pr 309.<br />
3. bekaizteria. Avaricia. "L'avarice" Arch VocFab. Bekhaizteriak oro dutu galzen / Oro nahiz irabazi.<br />
"L'avarice perd tout en voulant tout gagner". Arch Fab 173.<br />
bekaizkiro. "Enojosamente" Lar.<br />
bekaizko. v. bekaizgo.<br />
bekaizkoi (Hb ap. Lh), bekaixkoi (Casve). "Jaloux, sujet à l'envi" Lh. "Envieux" Casve.<br />
bekaizkor (Hb ap. Lh; -kh- Dv, A). 1. Envidioso; celoso. "Accessible à l'envie, à la jalousie" Dv. "Celoso" A.<br />
Zer begi bekhaizkorrez etzituen ikhusi hunen arima aberasten eta birrigintzen zuten grazia miragarriak eta<br />
pribilio bereziak! MarIl 94. Zeren zure Jainko Jauna su erregarri bat, Jainko bekhaizkor bat baita. "Deus<br />
aemulator". Dv Deut 4, 24. Zeren Jainko bekhaizkorraren beharriak entzuten baititu oro. Dv Sap 1, 10. Iñaziok<br />
uztea gaitzitu zitzaion, eta bethi bekhaizkor, bethi herrakor, zin egin zuen noiz edo noiz mendekatuko zitzaiola.<br />
Laph 178. Herrirat itzultzean berriz kausitzen du Kattalin mutxurdina, mihi gaxtoa eta bekaitzkorra. Zub 107.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
643
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Batzuek erraiten zuten aberats okitua, urrez hantua zela. [...] Bekaitzkorrek, aldiz, arditik ere etziela. Ib. 85.<br />
Adixkideak geienean bekaitzkor izaten dira. JAIraz Bizia 104. Ni Jauna, zure Jainkoa Jainko bekaizkorra<br />
bainaiz. "Ego sum Dominus Deus tuus fortis, zelotes". Bibl Ex 20, 5 (Urt ieloskor, Ur zelotsu). Beste jainko<br />
baten aintzinean ez zarete ahuspekatuko; Jaunak "Bekaizkor" baitu izena: Jainko bekaizkorra da. Ib. 34, 14.<br />
2. "Enojadizo, aserrekorra, bekaizkorra, suminkorra, kejakoia, enpatxakoia, enoiakorra" Lar.<br />
bekaizkortasun. "Bekhaizkortasun, défaut de celui qui a du penchant à la jalousie" Dv.<br />
bekaizkortu. "Bekhaizkortu, devenir accessible à la jalousie, aux soupçons" Dv.<br />
bekaizkotu. 1. "Envidiar, bekaiztu, bekaizkotu, ondamutu" Lar.<br />
2. "Indignar" Lar.<br />
bekaizmin (-tz- Lcq A), bakaismin (Lar), bakaizmin (Hb ap. Lh, msLond ap. A). "Escordio, yerba,<br />
bakaismiña" Lar. "Teucrium scordium, escordio, camedrio acuático [...]; vasc. bekaitz-miña, de bekaitza, enojo,<br />
infignación, envidia, y miña, amargo, ácido [...]. El DT le llama ugarioa [no cita sin em<strong>bar</strong>go bakaismin]" Lcq<br />
134. v. ugario.<br />
bekaiztarazi. v. bekaitzarazi.<br />
bekaiztasun (Hb ap. Lh, VocB). Envidia. v. bekaizkeria. Tentazione xeheak, nolakoak baitire,<br />
haserraldiak, idurikortasunak, bekaitztasunak, amuruskeriak [...] dira debozionean deliberatuenak diren arimen<br />
ardurako lanak eta eserzizak. SP Phil 453s (He 458 yelosiak, inbidiak). Ezen ongi bazakien Sakrifikatzaile<br />
Aitzindariek bekaiztasunez libratu zutela. TB Mc 15, 10 (Lç, He inbidia, HeH bekhaizko, Dv bekhaizgo, Ol<br />
iñartsi, Or bekaizkeri, Ker ikusi-ezin, IBk bekaitz, IBe bekaizkeria).<br />
bekaizte. Celos. [Iratxekimendu sentsukarazkoak] khexaguneak, desfidantziak, bekhaizteak, <strong>bar</strong>neko<br />
sumindurak sor-arazteintu. "Jalousies". Birjin 85. Maithatze, higuintze, bekhaizteak ere batean iraungi dira.<br />
"Invidiae". Dv Eccl 9, 6.<br />
bekaizteria. v. bekaizkeria.<br />
bekaizti (SP (-tzt-), Lar, Añ, VocCB, H (-tzt-), VocB; -kh- S; Ht VocGr, Arch VocGr, VocBN, Gèze, VocCB, Dv,<br />
H), bekaixti (Casve), bekaxti (-kh- S). Ref.: A; Lrq (bekhaxti). Tr. Documentado sobre todo en la tradición<br />
septentrional; al Sur, el primer testimonio es de principios del siglo XX.<br />
1. Envidioso. "Envieux, jaloux" SP. "Envieux" Ht VocGr 353. "Jaloux, bielosa, bekhaiztia" Ib. 372.<br />
"Envidioso" Lar y Añ. "Jaloux, jalouse" Arch VocGr. "Envieux" VocBN. "Envidiosa" VocB. "Envidioso" A.<br />
"Jaloux de nature (disposition naturelle et permanente à être jaloux)" Lrq. "Envier, [...] bekaixti izan" Casve. v.<br />
bekaizkor, bekaitz.<br />
Ezaizela handi nahi, / Ez eta are bekhaixti. EZ Eliç 112. Bekaiztiak, bertzetan eztena dakusa, berartan dena<br />
eztakusa, zeren ditu bihurri begiak. "L'envieux". O Pr 492. Bekhaitztiak, ozar errabiatuak bezala, orroz eta<br />
saingaz egonen dire bere doloreak ezin iasanez. "Invidiosi". SP Imit I 24, 3 (Ch bekhaiztiak). Gutiziaz betherik<br />
zarete eta ez duzue desiratzen duzuena. Heriotzeak egiten ditutzue eta bekhaizti zarete eta ezin ardiets dezakezue<br />
nahi zinduketena. "Occiditis et zelatis". He Iac 4, 2 (TB, Dv bekhaizti; Lç inbidioso zarete eta bekhaitz). Ala<br />
etzait zilhegi nahi dudana egitea? ala zeren naizen ni on zare zu bekhaizti? "Oculus tuus nequam est?". He Mt<br />
20, 15 (IBk bekaizti; Dv zure begia gaixto da). Yudu bekaxtiek kondenatu zuten Yaun doni Petri izaterat<br />
azotatua. Lg II 316. Debrua da bekhaizgoaren ithurria ta bekhaiztiaren nausia. Dh 186. Xori haizen bekhaitztia!<br />
/ Ixil hobe huke atxiki mihia. "Oiseau jaloux". Gy 226. Bekhaizti eta mukhaileretan, lana bertzen argi hiltzetan.<br />
"Les envieux sont les éteignoirs qui étouffent la lumière des autres". Hb GH 1928, 398. Luzia agindua zen /<br />
pagano printze bati. / Entzunik utzia dela, / printze hori bekhaizti, / Luziaren odolez du / ezpata gogo busti. Zby<br />
RIEV 1908, 420. Anima bekaiztia: iñoren ona ezin du ikusi. Ag G 332. Hura bederen bekhaizti zela, gauza<br />
segura. <strong>Bar</strong>b Sup 101. Zinez ederrak zituen Irigoinek eman hortzak! [...]. Badut uste auzoak bekhaizti zituen. Ib.<br />
101. Beti izan dira bekaxti eta salazaliak: gardak ari zirelarik Athoron Garai-ko etxolaren ikertzen, berria heltü<br />
zen haien beharrietara bost kontrebandist igaran zirela Zalthondoko i<strong>bar</strong>ra gora. Const 31. Gaixtoa onarentzat<br />
/ zoin den bekaiztia / jakiteko, aski da / ongi behatzea. Etcham 209. Bizi giren mendean bekaizti guti zuketen,<br />
segur, saindu-geiaren aitamen aberastasunek. JE Ber 58. Ala ire begia gaiztoa (bekaiztia) al duk ni ona<br />
naizelako? (Mt 20, 15). Ir YKBiz 354s. Zuen zorionak pozten nau ni, ez naiz gizon bekaiztia. Xa Odol 345.<br />
Bekaizti izan bear al duzu zuk ni eskuzabala naizelako? IBk Mt 20, 15. Heguyk eta batez ere Hirigoytik, baita<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
644
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Etxeberrik berak ere, maizegi darabilte ahotan bekaiztien eztena, hori guziori topos hutsetan geldi dadin. MEIG<br />
IV 119.<br />
(Con compl. en instr.). Lagünaren graziez bekaizti izaitia. CatLan 118. Dohatsua hura, bekhaizti niz haren<br />
zorionaz. Prop 1884, 169. Bazkari onaren ondotik, eta musikan, eta arrosa lilizko uhar goxoa gainera hartuz<br />
baizik ezin bazitazken joka gure arbasoak, ez niz den gutienik hetaz bekaizti. JE Bur 93s. Orotan bekaizti dire<br />
gure Eskuara ederraz. <strong>Bar</strong>b Sup VII. Gure amodioaz bekaizti direneri ez dik kasurik egin behar. JEtchep 65. Eta<br />
zitak üdüritzen / herri dela berhezia, / Bere izatiaz dena / bethi danik bekhaixtia. 'Jaloux de sa personnalité'.<br />
Casve SGrazi 126. Bekaizti zituen [Josep-ek] anaiak, bainan aitak gogoan zaukan gauza hori. Bibl Gen 37, 11<br />
(Ker ikusi-eziña eutsoen).<br />
(Con compl. en dat.). Ez ginintzeien hargatik bekaizti. JE Bur 96. Eta medikuari berari zeren gatik ginuke<br />
aihertzeko? Zendako litzaizkioke lagunak bekaizti? JE Ber 88. Musika ere berak egiten badaki, eta hortan<br />
bekaizti nitzaio, Xuberoako "izarra" den horri. Xa Odol 51.<br />
Con compl. en gen.). "Ez naiz iñoren bekaizti (B)" A Apend. Sardiant hori zure gradoaren bekaizti dela!<br />
JEtchep 91.<br />
2. "Enojoso, enoiutia, aserretia, bekaiztia, kejatia. Item. enoiutsua, aserretsua" Lar.<br />
3. (Arch VocFab, VocCB; -kh- Arch VocGr, H), bekaisti (-kh- H). Avariento. "Bekhaizti, avare" Arch VocGr.<br />
"En el dial. sul. se ve trad. comúnmente por 'avaro'" VocCB. "Avare, chiche, qui est regardant. v. zekhena,<br />
zikhoitza" H. "Avare [...], bekhaixti" Lh Eusk 1919-1920 (II), 80. Gizon bekhaiztiak / Gogoan zuen izan /<br />
Oilloak sabelian / Urhe zenda zonbait zuela. Arch Fab 175. Zure iduriala nortaz niz minzatzen, / Arrathoin<br />
bekaiztiaz baniz aiphatzen? Ib. 213.<br />
bekaixti (-kh- S-saug ap. Lh; H). "(Fig.) (noix) qui donne difficilement son contenu ou (pêche) son noyau" H.<br />
"Pheska bekhaixtia, pêche mâle" Ib.<br />
4. Ingrato. Haren ungi egin guzien despit, ez dut harenzat izatu bihotz bekhaisti bat baizen. Mih 112.<br />
Zoatza, bekaiztia zia. / Sekulan ene aztaparriala, / Othoi, erort etzitiela. "Vous êtes une ingrate". Arch Fab 145.<br />
5. Suspicaz, desconfiado. "(BN) soupçonneux" Dv.<br />
- BEKAIZTIZ. De envidia, con envidia. v. BEKAITZEZ. Aziendek behar dute tokia nasai, ez dezaten<br />
elkharri minik egin, eta ez ditezen ithoka jaten hari, bata bertzearen bekhaiztiz. Dv Lab 217s. Ah! zer pafadak<br />
arthiki beharrak dituen, sarri, bere adixkideak bekhaiztiz kirrikan daudelarik! <strong>Bar</strong>b Sup 65.<br />
(Bekaiztiaz). Cain, Adamen seme batek, bekhaiztiaz hil zuen bere anaia, Abel Justua. CatJauf 23.<br />
bekaiztia. Envidia. Izpiritu gaxto hark ezin ikhus gitzake, bekhaiztiaz bethe gabe, bere hutsaz galdu duen<br />
onthasun batetarat heldu nahi garela. "Jaloux de voir". Birjin 70. Erresumin ta bekhaiztia ezin gehiagoan<br />
sarthu zen. Ib. 380.<br />
bekaiztiar. "Bekhaiztiar, jaloux, jalouse" Arch VocGr. "(Hb), jaloux" Lh. Oi, nere Jainkoa, neskatxa haren<br />
dohatsua!, oi, hala haren izan moldearen bainaiz bekhaiztiar! "Que j'envie son sort". Birjin 117.<br />
bekaiztikeria. "Bekaiztikeri, bekaiztasun, envidia" VocB.<br />
bekaiztiki (B ap. A; VocB, -kh- Dv). "D'une manière jalouse" Dv. "Envidiosamente" VocB y A.<br />
bekaiztitasun. "Bekhaiztitasun, caractère envieux, jaloux" Dv.<br />
bekaiztitu (Dv), bekaixtitu (Casve). "Bekhaiztitu, devenir envieux, jaloux; soupçonneux" Dv. "Envier" Casve.<br />
Debrua bekhaiztiturik, altxarazi daroku inphiztu ikharagarri bat. Prop 1893, 95. Zorigaitzez debrua<br />
bekhaiztitu zitzaukun zeren ginduen erregea gure alde. Prop 1889, 67. Aritz ederran jiran ibiltzen / ziran<br />
agurtzen uxuak / tellatupetik egan jetxirik / j<strong>ostatu</strong> nairik gaxuak / beren begira egon zitezen / bekaitztiturik<br />
auzuak. Ezale 1897, 327.<br />
bekaizto. "Enojosamente" Lar.<br />
bekaiztu (Dv). Tr. Propio de la tradición septentrional (tbn. aparece en Echenique). Desde finales del s. XVIII<br />
lo emplean algunos autores meridionales. 1. Sospechar, ponerse suspicaz. "(BN), concevoir des soupçons" Dv.<br />
"Herri guzia bekhaizten hasia da gu maixko elkarrekin ikhusteaz (BN), tout le village commence à concevoir des<br />
soupçons en nous voyant assez souvent ensemble" Ib. Amorioak, othoi, parti gitezen; / jendiak diradela hasi<br />
bekhaitzen. E 197.<br />
2. (G-to ap. A; SP (-tzt-), Lar, VocS, VocCB; -kh- H). Enfadarse, enojarse. "Bekaitztea, regarder de mauvais<br />
œil" SP. "(Tener) aversión, aversar, bekaiztu", "enojar", "indignar(se)" Lar. "Offenser" VocS. "Mirar con malos<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
645
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ojos, con envidia; enojar, irritar, exacer<strong>bar</strong>. Sin. ekaiztu, aserratu, sumindu" VocCB ( Dv). "Regarder de<br />
mauvais œil, faire mauvaise mine, avoir de l'aversion" H. "(G-to), enfadarse, dejar amistad" A. Eta hura<br />
enzunik berze hamarrak bekhaitz zitezen bi anaiez. "Les dix autres [...] fûrent mal contents". Lç Mt 20, 24 (TB,<br />
Echn bekaiztu; He hasarratu, Dv, Ip gaitzitu ziren, IBk haserre jarri). Bekhaitzten gaizko zeren ezterauzkigun<br />
eman nahi, ez othe du arrazoin geiago damu izaiteko zeren edeki nahi diotzagun? SP Phil 383 (He 387<br />
gaitzitzen). Bekaizturik ta aserraturik zerraiten, Faraonengandik iges egiteko. Ub 25. Zergatik bada oek<br />
bekaitzen ziran argana? Ib. 85. Auñemendi guztia sutan dago, gorrotozko sutan. Erri guztiak bekaizturik<br />
(indignado) aurkituten dira. Ag AL 123.<br />
(Dv (que cita a Otag)). (Con aux. trans.). Zure arpegiren edertasuna / Ikusi zuten begiak, / Zeri diote<br />
begiratuko / Bekaizten baditu danak? "Qué mirarán los ojos [...] que no les sea enojoso?". Otag CancB 269.<br />
3. (G, B, L, S, Sal, R ap. A; SP (-tzt-), Lar, Añ, Hb ap. Lh, VocCB, VocB; -kh- Dv, H), bekaxtu. (Con aux.<br />
intrans.). Envidiar, estar envidioso. "Envier, être jaloux. Bekaitztu natzaio" SP. "Bizi denari bekhaitztu, hillez<br />
ahantzi, envie du vivant, oubliance des morts; envidia del vivo, de los muertos olvido" Ib. "Envidiar" Lar y Añ,<br />
VocB y A. "Jalouser, envier. Bertzeren onaz bekhaizten da, il se rend jaloux du bien d'autrui. Bekhaizten<br />
natzaitzu zure zorionaz, j'envie votre bonheur" Dv. "Jalouser quelqu'un" H. "Norbaiti bekhaiztea, envier<br />
quelqu'un" Ib. Tr. Usado desde principios del s. XVII por autores septentrionales (no lo hallamos en<br />
suletinos), desde principios del XIX tbn. lo emplean algunos pocos meridionales. Con complemento en dativo<br />
aparece en Etcheberri de Ziburu, Pouvreau, Chourio, Haraneder, Larreguy, Duvoisin y Bibl; con compl. en<br />
instrumental en Etcheberri de Ziburu, Duvosin, Zerbitzari y Bibl. Los autores meridionales y Oxobi lo usan con<br />
aux. trans. (aunque cf. infra el ej. de Guerrico, con el sdo. de 'quejarse').<br />
Sarako euskara hunetzaz kontent eztenak ezkiriba beza bertze euskara hobeago batez eta hobekiago, ez naiz<br />
ni hargatik bekhaiztuko eta ez inbidios izanen. Mat XVI. Handitu eta iuduak / zitzaizkitzun bekhaiztu, / inbidiaz<br />
ziñituzten / gurutzera altxatu. EZ Noel 142. Obra handi hautzaz ziren / farisauak bekhaizten, / zeren berek<br />
ezpaitzuten / halakorik egiten. Ib. 90. Bekhaiztu naiz zeren batzuek diren ni bezanbat. EZ Eliç 159. Hunetzaz<br />
kontent ezpazara, egizu zuk zeure moldera, [...]. Zeren ez naiz ni hargatik bekhaiztuko, eta ez muturturik gaitzez<br />
iarriko. Ax 19 (V 10). Han guziek, nork hobeki eta bekhaitztu gabe kantatzen tuzte Kreatzaillearen laudorioak.<br />
SP Phil 59s. Gutiago izan duenak eztu tristeziarik ez damurik hartu behar, etzaio bera baino aberatsagorik<br />
bekhaitztu behar. "Neque ditiori invidere". SP Imit III 22, 3. Eztuzu beraz zer bekhaiztu zeren eginbide hunetan<br />
eskuak sarthu tudan, ezen parada etzaitzu behin-ere faltatuko zerbaiten egiteko. ES 194s. Etzaio nihori<br />
bekhaizten, ezen ez du bere baitan ematen bere kontentamendua. Ch I 15, 3 (SP eztio nihori ekhartzen<br />
inbidiarik). Dohaiñ gutiago errezibitu duenak eztu behar tristatu, eta etzaio behar gehiago errezibitu duenari<br />
bekhaiztu. Ch III 22, 3. Han hari dire zeiñek hobeki, eta elkarri bekhaiztu gabe Kreatzallearen laudorioak<br />
publikatzen. He Phil 62. Jonathas Saulen semea, [...], etzitzaion batere bekaxtu Daviti, zenbat baitzen ere<br />
arrotza, [...]; aitzitik ekharri zioen Daviti ezin erran bezanbat amudio. Lg I 280. Bekaxtu behar zaizko bada zure<br />
lagunaren onari zehorrek kalterik ez duzun denboran? Lg II 197. Yudas, apostolu traidorea, bekaxtu zitzaion<br />
Mariari. Ib. 218. Nahi bada Kaskoina bekhaitz dadiela. Hb Esk 79. Hiritan bere ustez gaina duen yaunak /<br />
Bekhaizteko lituzke gizon Eskaldunak: / Ez badute urrea hark bezala metan, / Odol garbiagoa daukate zainetan.<br />
Ib. 187. Palestindarrek, hortaz bekhaizturik, lurrez bethe eta tapatu zituzten [...] putzu guziak. "Invidentis ei".<br />
Dv Gen 26, 14s (Bibl hartaz bekaiztu baitziren). Bekhaiztu zen Adam eta E<strong>bar</strong>en zorionaz eta deliberatu zuen<br />
gal-arazi behar ziotela. Zerb IxtS 9. Dabid gazteak orotarik ukhan zituen laudorioek etzioten atseginik egin<br />
Sauli: bekhaiztu zen. Ib. 54. Rahel bekaiztu zitzaion bere ahizpari. Bibl Gen 30, 1 (Dv bekhaiztu zitzaioen).<br />
(Con aux. trans.). Izan bedi aita bat bere semeen atsegiñaz pozkarritzen dana bezalakoa, eta ez bere<br />
menpekoen pozkida bekaitztutzen duen bidagea edo tiranoa bezalakoa. "Envidioso del contento". Izt D 159.<br />
Dohatsu beharrean orai zireztenak / Gaizki bekhaiztu gabe ausarki dutenak. Ox 70. Ta, nere biotzondoan, ez al<br />
dut nik Mikel bekaizten? [...]. Ontan al datza, ausaz, Mikelganako nere inbidia ezkutua? Txill Let 86. Nola<br />
bekaizten nion hau hirugarren pilotuari! Hunelako leiho batetik olatuak itsaso erdian ikustearren, [...], edozer<br />
emanen nuke. Osk Kurl 131.<br />
4. +bekaistu. (Con aux. intrans.). Volverse avaro, ponerse avaro. "Être avare envers quelqu'un" H. Burasoak<br />
zitzaizkitzun / sarri hasi bekhaizten, / hek nekez bilduak laster / zintuela banatzen. EZ Noel 171. Jesusek bere<br />
ontasunak frankiarekin ematen darozkitzu, eta zu bethi hari bekaisten zaizko. Mih 49s (Harriet traduce "et vous<br />
lui êtes toujours avare"). Huzkur edo lazoak, etsituz arima, / Min aitzea badela bertze erresuma; / Bekhaizten ere<br />
heiek Elizei uzteko; / Ez dute mihi baizen kontra mintzatzeko. Hb Esk 197s. Idiak eritzean, zenbeitek egiten, /<br />
Buraso gaizkitzean, zaitena bekhaizten. Ib. 207.<br />
(Con aux. trans.). Guardar para sí. Olhaberrietako zen Berddes yenerala, / Eztuena bekhaizten gudutan<br />
odola. Hb Esk 99.<br />
(Con aux. trans. tripersonal). Ahorrar (algo a alguien), escatimar. Etzen nihoren ferekatzaile, etziotzaten<br />
bekhaiztu azpikoei zigorrada eta lege hertsiak. Hb Egia 6. Sinheste gabe handienek atzematen diotzate Elizari<br />
alderdi onak; ez diote bekhaizten haren ifernua bere etsaiei, ez kobesioa ohointza egin diotenei. Ib. 142. Ez<br />
diotzate bekhaiztuko thu eta beharrondokoak, gaxtaginekin emanen dute. Ib. 47.<br />
5. Quejarse. Aztu ziran bada [ejiptoarrak] Josek egin zizten mesede guztiz andiaz, eta nola Israeldarrak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
646
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zijoazen geitzen, bekaiztu zitzaien Faraoni. Gco I 112.<br />
bekaiztuki. Celosamente. A! zer ihes-egitea etxe-on bateko lore batzuen, direlarik bekaiztuki atxikiak eta<br />
haziak beren erresuman. GAlm 1961, 44 (ap. DRA).<br />
bekaiztun. Envidioso. Bekaiztunak bere zoritxarra egiten du, ta besteren zorionik ez du urratzen. Garbiz<br />
EEs 1928, 70.<br />
bekala. v. bezala.<br />
bekaldari. "Trovador, imitando, trobalaria, biursen bekaldaria" Lar.<br />
bekaldatu. v. bekaldetu.<br />
bekalde (Lar, H, A). 1. Comparación. "Aplicación, cotejo, comparación, anzundea, anzoera, bekaldea" Lar.<br />
"Comparaison" H. Hirur bekalde horiek badirurite bere hala gauza bera erran nahi dutela. "Comparaissons".<br />
Birjin 103. Ala ere ahapaldi batzuk aldakuntzekin eta idurin edo bekalde batzuk ipiniko ditut. Or EEs 1927, 170.<br />
2. "Paridad, paretasuna, bekaldea" Lar.<br />
3. "Trova, imitación de otros versos, troba, biursen bekaldea" Lar.<br />
bekalde. v. behealde.<br />
bekaldero (Lar H). "Comparativamente" Lar.<br />
bekaldetu (Lar, Añ (AN), Dv, A), bekaldatu.<br />
1. "Comparar" Lar y Añ. "Azkue cita la 3.ª ed. de Ax. v. bekaldu. Behozue erneki zuen arimaren<br />
izandurari, haren moldu[r]ei, haren sentimenduei, egia handi heiekin heien bekaldetzekotzat. "Comparer".<br />
Birjin 133. Bekalde itzatzu, eta komunzta elkharrekin, etsaitasunean eta mendekatzeko desiran ibili zaren<br />
denbora, eta etsaitasunik gabe, bakean egon zarena, edo zaudena. Ax (ed. 1864), 142 (1. a ed. 320 (V 212):<br />
konparaitzatzu eta komunzta elkharrekin). Bein, izarrok zugatz-tartetik / ikusi nituan. Basa-lilia, / agur! Nere<br />
kantaz bekaldeturik, / minkaitz zaidak orko eztia. Zait Gold 171. Ori ederki dakit: onen igarkizunak entzun eta<br />
Poibak burutu dizkidan aspaldiko iragarketak bekaldatuz. Zait Sof 118. Iakintzaleen liburu aunitz irakurria<br />
bainintzan, eta oroimenean neduzkan, aiek ziñotenarekin Manes-tarren ipui-andana bekaldetzen nuan, eta aiena<br />
baiesgarriago ziduridan, izadia ezaguarazten baitute. "Comparabam". Or Aitork 103.<br />
2. "Parificar" Lar.<br />
1 bekaldi. "Calaña, especie, semejanza de dos o más cosas" Lar.<br />
2 bekaldi. "Œillade" T-L. v. begikaldi.<br />
bekaldu (Lar ( H), Añ (AN) ( A), Izt VocC, Dv). 1. Comparar, cotejar. "Comparar" Lar y Añ. "Carear,<br />
cotejar" Lar. "Cotejar" Izt VocC. "Comparar, cotejar" A. v. bekaldetu. Birjiniak bekaltzen zuelarik bere<br />
donzeil izaiteko zoriona ber-aizpa Luziaren hiramenduekin. Birjin 347. Bekaldu edo berdindu bedi Españako<br />
Errege Turkoen Enperadorearekin; eta ikusi bedi bi agindetatik zeiñ dan aukeratzekoa. EConst 62. Eraman<br />
erazo zeban bere sorta pilla andiarekin <strong>bar</strong>atzako landarearen ondora, zeñarekin bekaldu zituen maizterrak<br />
ekarriak bat banaka. Izt C 165. Abere eliari dagokanaz, berak ematen daben laka bekaldutzen da. "Por lo que<br />
pertenece al reino animal se regula el producto del ganado". Ib. 173 (cf. Lar: "Regular [='comparar'],<br />
bekaldetu"). Araubidez eta oar azterbidez ori erakusten alegintzen diranak, umiai itzegiten eta ibiltzen<br />
erakusteko bide ori artu lezakeanakin bekaldu ditezke. Zink Crit 5.<br />
2. "Trovar imitando, trobatu, biursak bekaldu" Lar.<br />
3. Contabilizar. Milla berreun ogei ta zazpi zerri bekaldutzen ditu urtean [Itztegi Luzealtarrak] Gipuzkoaren<br />
mugape guztirako. Izt C 174.<br />
bekalezgari. "Incomparable" Lar.<br />
bekalezgarriro. "Incomparablemente" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
647
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bekalezin. "Incomparable" Lar.<br />
bekalgarri (Lar H). "Comparable" y "comparativo" Lar.<br />
bekalitz. "Parábola, [...] bekalitza, parabola" Lar.<br />
bekalizkin. "Parabolano, parabolero, antzesakiña, bekalizkiña" Lar.<br />
bekalizko. "Parabólico" Lar.<br />
bekaliztar. "Parabólico" Lar.<br />
bekan. v. bakan; bekain.<br />
bekandu. v. bakandu.<br />
bekanika. v. mekanika.<br />
bekanki. v. bakanki.<br />
bekantu. v. bakandu.<br />
1 bekar (V-m-gip; VocCB, Dv, H), bekarra (V-gip), bekarre (V-gip; Lar, Añ, VocCB, Dv, H; -ia (det.) Lar<br />
Sup), bekerre (V-gip). Ref.: A; A Apend (bekerre); Iz ArOñ (bekárre), UrrAnz (bekarría); Etxba Eib (bekarra);<br />
Elexp Berg (bekarra). Legaña. "Lagaña" Lar, Lar Sup y Añ. "Bekarria, bekarra, lagaña" msOch 319. "Bekarra<br />
(V, G), bekarre-a, bekarri-a (V), lagaña. Sin. makar-ra (G), beteri-a, pista" VocCB. "Bekarra, bekarrea,<br />
chassie" Dv. "Bekarrea (mot de Lar), chassie [...] (De begi-ekhartzea)" H. "Legaña. Algunos distinguen entre<br />
pizta (V) y bekar, dando a pizta la significación de 'legaña reciente', y a bekar de 'legaña seca'" A. "Txirrintxon,<br />
bekarrez betetako begixegaz, tabernetako gittarra jotzallia" Etxba Eib. "Bekárre, bekárria: (la) legaña. Bekárra<br />
bat" Iz ArOñ. "Bekarría, la legaña. Bekarra bat (V-gip). Makarra, id; makar bat (G-azp)" Iz UrrAnz. v. makar,<br />
beteri. Begi bijak ezkelak ta gorritubak, piztaz ta bekarrez betiak. Mg PAb 72.<br />
"Bekarraik pe opa ez, borondate txarrekoa, gutxikoa izan. Eztotsa iñoi bekarraik pe opa" Elexp Berg.<br />
"Pavesada de candela, kandelean pabesa, bekarra" Lcc.<br />
2 bekar (Lar H). "Carga, es voz Bascongada, karga, bekarra, zama" Lar.<br />
3 bekar (Lar). 1. "Soflama, llama tenue, bekarra" Lar.<br />
2. (Lar, H (+ -kh-)), bekara (det. G, L, AN sg. A; Lar, Añ). Sonrojo, rubor, vergüenza. "Rubor, vergüenza,<br />
bekarra, lotsa, ahalka" Lar. "Soflama, ardor, bochorno de la cara, bekarra, sargoria" Ib. "Sonrojo, rubor,<br />
bekara, lotsa" Ib. "[El apellido] Becaría, de bekará, o bekarrá, sonrojo, rubor" Hervás V 273 ( A s.v. bekar).<br />
"Sonrojo, rubor: (c.) lotsa, -tsea; (AN) alkea; (G) bekara" Añ. "Rougeur, pudeur" H. "1.º (L, AN; msLond, Añ),<br />
vergüenza. 2.º (G; msLond), sonrojo, rubor" A. La última fuente de todos parece ser Larramendi. La forma<br />
bekara, que aparece una sola vez en éste, podría deberse a errata.<br />
bekara. v. 3 bekar.<br />
bekarai. "Bekaraiak, cejas" IC 446r. Etim. De beg(i) + garai (cf. bekain).<br />
bekarantze. v. bekuruntza.<br />
bekarde. "Cargazón de cabeza, &c., buruko bekardea, pisua, pisutasuna" Lar.<br />
bekardetsu. "Cargoso, pesado" Lar.<br />
bekardi. "Cargazón" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
648
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bekargabetu, bekarbagetu (Lar). "Descargar" Lar.<br />
bekario. Becario. <strong>Euskal</strong>tzaindi ta Diputazino ta Uriko etxekoa lagun direala, bekario bat, ikasle, [...], nai<br />
Madriden nai Parisen nai Berlinen nai beste uri andiren baten iru bat urtean egon daiteala Izkelarigoa ikasten.<br />
A LEItz 134.<br />
bekarkara, bekarrara. "Bekarkara, bekarrara (Sal). 1.º estar de esquina. 2.º mirar de soslayo" A. (Se trata,<br />
obviamente, de una expresión adverbial, no de un verbo). Cf. bekartara.<br />
bekarrara. v. bekarkara.<br />
bekarre. v. 1 bekar.<br />
bekarri. 1. "Cargar" Lar.<br />
2. "Deducir" Lar.<br />
bekartara. "(Sal) ceño" A.<br />
bekarte. "Deducción" Lar.<br />
bekartegi. "Cargadero" Lar.<br />
bekarti (V-gip). "Legañoso. Bekartixa, eta arpegixa garbittu ez" Etxba Eib. "Anai-arreba guztiak die oso<br />
bekartixak" Elexp Berg.<br />
1 bekartsu (V-gip; H). Legañoso. "Chassieux" H. "Neska ederra, bekartsua ez balitza" Etxba Eib.<br />
2 bekartsu. "Rubicundo" Lar. Cf. 3 bekar.<br />
1 bekartu (Lar H). "Cargar" Lar.<br />
2 bekartu. "(Ponerse) colorado", "soflamar, causando rubor" y "sonrojar" Lar.<br />
bekasiña. v. pekaxina.<br />
bekhasteria. v. bekaizkeria.<br />
bekatari (AN, B, Sal, S, R; Lcc, Mic, Lar, Añ, H), pekatari (V-arr-gip; Lar, Añ). Ref.: A; Etxba Eib (pekatari);<br />
Totor Arr (pekatari). Pecador. "Pecador" Lcc, Mic. "Pekatari, pecador, el culpable" Etxba Eib. v. bekatore,<br />
bekatoros, bekatugile, bekatudun; hobendun.<br />
Tr. Atestiguado casi exclusivamente en la tradición meridional; se documenta tbn. en los bajo-navarros<br />
Dechepare, CatLuz y Bordel, quienes emplean tbn. otros términos. La distribución de la consonante inicial (b- /<br />
p-) coincide en general con la de bekatu / pekatu, salvo en algunos textos vizcaínos: así, p. ej., en los textos<br />
vizcaínos anteriores al s. XIX hay en general pekatu, pero bekatari; a partir de dicha época, si exceptuamos a<br />
Añi<strong>bar</strong>ro y CatBus, sólo hallamos pekatari en este dialecto. Encontramos -tori en una poesía del s. XVII, en<br />
Urquizu (34), CatBurg, Legaz (5) y Arrese Beitia (AmaE 360); en el primer caso se trata de una posible errata,<br />
prácticamente segura en los demás.<br />
Fraide bekatariok akogetako. fJZ 99. Zeren bada, erho gira gaixo bekhatariak? / Andre leial honegana<br />
goazen, othoi, guziak. E 97. Orduian zer eginen dut, gaixo bekhataria? / Arartekoak faltaturen, kontra iuie<br />
handia. Ib. 35. Oi ene bekataria! Lazarraga (B) 1204v. Ba[r]ka dakigula guri bekatarioi orain eta gure<br />
eriotzako orduan. (Areso, c. 1591). FLV 1991, 110. Ni bekatariau konfesetan natxako Iaungoiko gustiz<br />
poderosoari. Bet 12. Erregu ezazu gugatik, zerren gera bekatariak. (1607). TAV 3.2.10. Pekatoria [por -aria?],<br />
jan egizu / Ogi konsagratua (Pamplona, 1610; escrita por un amescoano). Ib. 3.1.21. Emen presentatzen naiz ni<br />
bekatariau gaizki egina bezala. Ber Trat 88r. Ni bekatariau konfeseetan natxako Iaungoiko gustiz poderosoari.<br />
Cap 20. Gu bekatariok salbaetarren (V, 1691). ConTAV 5.2.11, 112. Artu ebala pasinoa da eriotzea gu<br />
bekatariok salbetarren. Arz 21. Baldin badaduka pekatariak damu orrekin batera propositu firmea. OA 144. O<br />
Birjina Maria, bekatarien amea. Urqz 65. Bekatari guzien amaren asistenzia. SermAN 2r. Erregu-ezazu gu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
649
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
pekatariokgatik . CatBurg 4. Sinistea artu zuela eriotza ta pasioa gu pekatariok salbatzeagatik. Ib.<br />
8. Bekatariak alegra bitez, alegra bidi zerua. Acto 156. Xabier-en hitz mehatxariak Fernandez bekatariari sartu<br />
zion beldurra. Mb IArg II 332. Edozeñ sazerdotek, dan pekatari ta indignoena bada ere, bear dan bezala<br />
ordenatu ta esaten dituela. Cb Eg III 245. Erregutu egizu gu bekatariok gaiti. Cb CatV 6. Bekatariaren bioza<br />
(Sal, 1780). ETZ 164. Egia diót, ezi pueblo bekatári deboziogoiéki kontentatzen zénas errán zue Jangoikoak. LE<br />
Prog 108. Ni bekataria konfesatzen natzaio Jainko Aita guzi-aldunari. Ub 166.<br />
(s. XIX) Bekatuak ta bekatariak geitu diralako laburtu bear da penitenziako espiritua? Mg CC 155. Illgo zara<br />
guenian pekatari lotsoorra, ta juan biarko dozu Jesu Kristoren Tribunalera. Mg CO 208. Bada zer egingot<br />
bekatari andi onek? Añ EL 1 26. Kristau pekatariai, eren pasio eragabeakin itxuturik daudenai. Gco I 413. Egon<br />
zaitez, nai badezu anima bekataria, gau ta egun belauniko negarrez Jaunari <strong>bar</strong>kazioa eskatzen. AA III 601.<br />
Egizu kontu, bekataria, jartzen zerala azkeneko asnasetan. Ib. 457. Ez dago ordi, usureru, murmuradore ta beste<br />
pekatari modurik, egiijaz esan ezin leijanik, bestiak bere egiten dabeela. JJMg BasEsc 141s. Zar eta gazte, santu<br />
eta pekatari, pobre eta aberats, ez inor geratu etorri baga. Astar II 280. Esaizu: Ni bekatari au &c. Añ EL 2 103.<br />
Abisua bekatari guziei. CatB 9. Urriki zaite pekatariaz. Echag 239. Bekatari guzientzat abis ona. CatLuz 2. Gu<br />
bekatariok salbetarren. CatBus 8. Gizon donga, eralla ta pekatari andi bat ekarri nairik bere emazte onak<br />
Zeruko bidera. Ur MarIl 108. Esan egidazu pekatarija, badaukazu or zeure <strong>bar</strong>ruan onduteko guraririk? Ib. 77.<br />
Profeta balitz, balekike, emakume au bekatari bat dala. Lard 397. Publikano eta bekatari asko etorririk. Ur Mt<br />
9, 10 (Echn bekatari). Zeren bekatariak baitra eta ez justoak. Hual Mt 9, 13 (Samper bekatariak). Bekatari<br />
guziak / Umilia gaiten. Bordel 201. Mundu pekatari onen salbazioa. Arr GB 137. Xinestia padezitu ziola eta il<br />
zela, gu bekatarien salbatia gatik. CatR 11 (CatSal 11, CatAe 10 bekatarien). Pekatariak egiñagatik / pekatu<br />
ustez gordean, / Jaun zerukua presente dago / beti begien aurrean. PE 22. Anima pekatariak [...], Jaungoikogizonaren<br />
ezagutzarik etzutenak ikusten zituanian. Bv AsL 219. Pekatariokgaitik, / Jainkoaren ama, / Erregutu<br />
egizu / Orain arren bada. AB AmaE 361. Negarrez mundu onetan / gagoz pekatariak. Azc PB 39.<br />
(s. XX). Pekatari edo obenduna zareala autortuaz, da mutikoa nun itxi zenduan argituaz, irabazi dozu gure<br />
parkamena. Echta Jos 367. Atoz pekataria, atoz Eleizara. A Ardi 108. Santuben bidez mirarijak egin dauzan lez,<br />
ni pekatari onen bidez Jainkuak berak egin dau zubek nigan ikusi dozubena. Kk Ab I 28. Nik, pekatari onek<br />
aitortzen diot alguztidun Jaungoikoari. KIkG 76. Bere ume pekatari guzioi dagokigun oraingo ta eriotz<br />
ordurako laguntza eskatzen erakusten digu. Inza Azalp 156. Egizko biotz-lora txortakin / Erdue, pekatariak. Enb<br />
89. Makario zan lendabiziko / predikatutzen asiya, / pekatariyak gonbertitzeko / jarri zan gomenentziya. Tx B I<br />
91. Zuen ate-ondoan deadarka dagon yendalde bekatariari bakea palta ba zaio, emozue bake saindua. Or Mi<br />
145. Santu aundi baitzara, ta ni pekatari aundi! Ib. 36. Guziak marmariaz ari ziran, gizon pekatari baten etxean<br />
ostatatu zala esanez. Ir YKBiz 366. Iñoz obenik egin <strong>bar</strong>ik, beti gauza onak aukeratzen dakiana, obendi edo<br />
pekataria baño azkeago da. Eguzk GizAuz 102. Damuz datozen pekatariak. SMitx Aranz 76. Nornai dala,<br />
aundietsi beza zure izena, aundi baita. Ez ordea ni, bekatari bainaiz. Or Aitork 283. Gu urrikari bekatariok! Arti<br />
Tobera 279. Elizia, jausi adi, eta pekatari aundi au artu egik azpian! And AUzta 80. Iltzeko zorian dago au<br />
pekatari au, dudarik gabe, odola goraka aotik boteaz. Berron Kijote 202.<br />
v. tbn. VJ 9. CatAnz 4. El 6. CatUt 14. CrIc 177. Legaz 4. Mdg 159. CatUlz 3.<br />
Pekatari: Iraz 8. fB Ic II 290. CatLlo 89. Zab Gabon 49. Xe 359. Itz Azald 38. KIkV 100. ArgiDL 37.<br />
Culpable. Erregutzen dizut biotzetik, agertu dedilla txarkeri onen pekataria! Ill Testim 21. Aingeru orrek<br />
izan bear du / iturri asko nastua, / eta tragorik gozoen ura / nun eran zuen aztua; / nun kargatu dan ez dakiela /<br />
da azkenian ustua, / ni ote naizen pekataria / atso gaiztoen juzkua. Tx B I 34. Ontaraño makurtu bear izan zun<br />
bere burua Usoa gaxoak ugazamaren bildur eta gañera aitaren begitan pekatari gelditu. Etxde AlosT 29. Musde<br />
Harritxabalet erretore jauna, / etzendun jotzen pekataritzat zure illoba. Etxde JJ 113 (cf. Etch 82 ogendant). Zuk<br />
esana beiñ egitzat argituko baneu, egon zaittez ziur pekatarixa ogetalau orduren <strong>bar</strong>ruan bizirik ez litzakiana<br />
izango. Etxba Ibilt 481. Niri dagokidanez, bekatari nauzue dudarik gabe. MEIG I 259.<br />
- AGERIKO BEKATARI. Pecador público. Ate-jaoliaren zer egina da, erejiak, eskomulgaubak ta agiriko<br />
pekatari inpamiak Eleisati (sartuten badira) ateratia. fB Ic III 284. Agiriko pekatarija gaiti deungia dala<br />
juzgetia ez da pekatu. fB Ic II 217. Ageriko pekataritzat iduki zazu. Ir YKBiz 257.<br />
- BEKATARI AGERI (Añ; pekatari agiri Añ). "Publicano, pecador público" Añ. v. AGERIKO BEKATARI. <br />
A gaiti ezin ondo juzgau negi, pekatari agirija dan artian. fB Ic II 217.<br />
- NI BEKATARIA. "Yo pecador" (expresión con la que se llama al Confiteor). Aita gure, Abe Maria, Kredoa<br />
ta Konfesioa edo Ni bekataria. Ub 166. Ziñatu, esan Ni bekataria konfesatzera balijoa bezela. Mg CC 167.<br />
Penitenziako Sakramentuaz landara zenbat gauza gatik <strong>bar</strong>katzen baita bekatu beniala? --Bederatzi gatik. --Zein<br />
dire? --[...]. Irugarrena, Ni bekataria erranaz. Añ CatAN 52. Konfesio jenerala edo ni pekataria esateagatik.<br />
Gco II 19. Kredua, Mandamentubak, Ni pekatarija, Salbia, [...], eta beste onako umetan buruz ikasi zirian<br />
orazinoe batzuk aoz esatia, ez da, biar dan moduban dotrinia iakitia. fB Ic I 8s. Dinozu zuk bere Ni pekatarija,<br />
Jaunari zeure pekatuben parka eskatuten deutsazula. Astar II 199s. Irugarrena: Ni bekataria errateaz. CatB 59.<br />
Irugarrena, Ni bekatariyau esatia gaitik. CatLlo 69. Eginen du kurutzearen seinalea, eta ahuspezkaturik erranen<br />
"Ni bekataria, P. 4". CatLuz 34. Irugarrena konfesiño jenerala, edo ni bekataria deboziñoz ta pekatuen damuaz<br />
esana gaiti. CatBus 31. Irugarrena, Ni bekataria errateaz. Legaz 43. Zelan urreratu bear da komulgetara?<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
650
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Onerazpen, itzal eta modu onagaz, pekatuen damu bizi bat artuten dala, esanik "Ni pekataria". Itz Azald 159.<br />
Irugarna: Ni bekatarie erratiagatik. CatUlz 43. Lur santua munkatuz / belaunika bertan, / Ni pekatari damuz /<br />
esan eta esan. SMitx Aranz 121. Esan egik "Ni pekataria", ta autortu egizak pekatuak. Bilbao IpuiB 161. Ni<br />
bekatari, bada, eta noan aurrera. MEIG VII 173. Zu pekataria esaten badakit, baño Ni pekataria etzait aztu.<br />
Ag G 194. Obe genduke guziok ere, zu pekataria esan baiño, ni pekataria esaten ikasi. Etxde JJ 141. Emen<br />
konpondu eziñik / au da komeriya! / Azpillagan dotriñak du: / "zu pekatariya". Uzt Noiz 48.<br />
bekataritasun, pekataritasun. Condición de pecador. v. bekatoregoa. Bere konfusio geiagorako eta<br />
pekataritasunaren ezaguerarik andienerako. OA 131.<br />
bekataritu, pekataritu. Hacerse pecador. Aingerubak, argizai biguna legez, edozein eratara ekarten txito<br />
errez zirianak, galduteko, deungatuteko, nasaituteko, bijotzgogortuteko, lotsa gaistotuteko ta pekatarituteko. fB<br />
Ic I app. 25.<br />
bekataritzar, pekataritzar (Lar, Añ). Aum. de bekatari. "Pecadorazo" Lar y Añ. Nere ez-ikasi-naieko<br />
okerrak, berriz, zigortako artzen nitun, merezi bainitun, aurtxo pekataritzar onek. Or Aitork 25.<br />
bekategi. v. bekatutegi.<br />
bekatezgarri (Lar), pekatezgarri (Lar). 1. Impecable. "Impecabilidad, impecable, pekat-, bekatezgarria" Lar.<br />
Bekatezgarri edo bekatu benialik ere eziñ zezakean erakoa egitea [Birjiña Maria]. Arr Orac 122s.<br />
2. (Lar), pekatezgarri (Lar). Impecabilidad.<br />
bekat-gin. v. bekatugin.<br />
bekatore (-kh- BN, S ap. A; SP, T-L; -kh- Urt I 166, Ht VocGr, Lecl, Arch VocGr, Gèze, Dv, H), bekadore,<br />
pekatore, pekadore. Pecador. "Pécheur" SP. v. bekatari, bekatoros. Tr. Usado por autores septentrionales -<br />
-en los que alterna a menudo con bekatoros y en ocasiones con bekatari-- y navarros, lo hallamos tbn. en<br />
algunos guipuzcoanos como Irazusta y Udarregi (que usan pekadore) o en unos versos de 1826 (pekatore).<br />
Hallamos además bekadore en un sermón de Goñi del s. XVIII. Es poco usado en el s. XX.<br />
Bekhatoreak dolorezki sugarrian lurrian. E 63. Uste bano lehen gira hiltzen bekhatoriak. Ib. 91. O iaun ona<br />
aitortzen dut bekhatore nizala / eta gaizki egitiaz ogen handi dudala. Ib. 41. Bekhatore [...], hartzen da<br />
gaixtakeria orotara emanak diraden jendeakgatik. Lç Decl a) 1v. Ezen eznaiz ethorri iustoén deitzera, baina<br />
bekhatorén emendamendutara. Lç Mt 9, 13 (He, TB, Dv, Ip, SalabBN bekhatore; Ur, Hual, Samper, IBk, IBe<br />
bekatari, Ur (V), Or, Ker pekatari, Ol ogendun, Leon bekatoros). Nork-ere ahalke izanen baita nizaz eta ene<br />
hitzez jenerazioe adultera eta bekhatore hunetan. Lç Mc 8, 38. Galileano hauk berze Galileano guziak baino<br />
bekhatoreago ziradela. Lç Lc 13, 2 (TB bekhatorosago, Oteiza pekatariago, Brunet pekatari andiago, Leon<br />
hobendunago, Ker gaiztoago, IBk, IBe bekatariago). Gure begi bekatorek / Eztakuske iguzkiau (Pamplona,<br />
1609). TAV 3.1.20. Ni naiz bekhatore guztietako handiena, gaixtoena eta esker-gabena. Mat 224. Nori bere<br />
eredura ematen dio pena / Bekhatore handienei halaber handiena. EZ Man I 109. Ni bekhatoreor kofesatzen<br />
natzaika Iainko bothere guzia duenari. Harb 10. Segur da, abantail eramaiten dioela iustuak bekhatoreari,<br />
garbiak likitsari. Ax 550 (V 353). Lurrean bertzeren bekhatuagatik, Adanengatik, haren ondoko guztiak, are<br />
sortu baiño lehen, [...], diren bekhatore eta hobenduri. Ib. 140 (V 92). Bekhatorerik obstinatuenek badute<br />
[aingeru begirale] bana. Hm 228 (V 110). Phariseu erhoak publikanoa zedukan bekhatore handitzat. SP Phil<br />
356. Ala den iustu, ala den bekhatore. Tt Onsa 101. Traidorea, ikhara adi, / ikhara bekhatorea, / Bekhatutan jan<br />
izan baituk / Hire Jainko Jaun maitea. Gç 122. Idazü Aita zure benedikzione saintia, bekhatore bainiz. Bp I 68.<br />
(s. XVIII) Bere exenplu onen eta predikuen bidez bekhatoreak gonbertituz. ES 125. O bekhatore erho eta<br />
dohakabea, zeiña ikharatzen baitu maiz gizon baten kolerak. Ch I 24, 1. Ni bekatorea konfesatzen naiz Jangoiko<br />
omnipotenteari. El 18. Eutzi ezazu pekadorea, / leen baño leen pekatua. Iraz 2. Nai zuelarik pazientisimo Jobek,<br />
entenditzera eman bekatoreari zer dañua egiten duen animan Demonioak (Muruzábal, 1743). ETZ 74.<br />
Publikanoa bekhatore handi bateretzat eta menturaz iniustutzat ere [...] zaukan Pharisauak. He Phil 359.<br />
Ezagutzen baitu experienziaz, bertzeak bezala, hutskorra eta bekhatorea dela. He Gudu 52. Egiazki bekhatore<br />
zira, hanitx pasioneren pian eta hetzaz üngüratürik. Mst III 4, 2. Baldin bada bekadoreren bat [...] eztuena<br />
azertatzen desenredatzera bere konzienzia (Goñi, s. XVIII). FLV 1989, 114. Munduan bekhatoretzat ezagutua<br />
dena baino areagoa da arima ephela. Lg II 198. Jesusek begiratu zuen ondoan emazte bekhatorea harrikatua<br />
izatetik. Ib. 177. Penitentak behar likezü, [...], juan konfesatzera aphez bekatore lagüna ezagüt ezlezaken<br />
bategana. CatLan 149. Jainko-Jujeak bekhatorearen kontra emanen duen arrasta terriblea izanen da. Brtc 127.<br />
(. XIX) Badüzia enzütia / Jesüs-Krist sorthü zela / mündüko bekatoriak / arra erosi zütiela? Xarlem 154.<br />
Elizaren zimenduak / guziz sainduak dire, / izan arren baltsatuak / edozein bekatore. Monho 78. Sinistatzea,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 651<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
eriotza ta neke andiak artu zituela gu bekatoreak salbatzea gatik. Añ CatAN 9. Farisau ta bertze bekhatore<br />
gogortuen kontra erakhusten duen garraztasuna. Dh 258. Izpiritu dohatsu hura izanen da arima bekhatore<br />
haren akusatzaile gogorrena. Ib. 138. Grazia eskatzen dizut / Jauna, artarako / zeren arkitzen zadan / motiboa<br />
franko / pekatore aundi bat / izan naizalako. (c. 1826) Balad 220. Utzi zazu bekatorea / lehen baino lehen<br />
bekatua. CatLuz 2. Othoi Jauna, ükhazü konpasione bekhatore miserable hunez. UskLiB 44. Bekhatoreen<br />
konbertsionearentzat. JesBih 474. Baldin bekhatorea korreitzen bada eta konbertitzen zin zinez. Jaur 173. Jinko<br />
jauna zük bekhatorez, har ezazü pietate. Etch 628. Orhoit bekizu, Andre ona, nola bekhatore galdua gatik harek<br />
eman zuen bere odola. Dv LEd 144. Bekhatoreak karraskaturen ditu hortzak eta errabiak erakutsiren. Hb Egia<br />
15. Pekadori ingrato / gaizki itzegiñak. Ud 106. Ezagutzen nauzu ni bekhatorea, / Urrikal zakizkit, o<br />
Salbatzailea! Zby RIEV 1908, 211. Nola beraz, bethe dezake bekatoreak bere ahal eta indarrez, saindutasun<br />
osoa ganik berexten duen lezea? Lap 153 (V 68). Bainan gogor eta hasarre egonen othe da Jainkoa, urrikitan<br />
sartzen den bekatorearentzat? Ib. 379 (V 173). Orhit zite bekhatoren salbatzera jin dela zureganik sorthü dena.<br />
Ip Hil 121. Guzia bekhatorea naizelarik, ausartatzen naiz galdatzerat grazia bera neretzat. Arb Igand 202.<br />
(s. XX) Egizu othoitz gu bekhatoreentzat. CatJauf 2. Haritxabalet, beste apezak oro bezala arauz, mahanka<br />
largo zen bekatore txipien eretzeko. Const 29. Lehenbiziko bekatuek, nahi eta ez, nahasten dute bekatorea. Lf<br />
Murtuts 4.<br />
v. tbn. Arg DevB 202. FPrS 23. CatLav 433 (V 205). MarIl 56. CatS 84. Jnn SBi 7.<br />
bekatoregoa. Condición de pecador. v. bekataritasun. Nigarretan urtzeko suieta da ene bekhatoregoa.<br />
Harb 189.<br />
bekatoresa (SP, -kh- Arch VocGr). (Forma femenina (suf. -sa) de bekatore). "Pécheresse" SP. Emazte<br />
bekhatoresa. Lç Lc 7 (tít.). Ene arima prepara zazu bekhatoresa, / Konbatitzeko soñera dezan saindu harnesa.<br />
EZ Man II 90. Birjina arrosarioaz / Agradatzen zarena, / Agrada bekizu ene / Bekhatoresarena. EZ Eliç 397.<br />
Simon sorhaioak zioen Madalena bekhatoresa zela. SP Phil 71 (He 73 bekhatorosa). Gaixki egiliak, bekhatoriak<br />
eta bekhatoresak beldurrian oren oroz bizi dira. Tt Onsa 100.<br />
bekatoros (-kh- L, BN ap. A; -kh- Urt Gram 46, Hb ap. Lh, Dv, H (L, BN); T-L, DBPT), pekataros. Pecador.<br />
"Pecheur, pecheresse, bekhatorea ou bekhatorósa" Urt Gram 46. "Pécheur" Dv. v. bekatari. Tr. Propio de la<br />
tradición septentrional no suletina. En DFrec hay un ej. de bekatoros. La forma pekataros se encuentra en un<br />
texto de Lesaca de 1857. Arren, entzuntzatzu othoitz / bekhatorosarenak. EZ Noel 140. Arren bada, konpañia<br />
/ sainduen gidaria, / zerura gida nazazu, / bekhatoros handia. Ib. 152. Dezagun, Debotak, pisa, / Deiaz<br />
ustekabetan, / Arima bekhatorosa, / Nola daiten penetan. Arg DevB 144. Bekhatorosen iheslekhua, othoitz egizu<br />
guretzat. Gç 147. Bekhatoros hanbat maneraz lizundua, nola atrebitzen zare mintzatzerat, zuri egiten zaizkitzun<br />
hirriez? Ch III 13, 3. Zeren izan zaren aski ona zu zeroni emaiteko ni bezalako bekhatoros gaxo bati. CatLav<br />
254 (V 128). Nihor ahalkatzen bada nitaz eta ene hitzaz arraza adultera eta bekhatoros hunen artean. He Mc 8,<br />
38 (Lç bekhatore). Jauna, zertako apalzen zira Publikano eta bekatoros baten hazkurru zerbitxatzeranokuan?<br />
AR 199. Bekhatoros naiz, eta bekhatorosik dohakabeena. Brtc 249. Hekin indar eskasak / Beti bekatorosak / Tu<br />
hobendun uzten. Monho 30. Uste duzueia Galileano hek bekhatorosagoak zirela Galileano guziak baino, zeren<br />
pairatu dituzten holako gauzak? TB Lc 13, 2 (Lç bekhatoreago). Bekhatorosik gogortuenen hunkitzeko eta<br />
konbertiarazteko berthutea. JesBih 397. Salbatzekoz obligatua da bekatorosa kofesio gaizto guzien<br />
erreberritzera. CatLuz 34. Zure oinetan nago auhenetan, ni bekhatorosa. MarIl 44. Egizu othoitz gu<br />
bekhatorosentzat. Jaur 353. Berthuteen baltsamuaz aphaindu nere gorphutz bekhatorosa. Dv LEd 17. Iru gauzak<br />
konbertitzen dittuzte pekatarosik andiyenak. (Lesaca, 1857). ETZ 254. Bekhatorosak haren oinetarat erortzen<br />
ziren. Laph 212. Zorigaitz, ni bekhatorosari, zeren hain gaizki garreiatzen dudan fraidearen izena. Jnn SBi 118.<br />
Bekatoros damnatuaren arima, bethikotz Jainkoa ganik urrundua da. Lap 412 (V 188). Aphezaren bihotza /<br />
bethi zabaldua, / Bekhatorosarentzat / zer ihes lekhua! Zby RIEV 1908, 609. Hemen iragaiten den egun bakhar<br />
bat baliosago da, munduko plazer kriminelen egoitzan eta bekhatorosen konpainian iragaten diren milla egun<br />
baino. Arb Igand 178s. Bekatorosik handienak itzularazi zituen bertze orduz, bere-ganat gure Salbatzaileak. HU<br />
Zez 200. Ez niz alabainan justuen gatik ethorria, bainan bai bekhatorosen gatik. Leon Mt 9, 13 (Lç bekhatore).<br />
Zure irriak bekatorosa Jainko bidean sarraraz dezake. JEtchep 118. Eztitasuna behar dela bekatorosekin... ba,<br />
ba... Predikatzea da errexenik. Larz Senper 54. Baziren ere bekatorosak, "boketa" eder baten egiteko gaia.<br />
Ardoy SFran 193. Bekatoros bat naiz nehorri. Mattin 57. Ez nau ez deusek nehoiz beiratu bekatoros izaitetik. Xa<br />
Odol 214. Oraino bekatoros ginelarik, Kristo gure alde hil dela. Bibl Rom 5, 8.<br />
bekatu (V-gip, G, AN-egüés-ilzarb-olza-ulz, Sal, R; Lcc, SP, Lar, Añ, H; -kh- L, BN, S; Urt I 48, Ht VocGr,<br />
Lecl, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H), pekatu (V, G; Mic, Lar, Añ, H). Ref.: Bon-Ond 151; A (bekatu,<br />
pekatu); Iz Als 61, Ulz; Lrq /bekhatü/; Etxba Eib (pekatu).<br />
Tr. Los autores septentrionales y los navarros (si exceptuamos un Credo alto-navarro de 1614) emplean<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
652
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
siempre bek(h)atu. Los vizcaínos usan p-, con excepciones como CatAnz, Nicolás de Zubia, <strong>Bar</strong>rutia, y ya en el<br />
s. XIX Añi<strong>bar</strong>ro, que emplea siempre bekatu; cf. tbn. bekatu en Lazarraga y en el dicc. de Landucci. Es de<br />
señalar que en los textos vizcaínos antiguos se encuentra siempre bekatari. En la tradición guipuzcoana aparecen<br />
ambas formas, aunque, p. ej., no encontramos bekatu en Cardaberaz, Guerrico ni Iturriaga y sólo en alguna<br />
ocasión en Arrue y Beovide; por el contrario, Ubillos, Aguirre de Asteasu y Lardizabal sólo emplean bekatu.<br />
Desde finales del siglo XIX, salvo alguna contada excepción (p. ej. en Or Aitork), se generaliza en este dialecto<br />
el uso de la forma con p- inicial.<br />
En Gç 105 y 140 aparece pekhatu, errata de la ed. de 1983 (en la primera, 195 y 291, bekhatu).<br />
1. Pecado. "Pecado, bekatua" Lcc. "Perdón de pecado, bekatuan <strong>bar</strong>kaitea" Ib. "Bekhaturako jaidura,<br />
l'inclination au péché" Dv. "Transgression de la loi divine" Lrq. v. hoben; huts. Tr. Gral. en todas las épocas<br />
y dialectos. En el s. XX, su uso disminuye ligeramente al Sur en beneficio de hoben, que suelen preferir los más<br />
puristas (aunque cf. pekatu en, p. ej., Kirikiño (Ab I 28), KIkV (12), KIkG (40) o Lauaxeta).<br />
Bizkaitikan bere, akonpañatzen debe / Bretoe gaiztoen bekatuak kastigatzen. (Cantar de Bretaña). ConTAV<br />
5.1.1. Bekatuen <strong>bar</strong>kaziona. (Areso, c. 1591). FLV 1990, 206. Orhit adi nola duian egin anhitz bekhatu, / Heien<br />
kausaz merexitu anhitzetan hondatu. E 31s. O iaun hona, gogo dizit oren present honetan / goardatzeko<br />
bekhaturik bizi nizan artian. Ib. 41. Guk berzer gureganako faltak <strong>bar</strong>khatzen drauztegun bezala, nahi<br />
drauzkiguan gure bekhatu guziak <strong>bar</strong>khatu. Lç ABC A 7v. Fedeak enjendratu behar du gutan gure bekhatuezko<br />
dolu penitenziatako bat. Ib. I 1v. Huna Iainkoaren Bildotsa, munduaren bekhatuak khenzen dituena. Lç Adv **<br />
4v. Bekhatu eta blasfemio guzia <strong>bar</strong>khaturen zaie gizoeni. Lç Mt 12, 31 (He, TB, Ur, Dv, Ip, Echn, SalabBN,<br />
Samper, Hual, Leon, IBk, IBe bek(h)atu, Ur (V), Or, Ker pekatu; Ol ogen, Arriand oben). Parkatu egiguzuz gure<br />
pekatuak. Bet 4. Bekatuen urrikireki, / zar[r]ezkio guztiak (Pamplona, 1609). TAV 3.1.20. Sinistatzen dut [...]<br />
pekatu guzien parkamentuan. (1614). Ib. 3.2.11. Bildu dut bekhatua bekhatuaren gaiñera, eta lehen egin<br />
nituenak egungoez berretu ditut. Mat 314s. <strong>Bar</strong>ka drazkigun geuren bekatu guziak. Ber Trat 126r. Neure odol<br />
baliosaz libratu gathetarik, / Bekhatu higuñen kausaz askotan lothutarik. EZ Man I 86. Purgatorioan bada ezta<br />
sartzen berzerik / Baizen bekhatuetarik munduan xahuturik. Ib. 116. Emaztetako bekhatua izurriaren pare da,.<br />
Ax 398 (V 260). Bekhatuez <strong>bar</strong>khamendu erdiesteko, egin behar da penitenzia. Ib. 196 (V 132). Bekhatutik<br />
ilkitzeko. Ib. 81 (V 55). Nox obligeetan dabee pekatuen bean. Cap 68. Gu erredimidu eta libreetako pekaturean.<br />
VJ 6. Gorputz hautskor hori darabillaguino, ezin gaudezke bekhatu gabe. SP Imit I 22, 5. Kita bekhatua beraz, /<br />
Ez ifernuratzeko. Arg DevB 17. Ene bekhatu lizunak. Gç 177. Zeren lehen gizona egin baitzen bizitzeko, eta<br />
bekhatiala eroriz, hilzera kondenatü baita. Bp II 128. Elexari bakarrik itxi eutsazala erremedioak bekatuak<br />
parkaetarako. (Nicolás de Zubia). ConTAV 5.2.11, 153.<br />
(s. XVIII) Nola bekhatua dela kausa, lehenago bat baizen etzen hitzkuntza nahasi zen. ES 391. Zerren<br />
pekatua mediante merezitzen dituan. OA 143. Parkatuko deustazuzala neure pekatuak. Arz 63. Gorputz herbal<br />
hau dakarkeguiño, eziñ gaitezke bekhatu gabe. Ch I 22, 5. Erdexten da bekatu guzien <strong>bar</strong>kazioa eta zerua.<br />
SermAN 6v. Emaiten deustazula neure pekatuen garbaia. Urqz 4. Nola libratuko litzateke pekaturik? Iraz 63.<br />
Bere pekatuak aitortzeko. Lar SAgust 7. Egiozu beraz ihes bekatuko okasioneari. He Gudu 110. Bere egitatiak<br />
beste bati emaiten beitü bekhatiala erorteko okasionia. Mst III 36, 2n. Desegingo ditu Xaun onen geraziak /<br />
Bekatu oraingaño egiñiko gustiak. Acto 378. Bada Zuk diozu, pekatariak edozeñ orduz, bere pekatuen damua<br />
duenean, oriezaz geiago akordatuko etzerala. Cb Eg II 39. Ilóro in bear lizakéna dá konfesátzea bere bekátuak<br />
ta komekátzea. LE Prog 106. Anbeste ingratitude, anbeste maldade, anbeste ofensa, anbeste pekatu. ETZ 69.<br />
Zonbat maneraz kometi daiteke lohikeriazko bekatia? CatLan 93. Utziko dut bekhatua, eta itzuliko naiz zure<br />
ganat ene bihotz guziaz. Brtc 247. Konfesariak eman behar dio absolbizioa eta <strong>bar</strong>kazioa, [...], baldin baderitza<br />
bekatuak egiñaz damutua arkitzen dala bekataria. Ub 210. Bekatua, mustro lazgarri, / Gure arimen etsaia.<br />
Monho 108.<br />
(s. XIX). Emakume ezkondu bekatu loian erorten dana. Mg CC 152. Badira bai korputzeko bekatu osoetan<br />
erorita ere esaten dienak konfesoreari bere borondatearen kontra izan zala. Ib. 111. Iges egizu pekatuti sugiaren<br />
arpegiti legez. Mg CO 156. Ezta parketan bekatua, ezpada biurtuten gauza ostua. Añ EL 1 137. Utzi ezazu<br />
bekatarie / Len baño len bekatue. Añ CatAN 2. Akabatu ditezela pekatuak, eta Jaungoikoaren borondatea<br />
bakarrik egin dedilla mundu guzian. Gco I 415. Eziñ serbi ditzakezula bi nagusi, bekatua ta Jaungoikoa. AA III<br />
450. Presta zaite bada zu ondo, utzi itzatzu bekatuaren bideak, eta ar itzatzu ongi bizitzeko neurriak. Ib. 530.<br />
Jainkoaren bildots, munduko bekhatuak khentzen ditutzuna, entzun gaitzatzu Jesus. Dh 80. Oh, ze pekatu kasta<br />
txaarrekua dan eskandaluko pekatuba! fB Ic I 91. Sarri juramentu egiten dabena, ezta pekatu baga egongo.<br />
Astar II 59. Bestorduz parkatu bekatia. AstLas 53. Utzi zazu bekatorea / lehen baino lehen bekatua. CatLuz 2.<br />
Pharkamentü Jauna, bekhatü ezagützen dütüdanez eta eztütüdanez. UskLiB 101. Pekatuak esaten / bakoitza<br />
dijoa. It Fab 51. Hau bekhatura behartu zuelakotz. Gy 231. <strong>Bar</strong>runen ere garbia izan bear da, eta bekatu<br />
ezkutukorik ere ez egin. Lard 380. Zure eskuiko eskuak bekatura bazaramazki, ebaki ezazu. Ib. 380s. Bainan ni<br />
bekhatu lohietan bi begietaraino sarthurik, [...], nere lehia tzarren asetzen ibili izatu naiz. Dv LEd 269.<br />
Aberekeria zen gathazkan adimenduarekin, gorphutza arimekin, bekhatua berthutekin. Hb Egia 91. Denbora<br />
iraganaz bezala, oraikoaz ere arranguretan da; gogoetak, hitzak, obrak, oro bekhatu zaizko. Laph 43.<br />
Jangoikoak parka dazaizkula gure bekatuak. CatSal 37 (CatR 37 bekatiuak, CatAe 36 bekatuak). Animako<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
653
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begiyak irikiazitzeko eta eriotzera zijoan bekatu-leizetik libratzeko eresi bizi-biziarekin. Aran SIgn 70.<br />
Ainbesterañokoa izan zan bekatuen damua. Zab Gabon 82. Il bearra guk danok daukagu / pekatuak ekarriya. PE<br />
23. Ostu badezu ere / jostorratz-ontzia, / pekatuak berekiñ / du penitentzia. Urruz Urz 30. Huni aithortuz geroz /<br />
egin bekhatua, / Urriki duenari / zaio <strong>bar</strong>khatua. Zby RIEV 1908, 609. Arren, o Ama maitia, begira gitzatzü<br />
bekhatialat arraerortzetik. Ip Hil 171. Jainkoa gabe, ez daiteke senda bekatuak egin dion zauri izigarritik. Lap<br />
152 (V 68). Frantses ala arrotz, jakintsunak hitz bereko dire: bekatu litakela eskuara gal ladin. HU Aurp 214.<br />
(s. XX). Jaungoiko gure Jaunek <strong>bar</strong>ka detxagule guri geren bekatuek, guk agrabietu eta gaizki iten digutenai<br />
<strong>bar</strong>katzen tiogun bezala. CatUlz 24. Pekatuari eta zaldiyen aragiyari bildur geiago ziyon, zezen Salamankino<br />
bati baña. Iraola 34. Misionestek, aphezek bezala, urrikitzen denari baizik ez diote <strong>bar</strong>katzen, edo, bere<br />
zorigaitzetan, bekhatua gordetzen duenari. <strong>Bar</strong>b Sup 79. Elizak <strong>bar</strong>katu dezazke pekatu edo oben guziak, naiz<br />
asko ta aundiak izan. Inza Azalp 108. Bere büriaren edo adiskide baten urrats gaxto batetarik edekiteko erraiten<br />
den gezürra, [...], zer heinetan da bekatü? Const 20. Pekatuarekin Jaungoikoa mindu dezulako. ArgiDL 29.<br />
Hildura eta "mortificación" hori egiten dute bere bekatuen <strong>bar</strong>kamendua ardiesteko. Zub 77. Pekatuak aitortu<br />
nai bada, bear denez, eta Done Eukari-ko baselizako apezarengana yo zinan. Or Mi 36. Geure erriari, geure<br />
izaerari, geure izkuntza biguñoni maiterik agertzea, pekatu zala ia sinistarazita geunden. Ldi IL 133. Ori eztozu<br />
pekatu. / Neskutz-usañez espanak / ezin daikezuz orbandu. Laux AB 66. Lehenbiziko bekatuek, nahi eta ez,<br />
nahasten dute bekatorea. Lf Murtuts 4. Ipuinak argi erakusten du apez katolikoaren nagusitasuna pastorearen<br />
aldera, azkenengo honek ez bezala lehengoak "humorearen zentzua" gordetzen baitaki bekatu kontuetan ere.<br />
Mde Pr 76. Jaungoikoak [...] alkartu nai izan zitun noski, pekatu bat zala medio gorputz-gogoetan lorrez<br />
zamaturik zeuden bi izaki errukarri aiek. Etxde JJ 243. Damurik bizienez asi yakon bere pekatuak esaten. Bilbao<br />
IpuiB 80. Nik soldadoeri, konfesa arazitzea hasten dutenean, arnoa ematen diet. Batzutan, alegre nagoenean,<br />
koinaka ematen diet. Badakit nire bekatua dela. Baina zer eginen dut? Arti Tobera 281. Ez zaitut kofesatuko...<br />
Errana dautzut zure bekatuak <strong>bar</strong>katuak ditutzula. Larz Senper 52. Sasoi artako pekatu bakarra, bazirudian<br />
seigarren agindukoa zala. NEtx LBB 30. Ez dugu espantu egiterik, ez bada gure bekatuez, horiek baitira gure<br />
obra bakarra. Ardoy SFran 333. Kaltegarriak izaten dira / pekatuak da obenak, / pozen urrengo etortzen dira /<br />
broma aben ondorenak. Uzt Noiz 101. Ardurenian erraten tuzte / bertzek egin bekatuak. Mattin 71. Jaunak<br />
Moisi Zinai-n eman harri xabala behatu; / hartan bekatu agertzen dena gaur ere baita bekatu. Xa Odol 220.<br />
(Como primer miembro de compuestos). Etzen berriz bekatu putzuan ondatu. Mb IArg I 247. Albait lenen<br />
jagi nadin natzan bekatu-toki ezainetik. Añ EL 1 186. Bekhatu-oste izigarria. Dh 146. Bialduten ditube pekatu<br />
ibilte nasaijeetara. fB Ic I 321. Bekatu-leizetik libratzeko. Aran SIgn 70. Guk guere pekatu-zorrak ordaindu. Itz<br />
Azald 149. Gaztetxo zen, biotz oneko ere, bekatu kotsurik etzuen eta gure Jauna artu berri zen il zelarik. FIr 133.<br />
Pekatu-arbolaren adarrak zigorgarri ditezke, eztut ukatzen, baiñan, sustraiak areago. Etxde JJ 196. Ark<br />
ninderaman bekatu-legera, nere azbegietan bainedukan. "Me duceret in lege peccati". Or Aitork 194. Dantzalagunaren<br />
pekatu-laguntzalle baldin bazera. MAtx Gazt 71. Pekatu-bedar ori / bedar il-gaitza da. Gand Elorri<br />
176. Bost iturri, / odol gorri! / Jesus josita egarri, / gure pekatu mataza / nolabait aska baledi. NEtx LBB 278.<br />
2. (Lar), pekatu (Lar). (Vb.). Pecar. Nork onen kontra pekatzen du? CatBurg 27 (en el ms. original de<br />
Mendiburu pekatu egiten du). Ta orregatik ere txarro bat ur edatea baño errazago pekatzen du? Cb Eg II 125.<br />
Jakiñ zazu [...] ezen pekatzen dezun guztian, berriz kruzifikatzen dezula zure kriadore erredenptore dibinoa.<br />
ETZ 69. Ona emen non pekatzen duten sarritan baño ere geiagotan [...] juez indiskreto, ernaida mendestearekin<br />
naspillatzen duten aiek. Izt D 157.<br />
- HARAGIZKO BEKATU (SP (-kh-, Lar, Añ), BEKATU HARAGIZKO. Pecado carnal. "Haragizko bekatua"<br />
SP. "Adulterar, iñoren emaztearekin aragizko bekatua egitea" Lar. "Lujuria, [...] aragizko bekatua" Añ (v. tbn.<br />
la misma fórmula para "fornicación" y "obscenidad"). Tr. Sólo encontramos ejs. de bekatu haragizko, pekatu<br />
aragizko en Moguel.<br />
Haragizko bekhatua edo emakhoitasuna. Mat 26. Bonifazio martira denbora batez ibili zen emazte eder,<br />
noble, aberats batekin galdua, eta haragizko bekhatuan <strong>bar</strong>rena sarthua. Ax 221 (V 147). Eztagigula aragiazko<br />
pekaturik. Cap 8. Gaixtoak dire, zeren azken buruan sartzen eta ephatzen dire haragizko bekhatuan, eta ebatsten<br />
diote Iainkoari, emazteari eta senharrari zor zitzaien amudioa. SP Phil 288. Natüraren kontre egiten den<br />
aragizko bekhatia. Bp I 57. Ez aragizko pekaturik egitea. Arz 23. Seigarrena, aragizko pekaturik ez egitea.<br />
CatBurg 7. Horlako adiskidetasunak guziak dire gaiztoak, [...] zeren azken buruan ere haragizko bekhaturat<br />
jotzen baitute. He Phil 288. Seigarrena, ez aragiazko pekaturik egitea. Arz 43. Aragizko bekatu baten zikinkeria.<br />
Mb IArg I 128. Gurasoentzat etzuen begirunik ta errespetorik, eman zioen guziak aragizko bekatuari. Ub 14.<br />
Ezkonduta zegoan emakumeak, bekatu aragizkoa egiten bazuan, amar urteko penitenzia komuniorik artu gabe.<br />
Mg CC 153. Akusetan dira zelan egin edo konsentidu ditubezan eskuka zantarrak, akzinoe zikinak edo pekatu<br />
aragizkuak, baña estaldu darue noskua dabeen ekandu dongaa. Mg CO 126. Kondenadurik geijenak eranzungo<br />
leukee, aragijazko pekatuba gaitik. Astar II 141. Eztaigula aragizko / egin pekaturik, / seigarrenean Iaunak /<br />
daukazku agindurik. Azc PB 23. Seigarren onek galerazten du / aragizko pekatua, / da jakiñian jarritzen gaitu /<br />
nola dan debekatua. Uzt Sas 216.<br />
- BEKATUAGO EGIN. Pecar más. Bekhatu egiten duzu halako iuramentuaren egiteaz, eta are bekhatuago<br />
haren konplitzeaz. Ax 256 (V 171).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
654
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEKATU AKTUAL. Pecado actual. Zenbat dira bekatu aktualak? Mat 163. Bi bekhatu aktual, bata mortala<br />
eta berzea beniala. EZ Eliç 93. --Zer da bekhatü aktüala? --Gihaurek egiten dügüna. Bp I 53. --Zer deitzen duzu<br />
bekhatu aktuala? --Guk geurok Iainkoaren legearen kontra egiten, erraiten eta pensatzen duguna. Mat 162s.<br />
Badira bi suerte, bekatü orijinala, eta bekatü aktüala. CatLan 15. Bekhatü aktüala da gure boronthatez egiten<br />
dügün bekhatia. CatS 8. Saint Anbrosik erraiten dü Mariak eztiala ükhen ez bekhatü orijinalaren ez bekhatü<br />
aktüalaren nokürik. Ip Hil 16. Badire bi suerte: bekhatu orisinala eta bekhatu aktuala. CatJauf 40.<br />
- BEKATUAN, BEKATUTAN. En pecado. Tr. Bekatuan es la única forma documentada al Sur desde el<br />
vizcaíno al roncalés. Al Norte, Dechepare, Leiçarraga y los labortanos clásicos emplean exclusivamente<br />
bekhatutan, salvo un ej. de Gasteluçar; hay tbn. bekhatian en Tartas. A partir de la segunda mitad del s. XVIII<br />
bek(h)atuan pasa a ser la forma predominante y, si exceptuamos un par de ejs. de Duvoisin, la única a partir de<br />
mediados del s. XIX. Iudizio jeneralaz nola orhit eztira, / bekhatutan bizi dira bethi bere aisira. E 49. Begira,<br />
othoi, meskabutik ene gorputz pobria; / bekhatutan hil ez nadin egidazu grazia. Ib. 79. Hi bekhatutan sorthua aiz<br />
guziori, eta hik irakasten gaituk gu? Lç Io 9, 34 (LE bekatuetán, He, TB bekhatuan, Dv bekhatutan ithoa, EvS<br />
osoki bekhatian, Leon bekatuan). Bekhatutan konzebituak eta sorthuak. Lç ABC A 7r. Oren oroz bekatutan<br />
erortzen ohoitua [sic] bai naiz. Mat 312. Lenbiziko gizona kriaturikan Iaungoikoak ona, bekatuan erori, eta hark<br />
egin zuen gaistoa. Ber Trat 93v. Gehiago errezibi ezak ene lohia, / Bekhatutan agoela ez ordean sasia. EZ Man I<br />
19. Gehiegi baizen eztuk heronek faltatzea, / Eztezala bekhatutan sararazi berzea. Ib. 14. Zeren kofesatzera<br />
heldu dena bekhatutan dago, zeren hala ezpalego, ezluke zer kofesaturik. Ax 535s (V 344). Aingiru gaixtoak<br />
bekhatutan erori zirenean, gelditu ziren malizian gogortuak eta erremediorik gabe sekulakotzat galduak; hala<br />
gelditzen dira bada bekhatutan hiltzen direnak ere, hil ondoan sekulakotzat erremediotik kanpoan. Ib. 603 (V<br />
388). Bekhatutan dagoena ere [...], ezin sosega diteke eta ez pausa, hala dagoeiño. Ib. 422 (V 273, que trae<br />
bekhatuan). Nihor ikus bazeneza ere ageriz bekhatutan erorten edo zerbait gaizki handi egiten, etzenduke<br />
hargatik zure burua hobe estimatu behar. SP Imit I 1, 4. Bekhatutan iautsteko hirur pausu baitira: tentazionea,<br />
atsegina eta konsentimendua. SP Phil 149. Lurra bere ethorkian, / Sorthua bekhatutan / Naturalki miserian, /<br />
zakusan zorthe huntan. Arg DevB 48. Eztaki gizonak ala den grazian, ala bekhatian. Tt Onsa 101. Traidorea,<br />
ikhara adi, / Ikhara bekhatorea, / Bekhatutan jan izan baituk / Hire Jainko Jaun maitea. Gç 122. Itsua, o gizon<br />
itsua! / Edo gizon zoratua, / Hire Jongoikoa galdurik / Bekhatuan agoena. Ib. 163. Bekhatian ütsü eta gogor<br />
egoitia. Bp I 57.<br />
(s. XVIII) Zenbat tenpora egon diraden pekatuan. OA 133. Zeinzukaz gura daben demonioak jausi gaitezan<br />
pekatuan. Arz 40. Ez, kreatuak izan zirenetik denbora laburrik artean bekhatuan erori ziren. CatLav 42 (V 29).<br />
Ez du izan behar superbiosak bezalakoa, zeiñak bekhatutan eroriz, yakintsun errendatzen baitdire, eta ez<br />
baitdituzte begiak idekitzen zenbeit huts ahalkagarritan erori direnean baizen. He Gudu 43. Orobat esanen<br />
zenuke zuk ere, baldin zuk bazeneki Davidek bezain ongi zer den bekatuan bat eta Jangoiko bage gelditzea. Mb<br />
IArg I 173. Bekatuan bizi diran eder apaindu ondasundun aberatsak. Ib. 224. Pekatuan dagoena demonioen<br />
ziega, deabruen leizazulo ta Luzifer-en infernu bizia dala. Cb Eg II 168. Zeren gaizkiro bizi ziran ta eriotzak<br />
pekatuan arrapatu zituen. Cb Eg III 319. Hamar, hogoi urthe eta gehiago bekhatutan eraman dituzkegunean. Lg<br />
II 250. Zeren Giristinuetarik beretarik gehiaguak bizi baitira bekatian. CatLan 61. Ez duzu ikhusten, bekhatuan<br />
egonez, bekhatua onhesten dela? Brtc 179. Helas horra beraz gloriakotz galduak hanbat obra, bekhatuan ez<br />
bazine hain balios litezkenak! Ib. 173. Zorte bera dago enetzat, hek bezala bekhatuan bizitzen eta hiltzen banaiz.<br />
Ib. 157. O zein den zorte tristea / Pentsa-zak maiz / Bekatuan bizitzea, / Salbatu nahi bahaiz. Monho 112.<br />
(s. XIX) Berriz bekatuan ez erorteko kontu geiago iduki dezan bekatariak. Mg CC 146. Zelan geratuko da<br />
pekatuban daguan arimia urte osuetako konfesinoe ta pekatuben nastiakaz? Mg CO 116. Poz onegatik libra<br />
gagizuz gu]k[ iltetik bekatuan. Añ EL 1 220. Au da graziazko bizitzan iñoiz ere pekatuan erori gabe bizi izan<br />
zeralako. Gco I 467. Gaizki bizi eta pekatuan ill bazerate, betiko infernua. Ib. 402. Sakramentu miragarri au<br />
Santuentzat ipiñia dago, eta ez datorrela bekatuan dagoanik. AA I 439. Oetatik [aurrekoetatik] ez dezu alabaña<br />
bekatuan sortua ta zikindua izatea beste gauzarik. AA III 263. Bekhatutan bizi banaiz, segur bezala da<br />
bekhatutan hilen naizela. Dh 123. Zer estatutan hilen othe naiz? Jainkoaren grazian ala bekhatutan naizela<br />
othe? Ib. 123. Mai Santu atara elduten dira umiak ta nausijak, [...], grazijaan dagozanak ta pekatuban<br />
dagozanak. fB Ic I 53. Konfesinoia luzatutiak dakarren laugarren gatxa da, egin deizan obra on gustijak<br />
pekatuban daguan artian bapere ez balijotia. Astar II 224. Penitentzia egin behar zela, baldin bekhatuan<br />
erortzeko zori gaitza izan bazen. Jaur 124. Baldin behatzen daukunean, ikusten bagaitu bekhatuan, desordrean,<br />
ez gaitu gehiago berearentzat hartzen ez ezagutzen. Ib. 371. Pekatuan zagoz? Ai zein biarra dozun Marijaren<br />
bitartekotasuna pekatutik urteteko! Ur MarIl 7s. Pekatuan jausten bazara. Ib. 82. Bost erregeak il ziran; oien<br />
artean, Israeltarrakin bekatuan zegoala, Fineesek il zuen neskatx lotsa galduko aren aita. Lard 105. Orditu ta bi<br />
alabakin bekatuan erori zan. Ib. 21. Ai gizona, bekhatuan zaudena, orhoit bekizu oren bakhar bat segurik ez<br />
duzula. Dv LEd 219. Zer izanen da bada nitaz, baldin azken-buruan bekhatutan aurkhitzen banauzu? Ib. 103.<br />
Bekhatutan sartzean. Ib. 209. Jangoikoak ezkitzala utzi erortzera eztare konsentitzera pensamendu eta tentazio<br />
gaixtoetan, zeineki demonioak prokuratzen beitu gu bekatuan eror giten. CatAe 36 (CatSal 37 bekatuan, CatR<br />
37 bekatiuan). Erran nahi zian Gizuna bekhatian sorthü dela. CatS 98. Jauna, ni geiago pekatuan erori baño<br />
len, ken idazu bizia. Bv AsL 125. Andik laster ostera pekatuan erori zan. Arr May 41. Gu, Birjina Maria ez<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
655
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bezala, bekhatuan sortuak gare. Jnn SBi 36. Ikusi dugu gizona, bere inozentzian eta lurreko Parabisuko gozo<br />
eztian; ikusi dugu ondoan, bekatuan erortzen. Lap 152 (V 68). Espiritu Santua ezin bizi leiteke, pekatuan<br />
dagoan arimeagan. Itz Azald 193.<br />
(s. XX) Egiazko gogoa denean bekhatuzko okasionetarik urruntzeko eta zer nahiren pairatzeko, berriz<br />
bekhatuan erori baino lehen. CatJauf 121. Ez egon pekatuan, / ez egon luzaro, / damu izan eztezazun /<br />
alperrikan gero. A Ardi 108. Lagun txarrekin ibiltzean dauden arriskuetatik gorde, eta ez gaitzazu utzi pekatuan<br />
erortzen. ArgiDL 62. Gezürra bekatü da eta bekatian denaren lekürik ez da seminariuan. Const 22. Ai, pekatuan<br />
erortzen danak / larrutik pagatutzen du. Tx B I 35. Gizon gazte batekin bekhatuan beren begiz ikhusi zutela<br />
erranik, hiltzerat kondena-arazi. Zerb IxtS 69. Pekatuan txarkeriz dirautenai Jaungoikoak agindu dien suzko<br />
zigorraz zemai egiñik. Etxde JJ 140. Nik etxiat ezer entzun; pekatuan naiagok ni. Bilbao IpuiB 238. Luzaroan<br />
ezin zenezake pekatuan erori gabe iraun zure giza-indar utsez. MAtx Gazt 88. Fama zuten etzutela emazte<br />
beharrik bekatuan bizitzeko. Ardoy SFran 226. Pekatuan bizitzen / bagera lurrean, / zer esan bear degu /<br />
Jaunaren aurrean? Uzt Sas 298.<br />
v. tbn. Bek(h)atuan: Mih 7. MarIl 86. CatLuz 16. Pekatuan: Urqz 14. Arrantz 132.<br />
- BEKATU HANDI (Añ). Pecado grave, mortal. "Pecado mortal: (c.) bekatu eriozkoa, larria, astuna, andia,<br />
eriotza emollea" Añ. v. B. LARRI. Askotan nintzen bekhatu / Handietan erortzen. EZ Eliç 224. Gauza<br />
sakraturik edo lekhu sakratutik ebatstea da bekhatu handia. Harb 184. Bekhatu handia da, eta probetxu<br />
gabekoa, iuramentua, eta iuramentu egiteko usantza. Ax 264 (V 177). Gauza itsusia da, eztelarik bekhatu handi,<br />
[Eukaristia] errezebi egunean bere lagunaren gonbidatzea ezkontzako eginbidearen emaitera. SP Phil 166.<br />
Eskümükatü berhezi dira: majizien, belhagile, [...], eta hetara hersatzen direnak, dakielarik deebriareki pakto<br />
egiten diela edo iakinez geroz, bekatü handi bat dela. FPrS 24s. Iinkoaren kontre zonbat bekhatu handirik egin<br />
dian nehork konsideratu behar tu. Tt Arima 115. --Bekhatü handi deia, zin gezürrian egitia? --Bai, hori da<br />
Jinkoaren gezürti egin nahia, hartakoz eztaite parka penitenzia handireki baizik. Bp I 90. Ikhusten bazindu<br />
norbait huts ageritan erortzen edo bekhatu handien egiten. "Aperte peccare, vel aliqua gravia perpetrare". Ch I<br />
2, 4. Oraiño maiz eror giñtezke huts eta bekhatu handietan. He Gudu 56. Gezurra ez da blasfemi diñako<br />
bekatua, ez eta berez bekatu andi larria ere. Mb IArg I 263. Nere kulpa ta pekatu andi guzien deskonturako. Cb<br />
Eg III 305s. --Behar diren disposizioniak gabe sakramendien errezebitzia bekatü haundi bat dea? --Bai, bekatü<br />
haundi bat da, eta bekatü haur deitzen düte Sakrilejiua. CatLan 120. Zenbat bekhatu handi gogoz, zenbat hitzez,<br />
zenbat obraz, zenbat neglijentziaz! Brtc 247. Bekatu andiak egin ezkero, alik lasterrena Jainkoaren grazian<br />
jartera leiatzen ez diranak, ez due merezi kristauaren izenik. Ub 183.<br />
(s. XIX) Parre egiteko esan dituztelako edergarriaz, bekatu andiak ezpalira bezela konfesatzen dituztenak,<br />
edo konfesatzen ez dituztenak. Mg CC 105. Egin dituzu konfesinoe gaistuak, zerren ezkutau dituzun pekatu<br />
andiak. Mg CO 267. Askotan konfesetea ta lenagoko bekatu andietara biurtzea, erakusgarri da, uste izateko, uts<br />
guzurrezkoak dirala konfesiñoak. Añ LoraS 31. Peligro edo arrisku andiagoan daudela askotan erraz edo<br />
ardura bage pekatu benialak egiten dituenak, pekatu andi ezagutuetan erorten diranak baño. Gco II 17. Zenbat<br />
izango dira ezkonduen artean gauz itsusiak eta bekatu andiak diranak sarritan egiten dituenak? AA I 572.<br />
Askotan bekhatua ezjeustzat eta bekhatu handiak xumetzat dauzkagu. Dh 133. Gauza andijan badaukazu bide<br />
bagarik deungatzat, izango da pekatu andija, illgarrija edo mortala. fB Ic II 220. Pekatu andiya da seiñari<br />
bautismoa galerazotia? CatLlo 57. Iraatzi egijezu pekatu arin ta txikijai, pekatu andiren bat, parkatua bai, baña<br />
bere zorra pagau bagia. Ur MarIl 94. Hunek bazakien, Jauna, apostoluaren errana, "bekhatu mortal bakhotxak<br />
berritan gurutzefikatzen zintuela"; eta halarik ere, errextasunekin eta askotan bekhatu handiak egin izan ditu.<br />
Dv LEd 266. Eskandala bekhatü handi bat da, zeren eta eskandalak gal erazten beitütü arimak zuñen salbatzeko<br />
Jesüs-Krist hil izan beita. CatS 48. Agaiti eztau gudea / laster amaituten, / pekatu andia arin / ezta garbituten.<br />
Azc PB 274. Arteztasunari uts egiten badeutso gauza andiyan, izango da pekatu andiya edo ilgarria, txikian<br />
bada, pekatu txikia edo arina. Itz Azald 89.<br />
(s. XX) --Duelean artzea, bekhatu handia da? --Bai, bekhatu handia da, zeren duelean batek bertzea hil<br />
baitezake. CatJauf 81. Azaldu eutson [...] oben edo pekatu andi ta ikaragarrijen azpijan aurkitu arren, bere<br />
itxarokuna galdutia, bere ontasuna ez ezautzia dala obenik galgarrijena. Kk Ab I 49. Pekatu aundi edo ilkorra<br />
egin duenak beste biderik ez dauka: edo aitortza edo betiko ondamena. ArgiDL 23. Libertitzeko, ihur<br />
demendrenik kolpatü gabe erraiten den gezürra ez da arauz bekatü handia. Const 20. Itxuraz, Jaungoikuak<br />
zigortatu nai ixan yaustak, oben (pekatu) andija egin yuadalako. Altuna 99. Eskerrak eman bearko zaizka / zerulurreko<br />
Jaunari, / pekatu aundiyan ez gaitezela / beran aurrera erori. Tx B II 206. Yuduak pekatu aunditzat<br />
zeukaten, eskuak ikuzi gabe yatea. Ir YKBiz 224. Lotsa-lotsa egin ziran galdera au egitean pekatu aundi batean<br />
atxeman balituzte bezenbat. Etxde JJ 217. Pekatu andi bat egin neban-da, asto-itxura emon eustan jaunak<br />
zigortzat. Bilbao IpuiB 24. Arabatik ardoa kontrabando ekartzea pekatu aundi jotzen zuan. And AUzta 80.<br />
- BEKATU ARI IZAN. Estar pecando. (Cf. la construcción de ari izan con sust. sin determinantes ni sufijos:<br />
tumultu ari izan (Lç Mt 9, 23), heiagor' ari izan (O Pr 528), othoitz ari izan (Lç Ins E 3v y Bp II 65)). Amoria<br />
ehork ere eztu nahi partitu; / nik eztakit berziak bana, ni ari niz bekhatu. E 137.<br />
- BEKATU ARIN (Añ, H (-kh-); pekatu arin Lar). Pecado venial. "Bekhatu arina, <strong>bar</strong>khakizuna, péché léger,<br />
véniel" H. Aberatsa ere gezurti izaitea, badirudi bekhatu arina dela, behintzat anhitz da handiagorik. Ax 189<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
656
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(V 128). Ezeriozko pekatua, deritzana beniala edo ariña, zer da? CatBurg 36. Zer gauza da pekatu arina? Mb<br />
IArg I 34 (corregido sobre beniala del original). Bekatu arin <strong>bar</strong>kagarriak edo benialak. Ub 215. Zenbat ere<br />
txikiak dirudien bekatu arin benialak, garbitu behar gera orietatik. Ib. 211. Nork esan zenbat kristauk dauzkeen<br />
bekatu arintzat mortalak diranak Jangoikoaren aurrean? Mg CC 105. Esango dabee, mortalak diriala pekatu<br />
arinak; arinak, mortalak. Mg CO 240. Argaltasunez jausten banas bekatu arinetan, bertatik biurtuko nas<br />
Jangoikoa gana. Añ LoraS 154. Da pekatu beniala, berez gauza larria edo pisua izan arren, kulpa andi bage<br />
uste bazuen, pekatu ariña zala, eta ez mortala edo larria. Gco II 13. Pekatu arin edo beniala gatx txiki bat da.<br />
Ur MarIl 90. Iraatzi egijezu pekatu arin ta txikijai, pekatu andiren bat, parkatua bai, baña bere zorra pagau<br />
bagia. Ib. 94. Egun oro egiten ez dituzu pekatu ariñ edo benialak? Iñoiz ere eztezu ofenditu Jaungoikoa pekatu<br />
andi edo mortalaz? Arr May 96. Bakarrik izango da pekatu arina, adinaren aldetik bearreko ezauperea edo<br />
borondatearen bearreko erabagia ez dagoanean. Itz Azald 103. Arteztasunari uts egiten badeutso gauza<br />
andiyan, izango da pekatu andiya edo ilgarria, txikian bada, pekatu txikia edo arina. Ib. 89. Pekatu ariñak<br />
aitortzea ez da bearrekoa, baña bai on aundikoa. ArgiDL 23. Ipuinak argi erakusten du apez katolikoaren<br />
nagusitasuna pastorearen aldera, azkenengo honek ez bezala lehengoak "humorearen zentzua" gordetzen<br />
baitaki bekatu kontuetan ere. Bekatu ariñak direnean behintzat, hala nola baita norberaren emazte zunenezkoa<br />
hiltzea. Mde Pr 76. Nere oarkabetasuna, pekatu ariña da iñola ere; arrapatu dudan kostumak, aldiz, eriotzera<br />
eraman nindezake. Vill Jaink 104. Ez ote zuen, bada, berak gizpukerara bihurtu gehiegizko premiarik ez zuen<br />
Mendiburu nafar-oiartzuarra? Horren aldamenean bekatu arina da, bekatua baldin bada, Moguel osaba-ilobak<br />
euskalki horretara aldatzea. MEIG IV 130.<br />
v. tbn. Legaz 43. Pekatu arin: KIkG 77. MAtx Gazt 57.<br />
- BEKATU ASTUN (Añ). Pecado grave, mortal. "Pecado mortal" Añ. v. BEKATU LARRI. Zenbatek<br />
dauzkate bekatu benial edo arintzat bekatu astun edo mortalak diranak? Mg CC 104. Bizi dira konfesau baga<br />
pekatu astun oneek. Mg CO 148. Ondatu aginian neukee neure bekatu astunak! Añ EL 1 145s (EL 2 161 bekatu<br />
astunak). Azterturik eureen konszienzijaak, aurkitu zituban pekatu astunian. JJMg BasEsc 67. Pekatu astuna<br />
egin eta Jaungoikoaren asarrean ilten diranak joaten dira gaiztoki edo inpernura. KIkV 41s. Aragia izteko<br />
agindua austen dabenak, oben (pekatu) astuna egiten dabe. Ib. 77s (KIkG 63 oben astuna). Jakiñaren gañean<br />
pekatu astunean Jaunartzea egiten duanak ere artzen du Jesukristo. KIkG 71. Jaunaren adiskidetasunean edo<br />
pekatu astun edo aundirik gabe arkitzen diranak. Inza Azalp 105. Pekatu astunik dezunik, eztakit beintzat; eta<br />
ezingo zaitut inpernura bota. NEtx Nola 29. Nire sermoi au entzun ta ulertu nai dauanak, estadu graziazkoan<br />
egon bear dau. Ulertuten ez dauana, pekatu astunean dago. Bilbao IpuiB 238. Ez da naikoa asmo onez<br />
dantzaratzea. Asmo txarrez izan ezkero, jakiña dago beti pekatu astuna dala. MAtx Gazt 68.<br />
- BEKATU BARKAKIZUN (bekhatu <strong>bar</strong>khakizun H). "Péché venial" H. Cf. Mat 163s: --Eta benial bertze hitz<br />
hunek zer erran nahi du? --Hanbat nola <strong>bar</strong>khakizuna, errazki <strong>bar</strong>khatzen den bekhatua. Mat 163s, y Ax 99 (V<br />
68): Hala ostinatuaren, gogortuaren, itsutuaren eta ezansiatuaren bekhatua eta eritasuna ere hain da handia,<br />
non berenez ezpaita sendakizun eta ez <strong>bar</strong>khakizun, donde no parece tenter el sdo. especializado de 'pecado<br />
venial'. Bekatu beniala edo <strong>bar</strong>kakizuna da karidadea guziz itzalten ezduana. Ub 152. Zergatik esaten zaio<br />
pekatu beniala edo <strong>bar</strong>kakizuna? Gco II 19.<br />
- BEKATU BENIAL (pekatu benial Lar). Pecado venial. Tr. Apenas usado en el s. XX. Pekatu beniala<br />
bederatzi gauzagaz parkaetan da. Bet 18. Ezpaitzuen egundaiño izan bekhaturik, ez eta bekhaturen kutsurik ere,<br />
ez mortalik, ez benialik, eta ez are orijinalik edo ethorkizkorik ere. Mat 94. Ez bekatu orijinalerik, ez mortalerik,<br />
ez benialerik. Ber Doc 137v. Benial edo mortal bekhatu ez egiteko manuez. EZ Man I 17. Hunela erabilzea<br />
bekhatu benial da. Harb 158. Bekhatu mortalik ez izanagatik ere, badute zenbait benial, eta benialak asko dira<br />
kofesatzeko. Ax 536 (V 344). Den iustuena ere, egunean zazpitan erortzen da, zenbait bekhatu benialetan bedere<br />
behaztopatzen da. Ib. 463 (V 301). Zegaiti deretxo pekatu beniala. Cap 72. Batzutan tentazionearen ondoan<br />
berehala zenbait atseginazko khilikamendu sartzen zaiku kasik akorda gaitezin baino lehen, eta hori ezin diteke<br />
bekhatu benial arin bat baizen. SP Phil 448. Bekhatü benialetan hilzen direnak mortalen ere ogenak parkatürik<br />
haiek orok merexi zien penitenzia, mündü hontan aski onsa egin gabe. Bp I 54.<br />
(s. XVIII) Pekatu mortal da benial eginak. Arz 48. Ez ditu konfesatu bear benialzat pekatu mortaltzat egin<br />
dituanak OA 136. --Zenbat jeneros dire bekatuak? --Irur: orijinalea, benialea eta mortalea. El 82. Ezeriozko<br />
pekatua, deritzana beniala edo ariña, zer da? CatBurg 36. Diot bada orai, garbitu behar dela arima, bekhatu<br />
benialetarat dituzken afekzione guzietarik. He Phil 82. Zer da bekatu benialea? CatUt 68. Besteren jüdikatzian,<br />
gizona banoki triballatzen da eta ardürago hüts eta bekhatü benial egiten dü. Mst I 14, 1. Bekatu anditara, bada,<br />
ta andiei darraiten sekulako sura nai ez duena ez dedilla oitu txikitara; bada bi gauz izugarri orien zaña ta<br />
sustraia bezala da bekatu txiki arin beniala. Mb IArg I 215. O pekatu benial etsai, erio, ta arerio, infernua baño<br />
gaiztoagoa! Cb Eg II 171. [Bekatua] daike izán mortále edo beniále. Beniále dá lébea. LE Doc 218. [Bekatü<br />
Kapitalak] batzütan mortal dira, eta batzütan benial, materiaren pezü edo arhintarzünaren eta bertze<br />
zirkonstanzien araura. CatLan 112. Bekhatu xumeez edo benialez kasurik egiten ez duena <strong>bar</strong>atxe-<strong>bar</strong>atxe<br />
mortaletan eroriko da. Brtc 109. Konfesioko Sakramentua, bekatu mortalak <strong>bar</strong>katzeko, nai ta naiez behar dana,<br />
ta benial <strong>bar</strong>kakizunentzat ona dana. Ub 152. Pekatu benialak konfesetako bago obligazinoerik? CrIc 159.<br />
(s. XIX) Konfesoreari agertzen diozkala tentazioak, inklinazio ta bekatu benialtzat dauzkanak ere. Mg CC<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
657
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
106. Zenbatek dauzkate bekatu benial edo arintzat bekatu astun edo mortalak diranak? Ib. 104. Orretarako jakin<br />
biar da ziur, pekatu beniala baño ez dala egin dan utsegite edo paltia. Mg CO 145. Bekatuak, benial arin<br />
txikiak, ez egizuez itxi konfesatzaga. Añ LoraS 33. Zergatik esaten zaio pekatu beniala edo <strong>bar</strong>kakizuna? Gco II<br />
19. Garbitu ote degu anima bekatu benialen autsetatik? AA I 444. Jakin behar dute, bekhatu benialak ere hagitz<br />
damu samina egiten dioela Jainkoari. Dh 65. Ez daguala seigarren agindu santu<strong>bar</strong>en kontra, beste agindu<br />
askotan legez, gauza gitxirik edo pekatu benialik. fB Olg 97. Bekatu benialez eta bekatu mortal <strong>bar</strong>katuez eman<br />
bear zaio satisfakzionea mundu untan penitenziarekin. CatB 69. Izango da guzurra pekatu txikarra edo beniala,<br />
Jaungoikuari ta pedeko gauzai injurijarik [...] egiteko uste bagarik esaten danian. fB Ic II 176. S. Tomasek<br />
ziozü, egia dela, bekhatü benialek eztiela komünione bat sakrilejio errendatzen. UskLiB 95. Bihotzeko<br />
garbitasunak, kasatzen ditu kontzientziatik bekhatu mortal eta benial guziak. Jaur 382. Daigun, pekatu benial<br />
bakotxagaitik egun batian egongo zariala Purgatorijuan. Ur MarIl 94. Pekatu arin edo beniala gatx txiki bat da.<br />
Ib. 90. Etzitezela arren orduan beintzat, pekatu illgarri edo mortal eta benial edo ez-illkorra zertan berezitzen<br />
diran erakusten ibilli. Aran SIgn 62. Bekatu arina edo beniala, zer gauza da? Legaz 43. Egun oro egiten ez<br />
dituzu pekatu ariñ edo benialak? Arr May 96.<br />
(s. XX) Zer da bekhatu beniala? CatJauf 40. Pekatua, beniala edo txikia deitu arren, berez ez da txikia,<br />
aundia da. ArgiDL 30.<br />
v. tbn. Tt Arima 61. CatLav 166 (V 85). Mercy 33. CatB 58. CatLuz 23. CatAe 56. CatSal 57. CatR 57. CatUlz<br />
43. Pekatu benial: Iraz 39. Astar II 112. CatLlo 68. CatBus 31.<br />
- BEKATU-BIDE. Ocasión de pecado; medio para pecar. Ez dio ematen etsaiari beraganako bide andirik;<br />
aisa iges egiten du aren tiro ta bekatu bide galgarrietatik. Mb IArg I 293. Jangoikoak David bere urrikalzaren<br />
eskuz atera zuenetik, etzen urbildu bekatu putzura edo bekat-bidera ta okasiora. Ib. 247. Olio bedeikatuarekin<br />
eria ganzutzen duela begietan, belarrietan, sudurretan, ahoan, eskuetan, oñetan ta gerri-aldean edo bekatu-bide<br />
guzietan. Ub 214. Eukitia asmo bizi ta zinzo bat, ez geiago pekaturik egiteko ta pekatu bide guztietatik<br />
aldegiteko. CrIc 158. Peligrosuak dira gazte guztijentzat euskal errijetako danza agirikuak, ta askorentzat<br />
okasino oso, ezagun, ta pekatu-bide urrekuak. Mg CO 137. Dala emoten deutseelako pekatu bidia neskatilla<br />
danza lagunari, dala ikusten dagozanai. Ib. 134. Urten bereala bekatu-bidetik; alde egin galbideak; iges egin<br />
lagun gaisto, joko ta beste onelako bekatuan jausi-erazoten zaituen okasiño deungetatik. Añ EL 1 52. Ardurarik<br />
albait andiena iminiko dozu alde egiteko bekatu bideetarik, zelangoak direan lagun okerrak, berbataldi loiak,<br />
ardan-tegiak ta ostera[n]tzeko ordi-lekuak. Añ EL 2 92. Jazkerak ez du beiñere pekatu-bide biurtu bear. MAtx<br />
Gazt 80. Errukarria pekatubide ematen dun gizona. Ib. 64. Gurutze apala, / bi egur alkartuk egina, / gizonon bi<br />
zorteen / zurezko imajina, / [...] / ezagun didazuna / nire ilusio birjina, / dakizuna nire pekatu-bide / antsikabe<br />
nahiz grina. Azurm HitzB 51s.<br />
- BEKATU BURU. Pecado capital. Oneek dira zazpi pekatu burubak, Adanen pekatuba zala medijo, geure<br />
goguan sartu zirianak. fB Ic II 263.<br />
- BEKATU BURUTAR. Pecado capital. v. BEKATU KAPITAL. Pekatu burutarrak dirade zazpi. CatBurg<br />
38 (en el ms. original de Mendiburu pekatuen buruak). Pekatu kapital edo burutarrak dira zazpi onek. CatBus<br />
33.<br />
- BEKATU EGIKAI (pekatu egikai Lar). "Pecado actual" Lar.<br />
- BEKATU EGIN (Lcc, SP, Añ, H (-kh-); pekatu egin Mic, Lar, Añ, H, A DBols, Etxba Eib; bekhatugin Ht<br />
VocGr 399). a) Pecar. "Bekatu egitea, pécher" SP. "Pecar, pekatu, bekatu egin, oben, hogen egin" Lar. "Pecar:<br />
(c.) pe-, o bekatu egin" Añ. "Bekhatu, pekatu, huts egitea, pécher" H. Cf. BEKATUAGO EGIN. Tr. De uso<br />
gral.<br />
Bana Ieinkoaren nuzu beldurtu, / sobera digizi egin bekhatu. E 199. Iangoikua, egin dizit zure kontra<br />
bekhatu; / haiez nahi enuzula, othoi, heben punitu. Ib. 237. Iauna, zenbatetaraino bekhatu eginen du ene kontra<br />
ene anaiek, eta <strong>bar</strong>khaturen draukat? ala zazpitarano? Lç Mt 18, 21 (Echn, alabBN, Samper, Hual bek(h)atu<br />
egin, Ur pekatu egin; Ip ogen egin, Ol uts egin). Bekhatu egin diagu bada, Iauna, eta anhitz maneraz ofensatu<br />
ukhan augu. Lç Ins A 5v. Begira gaitzatzu egungo egunean bekhatu egitetik. Mat 331. Nik ere ardura zure<br />
kontra egiten nuen bekatu. Ib. 226. Eleizara juen oi naiz; / egin oi det bekatu. Lazarraga (B) 1204r. Baldin<br />
badabil nondik bekatu eginen duen. Ber Trat 93r. Bekatu egines, erranes, pensatues. Ber Doc 95r. Pekatu egin<br />
dodala pensamientuegaz. VJ 15. Bekhatu eginaz dute dolore gehiago / Punimendu arrazoiki eman zaienaz baño.<br />
EZ Man I 121. Zeren nola gorputz guztiaz eta gorputzeko parte guztiez, osoki bekhatu egin baitzuen. Ax 590 (V<br />
379). Halatan bekhatu egitean, kulpan eta hobenean, berdin izan zirenak, penan eta gaztiguan ere diren berdin.<br />
Ib. 592 (V 380). Zeruan Luziferrek berak bedere egin zuen bekhatu. Ib. 140 (V 92). Pagamendua izanen duenak,<br />
utzi behar du bekhatua, bekhatu ahal daidikeien denboran. Ib. 178 (V 119). Zerren bai negian pekatu<br />
grabemente pensamentuagaz, berbeagaz, obreagaz. Cap 20. Begiratzen ezpaituzte gaitzetik, bai bedere gutiago<br />
bekhatu egitera uzten eta hanbatez ifernua gutitzen. Hm 229 (V 110). Zertan bekhatu egin baitu gizonak, hartan<br />
punituren da garratzkienik. SP Imit I 24, 3. Ezkontzako legearen kontra bekhatu dagitenek ezpaitadukate hartaz<br />
konturik. SP Phil 257. Bizi baita bekhatu egiteko borondatian. Tt Arima 25. Zure aitziñean egin dut ene falta eta<br />
xoilki zure kontra bekhatu egiñ dut. Gç 46. Nork eztü bekhatü egiten <strong>bar</strong>ur hoiek ez egina gatik? Bp I 110.<br />
(s. XVIII) Damu izan ote deban emakume arekin pekatu ez eginaz. OA 160. Gizonak bekhatu egitean galdu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
658
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
du bere libertatea? CatLav 43 (V 29). Nork egiten du bekatu fedearen kontra? El 50. Pekatu egiteko okasio<br />
guztietatik. Iraz 63. Aitortzen natzaio Jainko aalguzikoari, [...], pekatu egin dedala geiegi, gogoz, hitzez ta<br />
egitez. CatBurg 46s. Enganio komun bat da oraiño bekhatu egiñ-ondoan sentitzen den beldurtasun eta truble<br />
hori, bertute bat dela uste izatea. He Gudu 51. bekhatü egin dit, Jauna. Mst III 52, 3. Adanek egiñ eban itxurik<br />
bekatu, / Aren da gure kulpak damu ditugu. Acto 29. Zure begietan ta nere zeruko Aitaren kontra pekatu egin<br />
det. Cb Eg III 291. Emen ez da, Adanek bekatu egin ta galdu ginduen ezkero, nekerik bageko bizitzik. Mb IArg I<br />
303. Nola izan dukezu bekhokia bekhatu egiteko Jaunaren begietan, [...], intres zikhin baten gatik? Lg I 272. Eta<br />
ondórean oráño ere bekátu egínes eman diógu motibo asarrátzeko dóble gure kontra. LE Ong 123r. Jakiteko ea<br />
non, noiz, nola eta zertan egin dugun bekhatu. Brtc 160.<br />
(s. XIX) Haur inozent bat baliz / Batheia ahal niro / Bekatü egin ezpalü / salba ahal niro. Xarlem 949.<br />
Neskatx anima, honra ta estimazio guzia mundurako galdu duanak bekatu eginda, bere maitatzallearen<br />
palsakeria ezagututa, [...]. Damu du bekatu egiña. Mg CC 169. Pekatu egiebanian gogortu, arantzatu ta lartu<br />
jakola lur berez bigun ta samurra zana. Mg PAb 149. Damu dot bekatu egiña; damu dot biotz guztitik zu iraindu<br />
izana. Añ EL 1 143. Emakumeari naikunde lizunez begiratzen dionak, bekatu egiten du bere biotzean. AA II 133.<br />
Ez othe haiz bada egundaino nihorentzat izan bekhatu egiteko bide ta okhasione, hire solasez, hire harrokeriez,<br />
hire arinkeriez? Dh 186. Seinoriak berak gura eukian pekatu egin Josegaz. fB Ic II 230. Egiten dau pekatu,<br />
Jaungoikua biar eztan moduban adoretan dabenak. Astar II 36. Jaun erretora <strong>bar</strong>da / izan gutuzu tentaturik, /<br />
bekatu egitera / ezinago bortxaturik. AstLas 46. Nahiz bekhatu egin duen, bizkitartean ez ditu ukhatu Aita eta<br />
Semea eta Izpiritu Saindua. JesBih 462. Nahi balinbagira hil eta salbatü, / Arte huntan behar gira kunbertitü, /<br />
Bekhatü egiteko kostüma kitatü, / Leheneko eginetzaz nigarretan sarthü. Etch 652 (tbn. con alguna var., en<br />
Bordel 191). Ez zagoz munduan olgetako, jateko, jantziteko, atsedetako eta askozaz gitxijago pekatu egiteko. Ur<br />
MarIl 11. Zuen artean bekatu egin gaberik bada, arria bota bizaio. Lard 413. Ai legez zorigaixtoko orena<br />
zeinetan bekhatu egiten hasi bainintzan! Dv LEd 129. Nork bekatu egiten du mandamentu konen kontra? CatSal<br />
43 (CatR 43 bekatu egiten, CatAe 42 bekatu eiten). Pekatu egin-ta galduak giñan / erremeiorik ezpazen, /<br />
konfesatuta <strong>bar</strong>katzen dira, / premiya degunak guazen. Xe 321. Pekatu egiteko lotsatu bear da eta ez<br />
konpesatzeko. Zab Gabon 73. Pekatu egin baño obeki degu ill. AB AmaE 401. Aingeruak zeruan pekatu egiñ<br />
zuen, Adanek paradisoan eta Judasek Jesukristoren eskolan. Arr May 36. Galdetzen zioten <strong>bar</strong>khamendu<br />
zeruari, lurrari, aingeruei eta bekhatu egiten ikusi zuten gauza guziei. Jnn SBi 76. O Maria, mündü huntako<br />
hungaitzen artian, othoi bekhatü egitetik begira gitzatzü. Ip Hil 123. Euren [protestanteen] arteko bat da:<br />
"sinistu egizu eta pekatu egizu" edo "sinisteak bakarrik santu egiten dabela". Itz Azald 47.<br />
(s. XX) Medisentziaz bekhatu egiten da, lagunaren hutsak beharrik gabe agertuz. CatJauf 82. Nik indutela<br />
bekatu, pensamentuz, itzez eta obraz. CatUlz 5. U, u, u, / egin badet pekatu, / ederki det pagatu, / artu ala<br />
txukatu. JanEd II 36. Nor nahirentzat herra daukanak egiten baitu bekatu. Ox 62. Nik agindu gustijak eztuataz<br />
bete, / Baña ortan pekatu egiten dok euk be. Enb 124. Adan formadu zanian / Lenengo lurrian / Pekatu egin<br />
eban / Paradisu [e]ternalian. Balad 193. Apaiza ari zan, pekatu egin / ta gorde oi dunarentzat: / neretzat jator<br />
itzegin arren, / nik ez itz aiek neretzat. Or Eus 122. Aita, pekatu egin dut zeruaren aurka ta zure aurrean; eztut<br />
gaurgero merezi zure seme deitzea. Ir YKBiz 301. Bainan dolu dut, baitakit egin dutala bekatu. Iratz 101. Behin<br />
Josepek ez baitzion onhartu harekin bekhatu egitea, gezurrez zikhindu zuen eta preso sar-arazi. Zerb IxtS 26.<br />
Jaun pastorea, ea aholku bat emango didazun Jaungoikoarekin baketzekotz, bekatu egin dut eta: nere emaztea<br />
hil dut. Mde Pr 74s. Ondo dagola derizkiot nik / multa sendoak kentzia, / Pekatu egiten dun guziak / bear du<br />
penitentzia. Basarri 171. Zeiñek egin zuen pekatu, berak ala bere gurasoek, au itsu jaio zedin? Vill Jaink 105.<br />
Zure buruarekin pekatu egiñaz, Jaungoikoak eman dizun biziaren iturria ondatzen dezu. MAtx Gazt 43.<br />
Burutikan gerade / ziaro ariñak, / da uste ez degula / pekatu egiñak. Uzt Sas 299.<br />
(Bekaturik e., en oraciones negativas, condicionales o interrogativas). Cf. bekatu ez egin SP Phil 363, Xarlem<br />
949, AA III 527, Añ EL 2 12, CatJauf 22, pekatu ez egin OA 160, fB Ic II 230, JJMg BasEsc 59, Astar II 33,<br />
CatLlo 60, Osk Kurl 162. Huná, sendatu aiz: gehiago bekhaturik eztagiala. "Ne peche plus désormais". Lç Io<br />
5, 14 (He, LE, TB, Dv, EvS, Leon, IBk, IBe bek(h)aturik, Or, Ker pekaturik; Ol ogenik). Bekhaturik eztagien<br />
munduko bizitzean. EZ Man I 17. Agian aste batez edo biaz egoiten gara bekhaturik egin gabe; baiña urthe<br />
batez eta hamarrez bekhatutan. Ax 464 (V 301). Hartan bekhaturik egin baduzu, eska zakizko <strong>bar</strong>khamendu. SP<br />
Phil 116. Daukat proposito firmea ez geiago bekaturik egiteko, apartatzeko okasinoetatik zeu ofenditzekoetatik.<br />
CatAnz 1. Bekhaturik egin gabe bizitzeko. Gç 35. Gizonak arren eztü egin bekhatürik, Deebriak eragin derionaz<br />
geroz? Bp I 53. Bekhatua ezin maita baitezake eta ezin egin bekhaturik. CatLav 27 (V 21). Bihotzak bekhaturik<br />
eziñ egin baidezake. He Gudu 90. Sekulan bekaturik egin ezpalute bezain lasai bizitzea. Mb IArg I 247. Gurako<br />
gendukian ondo bizi ta pekaturik egin ez. Cb Eg II 55. Bekhatürik egin bazian bere khorpitzian galtho ziala<br />
pürga ledian arima. Egiat 177. Arimaren salbátzeas, ta por konsigiente ez bekaturik egiteas. LE Prog 106.<br />
Pekaturik egin edo konsentidu baga. Mg CO 123. Baña baldiñ zure deretxoa argitzeko, ta ongi agertzeko asko<br />
esan nai bazuen juramentu eragiteak, etzenduan bekaturik egiñ. AA III 555. Nola atrebi ninteke beraz<br />
bekhaturik egiterat nere Jainkoaren presentzian? Dh 204. Orregaz pekaturik egiñik badaukat? AB AmaE 260.<br />
Zerura joateko bi bide bakarrak daude; edo pekaturik ez egitea, edo ta penitenzia. Arr May 76. Etzuen niholazere<br />
nahi nihork haren gatik bekhaturik egin zezan. Jnn SBi 40. Hitzemaiten dizüt bekhatürik haboro ez egitia. Ip<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
659
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Hil 121. Da artzia resoluzio firme bat ez berriz bekatuik iteko. CatUlz 42. O zoritxarreko pekatua! ai beiñere<br />
pekaturik egin ez banu! ArgiDL 34. Baina guk ezkenuen bekaturik egin. Arti MaldanB 208. Norbaiti pekaturik<br />
egiten erakutsi al diozu? MAtx Gazt 85.<br />
v. tbn. Mat 216. Harb 312. Arg DevB 182. Tt Onsa 38. FPrS 33. Brtc 164. Mg CC 123. Añ EL 1 124. CatB 66.<br />
JesBih 440. CatLuz 32. Jaur 117. Lard 414. Hb Egia 79. Dv LEd 106. CatS 13. CatJauf 44.<br />
Pekaturik egin: Gco II 47. fB Ic II 237. JJMg BasEsc 30. Astar II 72. CatBus 47. Ur MarIl 5. Itz Azald 89. KIkG<br />
74. Ir YKBiz 104.<br />
b) (Con egin part. en función de adj.). "(Pecado de) comisión, bekatu egindeko, egina" Añ.<br />
- BEKATU EGINDEKO. "(Pecado de) comisión, bekatu egindeko, egina" Añ.<br />
- BEKATU EGINARAZI. Hacer pecar. v. BEKATU ERAGIN. Bekhatu eginarazi balin badiote, eta hainitz<br />
eginarazi balin badiote, orduan egiten du egin-ahala, hekien lotsarazteko. Jnn SBi 95.<br />
- BEKATU ERAGIN. Hacer pecar. Segur bada bekhatu eraginen dioela hala egoiteaz. Harb 169. Luziferrek,<br />
Deabru buruzagiak eta kapitainak, emaiten du halaber zenbait Aingiru gaixto eta Deabru tentatzeko eta bekhatu<br />
eragiteko. Ax 557s (V 356). Jaungoikoak eman ziran naturalak eragin dit pekatu. OA 135. Nork eragin zioten<br />
[Adam eta Evari] bekhatua? CatLav 42 (V 29). Jangoikoaren begietan berebat da besteri ark bekatu eragitea<br />
edo egiteko bidetan hura ezarzea. Mb IArg I 144. Emengo onra, interes ta gusto, pekatu eragin didatenak zer<br />
dira? Cb Eg II 61. Aingeru gaizto oek dira deabruaren aingeruak edo demonioak, gizonai bekatu eragiten edo<br />
bekaturako tentatzen diardutenak. Ub 8s. Gorputzeko izatian lagundu beeben bere, kendu gura leuke arimakua,<br />
pekatu eragiñaz. CrIc 66. Ekin eutseen guztijak gizon ari, goitu edo benzidu eben, eragin eutsen pekatu, ta<br />
galduerazo grazija. Mg CO 116. Zerk pekatu eragin edo Jaungoikoaren legea ausi eragiten digu? Gco II 4.<br />
Orpoz orpo zerraikion emakume gaizto ura bekatu eragiteko, eta onen atzaparretan kapa utzirik iges egin zuan<br />
etxetik. AA III 486. Bere erregu eta palakuakiñ eragiñ zidan bekatu. Ib. 533. Piestati euneti iru juaten ez dira<br />
pekatu egin edo eragin bagarik. fB Olg 188. Jaungoikuaren gorroto andikua da, inori pekatu eragitia, nai<br />
pekatu egiteko bidia emotia. fB Ic I 91. Zeure aragijak pekatu eragin gura deutsunian. Ur MarIl 20. Onekin<br />
Israeltarrak, beren gaiztakeriari zegokion kastigua artu zuten; ez ordea, oiei bekatu eragin zieten Moab eta<br />
Madiantarrak. Lard 104. Eskandaluagaz, zein dan berba edo egikera guztia, osoro ona eta arteza ez dana,<br />
besteai pekatu eragiteko oña emoten deutsena. Itz Azald 101. Guzurraz erain arren pekatu oneri, / Beste batek<br />
burua ausikotzu zeuri. Enb 80.<br />
- BEKATU-ERAGINGIN. Que induce a pecar. Piestazaliak dira agiriko ta ezkutuko pekatu ginak ta pekatu<br />
eraginginak. fB Olg 206.<br />
- BEKATU-ERAGINTZA. Inducción al pecado. Otsegin ez jakinai esatia lagunen ta ugazaben pekatugintzak<br />
ta pekatu-eragintzak... fB Ic II 187.<br />
- BEKATU ERAILE. Pecado mortal. Begiratu egizu, jausi ete zarian iñoz pekatu illgilla, eralla edo mortalen<br />
baten. Ur MarIl 26. Erregutu Marijari bijotzez ta gogotik pekatu eralla edo mortalian dagozanak gaitik. Ib. 6.<br />
Kondenauen infernua da, pekatu eralla edo mortalean ilten diranak doazan lekua. Itz Azald 41.<br />
- BEKATU ERAZO. Hacer pecar. v. BEKATU ERAGIN. Eztot neure bizijan deseo loirik euki, ez inor<br />
galzeko bere, edo inori pekatu erazoteko intenzinoerik euki. Astar II 145. Entzun eztaijen, pekatu erazo al leijuen<br />
gauzarik. Ib. 96.<br />
- BEKATU HERIOTSU. Pecado mortal. Adimentua duenak eta sakramentu au bekatu eriotsuan edo<br />
mortalan artzen badu, bekatu egiten du? Legaz 38.<br />
- BEKATU GAIXTO. "Bekhatu gaixtua (S-saug), le diable" Lh.<br />
- BEKATU-GAUZA. Cosa pecaminosa. Jangoikuak eragozten dabenian pekatu gauzaren bat, eragozten bere<br />
dau jartia pekatu egiteko peligru ezagutuban. Mg CO 127. Emeko atsegin zoroetan eta bekatu gauzeetan lasa<br />
emon da, etse au infernurako egiteko. Añ EL 2 76.<br />
- BEKATU HILGARRI. Pecado mortal. Gauza andijan badaukazu bide bagarik deungatzat, izango da pekatu<br />
andija, illgarrija edo mortala. fB Ic II 220. Alan kastigetan badau edozein pekatu illgarri edo mortal. fB Ic III<br />
362. Pekatu illgarri edo mortal eta benial edo ez-illkorra zertan berezitzen diran erakusten. Aran SIgn 62.<br />
Eragozten da ernegua edo Jaungoikoaren eta bere santuen kontrako berba iraingarriak esatea; eta au da pekatu<br />
ilgarria edo mortala. Itz Azald 88. Arteztasunari uts egiten badeutso gauza andiyan, izango da pekatu andiya<br />
edo ilgarria, txikian bada, pekatu txikia edo arina. Ib. 89.<br />
- BEKATU HILGILE. Pecado mortal. Begiratu egizu, jausi ete zarian iñoz pekatu illgilla, eralla edo<br />
mortalen baten. Ur MarIl 26.<br />
- BEKATU HILKOR. Pecado mortal. Bereala konfesa zaite gaur, asmetan badozu zeure ariman bekatu ilkor,<br />
eriotzko edo mortalen bat. Añ EL 1 27. Alan egiten ez badabe egiten dabe pekatu ilkor eta astuna. Itz Azald 13.<br />
Pekatu aundi edo ilkorra egin duenak beste biderik ez dauka: edo aitortza edo betiko ondamena. ArgiDL 23.<br />
- BEKATU JATORRIZKO. v. JATORRIZKO BEKATU.<br />
- BEKATU KAPITAL. Pecado capital. v. BEKATU BURUTAR. Cf. Añ: "Pecado capital: (c.) bekatuen burua,<br />
burukoia, sustraia, iturria; (AN) zaña". Pekatu kapitalak dira zazpi. Bet 14. Zazpi pekatu kapitalak, zeñai<br />
deitzen zaizten pekatu mortalak, dirade oek. OA 98. Pekatu Kapitalak edo besteen sustraiak dira zazpi. Cb CatV<br />
55. --Bekatü kapitalak bethi mortal direa? --Ez, batzütan mortal dira, eta batzütan benial. CatLan 112. Bat-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
660
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
banazka kurritu behar ditu Jainkoaren eta Elizaren manamenduak, zazpi bekhatu kapitalak. Brtc 54. Bekatu<br />
kapitalak, edo bertzeen iturburuak ta zañak dire zazpi. Añ CatAN 56. Zergatik deitzen diegu pekatu kapitalak<br />
edo besten buruak eskuarkiro mortalak esaten zaien zazpi pekatu oei? Gco II 21. Oen ondoren erakusten digu<br />
dotrinak [...], zer dan bekatua, bekatu kapitalak, oen kontrako birtuteak eta beste zenbait gauza egoki. AA III<br />
404. Sustrai onetati bertati sortuten dira, arako zazpi pekatu Kapitalak esaten deutseezun gurari galdubak. fB Ic<br />
II 263. --Nondik examinatzen da Kontzientzia? --Jainkoaren Legeko hamar Manamenduetarik, [...], bekatu<br />
kapitaletarik, eta bat bederak bere estatuko obligazionetarik. CatLuz 32. Pekatu kapital edo burutarrak dira<br />
zazpi onek. CatBus 33. --Zeren gainean behar da etsaminatu? --Jainkoaren eta Elizaren Manamenduen, zazpi<br />
Bekhatu Kapitalen eta bere estatuko eginbiden gainean. CatJauf 119. Berortantxe jarriko dittugu pekatuaz edo<br />
gaiztakeria eta gaiztakeri buruaz edo pekatu kapitalaz esatekoak. Inza Azalp 22. Kolera, bekatu kapitala, bertze<br />
hainitz bekatuen ithurburua. Larz Senper 16.<br />
v. tbn. CatB 76. CatAe 60. CatSal 61. CatR 61. CatS 8. Pekatu kapital: CatLlo 78.<br />
- BEKATU-LAGUN. Compañero de pecado. Cf. supra bekatuan lagun izan danarekin (AA I 561). Agintzen<br />
dizut zere okasioa kendu bear dezula, ta bota zere etxetik mirabe bekatu laguna. Mg CC 149. Emakume ezkondu<br />
bekatu loian erorten dana gizaseme batekin, illa izan didilla, baita bekatu laguna ere. Ib. 152. Ikusiko ditubez<br />
pekatu laguntzat artu zituben txakur, ardi, bei edo beste ganaduben itxurak. Mg CO 208. Ez da baña iños<br />
izentau biar konfesinuan pekatu laguna. Ib. 169. Esan bere bear deutsazu, ea zeure etse <strong>bar</strong>ruan edo zeure<br />
agindura badaukazu bekatu-laguna. Añ EL 2 148. Betsabee bere lengo bekatu-lagun, eta orain egiazko<br />
emazteagandik, lau seme izan zituen. Lard. 194.<br />
- BEKATU LARRI (Añ, H (-kh-)). Pecado grave, mortal. "Pecado mortal" Añ. v. BEKATU HERIOZKO. <br />
Halaber Iainko puxantak tratatzen du arima / Bekhatu larririk gabe mundutik illkhi dena. EZ Man I 120. Bekatu<br />
larri-andia da gezurra, andia bada gezurretik norbaiti etortzen zaion kaltea. Mb IArg I 263. Bekatu txiki oek<br />
dituela, Jainkoaren grazian iltzen diranak, eta bekatu larri andien zor guzia pagatu gabe daudenak, [...]<br />
eramaten due, illez geroz, Purgatorioko pena deritzen neke-pen bat. Ub 211. Uste due, obrazko pekatu larririk<br />
edo lodirik egiten ez duenean, pekaturik ez daukeela. Gco I 432. Da pekatu beniala, berez gauza larria edo<br />
pisua izan arren, kulpa andi bage uste bazuen, pekatu ariña zala, eta ez mortala edo larria. Gco II 13.<br />
Ezkonduak, bekatu larri edo mortalaren azpian beartuak daude, beren aldetik alegiña egitera aitu edo itzali ez<br />
dediñ ongi nai eta amorio au. AA I 576. Gezurraren gañean egiten badu [juramentu] gutxienez egingo ditu bi<br />
bekatu larri. AA II 29. Debozioneari aphur bat ematen zaizkon jendeak beiratzen ohi dire bekhatu larrienetarik,<br />
burhoetarik, haserrego handietarik. Dh 65. Pekatu larri edo illkorrean zeudenentzat eta purgategiko animentzat<br />
erregutzeko iru aldiz egunean eskilla edo kanpaiak jo zitezela. 'Por los que estaban en pecado mortal'. Aran SIgn<br />
82. Bekatu larrian eginikako egintza onak ez baitire onkaitariak, ez ere askiemalleak, baizik erdiestaleak<br />
bakarrik. Legaz 35. --Bekatu arina edo beniala zer gauza da? --Bekatu larrirako prestamena. Ib. 43. Begira<br />
ondo, oraingotz pekatu larri edo mortalen bat egiñ ote dezun. Arr May 35. Pekatu larri edo ilkorran il ezkero,<br />
eziñ zeruratu liteke iñor. ArgiDL 11. Irigarai kristau onegia zen horlako bekatu larri bat egiteko. Mde Pr 177.<br />
Ene ume! pekatu larria egin dezue, gaur bijili-eguna dek eta. And AUzta 51. Gai ontan edozein aragizko atsegin<br />
artzea, oso jakiñez izan ezkero, pekatu larria dala ez aztu. MAtx Gazt 86. Egia esan, ez da oso erraza irakurtzen<br />
[Uli<strong>bar</strong>riren liburua] eta ez dut uste bekatu larria denik inorentzat hori ez irakurria izatea. MEIG IV 56.<br />
- BEKATU MORTAL (T-L s.v. mortel, DBPT). Pecado mortal. v. B. HANDI, B. ASTUN, B. LARRI. Tr.<br />
Apenas se encuentran ejs. del s. XX. Bekhatu mortal buruzagiak dira zazpi. Mat 26. Bekatu mortaleak dirade<br />
zazpi. Ber Doc 90v. Pekatu mortalean egon arren. VJ 15. Hauk gustiak, Kristau falsoak ohi ditu obratzen / Noiz<br />
ere baita, bekhatu mortalean erortzen. EZ Man I 3. O zenbat bekhatu mortal gazte erhoek egiten duten! Harb<br />
177. Zordun dela dakienak eta iustiziaz kondena dezaken arteiño pagatu nahi eztuenak, bekhatu mortal egiten<br />
du. Ax 244 (V 163). Zeure gogoan atsegin hartzen egoiten zara, eta hala egonez bekhatu mortal handitan<br />
erortzen zara. Ib. 368 (V 242). Nahiago zinituket ene begien aitzinean hillik ikusi, ezen ez bekhatu mortal batez<br />
kutsaturik. SP Phil 402. Lehen hil eziez bekhatu mortal bat Iinkoaren kontra kometi. Tt Arima 54. --Zonbat dira<br />
bekhatü mortal gehienak? --Zazpi: ürgüillia, a<strong>bar</strong>izia, aragizko bekhatia, bekaizteria, gormandiza, khexüeria,<br />
herrabia. Bp I 54. Konfesadu bekatu mortal guztiak. (Nicolás de Zubia). ConTAV 5.2.11, 153.<br />
(s. XVIII) Nagoana ere pekatu mortalean. OA 20. Anitzek egiten tustela bekatu mortaleak eta andiak ez ongi<br />
egiteas Jaun Goikoaren zor geben paguak. SermAN 4v. Zer da pekatu eriozkoa, edo pekatu mortala? CatBurg<br />
35. Nahiago zintuzket, ene haur maitea, ikhusi hilltzen ene begien aitzinean, ezen ez bekhatu mortal baten egiten.<br />
He Phil 406. Pekatu mortal batek Adan gure Aita bere ondorengo graziakin Paraisutik bota zuen. Cb Eg II 170.<br />
Sinhetsten nuen bazela ifernu bat, bekhatu mortal bakhar bat aski zela harat kondemnatua izatekotzat. Lg II 191.<br />
Itz desonesto bát tentagárria dá bekátu mortale bát sekula pagatu ezin daikéna áski inférnuan. LE Prog 112.<br />
Pratika horiek batek ere eztüie obligatzen bekhatü mortalen ez benialen phenaren pian. Mercy 33. Badakit<br />
hainitz bekhatu benialek ez dezaketela egin bekhatu mortal bat. Brtc 109. Bekatu mortala edo eriozkoa da<br />
Jainkoaren grazia galerazitzen duana ta betiko eriotza darraikana. Ub 152. Bekatu mortal bakar bat / Aski bada<br />
galtzeko, / Milaka ein tuztenentzat / Zer pena ote dago? Monho 124.<br />
(s. XIX) Osoro bekatu mortal jakinak, dudakoak ta begitanduak Konfesoreari agertzea. Mg CC 162.<br />
Zeinbatek daukez pekatu benial edo arintzat pekatu mortal edo astunak dirianak? Mg CO 145. Onetarako<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
661
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
aurkitu bear zara bekatu mortal edo eriozko baga. Añ EL 1 119. Ikusten ezpada ere begiakin, egiaz illik dago<br />
Zerurako, eta orregatik deritza pekatu mortala. Gco II 8. Memoriaz jakiteaz gañera, beartuak eta obligatuak<br />
gaude bekatu mortalaren azpian Kredoko artikuluen substanzia bederik aditzera. AA III 588. Bekhatu benialak<br />
errexki egiten dituena segurki bezala bekhatu mortalean eroriko dela. Dh 65. Piesta zalen arimak milla pekatu<br />
mortal entzun, esan, ikusi, pensau, naitu, egin ta eragin ditubee dantza ta piesta orreetan. fB Olg 182. Soldau<br />
bat jausi zan pekatu mortal baten. JJMg BasEsc 54. Zure bekhatiez aisaki orhitzeko gogoman ezazü [...],<br />
honkiten zirenez zazpi bekhatu mortal gehienetzaz. UskLiB 86. Orhitüren nüzü orano bekhatü murtal bakoitz bat<br />
aski dela hara erorteko. Ib. 70. Andria: gorde ta zaindu nagizu jausi ez naitian pekatu mortalian. Ur MarIl 29.<br />
Bekhatu mortal bakhotxak berritan gurutzefikatzen zintuela. Dv LEd 266. Debekatua zaiote xehatzea zertan<br />
datzan bekhatu mortala eta zertan beniala. Laph 97. Ifernia da lekhü bat nun debriak eta bekhatü murtalian hil<br />
diren gizunak beitaude. CatS 36. Iltzen badira bekatu mortalan edo eriotzkorran, ifernura. Legaz 55. Animaren<br />
salbazioa urreaz irabazten ezta, nork bere buruari uko egiñaz irabazten da, pekatu mortal bakar bategatik<br />
galtzen dan bezela. Arr May 21. Hek ezagutzen ez zituzten bekhatu mortalak. Elsb Fram 177.<br />
(s. XX) Bekhatu mortala da Jainkoaren legeari desobeditzea gauza handian. CatJauf 89. --Zer da agozko<br />
konfesioa? --Da erraitia bere bekatu mortal guziak konfesoriari. CatUlz 42. Emazte handi, sekail, petrail bat,<br />
bekatu mortala bezain itsusia. Lf Murtuts 19. Badirudi bekatu mortalean daudela (gaudela?) soin-ek eta<br />
gorputz-ek adiera berbera ez dutela esan duten guztiak. MEIG VII 88.<br />
v. tbn. CatAnz 6. CatUt 67. Egiat 200. CatLan 111. CatLuz 33. Pekatu mortal: Urqz 16. Zuzaeta 67. Astar II 90.<br />
- BEKATU OHITUAR (pekatu oituar Lar). "Pecado habitual" Lar.<br />
- BEKATU OMISIOKO. v. OMISIOKO BEKATU.<br />
- BEKATU ORIJINAL. Pecado original. v. JATORRIZKO BEKATU. Tr. Apenas se usa en el s. XX. <br />
Bekhatu orijinala da gure naturaren arrazazko korrupzione gaixto bat. Lç ABC I 5v. Nothadura hura deitzen da<br />
bekatu orijinala, erran nahi da, ethorkizkoa edo ithurburutik heldu dena. Mat 162. Ez bekatu orijinalerik, ez<br />
mortalerik, ez benialerik baterere. Ber Doc 137v. Zeure amaren sabelean bekhatu orijinalik gabe Iainkoaren<br />
garaziaz konzebitua zarena. Harb 54. Bautismoak sein bateatzakeai bekatu orijinala, eta andi eginda bateatzen<br />
diranai artean egin zituen bekatuak ta bekatu orijinala [parkatzen ditu]. CatAnz 6. [Bathaioak] khentzen daroku<br />
bekhatu orijinala, baita aktuala ere, baldiñ baginduen batere. Gç 215. Hura [Maria] xahü izan dela grazia<br />
berhezi batez, diot thaka eta bekhatü orijinala gabe. Bp II 91. Pekatu orijinala kentzeko. OA 64. Gizona, bizi<br />
deno, ezta erras tentazionetarik solt izanen; zeren eta bekhatü orijinalaren khozian sorthü girenen gañen,<br />
gihaureki kharreiatzen beitügü tentazionen üthürbüria. Mst I 13, 3. Pekatu orijinala edo jatorrizkoa eta beste<br />
edozeñ bateaetan danagan aurkietan dana kentzeko. Cb CatV 49s. Maria bere izatearen lehen mementetik<br />
begiratua izatu da bekatu oriyinaletik. Mih 4. Gizon guziak ill ziran, Adanen Sagar-jate gaiztotik zetorkien<br />
bekatu orijinal edo jatorrizkoaren bidez. Ub 193. Jainkoa zen bakharrik gai bekhatu orijinalaren notha beltzetik<br />
zure garbitzeko. Brtc 84. Jatorrizko pekatutik edo pekatu orijinaletik, sustrai pozoatu batetik bezela datorkigu<br />
guzioi gere aragiaren edo gorputzaren erabageko griña zikin ori. Gco II 39. Jakiñ bear du lenbizia bataioko<br />
sakramentua ipiñi zuala Jesu-Kristok bekatu orijinal edo jatorrizkoa [...] <strong>bar</strong>katzeko edo kentzeko. AA III 589.<br />
Parkatu jakun sakramentu onen indarrez pekatu orijinal edo jatorrizkua. JJMg BasEsc 47. Jaijo zare pekatu<br />
orijinal baga? Astar II 140. Hari bakharrik emana izan zaion pribilioaz, Jainkoak begiratu du bekhatu<br />
orixinaletik. MarIl 83s. Estaliak ginen krimez, zeinak eratxiki baititugu bekhatu orixinalari, zeinaz jadanik oro<br />
kriminelak eginak baikinen. Jaur 147. Ordu hetan bazen, Nazareteko hiri ttikian, birjina gazte bat, kontzebitua<br />
izatu zena bekhatu orisinalik gabe. Jnn SBi 9. Sant Anbrosik erraiten dü Mariak eztiala ükhen ez bekhatü<br />
orijinalaren ez bekhatü aktüalaren nokürik. Ip Hil 16. Etzinen khozatürik / Bekhatü orijinalaz. UNLilia 19. --<br />
Zonbat bekhatu suerte dire? --Badire bi suerte: bekhatu orisinala eta bekhatu aktuala. CatJauf 40. --Bataioko<br />
sakramentue, zertako da? --Kentzeko bekatu orijinala, eta bertze edozeiñ bekatu arkitzen bada bataietzen den<br />
arren baiten. CatUlz 38. --Gure liburuek erakusten daukute ttipitik baino urrunago danik heldu direla askotan<br />
gure ezinbertzeak. --Bekhatu orisinaletik? Lf Murtuts 39.<br />
v. tbn. Bek(h)atu o.: Hm 208. CatUt 66. CatLan 74. Añ CatAN 46. CatB 55. CatLuz 22. CatAe 54. CatSal 55.<br />
CatR 55. CatS 8. BOEl 336. Pekatu o.: Zuzaeta 82.<br />
- BEKATUPE. (En casos locales de decl. sing.). Estado de pecado. Onets biotzetik bekatu petik atera zaitzan.<br />
Lar STomas 2. Jesusek esan nai duena da Salbatzallea ta hau da Jangoiko-gizonaren egiteko guzia: bekatu petik<br />
gu atera ta bere zerura zuzen-eraztea. Mb IArg I 150. Aterako zituala gizon-emakume guziak bekatu-petik eta<br />
infernuko etsaiaren atzaparretatik. Ub 24. Mundu huntan bekhatupean eta sakrileio pean bizi izan ondoan joan<br />
beharko haizela, hain izigarriki laidoztatu [...] dukeian Jesu-Kristo haren aitzinerat. Dh 222s. Naiz dozu egon<br />
pekatupian? Astar II 224. Ze aleginak eztituz egiten ainbat lasterren urten daigun pekatupetik? Ib. 285. Zure bizi<br />
guzian bekhatu-pean egotu zare, eta zer egiten duzu? Dv LEd 129. Tanboliñ-txistu alai gozoan / lenago ziran<br />
jolasten, / gaur eguneko dantza loturik / ez eben ontzat artutzen; / ondiño geiau: pekatu-pean / jolas au eben<br />
zigortzen. BEnb NereA 229.<br />
- BEKATUTAN. v. BEKATUAN.<br />
- BEKATU TXIKI. Pecado venial. Iraatzi egijezu pekatu arin ta txikijai, pekatu andiren bat, parkatua bat,<br />
baña bere zorra pagau bagia. Ur MarIl 94. Arteztasunari uts egiten badeutso gauza andiyan, izango da pekatu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
662
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
andiya edo ilgarria, txikian bada, pekatu txikia edo arina. Itz Azald 89.<br />
- BEKATU XUME. Pecado venial. Bekhatu xumeez edo benialez kasurik egiten ez duena <strong>bar</strong>atxe-<strong>bar</strong>atxe<br />
mortaletan eroriko da. Brtc 109. Askotan bekhatua ezjeustzat eta bekhatu handiak xumetzat dauzkagu. Dh 133.<br />
- BEKATUZKO. Pecaminoso. "Bekhatuzko, qui est de péché. Bekhatuzko bilduma nakhaizgarri bat (Jaur), un<br />
amas repoussant de péchés" Dv. Bekhatuzko amoria bethi date traidore. E 87. Hautatzenago zuela Iainkoaren<br />
populuarekin aflijitu izatera, ezen ez denbora guti batetakotz bekhatuzko atseginén ukhaitera. Lç He 11, 25 (He,<br />
TB, IBk, IBe bek(h)atuaren, Dv, Ol ogen-). Alabañan ez emenda bekhatuzko bizia. EZ Man I 86. Sakramendua<br />
da hura Penitenziazkoa, / Zeñetan xahutzen baita notha bekhatuzkoa. EZ Man II 72. Ira per vitium, biziozko<br />
hira, bekhatuzko haserrea, arrazoiñaren kontrakoa. Ax 279 (V 186). Bekhatuak, eta bekhatuzko obrak, baititugu<br />
geure geureak eta gerok eginak. Ib. 112 (V 74).<br />
(s. XVIII) Eta hauk dire, bekhatuzko gure usantza gaxtoen efetuak, edo Satanen asmuak eta linbuzteriak. He<br />
Gudu 114. Zenbat bekatu eragiten dituen edo zenaterako bidea ematen duen, anbat bekatuzko puñalka ematen<br />
diozka bere anima gaisoari. Mb IArg I 144. Anima kulpaz loitu itsusian deabruak bere atseden gabeko gorroto<br />
bizia dauka, eta aren zai, edo ondoren pekatuzko kateakin lotuaz, bere esklaba billau ori gordetzen, ta<br />
seguratzen beti dabill. Cb Eg II 168. Ez balin baditugu utzten lekhu, etxe, lagun eta bekhatuzko bertze bide<br />
guziak. Lg I 273. Eta Jaunaren graziaren mirakuillu bat behar zela haren bekhatuzko gathe lodien hautsarazteko.<br />
Ib. 188. Bekhatuzko okasionean jartzen direnek. Brtc 56. Dostetek, atseginek, eta maiz bekhatuzkoek<br />
okupatu dute ene bizia. Ib. 81. Gure egiñ-ahalak bekatuzko zor guzia pagatzeko diña ez diranean. Ub 212.<br />
(s. XIX) Egiteko eskuka bekatuzkoak edo beren buruakin, edo besteekin. Mg CC 114. Egiten du bekatuzko<br />
konfesioa. Ib. 116. Kale edo etxe aetan badagoz tentatzalle gaistuak, edo lengo adiskide pekatuzkuak. Mg CO<br />
121. Itxi egizuz bekatuzko bideak, okasiño, ta adiskidetasunak. Añ LoraS 30. Bekhatuzko estatuan erori dela<br />
Jainko biziaren eskuetarat. Dh 138. Ezpazare urruntzen bekhatuzko bide ta parada hetarik. Ib. 209. Nai dozu,<br />
Jaungoikua etorri dakizun dantza zale bakotxari esatera, dantza orreek pekatuzkuak diriala, ta ez juateko? fB<br />
Olg 151. Beste ainbeste jazoten da kristinaubeen arteko ekandu pekatuzko, ta oitura galdu askogaz. Ib. 135.<br />
Eureen erriko dantza naastubak, eta pekatuzkuak guztiz kendutia. Ib. 153. Pekatuzko ta pekaturako<br />
adiskidetasunak, ta alkar artutiak galdutia gauza ona da. fB Ic II 207. Emon daikijozu zeure gorputzari laztasun<br />
ta nekegarriren bat, len emon deutsazuzan pekatuzko atsegiñen ordez. Ur MarIl 23. Itxi gogoko, ta zale dan<br />
olgantzaren bat, pekatuzkua ez izan arren. Ib. 5. Irakasten zinerotan nola nik-ere kofesioaz buluzarazi behar<br />
dudan nere bihotza bere bekhatuzko azaletik. Dv LEd 9. Altxa nadien bekhatuzko ohe hunetarik. Ib. 101.<br />
Distiatu du berthutez, bekhatuzko gauean. Hb Egia 79. Ez othe ziren bekhatuzko lokharri guziak hautsi behar?<br />
Ib. 68. Bekhatutik eta bekhatuzko bidetarik urrun. Laph 153. Jinkuaren beraren aitzinian egiten eztiren<br />
bekhatuzko obra hetarik. CatS VIIIs. Europaren parterik galantenean biotzak pekatuzko lo-zorrotik suspertu ta<br />
esnaatu. Aran SIgn 98. Pekatari askoren biotzeko pekatuzko illuntasunak desegin zituana. Bv AsL 90. Igaroko<br />
nere bizia pekatuzko kate luze bat izan da. Ib. 22. Nahi balinbadiozute ihesi egin bekhatuzko okasionei. Jnn SBi<br />
59.<br />
(s. XX) Egiazko gogoa denean bekhatuzko okasionetarik urruntzeko eta zer nahiren pairatzeko, berriz<br />
bekhatuan erori baino lehen. CatJauf 121. Bere pekatuzko bizibidea dala-ta, gizartetik uxatua izan dadin aldarri<br />
eginen dute. Etxde JJ 213. Au ez litzake izugarri, nonai zabaldurik dagon bekatuzko izurri lazgarri au gizasaldoetan<br />
egunoro damurik ikus ez ba geneza. Or Aitork 230. Irakurgai, izketaldi, zinema lizunak edo pekatuzko<br />
tratabideak esnatu diotela. MAtx Gazt 26. Pekatuzko zurrunbilloan / itotzen nauk jolas ta parre. NEtx LBB 248.<br />
Inozent izan arren --ai hori latima!-- / bekatuzko kutsuan daukagu arima. Xa Odol 346. Gales-ko ezkonformistek<br />
ez dituzte ontzat hartzen edari hordigarriak eta bekatuzko lanbidetzat daukate tabernaritza. MIH<br />
185. Ikusi berria nuen "Psychosis", beti gogoko izan dudan Hitchcock-ek bere pekatuzko bizian egin duen<br />
pekaturik larrienetakoa. MEIG I 199.<br />
v. tbn. JesBih 454. Aran SIgn 99. Arb Igand 5. Ip Hil 207.<br />
- BERBAZKO BEKATU. Pecado de palabra. Egin dituzen pekatuek mandamientuetati, pensamientuzkoak,<br />
berbazkoak eta obrazkoak. VJ 10. Konfesino garbi ta osuak eskatuten dau ez naastetia pekatubak; biar dira<br />
agertu pensamentuzkuak pensamentuzkuak legez; berbazkuak, deseozkuak, tokamentu, ta obrazkuak, bakotxa<br />
okertu baga. Mg CO 171. Berbazko edo obrazko pekatubetan jausteko, badauka gizonak zek atzeratu dagijan.<br />
Astar II 141. --Zeinbat eratakoa izan leiteke pekatu norberarena? --Gogozkoa, berbazkoa eta egitezkoa. Itz<br />
Azald 135.<br />
- HERIOZKO BEKATU, BEKATU HERIOZKO (Lar, H (bekhatu h.); p. eriozko Lar). "Pecado mortal" Lar. <br />
Heriozko bekhatuan baldin bada partitu, / Oiñhazeen sofritzera behar du abiatu. EZ Man I 59. Zer da pekatu<br />
eriozkoa edo pekatu mortala? CatBurg 35. Bekatu mortala edo eriozkoa da Jainkoaren grazia galerazitzen<br />
duana ta betiko eriotza darraikana. Ub 52. Bereala konfesa zaite gaur, asmetan badozu zeure ariman bekatu<br />
ilkor, eriotzko edo mortalen bat. Añ EL 1 27. Onetarako aurkitu bear zara bekatu mortal edo eriozko baga. Ib.<br />
119. Eskeñiten deutsut ill-aginian, bekatu eriotzkoan, kondenetako zorian, gaisorik ta estueraren baten<br />
dagozanagaitik. Ib. 91. --Zer pekatu dira oriek? --Mortalak edo eriozkoak, baita benialak ere. CatG 40.<br />
- ETORKI(Z)KO BEKATU. Pecado original. "Bekhatu ethorkikoa [...] péché original" H.<br />
Cf. Mb IArg I 272: Zeren bakoitzak bekatu etorki-orijinala kenduagatik, kenzen ez duen gaitzerako bere griña.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
663
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Adamek bekatu egin zuenean likistu eta nothatu baitzuen bere ethorkia eta naturaleza, [...] nothadura hura<br />
deitzen da bekatu orijinala, erran nahi da, ethorkizkoa edo ithurburutik heldu dena. Mat 162. Zer bilkuia handi<br />
eta ederra sinhesten dituena Trinitatea, bekhatu ethorkizkoa, zerua, ifernua, [...], eta egiten duena sinhestearen<br />
arabera! Hb Egia 101.<br />
- EZ EGINEKO BEKATU, BEKATU EZ EGINEKO. Pecado de omisión. Ez konturik arimiari artubaz ez<br />
egiñeko edo omisiñoeko pekatuben ganian. Mg CO 24. Zer da pekatu omisinoeko edo ez egiñekua? Mg CO 24.<br />
- GOGOZKO BEKATU. Pecado de pensamiento. Gogozko pekatu izateko [...] ezta biar gomutan edo<br />
buruban darabilen leezko loikerijarik egiteko gurari edo deseorik eukitia. Astar II 135.<br />
- HITZEZKO BEKATU. Pecado de palabra. Konfesio garbiak ta osoak eskatzen du ez nastatzea bekatuak;<br />
bear dira agertu pensamentuzkoak pensamentuzkoak bezela, itzezkoak, deseozkoak, tokamentuak, ta obrazkoak<br />
bakoitza okertu gabe. Mg CC 119. Beste pekatu batzuek dira hitzezkoak bakarrik: nola juramentuak, batezere<br />
gezurrezkoak; blasfemiak, birau edo maldizioak; hitz loiak. Gco II 2.<br />
- JATORRIZKO BEKATU, BEKATU JATORRIZKO (H (V, G); pekatu j. Lar). Pecado original. --Zertako<br />
da ifinia bateoko sakramentua edo ezkutapea? --Kentzeko pekatu jatorrizkoa eta beste edozein bateatzen dan<br />
argan arkitzen dana. CatBurg 34s. --Pekatu orijinala edo jatorrizkoa eta beste edozeñ bateaetan danagan<br />
aurkietan dana kentzeko. Cb CatV 49s. [Aur jaio-berriak] du bekatu jatorrizkoa edo bekatu orijinala. Ub 195.<br />
Gizon guziak ill ziran, Adanen Sagar-jate gaiztotik zetorkien bekatu orijinal edo jatorrizkoaren bidez. Ib. 193.<br />
Zer gauza da bekatu orijinala edo jatorrizko bekatua? Ib. 153. --Zer da bekatu orijinala edo jatorrizkoa? --<br />
Guziok sortzetik dakarguna. Añ CatAN 46. Pekatu jatorrizko edo orijinal artatik etorri da gure itxumena,<br />
gaitzerako griña fortitza eta onerako pisutasuna, nagitasuna eta atzerapena. Gco I 417. Jatorrizko pekatutik edo<br />
pekatu orijinaletik, sustrai pozoatu batetik bezela datorkigu guzioi gere aragiaren edo gorputzaren erabageko<br />
griña zikin ori. Gco II 39. Geratu ziran Zeruko ateak, bekatu jatorrizko onekin itxiak, Adanentzat ta onen<br />
ondorengo guztientzat. AA III 269. Jakiñ bear du lenbizia bataioko sakramentua ipiñi zuala Jesu-Kristok bekatu<br />
orijinal edo jatorrizkoa [...] <strong>bar</strong>katzeko edo kentzeko. Ib. 589. Parkatu jakun sakramentu onen indarrez pekatu<br />
orijinal edo jatorrizkua. JJMg BasEsc 47. Zirkunzisio onek, orain bataioak bekatu jatorrizko edo orijinala<br />
<strong>bar</strong>katzeko duen indarra zuen. Lard 18. --Zertarako ibenia edo paratua izan zen bataioko sakramentua? --<br />
Bekatu jatorrizkoa edo orijinala kentzeko. Legaz 38. Emendik konturatu bedi irakurlia zeñ zarra dan gure<br />
Ordenan San Franziskoren semien jaiera Mariaren sortze jatorrizko pekatuaren kutsu gabiaren alderako. Bv<br />
AsL 201. --Nor da gure Andra Maria Dontzellea? --Da Andra bat jatorrizko pekatua baga sortua. Itz Azald 71.<br />
Ni naiz Birjiña, jatorrizko pekatuaren kutsurik gabe sortua. Goñi 63. Jaunaren agindu aundi zorrotz bat autsi<br />
zuten ta beren ume guztiak ondasun aiek gabe jaio bear nai ta nai-ez, au da, jatorrizko pekatuan. Inza Azalp 47.<br />
Onaren jabe izateko emana zaigun naimen-indar au, txarkeriaren jabe egin oi zaigu. Jatorrizko pekatuaren<br />
ondorenak dituzu. MAtx Gazt 87.<br />
- OBRAZKO BEKATU. Pecado de obra. Egin dituzen pekatuek [...], pensamientuzkoak, berbazkoak eta<br />
obrazkoak. VJ 10. Aragizko pekatu obrazkotati datorren aidetasuna. Oe 150. Deseoti [dator] obrazko pekatuba.<br />
Zuzaeta 148. Uste due, obrazko pekatu larririk, edo lodirik egiten ez duenean, pekaturik ez daukeela. Gco I 432.<br />
Beste batzuek dira lasaiegiak edo obrazko bekatuak baizik ezertan artzen ez dituenak. AA II 141. Gaistoeneko<br />
puntuan, desoneski berba egin ta begiratzea gaiti, aurrerago igaroten ezpada, ez da obrazko pekaturik. Añ<br />
GGero 279. Egiten ezpadabee obrazko pekaturik. JJMg BasEsc 121. Berbazko, edo obrazko pekatubetan<br />
jausteko, badauka gizonak zek atzeratu dagijan. Astar II 141.<br />
- OHITURAZKO BEKATU, BEKATU OHITURAZKO (bekhatu o. H). "Péché d'habitude" H.<br />
Eta oiturazko pekatua, argaltasunekoa da edo maliziazkoa da? Gco II 5.<br />
Orduan oiturazko pekatua da maliziazkoa, gaiztakerizkoa, kulpadunagoa, zerren borondatea argana etziñago<br />
eta makurtuago dagoan. Ib. 5.<br />
- OMISIO(Z)KO BEKATU, BEKATU OMISIOKO. Pecado de omisión. Omisiño edo ez eginiko pekatuba.<br />
Mg CO 24. Omisinoeko pekatuba. Ib. 24. Zer da pekatu omisinoeko edo ez egiñekua? Ib. 24. Pekatu asko dira<br />
utsegiñezkoak edo omisiozkoak. Gco II 4.<br />
- PENTSAMENTUZKO BEKATU. Pecado de pensamiento. Pensamenduzko bekhatuak dira kofesatzeko<br />
gaitzenak. Harb 157. Egin dituzen pekatuek [...], pensamientuzkoak, berbazkoak eta obrazkoak. VJ 10.<br />
Konfesino garbi ta osuak eskatuten dau ez naastetia pekatubak; biar dira agertu pensamentuzkuak<br />
pensamentuzkuak legez. Mg CO 170. Pensamentuzko pekatuen gañean itzegitean. Aran SIgn 62.<br />
- SORTZEKO BEKATU, SORTZARO(Z)KO BEKATU, BEKATU SORTZEKO, BEKATU<br />
SORTZEKIKAKO (bekhatu s. H). Pecado original. Haurtxo iaio berriari bekhatu sortzekoa / arren xahu<br />
diozozu Adamenikakoa. EZ Man II 67. Sorzarozko bekhatiagatik, lüzaz gurekin arima ehortzirik bezala dago<br />
khorpitzian. Ip Hil 33. Begiratürik izan dela xahü sorzaroko bekhatiaren thonatik. Ib. 208.<br />
Etim. Del lat. peccatum.<br />
bekatu. v. behekatu; begikatu.<br />
bekatudun (Añ), pekatudun (Lar). "Pecaminoso" Lar y Añ. Orrenbat bekatudunen ta munduko beste guzien<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 664<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
artean Jesusen Ama dela bekatuaren arantzik bageko lilio zuri ederra. Mb IArg II 17.<br />
bekatugabe. (Adj.). Sin pecado; inocente. Khexagune suerte guziak, [...] nolanahikoak izan daitezen, eziñ<br />
baititezke bekhatu-gabeak. He Gudu 151. Zure ganat esku xuri eta bekhatu gabeak altxa detzadantzat. Brtc 23<br />
(tbn. con alguna var. en Arb Igand 197; en MarIl 51s esku garbi eta bekhatu gabeak). Jesus erru bagiak ta bere<br />
Ama pekatu bagiak ainbeste pena ta mingarri irago bazituben euren bizi guztian. fB Ic III 267.<br />
bekatugabetasun, pekatubagatasun. Inocencia. Pekatubagatasuneko, betiko bizitzako eta atsegiñezko<br />
hortu atxakiya bagakoa. Ur BulaAl 36s (BulaV 23 errubagatasuneko, BulaG 553 obengabetasuneko).<br />
bekatugile, bekatu-egile (Añ). Pecador. "Adúltero, besterenaz bekatu egillea" Añ. v. bekatugin, bekatari. <br />
O Jinkoaren ama saintia, / Bekhatügilen ürgaitzarria, / Zük gitzatzü lagünt, bai Jinkoaren, / Baita berthütiaren /<br />
Bihotzez maitatzen. UNLilia 5.<br />
"Adúltero, besterenaz aragizko bekatugillea" Lar.<br />
bekatugin, pekatugin, bekat-gin. Pecador; pecaminoso. v. bekatugile, bekatari. Zeren bekatugin gaisoak<br />
ez dadukan bekaturako bidea egiten edo agerzen diona deabru tentatzalletzat. Mb IArg I 143. Aserretzetik<br />
datorren bake da bekat-gin gaistoen bakea; bada [...] aser-erazten du bekat-giñak Jangoikoa. Ib. 301.<br />
Piestazaliak dira agiriko ta ezkutuko pekatu ginak ta pekatu eraginginak. fB Olg 206. Nor da gurari deunga<br />
ginak ta pekatu ginak ez daukazana? fB Ic II 264. Gorputz pekatugina ta ustelkorra. fB Ic III 183.<br />
bekatugin. v. BEKATU EGIN.<br />
bekatugintza, pekatugintza. Acto pecaminoso. Otsegin ez jakinai esatia lagunen ta ugazaben pekatugintzak<br />
ta pekatu-eragintzak... fB Ic II 187.<br />
bekaturantza (Hb ap. Lh), bekaturantz. Vicio. "Penchant au mal" Lh. Aztura gaxtoen ondoan, dathoz<br />
aztur-onak; bekhaturantzen ondoan, berthuteak. Birjin 109. Aphalesgunaren kontrako bekhaturantz guziei<br />
enferratzeko. "Vices". Ib. 292. Zertarat bada nago ni, baldin bekhaturantza galgarri hura ni baithan<br />
erreginatzerat uzten badut? Dh 107. Hantusteari hurbildanik darraio jauzkortasuna ta pairu-eskasa; bethi kasik<br />
elkharri datxeizko bi bekhaturantza horiek. Ib. 68. Arras suntsizazu ni baitharik hantustearen bekhaturantza itsu,<br />
galgarria, eta finka nazazu aphalesgunean. Ib. 109.<br />
bekaturatu (-kh- Dv), pekaturatu. Caer en pecado. "Bekhaturatu, tomber dans le péché" Dv. Gis orretan<br />
dabillena aisa ta laster berriz ere bekaturatzen da; ta bekaturatzen, egin nai gabez Davidek ez bekaturatzeko<br />
egiten zuenaren erdia ta laurdena ere. Mb IArg I 247. Bataitu zutenetik bekaturatzen ez den fededuna ez da<br />
sarzen bekatuaren aiztur ta oikur gaistoen oial tra<strong>bar</strong>ietan. Ib. 293. Bekaturatzeko beldur ta ikar hau da<br />
bekatutik urrun ta zeruko bidez bat dabillelako siñu ta señale ageria. Mb IArg II 46. Jaunaren itzegite oek<br />
adierazten due, Jaunaren itza biotzean bein arturik berriz bekaturatzen danak, ez duala ez Jesukristoren umeen<br />
marka, baizikan etsaiaren umeena. AA II 599. Jakinik ezen debru lohiak hatzematen dituen hanbat arimetan<br />
eztela bat, erran behar bada, hastean bekhaturatzeko gogorik zuenik. Dh 73.<br />
(Tras bere, etc.). Aotik bota duana jatera biurtzen dan txakurra bezela da, dio Espiritu Santak, berriz bere<br />
bekaturatzen dan zentzugabea. AA III 599.<br />
(Trans.). Llevar al pecado, hacer pecar. Zenbat alegin egiten dituan Infernuko deabru gure etsaiak, justuak<br />
pekaturatzeko. Gco I 452. Arima inozenteak pekaturatu, donzella tristeak ezaindu ta beinbere gauza on bat esan<br />
ta egin bage bizi direanak. Añ MisE 173. Balaanek eman zion konsejuba Erregiari gerla egin ziozela<br />
emaztekiyekin, eben edertasuna, danza eta mugimendubekin bekaturatuko zittuztenekin (Zugarramurdi, 1875).<br />
ETZ 297. Zure eskuak, naiz zure oñak pekaturatzen bazaitu, ebaki ta zuregandik erauzi. MAtx Gazt 48.<br />
bekatutasun. Iniquidad. Iainkoaren miserikordiari iguriki behar gaizko, bekhatutasun hau iragan dadin<br />
eta biziak hilkizuntasuna irets dezan artean. SP Imit I 22, 5 (Ch inikitatea, Mst inikitate).<br />
bekatutegi, bekategi. 1. Lugar de pecado. Mundu galdu hau bekatutegi galgarria da. Mb IArg I 239.<br />
Bekaturako bidea ematen du, dagila gaizkiren bat norbaiti esaten edo adirazten dionak, bai ta bekategia ez<br />
dakienari agerzen dionak ere. Ib. 140.<br />
2. pekatutegi. Conjunto de pecados. Nasaitasun au guztiau, dinot, edo, [...], pekatutegi au guztiau ez<br />
eskrupulutzat, ez konpesakizuntzat bere artuten ez ditubeenak, dira, plazaan piestia egiten dabeenak. fB Olg 53.<br />
Zazpi pekatu oneek, bakotxak bere aldran pekatu tegi andija, ta gurari tegi andija daukeelako, imini jakuen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
665
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
pekatu buruben izena. fB Ic II 264.<br />
bekatutsu, pekatutsu (Lar, Añ). "Pecaminoso" Lar y Añ. v. BEKATUZKO. Egizu ene baitan zure plazer<br />
onak desiratzen duen guzia, eta begiak eztetzatzula itzul ene bizitze bekhatutsutik. SP Imit III 50, 6 (Mst bizitze<br />
bekhatüz estaliari). Artzea gogo sendo benetako bat, aurrerantzean ta gaur-geiago alde egiteko okasiño<br />
bekatutsuak. Añ LoraS 17. Eztira prestu zuen propositurik sendoenak, okasiño bekatutsuetatik urrinduten<br />
etzarean artean. Ib. 19. Dan legez uts guzurtia konfesiñoa, alde egiten eztanean borondatezko okasiño urkoa ta<br />
berez bekatutsua. Ib. 30.<br />
bekatutx. v. berakatutx.<br />
bekatutzako, pekatutzatko. Supuesto pecado, supuesta falta. Ejitoko Señora guztiz nausi bat zan, Joseren<br />
pekatutzatkua azaldau ebana. Seinoriak berak esan eutsan bere senarrari, derrigorrian berari pekatu eragin<br />
gura izan eutsala Josek. fB Ic II 230.<br />
bekatutzar, pekatutzar. Aum. de bekatu. Erne ta kontu zere biotzaz, sar ez dakizun zu galzera datorren<br />
bekatutzar izugarria. Mb IArg I 312. Orain gomutetan jataz Jerusalenen egin nituban pekatutzar ta gaistakeria<br />
guztiak. CrIc 32.<br />
bekatx. v. bekaitz.<br />
bekatxo (V-gip, G-to-bet, AN-gip ap. A), bekatxu (G-goi-to, AN ap. A; Lar, Aq ap. A, Hb ap. Lh, H), betatxo<br />
(G-to ap. A), pekatxu (Lar, H). "Orzuelo, lo mismo que escorzuelo, bekatxua, betxindorra, bitorra" Lar.<br />
"Orzuelo" A. Cf. Lar: "Peca, oresta, nakana. Parece voz Bascongada, de la cual tenemos pekatxu, bekatxua,<br />
orzuelo u escorzuelo".<br />
bekatzaile. Pecador. Kondenatuko zuten zuk miserikordioski <strong>bar</strong>khatzen diozun iondone Petri zeure<br />
diszipulu bekhatzaillea. Harb 236.<br />
bekaxteria. v. bekaizkeria.<br />
bekaxtu. v. bekaiztu.<br />
bekein. v. bezain.<br />
bekeke. v. bekereke.<br />
bekela. v. bezala.<br />
bekera. Mirada. v. begirada. Isilgune-ostean zuzen du bekera (begirada), / ta "neskari esanen" soil<br />
erantzuera. "Ha enderezado su mirada". Or Eus 134. Amona an dator luzaro bage / gari alea aztertzera; /<br />
eskuan artu, irraran utzi, / argitzen zaio bekera. Ib. 338.<br />
bekereke (V-ger ap. A), bekeke (V-gip ap. A; Aq 359 (G)). 1. "Balido de la cabra" A.<br />
2. (V-ger), bekeke (V-gip). "Bekereke (V-ger), corderillo" A. "Bekeke, en lenguaje infantil, oveja, cordero. Pa<br />
eixozu bekekeri!" Etxba Eib. Ikusten zelan jolastzen diran / bekerekeak mendian. Zam EEs 1917, 199.<br />
bekerre. v. 1 bekar.<br />
bekerrita. "Rija en el ojo" Lar.<br />
bekeskeria. "Bekeskeri, glotonería (AN-gip)" Iz IzG.<br />
bekets. 1. "Bekets, envidioso. Zein beketsa zaren!" Izeta BHizt2. "Au jende beketsa" Ib.<br />
2. "Bekets, glotón (AN-gip)" Iz IzG. "Beketsa, glotón" Asp Gehi.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
666
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bekila. Muleta; (fig.) pata larga. Amiamoko lepo-luz, / Moko-luz eta zangar-luz, / Bere bekillen gaiñean /<br />
Noizbait norapait zioan. "Sur ses longs pieds". Gy 29s.<br />
bekinbat. v. bezanbat.<br />
bekiro. v. behekiro.<br />
beklaire. "(S), ujier" A. v. bekairi.<br />
beko (-kh- Dv, Hb ap. Lh, A). Tr. Empleado, sobre todo en la expresión bekoz beko, en la tradición<br />
septentrional no suletina. Desde finales del s. XIX tbn. lo usan algunos autores meridionales. Cara, expresión<br />
(acompañado de adj.). "Face. Ce mot ne s'emploie guère qu'au médiatif défini, bekhoz bekho, face à face" Dv,<br />
que cita a Gy. "Face, visage, mine" Lh. Cf. SP: "Bekoa, bec", seguramente refiriéndose a la expresión bekoz<br />
beko, que cita a continuación, y traduce "bec à bec". Beha zaguzu bekho arrai batekin. Livre du Jubilé (1826),<br />
78 (ap. Dv). Bertze batzu aldiz, bethi bekhoa arrai, ezpaiñetan bethi, erran badaite, hirria hasia dabilkatenak.<br />
Gy IX. Egon zen larroin gaizoa / ez edirenik magoa, / Net illundua bekhoa. Ib. 243.<br />
- BEKO EGIN. Hacer frente. <strong>Bar</strong>nea gal balakit, erran lezakete bentzutu nutela; nahi diotet hil artean bekho<br />
egin. Prop 1888, 16.<br />
- BEKOZ. De frente, de cara (a). Olibetako mendian tenploari bekhoz iarririk zegoela. HeH Mc 13, 3 (Lç<br />
tenplearen aurkhan, He tenploaren bistan, Dv tenploaren parrean, TB tenpluari betaz beta, IBk jauretxearen<br />
aurrez aurre). Adimenduari berari bekhoz, zer da zuzenagorik? Zerurat behar gare heldu. Lap 350 (V 160).<br />
Leio eder baten, bekoz an zegon jekia / --beso-alki biguiñean lepo-eroria. "Estaba mirando desde una hermosa<br />
ventana". Or Eus 53.<br />
- BEKOZ BEKO (BN-arb; SP, H, -kh- Urt I 263, Dv). a) Cara a cara, frente a frente. "Bec à bec" SP. "Face à<br />
face. Syn. aurkez-aurke, aurrez-aur, begiz-begi, etc." H s.v. bekhokia. "Zeurekin itz egin nai nuke aurrez aurre<br />
(G-azp), biz bian (AN-gip-5vill), buruz buru mintzatuko gara (B, BN-lab-ciz-arb, S), aurrez aurre (V-gip),<br />
arpegiz arpegi (V-gip), bekoz beko mintzatu (BN-arb)" Gte Erd s.v. pertsonalki. v. AURREZ AURRE. <br />
Sekulakotzat zare zu, / Egun laudatzekoa; / Zuk erakuts dezakezu, / Bekhoz bekho Ienkoa. Arg DevB 25.<br />
Gaitezentzat hara eta, / Iaunaren presenzian, / Bekhoz bekho ikhus eta, / Bethi haren lorian. Ib. 42. O Jesus ona<br />
eta maitagarria! noiz izanen naiz estatu hartan zeiñetan nik zu bekhoz bekho ikhusiko baitzaitut. Ch III 48, 3.<br />
Zeren esperantza baidut sarri ikusiko zaitudala, eta orduan mintzatuko gare bekhoz bekho. He 3 Io 1, 14. Zer<br />
izanen da bada ikhusiko denean gure Jainko handia, bekhoz-bekho, zeruan, bere maiestate adoragarri guziaren<br />
erdian! Lg II 169. Mathieuek ederretsi zituen Salbatzaillearen hitz ukigarri hauk; egon zen aphur bat harekin,<br />
bekhoz-bekho, solasean. Ib. 83. Han [tenpluban] deskansuan eta aisiarat gustatzen zinduen Jinkoarekin bekhoz<br />
bekho egotea. Mih 18.<br />
(s. XIX) Ikhusten dute garbiki, estalgirik gabe, bekhoz-bekho; ikhusten dute bere baithan eta den bezala. Dh<br />
175. Pierres ethorri zenean Antiokerat, erresistatu naion bekhoz bekho, zeren eta merexi baitzuen erreprenitua<br />
izaitea. 'In faciem ei resisti'. TB Gal 2, 11 (Lç bekhokiz, He bekhokirat lehiatu nintzaioen, Dv begitharterat<br />
ihardetsi nioen). Noiz ikusiko zaitut bekhoz bekho, edertasun eternala? JesBih 447. Bekhoz bekho heiekin bakeaz<br />
mintzatu. Hb Esk 29. Gizon eta zezenak beiratzen elkharri, / Bekhoz-bekho yarriak, bortzen harrigarri. Ib. 225.<br />
Egun batez aurkhitzen da bekhoz bekho itsu batekin. Hb Egia X. Etzuen nihor hil, ez yo, ez bekhoz bekho<br />
laidoztatu, gutiago gibeletik. Ib. 80. Mendian bekhoz bekho suaren erditik mintzatu izan zaiku. Dv Deut 5, 4 (Ker<br />
aurpegiz-aurpegi). Ikhusi dut Jainkoa bekhoz bekho, eta begiratu dut ene bizia. Dv Gen 32, 30 (Urt bisaiaz<br />
bisaia, Ur arpegiz arpegi, Bibl begitartez begitarte). Zer nahi inyurio suerte erran zazkon bekhoz-bekho. Elsb<br />
Fram 98. Jainkoa ikusiko duenean, ez munduan utzi dituen bere edertasunaren arrastuetan, bainan bekoz-beko,<br />
den bezala, itzalik eta ilhunberik gabe. Lap 421 (V 192). Eta oni, arpegiz arpegi edo bekoz beko ak Mari-droga<br />
esanarren. A BeinB 43. Gure gizonak han emaiten dituzte, bekoz-beko, elgarretarik 30 urratsetan, tiroka ari<br />
behar direnean. HU Zez 22. Bekoz-beko laidosta ez badezake, bederen gibeletik sartuko dio eztena. Ib. 99.<br />
Igandeak behar luke xutiarazi, altxatu, bere Jainkoarekin bekhoz-bekho ezarri, zeruko alderat hegaldarazi. Arb<br />
Igand 130.<br />
(s. XX) Ez dute bertzerik erakusten baizik gizonaren izaitea daukatela, bizi huntako gertakari handietarik<br />
batekin bekoz-beko aurkitzen direnean. JE Bur 167. Zeiharka bederen ikusi behar nuela, bekoz beko ez<br />
banezaken ere, semearen begitartea kenka lazgarri hartan. Ib. 136. Gu biak han bakarrik bekoz beko. StPierre<br />
16. Aldare-mahainaren gaineko erretaulak erakusten dauku saindua othoitzean, Jainkoarekin bekoz-beko,<br />
Manresako harpean. JE Ber 59. Amak, heier so, zautan / erran bekoz-beko: / "Ba ahal tuk, orroituz, / noizbait<br />
ibiliko!". Etcham 71. Ele-eder deritzat -ain da bertsolari-; / Saldisko Beltxarekin bekoz-beko da ari. "Está<br />
contendiendo mano a mano". Or Eus 35. Iru lizarrondo zitun, berriz, elizatxoak bekoz-beko, bere egonaren<br />
zaitzalle bezela. TAg Uzt 152s. Jaungoikua bekoz beko begira zegokidalakoan,. Ib. 95. Neronek, nire kutsu au<br />
yarrugi-ta, erkideok nola bekoz-beko begiratu al izan? Zait Sof 96. An egoan Kantauri itsas-kolko aundia, [...]<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
667
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
an ugarte jasankorra --itsasoari bekoz-beko itsas-gizona iduri itxaropenez gaiñez, etorkizunari begira bailegoan--.<br />
Erkiag Arran 185. Ots! or, Oreb-eko arkaitz gañean egongo natzaizu bekoz-beko. Ol Ex 17, 6. Bekozbeko<br />
mintzo izan da Yaube zuekin mendian suaren erditik. Ol Deut 5, 4. Erri xeak sinisten zuena bekoz-beko<br />
zapuzten zuen Erakleitok ere. Zait Plat 30. "Erio-bizi" bekoz beko emate orrek, "bizi ezik bizi naiz... eziñ illez<br />
nago iltear" dalako adimen-jokuak, koplarien olertikeratik du ekarria. Gazt MusIx 160. Guti dira Elizako<br />
gizonak ikusi, egungo egunean ere, Frantses bezala mintzo hoin garbiki, eta behar orduan hoin goraki, bekoz<br />
beko, mundu huntako buruzagi giristinoekin. "Face à face". Ardoy SFran 325. Erasia zerbait norbaiti egin behar<br />
balin baduzu, bekoz beko egin, lañoki eta goxoki. Ib. 338. Edertasunez ez dakioke / begiratu bekoz-beko, /<br />
mingain urrea bear litzake / ber' hartaz hitzegiteko Xa EzinB 76. Erantzuten dio Gilin-ek, bekoz-beko begira.<br />
MEIG IX 109.<br />
b) (Uso sust.). Entrevista cara a cara. Amets dezakeguia bi gazte heien arteko bekoz bekoa baino osoagorik,<br />
dela bihotz, dela gorputz, dela buru, dela ontasun? JE Bur 103.<br />
Etim. De origen posiblemente románico (cf. REW 1013). Relacionado con moko; v. FHV 82.<br />
bekoi. v. berekoi.<br />
bekoin. v. bekain.<br />
bekoitz. v. berekoitz.<br />
bekoke. v. bekoki.<br />
bekokeria. "(S, Foix), audace" Lh.<br />
bekoki (V, G-azp-nav, AN-gip, L, BN; IC 441, 446, Mic, O VocPo, SP, Lar, Añ (V, G), VocCB, Dv (V), H,<br />
VocB; -kh- Urt I 148, HeH voc, Dv, H, Hb ap. Lh). Ref.: A (bekoki); Lh (bekhoki); Iz ArOñ, UrrAnz; Etxba Eib;<br />
Elexp Berg; Echaide Nav 124.<br />
1. Frente; rostro. "Frente, bekokia" Mic. "Bekoki, L occ., front" O VocPo. "Adducta frons, bekhóki zimurtúa"<br />
Urt I 148. "Bekhokia zimurtzea, ixurtzea, froncer, plisser le front. Syn. bekoskoa (G), belarra (G, L), betondoa<br />
(G), kopeta (G, L, BN, S), koskaraia (G), borontia (S). Ganzurra (Lar). 2. bekokia. Syn. de begithartea" H.<br />
"Bekokixan daroia siñalia, ez dabena iñoiz eiñ ezer Jaungoikuan guria gaittik" Etxba Eib. "Bekokixan artu dau<br />
golpia" Elexp Berg. v. kopeta, 2 belar. Tr. Usado al Sur desde Betolaza, es relativamente más frecuente entre<br />
los vizcaínos, aunque tbn. aparece en guipuzcoanos y navarros. Al Norte se documenta desde principios del s.<br />
XVII (cf. bekhokiz ya en Leiçarraga) en autores no suletinos (sí en Oihenart); a partir de mediados del s. XVIII<br />
su uso disminuye notablemente y sólo se encuentra en Goyhetche, J. Etchepare y Arradoy. En DFrec hay 13 ejs.,<br />
meridionales. Aunque es difícil precisar el sdo. de todos los ejs., en bastantes septentrionales significa 'rostro'.<br />
Bear dozu sarri zigiñatu eta santiguatu egiten dozula iru krutze. Lelengoa bekokian. Bet 3. Asi bekokitik eta<br />
bularretaño. Ber Doc 96v. Halaberki etsitzen du Iaunaren bekhokia / Eztuela ikhusiren, ez onen konpañia. EZ<br />
Man I 97. Bekhokia goraturik kontenplazak zerua / Eta ungiez irabaz Parabisu Saindua. Ib. 136. Hurbilltzen aiz,<br />
Herioa, odolez egarririk, / Bekhokia zimur eta begia bihurririk. Ib. 44. Hartarakotz ur sainduaz xahutzen dut<br />
belharra, / Iongoikoa, ikhus azu arren ene beharra. / Gurutzeaz halaber dut armatzen bekhokia, / Gaitzetik<br />
defenda zazu arren ene bizia. Ib. 10. Ospiñak legez zioen / argitzen bekhokiak, / eta tresnek ere onhesten / nola<br />
elhur xuriak. EZ Noel 105. Aingeru hiltzailleak hei / daroe <strong>bar</strong>khatuko / zeñen bekhokitan baitu / merka hau<br />
aurkhituko. Ib. 103. Bekhokia agertua / egun batez zeruan / ikhus zaitzadan klaroki / zeure tronu sainduan. Ib.<br />
126. Merezi du utz dezan Iainkoak, egotz dezan bere konpaiñiatik, eztezan sekulan haren bekhokirik eta bisaiarik<br />
ikhus. Ax 575 (V 369). Santiguetea da egitea Kurze bat bekokirean bulerrera. VJ 3. Lehenik, bekokia / Moldeaz<br />
idokia / Iduri, iguzkiareki / Argiz ihardukia. O Po 35. Pisa nolako alegria eternala duen, non nahi eta nora nahi<br />
dabilan, bethi dakusa Iainkoaren bekhoki ederra. Hm 230. Munduak ikusten du bekokian, eta Iainkoak<br />
bihotzean. "Homo videt in facie, Deus autem in corde". SP Imit II 6, 3 (Ch kanpoa, Mst begithartia). Probetxu<br />
dut zeren ahalkeak estali derautan bekokia. "Confusio cooperuit faciem meam". SP Imit III 50, 4 (Ch bisaia, Mst<br />
begithartia). Zegatik eginten [sic] dozu bekokiko kurutze ori? CatAnz 2. Bekhoki ederra! Maite dut / Furiak egiñ<br />
Kolpea! / Argi gustien sorlekhuan / Ezarri du gau tristea! Gç 88. Elhorri zama zorrotza, / Beraz hik ohorea /<br />
Bekhoki huntan ezarri duk / Eta hik desohorea. Ib. 83.<br />
(s. XVIII) Leenengo krutzea bekokian, bigarrena auban eta irugarrena bularretan. OA 12. Bekokiaganerik<br />
sur puntara, da bekoki ezkerreko alderik eskumakora. Arz 26. Bekoki duzu zabal / eta orzak txuri / sudurra eder<br />
ta txuzen / espanak gorri. Gamiz 204. Orduan ezarri diot erreztun bat bekhokiaren gañean, eta eskumuthuredergarriak<br />
bere eskuetan. 'Suspendi itaque inaures ad ornandam faciem eius'. Urt Gen 24, 47 (Ur arpegi, Dv<br />
begitharte; Ol, Ker, BiblE sudur). Izan behar du errekortsu Gurutzefika-gana, bekhokia lurrarekin yosirik,<br />
ahuspez haren oinetan ematen dela. He Gudu 163s. Belaunikaturik eta bekoki-kopetekin lurra ukitzen zutela. Mb<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
668
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
IArg I 257. Eman zion kopet-bekokiaren erdian ta utzi zuen an bertan asnaserik bage ta ill eroria. Ib. 349s.<br />
Bekokirik bularrera ta ezkerreko sorbaldarik eskumakora. Cb CatV 15. Izain duk kóntra bai / ik emastekia, /<br />
iréaren etsái / arrén jendakia, / ark dik urratúko / ire bekokia, / ta eurói oinperatúko. LE Kop 27. Espiritu<br />
Santuari deituaz, ganzutzen ditu guzien bekokiak, olioz ta balsamoz eginikako Krismarekin. Ub 197.<br />
(s. XIX) Oneek bai bene benetan irabazten dabeela jan biar dabeen ogija euren bekokiko ta korputz guztiko<br />
izerdijaz. Mg PAb 128. Zapi kedartu bat bekoki erdiraño izerdija artu ta su<strong>bar</strong>en berotasuna arinduteko. Ib.<br />
124. Neke andia da tentazioko denporetan gurutze bat bekokian edo biotz gañean egitea gorde gaitzan<br />
Jangoikoak erortetik? Mg CC 193. Jesus ganik jausten diriala loratxo gorri gozoak, bere odol balio andikoaren<br />
tantak, [...], ya zuen bekoki ganera, ya zuen begietara, ezpanetara. Añ LoraS 135. Bekoki tximurtu ta begirada<br />
aserratu batekin esaten dio Otsoak. VMg 1. Ori esaten dio zaldiak, ta oña jasorik, jotzen du bekokiaren erdian<br />
ostikada gogor ta ondo zuzendu batekin. Ib. 44. Guzioi agindu zigun gure Jaungoikoak nekatzea, eta gere<br />
bekokiko izardiarekin gere mantenua billatzea. Gco I 424. Buruan zeraman arizko txapela luze bat, aurrealdetik<br />
bekokira urrezko baldi bat erortzen zitzaiona. Lard 84. Eta bere bekokijan eskribidurik: Ezkutapena. Ur<br />
Apoc (V) 17, 5 (Ur (G), Echn kopetan). Beijak izan biar dau andija, adar zabala, bekoki zabala ta tripa andija.<br />
Ur Dial 93 (It kopet, Dv kopeta, Ip belarra). Otso jauna egoen begira / Itzalez ta aserrez / Arpegi astun, bekogi<br />
[sic] izurrez. 'Con cara grave y terrible ceño'. Ur CancB III 96 (seguramente errata: en la vers. de Ur PoBasc 62<br />
bekoki; Dv cita bekogi). Bere ille lodi kizkurrean, bekoki zabal ederrean, begi zabal bizietan, [...], aitaren itxura<br />
eta anz oso eta bizia zegoan. Arr GB 106. Atxai burruka kentzen deutsazu ogia, / Botiaz bekokiko zeure izerdia.<br />
AB AmaE 26. Osatu zaite eta <strong>bar</strong>riro / Jasoizu bekokiori, / Zerua bera jo arteraño / Lauburu zarra eregi. Ib. 77.<br />
Bekokia zeruronz altxatzean sentitzen da atsegiñ berezi bat. AJauregi EE 1885b, 234. Esan zuan Anjelek bekokia<br />
joaz esku zabalakin. Apaol 80. Len izurrez beterik / neukan bekokia / eta naibagazkoa / zan neure zoria. Azc PB<br />
255. Mosu bat emon eutsan bekokian. A BeinB 76. Adalsenda bere umetxu txikarrena belaunen gaiñean arturik,<br />
eta bere bekoki garbi zimur bagakoan munga-munga iagokola. Ag AL 153. Bekokiya dalako alderdi argiena eta<br />
ikusgarriena. Itz Azald 132.<br />
(s. XX). Eladi zan alaba bakarra, [...], begi ta ule baltz ederrak eta bekoki zabal galanta eukazana. Echta Jos<br />
58. Eman zidan laztan andi bat nere bekokiaren erdi-erdian. Urruz Zer 16. Bekokia, zabal ta edatsu, gogamen<br />
andi ta asmo sakonen kabia. A Ardi 56. Bekokitik bularreraño ta ezkerreko sorbaldatik eskumakoraño. KIkV 7.<br />
Lenengoa bekokian, aoan bigarrena, bularretan irugarrena. KIkG 4. Dabidek Goliat Filisteo arroa,<br />
furrundarriz kopetan edo bekokian jo-ta ankaz gora bota zuanean. Inza Azalp 15. Mattasunak, baña, arpegija<br />
zurbilddu ta ittunak bekokijan lorratza ezarri dautso. Altuna 31. Ozpiñetan bustitako zatar batzukin lotu zioten<br />
bekokia. Or SCruz 46. Yainkosa aizunak, bekokia gora, sudurra zabal, [...], aundi-ustez arrotzen zela ematen<br />
zun. Or Mi 133. Labeche ikaragarriak ziztuka, orroka, lekune-gaiñera bekokia makurtzen digu. Ib. 130. Bere<br />
arpegi ta bekokiko / Tximurrak dabe oso ezagun, / Euzkadigaitik zenbat laztasun / Igaro daben gau ta egun. Enb<br />
136. Amaika txoro! (beatza bekokira eramanez). Lab EEguna 100. Zaldun urtetsu bat aspaldijan txarto ebillan,<br />
txitian-pitian ixate-ebazan buruko min itxelak; bekokijan ixaten ziran miñok, baña, zelakuak? Kk Ab II 18.<br />
Neska leunak beste maitale bateri / alai ma-egijon bekoki ganian. Laux BBa 36. Buruba andija eban eta pirlua<br />
baxen biribilla; bekokija, kunkurra ta tximurrez betia. Otx 11. Egin dek arrituarena, baña ez taiuz: gezurra oieztekena<br />
ezagun... Bekañei eragin, bekokia zimurtu... Alperrik; beribilletik yexteko. Ldi IL 42. Bekokia ere<br />
gorritzen zaigu, ontaz erbestetarrak zer esango luteken gogoeta-egiñik. Ib. 106. Aizeak eragindakoan beren usai<br />
gozoaz euskeldunen bekokiak igurtzi eta birikak kutsu bizigarriz ase ditzaten. Aitzol in Ldi UO 4. Aren<br />
[Yainkoaren] agindu nausienak larru-xerrenda batzuetan idatzi, eta bekokian ta ezkerreko besoan loturik<br />
eramaten zituzten. Ir YKBiz 398. Bekokia atzerantz zapaldua zuan eta bekañ-ezurrak berriz oso irtenak. JMB<br />
ELG 18. Etxe onek badigu / Andreak bezala / aurpegi zuri eta / bekoki zabala; / elkarrentzat egiñak / dirudi<br />
dirala. Canc. pop. in Or Eus 367. Basoan argigune, aurkez Aundimendi: / bekokia ageri du Uitzi-menditi. Ib.<br />
250. Nere buru au argitu naiaz / Uzturre-mendi-gañean / bekokiari azka egon naiz / gutxinaz ordubetean. EA<br />
OlBe 39. Matxinen bekoki otza muinkatzeko makurtu zan. Etxde AlosT 105. Kezkapean zapaldutako gizon baten<br />
gisa, bere eskua bekokira eramatea besterik eztuan egin. NEtx Antz 147. Beste goizetan bezala etorri zitzaion<br />
bekokia eskeintzera, musu bat eman ziezon aita besoetakoak. Mde HaurB 25. Sarri eta maiz, sabel uts edo erdiuts<br />
izan arren, <strong>bar</strong>rua bakez, arpegia argi ta bekokia jasota, okituaren ondamurik bage ikusi oi ditugu. Erkiag<br />
Arran 118. Bekokian beera izerdi larria erion. Ib. 173. Euren artean ba eizirean banaken batzuk bekokien erdien<br />
begi bakarra eukienak be. Akes Ipiña 30. Nire bekokian etzegoen izotza. Arti MaldanB 196. Bekokiko izerdia<br />
kenduten ebala. Bilbao IpuiB 190. Agureari, begiak ozta iriki zituneko, bekoki lokuneak masusta gorrizkaz<br />
mazkaldu zizkien. 'Frontem [...] et tempora'. Ibiñ Virgil 48. Aren eskutik bekokixan eguneko su-autsa artzera.<br />
Etxba Ibilt 463. Urrezkoa da aren adatsa; paradisu, aren bekokia. Berron Kijote 148. Latinaren, eta erabat<br />
sortaldeko hizkuntzen, kutsua geure bekokian daramagu. MIH 115. Etorkiari buruz, alferrik da (erdaraz ari<br />
garelarik) Kadreita nahiz Opakua idaztea, bekokian baitute ageri latinaren eta (lehenbizikoak) erromantzearen<br />
bitartekotasuna. MEIG VIII 113.<br />
v. tbn. Cap 3. CatBurg 11. CatLlo 12. CatBus 10. ArgiDL 60. Jaukol Biozk 47. A<strong>Bar</strong> Goi 45. TAg Uzt 42. Txill<br />
Let 140. Osk Kurl 176.<br />
(V-ple-ger-m, B ap. A; Añ, VocB). Expresión, semblante. "Encapotarse, ponerse ceñudo: (c.) arpegia illundu,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
669
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
itzaltu; (G) beltzuritu, bekoskotu; (V) bekokia ilundu, moztu" Añ. "Bekoki, aspecto de la cara, zuño" VocB.<br />
"Bekoki iluna, de cara sombría" Ib. "(B), ceño" A. "Bekoki astun (V-m-gip), bekoki txomor (V-ple); bekoki<br />
txordo (V-ger-m-ple), frente ceñuda" Ib. Mundu largoan bizitu diren gizon guztiak / Konparitu behar dute<br />
tristerik bekhokiak. EZ Man I 62. Rezibituren gaituzu bekhoki alegeraz. EZ Man II 8. Zer ihardetsiko diozu zure<br />
gaixtakeria guziak dakizkien Iainkoari, batzutan gizon haserre baten bekokiaren beldur zarenaz geroztik?<br />
"Vultum hominis irati". SP Imit I 24, 1. Illundu bekokia, musturrak astindu, adierazoteko onetara, eztitugula<br />
enzun gura alako berba zantar ta lotsagarriak. CrIc 77. Zorionez umiak eurak bere esanekuak dira jatorriz<br />
legez; eztakije erremuskada, bekoki illun ta mustur astinketarik egiten. Ib. 92. Bestia asten danian inor gaiti<br />
deungaro esaten, zeu ixildu, mututu, oztu, tristetu ta bekokija illundu. fB Ic II 200. Ez begi bildurrik euki, eztau<br />
beragan aurkituko, ez laztasunik, ez aserrerik, ez bekoki astunik, ez berba garratzik. Astar II 279. Abegi on,<br />
amodijo ta berba samurren lekuan, izan zituzan arpegi illuna, bekoki astuna, berba garratzak ta agiraka<br />
andijak. Ur MarIl 10. Belusatua da gu bezala berdin, / Pinkardatua, eta buztana luzea, / Modest bekokia,<br />
humilla portea. "Une humble contenance, un modeste regard". Gy 219. Erregen umeek munduan sartzeko /<br />
Begiak zabaltzen dituzten orduko, / Maiz ordu berean herioak daie / Bekokia itzaltzen urrikaldu gabe. Ib. 168.<br />
Espiun, erreportariak / Han dire topatzen, bekokiz arraiak, / Bihotzez bertzelakoak. "À l'air gracieux". Ib. 182.<br />
Zergatik aserretzen zera eta bekokia illuntzen dezu? Lard 6. Katalin bekoki txordoaz da zerbait atzeraturik. A<br />
BeinB 69. Gure itsasgizona bekoki baltz samarrekoa zan, itz latzekoa batzuetan. Ag Kr 94. Gizonen bekokietan<br />
trumoia ikusita. Ag G 230. Bekoki ederra ipiñi ixango eban aitak urteko gastuen kontua ikusi ebanian. Kk Ab I<br />
109. Emendik destaña, ortik bekoki illuna, andik agiraka garratza. Ib. 24. Bekoki lotsorrez eta zearka antzean,<br />
gaxoari malko-irriak naasten asi zitzazkion. Or Mi 23. Ikusi ezketiño, <strong>bar</strong>riz, euzkaldunak, / Baserritik noizikbein<br />
etorten diranak, / Eurai ipinten deutsez bekoki illunak, / Ezertako ez diran belarri-mozdunak. Enb 162.<br />
Aspaldiyen ibilli da gure aita bekoki astunaz. Kk Ab II 53. Diruari ta aberatsari bakarrik zekiyen bekoki beltza<br />
jartzen. EArzdi ib. 6. Odei baltzez baña / ilun iluntzen yako bekoki bikaña. Laux BBa 18. Argi orduko mutikoari<br />
/ oska asi zaio amuna. / Ez du nagirik; argiago du / atzoko bekoki illuna. Or Eus 165. Etxean, negu goibelaren<br />
lagun, bekoki illunak besterik etzitun somatzen. Etxde JJ 26. Gertakizunak bekoki beltza jartzen ziotenean, gizon<br />
zaildu bati dagokionez, irmo ta zorrotz agurtzen zun "lagun naigabea". Ib. 23. Beti alai ta umore onez zegona,<br />
lanik garratzenak bekoki argiz egiten zituna. Ib. 98. Nola jasan holako gizon baten bekokia! "Comment<br />
supporter le regard d'un tel homme". Ardoy SFran 101.<br />
"Bekokidxe garbi oki, ser honrado" (V-ger) Ort Voc. Zeuk nire alabieitxik esan de mala manera dabillela!<br />
Bekokidxe garbi dakogune guk oraiñ artien, bekokidxe garbi... garbi! Ort Oroig 45.<br />
2. (BN, S; -kh- Hb ap. Lh, VocBN, Gèze), bekoke (-kh- S ap. A; Foix ap. Lh), bekokia (L-sar), berkoku<br />
(berkhokü S). Ref.: A (bekoki, bekoke); Lh (berkhokü). Audacia, osadía, desvergüenza. "Audace (dans le sens<br />
moral)" VocBN. "Bekhoki, effronterie, audace" Gèze. "Tupé, audacia. Eztu bekokiarik ezetz errateko (L-sar), no<br />
tiene cara para decir que no" A. Cf. infra (3).<br />
Tr. Atestiguado sobre todo en la tradición septentrional (hay tbn. ejs. suletinos, en la forma bekhoke). Al Sur,<br />
hasta el s. XX, sólo se encuentra en Arrue.<br />
Nolako bekokiz, [...], nahi duzue zuen emazteek bere garbitasuna iduki dezaten, zuok lizunki bizi bazarete? SP<br />
Phil 398 (He 402 zer bekokiz). Nola izan dukezu bekhokia bekhatu egiteko Jaunaren begietan? Lg I 272.<br />
Jainkoak galdetu zioenean non zen Abel, ihardetsi zuen, bekhokirekin, hark etzakiela non zen. Ib. 26. Nork luke<br />
bekhokia ihardetstekotzat. Lg II 295. Nola nuke bekhokirik Jainkoari errateko, gure Aita, baldin ez banitu maite<br />
bihotzez giristino ene anaiak? Brtc 205. Baiki, ene yauna, / Nik bekhoki hura / Haurretik izatu dut: / Ikusten<br />
nauzula, / Oihuz zauzkidala, / [...], / Nik zu utzi zaitut. CantIzp (ed. 1813), 12. Nola nahi den, bekhoki behar dute<br />
horren [Brahmaren] izartzeko Yesu-Kristorekin. Hb Egia 58. Gizonari ematen diozka bekokia eta duen ahalaren<br />
ezagutza. Atheka 49. Nola izango det ainbesterañoko bekokia, baldiñ nere pekatuaz ainbeste bider gurutzefikatu<br />
badet bere Seme jaungoikozkoa. Arr May 46s. Nola dezu farregiteko, jostatzeko, seguranz osoaz lo egiteko<br />
bekokia? Ib. 36. Badakidalakotz ongi hemengo jendea zer den, eta zein den bekhokirik gabekoa bekhatuzko<br />
bidean sarrarazi nahi duenari jazartzeko. Prop 1894, 164. Emaztia / nula aiherrago / bekhatila / gizunkia beno;<br />
/ Traditzen beitütü / bekhokereki, / halaz enganatü / Eva gaixtoki. UNLilia 16.<br />
(s. XX) Goberniak arren bekhokereki gezurra zioan. ArmUs 1925, 77 (ap. DRA; la fecha es incorrecta).<br />
Daukagu eite zerbeit duten ofizio guzietako langileek, xuxenak diren ber, beren onari jarraikiak --sustatzale<br />
makurrer ihardukitzeko aski bekokiarekin-- indar handia egin lezaketen beren alderat. JE Bur 202. Bai al duk<br />
bekoki, etoi orrek? esan zun Bikendik. 'Traître, oserais-tu?'. Or Mi 61. Iñork itzik ezin erantzun zion, ezta<br />
arrezkero Ari galde egiteko bekokirik izan ere. Ol Mt 22, 46 (Lç, TB, Ur benturatu, SalabBN, Leon menturatu,<br />
HeH ausartatu, He, Echn atrebitu, Hual atrebi, Ip, IBk ausartu). Baduzu horrenbertzeren eskatzeko bekokia,<br />
duzun makurrarentzat? JE Ber 46s. Jendartean argiaren hedatzeko, ez dute zorigaitzez bekokiarik edo gemenik.<br />
JE Med 128. Ik duk bizar, adiskide, ta ik egiari aurrez-aurre begiratzeko bekoki. Ldi IL 91s. Badegu susmo,<br />
egiaren ingurukako izketa polit utsa ez ote-dan: ala oi-baitegu maiz, egiari aurrez-aurre begiratzeko bekokirik<br />
eztegunean. Ib. 61. Harritu ziren aditzale guziak aphez "herresta" horren bekokiaz. Lf Murtuts 49. Nork duke<br />
bekoki, alabok, nire guraso ta zuen buruzki yaukiko diran irain itsusien zama leporatzeko? Zait Sof 98. Zerau<br />
begiratzeko ere eztut bekokirik. Ib. 94. Baiña ni zure aurka, bekoki-azal onekin, arroki altxa ta laisterka nere<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
670
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Iaunaren aurka nindoala, azpikoek gaiña artu zidaten. Or Aitork 165. Elizaren <strong>bar</strong>nean, norbait irrikaturik, izan<br />
nizun bekoki arekin ondamendirako izketatzeko. Ib. 56. Postaz igorriko dautazu zenbat zor dautzudan,<br />
ordaindurik nahi izateko aski bekokirik baldin baduzu bederen. Mde HaurB 85. Irurogei ta amar urtetsu zituela,<br />
bere asmorik gorrienak azaltzeko bekokia izan zuen. Zait Plat 119. Ez baitzuten, nik bezala, aski bekokirik<br />
pentsatzen zutenaren erraiteko. Larz Iru 72. Horren errateko're / badu bekokia. Mattin in Xa EzinB 110.<br />
3. "Bekokik (sic) ez duena, sin vergüenza" VocB. Cf. supra (2).<br />
4. Pico de aves. Industriako arranoak, bankoetako saiak, [...], zer aztaparrak dituzten orok, zer bekokia eta<br />
zer hegalak! JE Ber 92s.<br />
5. "(S), mauvais œil (de be(gi)-*koki, oeil coquin?)" Lh. v. bekokin (2).<br />
- BEKOKI-BARNE. Interior de la cabeza, cerebro. Bekoki artan musu emanez / piztu zenion begia. / Argi<br />
bizigo bekoki-<strong>bar</strong>nen / ba dut, Zeunek isuria. Or BM 46.<br />
- BEKOKI-BARRU. Interior de la cabeza, cerebro. Zeu, Yonandon beti izan zara asmatiya, ta ontxe be or<br />
bekoki-<strong>bar</strong>ruan asmo garratzen bat erabilli baietz egingo neuke. Kk Ab II 139.<br />
- BEKOKI-BEKOKIAN. En plena frente. <strong>Bar</strong>tolok, itzelezko mallukada bat bekoki-bekokian emonda, siku<br />
itxi eban, benetan ilda, gure Peru. Bilbao IpuiB 183.<br />
- BEKOKI-HEZUR. Hueso frontal. Bekokijan ixaten ziran miñok, baña, zelakuak? esan eikian erdibitu egin<br />
biar yakola bekoki-azurra. Kk Ab II 18.<br />
- BEKOKI-KATILU. "Bekoki-katillua, hueso de la frente" Iz ArOñ.<br />
- BEKOKIRAT. De frente, cara a cara. Ethorri zenean bada Cephas Antiokiarat bekhokirat lehiatu<br />
nintzaioen. "In faciem ei resisti". He Gal 2, 11 (Lç bekhokiz resisti niezon, TB erresistatu naion bekhoz bekho,<br />
Dv begithartera ihardetsi nioen). Haren atrebentziak etzakien non geldi; heltzen zen erraterainokoan bere<br />
erregeri, bekhokirat, kruel bat zela. Lg I 312.<br />
- BEKOKIZ. a) De frente, cara a cara. Ethorri izan zenean Pierris Antiokera, bekhokiz resisti niezon hari,<br />
zeren reprehenditzeko baitzén. Lç Gal 2, 11 (He bekhokirat, TB bekhoz bekho, Dv begithartera , Bibl buruz<br />
buru).<br />
Abiertamente. Etxunate bizirik utziko, ez apaiz, ez moja, ez paile, ez goragokorik ere, atzematen baditute.<br />
Geienak Biurriaren alde atera baitziran, eta bekokiz. Or QA 92.<br />
b) Con la frente tocando el suelo. Iru Gloria aiteari, Trinidade santeari, bekokiaz lurrean etxunik. Añ EL 1 33<br />
(EL 2 38 bekokiz zelaian etxun da).<br />
- BEKOKIZ BEKOKI. "Bekokiz bekoki, front à front" SP.<br />
bekokidun. "Bekhokidun, qui a du front, effronté" Dv.<br />
bekokigabe. 1. "Bekhokigabea, timide, qui n'a pas de front. Ce mot s'emploie aussi comme substantif, timidité.<br />
Bere bekhokigabeak galdu du, son manque d'audace l'a perdu" Dv.<br />
2. "Bekokigabea, effronté" SP. Cf. bekoki (3).<br />
bekokigabeki. "Effrontement" SP.<br />
bekokigaberia. "Bekokigabetasuna, bekokigaberia, effronterie" SP.<br />
bekokigabetasun. "Bekokigabetasuna, bekokigaberia, effronterie" SP.<br />
bekokigabetu. "Bekokigabetzea, rendre ou devenir effronté" SP.<br />
bekokiko (V-al, G-azp ap. A), bekokitako (V-ple ap. A). "Frontal del ganado" A.<br />
bekokin (Lar, Hb ap. Lh, H). 1. "Becoquín, viene del Bascuence bekokia, frente, hasta la cual cubre el<br />
'becoquín'. Txanoa, bekokina" Lar. "Bekokina, objet dont on se ceint le front, que l'on porte au front" H, que cita<br />
a Is. "<strong>Bar</strong>rette, sorte de bonnet à oreilles pendantes" Lh.<br />
2. "(L, BN; H, Hb), mauvais œil" Lh. v. bekoki (5).<br />
bekokitsu (Dv A). Osado, descarado. "Bekhokitsu, effronté" Dv. Betbethan, haren gogueta <strong>bar</strong>atzen du<br />
bi gizon bekokitsu eta suharren hurbiltziak. Atheka 37.<br />
bekokitxo. Dim. de bekoki. Zeñ garbi eta gaiztakeriaren kutsugabeak dauden zure bekokitxo ille kizkurrez<br />
apaindu ori, eta zure masalltxo gorri zoragarri oriek. Arr GB 52.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
671
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bekokor. "(V-ple), balido de la cabra y de la oveja" A.<br />
bekokorraka. "Balando" A.<br />
bekor. "(V-arr), tonto" A.<br />
bekoralda. "Toga" Lar.<br />
bekoraldun. "Togado" Lar.<br />
bekorotz (gral.; Aq 1043 (G), Añ), begi-gorotz (G-to), behigorotz (AN-5vill, S-saug), behikorotz (Lar, Añ),<br />
bekotz (V-gip), pekorotz (V, G; Zam Voc), pekotz (V-gip). Ref.: A (bekorotz, begi-gorotz, beigorotz, pekorotz);<br />
Lh (behigorotz); Iz ArOñ, UrrAnz; Etxba Eib (pekorotz); Elexp Berg (bekotz, pekotz). Boñiga, fiemo. "Boñiga,<br />
beikorotza" Lar. "Boñiga de buey" y "estiércol" Añ. "Fiemo, boñiga. De bei + korotz, excremento de vaca" A.<br />
"Bekorotza, excremento de vaca (V-gip)" Iz UrrAnz. "Bekóotz, boñiga" Iz ArOñ. "Pekorotz, excremento de<br />
ganado. Específicamente, iri-korotza, ardi-korotza, auntz-korotza, diabruan korotza. Sin. kaka" Etxba Eib.<br />
"Pekorotzak beste ez dau balio" Ib. "Abere handiaren (behi, zaldi...) kaka" Elexp Berg. Cf. beikotza, interpretado<br />
como "albergue de vacas" en AEF 1926, 136, en una lista de "voces indicadoras de zonas pastoriles en el monte<br />
Artia". v. gorotz. Zer esango zenduke, inzensoaren ordez satsaz edo bekorotzaz batek Jangoikoa inzensatuko<br />
baleu? Añ MisE 248. Haren adoratzailek badute non kopeta estal ilhargi hastez, [...] non sudurra marrazta<br />
Gangeko ligaz edo behi khorotzez. Hb Egia 60. Garbitzen dute egun guziz etxea, zola ungi karrakatuz behi<br />
khorotzekin. Ib. 65. Ganbelu-pekotzagaz sua egiten dabelako. Izur JerOs 29. Gomuta dogu emen gagozan askok,<br />
[...], zelan ibilten ziñean otzara zar bategaz, kale ta bidietan, idi, zaldi, asto, ta mandazañen mandoak jaurtitten<br />
ebezan bekorotzak batuten, solorako bear zenduzala ta. Echta Jos 72. Arrañak baxen mutuba ezpalitxok esango<br />
gaieutsokan, baña, orixe yagok ba, etxok iñogaz itz egiten, eta bere burutatik ibilten dok eta... pekotza! Kk Ab I<br />
55. Lur-larraiñetan, urari nâsiz / bekorotz apur apurra, / eguzkitara gogor oi dute, / gai dedin isats-muturra. Or<br />
Eus 348.<br />
Illunkerantza estarta bakarretara yueten naz, ta bei-pekotzetan zeinbat gure kakarraldo ibilli oi dire. Kk Ab II<br />
140.<br />
bekorotzale, pekootzale. Repartidor de boñigas. Koipezalia ala pekootzalia? Otx 39.<br />
bekoroztatu, pekoroztau (V-m). "Destrozar, lit.: reducir a boñiga" A. "Es palabra muy vulgar" Ib.<br />
bekoroztu. "Bekóostu, untar con ella [la boñiga], como cemento, la era, los tabiques de ramas, etc. Bekorotza,<br />
esixa bekoroztu ta zurittu, así se hacían los antiguos tabiques" Iz ArOñ.<br />
bekorri. "(BN, S), plaque ou marque rouge qu'un animal, un mouton p. ex. porte au front. Id. l'animal lui-même<br />
ainsi marqué" H, que remite a bekarra en la acepción de "rougeur, pudeur". Cf. A Morf 56: "No sé si el pueblo<br />
dice bekorri por begi-gorri, 'de ojos rojos', como dice beterre por begi-erre de ojos ribeteados, quemados". En<br />
AxN se explica betheriatsu (358) 'legañosa' por bekorri.<br />
bekosi (AN-olza). Frente. "Kopeta (AN-egües), bekoski (AN-ilzarb), kopeta (AN-olza), bekosi, kopeta (ANolza)"<br />
Bon-Ond 139. Puede tratarse de una errata por bekoski.<br />
bekoski (G-nav, AN-ilzarb). Ref.: Bon-Ond 139; A. Frente. v. bekoki. Egitea iru krutze eskubiko biaz<br />
andiyes lendabiskue bekoskien, bigarrena aguan, irugarrena petxoetan. CatUt 33. Zergati zeñetzen da<br />
bekoskien? Ib. 34.<br />
bekosko. v. bekozko.<br />
bekostun (BeraLzM). Diadema. Neol. creado por AG en 1896, a imitación de erastun, de bekoki 'frente' y<br />
estun 'aro, anillo' (AG 1015 nota).<br />
bekotu. v. behekotu.<br />
bekotz. v. bekorotz.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
672
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bekozko (V-gip, G-azp; Dv), bekosko (H), betozko (V-gip), betosko. Ref.: Etxba Eib (betozkua); Iz ArOñ<br />
(bekosko); Elexp Berg; Gte Erd 150. Tr. Documentado en autores vizcaínos y guipuzcoanos desde principios<br />
del s. XIX. La forma más usada hasta fin del s. XIX es bekosko (pero cf. Lar SAgust bekozkodun, que puede<br />
deberse al editor). A partir de entonces predominan claramente las formas con -z-, en especial bekozko. En<br />
DFrec hay un ej. de bekosko, 4 de bekozko y 3 de betozko.<br />
1. Frente, cara (que se pone), semblante, expresión. "Front" Dv, que cita el ej. de Otag CancB 331. "Bekosko<br />
illuna ipintzea, faire mauvaise mine (AA), id. kopeta beltz ipintea, ib. Syn. bekurundea (Lar), bekoz beko,<br />
bekokia, bekokiña" H. "Aspaldi onetan betozko asarriakin darabigu uezaba" Etxba Eib. "Bekosko illuna dako,<br />
está enfadado. Bekosko baltza, ceño, señal de enfado" Iz ArOñ. "Bekozko illuna jarri dosta ikusi nabenian"<br />
Elexp Berg. "Ia beti bekozko illuna" Ib. "Bekozkoa zimurtu dik (G-azp), betozkotu (G-azp), kopeta haserrea<br />
zeukan (G-azp), kopeta beztuta zeukan (G-goi), etc." Gte Erd 150. Sarritan ipintzen badiezu bekosko edo<br />
kopeta illuna, edo itz garratzakin naigabetzen badituzu. AA II 63. Begira sarritan ipiñi diezun bekosko illuna?<br />
Ib. 435. Mikolek aitaren bekosko illuna ikusi, eta itz aserreak aditu zituenean, etsi zuen, il bearko zala. Lard 168.<br />
Erantzuera au txit bidezkoa eta egia garbi-garbia bazan ere, Apaiz-Nagusiak bekosko beltza ipiñi zion. Ib. 446.<br />
Ez, jauna, ez --esan nion bekozkoa beltz beltz eginda--. Zab Gabon 70. Ikus nai ez det gizon arroak / Duen<br />
bekozko illuna / Jaiotzak edo diruts aundiak / Goitaltxa duen arena. "No quiero ver el ceño vanamente severo de<br />
a quien la sangre ensalza o el dinero". Otag CancB 331. Lekobideren begitarte ixuria eta betazal bustiak ikusi<br />
zituenean, bere bekoskoa neguko odei bat bezela illundu, eta txit latz eta garratz esan zion. Arr EE 1882c, 549.<br />
Ama maiteak bekosko illunaz beregandik bota zuen, ostera sugar oietara eraman zezatela aginduaz. Arr May 23.<br />
Juezak bekosko illunaz kondenazioko epai edo sentenzia eman nai ziola zirudien. Ib. 181. Betosko aserrea eukan<br />
Arnoldok au esatean. Ag AL 80. <strong>Euskal</strong>errira biurtuta lenengo egunetan, [...], betozko illunen batzuk,<br />
erremuskadaren batzuk, ezin ikusiren batzuk izango ziran. Ib. 127. Nor zeñen aldera ebillen, alkarri ipinteutsien<br />
betozkoan ikusten jakoen garbiro. Ag Kr 175. Ez uste, itzal eta betozko illuna zanik. GMant LEItz 72. Urrategi<br />
mendiak bere zugazti illunez bekozko beltza agertzen zuan. NEtx EEs 1927, 13. Orduban bakaldunak, asarre<br />
bai-leguan, arpegi mukerra jarri ta betosko illunaz, badiñotse. Otx 52. Kartagon aldiz, ikasleen aizukeria itsusi<br />
ta neurrigabe da; lotsa gabe oldartzen dira, ta bekozko asarrez, ikasle bakoitzak beure onerako autatu-tokiak<br />
naasten ditute. "Prope furiosa fronte perturbant ordinem". Or Aitork 112. Biyoa, nere aurrean, opari au, aren<br />
bekozkoa argitzeko. Ol Gen 32, 21 (Urt 32, 20 bisaia). Amaikatxo idatzi zuen sofisten aurka. [...], arpegi-andi<br />
dirala-ta, ezer eztakitela-ta, aien izkera dala-ta, bekozko ilun edo ortzargi dirala-ta. Zait Plat 117. Irurogei ta<br />
amairu urte arte ezagutu gabeko seme arengan arkitzen zuan senidetan billatu etzuan arrera osoko giroa.<br />
Pakoren etxean etzuan amak beste etxetako bekozko illunik. NEtx LBB 71. Badela bazterretan, ugarixko agian,<br />
begi zorrotzez eta bekosko ilunez begira daukadanik, noiz laprast egingo ote dudan. MEIG VIII 42.<br />
(V-m-gip, G; VocCB), bekosko (V-gip; Lar, H), betozko (V-gip), betosko (V-m). Ref.: A (bekozko, betosko);<br />
Etxba Eib (betozkua). Ceño. "Capote, ceño, beltzuria, bekoskoa" Lar. "Ceño, bekoskoa, bekurundea" Ib.<br />
"Sobrecejo" Ib. "Bekozkoa (G), bekurundea (V). Ceño (froncement de sourcils)" VocCB. "Ceño, mal ceño (según<br />
algunos)" A. "Betozkua, ceño fruncido" Etxba Eib. v. beltzuri. Ifinten deutsazu bekoskua edo arpegi-iluna,<br />
egiten deutsazu mespreza edo menosprezijua. Astar II 26 (Harriet traduce inexactamente: "bekoskoa edo<br />
arpegia, la face"). Ume Ixarrak betozkua ipiñi ta kolkorako esan eban. Altuna 99. Ala askotan zurekin; / baina<br />
bekozko ordez / betargi didazu, ta / betetzen naiz pozez. "En vez de ponerme semblante ceñudo, me lo muestras<br />
risueño". Or BM 98. Esatera etorritakoak esanda, banoa; ez, ordea, zure bekozkoaren beldurrez; nerau galtzeko<br />
tokirik ezpaituzu. Zait Sof 69. Agintarien bekozkoak bildur eragin nai du. "Saevitia potestatum timeri vult". Or<br />
Aitork 47. Ni, aren bekozkoa ta umore txarra ezkutatu nairik nebillen lengusuari. NEtx Antz 87. Gaur ere, or<br />
azalduko zaigu kanabeteko bekozkoz bere arpegia illunduta. Ib. 74s. Morroia betozkuakin oeratu zan. SM Zirik<br />
61 (cf. nota: "betozko, kopet-illuna, ceñudo"). Amak alabai dana azketsi, / nai dabena egin bestiak, / ori dala-ta<br />
daukadaz neure / bekozko ta asarriak. BEnb NereA 185. Maiko iateari beltzuri (betosko) egin bage, gogoa<br />
goragoko beste asmo ederragoetan zeukaten. Zait Plat 21. Eskutan ontzi utsa artuta / jarriko diat bekosko, / ik<br />
dabilkian irabazia / ezpaidek oso legezko. Basarri 125. Musu biribil, begiak bera betekoak, betozkoz edo<br />
betillun, irri<strong>bar</strong>rerik egiten bere ez dakiala. Erkiag BatB 123. Kantatu degu zerbait / arrazoi egizko, / berriz ere,<br />
lagunak, / ez jarri bekozko. Lizaso in Uzt Noiz 47.<br />
2. "Paupière, bekhoskoa" Ht VocGr 398. "Bekhozko, paupière" Dv, que cita a Abb.<br />
3. "Bekhozko (BN-baig), mejilla" A.<br />
4. "Bekhosko (Hb), ré<strong>bar</strong>batif, jaloux" Lh.<br />
5. "Bekoskoa (V, G) (de begi kosko), arcade supérieure de l'œil. Syn. bekhaina, bekheina" H (parece una<br />
acepción etimológica).<br />
- BEKOZKO-ILUN. De expresión sombría, severa. Larrain sudurruts betaurreko-aundi burusolla ta Rekalde<br />
betozko-illun bizar-beltza. Ldi IL 49. Benazko eliz-gizon bekosko-ilunek ondu dituztenez gero gehienbat euskal<br />
liburuak arimen onerako. Ib. I 212.<br />
bekozkodun (G ap. A; VocCB Dv), bekoskodun (Lar, H (V, G)), Ceñudo, adusto, hosco. "Ceñudo",<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 673<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"hosco", capotudo" Lar. "Ceñudo. Fig. rudo, adusto, tétrico, poco afable. Urlia da gizon bekoskodun bat. Sin.<br />
bekozkotsu" VocCB. "(V, G), rigide, sévère. Gizon bekoskoduna, homme sévère" H. "(G), adusto" A. Utsegin<br />
dezu; esango dirate Filosofo bekozkodunak; begitandu zatzu; oiek dirade amesak eta kontuak, Platonen<br />
iduripenak. Lar SAgust 4. Ez det ere kantatzen Ciden eta Pelaioren semeen erru eziezkorra, zeintzuek gure<br />
Españako sarjin loretsutik mairu basatia bota ondoren itzulitzen dituzten aurpegi bekoskodunak Europaronz.<br />
Otag EE 1882c, 413. Emen jendeak <strong>bar</strong>re askotxo egin zuen, eta alkatea berriz betozkodun jarri zan. Urruz<br />
Auspoa 113, 28.<br />
bekozkotsu (VocCB (s.v. bekozkodun) Dv), bekoskotsu (Lar, Hb ap. Lh). "Ceñoso, bekoskotsua,<br />
bekurundetsua" Lar. "(Hb), sourcilleux, renfrogné, sombre" Lh. Hay un ej. de betozkotsu en DFrec.<br />
bekozkotu, bekoskotu (Lar, Añ (G)), betozkotu (G-azp ap. Gte Erd 150). Fruncir el ceño, enfadarse.<br />
"Encapotarse" Lar y Añ. Baña ez da konbeni / disputan astia / eta betozkoturik / iñor ikustia. Urruz Zer 84.<br />
bekoztu. Udazkena zan. Odol tantozko / ezti-margoa / eguzki-galdak zixurin. / I<strong>bar</strong>-gangarrak (garganta del<br />
valle) doi-doi bekozten... (estando de frente). Loram 73.<br />
bekulari (SP A). "Salaire des serviteurs" SP, que cita a O. Mithil, neskato eta langiler bere sarien eta<br />
bekhülarien ükhatzia edo bortxatzia. Bp I 57.<br />
bekunde. v. bekurunde.<br />
bekune. "(V-arr), mirada. (Contr. de begira-kune)" A.<br />
bekuntze. v. bekuruntza.<br />
bekur. v. beakur.<br />
bekurunde (A, H; -kh- Sb-Urq, Dv), bekunde (L-ain ap. A). Entrecejo, frente; semblante, expresión.<br />
"Bekhurundia, supercilium" Sb-Urq. "Bekhurunde ou bekhuruntza, regard, et par extension, figure" Dv.<br />
"Sourcil" H. "Bekunde gaiztoa" DRA, que cita a SP (pero no se encuentra). v. bekozko. Jaunak ordean<br />
bekhurunde dorphea egiten diote gaixkiak egiten dituztenei. He 1 Petr 3, 12 (Dv bekhurunde; Lç begitharte, TB<br />
aitzine, Ol bekozko, Ker arpegi, IBk aurpegi, IBe kopeta). Maiz bekhurundea, duenak beltzena / Harrek berak<br />
duke, arima ederrena. Gy 220. Begiz har zazu sainduen bekhurundea, eta erakhutsazu ez ditutzula bazterrerat<br />
uzten zutaz sinheste dutenak. "Faciem sanctorum tuorum attende". Dv Iudith 6, 15. Haren begiak beharraren<br />
gainera daude; haren bekhurundea gizasemeei galdez dago. Dv Ps 10, 5 (Ol so batez gizakumeak ikertzen ditu,<br />
Ker betazalaz arakatzen dauz gizakiak). Ez dut merezi zure bekhunde jainkozkoa trika dadien nere gainean. Dv<br />
LEd 149s (Cb Eg II 80 ez det merezi zuk niri begiratzea). Jainkoa bethikotzat galtzea, haren bekhunde<br />
zoragarria behinere ez ikusi-beharra, hori da ifernuko gaztigurik latzena. Ib. 231 (Cb Eg II 129 aren arpegirik<br />
beñere sekulan ez ikusi bearra). Eritasun, gaitz, oinhaze, [...] munduaren akhabantzaraino izanen diren guziak<br />
eror beitez nere gainera, bainan ezti bekit zure bekhunde hasarrea. Ib. 205. Ohartu ninduan berehala batek<br />
airos eta alegera bezain bertzeak ilhun eta goibel zuela bekhundea. Elzb PAd 47. Hola mintzo denak bekundetik<br />
aise ageri du ez dela trufaz mintzo, errana segurki eginen duela. Haizbelar GH 1925, 159. Nausi baten eskumakhilak<br />
zenbatetan ez du, gogo kontra ere, bekunde beltza eginik menekoa larderiatu behar? M. Elissague GH<br />
1926, 97. Segur bekundea belztuko du, norbeitek, haren espantuak hemen egin dituela heltzen bazaio<br />
beharrietarat. Zerb Azk 113.<br />
(Lar), bekurande (Lar DVC), bekunde (L-ain ap. A). "Sobrecejo" Lar. "Ceño, bekoskoa, bekurundea" Ib.<br />
"Bekoskoa, bekurandea, ceño, sobrecejo" Lar DVC 189. Cf. BEKURUNDE EGIN. Egia da hetarik athera<br />
lehen argiek eginarazi diotela hedoitarrei iguzkia goibelarazteko bekhurunde bat. Hb Egia 140.<br />
- BEKURUNDE EGIN. "Caperare frontem, begitarte gaxtoa vel bekhurunde egitea" Urt IV 168. "Bekurunde<br />
egin (L-côte), poner ceño" A.<br />
bekurundetsu. "Ceñoso" Lar. "Sourcilleux" H.<br />
bekuruntza (-kh- Dv, A), bekuruntze (BN-baig ap. A; -kh- BN-baig ap. A), bekuntze (BN ap. A), bekarantze<br />
(-kh- BN-baig ap. A). Cara; semblante, expresión. "Bekhurunde ou bekhuruntza, regard, et par extension,<br />
figure" Dv. "Bekuruntza, bekuruntze (BN-baig), mirada" A. "Bekhurunze (L-sar, BN-baig), semblante" Ib. v.<br />
bekurunde. Kain hortaz jelosia gaitzean sarthu zen; bekhuntzea beltz eta burua aphal eman zen. Etcheberry<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
674
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
8. Jesuisten erakaspenari edo sinesteer berer sistako baten emaitera loake segur bere mihi ozpinduaz, [...], noiz<br />
ere ene beribil-gidariak tinkatzen baitaut besoa indarrekin, bekuruntza gorri-samur dautalarik agertzen. JE Ber<br />
71 (que traduce por 'mine' en el voc. final). Karrika-buruko bihurgunean Besterreix bolanjerak eta Felix<br />
Larrondek elgar jo dute otoekin; berek ez dute minhartu, bakarrik otoak. Zer bekuntzearekin gelditu diren! Herr<br />
10-3-1960, 3.<br />
bekuruste (-kh- A), beturuzte (-th- H), beturusta (-th- O-SP y SP sin trad., A). 1. Párpado. "Bethurusta.<br />
Etcheberri [de Ziburu] l'interprette supercilium (= 'ceja'); en Basse Navarre et en Soule l'on dit bephurua" O-SP<br />
221 ( SP). "Bethuruztea, paupière. v. bephurua. Syn. betazala" H. Azkue, que cita a Oihenart, da la acepción<br />
de 'ceja'. Eta hala eramatzik goiz eta arratsaldeak, / Harik Iaunak dietzaken zarra bethuruzteak. EZ Man II<br />
160. Zure begiek zuzen ikhus bezate, eta zure bekhurustek aitzin betzate zure urhatsak. "Palpebrae tuae<br />
praecedant gressus tuos". Dv Prov 4, 25.<br />
2. (-kh- Dv, H), bekurusta (-kh- Sb-Urq), bekuruzte (-kh- H). Ceño. "Bekhurusta. Mala receptio" Sb-Urq.<br />
"Mine" Dv. "Mauvaise mine, froncement de sourcils, marque de dépit, etc." H. Duvoisin y Harriet citan el ej. de<br />
Haraneder. Obedi zazu fiñean emeki, iharduki gabe, berehala, beranzerik gabe, bozki eta alegeraki,<br />
bekhurusterik gabe. "Sans chagrin". He Phil 250 (SP 248 grinatu gabe).<br />
bekut. "(S) egoísta" A. Cf. gasc. becùt.<br />
1 bela (gral.; SP, Mic, Deen I 18, Ht VocGr 438, Lar, VocBN, Gèze, Dv, H). Ref.: A; Etxba Eib; Holmer<br />
ApuntV. 1. Vela (de navío). "Voile" SP, Ht VocGr, Gèze. "Vela de navío" Mic y Lar. "Itxas erdixan, aiziak<br />
belia eruan zeskun" Etxba Eib. Cf. Holmer ApuntV ASJU 1968, 111: "Existe una categoría de palabras de origen<br />
castellano, que suelen guardar el acento que tienen en este idioma. Así tenemos [...] bélie 'la vela' (V-ger)". v.<br />
HAIZE-OIHAL.<br />
Tr. Documentado desde Leiçarraga (v. BELA ERAITSI, BELA HAIZEARI ALTXATU), se encuentra tanto<br />
al Norte como al Sur, aunque muchos autores meridionales del s. XX lo evitan utilizando oihal, zapi y, sobre<br />
todo, haize-oihal.<br />
Ene zaldiau dabilela / berau pilotu berau bela. Lazarraga (B) 1200vb. Betha itzazu ene arimaren belak zeruko<br />
zeure haize eme plazent hartzaz. Mat 285. Haize onez hant etzatzu othoi bela gureak. EZ Man II 138. Iainkoaren<br />
manamenduak, idien orgak, xaluparen arrauak, untziaren belak eta hegaztinaren hegalak bezala dira. [...].<br />
Arrauak eta belak ere, pisu dira, ordea hekin batean arintkiago eta lasterrago dohazi untziak eta xalupak. Ax<br />
495 (V 320). Gaztelu zahar hura da unzi baten bela bezain handi. INav 49. Izanen da ene untzia / Ur huntan<br />
zure habea, / Ene belak zuk zure thonban / Izatu hil-mihisea. Gç 108. Bizkaiagaz Motriku, / nok eukean sinistu /<br />
franzes onzia eukeala / belaetarik billostu! BBizk 29. Urrezko ariz egiña zen onziko bandera, granaz gorrituederrak<br />
ontz-egal-belak. Mb IArg I 65. Belak zathizka, batürak porrokatürik, hur herrekak ontzian turrustaz<br />
sartzen. Egiat 157. Erre zioten mastil nagusia, zeña bela ta jarzia guztiakin bota zuten urtara. Izt C 423.<br />
Egiptoko liho fin karantzatua dun ehoa hire belatzat, mastan ezartzeko. Dv Ez 27, 7 (Ol, Ker aize-oial). Zenbat<br />
aldiz aurrerazi, anbat bider jaiki zitzaien kontrako aizea, eta aiñ gogorra, eze belak jirabiratzen zituen eta<br />
<strong>bar</strong>renak ya irauli ere bai. Aran SIgn 38. Ixill ixillik basoetako / Burdi irrintzalariak, / Itxasoetan bela baltzakaz<br />
/ Arrantzalien ontziak. AB AmaE 80. Aurkitzen zan ama bat ur-zelaira urriñ / Begira; eta dakus ontzi bat<br />
etorrela, / Bela zuri zabalez uso bat duiñ ariñ. Ib. 378. Haizeak hantzen eta bethetzen duen untzietako bela baten<br />
pare. Jnn SBi 161. Uhinak dire aphaltzen / Haren ingurunetan, / Haizeak ditu hanpatzen / Haren belak lorietan.<br />
Arb Igand 158. Palu ta erremu, bela ta kordel, / masia ta ura bere bai / sartu daiguzan txalupan laster / itxaron<br />
<strong>bar</strong>ik gizonai. Azc PB 64. Ontzi erdie egurtu, sua egin da beren kea bela andi baten <strong>bar</strong>ruen sartute. A BGuzur<br />
143. Nausia edo nagusia. Aize oial edo belarik andiena. Ag Kr 63n. Ontzi biak nastatu zirean, alkarren belak<br />
eta txikotak urratuz. Echta Jos 145. Eta zala itsas-ontziak egiñaz, zala berentzat belak egiñaz, jende askorentzat<br />
ogia irabazteko era edo modua sortu zuten. Etxeg RIEV 1908, 194. Ene nagusi maitea / heldu naiz ongi tristerik<br />
/ ez dut ikusi leihorrik / ez eta ere belarik. Balad 88s. Artzen zuten arrantzuari adin zala irizten bazioten, [...]<br />
portu-aldera etortzen abiyatzen ziran, arrauneri erme eragiñez, edo, aize-aldi ona eratzen bazitzaien, agai<br />
(makilla) lerdenari bela egotzika. Elizdo EEs 1925, 213s. Ezkerretarik, elektrikargiak usu, etxe-multzo bat,<br />
untzixka andana bat dena haga eta bela, eta gero itsasoaren espalda bat, leihorrari sartua. JE Ber 96. Etxe ttipi<br />
batzuetan dire denak bizi; / Bela eta arrauekin urean doazi. Iratz 33. Bela beltz zabalak haizeak / goizaldebako<br />
lui hezeak / joiten ez zituen haboro / eta arraunak oro geldirik / aurrera badarik zihoan. Mde Po 87. Aize<br />
izugarriaren menpe, katxoi jagi, uin edo baga andien erdian, aize-oial eta belak urratuta. Erkiag Arran 78. Aize<br />
apurraren zeragaz dantzari ziarduan <strong>bar</strong>rako itsas-kolkoan, belak zabal egoan jolasuntzi politak. Ib. 96.<br />
Ezkendun euki probetxurik belak izateko da bota gara(nea)n algaratean trabes gagozela ekarri zeuean<br />
denporalea (V-ger). Holmer ApuntV ASJU 1969, 178. Alabearraren aizea, orain-arte gure kontrako izana, gure<br />
alde asten bada, gure nai-ontziaren belak beteaz xuxen-xuxen [...] porturatu gaitezen. Berron Kijote 166. Eta<br />
indar hori, bela haiza eta mugi zezakeen haizea, alde batean ikusten nuen. MEIG IX 62.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
675
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
2. Velo. v. belo. Haren manura haizeak zesatu izan dirade, [...], tenpleko belá artetik erdiratu, iguzkia<br />
ilhundu, monumentak ireki eta anhitz gorputz resuszitatu. Lç Adv ** 5r. Iguzkia ere ilhund zedin, eta tenpleko<br />
belá erdira zedin artetik. Lç Lc 23, 45 (Oteiza, Brunet belo). Iguskia ilhündü zen, lürra ikharatü, arrokak<br />
porroskatü ziren, Jerusalameko tenpluaren bela urratü zen. CatLan 45. Tenpluko bela bi zati egin zen. TB Mt<br />
27, 51 (Dv, SalabBN bela; He, HeH, Echn, Samper, Hual, Leon belo, Ur, Arriand, Ker, IBk, IBe oi(h)al, Ip<br />
mihise, Ur (V), Ol, Ker estalki). Ez gare Moises iduri, zoinek ezartzen bait-zuen bela bat bere begitartearen<br />
aitzinean. TB 2 Cor 3, 13 (Dv bela; Bibl estalgi). Errebekak, harturik berehala bere bela, estali zuen bere<br />
burua. Dv Gen 24, 65 (Urt, Ur belo, Ol, Ker estalki, Bibl mantelina). Seme berthüteduna aita pikarraiarentako<br />
bela bat beita, amaren herbaltazüna gordatzen düen estalgi bat. Arch Gram 59.<br />
3. Veleta. "Girouette, bela" VocS (sg. el editor hoy en día en S se dice aize-bürü). v. 1 beleta.<br />
- ARRAUN ETA BELA. v. arraun.<br />
- BELA-HAGA. Mástil. "Paloa, bel-agaia, palo de vela" Elizdo EEs 1926, 31 (en una lista de términos de<br />
marinería). Eder da zinez ur axalean heien [<strong>bar</strong>kuen] junphatzen ikhustea, bere belhaga luze edo<br />
laburxagoekin. Prop 1898, 232. Treñero berak zortzi tosta edo exertzeko leku izaten zituan. Gañeraz, bel-agaia<br />
(makilla), bela (liñuariz eundua), bera jaso ta eraxteko berga; drisak, boliñak, abortza, sarea, arraunak, [...].<br />
Elizdo EEs 1925, 214.<br />
- BELA HAIZEARI ALTXATU. Desplegar la vela al viento. Eta angurák altxaturik itsasoari unzia<br />
abandona ziezoten, gobernaillén iunktadurak ere laxaturik, eta haizeari bela altxaturik, tiratzen ari ziraden<br />
kostara. "L'artimon levé au vent". Lç Act 27, 40 (He artimoiña hizatu, TB gibeleko mastako bela hedatu, Dv<br />
behereko bela haizeari eman, Ol beko zapia aizea edatu, Ker oial nagusia aizetara jasorik, IBk txopako haizeoihalak<br />
jaso, IBe brankako oihala haizeari eman).<br />
- BELA (BELAK, etc.) HAIZEARI EMAN. Desplegar la vela al viento. Behereko bela haizeari emanik,<br />
leihorrera jokhatu ziren. Dv Act 27, 40 (Lç haizeari bela altxatu).<br />
- BELA (BELAK, etc.) ALTXATU. Izar la vela. Belariek bazuten lan haize ukaldier eta uhainen oldarrer<br />
behar zen bezala ihardokitzeko, batean belak altxatuz, bestean apalduz, untzia joan zadin edo lasterrago edo<br />
emekiago. Ardoy SFran 246.<br />
- BELA-AMARRA. "Anguina, bela amarratzeko soka, belamarra soka, belamarra" Urt II 97.<br />
- BELA HANDI (V-ger ap. Holmer ApuntV; belandi Lar). Vela mayor. "Papahigo de navío, vela mayor,<br />
belandia" Lar.<br />
- BELA (BELAK, etc. APALDU). Arriar la vela. Manatu zioten untziaren urhatsa ezti zezaten, hein bat belak<br />
apalduz. Ardoy SFran 246.<br />
- BELA-HARI. v. 2 belari.<br />
- BELA (BELAK, etc.) HARTU. Arriar la vela. "Belak hartzea, biltzea, tendre (prendre), plier les voiles (EZ)"<br />
H. Itsasoak iraganik hartzen ditugu belak. EZ Man II 138. Urrean zanean artu ebazan belak, eta arraunketan<br />
joanik, artu ebazan enparuak. Echta Jos 253.<br />
- BELA (BELAK, etc.) BATU. Arriar la vela. Batu belak, eroan leorrera, ta gizon bi joan zirean Izaroganera.<br />
Echta Jos 83. Batu eben belea, ta arraunketan joan zirean lenengo Bermeoko txalupa bategana. Ib. 116.<br />
- BELA-BERGA. "Antenna, berga, belabérga" Urt II 141.<br />
- BELA (BELAK) BETEAN. A toda vela. Au, ontzia bela betean bezala, bere ibikiakin zebillen errespeto<br />
andiko bat zan. Cb EBO 42. Errira datoz ipar-aldeti / belak betean ontziak. Azc PB 65 (tbn. en Erkiag Arran<br />
46).<br />
- BELA BETEAZ. "A velas tendidas, bela beteaz, aizapi betez" Lar. "Bela bethez, aizapi betez, à pleines voiles"<br />
H.<br />
- BELA (BELAK, etc.) BILDU. "Belak hartzea, biltzea, tendre (prendre), plier les voiles (EZ)" H. Aizeak ez<br />
die marinelei ematen onzi-oial zuriak edo belak bilzeko astirik. Mb IArg I 414.<br />
- BELA (BELAK, etc.) HEDATU. Desplegar la vela. Belak hedatzean. EZ Man II 138. Non ere baitaiz<br />
en<strong>bar</strong>katzen / Itsaso zabal hunetan, / Bela gustiak hedaturik / Arimaren perilletan. Gç 139. Gibeleko mastako<br />
bela hedaturik, yoiten ziren ubazterrerat. TB Act 27, 40 (Lç haizeari bela altxatu). Nere mariñel ona / heda zak<br />
heda bela / bethi nahi nuena / jina zaitak aldera. Balad 138.<br />
- BELA EGIN. Darse a la vela. Gero Zipreren agerrira genenean, hura utzirik ezkér, Siria alderát bela egin<br />
genezan, eta arriba gentezen Tirera. "Tirants vers Syrie". Lç Act 21, 3 (He arruta eman, TB yoan, Dv goan,<br />
Ker, IBk jo, IBe jarraitu). Gero biurturik almiranta zen lekura bela egin zuela, guztiok elkarrekin, norat<br />
eztakie. (c. 1597). FLV 1993, 457. Martxuaren ondarreko bela eginen omen du. Ib. 465. Zeren bertzela,<br />
haize ona denean, bela egin gabe gelditzen den untzia bezala geldi ahal zindezke zu ere. Ax 156 (V 103).<br />
Marinelak denbora eder denean, bela egiten du, baiña tormentan geldi dago. Ib. 299 (V 199). Zer probetxu [da],<br />
untziak betherik eta kargaturik bela ongi egiteaz, baldin portura baiño len edo portuan galtzen bada? Ib. 466 (V<br />
302). Iakin behar duzu unziak herrirat bela egitekoz joaten direla Ferrol zaharrerat. INav 131. Milla eta zortzi<br />
ehun untzik egin zuten bela maiatzaren azkenerat. Lg II 412.<br />
- BELA (BELAK, etc.) EKARRI. Arriar la vela. Itsasoa dakusagu harta handiz bethea, / Eta bela ezin ekhar<br />
daiteken da haizea. EZ Man II 148.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
676
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BELA EMAN. Darse a la vela. Gerotxoago ikusi ziran / Aize ta itxaso zuriak, / Burriketakaz bela emoeben, /<br />
Arrantzaleak guztiak. Echta Jos 100.<br />
- BELA (BELAK, etc.) ERAITSI. Arriar la vela. Marinerék remedio guziak bilhatzen zituztén, unzia<br />
beheretik hersturik; eta Syrtera eror beldurrez, belák erautsirik, berahala eramaiten ziraden. Lç Act 27, 17 (TB<br />
belak irriatu, Ol zapiak eratxi, Ker oialak eratsi).<br />
- BELA (BELAK, etc.) ERRIATU, BELA ARRIATU. Arriar la vela. Eta nola beldur baitziren eror area<br />
pholo batetarat, irriatu zituzten belak, eta ekharriak ziren gisa hortan. TB Act 27, 17 (Lç belak erautsi). Kapitan<br />
jauna, arria bela / txalopa nabegantian / ainbat ariñen sartu gaitezan / Mutriku erri onian. Balad 58.<br />
- BELA HIRAURKE. "Foque, una vela triangular en el navío, bela hiraurkea" Lar.<br />
- BELA (BELAK, etc.) JAITSI. Arriar la vela. Elantxobeko txalupa bat, belea jatsirik, arazoetan ebillela<br />
ikusi zanean. Echta Jos 255.<br />
- BELA (BELAK, etc.) JASO. Izar la vela. Arazo oetan etsaia zebillela beraren indar andiaz ixekaturik<br />
itxeden zion D. Antoniok zeuzkan bela apurrak jaso eta donario ederrean. Izt C 447. Aizerik bada gero / beren<br />
belak jaso, / galernazo bat igual / ekarri akaso, / kayian sartzen dira / penaturik oso. Arrantz 101. Mastea: aizeoial<br />
edo belak jasoteko abea. Ag Kr 78n.<br />
- BELAK BETEAN. v. BELA BETEAN.<br />
- BELAKO. De vela. "Aita San Inaziyo" / belako <strong>bar</strong>kua, / amairu gizonekin / ur-pian sartua. Tx in Imaz<br />
Auspoa 24, 53.<br />
- BELA-LOKARRI. "Envergues, bela lokarriak" Lar.<br />
- BELA (BELAK, etc.) LOTU. "Envergar las velas, atarlas a las vergas, belak lotu" Lar.<br />
- BELA (BELAK, etc.) LUZATU. Desplegar la vela. Bete etzeban bere naia, bela luzaturik igestu eta<br />
aizapean zeudenen babesera sartu izan zalako. Izt C 442. Belak luzaturik jarri ziran igesbidean. Ib. 440.<br />
- BELA-MAKILA. "(G), vergue" Dv.<br />
- BELA-MUSTROKA. Punta de vela. "Amuras, cuerdas para atar los cabos de la vela, bela-mustroken<br />
lokarriak" Lar.<br />
- BELAN. A vela. Hunetxek [Elizak] dik ardiasten belan Parabisua / zeñ[a] baita Kristau onen salbatzeko<br />
portua. EZ Man I 30. Errira datoz ipar-aldeti / belak betean ontziak / ondo dirudi egun argitan / belan dabilen<br />
ontziak. Azc PB 65 (tbn. en Erkiag Arran 46). Itxaslapur ori agertu zan egun baten, Mundaka ta Bermeoko<br />
arrantzale artera, belan, abiada ariñaz. Echta Jos 116. Agertu zan ontzi bat belan: ezagutu zan itxaslapurra zala<br />
ta urratuten etorrela. Ib. 118. Ontzi luze bat eidarabille, / Belan zein erramuetan, / Arrantzaleak bilddurrez<br />
dabiltz, / Itxasaldeko lanetan. Ib. 120. Goizean goiz aldera, treñero lirain azkarra belan edo arraunka<br />
zeramatela, eguneroko bear zuten ogi-zatiya itxasoari kentzera erten oi ziran. Elizdo EEs 1925, 213.<br />
- BELA NAGUSI (G; Lar; bela nagosi V; bela nausi V-ger; Urt). Ref.: A; Holmer ApuntV. Vela mayor.<br />
"Acatium" Urt I 70. "Boneta de la vela mayor, voz náutica, bela nagusiaren eraskiña" Lar. Zabaldu ebezan<br />
euren bela nagosiak. Echta Jos 85. Txalupok joazan ur-ganean arin-samr, euren bela nagosiakaz. Ib. 82.<br />
- BELAPEAN. En tienda de campaña. "Belapean, de camping (V-ger)" DRA. Hamabortz bat ehun presuna<br />
bizi zauzkigu belapean. Gaineratekoak hotel eta etxe alokatuetan. Herr 32 [sic] -8-1957 (ap. DRA).<br />
- BELARA. "(A la) vela, belara, prest, gertu" Lar.<br />
- BELA TXIKIEN. Vela pequeña. Igarri eben aize gogorra etorrena, ta bela txikienak zabaldu ebezan. Echta<br />
Jos 90. Aize-oial edo bela txikienakaz egozala. Ib. 339.<br />
- BELA (BELAK, etc.) ZABALDU. Desplegar la vela. Bereala etsaiak, zabaldurik geiago bere belak, laga<br />
zeban jazarra. Izt C 442. Laguntasun onegaz, zabaldu ebezan euren bela nagosiak, eta aize onaz, ordu-erdian<br />
eldu zirean Mundakara. Echta Jos 85. Igarri eben aize gogorra etorrena, ta bela txikienak zabaldu ebezan. Ib.<br />
90. Eguraldi onetan ikusten dira [...] ontzi andiak-be euren belak edo aize-oialak zabalduta, itxasoan-zear<br />
doazanak. Ib. 28.<br />
- BELA-ZARAN. "Belasaran (V-ger), cesto para tener la vela de la lancha" A.<br />
- BELA ZEHAR. "Bolina, una vela en el navío, bela zearra. Lat. velum transversarium" Lar.<br />
- BELAZKO. a) De vela, velero. Ikusi diogu haatik, nahiz doidoi, belazko untzixka bat, uhin gaixtoetarik<br />
landa eztiki zalantzatuz han-harat zoana, urrun. JE Ber 83s.<br />
b) De lona. Cf. 2. belaki. Bi orenen buruan, belazko <strong>bar</strong>ne handi batean sartzen gira. Han ere zoko guziak<br />
kolpatuz emokatuak. StPierre 18. Mendian argi zirrintza, Kanpo bat... Ohe, arma, su-toki, nahi bada belazkoetxol<br />
eta hola. Larz Iru 78 (Lek oialezko).<br />
- BELA-ZURRUN. Verga. "Antena, entena de navío, onziko bela zurruna" Lar.<br />
2 bela (O VocPo SP y Dv). "(AN), chandelle" O VocPo. Putzak pitzen du bela, eta bai hiltzen ere. O Pr<br />
401. Ikusi zitue aingiruak prebenitzen aldárea ta itxekitzen bélak. LE in BOEanm 866.<br />
bela. v. beila; bele; berehala.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
677
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
belaar. v. 2 belar.<br />
bela-hari. v. 2 belari.<br />
belaarri. v. belarri.<br />
belahazi. v. BELAR-HAZI.<br />
belabeltz, belabaltz (V-arr-gip). Ref.: A; Etxba Eib. Corneja. "(V-arr), corneja" A. "Bela-baltza, cuervo<br />
negro, adjetivado por tener las patas negras, lo que viene a decir que se alimenta de carroña, al contrario de los<br />
de patas amarillas, que son granívoros. Bela-baltza bezin zorigaiztokua" Etxba Eib. Cf. s.v. bele ejs. (como los<br />
de Zalduby o Mirande) en los que beltz funciona como epíteto. Agrum nepotum de Uela belça (1179). Arzam<br />
165. Ixilldu ziran Uso maitea / Zure euskeldun urruak, / Zure ordez gaur kantetan dabe / Bela baltz<br />
erbestekuak. AB AmaE 58. Bela beltz eta onen antzeko txori-egaztiak zeuzkaten beren kabiak zuaitz aietan. Bv<br />
AsL 160. Miña eta gaitza. Bi bela beltz auek badira naikoa eta geiegi ere bizitzaren begitartea zer moduzkoa den<br />
igartzeko. Vill Jaink 121.<br />
belabre. Velarte. v. belarte. --Zein soiñeko atsegin dau imini zeure mezedeorrek? --Belabrezkoa, zerren<br />
diñoe dala prebetxua ta hondrea. "El de velarte". Mic 12r.<br />
beladar. "(V-arr), belladona" A. v. beladona.<br />
beladona (Alth Bot 4 A). Belladona. v. beladar, 2 belaiki.<br />
beladun (SP, Dv). "(Navire) à voiles" SP.<br />
belhaga. v. BELA-HAGA.<br />
belagai (AN-5vill, B; Aq 675), belagi (AN-5vill, B, L-sar), belai (AN-5vill-burg, B, L-sar-ain). Ref.: A (belagai,<br />
belai, sabel); A Apend (belai); JMB AEF 1955, 47; Izeta BHizt2 (belai); Echaide Nav 102. Dehesa, pastizal.<br />
"Dehesa cerrada o femeral, belagaia" Aq 675. "Dehesa cerrada, prado, pastizal" A. "Ezagun da belai ortan<br />
bazka badela; sabela artu dute bei oriek" (B) Ib. s.v. sabel. "Belai, belardi" A Apend. "El prado cercado con<br />
valla recibe el nombre de belai y de soro, mientras que el pastizal comunal se llama larre (larria, 'el pastizal<br />
libre') (L-ain)" JMB AEF 1955, 47. Cf. ib. 142."Durante el invierno, además de los pastos naturales, alimentaban<br />
a las ovejas con un poco de nabo, pagotxa (trébol rojo) y belaiak (G-goi)" (Interpr?). Para la forma belai DRA<br />
cita a Caro Los Vascos (2. a ed.) 187 y a Bon (AN) sg. Lacombe. Cf. como nombre propio en Lazarraga (B)<br />
1205rb: Damarika dan galantaena / Belagai Butroekoa; / Belagaia diotza eta / zorionean jaioa. v. belardi. <br />
Belagaiek edo pentzeak belardi urri eta murritz uri eskasiyekin. Eskual 28-3-1923 (ap. DRA). Ardiak erran zuen:<br />
"Ama Birjina Martxoko, torria balago, ni <strong>bar</strong>rendegietan (belaietan) sartzeko" (B). "Para meterme yo en los<br />
pastizales". A EY I 34.<br />
belagai. v. BELA-HAGA.<br />
belagi. v. belagai.<br />
belagile (R; Arch VocGr; -lh- S; SP, Lecl, Dv (S), H), belaile (-lh- BN). Ref.: A (belhagile, belhaile); Lrq<br />
(belhagile); Iz R 286; EAEL 40. Brujo, hechicero. "Belhagillea. Sorcière. Sorgina" SP. "Sorgina, belagil[e]a,<br />
le sorcier, le magicien" Arch VocGr. "Belhagilea, sorcier. v. sorgina" H. "Belagíle, bruja" Iz R 286. "Belagillensolasa.<br />
Charlas de hechiceros (Caro Etnología 499)" Garate 7. a Cont BAP 1957, 46. Cf. Vin RIEV 1919, 204:<br />
"Belhagile, 'faiseur d'herbes', c'est-à-dire, le sorcier, qui fait les philtres avec des herbes (belhar)". v. belagin. <br />
Majizien belhagile, enkantazale, azti, estekazale, eta hetara hersatzen direnak, dakielarik deebriareki pakto<br />
egiten diela. FPrS 25. Elizatik berheziak süperstiziosak, azti eta belhagiliak. Bp I 86. Belhagiliak zer jente dira,<br />
eta nola huts egiten die lehen maniaren kontre? Ib. 87. Belhagiliak errege harek zütian deslürratü. Egiat 171.<br />
Düdan zagoelarik belhagilia arnegüz zereitzoan hitzemana berritü ta gaiza hen artetik ürrhünago etzela joanen,<br />
ordian sorgiñak galtho egin zereioan hea mintzatü nahi etzükianez etsai hil baten arimari. Ib. 172. Nur nahi den,<br />
aizinara, gertha ahal daite, gaiza hoien ororen jakintsü eta jakile, azti eta belhagile. Chaho AztiB 14. Oilarrak<br />
[sic] gai berantian kantatzen ari bada, belagileak dxiten ditüzü. (S). A EY I 108. Emazte begi-gorria, belhagile.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
678
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"Mujer de ojos ribeteados (es) bruja" (S). A EY III 126. Herikúa herín ez belhagíle. "Nul n'est prophète dans son<br />
pays". Lrq Larraja RIEV 1931, 233. Europar sinhesmenagatik bizia eman duten <strong>Euskal</strong>dun sorgin, azti eta<br />
belhagileen orhoitzapenetan. Mde Po 101.<br />
- BELAGILE-ORRATZ. "(S), aiguille, insecte" H.<br />
- BELAGILE-ZERRAILU. "Belhagile zerrallü (S), armature de branchages et de pierres qui entoure le four à<br />
chaux" Lh.<br />
Etim. De bela(r) + -gile; v. FHV 338. Significa, pues, literalmente 'hacedor de hierbas': cf. cast. ant. yervera,<br />
etc.<br />
belagilego. "Belhagilego (Sc), brujería" A. "Belhagilegoa (S), métier de sorcier" Lh. "Belhagilego, prof. de<br />
bruja" A Morf 66 A).<br />
belagilekan. "Belhagilekan (S), jeu d'enfants (ronde autour d'un balai de graminées debout et qu'il s'agit de ne<br />
pas renverser)" Lh.<br />
belagiletu. "Charmer, belhagiletü" VocS.<br />
belagin (R-uzt), beragin (R), bedegin (R-is). Ref.: A (beragin); A Ronc 346; Iz R 286, 303. Brujo, hechicero.<br />
"Beragin (R), bruja" A. "Bruja, belagin (R-uzt), beragin (R-vid), xurgin (R-uzt)" A Ronc 346. "Bedegína, la<br />
bruja" (R-is) Iz R 303. "Beragín, bruja" (R-uzt) Ib. 286. Cf. VocNav: "Bedagina. Nombre que daban a la bruja o<br />
sorgiña en el más primitivo vascuence. En el camino de Roncal a Isaba se alza el pico de la Bruja, llamado<br />
Bedaginpikoa". v. belagile.<br />
belagingo. "Brujería, belagingo (R-uzt)" A Ronc 346.<br />
belaginkeria, bedeginkeria (R-is), beraginkeria (R-uzt). "Bedeginkéria. Kórrek egitan dien bedeginkéria, ése<br />
hace brujeria. Bedeginkéria bat" (R-is) Iz R 303. "Beraginkeria, brujería. Kaur dun beraginkéria, esto es<br />
brujería" (R-uzt) Ib. 286.<br />
belagoi (L-côte; -lh- SP, Hb ap. Lh, Dv, H), belakoi (-lh- O-SP A), beloi (L-sar), belogoi (-lh- Hb ap. Lh),<br />
belaugei (BN), belaugu (-lh- Dv, H, Lh). Ref.: A (belagoi, belaugei); JMB At (beloi). "Belhakoia, un<br />
instrument qui sert à couper de la fougère" O-SP 222. "Belhagoia, iratzaren ebakitzeko" SP. "Belaugei (BN),<br />
podón, instrumento para cortar argoma" A. "Belhagoi, belhaugu, berauri, espèce de faucille à court manche,<br />
recourbée servant à tailler la fougère et l'ajonc" Dv. "Instrumento de labranza para cortar árgoma (Lander)" DRA.<br />
"Beloi (L-sar), podón para segar helechos utilizado hasta principios de este siglo" JMB At. v. 2 belau, belauri.<br />
Eman ditzagun mundu huntako aizkora guziak, burdin ala alzeiru, aihotz, belhagoi ala puda, denak batean<br />
urturik: zer aizkora! Lf Murtuts 22.<br />
belai. v. belagai.<br />
belhaikatu. v. belaunikatu.<br />
1 belaiki (V-m-gip, G, AN), balaki (Sal), belaki (V), belauki (V-och-gip), beleki (V-ger), beraki (Lar, Hb ap.<br />
Lh, H), paleki (AN-5vill), paraiki (AN-5vill), pegaki (G-goi-to-bet), pelaki (V-gip, G), pelauki(V-m), peraiki<br />
(G-to; Aq 141 (G)), perraiki. Ref.: A (belaiki, balaki, belaki, belauki, beleki, paraiki, pegaki, pelaki, peraiki); A<br />
Apend (belauki); P. Urkia EEs 1930, 27, 24; Onaind ib. 200; Arin AEF 1960, 64; Iz ArOñ (bélaki), UrrAnz<br />
(pélakixa); Caro CEEN 1969, 227; JMB At (pelaki); Garm Olag 124; Elexp Berg (pelaki); TxKE 94.<br />
Pala, recogedor. "(Palo largo de) carbonero, con una tabla al remate, berakia. Lat. attractorium" Lar. "Palo<br />
largo de labradores, carboneros, etc., con una tabla al remate" Aq 141. "Belaikija" Mg PAb 135 (en una lista de<br />
nombres de útiles del carbonero; cf. Zubiau Burd: "Belaikija, especie de pala o más bien azada para recoger la<br />
escoria, con el mango en el centro y perpendicular al plano de la pala"). "Belaiki (V-m-gip, G), tableta con<br />
mango en el centro, que sirve para recoger escoria, broza, etc." A. "Peraiki (G-to), palo largo de labradores, de<br />
carboneros, con una tabla al remate" Ib. "Paraiki (AN-5vill), tableta con mango en el centro, que sirve para<br />
recoger escoria, broza, etc." Ib. "Belaki, lur ale, are, zimaur, ikatz ta arrikoskorrak biltzeko zurezko ala<br />
burdiñezko atxur-antzeko tresna" (V-gip) P. Urkia EEs 1930, 27. "Belaiki. Dornu-baiko iriña batutzeko zurezko<br />
tresna" (V-gip) Ib. 24. "Pelaukia, itargi erdiaren antzeko oltxo bat bere kirtenaz. Bidietako ondarrak eta beste<br />
onelakoak batzeko da" Onaind ib. 1930, 200. "Bélaki, bélakixa, la tabla casi semiesférica --con mangos-- que<br />
usan los carboneros para tapar con tierra los agujeros de la carbonera, etc. belaukixa Id." Iz ArOñ. "Pelaki, hoja<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
679
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
de madera de forma trapecial, con filo en el lado mayor y un ojo en el opuesto para enastar" JMB At. "Pegakie,<br />
Berastegin, elurra kentzeko erabiltzen zutena [pala]" Garm Olag 124 (que indica asimismo que en Zalduende<br />
[¿por Zalduendo?] se conoce la forma pelaiki). Cf. <strong>Bar</strong>aib: "Berásqui, instrumento que consiste en una tabla con<br />
un mango en el centro, perpendicular a su plano más ancho. Se usa para recoger el grano en las eras y graneros y<br />
la harina en los cedazos. [...]. Beraqui no es invención [de Larramendi], sino voz vulgarísima en Alava en la<br />
forma antedicha o en la de belaique y peraique"; v. tbn. LzG s.vv. belaique, belaiqui, beraiqui, peraiqui,<br />
badaqui, <strong>bar</strong>aique; VocNav s.vv. beraiqui, palaqui. Cf. Kk Ab II: "Beriala igarri eben ak ekiyan euzkeria zala,<br />
sopia, patatia, ta onakua. Eta orduan, olako berba erderatik artuak direnen ordez beste batzuk asmau zituezan<br />
eurentzako iztegi txiki bat egiñaz. Sopak esateko "apurrak" esaten eben; patatak "lurpekuak"; aguardientia,<br />
"gogorra" [...]; guardiazibillak, "belaukiyak" eta a<strong>bar</strong>". Mea biltzeko perraiki bat (G-goi, 1787). Garm Olag<br />
124.<br />
2 belaiki. "Belladona" A. v. beladona.<br />
belaiki. v. 1 belaki.<br />
belhaiki. v. belaunki.<br />
belaikitxo, belakitxo. Dim. de 1 belaiki. Matarraski da oramaian gelditzen diran ora-ondarrak biltzeko<br />
belakitxo bat. And Auzta 136n.<br />
belhaiko. v. belauniko.<br />
belain. v. belaun.<br />
belaingorri. v. biluzgorri.<br />
belaino. v. BEHE-LAINO.<br />
belainotsu. v. behelainotsu.<br />
belainzgorri. v. biluzgorri.<br />
belainzi. v. biluzi.<br />
belairatu. "Velejar, usar de las velas" Lar.<br />
belhairikatu. v. belaunikatu.<br />
belaiska, belaixka. v. 2 belaxka.<br />
belaize (V-m ap. A Apend). "Viento favorable. Sin. de viento de velas" A Apend. Treñeroak bezala txalop<br />
aundiak ere, ibilliko bazan, belaizearen edo arraunaren indarra bear izaten zuan. Elizdo EEs 1925, 246.<br />
belaizi. "(Hb), corneille" Lh.<br />
belaizi. v. biluzi.<br />
belaiztu. v. biluzi.<br />
belaje. "Velaje, conjunto de velas en el navío" Lar.<br />
1 belaka. "(V-m), verduguillo, rama que se deja sin cortar al podar un árbol, a fin de que suba la savia y no se<br />
pudra el tronco" A.<br />
2 belaka (G-to ap. A). "Blando. Aragi belakak edo maskalak, carnes blandas" A. v. 1 belaxka.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
680
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
belakadar (V-m ap. A). Verduguillo. v. belaka.<br />
belakadargabe. "Tímido" A.<br />
belakadartsu. "Audaz" A.<br />
belakaitz. "Belakaitza, pálido (AN-m) [?]" A Apend.<br />
belakari. "Belari ou belakari, (bon ou mauvais) voilier" Dv.<br />
1 belaki (G, AN ap. A; H), belogi (Urt II 167, Lar, HeH Voc, Dv, H, T-L), beleiki, belaiki, beloki (H). <br />
Esponja. "Esponja, espongia, arrokia, belogia, ezpoiñia" Lar. "Belokia, belogia, belakia (G, AN), éponge. Syn.<br />
arrokia, esponya" H. "Esponja" A, que cita a Mb. v. 3 harroki. Sartu zuen ozpiñarekin zegoen ontzi edo baso<br />
batean itsasoaren afar edo pits-arro, esponj edo beloki zati bat eta [...] eman izandu zion Jesus maitagarriari<br />
bere ezpañetara. Mb OtGai III 55. Emon [sic] izandu zion Jesusi belakia españetara. Mb OtGai 60 (sg. DRA,<br />
pero no lo encontramos; sg. H: "eman izan zion Jesusi belakia ezpañetara"). Berehala laster eginik batek, belogi<br />
bat arno minez bethe zuen, eta seska batean ezarri, eta edatera eskaini zioen. HeH Mc 15, 36 (Ker, IBk, IBe<br />
belaki, DvHtoy belogi; Lç sponjia, He, TB esponya, Dv, Or esponja, Ol oragun). Belogi bat artu ta ozpiñez ase<br />
zuan, ta isopo-aga batean yarririk, edatera eman zion. Ir YKBiz 506. Belogi edo esponja bat arno-minthu hartan<br />
bustirik. Leon Io 19, 29 (LE arroki). Belakija artu ta ozpiñaz bete leban. Arriand Mt 27, 48. Aietako batek<br />
laisterka, belaiki bat artu, ozpiñetan uieldu, seska-muturrean ezarri, ta edaten eman zion. Or MB 327. Itsasoa<br />
nondinai ta noranai bera bakarrik muga gabe bailitzan, eta <strong>bar</strong>nean beleiki aundi bat, orotatik itsasoak artua<br />
bezala. "Spongiam". Or Aitork 159.<br />
2 belaki (V, G ap. A; Aq 964 (G)). Tela de lona. "Angeo" Aq 964. "Lona, lienzo ordinario y grueso de que se<br />
hacen las velas" A. Cf. BELAZKO (s.v. 1 bela). Gure Mañasi, arratsalde baten, trauskoak oñetan da<br />
belakizko (aize-oialezko) gonea jantziarren, [...] iturriko uretan erabilli zituan eskuak oial-zorkiagaz legortuten<br />
eioan etxeruntz. Ag Kr 102. Leka sartzeko bai prestu ere estalpe eta gan<strong>bar</strong>ak gari, baba ta artoz beterik kutxa<br />
ta belaki zarrak. J. Gamboa Arantzazu (ap. DRA).<br />
belaki. v. 1 belaiki.<br />
belakia (det.). "Belhakia, gâteau, hogaza" SP.<br />
belakitu, belogitu (Lar). "Esponjar" Lar.<br />
belakoi. v. belagoi.<br />
belakume. v. belekume.<br />
belakuso. "(V-gip), espantajo" A.<br />
belamika (V-arr-och-gip, G, AN, BN), belapika, bele-fika. Ref.: A; Lh; Elexp Berg. Corneja. "Belamika,<br />
corneille (la)" Dass-Eliss GH 1923, 490 ( Lh). v. bele. Haren gorpitza, bela piker hiriz kanporat eman eta<br />
urtiki zuten. Tt Onsa 92. Herri zenbeitetan, hala nola Uztaritzen, "belatxa" erraten diote belamikari. Dass-Eliss<br />
GH 1923, 490. Dena dela orotan hedatua eta ezagutua da belamika. Belea baino ttipixago, arras haren<br />
itxurakoa da. Ib. 490. Oihanetan egiten du ohantzea belamikak. Ib. 490. Galtza batzu, asko landetako mamu edo<br />
marika batzuek ez baitzuzketen nahiko bele-fiken iziarazteko ere. <strong>Bar</strong>b Sup VII.<br />
belamin. v. belarmin.<br />
belan. v. berehala.<br />
belanda. "(L), visée. Norat du belanda, vers où a-t-il sa visée, où va-t-il?. Bayonarat du belanda, il tend vers<br />
Bayonne. (C'est une locution usitée en Labourd)" H.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
681
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
belañikatu. v. belaunikatu.<br />
belaoitz. "Belaoiza, épervier, faucon. v. belatxa, mirotza (Is)" H; s.v. belatx, da la forma belaoiza, citando tbn. a<br />
Isasti. "Gipuzkoan belaoiza ere erraten omen diote [xaflaxari]" Dass-Eliss GH 1923, 379. Cf. Ech 73r: "Los<br />
Velez y Velaoiz, tomaron de Velaoitza que es halcón o águila". v. 1 belatz.<br />
belaotzar. "Belhaotzar (L; Hb). 1.º belladone. 2.º alkekenge (bot.)" Lh.<br />
belape-. v. BELAPEAN (s.v. 1 bela).<br />
belapika. v. belamika.<br />
1 belar (G, AN, L, BN, Ae, Sal, R; Lar, Añ, Dv, H, Zam Voc; -lh- L, BN, S; SP, VocBN, Gèze, Dv, H), berar<br />
(V-ger-ple, G; Lcc, Mic, H), bedar (V, G-azp-goi; Lar, Añ, Dv (V), H, Zam Voc), bear (V-gip, G-nav). Ref.:<br />
VocPir 587; Bon-Ond 148; A (bedar, belar, berar); ContR 518, 531; Iz ArOñ (bédar), UrrAnz (bedárra), Als<br />
(bearra); Asp Leiz (belarra); Holmer ApuntV (bedar); EAEL 75; Elexp Berg (bedar).<br />
Tr. Belar es la forma más generalmente empleada, con aspiración (-lh-) al Norte. La forma propia de la<br />
tradición vizcaína es bedar (tbn. en Arana y en las poesías de Iztueta). Berar se documenta en Lazarraga, RS,<br />
Zavala e Iztueta (Condaira), así como en los diccs. de Landucci y Micoleta; debió estar tbn. muy difundido por<br />
la Alta Navarra: cf. "unas yerbas llamadas berarbelça y berar andia" en el proceso por brujería de Logroño en<br />
1610 (ConTAV 5.2.4).<br />
1. Hierba (ref. en gral. a toda planta herbácea). "Yerba" Lcc y Mic. "Belharra, herbe" SP. "Belhar zabala" Ib.<br />
(sin trad.). "Hierba" Lar y Añ. "Herbe, (Ae, Sal, R) belar" VocPir 587. "Herbe en général" H. "Légume. Eltzeari<br />
belharrak emaitea, mettre les herbes au pot. Syn. lekazia, <strong>bar</strong>azkia, <strong>bar</strong>atzalda (V, G), <strong>bar</strong>atze belharra (L)" Ib.<br />
"Belharrak kokotan. Idortuz, hertzeko abiaduran edo hertuxe direlarik, meta larriagotan" Alth in Lander RIEV<br />
1911, 598. "Belharrak modoillan. Udatsean elgarren ondotik" Ib. 598. Tr. De uso gral.<br />
Elizabelar saradar (1366). Arzam 164. Belharrek eta lorék bere proprietatetan eta usainetan<br />
abanzamendu eta leialtate elegranzarekin erakusten zeraukaten. Lç Adv ** 1r. Ezen bere buruz lurrak fruktu<br />
ekharten du, behin belhar, gero buru, gero ogi bihi bethea buruan. "Premièrement l'herbe". Lç Mc 4, 28 (He,<br />
TB, Dv, Ol bel(h)ar, Ker bedar; Leon landare, Or, IBk, IBe lasto). Amorearen min-berarraz / ondo<br />
deskuidadurik. Lazarraga (B) 1197vb. Ezta beraz deus izanen bustel ahal daitenik, / Belhar edo zuhaitzik ez, ez<br />
hetzaz bizienik. EZ Man I 88s. Bañan mendietan ezta belhar pozoñezkorik / Inguruan non eztuen hurbill<br />
kontrariorik. Ib. 70. Belhar zurthiñez gorputzak haz gintzake iuiuski / Eta edaran bidaso mendikoaz gozoki. Ib.<br />
114. Lehenik hozitu behar duen burutik hasten baitzaika bihiari: zeren bertzela sor liteke bihi hura, buztan<br />
liteke, belhar bihur liteke. Ax 36s (V 22). Erle belharraz, zein baita belhar xume eta khirats bat, egiten den eztia<br />
guzietarik hoberena baita. SP Phil 196. Herioaren kolpiaren eta haren maleziaren kontre ezta belhar honik<br />
<strong>bar</strong>atzetan edireiten. Tt Onsa 136. Egiñ izatu naiz bero handiak ihartu duten belhar bat bezala. Gç 48. Fabiena<br />
da belhar bat osoki alziprea iduri duena <strong>bar</strong>atze kuriosetan kausitzen dena. Mong 594. Baldin penetan bazarete<br />
ezin izanez erran ditugun belhar eta droga horiek, gidatuko zarete gure etxera behar duzuenaren izaiteko. Ib.<br />
594. --Zoin hurez batheiatü behar da? --Hur natüralaz, ezi eztaite batheia arrosa hurez, saldaz ehez, ez eta<br />
belharretarik elkhiten direnez. Bp I 61. Sü gaña belharren egoiztia. Bp II 115.<br />
(s. XVIII) Lurra bere belhar, zuhaitz, eta arbolekin. ES 172. Ezen haragi guzia belharraren pare da, eta<br />
haren loria guzia ihartzen da belharraren lorea bezala. Ch II 7, 2. Errana da Anyelika deitzen duten belhar<br />
baten errotik yaten dutenek hatsa bethi ezti dutela eta gozo. He Phil 340. Pagatzen baiduzue detxima<br />
mendarena, arroda-belharrena eta belhar suerte guziena. He Lc 11, 42. Batak uste du jan dezakela gauza<br />
guzietarik, flako denak berriz ez du jaten belharrik baizen. He Rom 14, 2. Zeren aragia oro belharra bezala<br />
beita, eta haren gloria oro belharraren lilia bezala eroriren beita. Mst II 7, 2. Mendiko belar ta osto guziak. Mb<br />
IArg I 119. Artu zuen profetak irin pisk bat eta bota zuen elzeko belar miñen gañean ta iriñak ukitu zitueneko,<br />
utzi zuten belar miñak beren minza ta gelditu ziran janari on egiñak. Ib. 273 (cf. belarmin). Maria Lazaraen eta<br />
Martharen haurrideak isuri zuen Jesusen oineen gainerat belhar miragarri eta diru handia egiten zuen baten<br />
uretik. Lg II 217. Prestaturík elzebát belárres. LE Ong 24r.<br />
(s. XIX). Zubek languak baño osasun bedarren ezaguera geijago daukee onelangoren batzuk. Mg PAb 52.<br />
Largatzen ditut azaldatu gabe beste izen asko. Au berau gertatzen da belarretan. VMg XV. Amerikan bada belar<br />
bat "lotsatia" deritzana. AA II 135. Penitentek garraztasun handirik erabili dute bere gorphutzen gainean; [...]<br />
bere bizi guziak <strong>bar</strong>ur, askotan ogian eta urean, edo orobat belhar xoilez. Dh 172. Kabelinia, ispliguba edo<br />
beste bedar usain gozoko bat buruban, paparrian edo eskuban dabeela, juaten dira plaza piestara. fB Olg 50.<br />
Batek uste du yaten ahal duela gauza guzietarik, eta flako denak ez du yaten belharrik baizen. TB Rom 14, 2.<br />
Belar usai gozoko / aukeran batubak, / sortatxoak egin ta / zintakin lotubak. Echag 137. Itxasuan hur kotera;<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
682
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
lürrian belhar, mündüko zühain orotan osto, plazetan erhauts, itxaso eta ühaitz bazterretan hariña bihi den<br />
bezanbat. UskLiB 99. Belar omanea eta samurra eta irusta txuria edo gorria agitz dira onak bazkatzeko. "La<br />
yerba fina y tierna". It Dial 82. Orduan jaten ditut / belarren sustraiak. It Fab 34. Erne orduko jorran asirik<br />
aretuaz berar zakar itsaskin kaltarkitsu guztiak arras galdu eta ale garbi garbi txaua etxeratzen dutelako. Izt C<br />
28. Aloñako mendian arkitzen dirade [...] berreun ta geiago berar mueta sendarri ta sendagille oetakoak. Ib. 38.<br />
Bedarra zañeti ta / kondea kastati. Izt Po 140. Karitatez urzoak / Belhar bat derio aurthikitzen. "Un brin<br />
d'herbe". Arch Fab 107. Belharren indarrak ezaguturik, / Eritarzun guziak / Dutiela sendorazten. Ib. 167. Belhar<br />
suerte guzien puxantzaz yakintsua. Gy 73. Gero lurrari belar eta zuaitz mota guziak emanerazo ziozkan. Lard 1.<br />
Calvariora joan zan, miraz eta zabila deritzan belar min batekin egindako eun libra okendu berekin zituela. Ib.<br />
464. <strong>Bar</strong>din jakin biar leuke ze bedarren ura dan ona purgetako. Ur Dial 75 (v. infra BELAR-UR). Iratzea iduri<br />
duen belhar batetik atheratzen den herrauts bat. Dv Dial 39 (It landare, Ur landara). Belhar xehea eta samurra,<br />
trefla eta faruxa hainitz onak dira azienda bazketako. Ib. 82. Iratzia üdüri dian belhar batetarik elkhiten den<br />
erhaüts bat. Ip Dial 39. Egosten duzu zure epherra eltzian belharrekin. ECocin 14. Belhar luze eta latz batzuez<br />
egiten du gerriko bat, larruko arrasean ezartzen duena. Laph 37. Baña, kopuratzea da errezago izarrak /<br />
Kanpoko bedar eta itxaso ondarrak / Gizadi argiya baño Kantabriarena. Aran SIgn 214. Berotutzen du uda, eta<br />
udari usai gozoko belar batzuek botarik, bere eskuaz garbitzen du gizon tratakaitz aren gorputz zikina. Bv AsL<br />
101. Bakotxak egin daroagu geure osasunerako al doguna, asabetatik ikasiriko miritzi ta bedarrakaz. Ag AL 86.<br />
(s. XX). Bazter danak ispillua baño garbiagoak eukazan, iri edo kale-ariak usañ gozozko bedarrez estalduta.<br />
Ag Kr 216. Bazekian [...] zeiñ tokitan zeuden kamamilla, belatxeta, karraskilla ta beste orrelako belar mota<br />
gizonarentzat osasungarriak. Ag G 3. Ara iru-orribelarra; belar bat bera izanik, iru orri berdin-berdiñak dittu.<br />
Inza Azalp 39. Soizak mendiko belharretarik / nola bizi den epherra. Ox 143. Pentze-zolak berde agertzen<br />
zaizkigu, artho-alhorrak musker, belhar ala landare guziak hezean ditazkelakotz alha. JE Ber 74. Ostegunero<br />
Ernanin izaten da [kurandera]. Bestela nik emango dizkiot belarrak. Lab EEguna 66. Obi utxija idoro / dozu<br />
aran itunean: / sasi zorrotzak eta bedarrak / illobi baldar ixen gabean. Laux BBa 84. Lau bedar eta gatzik<br />
baga? Eune! Eta, zelan jan zeinkez? Otx 110. Bide-ertzean, ez marrubi / ez belar gizenik. / Otalorea, bakanka, /<br />
goiztxo karraxika. Ldi BB 106. Menda, aneta ta kuminoa usai oneko iru belar ziran. Ir YKBiz 401n. Eztan<br />
bedarra berez igartu doa (V-ger). "No importa que de mí murmuren, si no hay fundamento para ello; litm.: la<br />
hierba que no existe suele secarse por sí sola". A EY III 335. Liburu baliosenak egin zituen hango belhar eta<br />
landare motez bereziki. Zerb IxtS 110. Goldio lizuna erreka agorretan. / Belar txutik ere ez alor txigorretan.<br />
SMitx Aranz 53. Bide-auzoko lora ta bedar ta lilietan auts-kiman ari ziran erle maratz langille urrezko<br />
gerrikodunak. Erkiag Arran 10. Zu, uezaba, da zeuk ezautzen al dozu bedar au? SM Zirik 29. An agertuko zan<br />
atzekoz aurrera grillu baltza, bedar meiaren ikutu gilberaak jasan eziñik. Erkiag BatB 36. Pekatu-bedar ori /<br />
bedar il-gaitza da, / ezergaitik ez iñoiz / galduten ez dana. Gand Elorri 176. Enkantamentua zedukan. Haien<br />
belar eta ungentuekin, gizonen deseoak zoratzen zituen. Arti Tobera 285. Egun heetan herri guziko belharrak<br />
egintxeak ziren, bainan Urtebik gaineko pentze guzia lurrean zuen, zabal-zabala. JEtchep 48. Aztikeriak, Magia<br />
ta beste olako oitura ta siñiskeriak, sasia belar jatorrakin bezala bizi izan dira sarritan erlijioaren ondoan. Vill<br />
Jaink 21. Eta onela itzegin zuan Jaunak: Eman bitza lurrak belar ezeak azi ta guzi. MAtx Gazt 15. Agindu<br />
usaiak zabaldu itzatzu toki auetan: garraiska txikitua ta kerinte belar arrunta. 'Cerihthae ignobile gramen'. Ibiñ<br />
Virgil 108. Ikusten ditut lore txuriyak, / bai eta belar berdiak, / esan bear dira Aya aldeak / daukazkien<br />
alderdiak. Uzt Noiz 86.<br />
(V-gip, G, AN, Ae, Sal, R; Lar; -lh- L, BN, S; SP, Urt, Ht VocGr, VocS, Arch VocGr, VocBN, Dv, H), bedar<br />
(V-gip; H), berar (Lcc). Ref.: VocPir 588; Bon-Ond 148; A; Lrq; Etxba Eib (bedarra, belarra); Iz UrrAnz<br />
(bedárra), Ulz, R 296; Gte Erd 211. Hierba (en sdo. colectivo); pasto. "Pasto" Lcc. "Abre belharra, foin" SP.<br />
"Foin" Ht VocGr, VocS, Arch VocGr, VocPir, VocBN, Dv, H. "Adhuc tua messis in herba est, zure ereinkéta<br />
belhar da oráño" Urt I 167. "Otoñar, brotar, belarra erne udazkenean" Lar. "Belhar (Lc, BNc, Sc), la primera<br />
cosecha de hierba" A (cf. bibelar). "Foin (1 re coupe)" Lrq. "--Belarra zakarxégo? --Lodixágo, lodixágo" Iz Ulz.<br />
"Alurrian ebaki diaguzu bélarra" Iz R 296. "Lepakada bat belar ekarri (G-azp) [...], besartekada bat belar (Ggoi-nav),<br />
besotarat belar ekarrazu! (BN-arb)" Gte Erd 211. Tr. De uso gral.<br />
Itxasoan hur guzia, zeruietan izarra, / oihanetan itzalori, lur guzian belharra. E 95. Eta zen belhar handi<br />
lekhu hartan. "Or y avait-il beaucoup d'herbe". Lç Io 6, 10 (TB hainitz belhar, EvS belhar hanitx, Ker bedarra<br />
ugari, IBk belar ederra; LE belarkéta andi-bát). Eta erran zekién ezlagioten kalterik lurreko belharrari ez<br />
ezeinere pherderi, ez ezeinere arboreri. Lç Apoc 9, 4 (He, TB, Dv, Ur (G), Ip, IBk, IBe bel(h)arrari, Ur (V)<br />
bedarrari; Ker bedarri). Maiatzean berarra luze da eta sendo. RS 268. Lumatxatzat lastoa du, / bururditzat<br />
belharra. EZ Noel 52. --Establia una duzu? --Belhar ona berria, oloa eta garagarra. Volt 156. Bete zazu<br />
belharrez, busti gabe. "Remplissez-les de foin sans les mouiller". Ib. 159. Kondenatuaren penatzea konparatzen<br />
da ardiaren belhar iatearekin. Ax 592 (V 381). Gaixtoak bilhaka bitez / Teilla gaineko belhar. Hm 168. Han<br />
egon zaren urtheak / Ber[r]ogoi eta zazpi, / Hetan belhar xoil iateak, / Etzizaizkitzun aski. Arg DevB 56. Asi<br />
ziran ur bazterreko belar ederrean ongi bazkatzen. Mb IArg I 392. Deitzen dio ardi bakoitzari bere izenez ta<br />
ateratzen ditu beren belarrera edo jantegira. Ib. 372. Negu otzean eramaten ditu tellapera ta ormaz edo olez<br />
eginikako biltegira ta ez ditu andik belarrera eramaten inza kendu edo eguna epelduxe artean. Ib. 309.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
683
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Hordutik esaten digu lilio zuri ederren artean arzen duela Jesus Bildotsak bere belarra. "Pascitur inter lilia"<br />
(Cant 2, 16). Ib. 130. <strong>Euskal</strong>dun alper ajolakabeai esan dakieke: Astoaren aorako eztia eztala, baña bai belarra.<br />
Cb EBO 30. Badugu ogia eta arnoa guretzat, bai eta lastoa eta belharra gure bi astoentzat. Lg I 237.<br />
(s. XIX) Usteko luke jendeak, ekusi bearko lirakeala milagro edo mirari andiak egiten alako kristauak; ez<br />
lukeela belarra baño besterik jan bear. Mg CC 238. Ardiak eskatzen du larraan ibiltzea, an belarra jaatea. Ib.<br />
176 (puesto en boca del guipuzcoano). Lisibatuta sartuten ditube kako edo ageetan, ta iruntz edo euritan zuritu<br />
ditezan, zabalduten dira bedar ganian. Ib. 139. Euki ezkero, Peru, / daukazun basterra, / zuk bere artu ziñai /<br />
labore ederra: / naboa ta berarra / ganaduentzako, / eznea, ta aragia / yat-orduetako. Zav Fab RIEV 1909, 38.<br />
Bada gure etxean / toki bat ederra, / eta kameluentzat / lasto ta belarra. It Fab 237. Ahuntzak, behiñ zoala /<br />
Hauzoko belhar berrira, / Errapea bethetzera. "Paître l'herbe nouvelle". Gy 112. Etzan zaitezila belarrain<br />
gañean. Echn Mt 14, 19 (Lç belhar gainean). Belhar berria ethorri den bezain sarri, herriko urde guziak bi edo<br />
hiru zaintzaileekin igortzen dituzte oihanera edo mendira. Dv Lab 284. Belhar ephaiteko arorik hobeena da lore<br />
bethean, hazia egin aintzinean. Ib. 119s. Azienden mantenuko / Bahutela beharra, / Gozatu nahi zuten / Español<br />
belarra. Bordel 154. Bizirikan gelditzen / bada Ilbeltzian [...] / belarrak gizenduko / du Maiatzian. Xe 297.<br />
Belarra ebakitzeko, ill bera; bestela ill berrian ebakitzen bada, austu egiten da ondu gabe. Sor <strong>Bar</strong> 93. Arantzak<br />
eta elhorriak emanen dauzkitzu, eta lurreko belarra izanen da zure hazkurria. Lap 133 (V 61). Igortzen<br />
baininduten / lanetik <strong>bar</strong>ura, / Larreko belharretik / jan dut nik ardura. Zby RIEV 1908, 763. Badazkit bi emazte<br />
gaixo, belar itzultzen ari zirenak, iguzkia histen hasi denean. HU Zez 94. Tarrapatan belarra bildurik<br />
korkoitzera zeramaten, erauntsiaren beldurrez. Ib. 94. Lasto eta belhar nahasteka, selhauruaren inguruan<br />
hedaturik, horra haur gaixo hekien jartokia eta ohea. Arb Igand 84. Zintzoak iaten dabe / bedar ta lastoa, /<br />
zintzoa beti izan da / alperren astoa. Azc PB 109.<br />
(s. XX) Nahi den bezain guti izana gatik, belharra xuhur delakotz, kabala hazkuntzari jarraikitzen da oraino<br />
hango jendea. JE Bur 83. Ain zuzen orduantxe zegoan Pedro Anton zarra belarra ebakitzen muno baten egian.<br />
Ag G 112. Bai-dirala an Euzkadi guztija besteko zabalak bedar gozatsuz estaldubak. Kk Ab I 52. Albizturko<br />
segaria aurrena / lanian asi zanian, / belar ebaitzen aña denbora / pasatzen zun egonian. EusJok II 72.<br />
Ihinztatuz belharra. Ox 166. Or, bide bat, erpiña, belar kiskalia zear, arkaitz gorien <strong>bar</strong>rena. Ldi IL 145. Urtan<br />
murgildu edo belar-intzetan oñutsik ibiltzea, urte guztian gaitzik izan ez dedin. JMB ELG 80. Oroen zelaian,<br />
belarra motza. EgutAr 1935, 29 (ap. DRA). Bei gazte bi euki arren, ez du izaten udaburuan negurako belarra<br />
ondu bearrik. TAg Uzt 12. Alpe ozkirri osasungarrietara yoanak ziren udako beroen igesi, belar beti-ezearen<br />
billa. 'Chercher des pâturages toujours verts'. Or Mi 101. Heben ala han belhar goxua badük. Mde Pr 132.<br />
Arruntean Azkaineko hil-herriak asi ongi atxikiak dire: belarra nihun ez da nausitu. Zerb Azk 21. Bedarra erdi<br />
eze erdi igar, iratzak berde mamin, zugatzak ostroz ta orriz beterik, aizea eguzkitan bero ta gerizpean ozpera,<br />
bestelako leku apaiña aukeratu eben askari ori egiteko. Erkiag Arran 121. Bedar ebaten zan artean. Bilbao<br />
IpuiB 120. Artaldetxuak agiri dira / bedar gozoan urduri. BEnb NereA 39. Hibai ondoko landetan, / belar gizena<br />
dago. Arti MaldanB 203. Belar gurian exerita gaude. Ibiñ Virgil 38. Baztango lurraldean belar joria zegoan.<br />
Anab Poli 73. Pentsurik gabe belar utsarekin bizitzen ziran. Salav 31. Belar berriak berdatu ditu zelaiak ta<br />
mendi gaina, / kukuak bere kantu ozenez atzar arazi oihana. Xa Odol 197. Lurra're ondo maniatzen du / eta<br />
ebaki belarra. Uzt Sas 246.<br />
2. (G-goi; Deen I 34, 251 y II 49, -lh- H), bedar (V-gip). Ref.: A (bedar); VocZeg 288. Tabaco. "Tabac à<br />
fumer. Belhar berria, tabac récemment récolté" H. "Tabaco, belarra" VocZeg 288. Cf. Dv s.v. belhar: "Pipako<br />
belharra, tabac"; Ezale 1897, 167a: "Bedar edo pipa-bedar esan oi dabe pipa-artzaillak tabako-orriagaiti". Cf.<br />
tbn. VocNav: "Belarra. Nombre que se da a la planta denominada Nicotiana rustica [Montaña]. [...] Tabaco<br />
belarra, tabaco en hojas. Así aparece en el proceso contra los bandidos de Lanz del año 1817". v. PIPA-BELAR,<br />
TABAKO-BELAR. Erre nai duenak erosi dezala belarra. Apaol 25. Aita, bakerik ez badezu ere, pipa bete<br />
belar izango dezu. Ib. 25. Onetan zijoazela, asi zan gazteena pipa piztutzen, eta nola etzuen belarrik pipan, ordu<br />
laurden bat igaro ondoan, erre zuan sudurra. Urruz Urz 13. Toxatik pipa belarrez beteaz asi zan kantari. Urruz<br />
Zer 112. Pipatara bat belhar errerik bere hortz ederren artean, ohera buruz abiatu zen. <strong>Bar</strong>b Sup 104. Bainan<br />
gero, tabakoa, belharra, kariotu, xuhurtu, agortu. Ib. 64.<br />
- BELAR-ARRASTELU. "Belhar-arrastelu (BN), -arrastelü (S), -arrasteilu (L), -arratsela (S), -arrestelü (S), -<br />
arreztelu (L), râteau" Lh.<br />
- BELAR-ARTE, BELAR-TARTE. (En casos locales de decl. sing.). Espacio entre la hierba. Belar artean<br />
dago sugea. VMg 66. Bioletea izanik berez / Be-zale umill benetan, / Bedar artean lotsaz legetxe / Dana,<br />
albadau gordetan. AB AmaE 422. Loratan sagar-zugatzak, bedarrez ondo iantzirik muno ta zelaiak; bedarartean<br />
zuri, ori, ta gorri, mueta askotako lora txiki ta andiak. Ag AL 54. Baña <strong>bar</strong>atza ittun-ittun, itxura<br />
negargarri orretan ikusita, bedar-artera <strong>bar</strong>riro sartu eban. Altuna 44. Arpegi estua, bibote erre erkindua ta<br />
bedar artian taketa lez zigarro mutxikin amataua bertan. Kk Ab II 14. Belartartean eta arkosko gañean auspez<br />
zetzan Bikendi gizagajoa. Or Mi 67. Belar-artetik irten nai du [sugeak]. Or Eus 313. Sugea belar-tartean bezala.<br />
Ib. 67. Bedar artean, elorrietan... Gand Elorri 61. Belar artetik datoz, belar artera doaz [xomorroak]. Txill Let<br />
65. Nola sabela anpatzen zaion kukubiari (konkonbroari) belar artean biurrikatuz. Ibiñ Virgil 110. Ibai ertzeko<br />
belar artean. NEtx LBB 356.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
684
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(Como sust. pleno). Herbazal. Bedar arteetan abere legez naz larratuten, / Egoak bere egazti gisan nik<br />
astinduten. AB AmaE 376. Belhar-arte hetan badire han-hemenka belharrak baino gorago dohazin xinhaurri<br />
batzuen metak. Prop 1905, 178.<br />
- BELAR-ASMATZE. "Botanomancia, belarraztiera, bedarrasmatzea" Lar.<br />
- BELAR-HAZI (belarrazi Sal, R; Lar, A; -lh- Hb ap. Lh; belahazi L ap. A; belazi BN; bedazi S; bedaze Foix<br />
ap. Lh). Ref.: A (belarrazi, belahazi, belazi); Lh (beda). Semilla de hierba. "Grana, semilla de las yerbas, azia,<br />
belarrazia" Lar. Gure gaitzez urrikaltzen baikera beartsueri laguntzera, aiek guri ere laguntzea nai genuken<br />
eran, bearrean bagiñaude. Ta ez belar-azi antzeko gauza errezetan. Or Aitork 395.<br />
- BELAR-AZTIERA. "Botanomancia, belarraztiera" Lar.<br />
- BELAR BEDEINKATU (belar bedeikatu Lar Lcq 102; belhar benedikatu Hb ap. Lh). "Valeriana, yerba,<br />
belar bedeikatua" Lar. "Berarbedeikatua, valeriana" Izt C 42 (en una lista de plantas).<br />
- BELAR BELTZ (G-to, BN, R-is; Lcq 126; -lh- Hb ap. Lh, Alth Bot 22 A; bedar beltz V-gip; bedar baltz Vgip).<br />
Ref.: A; Iz ArOñ (bedar baltza); Elexp Berg (bedar beltz). Nombre aplicado a diversas plantas.<br />
"Scrofulaire, belhar belza" Alth Bot 22. "Morelle noire" Ib. 14. "Belarbeltz. Parece ser Erica, aunque no he visto<br />
las flores" Arzdi PlantR. "El belar beltza llamado también us-ostoa se emplea para sanar las escrófulas, las<br />
afecciones cancerosas, los diviesos, las cortaduras y las quemaduras (BN)" AEF 1931, 67. "Bedar baltza, la<br />
hierba de flor esférica y rojiza que se cultivaba para segar; mendibedarbaltza, la silvestre" Iz ArOñ. "Bedar beltz,<br />
Ranunculus repens" Elexp Berg. Cf. berarbelç, en el proceso por brujería de Logroño en 1610 (ConTAV 5.2.4).<br />
Bedar baltza (irusta) [= 'trébol'], allorba, pagotxa, anka-bakar (alfalfa), olo, txillar baltza, zikirio, garagar<br />
eta a<strong>bar</strong>, ebagi berri ala igarturik emateko. EEs 1930, 43.<br />
- BELAR-BURUNTZA. Corona de heno. Entzute utsalaren ondotik txalo-billa gindoazan ikuskari etxera,<br />
bertso batzaldietara, belar-buruntza billa. "Coronarum faenearum". Or Aitork 75.<br />
- BELAR DONGA. Mala hierba. v. BELAR GAIZTO. Gari solo bateti atera biar dira zalga, olo, zoragari ta<br />
bedar dongaak. Mg PAb 196. Orain garbituko bada solo au, ta artu garau garbija, nekatu biar da ateraten<br />
bedar dongaak. Ib. 196.<br />
- BELAR-EPAILE (Lar -alle; -lh- Hb ap. Lh, H). Segador. "Guadañero, guadañil, segaria, belarrepallea<br />
" Lar. "Belhar ephailea, faucheur, id. belharkaria (BN, S)" H. "Belhar-ephaile-ophea.<br />
Hortarako langile multzo bat" Alth in Lander RIEV 1911, 598.<br />
- BELAR-EPAITE, BELAR-EBAKITZE. Siega del heno. Eraieroan. Hilabethe hunetan abiatzen dira belhar<br />
ephaiteak, zekhale eta garagar biltzeak. Dv Lab 207. Errian buru au dala ere, / Uitziarrak kezketan, / Manex<br />
oriek maisu baitziran / belar-epaite-lanetan. Or Eus 303. Lizar-ithurriko belazera joan-etorrian zebillen azken<br />
belar ebaitea aprotxatuz. Etxde JJ 234.<br />
- BELAR ERO. "Bedar ero (V-ger), bedar zoro (V-oroz), hierbas fatuas que brotan en verano en tierras<br />
pantanosas" A.<br />
- BELAR-EUNTZE. Pradera, pastizal. v. belardi. Amaika arrai ta giza-bizitza / gordetzen ditun magala! /<br />
<strong>Bar</strong>erik dago, belar-euntzea, / gari-alorra bezala. "Calmoso como una pradera o como un trigal". Or Eus 385.<br />
- BELAR FIN. Fina hierba. Eta egiñ zioten besta eskerrezkoa, / Naski belhar fiñezkoa. Gy 254. Taza bat ur,<br />
taza bat minagre on, bertze bat arno, gatza, biper beltxa, epizak, perrexila, tipula, belhar finak. ECocin 21.<br />
- BELAR-GAILUR. Extremo de la planta. "(Ensalada) repelada, ensalada belargallur onezkoa" Lar. Cf.<br />
ib.: "Repelar las hierbas, gallurtxoak epaki".<br />
- BELAR-GAIN. (En casos locales de decl. sing.). Superficie sobre la hierba. Cf. BELARRAREN GAIN. <br />
Populua belhar gainean iartera manaturik. Lç Mt 14, 19 (Ol belar gañean, Ker bedar-gaiñean, IBk belar<br />
gainean; He, TB belharraren gainean, Ip belharren gañen; Dv sorropilan, Or larratzean, IBe zelaian). Jainkoa<br />
dago esklabo / Troxetan amarraturik, / Gustien salbatzaillea / Belhar gaiñean jarririk. Gç 70. [Matasak]<br />
zabalduten dira bedar ganian. Mg PAb 139. Etzanda bean, / Bedar ganean, / Egoten guztiz erara. Echta Jos<br />
194. Zigarrotxu bat ixituta bai-nago zabal-zabal arkoloka bedar-ganian. Kk Ab I 65. Bedar-gañian illda eguan.<br />
Altuna 39. Oraindik ere dirdist-dagite belar-gañean / Goñiren malko gartsuak. Jaukol Biozk 69. Belar gañera<br />
pixa egin zuben. Tx B I 228. Bena belhar gozo jatea orano goxoago dük. Etzan adi belhar gainean, plazer<br />
harezak! Mde Pr 132. Belar-gaineko lo-kuluxka. Ibiñ Virgil 46. Zaldi-gaiñetik jeitxi-ta belar-gaiñean lo pixkat<br />
egin naiko ez balu beintzat. Berron Kijote 218.<br />
(Como sust. pleno). [J]ar erazi zituen belar gain eder batean. Mb IArg I 251. Kokuak aintzira-ziar ibilten<br />
dira, orri ta bedar-gañetan mitxeletai burruka-egitten. Altuna 23.<br />
- BELAR GAIZTO (-lh- S; belar gaisto R-is; Lar; bedar gaizto V-gip). Ref.: A; Etxba Eib (bedar gaiztua); Iz R<br />
303. a) Mala hierba. "(La mala) hierba crece mucho, azi da lolloa, nola belar gaistoa" Lar. "Belhar gaiztoak<br />
zainak luze (S)" A. "Bélar gáisto, mala yerba" Iz R 303. "Bedar gaiztua, abrojo" Etxba Eib. v. BELAR DONGA,<br />
BELAR TXAR. Laborari batek ere nahiago eta maiteago du anitz belhar gaixto izatu duen lurra, eta gero<br />
hetarik garbitu ondoan, fruitu anhitz ekhartzen duena, behin ere belhar gaixtorik izan eztuena eta fruiturik ere<br />
emaiten eztuena baiño. Ax 552 (V 353). Hetan, landa iorratu gabean bezala, anhitz hasuin eta belhar gaixto,<br />
anhitz falta, malizia eta bekhatu edireitea. Ib. 41 (V 25). Zeren lehen garbi zena, harengatik elhorriz, arantzez<br />
eta belhar gaixtoz bethe baitzen, eta bai flakatu eta mehatu ere. Ib. 568 (V 363). Heldu zaio komunzki akzident<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
685
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
hori hanitx berotua eta borthizki malfonditua denian eta guziz udan zenbait belhar gaisto ihitzez bustia yan<br />
ondoan. Mong 589. Garia jaio ta azitzen asi zeneko, jaio ta azi zen belar gaistoa ere ta agertu zen gari guzia<br />
zakarrez betea. Mb IArg I 201. Garidunak igit-denboran kendu behar ditu gariko belar gaistoak zam egin ta<br />
sutan erretzeko. Ib. 203. Aramen non opa deutsuedazan atera ta erre bear dozuezan bedar gaistoak; izan ditezen<br />
zuen biotzak Lorategi maitegarriak Jesusentzat. Añ LoraS 185. Egizu kontu, Kristaua, zure za<strong>bar</strong>keriaz geratzen<br />
zatzula etze zure etxeak duan sororik gozoena. Betetzen da denboraz larrez, sasiz, arantzaz, belar gaistoz. AA<br />
III 512. Lastoa ta belar gaistoak alde batean, ale garbia bestean. Ib. 288s. Ezarten deutsee, bizitzako ur<br />
mingotxak daukazan bedar gaistua. fB Ic III 363. [Jorratzeak] hiltzen ditu belhar gaixtoak, zeinek iresten baitute<br />
lurrak ogiari eman behar lukeen gozoa. Dv Lab 72.<br />
(s. XX) Soroetan, [...] gardo ta belar gaiztoak, iak eta txillarrak, sasiak eta elorrak, masustak eta baxakanak<br />
elemenian ugaldu. Ag G 129. Eguzkiak erten baño lenago, belar gaiztoak kentze, azkenengo artajorratze edo<br />
beste orrelako lanen batzuk aurreratzeko asmoan. Ib. 23 (cf. en nota: "aien, zaiñgorri, belaunbelar,<br />
<strong>bar</strong>rabasbelar ta orlakoak"). Bainan haziak, sortu deneko, nahi du langilen artha, / Belhar gaixtoak itho ez<br />
dezan, gaitzik ez dakion gertha. Ox 69. Alde guzitan igartu eta / daude gure sagardiyak, / belar gaixtuak<br />
menderatu ta / ikusten ditut erdiyak. Tx B I 174. Kizkien arteko belhar gaixtoak ere iguzkiak eta zola gogorretik<br />
airatu sapak horailduak dauzkate. JE Ber 18. Belar gaiztoak yan ditu / nire bidexka izkutuak. Ldi BB 146. Ekaitz<br />
erauntsien astiñaldiaz batetik eta untz, sapar, elorri, sasi ta belar gaizto guztien jate lanaz bestetik, eunki batzu<br />
<strong>bar</strong>ru lurra jo zun. Etxde AlosT 106. Zergatik zikindu zenduan lurra belar gaiztoz? Vill in Gand Elorri 16. Belar<br />
gaiztoa, galtzen gaiztoa. Zait Plat 18. Birritan izan oi dira itzaltsuegi mastiak; birritan ian oi ditu belar gaiztoak<br />
sasi usuekin. Ibiñ Virgil 90. Irina eta zahia, garia eta belar gaiztoak bereizten dakiena. MEIG VII 77.<br />
b) Planta venenosa. Zagita zorrotz bat ifini nagon / berar gaxtoaz gantxitua. Lazarraga 1193v.<br />
- BELAR GALGARRI. Mala hierba. Solua jorratu ta zainduten ezpada, geituaz ta geituaz baduaz bedar<br />
galgarrijak. Kk Ab I 33.<br />
- BELAR-GANTXO. Gancho que, al extremo de una cuerda, sirve para sujetar la hierba al carro. Belar<br />
gantxo berri bat. HerVal 198.<br />
- BELAR GARRATZ (bedar garratz V-arr-gip; bedargarratx V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ (bedárgarratxak); Elexp<br />
Berg (bedar garratz). "Bedar-garratz (V-arr), acedera" A. "Bedárgarratxak, las acederas" Iz ArOñ.<br />
- BELAR GAZI. "(Rumex acetosa), acedera común [...], romaza agria, belar gazia" Lcq 140. "Belargazia (R), la<br />
acedera" A.<br />
Oraino bekainean baitzedukan tximista antzeko ebaki-ondoa, ta gogoan zedukan, noizbait belargazi ta odarra<br />
odoldu izana. 'Les salicornes et les traînasses'. Or Mi 48. Geldi geldiro, belargazietan gaindi, Santaetara iritxi<br />
zen belaun-ikaraz. 'De salicornes en salicornes'. Ib. 121.<br />
- BELAR-GIRO. Tiempo de la siega. Ordua noiz joko jantzirik apaiza; ni <strong>bar</strong>nean nago. / Belar-giro baita,<br />
mezamutillak uts, ni Meza laguntzen. "Como es el tiempo de la siega de la hierba". Or Poem 529.<br />
- BELAR GOGOR. "Bedar-gogor (V-ger), bunio (bot.)" A.<br />
- BELAR GORRI (Urt I 352, Hb ap. Lh; bedar-gorri Darric ap. DRA). "Aeschynomene, belhargórria" Urt I 352.<br />
"Belhar gorri (Hb), herbe sanguinale, verveine" Lh. "Bedar-gorri. Euforbio (Darric)" DRA.<br />
- BELAR GORRI BEDEINKATU. "Valeriana roja, belargorri bedeikatuba" Labayru Hist 470.<br />
- BELAR IHAR (belar igar G-goi, AN-5vill). Heno, hierba seca. "Belarrigar (AN-5vill), heno" A."El heno<br />
(belar-igarra)" (G-goi) AEF 1955, 75. v. BELAR ONDU. Esi-ondoan astoak erne, / zintzilik belar igarra / -gurdiarekin<br />
andik igaro da / Txonko gaztea, baldarra. Or Eus 320. Usai gozoa zerion ondutako belar igarrari.<br />
TAg Uzt 240. Aide na<strong>bar</strong>rean / bedar igarren usaiña. Gand Elorri 123.<br />
- BELAR IHARTU. Heno, hierba seca. Zer da gizona, erretako prest ta gai dagoan lasto ta bedar igartua<br />
baxen? Añ LoraS 191. Otza kentzeko bauku / Mukurre naikua; / Aberientzat, <strong>bar</strong>riz, / Bedar igertua. Enb 170.<br />
- BELAR-IHARTZE. Otoño. Eguna ganbiatzen baita bethi gauera; uda-hastea edo belhartzea, udara; uda,<br />
belhar ihartzera edo larrazkenera; larrazkena negura eta negua uda-hastera. SP Phil 469 (He 475 uda,<br />
igarzera; iarzea, negura).<br />
- BELAR IDOR. Heno, hierba seca. "Belar idorra (L, BN, S), el heno" A. v. BELAR ONDU. Egiten zuen<br />
baitezpada behar zuen lo pixka hura edo lur hutsaren gainean, edo belhar idor batzu bildu eta heien gainean.<br />
Jnn SBi 122. Belar idorren sartzen etxekoak oro / Ari dire ixilik bil-ahal bezenbat. Iratz 49.<br />
- BELAR-HIGITZAILE. "Belhar-higitzaile, faneur, faneuse" Dv.<br />
- BELAR-HIGITZEKO. "Belhar-higitzeko, faneuse ou machine à faner le foin" Dv.<br />
- BELAR-HILABETE. Prairial (mes del calendario republicano). Arrestatua edo erregelatua da, nivosaren<br />
edo elhur ilhabetearen biyeko legeak helduden ilhabethe germinal daitzonaren leheneraino baizen emaiten ez<br />
zioten terminoa edo ephea, luzatua dela praireal edo belhar ilhabetea daitzonaren leheneraino. Revol 147.<br />
- BELAR-IRAULKETA. Volteo del heno. Eguzkia ari da gaiña jotzen; / bazkaria ekar ordu; / gizonek belariraulketara,<br />
/ nexkak etxera bide du. "Los hombres van a voltear el heno extendido". Or Eus 310.<br />
- BELAR-IRAULTZAILE. Volteador de hierba. Iparrak indar artu baleza, / Arabak egiñen uka... / Euntzean<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 686<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
belar-iraultzailleak / zalantza pranko ba dauka. "Los volteadores de hierba". Or Eus 316.<br />
- BELAR IXUR. "Anthemis, kamelubelharra, belharixúrra" Urt I 145.<br />
- BELAR-IZPI (G-to ap. Iz To). Brizna de hierba. "Belarrixpiya, la briznita de hierba" Iz To. v. BELAR-LIPITS,<br />
BELAR-TXIMA. Bildots gizen-gizen bat / dago artegian, / be egiten duela / amaren ansian; / belar-izpi bat<br />
ez zen / aren tripan sartzen, / iru ardik esnea / zioten ematen. It Fab 94. Eskua metaren <strong>bar</strong>nean sartzen denean,<br />
heia beroa denetz ikhustekotzat, athera behar da belhar izpi bat ahalik urrunenetik. Dv Lab 127. Begira nola<br />
kanpoko aldetik belar izpi biguñakin eta <strong>bar</strong>rundik berriz ille eta luma leunakin egiña dagoan [kabia]. Arr GB<br />
59. Belar-izpia alaxe aize biguiñera / makur da; aizea geldiz zuzentzen da bera. "La brizna de hierba". Or Eus<br />
134. Etzanda nago emen. Arpegia ukitzen didate belar-izpiak. Txill Let 65. Zaldiz igaro dan bertan belar izpirik<br />
uzten eztuena ezta gizon andi, ezta egalontziz inoren erria kixkaldu ta menperatu egiten duena ere. Zait Plat 5.<br />
Xori pareak ikusten ziren bel'izpi bana mokoan, / erasiaka han zabiltzala, sar ateraka, sasuan. Xa Odol 197.<br />
- BELAR-JAKINDE (Lar; -lh- Hb ap. Lh). "Botánica, belarjakindea, belarren ezaguera" Lar.<br />
- BELAR-JAKINTZA. "Botanique, belhar-jakintza" T-L.<br />
- BELAR-KAROBI. "Silo (para hierba). Belar-karobi oiekin ez det ba uste danak gustora daudenik" Gketx<br />
Loiola.<br />
- BELAR-KILIKA. "Mimosa, mimosa, belhar kilika" T-L.<br />
- BELAR KIRATS. "Belhar khirats (Hb), tanaisie, plante vermifuge" Lh.<br />
- BELAR KIZKUR. Rodanon badun belar bat, guk belar-kizkur esaten dioguna. 'L'herbette aux boucles'. Or<br />
Mi 55.<br />
- BELAR-KUKU (B). "Agujero por el que se aroja hierba desde el desván a la cuadra. Belar-kuku ona dugu, in<br />
berrie" Izeta BHizt2.<br />
- BELAR-LAN. Trabajo de cortar y acarrear hierba. Belar-lan onek ara beste zer / nekagarririk duana. Or<br />
Eus 319. Leen, gure gazte-garaian, baserritako mutillak neskak begiz jotzera joaten ziran [...]. Udaan gari<br />
ebaiten, arbi ereiten ta belar-lanetan zebiltzanean. And AUzta 64s.<br />
- BELAR LATZ (G; Lar; -lh- Hb ap. Lh; bedar latz V-gip). Ref.: A; Elexp Berg. Nombre aplicado a diversas<br />
plantas. "Correhuela, yerba que nace entre el lino, belarlatza, sapabelarra" Lar. "Berarlatza, allico correhuela"<br />
Izt C 42 (en una lista de plantas). "Belarlatz. 1.º (G-to), allico correhuela. 2.º (G), cardo para pájaros" A. "Belhar<br />
latz (Hb), linaire, plante dont les feuilles ressemblent à celles du lin" Lh. "[Lekuko batentzat] Gallium aparine<br />
delakoa da. Beste informante batek honela deskribatzen zigun: bedar estu bat, zelaittan da ugari azten dana.<br />
Lore zuri, leun, polita dauka; bedarra bera oso latza da" Elexp Berg. Noizpin belar-izpi batzuk, milazka, belarlatxa,<br />
sabi, zumarika ta sarobe-belar, itsasaldeko zelai gazi aien yantzigarri. 'Des prêles'. Or Mi 118.<br />
- BELAR-LEKU. Prado, herbazal. Su ta garretan ipiñi dogu / Bero Euzkadi osua; / Sasi-sastraka erre bioguz,<br />
/ Garbitu bedar-lekua. Enb 53.<br />
- BELAR LEHOR. Heno, hierba seca. v. BELAR IHAR, BELAR ONDU. Arrapastaka belar legor-meta<br />
aztertu zizun, an zulo bat irikiaz. NEtx Antz 139. Lotarako belar legor pilla zuan oea, udara ta negu. Anab Poli<br />
23.<br />
- BELAR-LILI. Flor de hierba. Baina abrats dena, gloria bedi bere baxotasunean: ezen belhar lilia bezala<br />
iraganen da. Lç Iac 1, 10 (He, Ol, IBk, IBe bel(h)ar-lore).<br />
- BELAR-LIPITS. Brizna de hierba. v. BELAR-IZPI. Lore eta zuhaitz ondoer beha zeiezu: batetik bertzearen<br />
artean ez duzu belhar lipitsik ikusiko. JE Bur 84.<br />
- BELAR-LORE. Flor de hierba. Aberats dena berriz bere beheratasunaz, zergatik belhar lorea bezala<br />
iraganen baida. He Iac 1, 10 (Ol, IBk, IBe belar-lore; Lç belhar lili).<br />
- BELAR-LUMA. "Adarca, arrápoa, belharlúma" Urt I 134.<br />
- BELAR LUZE (Añ; bedar luze Añ, H). Primera hierba que se corta en verano para secar y guardar. "Heno: (c.)<br />
beluzea; (G) belar, (V) bedar luzea" Añ. "Foin, opposé à regain. Syn. bedarluzea, beluzea" H s.v. bedarra.<br />
"Holcus lanatus, heno, belarraluzea [sic]" Labayru Hist 469. v. beluze; cf. bibelar.<br />
- BELAR-MAILA. "Bedar-maillaak, las hileras de hierba segada" Iz ArOñ. Euntzera eldu, eskuareka / bultzegin<br />
belar-maillari; / orduun ba zuten beste langillek / goiko odeia bezain lodi. Or Eus 316.<br />
- BELAR-META (Lar, -lh- SP, Hb ap. Lh, H; bedar-meta V-gip, G-azp; H). Ref.: JMB AEF 1928, 15; Elexp<br />
Berg (bedar-meta). Almiar. "Belhar meta, mulon de foin" SP s.v. meta. "Almeir, almiar, montón de paja u heno,<br />
lastameta, belarmeta" Lar. "Meule de foin" H. v. BELAR-MONTOIN. Booz, afaldu-zenean, etzan zen belhar<br />
meta baten gainean. Lg I 247. Belhar meta berotuko da goitxago edo berantxago, nolako trenpua duen. Dv Lab<br />
125. Bere belar meta tenteen indarra nabaitu gabe. Ugalde Iltz 46. Artu du katu-ama umeekin eta belar-meta<br />
gañean jartzen ditu danak. NEtx Antz 139. Sorbaldaz gain, bere beatzez, atzean zeukan belar-meta erakutsi zun.<br />
Ib. 143.<br />
- BELAR MIN. v. belarmin.<br />
- BELAR-MONDOIL (-oll S-saug ap. Lh; H; -mondoi H). "Belhar mondoia, mondoila, monceau de foin" H s.v.<br />
mondoia. Cf. Alth in Lander RIEV 1911, 598 belharrak modoillan.<br />
- BELAR-MONTOIN (Lecl). "Belhar-montoin. Meule de foin" Lecl. v. BELAR-META.<br />
- BELAR-MUTUR. Punta de hierba. Alako batez, entzuten dizu / belar-muturren zarrata. Or Eus 173.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
687
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Urrunetik ikusten baldin baduzu ardiren bat usuegi gerizpe goxoak billatzen eta belar muturrak morrozten. Ibiñ<br />
Virgil 103.<br />
- BELAR-NAI. "Belhar naia. Belhar lerroa, ephaiten edo pikatzen denaren arabera" Alth in Lander RIEV 1911,<br />
598. "Belhar-naia, rangée de foin" Lrq. v. BELAR-MAILA.<br />
- BELAR NARRAS. "Bedar narras, pamplina" Elexp Berg.<br />
- BELAR-OIHAL. "Herbax, tejido antiguo, belarroiala" Lar.<br />
- BELAR-OLIO. "Chortinon, belharolioa" Urt V 5.<br />
- BELAR ON (-lh- Urt, Dv; (AN) Bon ( Lacombe) ap. DRA; berar on Lcc). a) Hierbabuena; planta arómatica,<br />
en gral. "Yerba buena, berarrona" Lcc. "Herbae aromaticae, belharonak" Urt II 341. "Belhar onak, herbes<br />
aromatiques que l'on cultive dans les jardins, telles que lavandes, verveines, serpolets, absinthes, etc. (G, L, S);<br />
légumes propres au bouillon de viande" Dv. "Belar on" Mdg 151 (sin trad.; en una lista de nombres de plantas).<br />
Iñork nai badu belar onikan, / naiz dala lore aziya, / gure <strong>bar</strong>atzan arkituko du / asma diteken guztiya. Echag<br />
60. Uda berriko dago / <strong>bar</strong>atza gurea, / belar onak ugari, / oparo lorea, / usaia txit gozoa, / eder kolorea, /<br />
indarrean sustraia, / berde landarea. Ib. 174. Belar on piska bat ematen bazaiote ill baño lentxeago, txit gusto<br />
oneko aragia izaten dute. "Yerba aromática". It Dial 98 (Ur bedar usaintsu, Dv belhar usain oneko). Emaiten<br />
bazaie eho beno lehen belhar hun aphür bat jatera, aragiak hartzen dü gozo ezinago hun bat. Ip Dial 98s. Gu<br />
bildu giñan elizara jende guztia, jo genduen kanpaia, erre genituen belar onak, bañan trumoi arri atzera<br />
eragiteko ez gendukan bertuterik. Sor <strong>Bar</strong> 47. Menda edo belar ona bilduaz sorta batzuek egin ditzazute. EgutTo<br />
91-1923 [sic] (ap. DRA).<br />
b) Planta medicinal. Cf. Garate PV 1952, 219: "Empleaban una yerba mágica, llamada belarrona en euskera, o<br />
sea 'buena hierba' en castellano; hay en Vizcaya un pueblecito que se llamaba Bedarona, que se refería a igual<br />
planta en vizc. (Moratín). Tenía la virtud de ablandar los huesos del banquete en el aquelarre". Herioaren<br />
kolpiaren eta haren maleziaren kontre, ezta belhar honik <strong>bar</strong>azetan edireiten. Tt Onsa 136.<br />
c) Legumbre. "Légumes propres au bouillon de viande" Dv. Belhar hunen egosteko sofre hura hobena den<br />
bezala. Ip Dial 85 (It lekazia, Ur leka gauzak, Dv <strong>bar</strong>atzekarien).<br />
- BELAR-ONDO. Planta de hierba. Nola uhinek utzten zituzten harearen gainera <strong>bar</strong>raiaturik itsasoak<br />
iraitsten zituen, eta [...], thuak bezala hegira etxatzen zituen maxkorrak, adartxoak, belhar ondoak, ostria<br />
azalak, ziztapurrak eta bertze halako nahaskeriak. SP Phil 129 (He 132 belhar ondoak). Emagun bada urthe bat,<br />
mende bat, mila mende, belhar hondo bakhotxarenzat, hosto bakhotxarentzat, hare bihi bakhotxarentzat. Dh<br />
166. Noizpait egia izanen da, moltzo hartan belhar hondo, hosto ta hare bihi liteken bezenbat, urthez, mendez<br />
eta milium mendez damnatuek pairatu dituzketela ifernuko thormenta lazgarriak. Ib. 166. Nihon den gizonik<br />
aberatsenak eta antzetsuenak ez du sorraraziko belhar ondo bat. Dv Lab 4s. Haize laño eta gozo batek ur-axala<br />
zimurdikatzen zuen, hala-nola belhar ondo gurdoa gure phentze gizenetan. Arb Igand 146. Lur-mamirik ez da<br />
ezagun, ez belhar-ondo bat, ez zuhatz bat. JE Ber 41. Axuantaren astoa hil-hobien artean belhar ondo bat edo<br />
bertze marruskatuz han-hemenka dabila. Lf Murtuts 16.<br />
- BELAR ONDU (G-AN-gip; belarronde G-to; bedarrondu V-gip; bedarrondo V-gip). Ref.: A (belar,<br />
belarronde, bedarrondu); Elexp berg (bedarrondo). Heno, hierba seca. "Heno" A. "Heno. Aber noiz etortze<br />
zaten bedarrondo batzera" Elexp Berg. v. BELAR IHAR, IDOR, LEHOR, SIKU, ZIMEL. Janari etxean,<br />
lastoa ta belar-ondoa ugari, sapaian. Ag G 15. Belar onduan erori bage / langa berêla atzemanez, / jauzi batean<br />
gaiñeti igaro / atzera begi emanez. "Sin resbalar en la hierba seca". Or Eus 313. Gurditik belar-ondua ustu ta<br />
zabaltzen ari ziran une artan iru mutil gazte. TAg Uzt 240. Segariak eskuarez belar ondua belardin biltzen dun<br />
bezela, aizeak isasten zitun egunsentian artille-mordoak eta zerumugako kutxapean biltzen. Ib. 224. Exeritzeko,<br />
bi petrolio kaja; igali ta belar ondu batzuek zintzilika. JAIraz Bizia 82. Toki aiek ikustearekin artzen zuan pozak<br />
belar ondu usaia ere ekartzen zion. Ib. 109. Bekizu txilin eder / ta bedar ondu usain / gure eskarien lurruna.<br />
Gand Elorri 125. Baña negua etorri eta etxean belar-ondurik ez ba dago, erruki ango beiari. Oñatibia Baserria<br />
33.<br />
- BELAR-ONTZE. "Bedar-ontze, las tareas del heno" Elexp Berg.<br />
- BELAR-ONTZI. Tabaquera. Cf. supra (2). v. BELAR-TOXA. Ateratzen det belar-ontzia, prantatzen det<br />
piparakara bat tabako ta nere pipa ortzetan paa... paa, detala asten naiz atzeraka. T. Larrea EEs 1918, 9.<br />
- BELAR HORMATU. "(Hb), herbe glacée, la ficoïde cristalline" Lh.<br />
- BELARPE. (En casos locales de decl. sing.). Espacio situado bajo (o entre) la hierba. "Latet anguis in herba,<br />
sugéa gordérik dágo belhárpean" Urt II 97. Nola da posible gauden / Lili eta lorepean, / Zu sortzen zaren<br />
denboran / Lasto eta belharpean. Gç 73. Egon gabe [kuia] bere egun ederretan belharpean <strong>bar</strong>e eta harren<br />
bazka, ezin onduz askotan iguzki eskasez. Hb Egia 30. Belarpeko txuloa kilkerrak bai eder, / baña gizontxoa -alegia!--<br />
ez izaki kilker! Ldi BB 102.<br />
(Como sust. pleno). Behar ginduen bat bertzeari lothuak egon, belharpe hartan ez elgar galtzeko. Prop<br />
1881, 38.<br />
- BELAR-PILA, BEDAPILA, BEDOPIL. Montón de hierba. "(Belhar) bedaphila. Bigarren eguneko phulo edo<br />
meta ttikiak" Alth in Lander RIEV 1911, 598. "Bedophil. 1.º (S-saug), pièce de foin coupé; 2.º (S; Foix), tas de<br />
foin dans une prairie où le vert est séparé du sec" Lh. Ez dute joko, ark nai orduko, / errian illun-ezkilla, / ez<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
688
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ta gurdian zamatu ere / azkeneko belar-pilla. "La última capa de hierba". Or Eus 318. Gainera, gure ustez,<br />
edozein belar-pila ez da meta, ezta han-hemendikako idazlan sorta ere aldizkaria. MIH 136.<br />
- BELAR POZOIDUN. "Acónito, yerba venenosa, irabedarra, belar pozoiduna" Lar.<br />
- BELAR-PUNTA. Punta de hierba. Itxasuan hur kotera / lürrian belhar pünta / hurian hariña bihi / urteren<br />
bürian ene phenak hasiren dira. Xarlem 941. Iresten belhar puntta, sorthu arabera, / Sakhailatzen bottoina,<br />
oraino samurra. Hb Esk 236.<br />
- BELARRAREN GAIN. (En casos locales de decl. sing.). "Belarraren gaiñean den obenari (AN-larr), al mejor<br />
que existe en el mundo"; litm. sobre la hierba" A EY III 315. [Bertsolari bat] izan dan onenetakoa eguzkiaren<br />
azpian ta, belarraren gañean. Lab EEguna 83.<br />
Oiu au egiten dut betiko legera: / Eguzkipean bada, betorkit onera; / belarraren gaiñera iñor agertzera, /<br />
elkar neurtuko dugu; betor larratzera. "Que aparezca aquí en la arena (en la hierba)". Or Eus 32.<br />
- BELARREAN. a) En, sobre la hierba. "Pacer el ganado, berarrean ibili abereak" Lcc. v. BELARRETAN. <br />
<strong>Bar</strong>ne hau, jauregiko belhartegia edo sabaia zen, lehen; hemen etzaten ere ziren, belharrean, jauregiko hiru<br />
muthilak. JE Ber 60. Bêan, berriz, urrezko / yarioz argiak / belarrean oi-ditun / begibil zoliak. Ldi BB 60. Katin<br />
korrika asi zan belarrean. Anab Poli 134s. Geroago aaztu nebana, jostaillua bedarrean legez. Azurm in Gand<br />
Elorri 71. Belarrean etzanda, lagunek suaren inguruan bilduta edontzia koroitu bitartean, zuri, ots egiten dizu<br />
Leena orri. Ibiñ Virgil 93. Ganadu-mordoska bat / ikullu zarrian, / batzuetan ibiltzen / giñuzen larrian; / gogotik<br />
saiatutzen ziran belarrian. Uzt Sas 29.<br />
Asto bat zebillen bein / bazkatzen larrean, / bururaño estaltzen / zuen belarrean. It Fab 62. Noizik bein ametz<br />
ondoko belarrean zeuden kurinkak esnatzen zitun. Or Mi 100.<br />
Larrealdi bizkorra zegien olakoetan abereak bazterreko belarrean geldiune-bitartean. TAg Uzt 264.<br />
b) En estado, en fase de hierba. "Adhuc tua messis in herba est [...] zure ereinketa belharrean dago" Urt I 167.<br />
- BELARREKOAN. En la siega, en la época de la siega. Ba dakizu: belarrekoan, eguzkiak eta intzak pikuak<br />
eldu ditunean, an da gizona otso-antzo, ta erauzten ditio igaliak oro. Or Mi 3. Belarrekoan. "La faena del heno".<br />
Or Eus 295 tít. [...]. Nekez ikusi / ditiot beso ta zango. / Uretan iñoiz luze, biribil, / oiala baiño zurigo; /<br />
zenbaitez ere belarrekoan / larrak odolduta gero. Ib. 86. Belarrekoan asarre ez dute / sudur ondoko bizarra; /<br />
gosexegorik negu gorrian / jan izan dute malkarra. "Durante las faenas de la hierba". Ib. 320.<br />
- BELARREKO SALTALARI (AN-gip). "Saltamontes" BU Arano.<br />
- BELARRETAN. a) Haciendo los trabajos de la hierba. "Belarretan, arraintzan ari niz (BN-arb)" Gte Erd 20.<br />
Cf. belarreta. Belharretan. <strong>Bar</strong>b Sup 12 (al pie de una foto, donde se ve gente recogiendo hierba).<br />
b) En, sobre la hierba. v. BELARREAN. Kuadro aundian, gizakume bat agiri zaigu, belarretan etzanda.<br />
NEtx LBB 106. Lehen bezain lasai asi dira ardiak belarretan. MIH 202.<br />
- BELARREZKO. De hierba. Herrifrankari ere baliatzen zaio, / Belharrezko gaindia hark ematen dio. Hb<br />
Esk 93.<br />
De hierbas, hecho de hierbas. Txabola antzeko etxetxu bat agiri zan, lurrezko ormak eta bedarrezko<br />
tellatuba zittuzala. Otx 105. Jondoniren zenbait baselizetara joan oi diran bidaztiak lore eta belarrezko koroi<br />
edo burestunak eramatea. JMB ELG 80. Lau kañabera sendoren gañean zurezko solairua eta ortikan gorago<br />
ormak, azpikoaldea belarrezkoa ta gorago lurrezkoa, txapel antzera palmaren ostoak dituztela. JAIraz Bizia 12.<br />
- BELARRIK BELAR. De pasto en pasto. Naiko lan ba du [beorrak], belarrik belar / umea azitzearekin.<br />
"Paseando de grama en grama". Or Eus 328. Ez, ez da lehengo bidea, ohitura hila ez baita sinesmen bizia, ezta<br />
belarrik belar dabilen artaldearen bidea aukeramenaren jabe den gizonarena. MIH 299.<br />
- BELAR-SAIL. "Pieza sembrada de forraje. Sekula-bedar sailla, etxe buruan, arriba de la casa, una pieza de<br />
trébol" Etxba Eib. v. belardi. Belar sail igarra. Or Poem 525.<br />
- BELAR-SARDE (H; -lh L, BN, S ap. Lh; belhar-sagarde Hb ap. Lh). "Berarsardea" Izt C 232 (sin trad., en<br />
una lista de útiles de labranza; aparece junto a sardea, otasardea y garosardea). "Belar-sardea, fourche à foin, à<br />
faner" H.<br />
- BELAR-SARE. "Bedársariak, las hileras de hierba recién cortada. Bedarsare bat" Iz UrrAnz. v. BELAR-<br />
MAILA.<br />
- BELAR-SEGA. "Bedar-sega. Bedarra ebakitzeko tresna luzea; baso garbian garoa ere ebakitzen da sega onen<br />
bidez" (V-gip). P. Urkia EEs 1930, 45.<br />
- BELAR-SEGARI. Segador. v. BELAR-EPAILE. Belar-segari bat, Buket-eneko Ibane tartetik sartu zen.<br />
'L'un des faucheurs'. Or Mi 112.<br />
- BELAR SIKU (bedar siku V ap. A). Heno, hierba seca. "Heno" A s.v. belarrondu. v. BELAR ONDU. <br />
Txomiñ, besakada bat bedar siku emon-da, sutondora joan zan. Bilbao IpuiB 64. Buru-bakoak alakoak ez dau<br />
ba... pipea bedar siku artean itxiten, ta bedar sikuak ez deutso ba sua artuten? Ib. 167.<br />
- BELAR-SORO (AN-gip; belartsoro AN-gip; belasoro AN-gip; belatsoro beasoro G-nav). Ref.: A (belasoro);<br />
Iz Als (bearra); Gte Erd 258; Echaide Nav 102. Prado, herbazal. "Prado" A. "Bearsoro batzuk, campos donde se<br />
siega la hierba" Iz Als. "Belasoro honek zolera ederra dauka (AN-gip)" Gte Erd 258. v. belardi. Baditu lur<br />
onak ereintzeko, baita belar-soro galantak ere. Goñi 22. Presaren eta errekaren artean zegon belar-soro ura<br />
aurrean zuela. Ib. 25. Bazter guziyetan bedats-liliyak dagerzkigu, belasoruetan bitxilorak ereiten dira. J.M.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
689
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Tolosa EEs 1913, 113. Belasoroko belarra ugaria ta ezea zala ikusiaz. Berron Kijote 214. Belasoroan gora<br />
abiatu ziran. Ib. 215. Belarsoroan eseri ziran zear-etzanean. Ib. 213.<br />
- BELAR-SUGATZ. "Bedar-subatz, belar meta. Baztuek bedar-subetz diote" Elexp Berg.<br />
- BELAR-TARTE. v. BELAR-ARTE.<br />
- BELAR-TOKI. Silo de hierba. Belar-tokian belar berdia zanpatuta jarri bear da. Oñatibia Baserria 33.<br />
Arta berdea ona da belartokirako. Ib. 35.<br />
- BELAR-TOXA. Petaca, tabaquera. "Belartoxa, tabaquera (F. Seg)" A. v. BELAR-ONTZI. Orain ere<br />
txamarraren sakeletik belar-toxa ta su-arriya eraman dizkidate. Milla deabru! Alz Burr 22.<br />
- BELAR TXAR (bedar txar Añ), BELAR TZAR (-lh- Lh). Mala hierba (aplicado tbn., en sentido figurado, a<br />
personas). "Zizaña, en los sembrados: (V, AN) lolloa; (G) iraka, zalkea; (V) bedar, (G) belar txarra; (V) orloa,<br />
oloa" Añ. "Belhar tzar, mauvaise herbe" Lh. v. BELAR GAIZTO. Bihikor da nagiaren alhorra, bana<br />
belharzar bezi hanti eztathorra. "Le champ du paresseux est fertile, mais il n'en sort que de méchantes herbes" O<br />
Pr 564. Garija erne onduan, biar da jorratu, esku-etendu, zalgia ta bedar txar guztija aterateko. Mg PAb 150.<br />
Ez da asko bedar txaarrak kendutia soluetati; biar dira erein azi onak frutu onak artu gura badira. Mg CO 81.<br />
Zoli ta prest egon bear dozue, [...] bedar txarrak azi ta ito eztagiezan bertutezko lora ederrak. Añ LoraS 184.<br />
Lurra onthu behar bidean, ahultzen da, belhar tzar guziei bizia emanez. Dv Lab 25. Horrengatik premia dira<br />
jorrak, bereziki belhar tzarrak hazitzen hari direnean edo aintzintxean. Ib. 72. Erbestetik ekarririko aziagaz<br />
emen ernetako bedar txarrak zarie zuek. Ag Kr 100. Zer ez ete da jazoko, bedar txarrak ainbat lasterren atara<br />
biarrian, eurai lagunduten baiake? Kk Ab I 33. Ordutik dira gure <strong>bar</strong>atzan / sortu bedar txar ta sasi, / ta daneen<br />
arte, betiko il daiten, / nai dabe arantzaz josi. Enb 67. Bedar txarra dira orreik; piztirik okerrenak! Otx 28.<br />
Alorrean belar ona ta belar txarra nasirik sortzen diran bezela, Elizan ere onak ta gaiztoak nasirik arkitzen dira.<br />
Ir YKBiz 175n. Yendeak lo zeuden bitartean, etorri zan aren etsaia, gariaren erdian llolloa (belar txarra) erein<br />
zuen ta yoan zan. Ib. 175. Ez zuten nai izan aurren biotz xalotan gorrotozko belar txarrik erein. Etxde JJ 227.<br />
Soluan bedar txarrak kentzen ziarduela. SM Zirik 29. Beti labore kaxkarrak, / ugaritu belar txarrak. / Kalera<br />
kendu ola dabiltzan / baserritarrak. And AUzta 125.<br />
- BELAR-TXIMA. Brizna de hierba. v. BELAR-IZPI. Ganoraz abiatu zan mendian beera Gaztelu zaarraren<br />
ondotik. Bizkarra belar-tximaz josia zeukan. Anab Poli 13. Tokiak dituzu batzuk berdiñak, toki zelaiak, lurra ta<br />
arriak; tarteka belar-txima legorrak, drim esaten zaienak. Anab Aprika 8.<br />
- BELAR-TXORI (bedartxori V-gip ap. Elexp Berg (sin trad.)).<br />
- BELAR TXURI. v. BELAR ZURI.<br />
- BELAR-UKENDU. Ungüento de hierbas. Bereala gazte ta bizkor egingo zula, erantzun zion atso zahar<br />
sorgin arek. Belar-ukendu batzukin lo-arazi zun, eta gero laban batekin zati-zatika puskatu agurearen gorputz<br />
ximela. Egan 1956 (3-4), 59.<br />
- BELAR-UR. Infusión de hierbas. Ethiopiako ofiusa daritzon belhar uretik edaten dutenek uste dute leku<br />
guzietan ikusten tuztela sugeak eta gauza izigarriak. SP Phil 345 (He 347 opiusa erraten dioten belhar baten<br />
uretik). Bi egunean aize txar guziak atera zizkidan; bai belar-ura artu arazi ere. Lab EEguna 66. Aunditasun ori<br />
kentzeko artu beza, goizean <strong>bar</strong>aurik, osin-ura. Eguardian zankogorrien belar-ura. Ib. 91.<br />
- BELAR URDIN (Lar, Añ (A), Lcq 73 y 141; -lh- Hb ap. Lh). "Añil, belarurdiña" Lar y Añ. "(Indogofera<br />
añil), belar urdiña" Lcq 73. "(Polygonum tinctorium), belar-urdiña" Ib. 141. "Belhar urdin (Hb), indigo" Lh.<br />
- BELAR-URKULU. "Bedar-urkulu. Bildotxai bedarra jaten emateko urkulu berezia" (V-gip). P. Urkia EEs<br />
1930, 30.<br />
- BELAR XUGUN. "Belhar xügün (Hb), herbe tendre" Lh.<br />
- BELAR XUT (-lh- BN-baig ap. Lh; SP, Lcq 128, Dv, H; belhar-txut L-sar, S ap. A). "Belharxuta, lavande" SP.<br />
"Belhar xut, lavande" Dv. "Belhar xut (BN-baig), espliego" A. "Belhar-txut (L-sar, S), especie de espliego" Ib. v.<br />
belatxeta. Belhar xutak, badu usain borthizko bat eta eskualde batzuetan horrekin usain on zerbeit egiten<br />
omen dute. Zerb GH 1932, 228.<br />
- BELAR ZANKOGORRI. "Géranium, herbe à Robert. Kurlo belhara, belhar zankhogorria" Alth Bot 8 A.<br />
- BELAR-ZELAI. Pradera, pastizal. "Bedar-zelaixa, pradera. Voz construída con manifiesta redundancia.<br />
Azurtzako bedar-zelaixan giñan, satorrak lanian ikustera joanda" Etxba Eib. v. belardi. Soro gutxi landuko<br />
lirake eta belar-zelairik ederrenak ezer gutxi balioko ligukee. Arr GB 146. Juan zan beiak zebiltzan belar-zelaira<br />
eta etzuan arkitu umerik. Urruz Zer 117. Nola belar-zelairik artean etzan eta pentsurik erosteko dirurik ez, [...],<br />
esne gutxi izaten zan. And AUzta 46.<br />
- BELAR-ZILO. v. BELAR-ZULO.<br />
- BELAR ZIMEL. "Bedar zimel (V), heno" A s.v. belarrondu. v. BELAR ONDU.<br />
- BELAR-ZIRITE. "Belhar-zirite, montón de hierba" A (s.v. zirite).<br />
- BELAR-ZOPA. Sopa de verduras. Belhar zopa kasolan. Pika zazu pastanagria phiruka, eta tipula xeha;<br />
ezaratzu kasolan urina berotu denean. Gorritu direnean, ezaratzu han zerbak eta espinagriak. ECocin 4.<br />
- BELAR ZORO. "Bedar ero (V-ger), bedar zoro (V-oroz), hierbas fatuas que brotan en verano en tierras<br />
pantanosas" A. "Bedar zoro. Izena jaso dogu, baina zer denik gabe" Elexp Berg.<br />
- BELAR-ZULO (bedarzulo V-gip), BELAR-ZILO (AN-erro). "[La yerba] es bajada a los establos por un tubo<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
690
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
de madera de sección cuadrada que, atravesando los pisos, llega hasta la cuadra. Este tubo recibe el nombre de<br />
belar-ziloa (AN-burg)" JMB AEF 1926, 15. "Bedarzulo, silo para hierba fresca. Etxe guztietan jarri zien<br />
bedarzuluak baiña gero eta gutxiao erabiltzen die. Oiñ kanpuan konserbatzen da bedarra plastikuakin tapauta"<br />
Elexp Berg. Cf. VocNav: "Belartxilo o belarzilo. Trampilla en el piso del sabayáu para verter la hierba sobre el<br />
pesebre del establo".<br />
- BELAR ZURI (Lcq), BELAR TXURI (G-to ap. A), BELAR-XURI. "(Cerastium nomen generis), belar zuriya"<br />
Lcq 57. "Hierba que crece en buena tierra y cuyas hojas son como una moneda de cinco céntimos" A. "Ceraistedes-champs<br />
(Ceraistium arvense), sapa-belharra. Uste dugu sapabelharrari belhar-xuria erraten dioten eskualde<br />
batzuetan. Erran gabe doa beraz lore xuriak dituela orotan aise heldu den landare hunek" Zerb GH 1931, 322.<br />
- BELAR-ZUTZ. "Piras cónicas o montones de [...] heno (bedarzutza o bedarmetia)" (G-azp) JMB AEF 1928,<br />
15.<br />
2 belar (Lcc, Saug Voc, SP, Ht VocGr, Lar, Lar Sup, VocS, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv (BN, S), H (G,<br />
L); belhar BN, S sg. A), belarre (Hb ap. Lh). 1. Frente. "Frente, belarra" Lcc. "Belarra, front, kopeta" SP.<br />
"Frente, bekokia, betondoa, kopeta, belarra, belarria" Lar. "Belhar (BN, S, VocBN), frente" A (pero en VocBN<br />
aparece belar). "Belarre (Hb), front" Lh. Hay bellarrea [sic] en un catecismo ms. que lleva en la portada la<br />
indicación 'Baquedano' (comunicación de J. J. Beloki). v. bekoki, kopeta, boronde. Tr. Propio de la tradición<br />
septentrional; al Sur se documenta en Irazusta. No hay ejs. del s. XX. La aspiración (-lh-) figura en algún ej. de<br />
Etcheberri de Ziburu, en Eguiateguy y en Duvoisin, quien da sin em<strong>bar</strong>go la forma sin aspiración en su dicc. <br />
Eta erran zekién ez lagioten kalterik lurreko belharrari ez ezeinere pherderi, ez ezeinere arboreri, baina<br />
solament Iainkoaren seiñalea bere belarretan etzuten gizonei. Lç Apoc 9, 4 (He, Ur (V y G), Ker, IBk, IBe<br />
bek(h)oki, TB begitharte, Echn, Dv, Ol kopeta). Lehenik emaiten dut eskua belarrean erraiten dudala: In<br />
nomine patris. Mat 41s. Hartarakotz ur sainduaz xahutzen dut belharra, / Iongoikoa, ikhus azu arren ene<br />
beharra. EZ Man I 10. Ur benedikatu sainduz belarra bustitzea. Ib. 23. Zutzaz dire gozatzen dohatsuak plazerki<br />
/ Eta hotzturen belarra daroezu emeki. Ib. 135. Okhasinoa kopetan, belarrean, aitzin aldean, illetsu da, eta<br />
xerlotsu, baiña garhaitean, garzetan, gibel aldean, motz, soil, garbal, karsoil eta ille gabe. "Fronte capillata est,<br />
et posto occasio calva". Ax 153 (V 101). Bertarik nola, samur-samurra, / Belar hori zimur-zimurra, / Utzi<br />
zitzadan manuz baitzauzat, / etxekiterago eniz ausat. O Po 16. Kristalez du belarra / Sudurr'oro zilarra. Ib. 32.<br />
Fidelen ororen buriak eta belarrak aphezak zeiñatzen dutianian. Tt Onsa 40. Zergatik Jaun Apezküpiak<br />
berekatzen dü konfirmatzen dianaren belarra? Bp I 65. Kristau fiel guztiak / daude obligatuak, / [...] / iru<br />
gurutze egitera, / belarrean leena, / aoan bigarrena, / bestea bularrean. Iraz 3. Egitea gurutze bat eskueko<br />
eskuaren beatz biakin belarretik bularretaraño. Ib. 10. Ez nadiñ ahalge, Jauna, zure Ebanjelioaz, ez eta zure<br />
Gurutzeaz, zoiñaz belarra markatu baitut. JesBihD 46 (ap. DRA). Behar da izan osoki bere beithan bildia,<br />
modestki beztitia eta üken belarra xahü eta agertia. CatLan 129. Haren izena heen belarrian iskiribatia dateela.<br />
AR 84. Eiten dizi Kurutziaren señalia belarrian, ahuan eta estomakan. Ib. 230. Halako gizonari honki zekeio<br />
alanbrezki [sic] -belharra, nekez gorritzen dena, igel beltzaren begiak, eskü arrapazaliak, sagiaren zankhoak.<br />
Egiat 262. Eta belarra behar derozie / Kolpü batez erdiratü. Mustafa 193 (ap. DRA). Belarrari arrimatu zuen<br />
phistoleta, bainan karga etzen elki. Arch Gram 90. Gaztigu nihonereko guziak bota didazkidatzu gainera,<br />
bainan jabal bedi zure belharreko hasarredura. Dv LEd 205. Eta hura [xafla] moredinezko xingola batez<br />
lothuko duzu, eta burukoaren gainean izanen da, Aphez-handiaren belhar aitzinean. [...]. Eta xafla izanen da<br />
bethi haren belharrean, Jauna jabal dakiotentzat. Dv Ex 28, 38s. Atsekabetan dauden gizonen belharretan egizu<br />
thau baten hatza. Dv Ez 9, 4. Eta haren belarrian izen bat izkiribatürik. Ip Apoc 17, 5. Kopeta edo belarra<br />
zabala du, begia argia bainan eztia. Prop 1882, 279. Hainbertzenarekin zaldiak burua oldarrean altxatu; kaska<br />
bat eman dio zaldiak gainekoari belarrean. HU Aurp 73.<br />
2. (SP, H, Lander ap. DRA). Frente, fachada, cara, parte delantera. "Etxe belarra, devant de maison,<br />
frontispice" SP. "Frontispice, façade d'un édifice" H. "Frente, fachada (BN, Lander), elizabelar" DRA.<br />
belaar. "Belaar (V-m) 1.º lomo o lado del colchón, almohada, etc. 2.º (V-m), cualquiera de las superficies<br />
planas de los <strong>bar</strong>riles" A.<br />
3. (S ap. A; SP). "Ogi belarra, grigne de pain. Ogi mokorra" SP. "Ogi belar (Sc), corteza de pan" A.<br />
4. "Belar, au moral, front, hardiesse (L)" H. v. bekoki (2). Guk eztugu belarrik ezetz erraitekorik. Canc.<br />
pop. (ap. H).<br />
5. "Position directe d'une chose en regard d'une autre. Iguzki belarrari iarria dagoen mahastia, vigne établie<br />
directement au soleil" H.<br />
- BELAR-BELARREAN. "Suaren belar-belarrean berotzea, se chauffer tout en face du feu" H.<br />
belaraki. "(Hb), raquette, instrument pour jouer à la paume ou au volant" Lh.<br />
belar-bakoitz. v. BELARRI-BAKOITZ.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
691
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
belardazari. "Herbolario, botánico, belardazaria" Lar.<br />
belardi (G), belarti, belardoi (R-is), belati (AN-5vill), bedardi, berardi. Ref.: A; Echaide Nav 102. 1. Prado,<br />
herbazal. "Landa (Francia), zelai (AN-gip), soro (G). Sorho (Francia), belardi (AN-gip), zelai (G)" Bon (ref. a la<br />
distribución e interferencias de 'campo cultivado' y 'prado'). "Prado" A. v. BELAR-EUNTZE, BELAR-SORO,<br />
BELAR-ZELAI, belagai, belartegi (2), belartza. Tr. Propio de la tradición meridional. No se encuentra,<br />
salvo algún ej. moderno, en textos vizcaínos. La forma belarti se documenta una vez en Mendiburu, y berardi en<br />
Iztueta. Arzai onak bere ardienzat billatzen ditu mendi, larre ta belardi onak. Mb IArg I 309. Nere ondotik<br />
dabillena ibilliko da gal-bideetatik urrun ta sartuko da belardi onak diran tokian. Ib. 372. Gure Jaunaren belarti<br />
onak, eta Elizako Sakramentuetako jan edan indarti garbiak utzirik, sasiz sasi ibilli izandu gara gu, ta bekatu<br />
zorrotzen larrez ta puntaz odoltuak eta galduak. Mb OtGai III 18. Turmoietako ebiak ere galtzen dituzte soroak<br />
eta belardiak. Echve Dev 283 (Harriet traduce inexactamente 'les foins et les regains'). Arkitzen dira baserri-etxe<br />
asko, berai dagozkioten alor, baso, berardi eta abere mueta guztiaz ondo janziak. Izt C 182 (v. tbn. pág. 234, en<br />
una lista de nombres relacionados con la agricultura). Joan zan eguzkiak ederki berotzen zuen [...] belardi<br />
batera. Arr GB 57. Kontxako erdi parian batelikubak geldi geldi, belardi eder zabal batian bildotx beltxak<br />
bezela. EE 1885a, 223. Botatzen edo ematen badiogu mineral au bakarra, iru edo lau urtean besterik gabe naiz<br />
belardiari ta naiz soro edo lur gorriari, [...], mogitzen ditu lur artan dauden beste alimentu klase guztiak.<br />
GipNek 1903, 27a. Alderdi artako erriak baldar ta txiroak ziran geienak; ango lurrak, agor, lau, zabal ta<br />
berdiñak, zugazti ta belardi gabeak. Ag G 113. Belardiak eta soro landuak. Ib. 11. Ango gari-artoak! Ango<br />
gerezi eder, marrubi gozo, belardi mamintsuak! A Ardi 36. Gizonen gogua bere bizitokiak edo ikuskizunak<br />
eratzen du-ta, <strong>Euskal</strong>-kantetan agertzen zaizkigu gure sagastiak belardi orlegiaz inguratuak. ADonostia Itzald II<br />
11. Moztu zetuztean nonbait basoak, eta aritz-pagoakin batera, an joan dituk erabat nere belardiak, eta errekak,<br />
eta txori gaixoak ere. Mok 14. Belicaire bere belardiekin. Or Mi 33. Betiaren begi, / Yainko-geznaria, / belardi<br />
beltzeko / loreño txuria. Ldi UO 18. Olerkariaren paperetan, belardian garo naroaren azpian basaka loreak<br />
apalki ezkutatuta egoten diran eran gordeak zeudenak. Aitzol in Ldi UO 4. Urrutiago belardi ezeak, erriskak eta<br />
Schwitz-ko baserriak eguzki argi izpitan ageri dira. Goen Y 1934, 92. Zenbat ardi bazkatzen / belardi yorietan.<br />
Ir Y 1934, 175. Jueza bera bien tresnekin / belardira sar oi uan, / apustulari biak besterik / jasan bagerik<br />
ondoan. Or Eus 305. Askatu idiak, eta etxeondoko belardira larrera bialdu zitun eztenka. TAg Uzt 267.<br />
Zoritxarrez mendi sail asko billatzen da soill-soill. Batzuek garaman, belardi besteak, txillar da otadi asko<br />
ezeren etekiñik gabe. Munita 95. Belar gainean etzan nintzen haien artean, goizeko ekiak, [...], argitzen gintuela,<br />
belardiak, behiak eta ni. Mde Pr 130. Biartik (Elizama) errogatibetan ibilliko da gure soro belardi loretuak zear<br />
otoika. EgutAr 25-5-1957 (ap. DRA). Elizondoko belardian ganadu-peria zan. Anab Poli 133. Gau intzetan,<br />
zelaiaren bedardi orlegia guztia zidarrez. Egieder Usk 24 (ap. DRA). Toki menditsua au ere, ardi-tokia, pagadiz,<br />
belardiz ta mota askotako landarez ta egaztiz josia. Vill in Gand Elorri 12. Bide zabalen inguruan zelai ta<br />
belardi ioriak [...] zabal-zabal edatzen ziran. Zait Plat 20. Zoruntasun-belardi, / bazkategi gizen, / betiko poziturburu<br />
garden. "Prado de bienandanza". Gazt MusIx 89. Lengo lagunak, zelai ta belardi zear, ikusi ez<br />
badagite. Ib. 156. Belardi gurian antxume gizenak iolasean ari dira elkarri adarka. Ibiñ Virgil 92s. San<br />
Juanetan ikusgarriak / dira emen belardiak, / erdiak jaten dira berdetan, / legortu beste erdiak. Uzt Sas 169.<br />
"Almarjal, beira belardia" Lar.<br />
2. (Lar, H -lh- (V, G)). Cantidad de hierba. "Herbaje, belardia, bedardia, belartza, bedartza" Lar. "Belhardia,<br />
abondance de foin, foin qu'on est à faner" H. v. belarketa.<br />
3. "Belardi (G), henil, lugar en que se guarda el heno" A. v. belartegi.<br />
belardoi. v. belardi.<br />
belardun (-lh- Urt IV 33), bedardun. Herboso. "Caespes viuus, lur zathi belhar duna, lur pheza belhar duna"<br />
Urt IV 33. "Herboso" Lar. Ez fida bazkagia gizenegier eta belhardünegier. "Trop abondants en herbes". Arch<br />
Gram 121. Ara an doiaz baserritarrak / pozez euren biarrera; / ara idisko bei ta txaltxuak / Arin bedardun<br />
landara. Ezale 1898, 66a.<br />
Pradial (mes del calendario republicano). "Prairial, belhardun" Revol 160. v. BELAR-HILABETE.<br />
belargile. "Forrageador, zaralegillea, belargillea, zuhaingillea" Lar. "Herbero, anticuado, forrajero, belargillea"<br />
Ib. Cf. belagile.<br />
1 belari (SP, Urt I 118, Lar, Dv). 1. Velero. "Untzi belaria, navire à voiles" SP. "Velero, velera, muy ligero,<br />
belaria, ariña. Lat. Navis celerrima" Lar. "Belari ou belakari, (bon ou mauvais) voilier" Dv. Nekeez berze<br />
alde duk herioa hurbilla, / Zenbat lodi baita untzi belariaren gilla. EZ Man II 129. Egizu othoi untzia den urean<br />
belari. Ib. 129 (parece tratarse de hipérbaton (=untzi belaria den urean); no se puede excluir sin em<strong>bar</strong>go un uso<br />
predicativo, con un sdo. aprox. de 'haz que el <strong>bar</strong>co navegue a vela en el agua').<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
692
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
2. Marinero que maneja las velas. Eta nork ez daki ez dela haizea bezain aldakorrik, batean ba, bestean ez,<br />
batean alde baterat, bestean besterat! Bazutela lan belariek! "Les voiliers". Ardoy SFran 152. Belariek bazuten<br />
lan haize ukaldier eta uhainen oldarrer behar zen bezala ihardokitzeko, batean belak altxatuz, bestean apalduz,<br />
untzia joan zadin edo lasterrago edo emekiago. Ib. 246.<br />
2 belari (V, G ap. A; -lh- Hb ap. Lh, H), bela-hari (Dv). "Belahari, syn. de lixta-hari, ficelle" Dv. "Gros fil à<br />
coudre des voiles, sacs, etc." H. "Hilo para coser velas" A. Halakoak ezagun edozein bidetan, / Xapelak gorri<br />
eta abreak mukhitan, / Xelina pelatua, kapa leihoekin, / Krapestuak hirrikan belhari puskekin. Hb Esk 204<br />
(Harriet traduce: 'les licous en morceaux, rattachés avec des ficelles'). Khendu nioen taula bati itze bat; mokoa<br />
amutu nioen, lothu belhari luze bat, ezarri bixkotx zathixka bat amu mokoan, eta urerat aurthiki. Prop 1896, 185.<br />
belharika. v. belaunika.<br />
belarjale (PMuj). Herbívoro. Fosilak ematen duten kontuan, belar jale ziran aldi aietako animali geienak.<br />
J 1958 (nº 8), 78. Belar-jalerik baldin bada, nunbait belarra ere ba-dagoelako izango da. Vill Jaink<br />
114.Ugaztunen elikadura. [...]. Ardi, behi, zaldi eta horrelako abereak belar-jale dira. Ugaztunak (Donostia<br />
1976), 3.<br />
belarka (R, -lh- S; -lh- Lecl, Dv (S), H (BN, S)), bedaka (S; H). Ref.: A (belarka, bedaka); Lrq (belhar,<br />
bedaka). Siega, recogida del heno. "Belharka, fenaison" Lecl, Dv y H. "Bedaka, fenaison" H s.v. bedakari.<br />
"Belarka (R), belharka (S), siega del heno" A. "Bedaka (S), siega. Bedakan ari (S), belakan ari (BNc), segar,<br />
remover hierbas" Ib. "Agian bedakako arotuko düzü. "Quizá, para remover las hierbas, habrá buen tiempo" Ib.<br />
s.v. arotu. "Belharka, fenaison" Lrq. Egün bat irabazten da, eta üztaileko egün batek badü bere enplegia<br />
bedakan. D. Béhéty GH 1932, 92. Bedaka hortan zitak berotu kapela. L. Ligeix in Onaind MEOE 1110. Bedaka,<br />
ogika, arradailka, iratzeka, gaztaina biltzea, arto biltzea, zonbat lan goxo etxalte batetan, denbora ederrarekin.<br />
K. Oxi<strong>bar</strong> in ZIZ 45.<br />
belarkari (R; -lh- S; Lecl, Dv, H), bedakari (S; H). Ref.: A (belarkari, bedakari); Lh (belharkari); Lrq (belhar,<br />
bedaka). Segador, persona que trabaja en las labores del heno. "Faneur" Lecl, Dv. "Belharkaria, faucheur,<br />
faneur" H s.v. belharka. "Belarkari (R), belharkari (S), segador" A. "Bedakari (S), forrajero" Ib. "Belharkari,<br />
ouvrier qui travaille à porter le foin au grenier" Lh. "Belharkari, qui travaille aux foins" Lrq. "Bedakari, faneur"<br />
Ib. Ez da ohartu denbora haietan (udaldian) artzain eta bedakariek hur sano eta arhinez ziela beren egarria<br />
hausten. GAlm 1954, 42 (ap. DRA).<br />
belarkatu (R; -lh- BN, S; Lecl, Dv, H), bedakatu (S; H (S)). Ref.: A (belarkatu, bedakatu); Lh; Lrq (bedaka,<br />
bedakatze). Segar, recoger heno. "Belharkatu, faner" Lecl. "(Abb), faner le foin" Dv. "Bedakatzea, faner du<br />
foin. Bedakan eraunstia, travailler à faner" H. "Belarkatu (R), segar heno" A. "Bedakatu (S, Chaho ms.), segar"<br />
Ib. "Egün bedao dük, hots bedaka (Sc), hoy hace buen tiempo para cortar hierba, ea a segar" Ib. s.v. bedao. <br />
Jentík, bedaká behárrez, óro góiz mezán. "Voulant aller faner". Lrq Larraja RIEV 1935, 144.<br />
belarkatzaile, bedakazale. Segador. Hantik egün zunbaiten bürian, paperak sos-bedakazale baten eskietan<br />
ezariren dira. Eskual 10-4-1908 (ap. DRA).<br />
belarketa (Hb ap. Lh). 1. Cantidad de hierba. "Belharketa (Hb), abondance d'herbes, de foin" Lh. Errán-zue<br />
bada Jesusek: Jarrarazi-zkizie jendeók. Ezi belarkéta andi-bát zé leku-gártan. LE Io 6, 10 (Lç belhar handi).<br />
Cosecha de hierba. Behar bezala berritzen, ontzen eta arthatzen baditugu gure pentzeak, izan dezazkegu<br />
belarketa haundiak. Gatxitegi Laborantza 79.<br />
2. "Belarketa (acarreo de la hierba)" (BN-baig) Satr CEEN 1969, 163. En HerVal 274 hay belargeta, "acarreo<br />
de hierba", sg. el editor; probablemente en el orig.<br />
belarketari. "Belharketari (Hb), ouvrier qui charrie les foins" Lh. "Herboriseur, belharketari" T-L s.v. herbette.<br />
belarki (A DBols), bedarki (A DBols). Vegetal, planta. "Herbáceo" A DBols. "Vegetal" Ib. Babazuzak io<br />
zituen Larreko belharki guziak ere, eta porroskatu zituen Larreko arbola guziak. Urt Ex 9, 25 (Dv belhar guzia,<br />
Ur belar guztia, Bibl belar guzia). Seigarren egunean, Jainkoak manatu zion lurrari ekhartzeaz, ez belharkirik,<br />
ez eta arbolarik, orduraino gisa; bainan bai alimalia bizi eta mota guzietarik. Lg I 14. Ustelkia da belhar<br />
ondakin eta azienda ondakin usteldua. Lurrak hazten dituen belharki, arbolaki, animaleki, orok egiten dute, hil<br />
diren ondoan, ustelkia. Dv Lab 19. Bedar edo bedarkien artean arola esaten iako, beste gauza askon arteko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
693
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
apotz edo aputzari. Ezale 1897, 150a. "Endekia" jatorrizko indarra ta izatia galdu dabezan lora edo<br />
osterantzeko abeki edo bedarkiren bat da. A Txirrist 69. Ezti utsezko breska, argizai gabea zirudien aren<br />
biotzak. Arantze gabeko arrosarik eztala diote. Ura belarkia izan balitz bai. A Itzald II 71. Ostotan badu eskea, /<br />
naiz iguin duten alea; / beste belarki denak utzita / ontara dator <strong>bar</strong>ea. "Dejando las demás plantas". Or Eus<br />
278. Aurretik alkarri itzemanda daudenen antzera, maite-beroaldiak eztenkatzen ditu bizidun guztiak, naiz<br />
zentzudun, naiz zentzunik gabeko belarkiak izan. TAg Uzt 146s.<br />
Alimento vegetal; verdura, hortaliza. "Menestra, belarkia, bedarkia. Lat. her<strong>bar</strong>um condimentum" Lar.<br />
"Légume. Jaten zuen belharki zerbait, onkhailurik gabe, il mangeait de quelque légume, sans aucun condiment"<br />
Dv. Guziek erraten darokute gure apostoluak bizitze garratz eta dorphe bat zaramala; etzuela yaten<br />
haragikirik ez eta arrainik, erroz eta belharkiz bizi zela bakharrik. Lg II 84. Esate-eben orduban, gixon orrek<br />
ezebala jaten bedarkija baño, bein bez okelarik ez koiperik. Kk Ab II 98. Beti jaten dau bedarkija egosita, ta<br />
besterik ez. Ib. 99. Baña ai zuei Farisauoi! Zuek mendaren ta boskotxaren ta belarki guzien amarrenak ematen<br />
dituzue, baña zuzentasunaz eta Yainkoaganako maitasunaz axola gutxi duzue. Ir YKBiz 273.<br />
Trozo de planta. Hartu zuen lore gorri bat, lili zuri bat gero, biak belarki batez estegi, eta lore-sorta<br />
bikoitza uhaitzeko uretara egotzi. Mde Pr 142.<br />
- BELARKI-KIZKIN. Célula vegetal. Belarki-kizkiñetan ondo baño obeto ikusten danez kizkin-koskoa orratzziritzez<br />
bezelatsu batera ta bestera josita ageri da. Zait RIEV 1933, 64.<br />
belarkin. "Botaniste, belharkin" T-L. Belharkinak oihan-pean dituzte argitaratzen zuhainen erabidea eta<br />
begitartea. Herr 29-10-1954 (ap. DRA).<br />
belarluze, beharri-luze (SP). 1. Curioso, espía. "Beharri luzea, zelataria, espion, qui est aux écoutes" SP. <br />
Beharriak minbera dituztenek askiko dute ixtupaz tapatzea edo moztea, laburtzea bederen poxi bat "beharri<br />
luzeak" aomen baitire orotako kilikenik. Eskual 21-3-1913 (ap. DRA). Diabruak tentauta, jarri ziran, belarrixa<br />
zorrotz ool zaarron aurka, jakin gurarik zer moduko <strong>bar</strong>riketia erabiltzen eben senar-emaztiak euren artian,<br />
[...]. Eta gertau zan, belarri luzion zoritxarrerako, [...], senarrak esan zetsala emaztiari. Etxba Ibilt 461.<br />
2. belarri-luze (Lar, Añ), beharri-luze (Añ). "Orejudo, belarri luze" Lar. "Orejudo: (V, G) belarri, (AN)<br />
bearri luze" Añ. Monagillo belarri luze bat intzentsaioari aize ematen ari da bazter batean. Lek SClar 134.<br />
Orduantxe ezarten zaizkie xedebak lertzunei, sareak oreiñei; orduantxe erbi belarri luzeak eizatzen dira. Ibiñ<br />
Virgil 76.<br />
(Referido a una variedad de cerdos). "(V, G), cerdo de orejas largas" A. Cf. infra (3). Gipuzkoan ez zegoan<br />
bertako txerri belar luzea beste kastarik eta beste modelo kasta ori ekarri zanetik askoz geiago balio izan du<br />
txerriak gorputz igualean kasta orretakoak. Agric 9.<br />
Emen ez dago belarri-motzik, / danok belarri-luziak! Auspoa 77-78, 276 (opuesto a belarrimotz 'que no habla<br />
vasco').<br />
3. (Mg Nom, Añ, VocCB, Dv (V), A). Cerdo. "Urdea, ganaubelza (G), txarrija, belarluzea (G). Marrano" Mg<br />
Nom. "Cerdo, marrano: (V) txarria, luañekoa, belarluzea; (G) txerria, azienda beltza" Añ (v. tbn. s.v. lechón).<br />
"Cerdo, cochino. Sin. urdea (G), belarluzea (V)" VocCB s.v. zerri. "Belarluze-a (contraction de belarri luze-a),<br />
animal aux longues oreilles. Il se dit en Biscaye du cochon" Dv. "(V; Mg PAb), cerdo (en término respetuoso)"<br />
A. Txarrijak berak, ain ezaña izanik daukaz izen asko. Batzuk esaten deutsee, lauoñekua; bestiak belarluzia,<br />
beste batzuk ganau zurdaduna. Mg PAb 87. Eldu zan korta batera azeri bat, ta topau eban an belarluze edo<br />
txarri gizen ta mardua. Ib. 88. Diriala txakurrak ta belarluziak legez, euren janak atera edo errebesau ezkero<br />
<strong>bar</strong>riro jaten ditubelako, ta garbitu onduan biurtuten dirialako etzitera pekatuben zikintzan. CrIc 155. Baso,<br />
mendi ta solo, etxetik legua laurengo ingurua, beria eban Darik, eta ganera eukazan: [...], 5 aker, 10 belarluze<br />
(cerdo), 25 zaldi, ta egazti asko. Echta Jos 308. Belarluzeak zirean etxerako; eurak bear ebezan, urdai,<br />
lunkainka ta koipe zuzentzeko. Ib. 309.<br />
4. (Sal ap. A), beharri-luze (L, BN, S ap. A), beharri-luz (Hb ap. Lh), beharluze (SP). Burro. "Behar-luzea,<br />
âne" SP. "Belarluze (Sal), burro (menos crudamente)" A. "Belarri-luzeak [sic, sin duda por beharri-] (Lc, BNc,<br />
S), burros (dicho así por eufemismo)" Ib. Cf. VMg 75: asto buru andiko ta belar luzedun bat; Gy 305: beharri<br />
luzedun bi abre [=asto] aitziñean; Etxde JJ 173: sarritan asto-koskorragana urreratu oi ziran eta perrak jarri ta<br />
kendu, belarriluzeduna bere onetik ateratzen zuten. Zer bada diotza miñki, / Beharri luze hau xoilki, / Izan<br />
behar da gaitzago / Neretzat gobernatzeko, / Ehun printze betan baiño? Gy 60. Beharri-luze bat behiñ bazioan, /<br />
Zaldi guti ikhasi baten konpaiñian. / Hunek bizkarrean basta hutsa zuen; / Asto gaizoa aldiz haiñ kargatua zen, /<br />
Non aboro ez baitzirauken. Ib. 126. Galdetu zion zerk berezten zituen beharri-luz eta aphezpiku bat. [...],<br />
beharri luzek gurutzea bizkarrean baitu, eta aphezpikuak bulharretan. Hb Egia 29. Bainan, nun dut nik nere<br />
bederatzigarren astoa? [...] Gibelean utzi othe dut nere beharri luzea? <strong>Bar</strong>b Sup 72. --Norenak dire pentze<br />
horretako beharri-luze horiek? --Asto horienak, yauna. A Morf 592 (cf. ib.: "beharri-luze en la pregunta valía<br />
por 'orejudo', eufemismo de 'burro'. Al otro le sonó la palabra significando 'de quién son esas orejas largas' y<br />
pudo contestar 'de esos burros, señor'"). Handik aise hel-araziko dugu gure beharri luzea. Lf Murtuts 15.<br />
(Usado como nombre propio). Beharri-luz nola baitzoan gogara. Gy 199. Bada egitekoa zoakontzat ongi /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 694<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Astoa zuen hark hartu zerbitzari. / Sortzeak emanik hunek nola baitu / Boz hazkar bat zoiñak parerik ezbaitu, /<br />
Beharri-luz beraz kordexazalari / Zitzaion izatu musde lehoiñari. Ib. 108 (cf. supra ejs. del mismo autor en la<br />
forma -luze).<br />
5. "Belarriluze, liebre" Iz ArOñ.<br />
belarmin (AN-egüés-olza; Lar, Lcq 105; -lh- Hb ap. Lh), bedarmin (V-arr-gip), berar min, belamin (S). Ref.:<br />
Bon-Ond 152; A (bedarmin); Alth RIEV 1911, 598; Elexp Berg (bedar min). Nombre aplicado a diversas<br />
plantas. "Artemisia, yerba, artemisia, belar miña" Lar. "Berarmiña, artemisia" Izt C 42 (en una lista de plantas).<br />
"Hellébore, belarmin (AN-egüés-olza)" Bon-Ond 152. "Bedarmin (V-arr), ortiga" A. "Belhar min (Hb), armoise,<br />
sorte de plante" Lh. "Belamina. Belhar ezin gehiago khirats bat" Alth in Lander RIEV 1911, 598. "Centáurea<br />
menor" Elexp Berg. Cf. ejs. de belar min 'hierba amarga' en Mendiburu (IArg I 273) y Lardizabal (464). <br />
Belarmiñez izarturik dagoen lur etzea <strong>bar</strong>na, an dakustzi goldelari bizkorrak mandoen atzetik golde gañera<br />
makurturik. 'Dans les guérets étoilés d'aurioles'. Or Mi 109 (en las notas de la ed. de Rostaing: Centaurea<br />
solstitialis). Lore-izen batzu nola itzul frantsesera: belar-min, 'armise' [sic, por armoise]. Egunaria 25-12-1971<br />
(ap. DRA). Xixarien kontra erabil ditazke asko landare: belarmina, xixari-belarra, <strong>bar</strong>atzuria... Egunaria 9-9-<br />
1971 (ap. DRA).<br />
belarmintz (Lar, Darric ap. DRA; -lh- Hb ap. Lh, HeH Voc). "Aloe, planta de que se hace el ací<strong>bar</strong>, zabila,<br />
belarmintza" Lar. "Belharmintza, zabila, zuhamu edo belhar mota bat" HeH Voc. "Belhar mintza (Hb), espèce<br />
d'herbe amère" Lh. Nicodemo ere, [...], ethorri zen mirra eta belhar-mintza nahastekatu ehun liberaren heina<br />
ekhartzen zuela. HeH Io 19, 39 (cf. nota: "belharmintza edo zabila, erdaraz aloes deitzen den belhar urrin oneko<br />
bat da"; He mirrazko eta aloezko baltsamu batetarik).<br />
belar-motz. v. belarrimotz.<br />
belarondo. v. belarrondo.<br />
belarpe, beharripe. Zona bajo la oreja. Geroxago, bertze marra bat helaraziko du aho bazterretarik bi<br />
beharritaradino. Handik laster bertze bat eremanen du beharripe batetik bertzerat, mazeletan gaindi, behereko<br />
ezpainaren eta kokotsaren artetik. Prop 1897, 281. Biak euken eskumako belarpean orañen andi samar bat, eta<br />
esan dan lez, zirean alkarren antzezkiak. Echta Jos 355.<br />
belarraldeko, beharralteko (S ap. Lrq; Foix ap. Lh). Puñetazo; bofetada. "(S; Foix), coup de poing, gifle" Lh.<br />
"Beharralteko, gifle" Lrq s.v. beharri. v. belarrondoko. Aberatsak, zañak ozkitürik, hara heltü bezain sarri,<br />
beharralteko bat emaiten dero galthazaliari. ArmUsk 1900, 78. --Halako sarjanta izan duzu hamar egunez<br />
edaten ene ostatian, eta deusere eztizu nahi phakatu. --Ezteizu deusere eman hamar egunez?. --Atzo, bai, eman<br />
ditazut beharalteko bat. Egunaria 1956 (ap. DRA).<br />
belarreko (Hb ap. Lh, Dv). "Diadème" Dv y Lh (que cita a Hb). v. diadema. Basabere bat, zazpi buru eta<br />
hamar adar zituena, eta hamar adarretan hamar belharreko. Dv Apoc 13, 1 (Lç, TB diadema, Ip khorua).<br />
belarreria. Conjunto de hierbas, de verduras. Ortzirale batez, <strong>ostatu</strong> batean ari nintzan afariten arroltze,<br />
ilhar eta belharreria zerbaitekin. Arb Erlis 138. Alhor hek berak arte laburrez, belharreria lodi batek, bai eta<br />
zuhaitz gazte lerdenek estaltzen eta gurutzatzen dituzte. Prop 1896, 109. Belarreria berde guzia emaiten diet<br />
janari. Bibl Gen 1, 30 (Urt belhar ferde guziak).<br />
belarreta, bedarreta (V-gip). "Bedar garraiatze lana" Elexp Berg. Cf. BELARRETAN.<br />
belarrezkinako. v. belarrizkinako.<br />
belarri (V, G, AN-larr-5vill-araq-ulz, L-côte; Lcc, Mic, Urt V 332 (-lh-), Lar, Añ, VocCB, Dv (V, G), H, Zam<br />
Voc), beharri (AN, L, BN, Sal, R, S; SP (sin trad.), Deen I 259, Urt III 201, VocS, Lecl, Arch VocGr, VocBN,<br />
Gèze, Dv, H; bearri Lar, Añ), belaarri (V-gip), begarri (L-sar, B, Sal; Dv (B), VocB), biarri (AN-5vill-ulzgulina-erro-egüés-ilzarb-olza,<br />
Ae, R; Dv (R-vid)). Ref.: Bon-Ond 139; VocPir 212; A (bearri, begarri, belarri,<br />
biarri); ContR 518, 531; Iz R 287, 303, ArOñ (beláarrixa), To, Ulz (biarri), UrrAnz (bélarrixa), Als (belarriya);<br />
Lrq; Izeta BHizt (begarri); Etxba Eib (belarrixa); Holmer ApuntV; EAEL 3; Echaide Nav 125; Elexp Berg; Gte<br />
Erd 286; Izeta BHizt2 (begarri).<br />
Tr. La forma belarri se emplea en la tradición vizcaína y guipuzcoana; hay belaarri en J.A. y J.J. Moguel y<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
695
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
fray <strong>Bar</strong>tolomé, así como en el texto B de Lazarraga (en el texto principal hallamos un ej. de belarri). Beharri es<br />
la forma empleada al Norte y en textos alto-navarros, aunque encontramos belarri en Harizmendi, Lapeyre,<br />
Mattin (141) --en todos ellos junto a beharri--, y F. Irigaray. Biarri se encuentra en CatUt, CatUlz y en los<br />
roncaleses CatR y Hualde. La forma begarri se documenta en Echenique y otros textos baztaneses (aunque en<br />
CatB y CatEliz aparece bearri). En DFrec hay 50 ejs. de belarri, todos ellos meridionales, y 11 de beharri, 8 de<br />
ellos septentrionales.<br />
1. Oreja; oído. "Oreja" Lcc y Mic. "Orejudo, belarri andiak daukana" Lcc. "Beharria ioana du, il a la joue<br />
[sic] emportée" SP. "Beharri kilikorrak" Ib. "Oreja" y "oídos" Lar y Añ. "Cera de los oídos, belarrietako ezkoa,<br />
ezkidea" Lar. "Oltzak begiak, sasiak belarriak. Ib. s.v. aparador ("refrán que enseña el gran tiento en el hablar<br />
aun a solas y en secreto; porque, como dicen, las paredes oyen. Litm. significa que el aparador tiene ojos y el<br />
zarzal oídos"). "Oreille" VocS, VocPir 212. "Biarri, oreja" Mdg 162 (en una lista de nombres de partes del<br />
cuerpo humano). "Begarri, oreja" VocB. "Biárri, oreja. Biarritik, de la oreja. Silabeando pronunció be-a-rri"<br />
ContR 531. "Biárria, la oreja; bi biárriak, las dos orejas" Iz R 287, 303. "Biarrí bet, una oreja; bí biarríek, las<br />
dos orejas" Iz Ulz. "Bélarrixa, bélarrixak, la, las orejas. Bélarriya (id.)" Iz UrrAnz. Tr. Documentado desde<br />
Leiçarraga, es de uso gral.<br />
Idoki zezan bere ezpatá, eta iorik [...] zerbitzaria, edeki ziezón beharria. Lç Mt 26, 51 (He, TB, Dv, Ip,<br />
SalabBN, Leon beharri, Samper bearri, Hual biarri, Echn begarri, Ur (V y G), Ol, Or, Ker, IBk, IBe belarri).<br />
Predikatzen ditugu, [...] begik ikusi eztituen eta beharrik enzun eztituen gauzák. Lç 1 Cor 2, 9. Ebagi deutso /<br />
belaar[r]ia baterik [por bateri?] / lanternea / eskuan eroeanari. Lazarraga (B) 1200v. Belaar[r]ia / efini deutso<br />
osorik. Ib. (B) 1200v. Belarriakaz enzutea. "Oir con los oídos". Bet 16 (Cap 16, Cb CatV 59 belarriakaz, Iraz 44<br />
belarriakin, CatBurg 42 belarriz, CatUt 13 biarris, Añ CatAN 61, CatEliz 458 bearriz, CatB 80, CatSal 65<br />
bearriez, CatLuz 27, Legaz 50 beharriez, CatAe 64 bearries, CatR 65 biarriez, CatUlz 52 biarriz; cf. infra<br />
BELARRIZ). Ene begiek ikus dezaten hark nai duena, alaber ene bearriek enzun hark nai duena. Ber Trat 59v.<br />
Baña ahoa idekirik beharrietaraño / Gormantari sartzen dio lohi eztarriraño. EZ Man I 107. Bista eta ukitzea /<br />
guztiz zaizkit trunpatzen; / beharriez baizen eztut / hor zarela sinhesten. EZ Noel 125. Gaixtoari bethi dagoka<br />
bere beharrietan beldurtasunaren soiñua. Ax 433 (V 282). Zahartzean begietako bista laburtzen da, beharrietan<br />
gorreria egiten da. Ib. 182 (V 123). Bitartean beharrietaraiño bekhatutan <strong>bar</strong>rena sarthuak egon. Ib. 150 (V<br />
99). Zer probetxu da gordetzea, eta ienden begietarik eta beharrietarik ihes egitea? Ib. 435s (V 284). Aldiz bi<br />
beharriak / Xuri miragarriak, / Saldoa maitariri / Gorheritan iarriak. O Po 36. Hitz ixila, hirur beharritan<br />
iraganez geroz, orotan lasterka dabila. O Pr 622. Zure bista, begia, beharria eta berze sensuak. Hm 196. O<br />
hitzaren eztia eta amolsua bekhatorearen beharrian! SP Imit IV 1, 2. Bere izenez kontetatzen / Egun gure<br />
beharriak. Gç 133. Biziki iratzarririk egon gure sendimentien gañen; onsa begira begiak eta beharriak. Bp I<br />
106.<br />
(s. XVIII) Aditzen badute, hek gogoan eztuten zenbait presunaren kontra, badela zenbait erraiteko, orduan<br />
beharriak erne tuzte, irria prest. ES 196. Zeren hekien beharriari estrainio edo arrotz eta irrigarri iduritzen<br />
zaizkon eskuarazko hitzak. Ib. 163. Erraiten dudanean obtinuit, arrozoinak galdegiten du bigarren letratzat B.<br />
Ordea beharrietako soinuan lehen dirudi dela P ezen ez B. Ib. 161. Begia ez da asetzen ikhustez, ez beharria<br />
aditzez. Ch I 1, 5. Ikhusi izan balu Rebeka Eliezer ganik hartzen eskumuturretako eta beharritako yoia<br />
urrezkoak. He Phil 352 (cf. belarritako). Dohatsü dira, Jinkuaren hitzaren herots txipia entzüten dien<br />
beharriak, eta mündü huntako elhe gaixtuer, goguarik emaiten eztienak. Mst III 1, 1. Belarri txikiak ditu<br />
bihotzak, munduko ta Jainkoaren hitzak batean aditzeko: itsi bear diezte munduko hitzai, nai baditu<br />
Jainkoarenak aditu. Mb JBDev 107. Ez duzu behar hemen bilhatu ez termino hautaturik, ez arrimu beharriaren<br />
kontentatzeko kapable denik. Daguerre in Brtc 3. Sorthü zenandian egünian [...] pikarrai zenandian Odolian,<br />
bazüniana ürrhe, perlak ere beharrietan ta ükharaietan? Egiat 238. Gizonak ditu ekusteko begiak, enzuteko<br />
belarriak, hitz egiteko mihia, ukitzeko eskuak, ibiltzeko oñak. Ub 148.<br />
(s. XIX). Baña minberatu ez ditezen zure belaarrijak, largako deutsut onetan geijago aitatu baga. Mg PAb 69.<br />
Nork eztaki, begiak ekusi nai dituela, belarriak aditu, eta eskuak, ta gorputzak ukitu gauza debekatuak? AA I<br />
614. Erran diezakezuedan guzia da, gizonaren begiak deus eztuela egundaino ikhusi, gizonaren beharriak<br />
egundaino deus eztuela aditu. Dh 169. <strong>Euskal</strong>dun askori miñberatuko deutseez belaarrijak Liburu onetan<br />
irakurriko ditubeen berba arrotz ta naastekuak. JJMg BasEsc VI. Begiek eztiela deüs ere ikhusi hain ederrik, ez<br />
seküla beharriek deüs enzün hain eztirik. UskLiB 69. Nola zerez bait-dezu / belarria fiña, / eta gustoa berriz / da<br />
gauza jakiña. It Fab 15. Lan horren berriak / Otso aiten beharriak / Enzun zutien. Arch Fab 141. Eztik<br />
beharririk / Sabel gosiak. "Ventre affamé, n'a point d'oreilles". Ib. 217. Zergaitik ardia ostutzen dabenak egiten<br />
deban aurrenengo lana dan, belarri biak kentzea, jabeak edo beste edozeñek egiazko marraetatik ezagutu ez<br />
degion. Izt C 223. Herbiaren beharriak. Gy 67. Erne dire beharriz nola izpirituz, / Ez dire loharkatzen kantaz<br />
eta xiztuz. Hb Esk 80. Gauzen hiruetarik biak alegia hirrigarri batzuez ditu, [...], eta asko erakuspen,<br />
ahalkagarri eta beharri garbiek ezin entzunak. Hb Egia 84. Ollar-otsa belarrian sartu zitzaion. Lard 448.<br />
Egungo egunean bethetzen da zuen beharriz aditu duzuen iskritura hori. Dv Lc 4, 21. Emazu egosten xerriaren<br />
burua, beharriak, muthurra eta mihia khendurik. ECocin 11. So' izü nuntik ezagützen dien zuiñ den Agota: /<br />
Lehen sua egiten zaio hari beharriala; / Bata handiago dizü eta aldiz bestia / Biribil et' orotarik bilhoz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
696
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
üngüratia. ChantP 174. Ezurrak zaizkit gogortu, / belarriak ere gortu, / modu onetan mutill zarraren / enbidia<br />
nork du? Xe 243 (cf. BELARRIAK GORTU). Baña, entzunagaz bat personea berban, / Ezagututen ez dau<br />
belarriak nor dan? AB AmaE 246. Belarriak zintzilik, / atzekia loka [astoak]. Noe 68. Errientak, beharri batetik<br />
harturik [...], eskolaren erdira ereman baininduen. Elzb PAd 50. Donostiaren erdia gortu zuten, belarrietako<br />
miña egiteraño. Urruz Urz 13. Arropa kantail batekin eginen ginituen urde beharriak bezelako batzu. Elsb Fram<br />
167. Apostoluak etzaizku mintzo beren begiz ikusi eta beren beharriz entzun dutenaz baizik. Jnn SBi 32. Lehengo<br />
gudu, gerla eta kalapita izigarrien aipamena oraino beharrietan eta gogoan dakartenek. HU Aurp 87.<br />
Noberagaitik inok txarto esaten daben guztian, ezkerreko belarria (esakerea danez) berotuko balitz, onezkero<br />
gure ezkerreko belarria berotu ez eze, erre ta kiskaldu ta austuta egoan. A Ezale 1897, 33.<br />
(s. XX). Ezeukien orduan belarririk ezer entzuteko, ez bururik ezer ulertuteko, ez biotzik ezer gura izateko. Ag<br />
Kr 191. Gozoak dira haren bersuak; asetzen daukute beharria. JE Bur 145. Neke baita ere, bereziki laborari<br />
batzuentzat, lañoki mintzatzea, elgar kitzikatuz nehoren beharriak laid<strong>ostatu</strong> gabe. Ib. 147. Zakurra ene<br />
sahetsean [...], beharriak xut. Ib. 16. Ernaiak ziran Joanesen belarriak. Oso egiña zegoan Joanes mendi-oiarzun<br />
guztietara. Ag G 2. Ez dira aren belarritarako iñoren konsejuak; berea eta berea besterik ez du egiten. Ib. 6.<br />
Belarri biak moztuko zituzkean Joanesek, Azkarragako semeak ondo ikusteagatik. Ib. 246. Euzkel-belarri pitinpitin<br />
bat duenak eztago zer esanik bigarren era lenengua baño obeto arkituko duela, bigarrena egitazkua<br />
dalako. LzM EEs 1912, 119. Urte<strong>bar</strong>ri <strong>bar</strong>ri / daukonak eztaukonari / nik eztaukot eta niri / emoten eztaustana...<br />
/ txarri-belarri! Canc. pop. in Kk Ab I 60. Usai oneko sudurra dute, / belarriyak erne para, / puska galantak<br />
artuko ditu / iñor deskuidatzen bada. Tx B II 96. Isatsa kendua ta / belarriyak motzak, / larruzko trajia ta /<br />
ezurrezko ortzak. Ib. 128. Ilargiari esker bazoazin begi erne eta asots guzieri belarriak so. FIr 150. Beren<br />
urratsen arau, gelditze ala abiatze, hein berean doa artaldea, aintzindarien ondotik, begiak larrituak eta<br />
beharriak xutik. Zub 97. Esan egijozu perratzalliari datorrela ointxe berton aizturrakaz eta laburtu dagistazala<br />
belarrijak albait ariñen. Otx 121. An Zaldibiko Okerra --agoten belarri, / dindil aundiak, eta sudurra ere larri--.<br />
Or Eus 15. Oraindik an du belarrietan / maite-kantaren zantzua. Ib. 88. Eskuiko bearria soñuka ai bada,<br />
norbaitek ongi xardukitzen du; ezkerrekoa txistuz ai denean, gaizki (Ae). A EY I 78. --Dollorkume arraioa! -esan<br />
zuen amorro biziz sarjentuak mutikoari belarritik elduta. NEtx Antz 141. Belarriak erne ta zurt zitun<br />
gauaren ixiltasuna urratuko zun otsaren zai. Etxde JJ 152. Biotzeko belarria erne dagokizut. Or Aitork 82.<br />
Zerbait entzun guraz, ateko olari belarria eutsola jarri zan. Erkiag BatB 81. Xantxinek badu bere erran zaharra<br />
ere, Gilsau jaun aphezak bere paperetarik atheratu dautana: "Jainkoak egin zuen Santsin, bere buru eta<br />
beharriekin". Herr 33 [sic]-3-1955 (ap. DRA). Neurtitza nekagarri zaio belarri piñari, [...], beti doiñu zurrunera,<br />
doiñu bakarrera erortzen baita. Or in Gazt MusIx 20. Errondan gabiltza / belarriak erne / begiak zabalik /<br />
estalia dagona agertzeko. Lab SuEm 166. Gaur ere hemen astokerian / bertsutan bainaiz hasia, / beharriz eztut<br />
itxurik bañan / astoaren irrintzia! Mattin 136. Ezin ukatua da ere, hainbatean errexki eta ongi kantatzen duen<br />
baten ahotik, pertsu bera ere beti goxoago dela beharrientzat. Xa Odol 64.<br />
Oído musical, aptitudes para la música. "Belarrixak euki, tener oído musical. Kanturako lelengo biar dan<br />
berezkua: belarrixak euki" Etxba Eib. "Kanturako belarri onekua da" Elexp Berg. Ala ere ez dide kantatzen<br />
bentajarik eramango [...]; bada eztarri garbi garbia ez badet ere, belarriak galantak ditut. GavS 7s. Or bada<br />
neska bandera bat, aspuak baña belarri txarraguak ditu eta ordu guziyetan kantari ari da. Iraola 14 (cf. infra<br />
(2)). Musika ederzale sutsuak ditugu gure arrantzaleok betidanik; belarri oneko, entzumen fiñeko, kantasamurrentzako<br />
ao-zuriak. Erkiag Arran 190.<br />
"Orejudo, de orejas grandes o salientes. Usado como burla y apodo entre niños. Ama, danak "belarri" esaten<br />
doste" Elexp Berg. ""Belarri"-kin noia bakaziñotara" Ib.<br />
"(BN), terme de numération et d'élimination dans un jeu d'enfants. Baga, biga, higa, laga, boga, sega, zahi,<br />
zohi, bele, harma, zamuka, zamari, dutxulu, beharri (celui sur lequel tombe le mot beharri sort du groupe)" Lh<br />
(s.v. zamuka).<br />
(Como primer miembro de compuestos). Aietaz oroitzea etzaigu atertzen belarri-idurimenean. Or QA 126.<br />
Nere belarri-oroimenak laguntzen zidan. Ib. 160. Euri-izpiz josita zegoan belarri-puntetaraño. Anab Poli 99.<br />
Eztu egonarririk; belarri-ikara eta zain-ikara dabil. Ibiñ Virgil 96.<br />
2. beharri (S ap. Giese CasaS; H). Asa, mango. "Beelarrija" Mg PAb 134 (en una lista de objetos de ferrería;<br />
'mango de hierro' sg. Zubiau Burd). "Pitxer-, pegar-beharria (S), anse de cruchon, de cruche. Syn. giderra (L),<br />
kirtena (V, G)" H. "El asa de la ferréta: behárria" Giese CasaS. Zepoa garbitzeko modue. [...] eta beste pieza<br />
arkeatuak lo mismo bein punta belarriekin sartu elzean eta gero beste puntarekin. (Berastegi, 1763). ETZ 130.<br />
Aspuak baña belarri txarraguak ditu. Iraola 14. Mutur, kerten ta belarri gabeko pitxar ta bonbillak. Ag G 55.<br />
Edontzi ura ikusi ba zendute, etzenuten siñestuko artzai-aiztoz egiña zenik. Inguruan larre ugari loretsua<br />
zedukan, eta bi basauntz larrea yaten, edontziaren belarritako. 'Formant les anses'. Or Mi 44. Bere ardaua<br />
seguru gordeteko pitxarrari belarritik eusten eutson. Or Tormes 19. Neretzat ere, Alkimedonek berak bi gopor<br />
egin zitun, ontzi-belarriak akantu guriz <strong>bar</strong>anoan besarkaturik. 'Ansas'. Ibiñ Virgil 38. Ardo-txanbil zaharra<br />
belarritik eutsita zeukan. Ib. 48.<br />
3. (V-gip, G-goi), beharri (H). Ref.: Arin AEF 1860, 60; Iz ArOñ; Elexp Berg. "Golde-beharri, oreille de<br />
charrue, pièce obliquement placée pour renverser les tranches de terre. Syn. akerra, akertxoa (V, G)" H.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
697
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"Vertederas de madera" (G-goi) Arin AEF 1960, 60. "Bolda-belaarrixak, las dos maderas laterales que tenía zurboldia<br />
para apartar la tierra" Iz ArOñ.<br />
4. Muñon(es) del yugo. Buztarri bat lau bearriak berriturik. HerVal 160. Ertzak edo belarriak izenez<br />
ezagutzen ditu esku-langille onek bi buruntzako uztarriaren iskiñak. "El uztarri doble se compone de extremos,<br />
conocidos por ertzak o belarriak". Garm EskL I 124.<br />
5. (V, G ap. A), beharri (Sc ap. A). "Belarri (V, G), agalla de peces" A.<br />
"Beharri (Sc), aleta de pescado" A. Cf. BELARRI-ZABAL (b), BELARRI-HANDI (b).<br />
6. "Beharri (Lc, BNc, R, S), piezas de madera del rastro en que se fijan las púas" A.<br />
7. (Vc ap. A). "Hebilla, p. ej. de pantalones" A. Garai berekoak dirudite Salbatierrabideko bigarren<br />
lurmallan agertu ziran zenbait gauzak, batez ere [...], eraztunak, orratz-galezkorrak. gerrestun-bearriak,<br />
burdiñorizko orratz eta jostorratzak eta a<strong>bar</strong>. JMB ELG 74. Brontzezko berrogei ta amar belarri be egin eta<br />
txibistetan sartuko dozuz. Ker Ex 26, 11 (Dv hersgailu).<br />
8. Nudo en la esquina de una tela, etc. "Cuando se despachaba a un criado que no tenía maleta, se metían sus<br />
efectos en un saco, y para el fácil manejo de éste, se le hacían cuatro puntas o cabos, dos arriba y dos abajo. Y<br />
por alusión a la marcha forzada de un criado se decía: goan da, zakhua lau beharri (Lander)" DRA. Antxen<br />
egoan [...], alai <strong>bar</strong>ri <strong>bar</strong>riak, atsoaren buruko zapiaren belarriak bezela txairo ta sotil zituala, "Otoipe" untzi<br />
ederra. Erkiag Arran 79s. Buruko zapi txistandunak belarriak tente eta zut. Ib. 39.<br />
9. bigarri (G-bet ap. A). "Seno u ojete de cuerda o de alambre no bien estirado" A.<br />
- AHOTIK BELARRIRA. v. aho.<br />
- HARRI ETA BELARRI. v. harri.<br />
- AZTAL-BELARRI. v. aztal.<br />
- BEGI-BELARRIAK. v. 1 begi.<br />
- BELARRIA ATXIKI. Prestar atención, prestar oídos. Denek beharria atxiki ginakon mintzazale berriari,<br />
behatzera ez ginitzaizkolarik ausartatzen. JE Bur 95.<br />
- BELARRIA HEDATU. Prestar atención, prestar oídos. Etxerat zenean, gizon batek bi hitz egin nahi izan<br />
ziotzan. Yarrarazi zuen eta hedatu zion beharria. Hb Egia 20.<br />
- BELARRIA EGIN. "Apostaría (litm. haría) la oreja, belarria egingo neuke (V)" A EY III 247. Joxepiñaxiren<br />
buruan zure aberastasunak, elurra izotz-gainean bezelaxe, gogortu ta mamitu aldira: belarria egingo nuke. A<br />
Ardi 33.<br />
- BELARRIA (BELARRIAK, etc.) EMAN. Prestar oídos, prestar atención. Jauna, kontserba zazu zure<br />
gantzutua, / Emozu bizi luze eta dohatsua: / Eta denen buruan zeruko gloria. / Emozu otoitz huni zure beharria.<br />
Monho 162. Oi arima nerea, [...], oraidanik emozu, haren deiari beharria, oraidanik begira zakiozko. Dv LEd<br />
255s. Hekien erasia aditurik, beharria eman nioten. Prop 1893, 63. Zoin ederrak ziren Jesusen predikuak eta<br />
beharriak nola ematen ahal ziozkaten aditzaileak! Zerb IxtS 86. Gizeraile lagunak beha zitzaizkion, beharri alfer<br />
bat baizik ez emanez, ordea, haren eleetara. Mde Pr 134. Ez zait iduritzen eman behar dugula beharri<br />
kinkulin-zinkulin nigartsu tturuta horieri. SoEg Herr 15-1-1959, 1.<br />
- BELARRIA ERAKUTSI, B. GOZATU, B. IREKI. v. BELARRIAK ERAKUTSI, BELARRIAK GOZATU,<br />
BELARRIAK IREKI.<br />
- BELARRIA JO. Golpear el oído, hacer daño al oído (palabras, etc.). Hainbertzenarekin, ene aldeko ikusliar<br />
baten hitz hauiek jotzen dautate beharria frantsesez. JE Ber 58s.<br />
- BELARRIAK (BELARRIA) AGERTU. Mostrar las intenciones. "Beharria ager, se trahir" Hb GH 1929, 90.<br />
Cf. Hb Egia 89: gezurrak ageri ditu beharriak, ez du nihor enganatzen. Kerman alabearen irakasletzat<br />
etxeratu ebanean bere, ez eban belarririk agertu lenengotan. Erkiag Arran 128.<br />
(Belarria agertu eragin). Antiguako Amari eskerrak emon bearrean egozan, otsoari belarriak agertu<br />
eragiñ eutsazalako. Ag Kr 188.<br />
- BELARRIAK APAL(IK). Con las orejas gachas. Cf. BELARRI-APAL; BELARRIAK APALDU. <br />
Arratsalde erditan, noizpait eta norapait <strong>bar</strong>reiatu zirelarik nere kruxpetak, beharriak aphal athera nintzen,<br />
oihuen eta hirrien azpian. <strong>Bar</strong>b Sup 28. Piarres, beharriak aphalik bazoan orai, etxeari buruz. Ib. 140. Buztan<br />
beharriak aphal, / Belhaunez dal dal. Ox 98. Belarriak apal, baitezpadako izerdiz bustita eriotza urbiltzerakoan<br />
oztenagotzen zaiona. "Demissae aures". Ibiñ Virgil 104. E, otso! orain belarriak apalik, eztok? Bilbao IpuiB 187.<br />
- BELARRIAK APALDU. Agachar las orejas, ceder o retirarse humildemente. Berás zer in bear dúgu guk?<br />
Beárriak apáldu, uzkúrtu biótza humil humíla. LE Ong 94r. Emonik baña guztiai laster / Tripalarriak / Aldendu<br />
ziran apalduagaz / Belarri andiak. AB AmaE 44.<br />
"Abatido, bajando las orejas, belarriak apal-apal eginda (V-ger-m)" A EY III 319. Belarriak apal-apal<br />
eginda gelditzen ziran entzuleak oro, zer erantzunenik iakiteke. Zait Plat 90.<br />
- BELARRIAK HARROTU. Aguzar los oídos. Egin nai liekenak ere, belarriak arrotzea alperreko lana luke,<br />
ango marmario-otsaz ezpaitago ezer entzuterik. Ldi IL 25.<br />
- BELARRIAK ATERA. "Belarrixak etara, sacar las orejas, zurrar. Aittajuna etortzen bada belarrixak<br />
etarakosku" Elexp Berg. Gizajoari oraingo belarriak atara ezeze, bizkarreko azurrak be apurtuko eutsazan<br />
milla bider [maixuak]. Bilbao IpuiB 149.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
698
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BELARRIAK BEHEAN, BEHARRIAK BEHERA. Con las orejas gachas. Zakurra ixill-ixill / badijoakio, /<br />
guztia beldurturik, / belarriak bean, / burua makur eta / buztana anka-pean. It Fab 23. Ixil ixila itzuli zen /<br />
<strong>Bar</strong>urik bere etxera; / Ahalketurik oillo batek / Atzaman balu bezala; / Ezaririk sabel pian buztana / Beharriak<br />
aldiz behera. Arch Fab 147s.<br />
- BELARRIAK BERO IZAN. "Gaur medikuak belarriak bero izan dituez, hoy bien se ha murmurado contra los<br />
médicos" Zam Man 19.<br />
- BELARRIAK BEROTU (V; beharriak berotu Dv). Ref.: A; Elxp Berg. a) Calentar los cascos, intentar<br />
convencer. "Beharria berotzea, donner des préventions, indisposer, donner de mauvaises impressions" Dv.<br />
"Belarriak askori berotu (Vc), esparcir noticias" A. "Calentar los cascos a alguien. Batek esan da esan da esan<br />
jardun, da entzun da entzun da entzun eitten dabenai, belarrixak berotu eitte jakok. Zeozeaittik e, beste baieaittik<br />
gaizki esaka ero: belarrixak berotu jotsak arek" Elexp Berg. Cf., con el sdo. propio de 'calentar las orejas' en Mg<br />
PAb 94. Norbait, Portunek belarriak berotuta, bide txarretatik aurrera asi ez zeitean. Ag AL 50. Norbaitek<br />
puztuta, asi zitzaidan amona belarriak berotzen: Isabel emaztetzat artu bear nuela ta bear nuela: ni isilik. A<br />
Ardi 19. Bere kaltian berotu ditu / alperrik zenbait belarri. Tx B I 64.<br />
Reprender, reconvenir. Enzun biar baditu, enzun ditu. Zelan berotu deutsadazan belarrijak. Bela bat baño<br />
balzago ifini dot. Astar II 108. Lenbizi, Artazubiaga otso orri belarriak berotu nai nizkiokek. NEtx Antz 25.<br />
b) "Abofetear" Garate 5. a Cont RIEV 1935, 348. "Mutikua! etortzen banok orra neuk berotukostat belarrixak"<br />
Elexp Berg.<br />
- BELARRIAK BETE. a) Llenar los oídos. Mundua, ixil adi: utzik / Hire ponpa itsusiak; / Zeruko plazerez<br />
tiagu / Bethe behar beharriak. Gç 133.<br />
b) Colmar la medida, agotar la paciencia. Jainkoak agindu zion, Ninive zeritzan errira joan, eta Jainko<br />
egiazkoaren lege garbia erakusteko; bada, Ninivetarren biurrikeriak belarriak bete ziozkatela. Lard 250.<br />
- BELARRIAK BURRUNBARAZI. "(Hacer) zum<strong>bar</strong> las orejas, belarriak burrunberazo" Lar.<br />
- BELARRIAK EMAN. v . BELARRIA EMAN.<br />
- BELARRIAK (BELARRIA) ERAKUTSI. Mostrar las intenciones. Gerotxoago, ekatxak belarriak erakutsi<br />
ebazanean, izan zirean estutasunak. Echta Jos 94. Gizona, eta ez onek asmatutako sistema, mintzo denean, egiak<br />
laister-asko erakusten du bere belarria. Vill Jaink 89. Osatzaillea ez zan ez bataren ez bestearen aldeko, eta<br />
txiñel-burua bera bere, zuurra izanik berba ta esanetan, ez zan "belarria" iñori erakusteko zale. Erkiag BatB 88.<br />
- BELARRIAK GORTU (Lar, Añ). "(Hacer) oídos de mercader" Lar. "Orejas, oídos de mercader, hacer que no<br />
se oye" Añ. Behar duzu halaber hainitz gauza iragan beharriak gorturik. SP Imit III 44, 1. Gorturik zeure<br />
belarrijak Jaunaren deijetara, egiten dozu demoninuak dirautsuna. Astar II 227. Ez bada arren, belarriak gortu<br />
ene deiai, ez ene eskariai. Añ EL 2 166. Yupiterrek beharriak / Gorthuak ditu gaiñ hartan. Gy 239.<br />
(Belarriak gor egin). Kistar dirala diñoen ugazabak Aita Santuaren deiari belarriak gor egin dautsez.<br />
Eguzk GizAuz 156.<br />
- BELARRIAK (BELARRIA) GOZATU. Regalar, deleitar los oídos. Onetarako izan bear al zuten gure<br />
Leonen organu ta ingeles-ikasteak? Arabako arkaitzai belarriak gozatzeko? A Ardi 97. Haur denborako soinu<br />
eztiek beharriak goxatzen ziozkaten. JEtchep 115.<br />
Halagar. Onuzkero ez ote diozu beste nexkaren bati belarririk gozatu, gero? NEtx Nola 31. Ez al den<br />
ikusten belarriak goza-zai daudena? NEtx Antz 42.<br />
- BELARRIA (BELARRIAK) KILIKATU. a) "(Buscar la) paja en el oído, es buscar fácilmente ocasión para<br />
reñir y hacer mal, belarria besteri kilikatu" Lar.<br />
b) Excitar los oídos. Eta zure kantaz den bezanbatean / Zoiñak haiñ goxoki beharri guziak / Baitauzka<br />
kilikatuak, / Filomela egiaz ezta aprendiz baizik / Zure aldean ezarririk. "Frapper les oreilles". Gy 294.<br />
- BELARRIAK IPINI. Atender, prestar oídos. Zure belarriak ipiñi itzazu nere otoitaren abotsera. ArgiDL<br />
117. Belarrijak geuganantz artez-artez imindda daukoz, eta geuk diñoguna entzuten adi-adi dago. Otx 174.<br />
- BELARRIAK (BELARRIA) IREKI. Prestar atención, escuchar. Cf. Lç Mc 7, 35: Eta bertan ireki zitezen [gor]<br />
haren beharriak, eta laxa zedin haren mihiko etxekidurá "ses oreilles furent ouvertes". Belarriok irekazu eta<br />
danzuzun. Lazarraga 1185r. O Adamen hazi kalte / handian eroria: / berri onen entzuteko / idekak beharria. EZ<br />
Noel 29. Idekazu belarria / Zure bihotzarena / Aditzekotzat oihua / Ene othoitzarena. Hm 169. Ez diotzogutela<br />
behiñere beharriak idek, dabilltzan berriei eta ha<strong>bar</strong>rotsei. He Gudu 62s. Anbizionearen / Eta itsasoaren / Dei<br />
enganagarriari, / Ez zaiola behar beharria ideki. Gy 83. Eta etxeko jaunak, bere athearen aintzinean xutik, /<br />
Ideki tu beharriak, eta erran du: Nor da hor? Zer nahi dautet? Balad 261. Idek zatzik beharriak, Pello, eta ez<br />
hadila lokhar. Elzb PAd 57. Belarriak eta arima detzagun bethi idek Fedearen, Elizaren, Aita Sainduaren<br />
hitzeri. Lap 19 (V 11).<br />
- BELARRIAK ITXI (Lar, Añ), B. HERTSI. Taparse las orejas, hacer oídos sordos. "(Taparse los) oídos,<br />
belarriak itxi" Lar. Txoroen hitz belarriak itx. "(A palabras) locas, orejas sordas, txoroen hitz belarriak itx" Ib.<br />
"Orejas, oídos de mercader, hacer que no se oye" Añ. Nehor emaztez edo emaztetako gauzaz mintzo denean,<br />
ez ernaturik egon, herts beharriak, itzul burua bertze alderat. Ax 412 (V 268). Iende prestuek, halakorik ez<br />
enzuteagatik, beharriak hersteintuzte, burua bertze aldera itzultzen dute. Ib. 259 (V 173). [Jangoikoak] adirazten<br />
dizunari belarriak itsirik, sartzen bazara zu zere gauza gaistoetan. Mb OtGai I 119. Zenbat bider abisatua izan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
699
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
naz, ta belarriak itxi ditut? Cb Eg II 92. Au entzutean, ango / igel kantariak / itxi omen zituzten / beren belarriak,<br />
/ ez aditzeagatik / aren deadarrak. It Fab 117. Ausentziyan da argureriyan, / mingañaren pikardiyak; / aditu nai<br />
eztuenik bada / itxi bitza belarriyak. Xe 344. Aldi hartan ere, Juduek hetsi zituzten beharriak Jainkoaren<br />
mintzoaren ez entzuteko. Jnn SBi 17. Tolosan sartu ziranean, ango emazteek, bai karlistenak ere, belarriak itxi<br />
bear txapelgorrien biraorik ez entzuteko. Or QA 83. Nork arotz eta nekazarien mintzo apal, beti zahar eta beti<br />
berri honi belarriak eta bihotza itxi? MEIG II 48.<br />
- BELARRIAK LUZATU. Prestar atención, escuchar atentamente. Hura bere partiden kondatzen ari, gu<br />
beharriak luzatuak aditzen. Zerb Azk 112. Garaidiri belarriak ederki luzatu zitzaizkion! Loidi 78.<br />
- BELARRIAK TAPATU. Cerrar los oídos, hacer oídos sordos. Zuhurtzia handi bat da gizonen hitz banoen<br />
mezprezatzea, eta sirena perillosen kanta eztiei eta lausengu xarmagarriei beharria tapatzea. Ch III 27, 5. Ez<br />
othoi tapa zure arimako beharriak. Brtc 179. Zu joka nere bihotzeko athetan, eta niri deiez, eta nik atheak hertsi<br />
eta beharriak tapatu. Dv LEd 133s.<br />
- BELARRIAK TENTE EDUKI (JARRI, etc.). Estar (ponerse, etc.) atento. "Belarriak tente eukitzen ditu orrek<br />
(V-gip, G-azp)" Gte Erd 27. Errezelo txarrian / tente belarriyak. JanEd II 134. Bertso batzuek ateratzeko /<br />
lenguan esan dirate; / gauz ori ondo entzun artian / jarri belarriyak tente. Auspoa 61, 106.<br />
- BELARRIAK (BELARRIA) ZABALDU. Prestar oídos, escuchar. Baldin beharria zabaltzen badio, o<br />
Iainkoa! zein seinale gaixto den bihotza gero galduko duela. SP Phil 303. Zaude erne, eta zabal etzazu zure<br />
bihotzeko beharriak. He Phil 79. Belarriak zabaldu badira hipui zikiñak eta aragizko hitzak gustoz aditzeko. AA<br />
CCErac 113. Murmuradoriak ez badauka aurrian, nok belarrijak zabaldu, nok entzutia emon, nok <strong>bar</strong>re egin<br />
[...], bere kauten ixilduko da. fB Ic II 201. Zabal othoi beharriak. Hb Egia 146.<br />
- BELARRIAK ZORROZTU. Prestar atención. --Zure aginduetara naukazu --erantzun zion eskaleak<br />
belarriak zorrozturik. TAg Uzt 206. Oi ez bezela belarriak zorrozturik, erdiko balkoean gelditu zan kantariak<br />
zionari adi-adi. Ib. 244.<br />
- BELARRIA MAKURTU. Prestar atención, escuchar. O Apostolu saindua, / zeure orenetara, / beharria,<br />
othoi, makhur / ezazu kantetara. EZ Noel 147. Ene othoitzera makhur / Ezazu beharria, / Eta zaite othi ene /<br />
Libratzera lehia. EZ Eliç 283.<br />
- BELARRIAN. (Hablar, decir, etc.) al oído. Bekhatu hetarik haiñitz zitzaiola <strong>bar</strong>katu, / Aphezaren beharrian<br />
noiz baitzen konfesatu. EZ Man I 55. Dantzarijak albokuari belaarrijan esaten deutsazan berba desonestubak.<br />
fB Olg 160s. Eta nok esan deutsu zuri, Eleizakoen izena bere belarrian aitatu dagiodanean, ez dala geituko bere<br />
geisotasuna? Itz Azald 162. Haren eskua aski zuten hiltzerat zoatzinek, eta beharrian solas goxo bat, bakean<br />
hiltzeko. Ardoy SFran 155.<br />
- BELARRI-HANDI. a) "Belarriaundi, orejudo. Aren anaia alako belarriaundi bat dok" Elexp Berg. <br />
Ikustekoa da nolako benetasunez ari dan bere zer-egin txikian gure monagillo belarri-aundia! Lek SClar 134.<br />
b) "Beharri-handi (Hb), oreille-grande, nom du thon de la Méditerranée" Lh.<br />
- BELARRIAN IZAN. a) Oir. Ardura duk beharrian oihu oilaharrerena, / Atzartzen duela lehoin prinze<br />
animalena. EZ Man II 17. Eta aldamenekoaren oihuak belarrian ditugula, nola amets egin, "Cinemascope",<br />
mundua sortu zenez gero ikusi den gauzarik miragarriena, berriarekin ere? MEIG I 129.<br />
b) Recordar (palabras). v. BELARRI-BELARRITAN IZAN. Zoin giristinok ez ditu beharrian lehengo<br />
profetaren solasak: "Ez, Bethleem, ez haiz herritan txarrena". Ardoy SFran 31.<br />
- BELARRI-APAL. "De orejas gachas. Bikixak izan arren txal bat belarritentia da eta bestia belarriapala"<br />
Elexp Berg. "Abereengatik batik bat, baina pertsonengatik ere esan daiteke" Ib.<br />
- BELARRIA PARATU. Prestar atención, prestar oídos. Hura enzunen dut, bainan eztut eginen erranen<br />
derautan gauzarik; beharria paratuko diot, bainan hersiko diot bihotza. SP Phil 304. Haren oihuei ez diotela<br />
beharria paratu nahiko, edo ez duela eraman nahiko sorbalden gaiñean harturik, bere heiara. He Phil 46.<br />
Hitzunzikeriei beharriya bere nahirat paratzen dioena, hetan partalier egiten da. Mih 65. Ikhusi nahian ez<br />
behatzea, aditu nahian beharria ez paratzea, berriak jakin nahian ez galdetzea. Dh 70.<br />
- BELARRIA PRESTATU. Prestar atención, prestar oídos. Presta diezadazu zure beharria ene aflikzionearen<br />
egunean. Gç 47. Haur beita zühürtze handia, hitzen aize orogatik ez zotükatzia, eta lausenkari gaixtuer<br />
beharriaren ez pherestatzia. Mst III 27, 5.<br />
- BELARRI-ATZE. Zona de detrás de la oreja. v. BELARRI-GIBEL. Beiñ-ola, zer esan asma-eziñik<br />
nengoala, papera aurrean, luma belarri-atzean, maai-gaiñean ukalondoa eta masaillari emana eskua, lagun bat<br />
agertu zitzaidan bat-batean. Berron Kijote 10.<br />
- BELARRIA ZABALDU. v. BELARRIAK ZABALDU.<br />
- BELARRI-BAKOITZ. (El) que tiene solo una oreja. Belar-bakoitzak marra marra, / nola zaldi batek<br />
garagarra, / Apurtzen zuen bere ortzetan, / Biurtzen zuela iriñetan. Mg in VMg 98. Burla eta <strong>bar</strong>re egiten<br />
deutsanak [...]; berbaz, esanagaz ez izenak, edo izen gestuak, dei eginagaz begi bakotxa, belarri bakotxa,<br />
errena, trakua edo onelako izen, utsune edo faltaren bat adi erazoten dabenagaz. Astar II 84.<br />
(Con suf. aumentativo). Dantzu artoak lurrera giten / belarri bakotxtoa [=basaurdea] marra marra, / zelan<br />
zaldi-mandoak garagarra, / eta apurtuten ortz-aginetan / biurtu giñokoan urunetan. Zav Fab RIEV 1909, 29.<br />
- BELARRI BATETIK SARTU ETA BESTETIK ATERA (IRTEN, etc.). Entrar por un oíod y salir por otro.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
700
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"(Por un) oído se entra y por otro se sale, belarri batetik sartzen, ta bestetik irteten da" Lar. Gaizki errana<br />
berez arinki beharri batetik sar eta bertzetik ilkhi litekeiena, erraiten ohi den bezala, finkatzen da enzuten<br />
dutenen fuinean. SP Phil 354 (He 357 beharri batetarik sar eta bertzetik ilkhi, Echve Dev 401 belarri batetik<br />
sartuta bestetik erraz atera). Andren erostak, belarri batetik sartu ta bestetik urten. Erkiag BatB 172s.<br />
- BELARRI-BELAR (belarri-bedar V, G; beharri-belar S; beharri-belhar Foix ap. Lh, Alth Bot A; begarribelar<br />
B; biarri-belar AN-5vill, R). Ref.: Lcq 93; A (beharri-belar, begarri-belar, belarri-bedar, biarri-belar);<br />
Lh; Iz ArOñ (belarri-bedarra). Nombre aplicado a diversas plantas medicinales. "Sempervivum tectorum [...] en<br />
esta comarca biarri belarra" Lcq 93. "Jou<strong>bar</strong>be des toits, artichaut sauvage. Behari belharra. Zeren zonbaitek<br />
uste dien haren sapak sendotzen dila beharriko mina" Alth Bot 9. "Beharri-belar (S), beharri-belharra (S; Alth),<br />
ju<strong>bar</strong>ba, brusco" A. "Begarri-belar (B), hierba que crece mucho en los tejados y cura las orejas" Ib. "Biarri-belar<br />
(R), siempreviva" Ib. "(S, Foix), artichaut sauvage" Lh. "(S, Foix), jou<strong>bar</strong>be des toits" Ib. "Olantago lanceolata"<br />
Iz ArOñ. "Uva de gato" DRA. Belarri-bedarren lurruna bere ona da onetarako [belarriko mina kentzeko].<br />
Belarri-bedarrak tellatu batzuetan artuten doguz. Lodi lodiak dira (V-arr). "El vaho de hierbas llamadas de<br />
oídos". A EY IV 231. Belarri-belarran izarditik lau tantan belarriin sartu. Batzutan sendatzen da. Belarribelarra<br />
etxe askotan gorde oi da lur piska batekin tella gañen. Arin AEF 1980, 65. Belarri-miñentzat belarribelarra<br />
oliotan prejitu eta olio ue belarriin sartu. Ib. 65.<br />
- BELARRI-BELARRIETAN IZAN. Tener muy presente, recordar (palabras). v. BELARRIAN IZAN (b). <br />
Belarri-belarrietan bait ditut oraindik gaurko onen anaitxo nagusiak --"Biotz-begietan" olerki-idaztiak alegia.<br />
Markiegi ib Ldi IL 7.<br />
- BELARRI-DILINDAKA. Pendiente. Ikusi balu Errebeka Eliezer ganik eskumutur-ioiak eta beharri<br />
dilindakak hartzen. SP Phil 349 (He 352 beharritako yoia urrezkoak).<br />
- BELARRI-DILINDAKARI. Pendiente. Hautatu izan zen haren espos izaiteko, eta hartarakotz harkhez<br />
eman izan zeizkon beharri-dilindakariak eta urrezko esku-mutur ioiak. SP Phil e) 4v.<br />
- BELARRI-DILINDAKETA. Pendiente. Isaak, Iainkoaren adiskide handiak beharri dilindaketak igorri<br />
ziotzala Errebeka garbiari. SP Phil 399.<br />
- BELARRI EGIN. No escuchar, hacer oídos sordos. v. BELARRIAK ITXI. Mutilli buruz belarri egitea<br />
gogoak emanen balit, Pamparigustako erregeak berak bere burua aginduko balit ere, atsegin niken zazpi urtez<br />
nire oiñetan irrikatzen ikustea. 'Si de n'écouter personne, j'avais résolu'. Or Mi 32.<br />
- BELARRI EGON. Estar atento. Cf. DENA BELARRI. Atenai osoa belarri egon zan Gorgiaren itzaldia<br />
entzuten. Zait Plat 122.<br />
- BELARRIEN HEGALERA. "Erraiok, erraiok begarrien egalera! (B) (Ari esatea ez du ongi artuko)" Inza<br />
NaEsZarr 2021.<br />
- BELARRI-ERNE. Con los oídos atentos. Eleder an zan, belarri-erne, / ipui ta bertsu jakin nai. Or Eus 195.<br />
Garoartean kuzkur eta belarri-erne gelditu zan zakurra basakatuaren gisan. TAg Uzt 83.<br />
- BELARRI-ERTZ. Borde, contorno de la oreja. Orra non artzai batek / bere etxolatik / zein dan ezagutzen du<br />
/ belarri-ertzetik. It Fab 150. Ekaitza datorrelarik, / eguerdia geldi, / belarri-ertzean dabil / furrundakan euli. Or<br />
Eus 58. Or, an, zantzulariek Leitzara bidean / eskua sarri dute belarri-ertzean. Ib. 148.<br />
- BELARRI-ERTZERA. (Decir, etc.) al oído. Mutillak! Bazenekite onen amari belarri ertzera egi batzuek<br />
esateko zer gogoa daukadan. Alz Ram 41. Orrako mutiko argal betaurreko-beltz ori, belarri-ertzera itz goxoak<br />
esaten ari zaiola dirudit. Ldi IL 23. Zuriñeren albotxuraño elduaz, isilmisil esan eutsan belarri-ertzera. Erkiag<br />
Arran 130. Bear bada, zure belarri ertzera esan dizu lagun lotsa-galduren batek: "Ase, ase ire griñak". MAtx<br />
Gazt 23.<br />
Esaiok belarri-ertzera, expresión usual en G con el sdo. 'no le va a gustar lo que oiga'. v. BELARRIEN<br />
HEGALERA.<br />
- BELARRIETARA, BEHARRIETARAT. a) (Llegar, llevar, etc.) a oídos (de). v. BELARRIRA (b). Hire<br />
salutazionearen boza ene beharrietara heldu izan den bezain sarri. Lç Lc 1, 44 (He beharrietarat, TB, Dv<br />
beharrietara, Ol, Or, Ker, IBk, IBe belarrietara; Oteiza aitzera). Hel zedin famá Ierusalemen zen Elizaren<br />
beharrietara. Lç Act 11, 22. Gauza arrotz batzu gure beharrietara ekharten dituk. Ib. 17, 20. Oha espiritua [sic]<br />
satsua, ahalkhadi dohakabea, hi hagitz likhitsa aiz, halakorik niri beharrietara ekhartzeaz. SP Imit III 6, 4 (Mst<br />
ene beharrietara erakharri). Bidean zirela, hedatu zen Daviten beharritarat berria Absalonek hil zituela printze<br />
guziak. Lg I 310. Nik ezteutsut ezer aitu belarrijetara eldu bajataz bere berba zantar, buruban artu ezin<br />
neikezanak. Mg PAb 83. Besteren kreituko etena, oraindo ixilik dagoana, edo gitxik dakiana, eztakianaren edo<br />
eztakien belarrietara eroan dozunez. Añ EL 2 153. Erronka andi au zezen jabearen belarrietara iritsi zanean. Izt<br />
C 247. Eldu dira zuen eskarijen diadarrak Marijaren belarrijetara. Ur MarIl 21. Guziak Jaungoikoaren<br />
judiziora deitzen gaituen turuta lotsagarria, nere beharrietara heltzen da. Dv LEd 254. Iritxi zan berri ori gure<br />
santuaren belarrietara. Aran SIgn 68. Eldu uen kanta Bergarako juezan belarrietara. Apaol 98. Nik uste lotarik<br />
ere erdaraz amesten diren; eta ahalik balute, gauaz ere lethorzke berdin gure beharrietara. Arb Igand 21.<br />
Larruaren <strong>bar</strong>nean eztauzkela, beharrietara doakotenean bascou itsusi hori. HU Aurp 214.<br />
(s. XX) Amen-omenek beharrietarat ekarri daukute eskual hirixka batean egun hotan gertatu bitxikeria hau.<br />
JE Bur 191. Urrutiko baserrietatik tuntun ots berria dator gure bidaztien belarrietara aizetxoaren egoetan. Ag<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
701
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
G 198. Bainan, gero, ahapetikako solasño batzu heltzen zaizko beharrietara. <strong>Bar</strong>b Sup 3. Berria heltü zen haien<br />
beharrietara bost kontrebandist igaran zirela Zalthondoko i<strong>bar</strong>ra gora. Const 31. Noiz ere karrikatik<br />
beharrietarat heltzen baitzait neurriz-gaineko burrunba bat. JE Ber 93. Eldu zan nundik edo andik izparra<br />
Le<strong>bar</strong>ioren belarrietara. Kk Ab II 26. I<strong>bar</strong>raldetik belarrietara datorzkigun zakur-zaungak. TAg Uzt 78. Segur<br />
bekundea belztuko du, norbeitek, haren espantuak hemen egin dituela heltzen bazaio beharrietarat. Zerb Azk<br />
113. Ez dadilla iñoren belarritara eldu nire asmoen berri. Etxde JJ 189. Ortziko loretxu zidarrezko ditugun<br />
izarñoak ames-egalkaden aize soiñu-isilduna el-erazten dabe gizonen belarrietara. Erkiag Arran 30. Zaldi baten<br />
trosta heldu zelarik haren beharrietarat. JEtchep 23. Oi! zer berri latza düzün / beharritara ekharri, / Dolümen<br />
handitan herria / behar diküzü ezari. Casve SGrazi 118. Auntzaiak au esan-ta bereala, araxe bere belarritara<br />
eldu zitzaion rabelaren soiñua. Berron Kijote 126. Liburuaren deitura nere belarritara eldu zanean. Ib. 111.<br />
Horrelakoak, gure hizkuntzara aldatzen direnean [...] ez direla inoren belarrietara iristen. MIH 219.<br />
(En función de part.). v. belarrietaratu. Elizari egiten ziozkan galera eta ondamendi negargarriak<br />
belarrietara zitzaizkionean [...], karta bat eskribitu zion. Arr May 164. Zuurtze aundi bear izan nuen nere<br />
pozaldia itzalgaizteko, liburu aren idaz-gaia nere belarrietara zeneko (Quijote IX). Or RIEV 1929, 7. Orra, zure<br />
agur-mintzura nere belarrietara dan bezain laster, umea pozez yauzi zait nere sabelean. Ir YKBiz 8. [Gure<br />
otoitza] Zure aintzinean biotz-oiuz Zure belarrietara dugularik. Or Aitork 290.<br />
b) Al oído. v. BELARRIRA. Ikusten denean nihor paoatzen dela eta beregindurik heldu dela emaste edo<br />
neskato baten beharrietara hitzkatzera, solhastatzera, legezko ezkontzan sartzeko borondaterik gabe. SP Phil<br />
303 (Echve Dev 344 neskatxa baten belarrietara esan; He 304 neskatxa bati beharrira erran). Ill zen Acab,<br />
begarriyetara ongi erran zion profeta falsuetaz fidatu zelakoz (Zugarramurdi, 1875). ETZ 293. Eliza ama<br />
sainduaren hitza beharrietarat turrutatzen daukute, eta gu lo! Lf Murtuts 13. Azkenean mintzoa itzuli zitzaion, ez<br />
zekien ordea bere bihotzean bakarrik zenetz mintzo, ala haurraren belarrietara. Mde HaurB 51.<br />
- BELARRI-GARBI. Puro de oído. Nai neuke, albalitz, ez belaarri garbijak tristetutia. Ez biotz garbijai<br />
kezkaak [...] iraastia. fB Ic II 6.<br />
- BELARRI-GARBITZAIKI. "Monda orejas" y "escarba orejas" Lcc.<br />
- BELARRI-GIBEL. Zona de detrás de la oreja. v. BELARRI-ATZE, BELARRI-OSTE. Kopetetarik eta<br />
beharri gibeletarik odola atheratziaz ere probetxu handia eginen du [idiak]. Mong 591. Dirdiratzen duela<br />
[ileak] mazelan behera, / Beharri gibelean sar arte ondarra. Hb Esk 182. Beharri gibelean hatz egin eta, irri<br />
faltso bat ezpainetan duelarik. Elzb PAd 76.<br />
- BELARRI-GINGIL (beharri-gingil S ap. A; Hb y Foix ap. Lh; beharri-kinkil Dv; beharri-tintil L-ain ap. A).<br />
"Beharri-kinkila (BN-<strong>bar</strong>d), lobe de l'oreille" Dv, que remite a gingila. "Beharri kinkila (BN-<strong>bar</strong>d), beharri<br />
gingil (Sc), beharri tintila (L-ain), lóbulo de la oreja" A.<br />
- BELARRI-GOGOR. "Belarri-gogorra, (adj.) sin oído musical. Belarri-gogorra izan arren, beti kanturako<br />
prest" Etxba Eib.<br />
- BELARRI-GOR. "Belarri-gorra. (Adj.) sordo. Zartzara, belarri-gorra jarri da" Etxba Eib.<br />
- BELARRI-GOZAGARRI. Grato al oído. Oraindik ere qué que que- ori ez da belarri gozagarri; baiña<br />
<strong>bar</strong>rungo itzari begiratu ezkero, ezin esan olerki eder orren neurtitz ederrenetakoa ez danik. Or in Gazt MusIx<br />
20.<br />
- BELARRI-KAKA (V-arrig; Lcc; beharri-kaka L-côte, S, R; T-L). Ref.: A (kaka); A Apend (belarri-kaka).<br />
"Cera de oreja, belarri kakea" Lcc. "Belarri-kaka, cerilla del oído (V-arrig)" A Apend. "Cérumen, beharri-zakar,<br />
beharri-kaka" T-L. v. BEHARRI-ZAKAR.<br />
- BELARRI-KARATS. Asaro (Bot.) "Asaret, beharri-karats" T-L.<br />
- BELARRI-KATTALO. "Beharri-kattalo (S; Chaho), animal que tiene las orejas gachas" A (s.v. bearri).<br />
- BELARRI-KILIKOR. "Beharri kilikor, casto (Darric)" DRA.<br />
- BELARRIKO ATABAL. "Beharriko atabal, tympan" Arch Gram 2.<br />
- BELARRIKO MAMORRO. "Belarria minez dagoanean, <strong>bar</strong>ruko arra egarri izaten da ta ondo da ur bedinkatu<br />
tanta batzuk belarrian sartzea. Ar onek Arratian belarriko mamorroa dau izena" A EY IV 231.<br />
- BELARRIKO MINAREN BELAR. "Belarriko miñan bedar, uva de gato" Elexp Berg. "Teilatu gainetan eta<br />
egiten den kaktus tankerako landare potolotxoa" Ib. v. BELARRI-BELAR.<br />
- BELARRIKO ZULO. v. BELARRI-ZULO.<br />
- BELARRI-LUZE. v. belarluze.<br />
- BELARRI MAKAL. "Belarri makala, solanum nigrum, yerba mora" Arzdi Plant1.<br />
- BELARRI-MAMI. Lóbulo de la oreja. "Belarritakoak. Belarri-mamitik sartzen zaizkien ereztun-edergalluak"<br />
P. Urkia EEs 1930, 51. v. BEHARRI-GINGIL.<br />
- BELARRI-MINGARRI. Disonante, que hace daño al oído. Agintari bikainenak ots belarri-mingarriak<br />
eragotzi edo eztitu bear ditu, ritmu atera arte. Zait Plat 72.<br />
(Fig.). Absurdo. Ez dun belarri-mingarri, une berean guregan asko arki ditezkela aitortzea. Or QA 57.<br />
Pozten ere nintzan, Itun zarreko lege ta Iragarle, oi ez bezalako begiz irakurrarazten, len belarri-mingarri<br />
bainerizkien. Or Aitork 131. Nork esango dio euskaldun Naparroako koko bati? Nork esango <strong>Euskal</strong>erria<br />
euskeraz tutik egiten ez dan errialde bati? Neretzat belarri mingarri da, beintzat, eta beste askorentzat ere. Or<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
702
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
EG 1952 (3-4), 23.<br />
- BELARRI-MOTZ. v. belarrimotz.<br />
- BELARRI MOTZEKO. De una sola oreja. Ebakitzen dio belarri eskuikoa / Largatzeko ala belar-motzekoa.<br />
/ Gurrinka dijoa au basora. Mg in VMg 98.Osatu zan belarri motzekoa, / ta kilika eukan lengo soloa. Zav Fab<br />
1909, 30.<br />
- BELARRI HOBEA IZAN. Dar más crédito. Ondo merezitta izango zenduke illgo baziñuez, zeure etsaiari<br />
belarri obia dozunetik, ondo gura detsueneri baño. Etxba Ibilt 481.<br />
- BELARRI-ON. "(Adj.), filarmónico" Etxba Eib.<br />
- BELARRI-ONDO. v. belarrondo.<br />
- BELARRI ONEKIN, BELARRI ONEZ. (Escuchar) con agrado. Etzituzten beharri onez aditzen holakoak<br />
Josepen anaiek eta bekhaiztu ziren. Zerb IxtS 25. Zein maisuk txartexa dunik entzun lezakek belarri onez, auts<br />
ortatik beretik atera dan gizona oiuka ta esanka: "Homer-ek asmatuak dituk oiek, eta iainkoeri egotziak". Or<br />
Aitork 30. Belarri onakin entzunaz erantzun zintzo au, bere alde zalakuan. Etxba Ibilt 476.<br />
- BELARRI-OSTE. Zona de detrás de la oreja. "Belarri-ostian zulatu azurra eta osatu eben" Etxba Eib. v.<br />
BELARRI-GIBEL.<br />
- BELARRI-PARSAILA, BELARRI-PARPAIL. "Beharri parpail (G-to) [sic], lóbulo de la oreja" A. "Belarriparsailla<br />
(G-to), lóbulo de la oreja" Ib. v. BELARRI-GINGIL.<br />
- BELARRI-PINTZ. "Beharri phintza, tympan" H (s.v. phintza).<br />
- BELARRIRA, BELARRIRAT. a) (Hablar, decir, etc.) al oído. v. BELARRIAN, BELARRI-ZULORA,<br />
BELARRIETARA (b). Beharrira ganberetan erran duzuena, predikaturen da etxe gainetan. Lç Lc 12, 3 (He<br />
beharrirat, TB, Dv beharrira, Oteiza, Brunet, Or, Ker, IBk, IBe belarrira; Ol aotik belarrira, Leon beharri<br />
xilorat). Halako bati erran zioen egun batez sekeretuan beharrira Demonakte zeritzan filosofo batek. Ax 416 (V<br />
270). Neskatxa bati beharrira erratera. He Phil 304 (SP 303 neskato baten beharrietara). Yoantzen lehian<br />
Maria bere aizpa ganat, eta erran zion beharrirat: nausia ethorria da, zure galdea du. Lg II 204. Urten biarko<br />
dabela Juizioko egunian ta mundu guztiaren aurrian, orain gizon bati bere belarrira esan gura eztituban<br />
pekatubak. CrIc 160. Ez deutsubez iños esaten belarrira berba laban edo amorezkorik? Mg CO 137. Norbaitek<br />
belarrira / esan dit onetan / Jauna jaioko dala / gaur amabiyetan. Echag 29. Ixilik belarrira / dizu ark itzegin, /<br />
zer esan ote dizun / nai nuke nik jakin. It Fab 94. Beste emazte batek beharriala, / Ahapetik lau errun tiela / Du<br />
erraiten. Arch Fab 135. Errak egia, / Zer zeia erraiten? / Beharriala zeia minzatzen, / Aztaparraz hinduelarik<br />
itzulzen. Ib. 181. Xikittoak hartzen ditu bana-bertze, / Eta beharrira mintzatzen zaiote. Gy 155. Amak Semeari<br />
belarrira esan zion: Ardorik ez daukate. Lard 374. Ethorri zitzaion gorthesano bat, eta erran zion beharrirat<br />
herriko legea. Hb Egia 32. Hitz bat erran gogo diote sarri / Beharrirat, beharrirat kuiari. Elzb Po 206. Ari ziran<br />
ikazgiñak txutxu mutxu alkarri belarrira itz egiñaz; ezagun zuten soseguz ez zeudela. Apaol 64. Han arizan<br />
zitzun luzaz ez dezakezit zer yestu egiten, zer mezu elgarri beharrira adi-arazten. Elsb Fram 174. Asi iakaz<br />
gizonai / belarrira esaten. Azc PB 175. Aitari belarrira esan eutsan. A BGuzur 111.<br />
(s. XX) Gelako ormak be entzun ezeien, ixil-ixilka esaeutsan belarrira: entzutea eidau geiztoa dala Mati.<br />
Echta Jos 223. Gero guziyen bukaeran, ala esan ziran belarrira. Iraola 128. Gauza bat bakarra iritxi zuan<br />
Malentxok: bere lengusu Martiñek, edanez ausarditurik, neskatxari belarrira esatea: --Neuk maitetuko zaitut<br />
iñork baño geiago. Ag G 231. Alkarregaz dantza-egin dagigunian, zenbat matte zaitudan belarrira esango<br />
dautsut. Altuna 39. Huna zer dautan erran hartzak beharrira. Ox 124. Azken hitz horik Haritxabaletek erran<br />
zütian botza apaltüxez eta Jaun Apezküpiaren beharriala igorriz. Const 34. Baina huna nun beharrirat mintzo<br />
zaitan ene sahetseko lagun soingabea. JE Ber 60. Manu morroiak esan eutsan belarrira. Kk Ab II 12. Belarrira<br />
zerbait esanaz eraman bitza eskubi-aldeko zuaitz-artera. Lek EunD 47. Goizaldeak irira / oi-duan ots gozo<br />
ña<strong>bar</strong> / aizeñoak Gazteren / belarrira dakar. Ldi UO 36. Gazteñoen belarrira mintzo biguñez itz eztiak ixurtzen<br />
oitua. TAg Uzt 7. Gaineratu zuen, Theresaren belarrira ahapeka. Mde HaurB 30. Esana didazu, Iauna, ozenki<br />
nere belarrira, beti zerala, betiera Zuk bakarrik daukazula. Or Aitork 347. Eldu zetsan bizkarretik Bixente bere<br />
lagunak eta belarrira esan zetsan. SM Zirik 71. Lasak belarrira zerbait esan zion. Ugalde Iltz 42. Nik belarrira<br />
esan nai diet / aitari eta amari. Basarri 118. Lekuko batek kondatua du aski zitzaiola beharrirat Jainkoaz<br />
mintzatzea, ordu berean eztitzeko. Ardoy SFran 155. Gaztanbide'n ama'n hiltzia norbaitek erran beharrialat<br />
merari. 'On chuchote quelque chose à l'oreille du maire'. Casve SGrazi 54.<br />
v. tbn. Añ GGero 279. Aran SIgn 25. Moc Damu 14. Alz Ram 134. Lab EEguna 97. Ir YKBiz 277. Osk Kurl 42.<br />
NEtx LBB 139. Azurm HitzB 64. Beharrira: Dv LEd 271. Beharrirat: Laph 112.<br />
b) (Llegar, llevar, etc.) a oídos (de). v. BELARRIETARA. Aingerua hanbatekin, / Hitz hauekin, / Nazarete<br />
hirira / Ethor zedin berri haren / Mariaren, / Heltzeko beharrira. O Po 56. Hire gaitza eztuk net gaitza, hire<br />
auzoaren beharrira ezpadaitza. "Ton mal n'est pas un mal formé, tandis qu'il ne vient pas aux oreilles (ou à la<br />
connaissance) de ton voisin". O Pr 239. Berri gaisto hau banatu zen laster Indi berean [...], bai ta beraren aide<br />
andi Kardenal jaunen ta Aita Santu beraren belarrira ere. Mb IArg I 264. Heien arteko mezu guziak zatozkidan<br />
beharrira. Xa Odol 320.<br />
- BELARRIRIK BELARRI. De oreja a oreja, de oído a oído. Ango albistak isil-misil, belarririk belarri<br />
<strong>bar</strong>reatu ziran. Erkiag Arran 150.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
703
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BELARRI-SOINU. "Bearri-soñu (R), zumbido en el oído" A.<br />
- BELARRI-TENTE. "De orejas tiesas" Elexp Berg. "Bikixak izan arren txal bat belarritentia da eta bestia<br />
belarriapala" Ib. s.v. belarriapal.<br />
- BELARRI-XAHU. "Bearri xa¸) (R-uzt), oídos finos" A.<br />
- BELARRI-XAHULE. "Escarvaorejas, belarri txaulea" Lar. "Mondaorejas" Ib.<br />
- BELARRIZ. De oído, por medio del oído, auditivamente. Bixta eta ukitzea hagitz zaitkit nahasten / eta<br />
beharriz dut xoillki hor zarela sinhitsten. EZ Man II 79. Arengaz dakigun pixka ere belarriz sartu baitzaigu. Or<br />
QA 137. Eladeko arorik bikainenean ere, begiz baino areago belarriz ikasten zuten ango erritarrek. Zait Plat<br />
111. Ezaguerari dagokio ederra, ta sortzetikoa begiz ta belarriz jaso oi dugu geienbat, auek baitira ederzentzunik<br />
berezienak. Onaind in Gazt MusIx 145. Beharriz eta entzutez, Benveniste baztertuz gero, ez naiz inoren<br />
ikasle izan. MIH 369.<br />
- BELARRI-ZABAL. a) "De orejas salientes. I be txikitan belarrizabala itzan" Elexp Berg.<br />
b) Arrañ beharri zabala, / Hunki jin hizala / Gure mahañiala. 'Poisson aux nageoires plates'. Etch 390.<br />
- BELARRI-ZAKAR. "Cerumen, beharri-zakar, beharri-kaka" T-L.<br />
- BELARRIZ ALDEAN JO. "Abofetear, [...], bearriz aldean jo" Lar. Cf. belarrizaldeko.<br />
- BELARRI-ZILO. v. BELARRI-ZULO.<br />
- BELARRI-ZILOGABE (beharri- Hb ap. Lh). "Genre de vers mollusque nus dont le manteau est couvert d'une<br />
coquille" [sic] Lh.<br />
- BELARRI ZINTZO. "Belarri zintzoak (V-ger), oídos finos" A.<br />
- BELARRI-ZULO, BELARRI-ZILO, BELARRIKO ZULO (V-gip). Conducto del oído. "Belarriko zulua,<br />
conducto del oído. Belarriko-zuluan sartuta daukat atzoko soñua" Etxba Eib. Astoaren aldamenera etorri, ta<br />
belarri batetik itzegingo balio bezela jarri zan, eta bitartean beste belarri-zulotik ardagai piztua sartu zion. Muj<br />
PAm 68. Egia da berritsuek beren izkera belarri-zulotik sartzeko moduan itzegiten bazuten ere, tarteka<br />
Ondarrabiko arrai-saltzaleak ederki txautzen zituztela. Anab Poli 71. Lasto bat hartu zuen gure azeriak eta<br />
zakurraren beharri ziloa kilikatu. JEtchep 32.<br />
- BELARRI-ZULORA, B.-ZILORA. (Decir, etc.) al oído. v. BEHARRIRA. Eta kondatzen du beharri xilora.<br />
/ Prekauzione hau alfer zen segurki, / Sekretua kanpo ya baitzen aspaldi. "Raconte à l'oreille le fait". Gy 150.<br />
Baiña zer erran dauk beharri xilora? Ib. 167. Zato hunaxe hurbil, Maria; beharri xilora erranen dautzut. HU<br />
Zez 56. Ilhunbean erran dukezuena alabainan argi bethean erranen dute eta gela zokoan beharri xilorat erran<br />
dukezuena teilatu gainetik errepikatuko dute. Leon Lc 12, 3 (Lç beharrira). Ezpeletar batek salhatu daut hori<br />
beharri-xilorat. Lf Murtuts 1. Alta Frantsesei etzion nehork mezurik helarazia egun hartan! Nehork... ez<br />
bazitzaion segurik Jainkoak beharri xilorat berria salatu? Ardoy SFran 199.<br />
- BURU-BELARRI. v. buru.<br />
- DENA BELARRI, ORO BELARRI. (Ser, etc.) todo oídos. Gutarteko batek berriz hasi zuen ordean solasa,<br />
dena beharri egundaino bezala jarri baiginen. JE Bur 106. Bagoazi gaztetuak hamar urthez, dena begi, dena<br />
beharri, gogoa arin. JE Ber 7. Erran ezagük arren nuntik huna den hire boztariua; oro beharri nük eta hireki<br />
alageratzia baizik eztiat galthatzen. Mde Pr 47. Batzuetan kanpotik heldu ziren arrabots batzu eta Peio ttipia<br />
dena beharri zagon. JEtchep 23. Bere anai-arreben kalapiteri dena beharri eguerdi eta arrats. Ib. 24. Bere<br />
baitarik, ez ote zen dena begi eta dena beharri, eta nun izan da misionestik jendearen ganik hoin hurbil egon<br />
denik, gau eta egun? Ardoy SFran 316.<br />
- ITSAS-BELARRI. v. itsas belarri.<br />
- ORO BELARRI. v. DENA BELARRI.<br />
Etim. Relacionado seguramente con beha; v. FHV 221.<br />
belarribiko. "(Vc), clase de uva tardía" A.<br />
belarridun, beharridun (Dv). "Beharridun, qui a des oreilles" Dv. Yentill batek bazadukan / Zurezko<br />
yainko bat maitheki etxean, / Yainko gor diren hetarik / Beharridun direlarik. Gy 312. Entzuteko belarridunak<br />
bentzu. Ol Mt 13, 43 (Lç enzuteko beharririk duenak, IBe aditzeko gauza denak). Salmu orietan asko ta askotan<br />
Iainkoa belarridun egiten du, ta guk ere belarriz atzi dezakegula adierazten du. Or QA 132.<br />
"(Fig.) qui a bonne oreille" Dv.<br />
belarri-eskiñeko. v. belarrizkinako.<br />
belarrietako. v. belarritako.<br />
belarrietaratu, beharrietaratu (Dv), beharritaratu. Llegar a oídos de alguien, enterarse. "Beharrietaratu, ad<br />
aures venire, arriver aux oreilles" Dv. v. belarriratu; cf. ejs. de belarrietara más aux. s.v. BELARRIETARA. <br />
Hots ariñ bat zaio beharritaratzen, / Eta fite zaio ihesari lotzen. Gy 117. Berri au belarrietaratu zitzaion bezela<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
704
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
pake eta sosegu ederrean geratzeaz gañera, poz atsegiñaren señale andiak eman zituen. Arr May 153. Ez nintzen<br />
hargatik hartaz khexamendu zerbeit gabe, beharrietaratu zauzkidan errankizun batzuen gainean. Prop 1899, 40.<br />
Hauien xede gaixtoak aski laster beharritaratu zitzauzkun, bainan ez noiz jazarri beharrak gintuen. Zerb Bahnar<br />
175. Txokondo itzal batean dagon seskadi ezkututik, norbaitzuen itzotsa belarrietaratu zitzaion ustegabean. TAg<br />
Uzt 100.<br />
(Tras gen.). Behar ditun bada, nere beharrietaratu diren guziak aditu. Prop 1909, 83. Seminarioko<br />
aitzindarien beharrietaratü zen Haritxabaletek egiten zian lana. Const 19.<br />
(Trans. ) Hacer llegar a oídos, hacer saber. Sorgin [...] bat zala elizako buru edo agintariari belarrietaratu<br />
zien. Arr Bearg 256. Diglosia da ahoa bete belarrietaratzen diguten deadarra, eta nik ere diglosia diot. MEIG<br />
VII 41.<br />
belarrigabe. Sordo. Negar gaziak ixurtzen zenituen enegatik; hain emakume baitzara, mintzatu gabeko<br />
hitzentzako belarri gabea... Mde Pr 143.<br />
belarrigabetu (Lar), beharrigabetu (Lar). "Desorejar, belarri-, beharrigabetu, belarriak epaki" Lar.<br />
1 belarriko (V, G ap. A; Lcc), beharriko (Ae ap. A Aezk 290). Pendiente. "Zarcillo de oreja, belarrikoa" Lcc.<br />
"Bearriko, pendientes, zarcillos" A Aezk 290. v. belarritako. Belarriko urrezkoak / eta besakiak / Eleazarrek<br />
ditu / ateratzen biak, / eta ematen dizka / biak Rebekari. It Fab 236. Diremantezko belarrikuak, / begi<br />
engañagarriyak, / buruban berriz pañolituak / frantzes moduan jarriyak. Xe 312. Neskatileak artuten dituz /<br />
emon da mutil zoroak / euritako bat, urrezko ebillak / ta urrezko errosarioak; / idunerako kurtze bat eta / oriak<br />
belarrikoak. Azc PB 117.<br />
2 belarriko. "(V), comuña" A, que cita a Añ.<br />
belarrimotz, beharrimotz (Dv, Hb ap. Lh). 1. De oreja cortada, que sólo tiene una oreja "Beharri-motz, qui n'a<br />
qu'une oreille" Dv. "Courte oreille" Lh. v. BELARRI MOTZEKO. Baserritar gaixo kalte artuak / egozten<br />
deutsaz ostera eskuak, / ta ebaiten belarri eskoikoa. / "Belarri motz, eurt, oa" / Girrintzaka doa bere basora. Zav<br />
Fab RIEV 1909, 29. Bide ortan <strong>bar</strong>rena, aurki giñake belarri-motz, anka-motz eta esku-motz. Ldi IL 53.<br />
2. belarmotz (V, G ap. A), belarrimotx. De orejas cortas. "(V, G), cerdo de orejas cortas" A. Cf. belarluze (3).<br />
Asto belarri-motxa / baten azienda, / karga arindu eta / kontentu omen da. Ud 34.<br />
3. (V-gip; A), belarrimotx (V-gip; belaarrimotx V-gip), beharrimotz (L), belarmotz. Ref.: Lh (beharri-motz);<br />
Iz ArOñ (belaarrimotza); Etxba Eib (belarri-motxa); Elexp Berg. "Maketo: motz, belarrimotz, belarribako, baltz,<br />
azurbaltz [1897]" AG 2405 n6. "Motz (Vc, Gc), apodo con que se designa a gentes del Sur; úsase también en el<br />
mismo sentido belarri-motz" A. "Surnom des Cascarots et en général des étrangers à la race basque" Lh.<br />
"Belarrimotza, el que no entiende euskera; delante de ellos se dice, estosku ikusiko, no nos entenderá.<br />
Beláarrimotxak" Iz ArOñ. "Los que se sienten xenófobos, lo dicen de los castellanos. Belarri-motxa ori be, gure<br />
ogixa jatera etorrittakua" Etxba Eib. Cf. VocNav: "Belarrimotxa (despct.). En vascuence significa 'oreja<br />
cortada'. Lo aplicaban los carlistas en la segunda guerra civil a los carabineros. Y lo aplican los nacionalistas a<br />
los maquetos. Puede que encubra el insulto de ladrón, porque a los ladrones se les cortaba la oreja". Cf. Tx B III<br />
65: Beso makalak eta / agiñak zorrotzak, / euskeraz ikasteko / belarriak motzak.<br />
v. maketo.<br />
Madriltik etortzen diran belarri-motxak, ustez diru asko ekarriagaitik, ez dute nik bezelako arratsalde gozorik<br />
pasatzen Pardiolan tokan jokatuaz. Ezale 1897, 251b. Sanchez belarrimotza petenera bat agin-artian kantetan<br />
iñardubala. Kk Ab I 103. Iñoz baño kantarijago ta argijago ebillan Anton Berakatz, batez-be auzoko<br />
belarrimotzagaz. Ib. 103. Aurrari zertan jarri belarmotz izena? Auspoa 132, 105 (ap. ELok 46). Wisigoth eta<br />
Agotak, heien ondotik, sudurra luze urrundu ziren Ziberoako mendietarik, beharri-motz bakar batzu baizik ez<br />
hemen utziz, eskelari. JE GH 1926, 615. [Euzkeraz ikastera] bidaldu gura ezta / Geratzen bazara... /<br />
Belarrimotzak baño / Askoz txarrago zara. Enb 41. Txadinen jarrai jarten bazare / Euzkadi oro, mutil ta neska, /<br />
Laster dira or, apatx-otsian... / Belarri motzak iñes-iñeska. Ib. 202. Alde guzitan belarrimotza / ikusten da<br />
ugaria, / beren izkuntza na<strong>bar</strong>-zikiñez / naztuz euskaldun iendia. I. Laspiur EG 1956 (1-2), 15. Emen ez dago<br />
belarri-motzik. Auspoa 77-78, 276. Bi belarrimotzak an jetxi ziran. Anab Poli 72.<br />
belarriondo. v. belarrondo.<br />
belarriratu. Tr. Documentado exclusivamente en la tradición meridional. 1. Llegar a oídos de alguien,<br />
enterarse. Isabelen agotik, lengusu baserritarrarekin ari zala, itz-mordo eten auek belarriratu zitzaizkidan. A<br />
Ardi 84. Idaztiaren izena belarriratuta artu nuan pozari itxura kentzeko zentzua oso bearrekoa izan nuan.<br />
"Cuando llegó a mis oídos". (Quijote IX). Anab RIEV 1928, 610 (AIr ib. 610 entzutearekin). Alako batean<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 705<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ikaratu ziran batzuk, "pit" txistua belarriratu zitzaiotenean. Anab Eusk 1930, 117. Nire ezpainetatik Gipuz eta<br />
Gipuzkoa belarriratzean, norbaiti bear bada bururatu izango zaizkio berak, Larramendik, an idatzitako itz auek.<br />
A Y 1934, 12. Baita bada emen, Asian danik belarriratu ez ta Peloperen ugarte andi doriarrenean ere iñoiz erne<br />
ez dan landarea. Zait Sof 125. Etxahuniako aurrai ere, azi ala, Xalbat eta Engraziren arteko ibillerak sortutako<br />
susmurrak belarriratzen joan zitzaizkien. Etxde JJ 227.<br />
(Aux. trans. tripersonal). Llevar a oídos de alguien, hacer oir. Gaintza, belarriratu zidan Anttonek neri;<br />
Gaintza: arrapa zak ori. A Ardi 71. Urmaeleko xusmurrak eta arbolen kulunkaera arrigarri ta aldakorrak,<br />
garbiro belarriratzen didate biotzaren itz aula. Txill Let 25. "Saio batzuen ondoren bi bira osoak egin bear dituk<br />
aidean", belarriratu zion nagusiak Poliri. Anab Poli 111.<br />
(Aux. trans. bipersonal). Oir. Txilik euren oiñ-otsa belarriratu ebanean, bide-erdi urten da zer euken<br />
itaundu eban. A BeinB 79. Ez berak, ez nik, ez iñok ezkaieuan zorgiñik ikusi, ez putzik belarriratu, ez santzorik,<br />
ulurik, irrintzarik, ez orretariko zorginkeriarik entzun. A BeinB 58. Urabillak esaniko guztia ederto aditu ta<br />
belarriratu ta gogoan artu ebala. A BGuzur 121. Ni zaratan oitua izan ez eta polliki-polliki goizeko kinkik<br />
txikiena belarriratu ta na<strong>bar</strong>itzen nuan. Anab Poli 79.<br />
2. Itz <strong>bar</strong>riak ez daiz beingoan belarriratuten. "Las palabras nuevas no se familiarizan al oído de una vez".<br />
A Gram VII.<br />
belarritako (V, G; belarritxako V-gip; belaarrittako V-gip), beharritako (Hb ap. Lh), begarritako (B; VocB),<br />
belarrietako (V, G; Añ), beharrietako (Ht VocGr 399, Lecl, Dv, H; Hb ap. Lh). Ref.: A (begarritako,<br />
belarrietako); Etxba Eib (belarritxakuak); Iz ArOñ (beláarrittakuak), Als (belarritakúk); Elexp Berg. 1.<br />
Pendiente. "Pendants d'oreilles, beharrietakoak" Ht VocGr 399. "Arracadas: (c.) arrakadak, belarrietakoak, (G)<br />
zirzilluak" Añ. "Beharrietako, pendant d'oreilles" Dv. "Beharrietakoak (L), pendants d'oreilles. Id. beharrietako<br />
petentak (He Phil). Syn. zirzilluak, belarrietako zirzilluak (V, G), petentak (L, BN, S)" H. Cf. He Phil 352:<br />
eskumuturretako eta beharritako yoia urrezkoak. v. 1 belarriko. Eman ziotzan beharritakoak edo petentak,<br />
eta esku-muturretakoak edo brazeletak, egin zion laguntzaren alderat. Lg I 66. Egizu kontu, leku onetatik<br />
datorren guziarentzat astean beiñ botatzen dirala perlak, diamanteak, belarritako eta ebilla ederrak. AA III<br />
439. Eliezer-ek berekin zeramazkien belarrietako eta eskumuturretakoak eman ziozkan. Lard 27. Emazte eta<br />
alabaen urrezko zirzillu edo belarrietakoak eskatu ziezten, oiekin jainko bat egiteko. Ib. 79. Eman ziotzan<br />
urhezko beharrietakoak. Ib. 24, 22. Eman ziozkaten bada zeuzkaten jainko arrotz guztiak, eta berekin zeuzkaten<br />
belarrietakoak. Ur Gen 35, 4 (Ol belarrietako guziak; Urt erreztun hekien beharritarik dilindan zeudezenak, Bibl<br />
beharrietako usteiak). Baita diamantezko belarritakoak, / Erregiñak daukazan baño obagoak! AB AmaE 280.<br />
Artu urrezko erloio edo orduari ederrak eta, part! itxasora, artu diramantezko belarritakoak eta, part! A<br />
BGuzur 142. Arrek iri ekarriko dizkian belarritakoak, eraztunak, pitxiak eta soñekoak! Ag G 260. Batak<br />
ollaskuak, bestiak usakumiak, bestiak bildotsa, besteak belarritakoak eta nik eztakit zenbat gauza, erregalo<br />
egiten omen dizkaten atsuari. Urruz Zer 42. Goiz artan bina gerazi belarritako yarri zituen ollanda ark. 'Pour<br />
pendeloques'. Or Mi 17. Andregai txiki oso polita bilatuko zidala esan zidan; arribitxizko belarritakoekin eta<br />
estalki gorriz jantzia. Sabiaga Y 1934, 26. Belarritako zuri dirdaitsu; / lauso lezake begia; / izotz-tanta bat<br />
eguzkik jo-ta / ez ua bezin argia. Canc. pop. in Or Eus 362. Gezur-pitxi ta txintxirrin disdiratsuak ere bai ugari:<br />
erestun, eskuturreko, belarritako, zintzurreko... Alt LB 80s. Ez dakit zer saltzen duan: bizarra kentzeko orritxoak<br />
ala belarritakoak. Lab SuEm 167. Guztiak euren urrezko belarritakoak kendu eta Aaron-i emon eutsoezan. Ker<br />
Ex 32, 3 (Bibl beharritako urre eraztunak).<br />
2. "Belarritako, comisión, encargo en secreto (V-m)" A Apend.<br />
belarritar. Partidario del oído. --Gero, liburua itxi, ta itz aiek entzuten iarraitze bezalako ori, [...], ez da<br />
batere txarrago begi-emate edo contemplatio ori baiño. --Neretzat bezala ari zera, ni oso belarritar bainaiz. Or<br />
QA 126. Belarritar oriek ederki baliatu oi dira beren ixiltasunean ari dirala, beren arnasaz beraz ere [...]<br />
Iainkoaz oroitze ori ez galtzeko. Ib. 131. Dabid ain begitar dala, aski belarritar dugu. Ib. 132.<br />
belarritxo, beharritxo (Urt III 202). Dim. de belarri. Buruko zapia askatu, belarrondoko illetxoak<br />
beatzakiñ jaso ta lotu zuan ostera zapi ori, txiztanak, belarritxo biren irudira, tente ta lerden jarriaz. Ag G 53s.<br />
belarritzar, belarrizar. Aum. de belarri. Midas Erregeak omen zituan belarritzar batzuek, astoarenak<br />
zirudienak, eta iñork ez ekusteagatik estaltzen omen zituan kontuz illearekin. AA III 490. Gure autuben adi egon<br />
dalako bere belarritzarrakaz. Otx 176. Lenen-lenengo belarri zarrok txikiagotu bear deustazuz. Bilbao IpuiB 20.<br />
belarrizaldeko (AN-larr), beharrizaldeko (Ae; Lar DVC 189), bearrazaldeko. Ref.: A Apend (bearrizaldeko);<br />
Asp Leiz. Sopapo, bofetada. "Bearrizaldekoa, bearrizondokoa, bofetada" Lar DVC 189. "Mojicón" A Apend.<br />
"Bofetada" Asp Leiz. v. belarrondoko; cf. BELARRIZ ALDEAN JO. Ematen zizkioten bearrazaldekoak<br />
erraten ziotela adibina zak nork ematen drauan. Ber Trat 10v.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
706
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
belarrizar. v. belarritzar.<br />
belarrizari, bearrizari (Lar). "Cañuto, soplón" Lar.<br />
belarrize, bearrize (Lar). "Cañutazo, el soplo que se da en secreto a otro" Lar. "Soplo, aviso, delación" Ib.<br />
belarrizkinako, belarri-eskiñeko (V-ger), belarrezkinako (V-gip). Ref.: Ort Voc; Elexp Berg (belarrezkiñako).<br />
"Belarri-eskiñeko, sopapo, bofetada" Ort Voc. "Torta, bofetón en la cara. Belarrezkiñako bat emungotsut, gero<br />
e!" Elexp Berg. v. belarrondoko. Belarri eskiñeko bat omon dost lelau-lelau. Ort Oroig 96.<br />
belarrizle, bearrizle (Lar). "Soplón" Lar.<br />
belarroi. v. BELE-ERROI.<br />
belarrondeila, beharrondella (S), beharrondoella (S). (Pl.). Paperas. "Beharrondellak, -ondoellak (S-saug), les<br />
oreillons" Lh.<br />
belarrondo, beharrondo (SP (sin trad.)). 1. Oído. Sapar-ondok behar-ondo. "Derrière le buisson il y a<br />
souvent quelque oreille (qui écoute ce qu'on croit dire en secret)". O Pr 404. Kantari zarra isildutzean / Oso<br />
samurrik nenguan; / Kantua daukat gaurdaiño ere / Ementxen, belarronduan. Ag Ezale 1897, 186.<br />
2. (V, G, AN ap. A), belarondo (Lar), beharrondo (BN, S ap. Lh; Hb ap. Lh), belarriondo, begarriondo. Zona<br />
de la cara junto a la oreja; carrillo, mejilla. "Abofetear, masallean, belarondoan, bearriz aldean jo, bufetatu" Lar.<br />
"(Hb), joue, mâchoire" Lh. v. ahutz, masail, matrail. Sistiriña dariozu / ukondoetatik, / txapelaren atala /<br />
belarri ondotik. Zav Fab RIEV 1909, 37. Pauko kuntrolür jaunak zer lana egin zin, / Eihartxeri bilhutaik lothü<br />
zeionin! / Berak ere pelüka, bertan lürrian zin, / Bi beharronduetan Eihartxe ilhagin! Etch 272. Jaun ihiztaria<br />
goizetan ernerik / Ixil dago kaiolan kokorikaturik, / Harma behar-ondoan, begiak argirik, / Othe denez airean<br />
ihizi-lerrorik. Arb Igand 8. Gaztaiña margoko ule ugari eder, kopeta-aldean da belarrondoetan, berez,<br />
egokitasun andiagaz kiskurtua. Ag AL 11. Bere ortz ustelak erakutsiaz belarrondotik belarrondorañoko aoa<br />
irekitzen zuanean, izutu egiten zan edonor. Ag G 170. Buruko zapia askatu, belarrondoko illetxoak beatzakin<br />
jaso ta lotu zuan ostera zapi ori. Ib. 53s. Basaurdeari belar-ondoan segakada ikeragarria emon eutson eta<br />
belarria, azkorakadeagaz sezpala lez, lurrera yausi zan sartadeagaz bat. Larrak EEs 1927, 92. Atrapetan dau<br />
bertan, asten yako auska, / Belarrondua jarri eutsan berotuta. Enb 163. Bearra duenak begarri-ondoan atz (B).<br />
A EY III 103. Eskale maltzurraren erantzuna entzunik, belarriondoari azka ekiten diote baserritarrak. TAg Uzt<br />
240. Belarrondoko otzak astindu bear ziozkat. Ib. 46.<br />
Iru urte t'erdi pasatu ditut / Ei<strong>bar</strong>ren bertan serbitzen, / orduko ere ondo nekien / belarrondoa garbitzen [=<br />
'ser espabilado']. Tx B III 41.<br />
(B), beharriondo. Zona cercana a la oreja. "Belarri ondoan paratu zuen (B), [...] montra [...] beharriaren<br />
ondoan ezarri zuen (BN-arb)" Gte Erd 166. Cf. infra BELARRONDORA. Han berean, nere beharri ondoan,<br />
mehatxu batean bezala, boz bera entzun nuen hirugarren aldikotz. <strong>Bar</strong>b Leg 149. Liztorra bezela dabilkio<br />
zerbait belarriondoan. TAg Uzt 26.<br />
3. Sopapo. v. belarrondoko. Yuanes haundiak, hori entzun eta ximixta bezala badoa arrotzaren ganat, eta<br />
kondatzen ez diren paso, beharrondo, ukamilo ukaldi eta ostiko [...] emaiten dazko. Zub 107.<br />
- BELARRONDORA. (Decir, etc.) al oído. v. BELARRIRA. Arrast ixiotuaz joan jakon Indianoa, ta<br />
itxasgizonari esaeutsan belarrondora, euskeraz. Ag Kr 101. Huts egiteak nehor ezin du ohora, [...] / holakorik<br />
ez erran beharri ondora. Xa Odol 255.<br />
belarrondoka, beharrondoka (SP, H), beharondoka. Dando sopapos. "Behar ondoka" SP (sin trad.), que cita<br />
a Ax. "Beharrondoka, à soufflets répétés" H. "À coups de poings" Lh. v. belarrondokoka. Alde batetik eta<br />
bertzetik beharondoka hari zeikan, batean bizarra, bertzean beharriak thiratzen zerautzan. Ax 343 (V 228).<br />
belarrondokatu, beharrondokatu (H), beharondokatu. Abofetear. "Beharrondokatzea, frapper à soufflets<br />
redoublés" H. Orduan thu egin zioten bisaiarat, eta batzuek ukhumilakatzen zuten, eta bertzek<br />
beharondokatzen. TB Mt 26, 67 (Lç bufeta zezaten, HeH beharrondokoka hari zitzaizkon).<br />
belarrondoko (V, G, AN; Lar, Añ, vEys, Dv (V, G), H; belaarrondoko V-gip), beharrondoko (L, BN, S;<br />
VocBN, Gèze, vEys, Dv, H, A), belarondoko (V-gip), beharondoko (SP, Urt, Ht VocGr), belarriondoko (V, G),<br />
begarri-ondoko, beharri-ondoko (AN). Ref.: A (belarrondoko, belarriondoko, bearri-ondoko); A Apend<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
707
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(belarriondoko); Lh (behar-ondoko); Iz ArOñ (beláarrondoko); Etxba Eib (belarondokua); Elexp Berg; Gte Erd<br />
304. 1. Bofetada. "Behar ondokoa, soufflet" SP. "Alapa, mazelákoa, matraillákoa, [...] beharondókoa" Urt I<br />
470. "Soufflet, beharondokoa" Ht VocGr 426. "Bofetada, bofetón [...], masalleko, matralleko, matalekoa,<br />
autzekoa, belarrondokoa, zaplada, zinkeia, ukaldia" Lar. "Soufflet, mathelako, beharrondoko, buhader, hauspo"<br />
Gèze. "Beharrondoko, soufflet sur la joue" Dv. v. belarrizkinako, belarrizaldeko, masaileko, ahutzeko,<br />
zaflako. Ikhusiko duzu emazte gaixto bat, hasten dela oihuz, [...], zeren bere senharrak, soberaniak gainez<br />
eginik, behar-ondoko bat eman dioen. Ax 517 (V 333). Baldin lurreko Errege bati behar-ondoko bat emaiten<br />
dioenak gaztigu handiagoa merezi badu, edozein bertzeri emaiten dioenak baiño. Ib. 609 (V 391). Zenbat illetiraka,<br />
zenbat ostiko, zenbat bear-ondoko edo masalleko etzituen Jesus Onak artu? Mb JBDev 15 (ed. 1900, 37<br />
belar-ondoko). Esan ta egin ematen dio / Bere arpegi ederrean / Belarrondoko portitz bat, zeñez / Ezarri zuen<br />
lurrean. Bast 14. Izan zuen atrebentzia behar-ondoko bat emateko nausi dibinoari. Lg II 261. Blasfemia asko<br />
esaten eutsezala bere izen santuaen kontra, eta estaldurik bere arpegia, emoten eutsezan belarrendoko [sic]<br />
andiak. Oe 155s. Emoten deutsa konfirmau onduan belarondoko txikin bat. CrIc 134. Eman zion etsaiak juduari<br />
belarrondoko edo masallako ikaragarri bat. Mg CC 224. Neskatilla onek atzeratu eban gorputza, baña bai<br />
prestau bere besua emoteko belarondoko ain sendo ta zolija, zein da ikariaz, ta uste bagako esku ezartiaz, jausi<br />
zan beera [mutilla]. Mg PAb 106. Haren aurpegi adoragarria dakusat guzia behar-ondokoz uspeldua ta kherru<br />
zikhinez estalia. Dh 484. Auzoko persona nausi batek belaarri ondoko bat emoten badeutsa zeure umiari. fB Ic I<br />
app. 15. Aurpegi beneragarrira txistu egin, ta belarrondokoak emoten deutsez. Añ EL 2 220. Azotez ebagirik eta<br />
belarrondoko eskergeakaz lotsaturik entzuten zenduala [...] eriotzako sentenzia. Ib. 115s (EL 1 108 matrallako<br />
gogorrakaz). Laido handirekin herrestatua Jerusalemeko karriketan, azote kolpez zaurthua, burlatua,<br />
beharriondokoz joa. MarIl 227. Zugaitik artu zituzan belarrondokuak, lotsarijak, azotiak. Ur MarIl 114. Ez<br />
diotzate bekhaiztuko thu eta beharrondokoak, gaxtaginekin emanen dute. Hb Egia 47. Yo zuten ukumil ukaldika,<br />
eta batzuek eman zitiozten begarri ondokoak aurpegian. Echn Mt 26, 67 (SalabBN behar ondokoak). Erraiten<br />
zeren: salütatzen zütügü, Jüdiuen erregia; eta beharrondoko emaiten zeren. EvS Io 19, 3 (He ahutzeko, LE<br />
zaflada). Emango diat belarriondoko bat! Sor Gabon 22. Nork ematen zion ikusi gabe, belarrondoko portitz bat<br />
artu zuen. Arr May 27. Errukigarri aren sariya izan oi zan gosea, itz gogorrak eta maiz belarrondokoak eta<br />
ostikarak. Apaol 94. Behar-ondoko bat ederra eman deie, gure ministro, prefet eta botiga guziari, Bordaleko<br />
soldado tribunalak. HU Zez 134. Eskualdun soldado horri eman zioten beharrondoko bat. Ib. 24. Artu zituzan<br />
matrallako eta belarrondoko andiak, burla, <strong>bar</strong>re eta destaña ikaragarriak. Itz Azald 34.<br />
(s. XX) Bethi eta bethi azken zimikoa, azken behar-ondokoa eta azken ostikoa, ez apezarentzat ez (mihiz ba, ez<br />
ordean izaitez). Eskual 7-8-1908 (ap. DRA). Harek gibeletik zimiko; hunek, itzul eta, beharrondoko. JE Bur 43s.<br />
Pozik emango zizkioken belarrondoko eder eder bi. Ag G 226. Motrollo ezta aren bildur, belarrondoko bategaz<br />
urriñera bidalduteko biar dan baño zazpi bidar indar geiago dauko ta. Kk Ab I 35. Mutill ergelari belarrondoko<br />
bat emanaz, lurrera iaurti edo bota du. JBDei 1919, 278. Beharrondoko batez erroz gora aurthikitzen du<br />
Zirikandok Mattin. Ox 60. Omoten-tsaten belarri-ondokuegaz zurtute itxikot dauen lekuen! Ort Oroig 98.<br />
Ostikada ta belarrondoko galantak banandu dautsiez. Kk Ab II 55. Ematen diyodan belarriondokoarekin, artoalia<br />
apurtzen dan bezela nere atzaparretan apurtuko det. Alz Burr 25. Beharrondoko bat eman zion, zolia,<br />
merezi baitzuen. Mde Pr 159. Ia neure esku berberonek be belarri ondoko bana emon agiñean izan dotaz-da.<br />
Bilbao IpuiB 87. Hemendik ezpadituk bi hogerleko ateratzen, belarrondoko bana emango dizkiagu aitak eta<br />
biok. Arti Ipuin 25. Etxekoandreak, esaten dio mutillari: belarri ondoko bat ala bi nai dituzu? And AUzta 50.<br />
Sorgiñak, belarrondoko aundi bat jaurti zetsan aurreko gabian bezela. Etxba Ibilt 468.<br />
2. (V-gip, AN-gip; vEys), belarondoko (Lar), beharrondoko (L, BN, R-vid; SP, vEys), belarriondoko,<br />
beharriondoko (Sal, R; Hb ap. Lh). Ref.: Bon (beharri-ondoko); A (belarrondoko, bearrondoko); Lh (beharondoko).<br />
Almohada. "Behar-ondoko. Oreiller. Lumatxa" SP. "Cabecera de cama, almohada, burukoa, buhurdia,<br />
aurdikoa, belarondokoa" Lar. "Belarrondoko (G, V), beharrondoko (L, BN) soufflet; (L) oreiller (inconnu<br />
aujourd'hui)" vEys. "Behar-ondoko, coussin, oreiller" Lh. "En algunos sitios, almohada. Se conoce la voz en<br />
Ei<strong>bar</strong>, por el chiste que permite el equívoco homofónico, pero no se usa. En su lugar se dice almuadia, almuadaazala.<br />
Cuando se procura no incurrir en el <strong>bar</strong><strong>bar</strong>ismo se dice buru azpirakua" Etxba Eib. Cf. And AUzta 50:<br />
"Naparroan almohadari esaten diote belarriondokoa"; Garate 6. a Cont BAP 1949, 355: "Un estudiante<br />
guipuzcoano fue a examinarse al Instituto de Bilbao. En la fonda, una sirvienta de Amoroto le preguntó: Nai<br />
dezu belarrondoko bat?. El guipuzcoano se alarmó, porque creyó le ofrecía una bofetada, cuando en realidad la<br />
oferta era una almohada sobre la que se posa la oreja del durmiente". v. aburdiko, bururdi, buruko.<br />
3. (V-m ap. A). Patilla. Arpegiz eder, martzal eta gorri zen; illea zuri, belarrondokoak (patilla) motz-motzak<br />
eta begiak txipi bezain diztiratsuak. Etxde Itxas 46.<br />
belarrondokoka, beharrondokoka, beharondokoka (Urt V 309). A bofetadas. "Colaphizare, [...]<br />
beharondókoka vel mazelákoka" Urt V 309. v. belarrondoka. Thuka, behar-ondokoka, ile-tiraka, ostikoka<br />
darabilate. Dh 483. Bertze batzuek berriz beharrondokoka hari zitzaizkon. HeH Mt 26, 67 (TB<br />
beharondokatzen).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
708
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
belarrondota, bedarrondota (V-gip). "Las tareas del heno. Bedarrondotia lan astuna da" Elexp Berg.<br />
"Aurtengoz akabaittugu bedarrondotak" Ib.<br />
belarrosi. v. bilarrauzi.<br />
belartari (Lar), bedartari (Lar). "Herbajero, arrendador de las yerbas, belartaria, bedartaria" Lar.<br />
belartatu (Lar), bedartatu (Lar). "Herbajar, pastar los ganados" Lar.<br />
belarte (Lar, Hb ap. Lh). Velarte. "Velarte, un paño fino, es voz bascongada belartea, intermedio de velo y de<br />
pelo" Lar. "(Hb), sorte d'ancien drap fin, et de bonne laine" Lh. v. belabre. Indazu belartezko xakea zerren<br />
er[r]axazkoa megatx da otz onegazko. "Dame el sayo de velarte". Mic 12v. Belarte-atorra, illagi gozo-fiñezko<br />
galtzak eta oiñetako leunak, eta aste-egunetan bellori fiñez jantzi-ta bere burua ederresten zuan. "Sayo de<br />
velarte". Berron Kijote 31.<br />
belartegi (AN, L-ain ap. A; Aq 1286, -lh- Dv, H; belharthegi Hb y Foix ap. Lh), bedartegi (H), belartei. 1.<br />
Henil. "Henil, belartegia" Aq 1286. "Fenil" Dv y H. v. beluztegi, belardi (3). Sartzen bada <strong>bar</strong>nerat<br />
[belharra], itxurak enganaturik, belhartegian bihurtzen da, berotasuna hartzen du eta gozoa galtzen. Dv Lab<br />
121s. Hainitzek bazka-zilhoak egiten dituzte errextasun batengatik mañateren gainean. Hori baino hobe laiteke<br />
kanpotik ematea belhartegiari bidea. Ib. 218. Aberetegiko hatzak ez du belhartegian sarthu behar. Ib. 128.<br />
Miatuko zituzten xeheki oihanak, xarak, urruneko etxeak, sabai edo belhartegiak eta ardi bordak. Elsb Fram 71.<br />
Haur hotza, mukuzua baizik ez zen oraino, eta belhar-leatxunak behin baino gehiagotan sartzen zituen, xixtuz,<br />
belhar-tegi nekeenetan. <strong>Bar</strong>b Sup 145. Elizak bilhakatu ziren aberetei, belhartei... Iriart GH 1927, 148. <strong>Bar</strong>ne<br />
hau, jauregiko belhartegia edo sabaia zen, lehen; hemen etzaten ere ziren, belharrean, jauregiko hiru muthilak.<br />
JE Ber 60. Azkurria ere emango diezu ta aldaxka xamurrak ugari; negutean, berriz, eztiezue orregatio<br />
belartegirik itxiko. "Faenilia". Ibiñ Virgil 100. Suak suntsitzen du Hegiapalen borda bat, aldean duen belartegi<br />
batekin. Lf ELit 175.<br />
2. (AN-5vill), belategi (AN-5vill), belatei (AN-5vill). Ref.: A; Caro EJ 1951, 113; EAEL 67. Echaide Nav 102.<br />
Prado, herbazal. "Belategi, prado, hierbal" A. "Prados naturales que en Vera se llaman belartegiyak" Caro EJ<br />
1951, 113. v. belardi. Ni, ni naz bide zuzen edo belartegi onerako sar-bidea. Nere ondotik dabillena [...]<br />
sartuko da belardi onak diran tokian. Mb IArg I 372. Ardiak joan bear dute arzaiak daramazien larrera edo<br />
belartegira. Mg in BOEg 2543.<br />
belarti. "Herboso, belartsua, belartia, belarduna, bedartsua" Lar. v. belartsu.<br />
belarti. v. belardi.<br />
belartsu (Lar, Añ (G); -lh- Urt I 96, Dv, A), bedartsu (Lar, Añ (V)). Herboso. "Acerosus, belhartsúa,<br />
lastotsúa" Urt I 96. "Herboso" Lar y Añ. "Herbeux" Dv. "Abundante en hierba" A. v. belarti. Toki ura<br />
belartsua zan gero. Ol Io 6, 10 ( Leon, Or, IBe belartsu; Lç zen belhar handi lekhu hartan). Iturribegiko ur<br />
txirrioak, eskeñitako ur eztiakin batzen diran sakan ixil eta belartsuaren gain, oña ezarri etzazun. Zait Sof 109.<br />
Eguerdi-aldean, Gorbei-mendie dakusgu, ango atx eta landa guri bedartsuekaz. Akes Ipiña 21. Lur mardul eta<br />
ezotasun goxoz bustitakoetan, landa belartsu ta emankorretan. Ibiñ Virgil 86. Zoaz Tarento oparoaren inguruko<br />
baso mearretara, edota Mantua doakabeak galdu zituenak bezalako landatara, ibai belartsuan kikneak<br />
bazkatzen ditutenetara. Ib. 86.<br />
belartu (Lar, Añ), bedartu (Lar, Añ (V)). 1. "(Hacerse, y llenarse de) hierba" Lar y Añ. "Belhartu, pousser en<br />
herbe" Dv.<br />
2. "Marchito" BeraLzM.<br />
belartxeta. v. belatxeta.<br />
belartxiki. "Lechón, marrano: (V) txarria, belarluzea; (G, AN) txerria; (c.) lauñekoa, urdea; (V) belartxikia,<br />
ganadu baltza" Añ. Cf. belarluze (3).<br />
belartxo (Urt V 13), bedartxu. Dim. de 1 belar. Kangrenatzar bat jajoko jako / Ondo ezpadogu sajeetan; /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
709
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Ez dira ez onlango heridak / Bedartxubakaz osetan. Mg PAb 63. Gorrotorik eztauke bedartxu oztiñak / txori<br />
pijuak dira zugaitz atsegiñak. Laux BBa 90. Basoko lau bedartxu daukodaz egosten lapikotxu onetan, eta gatz<br />
<strong>bar</strong>ik, atan be. Otx 110.<br />
belartza (Lar, Añ), bedartza (V-gip; Lar, Añ; -tzaa V-gip). Ref.: Iz ArOñ (bedártzaa); Etxba Eib (bedartzia);<br />
Elexp Berg (bedartza). 1. Prado, herbazal. "Herbazal" Lar y Añ. "Bedártzaa, yerbal" Iz ArOñ. "Lugar de hierba<br />
tupida. Pagadittik urtenda gero zan bedartzia" Etxba Eib. "Lugar de hierba abundante. Leporaiñoko bedartza<br />
baten sartu giñan" Elexp Berg. Cf. A Morf 83 B (en relación con el sufijo -tza): "En Mondragón este sufijo<br />
profesional debe ser o haber sido tzae pues al recibir el artículo intercalan siempre una -i-. [...]. Lo mismo sucede<br />
en el tza (108) en acepción de grupo: bedartzaia 'campo de hierba', artotzaia 'maizal'". v. belardi. Tr.<br />
Bedartza se documenta en autores vizcaínos desde mediados del s. XIX; belartza en Uriarte y Azkue. <br />
Bedartzak, ganaduak eta lur gijaubak <strong>bar</strong>din egon biar dabe. "El pasto". Ur Dial 61 (It, Dv, Ip bazkak). Eta<br />
aziko dirade, azitzen diraden bezela zarikak belartzan ur korronten aldean. (Is 44, 4). Ur in BOEg 1194. Ibai<br />
baten ertzean etzunik bedartzan, / Mutill erdi mamo bat egoala lotan. AB AmaE 206. Bioleta bedartzan legez<br />
ezkutetan / Erri auxe dalako mendi artietan. Ib. 414. Beste bazkaldar guztiak mordoxketan jarri ziran, belartzan<br />
eserita. A Ardi 64. Bijen bittartian zaldijaren ugazaba bedartzan jarrita itxaron eta itxaron eguan. EEs 1924,<br />
159. Gaste orreik goruntz duaz / Abesti eta ikurriñez. / Lañuan baño tiro otsak: / bedartza dager odolez. "El<br />
hierbal es una mancha de sangre". Laux AB 53. Zelaian, bedartzan jesarri ziran, zabal lurrean, izadiak udarako<br />
gertau dituan bigungarrien ganean. Erkiag Arran 121. Ipiñeburuko artalde guztiek ango bedartza samurretan<br />
yaten deude. Akes Ipiña 19. Egunez, eguzkitan, bedartza orlegia, zidarrez <strong>bar</strong>reka. Egieder Usk 56 (ap. DRA).<br />
Guztientzako dozu / euskotar abegi, / bedartza loretuan, / ur, gaztae, mami. Gand Elorri 65. Esan zetsan<br />
azkenian, leiotik ikusi eban guztia lorateiko bedartzan. Etxba Ibilt 471.<br />
2. (Lar, Añ), bedartza (V-gip; Lar, Añ). Ref.: IzG 198; Elexp Berg. Cantidad de hierba. "Herbaje" Lar y Añ.<br />
"An dao bedártzaia! ¡qué cantidad de hierba hay allí! (V-gip)" Iz IzG 198. "Abundancia de hierba" Elexp Berg.<br />
v. belarketa, belartze. Baserri-jentea, [...], sarritan goganbeartsu ta errezeluz betea, sabaiko galtzu<br />
bedartzea eskeintzeko gertu agertu yaka. Erkiag BatB 113.<br />
belartzadi, belartzari (G-goi). "Belartzari, prado, herbal" JMB At. v. belardi.<br />
belartzari, bedarzari. "Herbolario, botánico: (c.) bedar- o belarzaria" Añ. Cf. belardazari.<br />
belartzari. v. belartzadi.<br />
belartze (-lh- S ap. A; SP, Dv). 1. Cantidad de hierba. "Belhartze handia, quantité d'herbe. Hau da belhartzea"<br />
SP. "Quantité de foin. Aurthen belhartze handia bildu dugu, cette année nous avons amassé une grande quantité<br />
de foin" Dv. "Montones de heno" A. Belarze (1284). TAV 2.1.8 (nombres de los seles de Roncesvalles). Don<br />
Semen de belarze (1309). Arzam 164. Belarze ezkiza (1284). Ib. 164.<br />
2. (-lh- SP, Dv, H (L)). Primavera. "Belhartzea, belhastea, printemps" SP. "Printemps" Dv, que cita a EZ y He.<br />
"Printemps (abondance d'herbes, ou saison où l'herbe pousse)" H. v. bedatse. Aroen izenak dire, belhartzea,<br />
uda, ihartzea edo larazkena eta negua. EZ Eliç XXIV. Eguna ganbiatzen baita bethi gauera; uda-hastea edo<br />
belhartzea, udara; uda, belhar ihartzera edo larazkenera; larazkena negura eta negua uda-hastera. SP Phil 469<br />
(He 475s belharze).<br />
3. (-lh- Dv A). Tiempo de la siega. "Belhartze (S), temps de la fenaison" Dv. --Belhar ephaiteko arorik<br />
hoberena da lore bethean, hazia egin aintzinean. Zohitzera uzten bada hazia, belharrak galtzen du bere<br />
indarraren erdia. --Erne egoteko da beraz belhartzetan. Dv Lab 119.<br />
belasa. v. belaze.<br />
belasaran. v. BELA-ZARAN.<br />
belaska. v. 1 belaxka.<br />
belaskiro. "(G), con torpeza" A. Cf. 1 belaxka.<br />
belasoro. v. BELAR-SORO.<br />
belaste. "Belhartzea, belhastea, printemps" SP.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
710
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
belastun (BeraLzM). Pendiente. Neol. creado por AG en 1896, de belarri 'oreja' y estun 'aro, anillo' (AG 1015<br />
nota). Según NeolAG el primer ej. se encuentra en Euzkadi 1915, 466.<br />
belategi. v. belartegi.<br />
belati. v. belardi.<br />
belats (belas G-to ap. A Apend), belatz, belatze, beratz (V ap. A). 1. Prado. "Hierbal" A. "Herbal" A Apend. v.<br />
belardi, belaze. Irabaztun ori lanian aixa / belatze tontor batian. EusJok II 73. Orduan, sagar-ondoak eta<br />
belatzeko landara guziak obeto artzen dituzte lurreko janariak, eta simaurra zabaldu ta gero arretziak ondasun<br />
asko ta asko dakarzkie sagasti ta belatzari. EEs 1916, 271. Lurraren azal muskerra arrotzen / ari dira azpiti<br />
gora; / ba dute neke larrutzerako / euntze (belardi, belats) geienen galdorra. "Trabajo les queda mientras<br />
desuellen la mayor parte de las crestas de las praderas". Or Eus 296.<br />
2. belatz. (Uso pred.). (Estar, etc.) cubierto de hierba. Sagar-ondoa besterik ez badago sagastian, lurra azalarrotu<br />
[...] egiten da. Sagastia belatz badago, belar gañera simaurra zabaldu ta arret arin bat ematen zaio<br />
lurrari. EEs 1916, 271. Sagastia belatz dagonean. Ib. 271.<br />
belats. v. 1 belatz.<br />
belatse. v. bedatse.<br />
belatu. Velar, cubrir con un velo. Baldin beraz emaztea ez bada belatua, motz derotzatela biloak. TB 1 Cor<br />
11, 6 (Lç estaltzen ezpada, Dv estaltzen ez bada).<br />
belatu. v. beilatu.<br />
belatx. v. 1 belatz.<br />
belatxar. v. belatzar.<br />
belatxarre. Corneja cenicienta. "Belatxarrea, corneille mantelée (la). Burua, lephoa, hegalak eta buztana<br />
beltzak ditu: gainerateko guzia, zuriska da. Hortarik heldu zaio bere izena, ezen hemengo grisa eta Bizkaiako<br />
arrea gauza bera dire" Dass-Eliss GH 1923, 490 ( Lh). v. bele. Mamu tzar hainitz garbitzen du<br />
belatxarreak, bainan xori ttipi frango ere ba. Dass GH 1923, 490.<br />
belatxau (G, BN-lab; Lar, Hb ap. Lh , H (V, G)). Ref.: Lh; Arzdi Aves 163. "Graja, belatxaua" Lar.<br />
"Hay grajas y grajos, belatxauak" Lar Cor 42. "Belatxaua. Graja" Izt C 197 (en una lista de aves). "Choucas,<br />
espèce de corbeau. Syn. belatxikia" H s.v. belatxa. "Corvus corone. Belatxaua, beltzurra (G). Graja" Arzdi Aves<br />
163. "Belatxaua, choucas (le). [...] Etxe-usoaren heintsukoa da. Ez du beleak bezen luma beltza azpian bederen.<br />
Beleetan bat balinbada ongi-egilea, denik ere hau da: hainitz sagu, arratoin eta suge jaten du" Dass-Eliss GH<br />
1923, 491 ( Lh). "Épervier" Lh. Belatxaua dorre edo etxe handi zahar bat den zoko guzietan kausituko da:<br />
hango hegaztina da. Dass GH 1923, 491.<br />
belatxeta (Lar, H; -xet Hb ap. Lh), belartxeta (Lcq 128, BeraLzM). "Espliego, viene del bascuence esplika,<br />
ispilikua, belatxeta, que vale lo mismo" Lar. "Espilikua, belatxeta, espliego" Izt C 44 (en una lista de nombres de<br />
plantas). "Lavande, plante" H. v. BELAR XUT. Bazekian [...] zeiñ tokitan zeuden kamamilla, belatxeta,<br />
karraskilla ta beste orrelako belar mota gizonarentzat osasungarriak. Ag G 3.<br />
belatxi (H, Arzdi Aves 163). "Belatxia, grajo" Izt C 197 (en una lista de aves). "Geai, oiseau" H, que cita a Izt.<br />
"(Pyrrocorax alpinus Vieill.). Belatxiya, belatxiki" Arzdi Aves 163.<br />
belatxia. v. belaxte.<br />
belatxika. v. belatxinga.<br />
belatxiki (Lar, Añ, H, Hb ap. Lh, Arzdi Aves 163), beletxiki. "Grajo, belatxikia. Lat. gracus, graculus" Lar.<br />
"Grajo, cuervo menor: (c.) bela txikia; (V) erroia" Añ. "(G) choucas" H (que s.v. belatxa da tbn. la acepción de<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
711
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"geai [= 'arrendajo'], syn. uxkinaxoa", aunque advierte que es más probable la primera acepción). "Belaxiki (Hb),<br />
par extens. geai" Lh. "(Pyrrhocorax alpinus Vieill). Belatxiya, belatxiki" Arzdi Aves 163. "Bele-txiki [...],<br />
grajilla" MItziar Txoriak 185. Badakit, enzunaz beste gabe, neskatx gazte baten izena dagoala itxatsirik<br />
liburutxo onen aurkean, jardungo dutela siñuka ez gutxik, diotela beren artean, iñoren lumaz janzi nai duela<br />
bela-txikiak. VMg IX. Literaturako idazlanak ondu ditu hartan [Kornubieran], hala nola An Balorez<br />
("Belatxikia" Kornubiaren ikur-hegaztia) deritzaion antzerki bat. Mde Pr 259s.<br />
belatxikiar. "Grajuno" Lar.<br />
belatxiko (V-arr ap. A), beletxiko (V-arr ap. A). "Belatxiko, vencejo (pájaro)" A. "Beletxiko, golondrina" Ib.<br />
"Elizelai, txirritxori, zirrinkillu, belatxiko eristen dautsogu erdeldunak 'vencejo' eristen dautsoen txorijari" Altuna<br />
Euzk 1930, 448.<br />
belatxinga (V-arr-ger-m-gip, G-goi-bet; VocZeg (-ea det.), Hb ap. Lh , MItziar Txoriak), belatxingar,<br />
belatxika (V-arrig-oroz, AN, BN), belatzinga (BN-lab). Ref.: VocZeg 287; A (belatxika); Lh (belatzinga); Iz<br />
ArOñ; Etxba Eib (belatxingia); SM EiPáj; Elexp Berg. Chova; usado tbn. referido a otros córvidos.<br />
"Belatxingea" Izt C 197 (sin trad.; en una lista de aves). "Grajo" VocZeg 287. "Corneja. Sg. Larrinoa, es un ave<br />
conocida con el nombre de Pyrrhocorax alpinus" A. "Belatzinga, hobereau (le). [...] Mirotza baiño tipixago<br />
izanagatik, ez litake errex hartarik berextea, mokoaren bi sahetsetan bizar beltz bat ez balu. Xori tipiak arras<br />
maite ditu: allardak halere bertzeak baino nahiago. Ezinbertzean bakarrik lothuko da mamutxeri eta guziz<br />
larrapoteri. Zuhaitzetan eta harroka zilhoetan egiten du bere ohantzea. Haitz-xoria berdin erraten diote leku<br />
batzuetan belatzingari" Dass-Eliss GH 1923, 380 ( Lh). "Belaxinga (Hb), corneille" Lh. "Belatxingea [...],<br />
corneja" Altuna Euzk 1930, 502. "Variedad de cuervo" Etxba Eib. "Chova piquirroja, (Coracia pyrrhocorax),<br />
crave à bec rouge. Belátxinga. Belatxingaak, las chovas piquiamarillas" Iz ArOñ. "Chova piquirroja" MItziar<br />
Txoriak 187. "Corneja negra, (Corvus corone)" SM EiPáj. "Grajo. Bela hankagorri bat. Rioja aldian belatxinga<br />
bandara galantak ikusten die" Elexp Berg. v. bele. Txotxaren agertzearekin bat, olloak karakaka asi ziran,<br />
eta xaguxar eta belatxingak egalka. Eston Iz 89. Primaderan eta udazkenean nun-nahi kausi ditake belatzinga.<br />
Dass-Eliss GH 1923, 380. Makilla kakodunean belatxinga zegoen kuzkur, ta aren ondoan ollo zuri bat, eta<br />
arkaitzeti zilintzan bae bat. 'Corneille'. Or Mi 72. Aizaro bildurgarrietan, sorgiñaren aurretik olloaren karaka<br />
entzuten zen eta belatxingarren ega-ukaldia. Ib. 72. Naiz erriak bestela uste, ontza, mozoloa, untza ta belatxinga<br />
gautxori arrapariak, nekazariaren lagunak dira. NekIr 65. Arte arro gaiñetik eta ezker-aldetik, edonolako auzi<br />
berriak mozteko belatxinga batek adieraz ezpazidan, ez zure Meri zaharra ezta Menalk ber-bera ere, ez<br />
zitezkean bizirik. "Cornix". Ibiñ Virgil 59. Belatxinga nekagarriak aldarri betean euriari ots-egiten dio ondar<br />
legorrean bakar dabillen bitartean. Ib. 77.<br />
- BELATXINGA MOKO-HORI. "Belatxinga moko-oria, Pyrrhocorax graculus, chova piquigualda" MItziar<br />
Txoriak 187.<br />
belatx-kume. v. belazkume.<br />
belatxo, belatxu. Dim. de 1 bela. Cf. Lar: "Velacho, voz bascongada, es diminutivo de bela". Etsaiaren La<br />
Capitana aldondu zanean ekin zitzaion Don Antonio Almirantari, eta kanoi tiro batekin bota zion belatxo<br />
proakoa. Izt C 442. Neure lagunok, bai marinelak / o'in honi zer'in geinio? / Belatxu bati amarradute / ureri<br />
emon geinio. (V-arr) Balad 141.<br />
1 belatz (BN, S; Lcc, O-SP 226 SP, Lar Sup, Hb ap. Lh, H, A, VocNav), belatx (L, BN; SP, Dv, H), belats,<br />
pelatx (L-ain; Dv). Ref.: A (belatz, belatx, pelatx); Lh (belatz, belatx); Lrq /belác/. 1. Nombre aplicado a<br />
diversas aves rapaces. "Azor, belatza " Lcc. "Belatz veut dire proprement un épervier" O-SP 226. "Eskuko<br />
xoria belatxaren esperanzan utzi duzu, vous avez quitté le certain pour l'incertain" SP (con la indicación pr. de<br />
'proverbio'). "Azor, ave, belatza , aztorea" Lar Sup (que lo toma probablemente de Lcc). "Belaza,<br />
azorearen antzekoa" Izt C 197 (en una lista de aves). "(BN), épervier" Dv. "Pelatx. En quelques localités on<br />
confond pelatx avec belatx, épervier" Dv. "Belatxa. Épervier, oiseau, faucon en général. Syn. xaflaxa (V, G, L,<br />
BN), mirotza, belaioza (Is), xapalatxa (G), aztorea (G, L)" H. "Belatx (Lc, BN), gavilán" A, que para la forma<br />
belatz cita a Oihenart. "Épervier. On dit plus souvent esparbe" Lrq. v. apobelatz, zapelatz, gabirai, mirotz,<br />
aztore, belaoitz. Tr. Documentado exclusivamente en la literatura septentrional, aunque se encuentra como<br />
nombre propio en documentos navarros medievales. En Goyhetche se encuentra belatxa, con -a constitutiva.<br />
Agro de Gomiz Belatza (963). BGCard 15. Nunnu Belagga (991). Arzam 165. Alia vinea en valleio<br />
de belatza (1084). Ib. 165. In belatz mendia (1235). Ib. 165. Iauna hagoan iduki zazu ene hegatsa /<br />
Egin ohi tutzun legez uso eta belatxa. EZ Man I 106. Belatz duana ez utz hagati, austore jingei denagati. "Ne<br />
laisse pas aller l'épervier que tu tiens sur la perche, pour l'espérance d'un autour qui te doit venir". O Pr 85. Xoria<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
712
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
kagiolan emaiten den edo belatza bere lokharriez lotzen den bezala, eskuaren gainean iar dadintzat.<br />
"L'épervier". SP Phil 103 (He 105 astorea, Echve Dev 129 gabira<strong>bar</strong>en antzeko eiztariak erabiltzen duten<br />
txoria). Indietan ümen da herri bat non arranoak beno hanitzez, belatxak handiago beitirade. Egiat 256. Belatx<br />
bezain arhin banintz, / Juaiteko airian, / urzoño hura arrapa niro. "Guazen bada, guazen lagun" (Col. Chaho)<br />
(ap. DRA). Belatxa bat fite, bisa bis goiean / Balentzan zagona hegalen gaiñean. "Un autour". Gy 174. Belatxa<br />
airean duk hate, / Arranoa animuz bethe. "Le faucon est léger, l'aigle plein de courage". Ib. 227. Lau belatxek<br />
khendu nahi zioten sabeletik; bainan yaun batek haizatu ziotzan eta sendatu zioen hek egin zauria. Hb Egia 72.<br />
Hegalttoak oraino ditut laburregi; / Nik nola ihes egin belatx gaixtoeri? Elzb Po 216. [Parisiano hek] zutela<br />
iduri gure mendietan airean ikhusten ditugun belatxer edo letsuner. Elsb Fram 135. Oren eztia... Oren xuria...<br />
lokarturik harrabotsak, / Harrok'artetan elgartu dire multzoka xori belatsak. Ox 31. Ikusi dut belatsa frangotan,<br />
/ xori bati lotzekotan, / Hegaldatzen peña bazterretan, / hura nahiz ahurretan. Ib. 170. Lagun xoil bat ez norek<br />
lausenga baizik eta mendi gaitzak, / Noizean behin harroketarik hixtuka xori belatsak. Ib. 178. Goihenetxek<br />
botza idor zian; eta Ardatxek belatxa bezain arin. Const 39. Badu xaflaxak bertze izenik ere: belatza, zapalatza<br />
eta esparbera. Dass-Eliss GH 1923, 379.<br />
belatx (BN, S; VocBN, Dv, H (L, BN, S)), belax (Ae). Ref.: A; Lrq (bele); CEEN 1970, 326. (Aplicado a<br />
córvidos). "Corneille" VocBN, etc. "Corneja" A, que cita VocBN. "Herri zenbeitetan, hala nola Uztaritzen,<br />
belatxa erraten diote belamikari" Dass-Eliss GH 1923, 490. "Belax, corneille" Lrq. "Belaxak, choas (Ae)" CEEN<br />
1970, 326. v. bele.<br />
2. "(S), au pluriel, volatiles en général" Lh.<br />
3. (Empleado como adj.). Onelako jaun prestuak dirade euskaldunen odol garbitik sortargituak eta ez arako<br />
erbesteetako dantza zatar itxusi nazkagarriak usuan jarri nai dizkiguten txoro belatx uanditu aiek. Izt D 161<br />
(DRA lo interpreta como "casquivano").<br />
- BELATZ-ULITXA. Nombre de cierto parásito. Jakizu belatxa ulitxa (emozute nahuzun izena) hek han<br />
ilepean sorthuak direla, ba eta haziak, ilea janez. EGAlm 1904, 42 (ap. DRA).<br />
- JAINKO-BELATX. v. jainko.<br />
2 belatz (O-SP 226 SP, Dv y A). Afable, simpático, agradable. "On dit [...] en Basse Navarre gizon belatza<br />
pour un homme qui a un visage agréable" O-SP 226. "Simpático. Gizon belatza, hombre de rostro agradable" A.<br />
Cf. Lh: "Probablement contraction de beleratz, 'actif, diligent', et par extens. 'sympathique'". Azal zuri, begi<br />
urdiñ, gorputz iaioko mutilla, alai ta askatua, aratz ta belatza . Ag G 138. Kataliñ apal, belatz, lotsatiak,<br />
etxean bakarrik gelditzen zanean, bere aurrari egiten zizkon jolasak eta esaten zizkon txera palaguak etzuten<br />
beñere azken ta neurririk. Ib. 75.<br />
Dócil (referido a animales). Zaldi belatzak, jazar gogorrean, bultzada zailletan igorturik, pitza dariotela,<br />
aul ta kemenge, atzeraka asiarren, zaldikoai etzaiote ia nekerik ezagutu. Ag EEs 1917, 214.<br />
(Tiempo atmosférico) agradable, apacible. Giroa dago belatza, / atsez, inguramena, / kirioak oro lasayik, /<br />
sendixun, gotalmena. Aguerre Rev. Pamplona, Navidad 1957 (ap. DRA).<br />
belatz. v. belats.<br />
belatza. "Bandada de cuervos. Arto-saillian jatxi zan belatzia, eta baltz baltz agiri zan" Etxba Eib.<br />
belatzar, belatxar, beletzar (MItziar Txoriak), beltzar (H). Cuervo (la especie de mayor tamaño). "Beltzarra<br />
(bele-tzarra), espèce de gros corbeau" H, que remite a beltzurda. "Belazarra, el mayor, o sea, el que suele andar<br />
solitario o en pareja, el que se llama propiamente cuervo" Iz To. "Corvus corax, cuervo" MItziar Txoriak 182.<br />
(Aumen. despectivo de bele). Astoak bizkar ezurrean / Zeukan zori txarrez zauria: / Zan ikuskizun<br />
negargarria / Belatzarrak ekin zionean. Mg in VMg 113 (cf. ib. unas líneas más abajo belea). Ekusten zegoan<br />
larpetik Otsoa / Zein larri zerabilten astoa; / Astazaiak bereaz ez errukirik / Ez belatxarrari iges erazoterik. Ib.<br />
114.<br />
(Referido a personas). Zerbaitek esaten zion biotzondoan gau artan erauziko ziola bizia ainbeste gaitz egin<br />
zion belatzarrari. Etxde JJ 152.<br />
belatze. v. beilatze; belats.<br />
belatzinga. v. belatxinga.<br />
1 belau (Lar ( H), VocCB ( Dv)). "Valle, i<strong>bar</strong>ra, haran, irura, errepira, belaua" Lar ( H). "I<strong>bar</strong>ra, valle.<br />
Sin. Irura, hara[n], errepira, belau-a" VocCB.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
713
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
2 belau (L, BN ap. Lh; H (L, BN, S)). "Petite faucille à court manche et lame recourbée dont on se sert pour<br />
faucher l'ajonc épineux. Id. belhaugua, belauria" H. "Faucille à faucher les ajoncs" Lh. v. belagoi.<br />
(belauco). "Hueco que para el paso de una persona suele dejarse en los cierres de seto, tablas o piedras en los<br />
campos (Zuya)" LzG.<br />
belaugei. v. belagoi.<br />
belaugu. v. belagoi.<br />
belauki. v. 1 belaiki.<br />
belaume. "Belhaume (Hb), génération" Lh. Si no se trata de errata, puede ser cruce con ume.<br />
belaun (V, G, AN, Ae, Sal; Lcc, IC 441v, Lar, Lecl, Añ, VocCB, H, VocB, Zam Voc; -lh- L, BN; SP, Urt I 283,<br />
Ht VocGr, Arch VocGr, VocBN, Dv, H), belain (S, R; belañ Lar, H (S); belhain S; belhañ Gèze; belhaiñ Dv (S)),<br />
belein (R-is). Ref.: VocPir 297; Bon-Ond 141; A (belain, belhain, belaun); Mdg 163; Lrq /belhañ/; ContR 518 y<br />
531; Iz ArOñ, To, Als, Ulz, R 286 y 303; Etxba Eib; Holmer ApuntV; Elexp Berg; Gte Erd 13. Tr. Belaun (-lh-<br />
al Norte) es la forma general, salvo en textos suletinos, donde emplean belhain (belhaiñ, belhañ).<br />
1. Rodilla. "Rodilla, belauna, errodilea" Lcc. "Genouil" SP, Ht VocGr. "Rodilla de la pierna, belauna, belaña"<br />
Lar. "Genou" Lecl. "Genou, belaun (Ae, Sal), belain (R)" VocPir 297. "Belain, rodilla" Mdg 163. "Belain,<br />
rodilla. Belainak lurrian, (con) las rodillas en tierra" ContR 531. "Rodilla. Sin. bernia" Etxba Eib.<br />
Belaunetarañoko ura (G-azp)" Gte Erd 13. La supuesta var. belan que trae Harriet se trata de una deducción a<br />
partir de belanbiko. v. belaunburu.<br />
Hori ikhusirik Simon Pierrisek egotz zezan bere burua Iesusen belhaunetara. Lç Lc 5, 8. Dagoana belaunean<br />
oñatu, dabilena sabelean obatu. "El que está cansa en la rodilla, el que anda en el vientre mejora". RS 365.<br />
Anduraz beterik magalak / sendatzeko belaunak (Tolosa, 1619). TAV 3.1.25. Nola egoten baitirade batzuk<br />
Mezakoan belauriko solamente belaun bates. Ber Trat 31v. Arrazio da gauden belauriko bi belaunes ixilik eta<br />
geldirik. Ber Trat 28v (cf. BELAUNEZ). Hersten denean eztaki norat itzul presunak, / Mobimenduaz gabetzen<br />
ezen zaizko belhaunak. EZ Man I 43. Pensa bezate kofesorek zer hari diren halakoak belhaunetara ethortzen<br />
zaiztenean, zeren eztira egiteko gabe. Ax 267 (V 178). Bear dau begiratu leenago, zelan doean konfesoreen<br />
belaunetara. Cap 87. Eman ezak bi eskuez, bilha eztirok bi belhañez. 'Da con las dos manos y no recogerás con<br />
las dos rodillas'. O PrASJU 237. Zure bihotz bero hartan zoaz zure aita espiritualaren belhaunetara, akusa zaite<br />
[...] huts prinzipalez, eta harezazu absolbazionea. SP Phil 537 (He 545 oiñetara). Zergatik beraz bi belhañez<br />
belhariko? Bp I 125. Belhaunak aldi guzian flakatuko zaizko eta haren eskuek eztute indarrik izanen bere<br />
bulharren iotzeko baizen. Ch III 50, 2. Erabilli zuen kalez-kale, guziak lurrean belaunak ezarri ta ezagun zezaten<br />
beren bisorrei manaletzat. Mb IArg I 393. Yarri zen, ahuspez, haren aitzinean; eta, belhaunak besarkatzen<br />
ziotzola, erran zion: badakit, Jauna, ez dela deusere zure ahalez gorago denik. Lg II 40. Paraturik belaunok<br />
lúrrean. LE BOEanm 164.<br />
(s. XIX) Ill jat jaateko gogo guztija; ikara jabiltaz belaunak. Mg PAb 191. Au zegoan belaunak ikara egiten<br />
ziela, ta izerdi otz bat korputzean irtenda. Mg CC 125. Asmatu zelan gaur ezi, goitu ta neketuko dozun zeure<br />
gorputz gaistoa; esatez: [...], belauniko zaozanean, belaun baten egon. Añ EL 1 59. Belaunak ikara, gorputza<br />
adore baga ta odol-usturik. Ib. 188. Belaunak agitz ikaratzea, zabuka eta alboka ibiltzea eta bere gorputza ezin<br />
gobernatzea. Gco II 60. Ekusiko dezu batzuek daudela galtzak belaunetan estu gabe, besteak almilla edo txupa<br />
gorputzean sartu gabe. AA I 530. Zenbat egoten dira [...] mezatako denboran bertan zokoetan belaunikatu ere<br />
gabe, edo geienaz belaun bata lurrean duela? AA III 339. Edaten dezu ongitxo, ta jartzen iztun edo mututurik;<br />
[...] belaunak jartzen zaizkitzu kargapean dardaraz. Ib. 371. [Jaungoikua] noren izena entzunagaz luur joten<br />
dabeen luur, zeru eta infernuban dagozan belaun gustijak. Astar II 269. Belauna agirian / prakeen zulotik. Zav<br />
Fab RIEV 1909, 37. Ipiñirik bertatik / belaunak lurrean, / irurak umill daude / Jesusen aurrean. Echag 199.<br />
Gero aitzinian belhain batez belharikatzen zeitzün eta kolpü emaiten zeizielarik erraiten zeizien "Salütatzen<br />
zütügü Jüdiuen Erregia". UskLiB 39. [Zezenak] isterrak eta belaunak bear ditu biribillak. It Dial 93 (Ur<br />
belaunak, Dv belhaunak, Ip belhañak). Gizun bat hantxe ikhusten düt / Bürü zarra oro pelatürik / Bizkarra dü<br />
konkor / Eta belhaiñak kakotürik. Mustafa 122 (ap. DRA). Belhaunetarik goiti altxatuzko soinak, / Larru beltzak,<br />
hasean, beltzago eginak. Hb Esk 228. Begiratua imajiñan ta / belaun eskuia lurrian. Bil 53. Belhaunaren pean<br />
ez dut nahi trunpilorik. Laph 16. Jaiki zan, eta belaunetako ikarak pausorik ematen ozta utziaz, gizon-azkar aien<br />
ondoren joan zan. Arr GB 34. Belhauna handi eta makhur gidailak. '(Avec) ses grands genoux et son arrièretrain<br />
tordu'. ChantP 86. Mari-Santzen lasterra / Bost-Mendietan behera! / Lakharri Büztanobian sarthü da bi<br />
belhaiñak herresta. Ib. 214 (cf. Balad 80: bi belhañez herrestan sarthü da / Lakharri-Büstanobila). Estadu onian<br />
dago, eta ez balitz estul puxka orrengatik eta belauneko aiziengatik eta... Sor Gabon 44. Belaunari lur joazirik.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
714
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Bv AL 131. Gure belaunok bertan josirik / Gurasoen Jaungoikoa, / Adoratzeko eskañirikan / Antxumea ta usoa.<br />
AB AmaE 56. Nere belhaun xorrotxak harri hotzaren gainean koskan hari zirelarik. Elzb PAd 24. Biek altxatuak<br />
zituzten zaiak edo soinak belhaunez goraxago. Ib. 28. Othoitzean garelarik, xutik balin bagare, behar dugu<br />
belhaunaz lurra ukhitu zenbeit aldiz eta burua ere apaldu. Jnn SBi 82. Zituztela heiek potkatu Yuduen botak, edo<br />
musuz estali heien zapetak, milikatu heier aztalak, besarkatu belhaunak. Elsb Fram 181. Don Joseri eta Anjeli<br />
esku banatatikan elduaz eta belaunak ikaraz zituala. Apaol 85. Gaur dabilz Bizkaitarrak / mando burdietan /<br />
zetarako da indarra / euki belaunetan? Azc PB 202s. Samatik belaunetaraiñoko soiñekoak uel bategaz gerrian<br />
loturik. Ag AL 23.<br />
(s. XX). Mutxurdin xaharrak zango sagarra gorderik dauka; neskato gazteak, aldiz, belhaunetarik goiti zaiak.<br />
JE Bur 35. Eztago gaurtik aurrera ez buruko miñik, ez gerriko miñik, ez beso, iztar, belaunetako miñik geiago.<br />
Ag G 184.<br />
Belhaunak dal dal dal ikharatzen zitzauzkitan, ederraren ederrez. <strong>Bar</strong>b Sup 14. Bi lapurrei ebaki zizkioten<br />
belaunak. Inza Azalp 71. Berebiziko ostikada bat / belaunean eman zian. Tx B 30. Urreratu ezpanintz / askoz<br />
obe neuan, / ostikuaz jo naiok / belaunen buruan. Enb 161 (v. belaunburu). Guda nausian anka bata belauna<br />
baño beragotik ebai-eutsoela. Kk Ab II 34. Inazio bere aintzindari-arropan, belhaun bat lurrari, apezpiku bati<br />
agurka. JE Ber 60. Bide-ukondo batean txakurrari lotua, / belauna geitxo jasoaz zetorren itxua. Or Eus 53.<br />
Oraintxe belaunak etzaizkit aultzen, oiñak ez kolokatzen, ez naiz irrixtatzen aldapa labainean bezala. Or QA<br />
149. [Aharia] bi belaunen gainean emanik hasi zen adarrekin lurraren zilatzen. Zerb Azk 40. Ezpain likhits, esku<br />
lizun, / atseginetan jakintsun / bulharretik belhaunera / haragi biok ikhara, / jauzten zaitut, neska lizun! Mde Po<br />
96. Belhaunetako minez auhenka, / zer bizitza. Ib. 92. Aultasun arrigarria dut belaunetan, eta dardar bezela soin<br />
osoa. Txill Let 141. Belaunetararteko edo gerrirarteko edo besaperarteko uretan, edota igeri bigun ta errez<br />
azal-azalean. Erkiag Arran 25. Lepoa makurtu ta / belaunak okertu, / par egin ezketiño / egiten naz poztu. BEnb<br />
NereA 123. Nire hilobi gainean hasi / dela kimatzen kardua, / bere sustarrak dit kilikatu / nire belaun zurrundua.<br />
Arti MaldanB 212. Aren eta gure tartean, belaunarañoko sasia besterik ez zegoan. Anab Aprika 48. Korrika<br />
zijoala, erori ta arri batekin belauna iriki zuan. A. Zavala in Goñi 10. Errematisma min gaixtüa [sic] düzü. Hasi<br />
zitazüt belhaiñiala. Egunaria 11-3-62 (ap. DRA). Emakumeak, bere gonak, belaunetik goraxeago jasoak dauzka,<br />
konturatu gabe. NEtx LBB 106. Jo arazten diete bi belaunez lurra, / ixilik egon diten, tinkatuz zintzurra. Xa<br />
Odol 250.<br />
v. tbn. Izt C 218. Apaol 85. Lap 395 (V 180). Alz Bern 54. EusJok 68. Etcham 66. Basarri 12. Gand Elorri 100.<br />
Zait Plat 108. Etxba Ibilt 477. Mattin 59.<br />
(En casos locales de decl. pl., en ocasiones con gain). Rodillas, zona de las rodillas (estando sentado), halda.<br />
v. BELAUN-GAIN. Dalilak lokhar-arazi zuen Samson bere belhauneen gainean, ebak-arazi ziotzon buruko<br />
illeak, eta urrundu zuen bere ganik. Lg I 234. Asko aldiz an ama maiteak / Mantenatu bularretan, / Atxikirik<br />
besoetan / Aitak ere belaunetan. Bordel 33. Mutilltxoa bere belaunetan artu, eta leizearen ertzean zegoan<br />
elurrari begiratuaz. Arr GB 108. Harri xabal bat belhaunen gainean / Hari ziren, hari ziren trukean. Elzb Po<br />
206. Neronen belaunetan azia da au esate baterako. Apaol 108. Han zagon, [...], begira gogoz eta izpirituz,<br />
zenbeit egunen buruko bere belhaunen gainean eta bere besoetan ikusi behar zuen seme dibinoari. Jnn SBi 10.<br />
Ama giristino batek bere belhaunen gainean hartzen gintuelarik. Lap 21 (V 12). Adalsenda bere umetxu<br />
txikarrena belaunen gaiñean arturik. Ag AL 153. Oiñen gaiñean ezin egonik, iarri zan aulki zar batean, ipiñi<br />
zituan ukalondoak belaunetan da esku zantsu argalen artean buru zuri gurgarria. Ib. 85. Lehen hitzak, amaren<br />
belhaunen gainean, amaren besoetan entzunaren ariaz ditu beharriak hartzen. JE Bur 178. Ume beltz bat bere<br />
aitaren belaunetan exerita. JAIraz Bizia 45. Esan zion Theresak sumur batean, "nahi nikek hire belaunetan beti<br />
egon horrela". Mde HaurB 52. Lau zatiko kataleku luze aiek belaunetan jarri. Ugalde Iltz 14. Zure haurra<br />
harturik belaunen gainean, / liburu hau bekizu beti hel menean. Xa Odol 21.<br />
Alderatu zan bera gana gizon bat belaunen gañean jarririk bere aurrean. "Genibus provolutus ante eum". Ur<br />
Mt 17, 14 (Ur (V) belauniko jarri). Iauna ikusi ebanean / asi zan kantetan / ta al ebenak egozan / belaunen<br />
ganetan. Azc PB 282. Maria eta Xaneta, belhaunen gainera eroriak oihuz. <strong>Bar</strong>b Sup 123. Belhaunen gainean<br />
emanik bera, huna Apostolua mintzo. Ib. 133.<br />
2. (V, G, AN; -lh- SP, Hb ap. Lh, Dv, H), belain (-lh- S). Ref.: A (belaun, belhain); Iz ArOñ (beláuna, bélaun).<br />
Generación. "Heren belhauna, troisième lignée. Heren belhauna dire, ils sont à la troisième génération. Heren<br />
belhauna da, c'est la troisième lignée" SP. "Génération" H. "Generaciones sucesivas dentro del parentesco" A.<br />
"Amairugarren belauna da nire semea etxealdean (V-ple), mi hijo es el décimo tercio poseedor en el caserío" Ib.<br />
"Iru belaun daoz, tres generaciones" Iz ArOñ. "Irugarren belauna jaixo da; lau belaun. Generaciones" Ib. Para<br />
los paralelos románicos de esta acepción y las dos siguientes, v. DCECH s.v. hinojo II. Cf. infra BELAUNETIK<br />
BELAUNERA, BELAUNEZ BELAUN, BELAUNIK BELAUN. v. belaunaldi, gizaldi, oin.<br />
Hetarik hirurgarren belhaunekoek guti gozatuko dute. Ax 249 (V 167). Tobias onek bere illoben illobak edo<br />
bostgarren belaun edo jenerazioraño ikusi zituen. Cb Eg III 379. Ikhusi zituen laugarren belhauneko illobasoak.<br />
Lg II 64. Laugarren jenerazio edo belaunerañoko ondorengoak ikusirik Jaunaren pakean ill zan. Gco I 455. Ez<br />
da gure Jaungoikua zurezkua. Kastigauko ditu gurasuen pekatubak laugarren belauneragino. fB Ic III 363.<br />
Adangandik Noegana amar belaun edo gizaldi izan ziran. Lard 7 (cf. ib. 8: Adan [...] Matusalen seigarren oñeko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
715
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
illo<strong>bar</strong>ekin bizi izan zan). Abran [...], Tareren semea, eta Noeren billoba amaikagarren belaunekoa. Ib. 12.<br />
Gure asaben egoitza, / Ainbat belaunen emaitza, / Abizen askon / oroitza. P. Etxeberria "Irizar" (ap. DRA).<br />
Rozinante nauzute, aski famatua, / Babiekaren iru-belaunekoa. 'Soy Rocinante el famo-, / Biznieto del gran<br />
Babie-'. Berron Kijote 28.<br />
3. Estirpe, linaje, descendencia. "Frantsesak bere etxea erre eien baia belauna ez eien akabau (lan-B [sic])" A<br />
Apend s.v. belaunbiko. Cf. In Caro Vasconiana I 23 y 46, n15: "El solar de Amezqueta es el más antiguo e más<br />
derecho que vino de la rodilla de Martin Lopez de Murua". Cf. infra BELAUN-BURU. v. belaunaldi (2),<br />
belaunetxe, leinu, etorki. Lurrak, urak eta berzek / Adoratua Iauna, / Mariaren sabelean / Sorthu duzu<br />
belhauna. Hm 40. Ezpaitzen Iondone Petriren belhauneko umea, baina xoilki haren alaba espirituala baitzen.<br />
SP Phil e) 3r (He XI ez baitzen haren alaba haragiaren arabez). Jatorri edo ondorengo belaun bagarik. msOñ<br />
233v. Abraanen belauneti jaditxi dagizun Jaungoikuaren bendizinoia zeure seme alabeetan (Tob 6, 22). "Ut in<br />
semine Abrahae benedictionem in filiis consequaris". fB Ic III 339. Jakobekin Ejiptoan sarthu ziren guziak eta<br />
haren belhaunetik ilkhiak, ziren, haren semeen emazteak gabe, hirur hogoi eta sei. Dv Gen 46, 26 (Urt haren<br />
hankatik ilkhiak, Ker arengandik jaioak, Bibl haren azpitik ateraiak). Arabakoa zan orobat amaren aldetik, eta<br />
Ge<strong>bar</strong>atarren etxe ospatsuaren belaunekoa. 'Entroncada con la ilustre casa de los Guevaras'. Aran SIgn 2.<br />
Joanesek, besteak bezela, belaunekoen onari begiratzen zion. [...]: belarri biak moztuko zituzkean Joanesek,<br />
Azkarragako semeak ondo ikusteagatik. Ag G 246. Obe da belaunekoari laguntzea. Ib. 269. Eguberri gaualdian<br />
bere txabola izartsuaren pean aitona maiburuko zutelarik aren belaunekoek mai ondoan biltzen zirenean. Or Mi<br />
92. Aijitora Yakobekin etorritako guziak, aren semeen emazteak alde batera utzirik, eta aren belaunekoak<br />
bakarrik zenbaturik, irurogei eta sei izan ziran. Ol Gen 46, 26. Iru seme zetozkien beren belauneko zitu. NEtx<br />
Antz 151. Lairen belauneko ua oildu zezatela agintzean. Zait Sof 95s. Erraldoi-belaunekoak danak arroak eta<br />
zakar-ipurdiak izanagatik, bera ongi azia ta itz-leuna bait-zan. "Con ser de aquella generación gigántea". Berron<br />
Kijote 35.<br />
4. (V, G, AN, S, R; Añ, Dv, H). Ref.: A; Lh (belhain). "Grados de parentesco: (c.) aidemallak, belaunak; en 4.º<br />
grado: laugarren belaunean" Añ. "Askazi laugarren belhañean (Bp I 82)" Dv. "Degré de parenté" H. "(S-saug),<br />
degré de parenté, génération. Bigerren belhañian gütützü, nous sommes parents au second degré" Lh. Cf. J.C.<br />
Guerra 1.er CongrEV 712: "Los grados se denominan en euskera belaunak y el parentesco senitasuna. Se<br />
conserva su memoria hasta grados remotísimos y así se oye decir: laugarren belaunetik urtenda gagoz, baña<br />
odolian zerbait bagera, estamos fuera del cuarto grado pero somos consanguíneos". --Ihor ezkont daitia<br />
noreki nahi? --Ez solthü ezpada; ez ere askazi, ez aliatieki laur garren belhañian direno, elizako jaben solthüra<br />
gabe. Bp I 82. Bigarren belaunean edo graduan aidetasuna debanarekin. OA 77. Zenbatgarren graduan edo<br />
belaunera iristen zan aidetasuna. Ib. 159. Iru gauza gaiti eragotzita dagoz laugarren belauneraginoko seniden<br />
ezkontzak. fB Ic III 364. Bigerren belhañian gütüzü. Herr 14-8-1961 (ap. DRA).<br />
5. (-lh- VocBN Dv, H), belain (-lh- Sc ap. A). Revuelta (de un camino). "Point d'un chemin qui dérive de la<br />
ligne droite" VocBN. "Coude de chemin" Dv. "Coude que fait un objet, p. ex., un chemin. Syn. ukhondoa" H.<br />
"Recodo de camino" A. v. bihurgune, ukondo.<br />
6. "Belaun (L?), encrucijada" A.<br />
7. belain (BN, S ap. A). "Junturas del tallo de la caña, maíz, centeno, etc." A.<br />
belain (R ap. A). "Dobladura del tallo" A. Cf. BELAUN EGIN.<br />
- BELAUNA BIGUINDU. An jauzi eta emen irrintzi, / biguintzen dute belauna. "Mueven ágilmente sus<br />
piernas". Or Eus 158.<br />
- BELAUNAK ARIN(IK). Corriendo. Badoatz' artzañak, / Arhinik belhañak, / Lehen bai lehen, / Ikhus<br />
diroienez / Eia sorthü denez / Jesus Betlemen. UNLilia 8. Denbora, belhañak arhin, beitoa aizia bezala, badü 25<br />
urthe musde Epherre kalunjiaren apheztiak. Herr 14-8-1961 (ap. DRA).<br />
(Bi belaunak arin). Argi-xinta sumatuz, ogeari muzin, / jekitzen naiz goizero bi belaunak arin. Or Poem<br />
532.<br />
- BELAUNAK BILDU. Doblar las rodillas. Bereala zaldi gazte iatorra alorretan <strong>bar</strong>rena sartzen da belaun<br />
biguñak bildurik. Ibiñ Virgil 96.<br />
- BELAUNAK DANTZATU. Mover rápidamente las rodillas, correr. Laisterka ioan al zan belaunak<br />
dantzatuz urrutiko eskualdera, eman zeniona alperrik an xautzeko? "Moto poplite". Or Aitork 33.<br />
- BELAUNAK (BELAUNA) DOBLATU. Doblar la(s) rodilla(s). Elefantak [...] bere gazte denboran<br />
belhaunak [...] zalhuitu, erraxki doblatzen eta plegatzentu. Ax 180 (V 122). Orgátik errégek doblatzentú<br />
belaunak ta kurtzendú bere búru erreála sazerdoteain eskuain péan. LE BOEanm 464. Izen saindu horiek /<br />
Ekarriz gogora / Ein-ahalaz guziek / Detzagun ohora. / Jesusen aipatzean / Beti errespetuz / Zeruan bai lurrean<br />
/ Belaunak doblatuz. Monho 90. Eta belauna doblaturik lurrean egiten ziakozien eskarño. Samper Mt 27, 29<br />
(Hual belairuko).<br />
- BELAUNAK GUR EGIN. Arrodillarse ante. Belhain orok niri gur egiten du. Tt Arima 85.<br />
- BELAUNAK (BELAUNA) GURTU. Doblar(se) la(s) rodilla(s). Kausa hunegatik gurtzen ditut neure<br />
belhaunak Iesus Krist gure Iaunaren Aitagana. Lç Eph 3, 14. Ene aitziñean khurtuko dire belhaun guziak. He<br />
Rom 14, 11.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
716
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(Con dat.). Doblar(se) la rodilla ante. Bizi naiz ni, dio Iaunak, ezen niri gurthuren zait belhaun guzia. Lç<br />
Rom 14, 11 (Ker belaun guztiak makurtuko yataz).<br />
- BELAUNAK INKATU. Arrodillarse. Reberenzia jagiteko / belaunok neben inkadu. Lazarraga (B) 1179vb.<br />
- BELAUNAK (BELAUNA) MAKURTU. Doblar(se) la(s) rodilla(s). Eta lur behereraño belhauna<br />
makhurturik. EZ Man II 13. Esku altxatzen tudanak, / Mintzatzen zaitzun mihia, / Makhurtzen tudan belhaunak, /<br />
Fiñean gorphutz gustia. Gç 67. Bakarrik oen artean arkitzen zan Judu batek makurtu etzituan belaunak. Mg CC<br />
224. Jesusen izenean guziak belaunak makur ditzatela, Zerukoak, lurrekoak ta infernukoak. Ib. 225. Jesusen<br />
izenera makurtu dedin edozein belaun, zerukoena, lurrekoena, baitta infernukoena ere. Inza Azalp 133. Belaun<br />
guziak Niretzat makurtuko dira. Ol Rom 14, 11.<br />
(Con dat.). Doblar(se) la(s) rodilla(s) ante alguien, arrodillarse ante alguien. Bera da santuaren / egiyazko<br />
jauna, / zerutarren errege / eta jabe dana, / sortutako guztiya / mendean daukana, / diyotena guztiyak /<br />
makurtzen belauna. Echag 97. Bakar batzuk edo asko baditxin atzerrian, Biurriari belaunik makurtu etziotenak.<br />
Or QA 86. Belaun guztiak makurtuko yataz, eta miin guztiak Jaungoikoa autortuko dabe. Ker Rom 14, 11 (Bibl<br />
belaun guziak makurtuko zaizkit aintzinean). Baali belaunik makurtu ez dioten zazpi mila gizon. Bibl Rom 11, 4.<br />
Buruba ta belauna makur-makur egin ta eskuban mosu-egin eutson. Altuna 73.<br />
- BELAUNAK (BELAUNA) PLEGATU. Doblar(se) la(s) rodilla(s), arrodillarse. Gogoetak khasaturik,<br />
lurreraiño belhauna, / Gero plega eta ezagut, nola aizen illhauna. EZ Man I 9. Eginbidez lurreraño plegaturik<br />
belhauna. EZ Man II 22. Elefantak [...] bere gazte denboran belhaunak [...] zalhuitu, erraxki doblatzen eta<br />
plegatzentu. Ax 180 (V 122). Haren belhañak plegatzen dütüzü. Mst III 50, 2. Belhaun guziak plegatuko direla<br />
ene aitzinean. TB Rom 14, 11. Balibaleki, zer din onsa, Jinkuak deron fortüna / Hari eskerren emaiteko, plega<br />
lirozü belhaina. Etch 544.<br />
(Con dat.). Arrodillarse ante. Reserbatu zitiát neurorrendako zazpi milla gizon belhaunik Baalen imajinari<br />
plegatu eztraukatenik. Lç Rom 11, 4 (Bibl Baali belaunik makurtu ez dioten).<br />
- BELAUNAK (BELAUNA) TOLESTU. Doblar la(s) rodilla(s). Baña baukogu jaun bat gustiz jakituna; /<br />
Ondo danian daki tolostzen belauna. Enb 124. Belaunak tolestuz, Matxinen bekoki otza muinkatzeko makurtu<br />
zan. Etxde AlosT 105.<br />
- BELAUNAK UMILIATU. Arrodillarse. Txapez lurrean efini neben / belaunok umilladurik. Lazarraga (B)<br />
1198rb.<br />
- BELAUN-ALDE. Parte del pantalón que queda sobre la rodilla. v. PRAKA-BELAUN. Galtzak, miesa<br />
gordin na<strong>bar</strong>rez egiñak eta belaun-aldian bein eta <strong>bar</strong>riz adobaurikuak. Otx 11s.<br />
- BELAUN-AZPI. a) "(AN-5vill), corva" A. v. belaunpe. b) Parte de la pierna que queda inmediatamente bajo<br />
la rodilla. Buru-has, bere galtzerdiak agerian belaun azpiraino. Zub 105.<br />
- BELAUN-BARNE. Patizambo. "Belhaun <strong>bar</strong>nea, cagneux" H. "Belhaun <strong>bar</strong>na, -<strong>bar</strong>ne (H, Hb), cagneux" Lh.<br />
- BELAUN-BELAR. "(G-bet), hierba de hoja muy ancha y parecida al tabaco" A. Aien zaiñgorri,<br />
belaunbelar, <strong>bar</strong>rabasbelar ta orlakoak. Ag G 23.<br />
- BELAUN-BURU. v. belaunburu.<br />
- BELAUN-DARDARA. Temblor de piernas. v. BELAUN-IKARA. Beerakoa ere naiko neketsua zan,<br />
belaun-dardara sortzen baitu beerantzako ibilliak. TAg Uzt 95.<br />
- BELAUN EGIN (belain egin R ap. A). "Aiñai korrek belain egin dik, ese centeno se ha doblado" A. v.<br />
belaundu.<br />
- BELAUNEKIN. De rodillas. Belaunekin anbat horduz lurrean egoteak, egin zituen adiña errezo ta otoitz<br />
egiteak, [...] nekaturik utzi zuten eri gaisoa. Mb IArg II 354.<br />
- BELAUNETAN JARRI. Atsekabe garratz asko oi nebela sufrietan, / sabelekoaz ez ninzala gozaetan. /<br />
Senar baga jarri ninzan belaunetan. Lazarraga 1197r (se refiere a la posición durante el parto, que, de acuerdo<br />
con la tradición, podría ser tanto de rodillas como sobre las rodillas del marido).<br />
- BELAUNETIK BEHERANTZAK. "Belaunetik berutzak indar bagarik daukadaz, tengo sin fuerza las<br />
extremidades inferiores (V-m)" A EY III 288.<br />
- BELAUNETIK BELAUNERA (H). De generación en generación. "De génération en génération. Syn. leinutik<br />
leinura (L), gizalditik gizaldira (G, L)" H. v. BELAUNEZ BELAUN, BELAUNIK BELAUN. Belaunetik<br />
belaunera jenerazio guztiak zorioneko Josep nobleagana datoz. Cb JMJ 60. Belauneti belaunera, gurasoetati<br />
umeetara, luzaro irauten dau. fB Ic (ap. H). Mirari onen oroimenako toki artan egin zuten elizatxo bat, eta<br />
oraindik belaunetik belaunera gertaera au igarotzen da. Bv AsL (ed. 1885), 440. Epopeia eta kantu heroiko<br />
andana bat belaunetik belaunera heleraziak ezagutzen bide zituzten. Mde Pr 226.<br />
- BELAUNEZ. De rodillas. v. belauniko. Santuonen esanaz akordadurik, / Kristiau zireanak arnasa esturik;<br />
/ belaunez lurrean Franzia gustia: / "Almirante jauna, miserikordia!". EgiaK 87. Belhauna handi eta makhur<br />
gidailak, / Lurrera zailak; / Kortesia eskatzen belhaunez ari da, / Gero ezin ari da. 'Il fait des génuflexions'.<br />
ChantP 86. Erri-Gurutzek elkarri mun, ta / oro belaunez lurrera. "Todos caemos de rodillas". Or Eus 260.<br />
Belaunez jartzen nakio, entzun nairik adia. "Me arrodillo". Or Poem 542.<br />
- BELAUNEZ BEHERAKO, BELAUNEZ BEHEITIKO. "Belaunez berako gizona, hombre insignificante (Vm)"<br />
A Apend. "Hombre de pocos alcances, belaunez betiko gizona (V-m)" A EY III 242.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
717
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BELAUNEZ BELAUN. De generación en generación. v. BELAUNETIK BELAUNERA, BELAUNIK<br />
BELAUN. Yesusen arbaso edo aurrekoak belaunez-belaun aipatzen ditu. Ir YKBiz 15. Oraingo gizaldiak<br />
belaunez-belaun (de generación en generación) ikasi dituzten beren ixtori ta ibillerak plazerki aipatzen dituzte<br />
neguko gau luzeetan sutondoan bilduta daudelarik. Etxde JJ 16. Belaunez belaun berritzen dira utsak, eta beti<br />
gertatuko da berdin mundua mundu deño. Txill Let 100. Piztiak lanean ari diranean, beti berdin ari zaizkitzu,<br />
[...], gurasoak eta arbasoak eta tokabilasoak ari ziran bezala, berdin berdin ari dira gizaldiz gizaldi eta<br />
belaunez belaun. Vill Jaink 73.<br />
- BELAUNEZ BELAUNIKO. De rodillas. --Nola behar da Jinkoa othoitü? --Hur benedikatiareki ahalaz<br />
zeñhatürik, belhañez belhariko kürütxe, edo Jesüs Jaunaren, edo Andre Dana Mariaren Imajina baten aitzinian.<br />
Bp I 125 (cf. ib. unas líneas más abajo bi belhañez belhariko).<br />
- BELAUN-HEZUR (b. hezur L-sar ap. A s.v. belaunburu; Lar, H, belhaun-hezur Hb ap. Lh; belhaiñ-hezur Sc<br />
ap. A; Foix ap. Lh). Rótula. "Rótula, hueso redondo de la rodilla, belaun ezurra" Lar (v. tbn. s.v. choquezuela).<br />
"Belhaun ezurra (V, G), rotule" H. "Choquezuela" A. v. belaunburu.<br />
- BELAUN-FERRELA. "Belhain-ferrela (S), rotule du genou" Lh.<br />
- BELAUN-GAIN. Regazo, zona sobre las rodillas (estando sentado). "Giron, belaungain (AN-egüés-olza),<br />
falda (AN-ilzarb)" Bon-Ond 140. Dakus [...], nola zauka eginda igoten zion beste batzuetan belaun gañera,<br />
ta miazkatzen ziozkala eskuak ta arpegia. VMg 20. Belaun-gañera [lanazko txakurra] saltatu. Iraola 129. Ipiñi<br />
ebazan besuak gurutzetuta belaun-ganetan, eta [...] zati baten geldi-geldi egon zan, aurre-aldeko arri koskor<br />
bati begira-begira. Kk Ab I 103. Arañegun goixian ikusi neban atarte-zapatari bat, lanian zintzo oin-ugalaz<br />
gogor lotuta eukola belaun-ganian zapata bat zoruaz gora. Kk Ab II 14. Belaun gaiñean [illoba] jarriaz ta<br />
musutuaz. A<strong>Bar</strong> Goi 72. Eskuazpian bildu lenengo orri igarrak-eta, belaun-gañean oinarri eginda, besteakin<br />
zartaka etenaz erazten diote artaburuari zorrozko jantzia. TAg Uzt 293. Allandek, bere belaun gaiñean kolpe<br />
egiñaz, oraindik jaikitzeke baitzegon oean exerita, bere asmoak gañezka irauli zizkion. Etxde JJ 46.<br />
Guardiazibillak aurrez-aurre, beren fusillak belaun gañean. Ugalde Iltz 45. Belaun gañean eseri araz beza<br />
[neskatxa]. Lab SuEm 209.<br />
- BELAUN GORRI. a) (En casos locales de decl. pl.). "Belhaun gorritan iarririk, étant à genoux nuds" SP.<br />
"Belhaun gorritan iarririk, s'étant mis à genoux nus (Gç)" H. Belhaun gorrietan jarririk / Nagotzula aitziñean<br />
/ <strong>Bar</strong>khamendu eske nagotzu, / Tristezia bihotzean. Gç 183. Belaun gorrien gañean lurrean belaunikatu eta bere<br />
serbitzuak eskeñtzen ziozkan. Arr May 193. Belaungorrien gañean joango naiz Aranzazura, asmu orrek ondo<br />
ertetzen badu. Ag G 239. <strong>Bar</strong>kamendua eskatzeko, yar zaite belaun gorrien gainean (B). A EY I 79.<br />
Belaungorritan, are geigotuz / ordurarteko nekea, / belaungorritan jetxiko zaizu / erromeri-sail luzea. SMitx<br />
Aranz 135. Besteren etxean eta iri aundietako arrixkuetan jarri baño, belaun gorritan ibilli naiago zukean. NEtx<br />
Antz 156.<br />
b) (En sociativo pl.). Con las rodillas en carne viva (?). Mokanesak zaldiek begi inguruan, / Egon diten<br />
geldirik zezen hurbiltzean, / [...] / Doidoia daude xutik, bizkar konkorrekin, / Erdi itsuak eta belhaun gorriekin.<br />
Hb Esk 221.<br />
c) "Belaun gorriz bere ezingo neukean egin, aun haciendo todo el esfuerzo, no hubiera podido verificarlo" Zav<br />
Verbo 21 ( H y A EY III 286).<br />
- BELAUN-GOZO. v. belaungozo.<br />
- BELAUN-IKARA. Con temblor de piernas. Sasoia nai lu, berriro ere / ara txango bat eiteko; / damurik<br />
dago belaun-ikara: / artatik ez sendatuko. Or Eus 383.<br />
- BELAUN-IKARAKA. Con temblor de piernas. Azken-txanda eman zionari, lenengoz belarritik elduz, ara<br />
nola asi zan mintzatzen belaun-ikaraka. TAg Uzt 192.<br />
- BELAUN-IKARAZ. Con temblor de piernas. Geldi geldiro, belargazietan gaindi, Santaetara iritxi zen<br />
belaun-ikaraz. Or Mi 121.Talo entzunik, eseri ta asi / nor bere sega pikatzen. / Belaun-ikaraz naiko lan dite /<br />
sega ingurean kokatzen. Ib. 306.<br />
- BELAUNIK BELAUN. De generación en generación. v. BELAUNETIK BELAUNERA, BELAUNEZ<br />
BELAUN. Ezta [...] etxe onetara ezkondu mutil arrotz edo beste etxetakorik; belaunik belaun gizon etxeko<br />
semeetati eldu da nigana. Mg PAb 91. Onetara, adarrik-adar (edo belaunik-belaun, lenago esaten zan lez), beti<br />
seme nagusijetatik, Don Kazintto gaurko etxaunaganaiño. Kk Ab I 87. Yainkoek, baña, zirkin-eragiñaz astintzen<br />
duten etxe-gañera, gaitz-mueta oro yausten dira, belaunik-belaun etorri datozen ondorengo ugarien zear. Zait<br />
Sof 178. Belhaunik belhaun zueri esker / da begiratu azkarra / geure leinuak asmaturiko / theologia zaharra.<br />
Mde Po 102. Kantu zantar guzietan, arrats guzietan, erri guzi guzietan, oarkabezko gezurra geienetan, belaunik<br />
belaun esan den berbera birresaten dut nik. Txill Let 58. Euren neke ta ixerdiaz ataraten ixen deudie emen<br />
guzti-guztiek, [...], biziteko bear eudiena, belaunik-belaun, antxineko zarretarik asi ta gaurkoetararte. Akes<br />
Ipiña 22. Eta euren seme ta alabak, eta urrengorik urrengo, belaunik belaun, ur-ertzean jaio, azi, kozkondu ta<br />
bizi izan diran jatorri osoko gizakiak. Erkiag Arran 85. Belaunik-belaun Prometeuren sutan irazekitako sua,<br />
garra zeriola, iraunerazten aleginak alegin leiatu ziran. Zait Plat 23. Gizasemeak, gizaldiz gizaldi ta belaunik<br />
belaun, jator ta egokitzat etsi dau lotsea. Erkiag BatB 153.<br />
- BELAUN-JO. "Belaun-joa (V-m), dobladura del tallo de trigo, que ocasiona su muerte" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
718
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BELAUN-KABILA. "(L-ain), articulación de la rodilla" A s.v. kabila.<br />
- BELAUN-KATILU (V-m-gip, G-to), BELAUNEKO KATILU (AN-ulz). Ref.: A; Iz ArOñ, Ulz; Elexp Berg.<br />
Rótula. "Belaun-katillua, huesecillo de la rodilla" Iz ArOñ. "Belauneko katillue, la rótula" Iz Ulz. v. belaunburu.<br />
Frantziako [...] osagille entzutetsu Fabas zeritzaion batengana joan zan gizontxo bat, igarririk beste orduarte<br />
ikusi zituanak sendatzen etziotela belaun-katilluan aspalditik zeukan zauri ikaragarria. Ezale 1898, 164a. Aien<br />
[ol zarren] tartetik gure oñak sartzen ziran belaun-katilluraño. Zubill 37.<br />
- BELAUN-KEINU. Movimiento de rodilla. Lotzaile erneak armenak egin, besamenka bildu ta bala usu<br />
lotzen zuten belaun-keiñuz, eta atzera yaurti. 'D'un coup de genou'. Or Mi 109. Noizbeinka artzen duten<br />
eskukatik, lasto batzuk bereiziko ditue, eta belaun-kiñuz gerrikoa egotzi ondoren, kibiztoz lotuko diote. TAg Uzt<br />
80.<br />
- BELAUN-KOSKO (B, BN ap. A; VocB; belhaun kosko H; belhaun koxko H), BELAUN-KROSKO (belhaun<br />
kroxko SP; belan kroskua Deen I 100). Ref.: A (belaunkatillu); Izeta BHizt2. Rótula, choquezuela; rodilla.<br />
"Belhaun burua, xopera, kroxkoa" SP (sin trad.). "Belhaun koxkoa, koskoa, rotule" H. "Belaunkosko, hueso de la<br />
rodilla. Anbateko kaska belaunkoskoan" Izeta BHizt2. v. belaunburu. Belaun kozkoa / gutxigo jasoz, beorra /<br />
geldixe dabil. Or Eus 346.<br />
- BELAUN-KOSKOR (G-to, Sal ap. A). Rótula. Altxa zaitia; belaun-koxkorrakin galtza guztiyak ondatu biar<br />
dituzu. Alz Bern 54. Eskoboi banakin, galtzak belaun-koskorretaraño, gain guztia zirrit-zarrat larraskatzen.<br />
Anab Poli 54.<br />
- BELAUN-KUNKUR. "Belainkunkur (R-vid), choquezuela" A. v. belaunburu.<br />
- BELAUN-LOTZAIKI. "(V-m), cuerda o liga para sostener las medias" A. v. BELAUN-ZILDI.<br />
- BELAUN-MUILO (-lh-Hb ap. Lh, H). Rodilla; rótula. "Belhaun muiloa (V, G, L), rotule" H. v. belaunburu.<br />
Belhaun muilo handia Senpertarra deitzen, / Ordu luke gargoro hasteko aphaintzen. Hb Esk 122.<br />
- BELAUN-TXINGO. Figura en Echag (116, 142 y 183), en composiciones de las fiestas de carnaval, tras la<br />
"marcha"; parece ser el nombre de un tipo de baile. Cf. 1 txingo.<br />
- BELAUN-TXIRULA. "Belhain-txülüla (S), tibia (litt. flûte du genou)" Lh.<br />
- BELAUN-TXOKO. a) "(Vc, G-to, AN-gip), corva" A. v. belaunpe. b) (V-arr ap. A; belauntxuku R-uzt ap. A;<br />
belain-txunku R ap. A s.v. txunku). "Choquezuela" A. v. belaunburu.<br />
- BELAUN-TXURRU. "(Sal), choquezuela" A. v. belaunburu.<br />
- BELAUN-UHAL. "Belaunugal, tirapié (neol.). Litm. 'correa de la rodilla', imit. del alemán knieriemen" A<br />
DBols.<br />
- BELAUN-XOPERA. Rótula. "Belhaun burua, xopera, kroxkoa" SP (sin trad.).<br />
- BELAUN-ZILDI. "Belain zildi (S, arc), cuerda o liga para sostener las medias" A. v. BELAUN-LOTZAIKI.<br />
- BIZKARREZ BELAUN. v. bizkar.<br />
- PRAKA-BELAUN. v. praka.<br />
belaunaldi (V-gip, G-to, Sal). Ref.: A; Elexp Berg. 1. Generación. "Iru belaunalditako gizasemeak etxe<br />
askotan ikusten digutu, baiño lau belaunalditakoak gitxitan" A. v. belaun (2). Tr. Documentado en textos<br />
meridionales a partir de 1930. En DFrec hay 19 ejs., meridionales. Beraz, Abrahangandik Dabidenganaño<br />
amalau belaunaldi. Ol Mt 1, 17 (Lç, Hual jenerazione, He jenderazione, TB ethorki, SalabBN yende mende,<br />
Echn jenerazio, HeH, Dv, Ur, Or, IBe, IBk gizaldi, Ip gizun araldia). Gure belaunaldiaren muturretan eten bear<br />
badu euskaltzaletasunak. Ldi IL 13. Amalau belaunaldi dira. Ir YKBiz 18. Etxahunia ta Hegiaphaliak etzuten<br />
asarrebiderik izan aspaldiko belaun-alditan (generaciones). Etxde JJ 226. Zaharrak bazijoazen belaunaldi<br />
gazteai leku egiñaz. Ib. 233. Xalbaten senide guziak etxetik suntsitu ziran eta berak belaunaldi berri bati asiera<br />
eman zion iru aur zoragarri mundura ekarriz. Ib. 97. Uriko mutil guztiak ondotxu ekien aldi edo belaun-aldi<br />
artako lorarik usaintsuenak zeintzuk ziran. Erkiag Arran 26. Beren egiñengatik ezagunak eta famatuak izan<br />
ziran: Gaulako Amadis adoretsua bere seme ta billoba guziekin bostgarren belaunaldiraiño. Berron Kijote 145.<br />
Belaunaldi batetik bestera, gurasoengandik seme-alabengana, jatxi gabe ere ikusi da horrelako aldakuntzarik.<br />
MIH 213. Gizaldien eta belaunaldien arteko borroka. Ib. 228. Gure artean sutan dauden ezin konta ahala istilu<br />
horiek [...] funtsezko belaunaldi-borrokaren ageriko ezaugarriak besterik ez dira, ene ustez. Ib. 228.<br />
2. Estirpe, linaje. v. belaun (3). Nere belaun-aldikoetatik neu nauzu azkena... nere abizena nigaz itzaliko da.<br />
Goen Y 1934, 185. Dirudinez, aspaldiko nere yaunen belaunaldi osoa erroz gora tutorretik zotukaturik usteldu<br />
da. Zait Sof 31.<br />
belaunaldika. A golpes de rodilla. "Ez dek Azpeitin orren gañera [zugaitzera] igoko litzakenik" --esan zun<br />
norbaitek. "Ezetz?". Txistua egotziz, zartatu zituan eskuak alkar eta, sugea bezela gerrian kiribildurik,<br />
belaunaldika ekin zion Balendinek. TAg Uzt 35.<br />
belaunarri. "(V-gip), piedra sobre la cual golpean la suela los zapateros" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
719
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
belaunaulki, belaunalki (A DBols, Zam Voc). Reclinatorio. "Belaunalki (neol.), reclinatorio" A DBols.<br />
"Reclinatorio" Zam Voc. v. belaunikaulki, belaunikaleku. Ze ederki ematen zuen, gero, baserritarrak euren<br />
eskapulario ederrekin belaun aulkietan orduerdiak egiten ikusteak! JBDei 1919, 176.<br />
belaunbikatu. v. belaunikatu.<br />
belaunbiko. v. belauniko.<br />
belaunburu (V-gip, G-to, L-ain, BN, R; Zam Voc; -lh- SP, Hb ap. Lh, H), belainburu (-lh- S; Foix ap. Lh).<br />
Azkue, sin duda por error, da tbn. belaunbürü como V y Sc. Ref.: A (belaunburu); Lrq /belhainbüü/; Etxba Eib<br />
(belaun-burua); Elexp Berg. 1. Rodilla; rótula. "Belhaun burua, xopera, kroxkoa" SP (sin trad.). "Rotule" H.<br />
"Choquezuela" A. "Belaun-burua, rodilla. Belaun-burua aundituta darabit oingo egunetan" Etxba Eib. "Rodilla,<br />
extremo de la rodilla. Belaunburua aundittuta daukat" Elexp Berg.<br />
Jarri omen zan mutila bere esertoki arrizkoan, eskuiko belaun-burua larrugorriturik zakurragana begira<br />
zebala. Izt C 252. Esku zabalaz belaunburuko txapel zaarra astinduaz. A BeinB 46. Orduen patroiek ukabillaz<br />
belaunburue iota, "Txotxo: eo alde txarrekua, eo Batxi Satika aiz i", esan euen. A BGuzur 143. Moxal bat billatu<br />
zan, errekartean, belaunburuak ausita. Ag G 158. Belaun-buruetan indarra zuten Leaburuar guztiak Urkietan<br />
ziran. A Ardi 72. Errak to, Piarres, arinago ez othe haiz ibiltzen, Ortzango erreka horietan, edo <strong>bar</strong>din<br />
errabotean? Zer dituk ala Senpertar belhaun-buru handiak hik ere? <strong>Bar</strong>b Piar I 129. Maroncelli gizajoari<br />
<strong>bar</strong>ren-zaldar ikaragarri bat jaio zitzaion ezkerreko belaunburuan. TAg GaGo 97. Erritarra ñoago; baiña badu<br />
kozkor; / besaburu, ukalondo, belaunburu bizkor; / besoak luze ditu, lepoa gizenkor. "Rodillas". Or Eus 147.<br />
Belaunburuak erre dizkoen bideko asunak / izan bitez gizonarentzat ikaskizunak. TAg Uzt 280. Arrano-jale<br />
Biriatuko, / Ikatz-egile Sarako, / Belaun-buru handi Senpereko / Zoko-moko Azkaineko. Zerb Azk 98. Nahiz<br />
agertu heien lauzkatzale belhaun-buruz gothor eta bihotzez amultsua! SoEg Herr 29-11-1956, 1. Gorputz<br />
melarrak zeuzkaten baña / belaun-buruetan indar. Basarri 97. Portale-munan pika-mailua egoan esku-eskura,<br />
hartu esku biekin eta sekulako kolpea emon neutsan jarrita egoala belaun-buruan. <strong>Bar</strong>aia 86.<br />
2. (G-to, R-uzt), parte anterior del muslo, más arriba de la choquezuela" A.<br />
3. Cabeza de estirpe. O Mantuako markes noblea / belaun-buru ta osaba nerea. Berron Kijote 67.<br />
belaundi. "Genealogía, árbol genealógico, belaundi (neol.), litm. conjunto de grados de parentesco" A DBols.<br />
belaundu (V-gip, G-to), belaintu (R). Ref.: A (belaundu, belaintu); Iz ArOñ; Elexp Berg. 1. "Belaintu garia<br />
(R-uzt), encorvarse, doblarse el trigo" A (para belaundu remite a belaunkatu). "Beláundu, levantarse el trigo,<br />
maíz, etc., caídos, formando arco. Beláunketia, id." Iz ArOñ. "Levantarse el trigo, el maíz, etc., caído, formando<br />
arco. Artua uda<strong>bar</strong>rixan aiziak bota zeban da oin belaunduta dago" Elexp Berg. v. BELAUN EGIN.<br />
2. belauntu. Arrodillarse. v. belaunikatu. Doaindu zagun Zeruko Jauna / belaunturikan lurrean. Etxeg EEs<br />
1925, 233.<br />
belaunesi (G-nav), belauntesi (V-gip). "Belaunesi, una escalera pequeña, como de tijera, que se pone a caballo<br />
en los setos" Ond Bac 390. "Belauntesixa, pasalekua" Iz ArOñ. "Beláuntesi, paso para personas en una cerradura<br />
[...] Belaunteixa (?), id." Ib. (que añade alav. de Heredia bolantés, belantés).<br />
belaunetxe (V-arr-ple ap. A). Casa solariega; estirpe, linaje. "Belaun-etxe (V-arr-ple), casa troncal, heredada<br />
del fundador de la familia" A. v. belaun (3). Oriek ere, ordea, belaunetxe bateko ta odolkide dituzu. Zait Sof<br />
16. Nolabait nere ta belaunetxe danarena orobat negar egin eta deitoratu dezadan errauts orren gain. Ib. 41.<br />
Auek dira aien belaun-etxekoen buruak. Ol Ex 6, 14 (Ker belaun-etxekoen buruak; Urt etxetako buruak, Dv<br />
etxetako buruzagiak, Bibl arbaso familien buruak). Aren familia, jatorria ta belaun-etxea jakin nai genuke.<br />
Berron Kijote 148.<br />
belaungaineratu, belaunganeratu. Poner sobre las rodillas. Gaztarua <strong>bar</strong>riro eldu yatela usteko yok, eta<br />
onenian eu lenengokoz belaunganeratu euban egunagaz gogoratuko dok. Euzk II 372 (ap. DRA).<br />
belaungozo (V-gip-m, G-to ap. A; Lar). 1. "Belaungozoa decimos, v.g. al buen temple y flexibilidad de las<br />
rodillas" Lar s.v. gozo. "Agilidad" A. Cf. Or Eus 327: "Lau beor izu bizkor biltzeko / badirade naiko lagun. /<br />
<strong>Bar</strong>ren-arrak il, biotzak argi, / lauek gozo dute belaun ("la agilidad de sus piernas")"; y Mok 4: "Aztalak arin<br />
darabiltza, belaunak gozo". "Zein dira-ta zeru-gorputzen lau doaiak?", eta: "argitasuna, zailutasuna (zuek<br />
"belaungozo" esaten diozute), sarkor izatea, minberakaitz izatea". Or QA 196.<br />
(G-goi-nav). (Con adj.). "Paso, andadura de una persona" JMB At. "Ese hombre tiene buena agilidad, belaun<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
720
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
gozo ona du gizon orrek; litm. rodilla dulce (G-nav)" A EY III 241. Etxe onetan gora, [el<strong>bar</strong>ritua] Santuaren<br />
faborez, ta pozez igo zan, da indar, edo belaungozo obea beti sentitzen zuen. Cb SIgn 174. Belaungozo ona<br />
daukan, emazte ibildaunak geien bat usain txarra banatu oi dau. msOñ 238r. Irten zan iñork ezagutu etzezan<br />
egunsenti berean, eta oñez belaungozo onarekin Mandresa-aldera jo zuen zuzen zuzen. Aran SIgn 20. Herriko<br />
plazan gauoro "komeriyak" egin behar baditut, edo hilean behin kanpantorre batera igo, belaun-gozo hoberik<br />
behar, lepezurra hautsiko ez badut. MIH 253.<br />
2. "(AN-5vill, G), ágil" A.<br />
belaunika (H; -lh- BN-lab-arb-mix; H), belaunka (-lh- BN-lab-baig-arb-mix), belainka, belaurika (H),<br />
belharika (S; H), belhaika (H (BN, S)). Ref.: A (belharika); AtSac 61. De rodillas. "À genoux" H, que cita el<br />
CatLav atribuyéndole la forma belaurinka, pero lo que se encuentra en éste es belhaurinko. v. belauniko; Cf.<br />
belaunka. Tr. Bel(h)aunika se documenta en autores septentrionales y en Orixe (Duhalde emplea tbn.<br />
belhauniko); bel(h)aunka en Prop y Etchamendi (que tbn. emplea belauniko), y belhainka en Inchauspe y el<br />
catecismo suletino (donde tbn. se encuentra belhariko).<br />
Jauntzi ta berehala egin goizeko othoitza, ur benedikatuarekin zeinaturik eta belhaunika jarririk. Dh 49.<br />
Lanean ari nintzelarik belhaunika, sakramendu saindua zagon tokitik hurbil. JesBih 398. Haren oinetan ezarri<br />
nintzen belhaunika. MarIl 74. Belhainka jar zite zunbait imajinaren aitzinian debotki. CatS 128. Sogizü, othoi,<br />
hontarzünekin gure familia huni, zure hoinetan belhainka dagozünari. Ip Hil 267. Argi handi batek üngüratzen<br />
dü eta belhainka erorten da. Ib. 11. Errege belhaunka zagoelarik, arthiki zioen ur benedikatua. Prop 1909, 230.<br />
Anglesak eta Italianoak lerroka heldu ziren: belaunika galdatuko zuten gogotik pertzaren milikatzea. StPierre<br />
28s. Bitartean, nire nagosi yauna kurpituan egoan belaunika. Or Tormes 113. Ondar ezoan guziok belaunika<br />
oiuz esan genun. Or Mi 131. Huna nun gure Mañex / den belaunka jartzen / Eta bere moldean / otoitzari lotzen.<br />
Etcham 78.<br />
belaunikaleku. Reclinatorio. v. belaunaulki. Jaun aphezpikuaren belhaunikalekua aphaindua zen lema<br />
batez [...], eta untzi bakotxak bere buia izenarekin ezarria zuen aldarerako eskaler hegian. Herr 10-11-1960, 1.<br />
belaunikarazi (-lh- Dv A), belaunikatuazi. Hacer arrodillarse. "Belhaunikarazi, faire mettre à genoux"<br />
Dv. Ez da han ni belhaunikaraziko nauen Yainkorik. Hb Egia 89. Etzuten nihor alde, eta halere oro<br />
belhaunikarazi zituzten eta estali Eliza mendiaz. Ib. 153. Amak belhaunikarazten ohi ninduen [...] eta, bi eskuak<br />
ahurraz elgarri ezarririk, erranarazten zaundan hitzez hitz othoiz hau. JE Bur 22. Andre ori aur-giteko omen<br />
zegoan eta aren karraxietaz urrikaldu gabe, belaunikarazi ta tiroz il omen zun. Or SCruz 81. Lekaidabak<br />
Maritxo Ramuntxoren aldamenean belaunikatu-azitzen du. Alz Ram 132.<br />
belaunikatu (V, G, AN, L; Lar, Lecl, Añ, VocCB, H (G, V); -lh- BN-ciz; SP, HeH Voc, VocBN, Hb ap. Lh, Dv),<br />
belhaikatu (S; Gèze Dv, H), belhainkatu (S), belhairikatu (H (S)), belairukatu (R-vid), belañikatu,<br />
belharikatu (S; Gèze, Dv, H; belarrikatu Arch ap. DRA), belaunbikatu, belaunbikotu (V-gip; VocCB, Dv (V)),<br />
belaunikotu (V-gip; Añ, Zam Voc), belaurikatu (Sal, R-uzt, Ht VocGr 326, Lar; -lh- BN-baig; Urt II 211, Arch<br />
VocGr, HeH Voc, Dv, H), belaurinkatu. Ref.: A (belhaikatu, belairukatu, belharikatu, belaunikatu,<br />
belaurikatu); Lh (belhainkatü); Lrq /belháika/; Iz ArOñ (beláunikau); Etxba Eib (belaunikotu); Elexp Berg<br />
(belaunbikotu).<br />
Tr. Belaunikatu es la forma más empleada en la tradición meridional. Al Norte belhaunikatu es tbn. general<br />
fuera de los textos suletinos desde fines del s. XVIII (anteriormente se encuentra en Pouvreau, Haraneder y<br />
Larreguy, en éste junto a belhaurikatu). Hasta dicha época lo que emplean los labortanos y bajo-navarros es<br />
belhaurikatu, que se encuentra tbn. en Oihenart, Maister y en un texto salacenco de 1780; hay además<br />
belhaurinkatu en CatLan. En la tradición suletina la forma más extendida es belharikatu (en CatS y en Inchauspe<br />
junto a belhainkatu); en algún texto moderno se encuentra tbn. belhaikatu. Belaunkatu se documenta en Prop,<br />
Leon e Iraizoz. La forma belaunikotu se encuentra en autores vizcaínos como Añi<strong>bar</strong>ro, Uriarte, Arrese Beitia,<br />
D. Aguirre (que tbn. emplea alguna vez belañikatu), T. Etxe<strong>bar</strong>ria o Kerexeta; belaunbikotu, en algunos<br />
vizcaínos desde fines del s. XIX y en Lizardi; belaunbikatu, en Beovide, Aresti y Azurmendi. En DFrec hay 3<br />
ejs., vizcaínos, de belaunbikatu y 5 de belaunikatu.<br />
Arrodillarse. "Belhaunikatzea, s'agenouiller" SP. "Appronare, plegatu, beheratu, makurtu, belhaurikatu" Urt II<br />
211. "S'agenouiller, belaurikatzea" Ht VocGr 326. "Arrodillarse" e "hincar la rodilla" Lar y Añ. "Belhaunikatzea,<br />
belhaurikatzea, belhaunen gainera erortzea" HeH Voc. "Belhaunikatu, se mettre à genoux" VocBN. "Beláunikau,<br />
beláunikaitten, arrodillarse" Iz ArOñ. Cf. Dv: "Beaucoup d'auteurs écrivent belhaunika à cause du radical<br />
belhaun, mais le pleuple dit belhaurika".<br />
--Zer adorazione mota hemen kondemnatzen da? --Norbeit imajina edo figura baten aitzinean presentatzen<br />
denean haren aitzinean othoitz egitera, belhaurikatzera edo gurtzera, [...], Iainkoa han erakusten balitzaiku<br />
bezala. Lç Ins D 3r. Ethor zedin harengana gizon bat, haren aitzinean belhaurikatzen zela. Lç Mt 17, 14 (TB,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
721
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Echn, Ol, Or, IBk, IBe bel(h)aunikatu, Ker belaunikotu, Leon belaunkatu; He, Ur (V) bel(h)auniko jarri, Hual<br />
belairuko isari, Ur belaunen gañean jarri). Bazedin ordu berean / Otoitzean / Iar belhaurikaturik, / Non senti<br />
baitzezan sarri, / Miragarri! / Elhe' aragiturik. O Po 58. Serbitzu hura egiten zerauen xapela erauntsirik, eta<br />
lurrean belhaunikaturik. SP Phil 275. Belharikaturik, bi eskuak iuntaturik, begiak aphaldurik, kruzifix baten edo<br />
imajina debot baten aitzinian, ur benedikatuz zeinhaturik, lurrari pot bat eginik. Tt Ar 10. Belhaurikaturik<br />
humilki gorphutza, / Adoratzen zaitut, Jongoiko bakhoitza. Gç 37. Etzaio aski ohore emaiten ahal, Izen handi<br />
honen enzüliak oro Paradüsian, lürrian eta Ifernian belharikatzen direnaz geroz. Bp II 22. Oihu egiten zuten<br />
haren aitziñean, belhaurika beitez. Urt Gen 41, 43 (Dv belhauna lurrera eman zezaten). Ostia Sainduaren<br />
altxatzean ere doirik belhaurinkatzen direnek eta orduan ere maiz belhaun batez, hek othe dute gure Elizei zor<br />
zaioten errespetua? CatLav 450 (V 210). Zerbitzu hura egiten-ere zaroen, buru-has eta belhaunikaturik. He Phil<br />
275. Gizon bat behin lotsaren eta esparantzaren artian, [...], aldi batez eliza batetan, althare baten aitzinian<br />
belhaurikatürik, orazionetan jarri izan zen. Mst I 25, 2. Ekusiko dezu noizbait giz-ainzur edo pintur belaunikatu<br />
bat, ezker eskuan S. Kristoa ta eskoiekoan arri gogor bat duela. Mb IArg I 96. Egondu zen an egun guzian, bein<br />
jaiki, bein jarri, bein belaunikatu, bein bere begi-zuloak alde batera, bein bestera jiratu. Mb IArg II 354. Badire<br />
Israelen zazpi milla gizon ene eskuko daduzkadanak, eta belhaunikatu ez direnak Baalen aitzinean. Lg I 356.<br />
Horiek horrela egin zituztenean, belhaurikatzen ziren, hartaz hirri egitekotzat. Lg II 272. Elizan sarzen zradien<br />
guzietan belaurikatu eta bereala erran akto kontriziozkoa (Sal, 1780). ETZ 164. Hitz hetan Saul zen belharikatü.<br />
Egiat 172. Ezta kestione, jaunak, / orai belarikatzia, / bertan egin itzazie / nik eman maniak. AstLas 24. Belarika<br />
mitilak. Ib. 23 (acot. escén.).<br />
(s. XIX). Aigü hunat Korpio / behar dük batheiatü / lürrian belharikatürik / Jinkuari parkamentü galthatü.<br />
Xarlem 958. Aita Saintia bellarika eta minza. Ib. 1236 (acot. escén). Erran ezadak Xarlemaña / nahi zaitadanez<br />
rendatü / eta bellarikatürik pharkamentü / mementian galthatü. Ib. 420. Zenbat bider abereak ta infernukoak<br />
belaunikaturik Ostia santua igarotzean? Mg CC 204. Ur bedeinketua artu; ziñatu; belaunikotu; esan, Neure<br />
Jesukristo Jauna, ta urrengo oraziñoa. Añ EL 1 5. Zenbat egoten dira [...] mezatako denboran bertan zokoetan<br />
belaunikatu ere gabe, edo geienaz belaun bata lurrean duela? AA III 339. Belaunikatuko dira, dio S. Paulok,<br />
Zeruan, lurrean eta infernuan arkitzen diran guziak. Ib. 543. Lepradun bat ethorri zen haren aitzinean<br />
belhaunikatzerat. TB Mt 8, 2 (Lç adora zezan, Echn adoratu zuen, HeH khurtzen zitzaioela). Har hur<br />
benedikatü, eta belharikatürik [...] egizü zure othoitzia, beste oküpazionerik batere hartü gabe. UskLiB 73. Izen<br />
sakratu haren aiphamenera guziak belhaunikatuko dire Zeruan, Lurrean eta Ifernuan. MarIl 79. Dorleaux eta<br />
Chartres belharka. Mustafa 58 (ap. DRA). Jinko horren adoratzeko gitian oro belharika. Ib. 186 (ap. DRA). Ze<br />
pena andija izango litzatekian ementxe belaunikoturik egotia beti iraun edo eternidade guztijan. Ur MarIl 43.<br />
Deadarrez pregoi batek ziola, guztiak bere aurrean belaunikatu zitezela. Ur Gen 41, 43. Belaunikatu ziran,<br />
Jainkotzat ezagutu zuten. Lard 367. Belhaunikatzen dire gizonak eta yotzen dute lurra kopetaz bederatzitan. Hb<br />
Egia 68. Nai badezu oñetan / belaunikatuta / adoratuko zaitut, / agindu zazu ta. Bil 98. Belhaunikatzen zen gero,<br />
eta oren osoak belhauniko iragaiten zituen, batere higitu gabe. Laph 191. Jenobebak, lurrean belaunikatu [...]<br />
eta egin zuen orazio. Arr GB 45. Zure aitzinian ümilki belhainkatürik, zure aitzinian ezagützen dit ene<br />
ezdeustarzüna eta ene miseria. CatS 118. Jesüsen izenian oro belharikatzen direla. Ib. 98. Begiraune andi<br />
batekin, / Bertan zan belaunbikotu. Ama Birjiña Aranzazukoaren kondaira (1881), 10 (ap. DRA). Belaunikoturik,<br />
/ Jaunari gogotik, / Erregututen deutsa / Arimeagaitik. AB AmaE 342. Belaun-bikatu zan ta egin zion<br />
Jaungoikuari orazio bere aizparen alde. Bv AsL 95. Onelako itz gozuak adituta, belaunikatu ziran<br />
Jaungoikuaren zeloz suturik. Ib. 208. Ni ordukotz harri zabal hotz baten gainean belhaunikatua bainintzen. Elzb<br />
PAd 23. Eta han zagon nihoiz jarri ez belhaunikatu gabe, edo xut-xuta, edo osoki ukhurtua. Jnn SBi 86.<br />
Belhaunika gaiten hemen; / Birjinaren ager lekhua, / Beha horrat: horra nun den. Zby RIEV 1908, 292.<br />
Belhainkatü ziren, adoratü zien eta gero eskentü zeitzoen bere oberendak. Ip Hil 105. Zure althare saintiaren<br />
aitzinian ümilki belharikatürik. Ib. 223. Kurutzean iosiriko Iesusen irudi-aurrean belaunikoturik. Ag AL 156.<br />
Gero belaunbikoturik guztiak mun egiten eutsen bateoko ponteari. Itz Azald 131.<br />
(s. XX). Larunbatarekin [...] elgarri kofesatu ginelarik, aintzinera belhaunkatu zitzaudan eta desmetitu zen.<br />
Prop 1901, 32. Belhaunika hadi, diotsate bere gizonek ere; eman hadi belhauniko. Bai, belhaunikatzen da. Prop<br />
1903, 131. Kandela aundi baten ondoan belaunikatu zan Bernardatxo. Goñi 63. Khanberan ziran sei emazte<br />
belharikaturik. Eskual 14-8-1909 (ap. DRA). Konsekratzailea, bai eta aphezpiku, aphez eta fededun, bilkhura<br />
guzia belhaunikatzen da. Lander EEs 1916, 60. Doi doi doi belañikatu da. Ag EEs 1917, 203. Belhaunikatzen<br />
da, eta ahapetik othoitzean egoiten. <strong>Bar</strong>b Sup 52. Haren aitzinian belarikatü gira. Const 31. Eta jauparijak eta<br />
agintarijak bere aurrian belaunbikotu. Altuna 110. Aphezaren aitzinin hirur oren laurden igaran belhaikatürik,<br />
nigarretan elkhi kobesionaletik. D. Béhéty GH 1929, 75s. Belaunbikotu dirala danak / Gurutza deunan aurrian.<br />
Enb 35. Belaunikatu lurrian eta / errezuan zian asi. Tx B II 90. Nun nahi othoitzean / belaunikatua / saindu iduri<br />
debru / madarikatua. Balad 215. Gure Yakintsua, bere harriduran belaunikatzera zohalarik, Aita sainduak<br />
larderiaz, [...] debekatu zakon ohetik higitzea. Zub 46. Ongi ikasiz geroz, ongi ezagutu eta gero belaunikatu eta<br />
sinesteko. FIr 164. Iduri done orren aurrean belaunikatu zaite. Alz Ram 129. Belaunikatu ziran guztiak. Or<br />
Tormes 115. Erri guzia arbelean belaunikatzen da. Or Mi 143. Mutilla lurrian belaunikatu zan eta zara-ganian<br />
makurtu zan, eta emon eutsoezan berrogetamar paluak. Kk Ab II 147. Maitari biak, beren urratsak neurturik, /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
722
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
sartu ta yarri dira belaunbikoturik. Ldi UO 55. Gu txapel baten aurrean belaunikatu? Goen Y 1934, 102.<br />
Belaunikaturik auzpez yarri zan lurraren gañean. Ir YKBiz 467. Aurrean belaunkaturik. Ib. 492. Belaunikatu edo<br />
eseriko da aitaren oñetan. A<strong>Bar</strong> Goi 74. [Jaun erretora] othoitz-alkian da, belhaunikatua, xanoa kaskoan. Lf<br />
Murtuts 9. Hire aintzinean belhaunikatuko dituk egun batez hire aitaren seme guziak! Zerb IxtS 30. Begira emen<br />
zuen erria / auzpez belaunikatua. SMitx Aranz 142. Emen nazu, o Jesus on eta guztiz gozo orrek, zure aurrean<br />
auzpez belaunikaturik. NEtx Nola 39. Betea [...] bere ondoan belaunikatuta zeukala. JAIraz Bizia 90. Gizonak<br />
areago ez zekien etsipenez negar-garraisiaka hasi, ala zorionaren onaz belaunikatu eta Izatea benedikatu behar<br />
zuenetz. Mde HaurB 98. Badakit ba, handiegi nizala. Hortako niz belhaunikatzen. Egunaria 1-8-1956 (ap. DRA).<br />
Belaunikatu zan Poliri lepo-aurreko txamarreko txuloan lorea jartzeko. Anab Poli 135. Eleizpera joanda,<br />
alkarren ondoan belaunikatu zirean, ezkondu zirean egunean lez. Bilbao IpuiB 146. Geu bere belaunikotu egin<br />
bear gara Jesusen aurrean. EgutAr 15-1-1959 (ap. DRA). Jesus basatzan belaunbikatzen da. Arti Ipuin 26.<br />
Belaunika zaitezte! Arti MaldanB 221. Manatzen dautzut belaunika ziten zure aita erretoraren oinetan. Ardoy<br />
SFran 335. Belaunikotu eta parka eskatzen jarri zan. Etxba Ibilt 468. Aldare zurian / aingeru sail zuriagoak /<br />
adoratu ninduen / belaunbikaturik. Azurm HitzB 60. Belaunikatu nintzan bertan da / egin nun otoitz umilla. Uzt<br />
LEG II 12.<br />
v. tbn. CatLuz 34. Zab Gabon 81. CatJauf 43. Urruz Zer 117. Ill Pill 10. Ox 165. ArgiDL 23. TAg Uzt 276.<br />
Etxde AlosT 95. Erkiag Arran 172. And AUzta 100. Osk Kurl 190. Larz Senper 112. Gazt MusIx 21. Berron<br />
Kijote 36.<br />
(Con dat.). Arrodillarse ante. Sainduen imajinak elizan edukitzea eta hei belhaurikatzea, manamendu hunen<br />
kontra othe da? Mat 104. Biak lurrean zitzaizkon / behin belhaurikatu, / gero buruak ziotzoten / lurreraño<br />
makhurtu. EZ Noel 58. Jesüsen izenetik landan, zoin izeni oro belharikatürik, zer izen handiagorik eta<br />
lotsagarriagorik [...], baizik eta Mariarena? Mercy 14. Gero aitzinian belhain batez belharikatzen zeitzün eta<br />
kolpü emaiten zeizielarik erraiten zeizien "Salütatzen zütügü Jüdiuen Erregia". UskLiB 39. Ots au aditzen zuten<br />
lekuan, guziak belaunikatu zekizkiola. Lard 54. Zenbat jainko gezurrezkori belaunikatu zitzaiozkan. Ib. 134.<br />
Zezen bat oihan heietan / Egun oroz zen ikhusten, / Adar puntak su kharretan, / Haitz bati belhaunikatzen. Zby<br />
RIEV 1908, 419. Emaztea dakion / hantxet belhaunika, / Buruko iletarik / herrestan dabilka. Zby RIEV 1909,<br />
105. Belaunbiko nintzaizun, bijotza bildurrez. "De rodillas me postré". Laux BBa 108. Argatik belaunikatu<br />
zitzaion, <strong>bar</strong>kamena eskatzeko bezela. Ir YKBiz 97. Maiz Zu-ri, gure Iainko Orri, Elizan otoi usuz eta luzez<br />
belaunika oi zitzaizun. Or Aitork 195. Dei egin zion bentariari eta onekin bakarka zaltegian belaunikatu zitzaion<br />
aurrez-aurre. Berron Kijote 49.<br />
Etim. Para la parte final cf. rom. fi(n)car, hincar. Cf. H: "Il se peut [...] que ce verbe dérive pour la seconde<br />
partie de hincar, esp. hincarse de rodillas, comme le porte le texte de La Vieuxville ci-dessus belhaurinka, ou du<br />
prov. hica, 'mettre, placer'".<br />
belaunikatzaile, belaikazale (S). "Belhaikazale, qui s'agenouille" Lrq s.v. belhaika.<br />
belaunikatze (Lar, Añ, Lecl), belaurikatze (Lar). Genuflexión, acción de arrodillarse. "Génuflexion" Lecl. <br />
Lege naturalean asko zen bihotzeko urrikimendu batekin, eta [...], kanpoko zenbait seiñalerekin, kontu egizu<br />
begi ailtxatze batekin, edo belhaurikatze batekin, Iainkoari berari kofesatzea eta <strong>bar</strong>khamendu eskatzea. Ax 523<br />
(V 337). [Iainkoaren] ohoretan belhaunikatze xoil batek geiago balio duela munduko tresor guziek baino. SP<br />
Gudu 100. Hasgorapen bakhar bat, othoitz labur, ordean bizi bat, belhaunikatze bat. He Gudu 122. Mistress<br />
Olaz bi mutil burusturen erdian aurkeztuta, artazi ta belaunikatze [...] ta eskuan txapela zuela, iru burumakurtzeren<br />
ondoren, azken itzulia eman zuenean, eskuzaparta ederrak entzun zituen. A Ardi 70.<br />
Belaunikatzerik etzuen egin, artazi ta gora-gorak bai, ugaritxoegi noski. Ib. 70.<br />
belaunikaulki, belaunka-alki. Reclinatorio. v. belaunaulki. Eskutik ereman zuen, khoroan <strong>bar</strong>naxago<br />
egina zitzaioen belhaunka-alkhi, oihaleria ederrez aphaindu batetarat. Prop 1909, 230.<br />
belauniko (V, G, AN, L; Lar, Añ, VocCB, H; -lh- L, BN; SP, VocBN, Hb ap. Lh, Dv, H), belhaiko (S),<br />
belhainko (S), belairuko (R-vid), belariko (-lh- BN-mix, S), belarriko (Arch ap. DRA; -lh- S), belhauko (BNlab-ad-arb-mix),<br />
belaunbiko (V-gip; Añ, Dv (V)), belauneko (V-gip), belhauninko (BN-arb), belhaunko (BNad),<br />
belhaunku (BN-ad), belauriko (AN, Sal, -lh- BN-lab-baig-mix; Lcc, Lar, H; -lh- Urt I 417), belhaurinko<br />
(Lh), belhaurrinko, beleniko, belhoinko (BN-<strong>bar</strong>d), beloriko, berauriko. Ref.: A (belhaiko, belharika,<br />
belairuko, belauniko, belauriko); A Apend (belaunbiko, belauniko); AtSac 61; Lh (belhainko); Lrq /belháiko/; Iz<br />
ArOñ (bélaun), To (belaune); Etxba Eib; Elexp Berg (belaunbiko).<br />
Tr. Belauniko, que se encuentra ya en Arzadun, es la forma más empleada en la tradición meridional desde<br />
mediados del s. XVIII; hasta dicho siglo se emplea belauriko, general tbn. entre los alto-navarros de todas las<br />
épocas (si bien hay berauriko y beloriko en textos del s. XVIII). Al Norte, fuera de los textos suletinos, domina<br />
tbn. belhauniko desde finales del s. XVIII (anteriormente se encuentra en Pouvreau, Harander, Larreguy y<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
723
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>Bar</strong>atciart); hasta dicha época lo que se emplea es belhauriko (belhaurinko en CatLav). En la tradición suletina la<br />
forma más extendida es belhariko (belhaiko en algún texto moderno); hay tbn.un ej. de belariko en Lazarraga<br />
(que emplea generalmente belauriko). Belairuko se encuentra en Hualde. La forma belaunbiko la emplean<br />
autores vizcaínos como Moguel, Añi<strong>bar</strong>ro, fray <strong>Bar</strong>tolomé, D. Aguirre o Enbeita; más modernamente la usa<br />
Aresti. Hallamos además beleniko en canciones populares recogidas en Guernica.<br />
1. De rodillas. "Arrodillar, belauriko jarri" Lcc. "Arrodilladura, belauriko jarritea" Ib. "Belhauniko iartzea, se<br />
mettre à genoux" SP. "(De) rodillas" Lar y Añ. "Arrodillarse, belaunikatu, belaurikatu, belauniko, belauriko<br />
jarri" Lar. "À genoux" VocBN. "Qui est à genoux" Dv. "Beláuneko jarri, ponerse de rodillas. Beláuniko jarri" Iz<br />
ArOñ. v. BELAUNEZ, belaunika.<br />
Belariko jarri zirean. Lazarraga 1154r. Ni belauriko jarririk. Ib. 1184r (v. tbn. belauriko ib. 1152r, 1153v,<br />
1159v, (B) 1180vb). Donzella guztiak, daode belauriko. (Cantar de Bretaña). ConTAV 5.1.1. Belhauriko iarririk<br />
egin zezan othoitze hekin guziekin. Lç Act 20, 36. Iar zaitezte belhauriko, eta erran itzazue Andre dana<br />
Mariaren Letharinak. Mat 354. Nola egoten baitirade batzuk Mezakoan belauriko solamente belaun bates. Ber<br />
Trat 31v. Arrazio da gauden belauriko bi belaunes ixilik eta geldirik. Ib. 28v. Imajina sainduaren oiñera naiz<br />
hurbilltzen, / Eta haren aitziñean belhauriko humilltzen. EZ Man I 10. Belhauriko iar zaitezte / eskoin esker<br />
herrunkan. EZ Noel 122. Birjinaren aitzinean belhauriko. Harb 116. Zaharra ezin <strong>bar</strong>ur diteke, belhauriko<br />
orazinotan ezin dagoke, erromerian ezin dabilke. Ax 180 (V 122). Oera etzin baño leenago erloxu laurenez,<br />
belauriko iasarri bidi. Cap 128. Zatozte dugun adora, / Belhauriko debotki. Hm 38. Aldare baten aitzinean<br />
belhauniko iarririk othoitzetan zegoela. SP Imit I 25, 2 (Ch ahuspez emanik, Mst belhaurikaturik). Galdez nago<br />
belhauriko, / Bihotza doluz hiltzeko, / Ah! noiz nauzun salbatuko. Gç 160. Goiz arratsez Jinkoa belhariko<br />
othoitzen eztiana. Bp I 86.<br />
(s. XVIII) Joan Konfesorien oñetara, da belauniko egin Kurutze Santeen señalea. Arz 54. Katixima akhabatu<br />
denean, haurrak belhaurinko jar arazi behar dire. CatLav A 8r (V 9). Egon gaitezin belhaurinko. Ib. 272 (V<br />
136). Belhaurrinko jarri behar da. Ib. 346 (V 168). Imini bedi Konfesorearen oñetan belauriko. El 94. Arratsean<br />
oera etzin baño leenengo, jarriko da belauriko. Iraz 50. Haren aitzinean belhauniko jarririk erran zioen. He Mt<br />
17, 14 (Dv, Ur (V) bel(h)auniko, Samper belauriko, Hual belairuko; Lç belhaurikatzen zela). Xarri ze belauriko<br />
Maria Santisime, eta adoratu zue bere Seme Santisimoa (Ororbia, 1758). ETZ 97. Mundu guztiko er[r]einuak,<br />
gloriak eta grandezak eta ondasunak abek guztiak emango dizkizut baldiñ berauriko paratuta adoratzen banazu<br />
(Muruzábal). Ib. 65. Jaiki zela belauniko zegon tokitik. Mb IArg II 321. Ama Birjiñaren ofizioa, ta beste debozio<br />
asko belauniko errezatu oi zituen. Cb Just 26. Goxean, eguerdian ta arratsean belauniko errezadu. Cb CatV 102.<br />
Eman zen belhauniko Eliaren aitzinean. Lg I 364. Ea Kristioak, begira zaze M. SSri. beloriko paraturik. ETZ<br />
154. Beztitü giren bezain sarri belauriko gure othoitza eginez. CatLan 109. Gorphutzez Elizan, izpirituz<br />
kanpoan; belhauniko lurrean, gogoz munduko egitekoetan. Brtc 244. Dian ogenaren arauiala belhariko<br />
jarrerazirik, 40 edo 50 makhila khaldi, hoiñ zoletan dereitzo emaneraziten. Egiat 225.<br />
(s. XIX) Jar zite belhariko / orai sakratzeko / eta gero berhala / ere bai koruatzeko. Xarlem 1398. Graziaz<br />
bellariko / nahi deizüt galtatü. Ib. 689. Lurrian auspaztubaz, belauniko jarriaz ta buruba beruntz makurtubaz.<br />
CrIc 50. Dagoz belauniko, golpetu daruez bularrak, eskatuten dabee parkazinua. Mg CO 38. Esan zituan<br />
belaunbiko iru Abe Mariak. Mg CC 182. Belauniko jarririk asi zan esaten iru Abe Maria. Ib. 182. Aita gurea ta<br />
Kredo bat belauniko zerura adi. Añ EL 1 63 (EL 2 72 belaunbiko). Paratu zékio béin leprosobát belauríko<br />
eskatzen zióla. LE Ong 14r. Jarri gaitezen Jaunaren aurrean belauniko. AA I 466. Ehun egunen induljentzia<br />
irabazten dute, angelus belhauniko, ezkilak jotzean, erraten dutenek. Dh 92. Bere zeldan edo koru baztarrian<br />
belaunbiko daguan monjiak. fB Ic II 191. Irudi orren aurrian belauniko ifinten garianian. Astar II 48. Emanen<br />
zitiola munduko erreinu eta ondasun guziek baldin belauriko iarririk adoratzen bazuen (Goldaratz, 1833). ETZ<br />
220. Guziak, istant berean, belhauniko jartzen ziren. MarIl 106. Asto bat, zamatua / guztiz erlikiaz, / zijoan iñon<br />
ezin / kabiz fantasiaz, / zergatik, zutenean / jendeak ikusten, / belauniko ziraden / bereala jartzen. It Fab 123.<br />
Jalki Luzien eta Romein jar. Neron mintza, belhariko hirurak. Mustafa 96 (ap. DRA). Almirante urgullusu onek<br />
ponpareriaz eranzatu zeban metallu batean General Lezo belauniko beraren oñetan jarririk ezpata eskura<br />
ematen ziola. Izt C 464. Jarririk belauniko bere aurrian eskatu eutsan, arren errukitu zedilla beragaz. Ur MarIl<br />
59. Montes eta lagunak dohaz balkoinperat, / Belhauniko zezenen gakho eskatzerat. Hb Esk 219.<br />
Cafarnaumeronz zijoala, legenardun edo soraio bat bidean belauniko jarri zitzaion. Lard 386. Yakinei ederrago<br />
zaiote xingili, belhauniko baino. Hb Egia 73. Belhauniko erori zen, Salbatzaileari sokhorri galdez. Laph 59.<br />
Desditxado, jarri zaite belauniko. Arr GB 88. Behar da Mahain Santiala modeski hüillantü, belhariko jarri. CatS<br />
79. Belauniko jarririk / Berorren oñetan, / Abe Maria asi / Zaitez errezetan. AB AmaE 361. Muthil gaizoa eman<br />
zen belhauniko, eta nigarra zariola galdetu zion <strong>bar</strong>khamendu. Jnn SBi 169. Behar ginduke belhauniko eman,<br />
Jesusen oinen arrastueri musu emaiteko. Lap 210 (V 94). Ardo pikaro gaiztua, / ik galdu didak burua. / Exerita<br />
ezin egon, / belauniko ezin jarri. JanEd I 129. Jesusen oinetan da / jartzen belhauniko. Zby RIEV 1908, 413. Ja<br />
belauniko ministroak hoin gutiren oinetan; izialdurak odola osoki gatz-araziko zioten gehiago izan balire. HU<br />
Zez 211. Felix Maria bere / egun guztietan / belauniko egoten da / Iaunari errezetan. Azc PB 101. Belaunbiko<br />
dagoala bere aurrean. Itz Azald 90.<br />
(s. XX). Belhaunika hadi, diotsate bere gizonek ere; eman hadi belhauniko. Prop 1903, 131. Elizkizun<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
724
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
guztietan, an egongo zan Kitolis alkate-aulkiaren atzean, belauniko. Ag Kr 88. Belauniko joaten eta etortzen zen<br />
lurrari askotan muñ egiñaz belauniko zegon lekutik arkaitzeraño. Goñi 46. Amaren ondoan belauniko jarririk.<br />
Ag G 77. Medel, batean agertzen zitzaidan [...] belauniko opalmai-aurrean, jauna artzen. A Ardi 123s. Yaun<br />
San Gabriel xarri zitzoen / belauriko aurrean (Ae). A CPV 936. Orduan erortzen da belhauniko, Piarreñoren<br />
ondoan. Ox 45. Hil batek emaiten beitü nuri nahi ere bortxazko gogueta ülün eta latz bat, gardak, herrokan,<br />
belariko jarri ziren. Const 31. Emazte dohakabia, belhaiko, heiagoaz ari zen. GH 1929, 75. Belauniko erori zen<br />
odeietara ezpainak luzaro zabalduki. Or Mi 114. Oñetan mun egiñik jarri belaunbiko / Gogorik onenagaz otoi<br />
egiteko. Enb 52. Ipurdi faltsu zaia bilduan / Handitzen hasi orduko: / ezin para belauniko, / Gutiago kokoriko.<br />
Etcham 97. Dugu hemen begien aitzinean erregetiar aitzindari gaztea, lagun batek belhauniko atxikitzen diola<br />
burua. JE Ber 56. Belauniko, alabak, guztiak belauniko. Alz Ram 136. Ona emen ni orain zuben aurrian<br />
belauniko ta parkeskeka. Otx 182. Bedarrak almueda, / Ogetzat pesebria... / Aurrian beleniko / Bere ama<br />
umildia (V-ger). AEF 1933, 48. Lohiz betea nago hemen belauniko. Iratz 66. Jendea, belhauniko, luma hoien<br />
biltzen ari izan zen lehiakara. Lf Murtuts 28. Nik dut gogoa zure oñetan / belauniko erortzeko! SMitx Aranz 129.<br />
Belauniko <strong>bar</strong>ka eske joan bearrean natzaizu. NEtx Nola 29. Oheburuan belauniko erori zen. Mde Pr 160.<br />
Txantonen alabea, otzikareak eraginda belauniko egon eziñik, jesarri egin zan aulkian. Erkiag Arran 157. Ez<br />
naiz inola egundo / belaunbiko jarriko. Arti MaldanB 214. Auspez belauniko. Ib. 196. Urari begira egon<br />
gintzaion, lurrean belauniko jarrita, makurtuta. Anab Aprika 39. Lur gorrian belauniko. Gand Elorri 48. Au da<br />
umegintzaren misterioa, ain zikindua ta likistua, eta ala ere belauniko baizen ao-miitan artu bear ez litzakena.<br />
Vill Jaink 58. Oi nere Jesus Guziz ona, / Nik noiz duket zoriona / Jende guzien ikusteko / Denak zuri belauniko!<br />
Ardoy SFran 352. Neskame errukigarrixa agertu zan etxeko-andriagana, belauniko, negarrez esanaz zerlako<br />
miñak emon zetsazen uezabak. Etxba Ibilt 470. Aren aurretik, "Belauniko!", iñoen deadarka. Ker Gen 41, 43.<br />
Hots! gira ilherritarat / orai berbera abiatüko, / Gardak ere ikhusiren / bide hegian belhariko. Casve SGrazi<br />
114. Alabearra nere oiñetan belauniko / txapelapetik nere buruak / aukera oro eskuko. "Tuve a mis pies<br />
postrada la fortuna". Berron Kijote 27. Eta halako ikara ezezagun batek harturik, haurtxoaren aurrean jarri zen<br />
belauniko. MEIG IX 106.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 27. Bil 135. Elzb PAd 23. Elsb Fram 134. Arb Igand 85. CatJauf 1. Inza Azalp 33. ArgiDL<br />
84. <strong>Bar</strong>b Leg 71. Kk Ab II 51. EA OlBe 40. JAIraz Bizia 110. Bilbao IpuiB 67. And AUzta 78. Osk Kurl 205.<br />
Bibl Gen 41, 43n.<br />
Belhariko: Etch 542.<br />
2. (Uso sust.). Genuflexión. Adorazazu arimaz eta gorputzaz, arimako humilmenduz, gorputzeko<br />
belhaurikoez. Hm app. 217s. Begiratuten badeutzagu kanpotiko adorazinoe edo belauniko oni, <strong>bar</strong>din <strong>bar</strong>dina<br />
da gustijetan, eta ezin gorputzeko belauniko onetatik ezagutu leiteke Jaungoiko, Ama Birjinia, edo beste<br />
santuben bat adoretan dogun. Astar II 46. Eta bide zitzaion / buru artan jarri / egiten ziotela / belauniko ari. It<br />
Fab 123.<br />
belaunikoka. (Andando) sobre las rodillas. v. belaunka. Ez dezu belaunikoka ta arrastaka joan bear<br />
konfesatzera, zenbait mutil kaskar joan oi diran bezala. AA III 524.<br />
belaunikotu. v. belaunikatu.<br />
belaunka. (Andando) sobre las rodillas. Cf. A: "Belaunka (G-bet), juego de niños que consiste en cogerse<br />
andando de rodillas". v. belaunikoka. Belaunka (Birjiñaren aginduz) alderatu zen arkaitzarengana, amabost<br />
bat metro era onetan leku zakar askian penitentzia egiñaz ibilliaz. Goñi 46.<br />
belaunka. v. belaunika.<br />
belaunkada (Lar). "Rodillazo, golpe, belaunkada" Lar. Egun artan belaunkada asko emon eustazan bada, ta<br />
ukaldi asko. Or Tormes 25.<br />
belaunkatu. 1. "Belhaunkatu (Hb), marcher sur les genoux" Lh.<br />
2. "Belaunkatu garia (V-ger), encorvarse, doblarse el trigo" A. v. belaundu.<br />
belaunki, belhaiki (S ap. AtSac 61). De rodillas. v. belauniko.<br />
belaunpe (V-arr-m-oroz, G-to, B; Lar, VocB; -lh- Hb ap. Lh), belainpe (R). Ref.: VocPir 298; A (belaunpe,<br />
belainpe). 1. Corva, zona de detrás de la rodilla. "Corva, belaunpea" Lar. "Corvejón, en la pierna del animal"<br />
Ib. "Jarret. Ixtarzain (Ae), iztazain (Sal), iztazain, belainpe (R)" VocPir 298. "La hondonada de tras la rodilla"<br />
VocB. "Corva" A. v. BELAUN-AZPI, BELAUN-TXOKO.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
725
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
2. Parte de la pierna que está inmediatamente bajo la rodilla. "Belaunpean badut trunpilo bat, j'ai une enflure<br />
sous le genou" H (s.v. trunpiloa). Belaunpean irten zitzaion ezur galant bat, berak ala naita, ondo-ondotik<br />
zerratutzea. 'Debajo de la rodilla'. Aran SIgn 10.<br />
belaunpeko (B ap. A; VocB). "La alfombra que se pone para arrodillarse" VocB. "(B), cojín para arrodillarse"<br />
A. Eguni daino [sic] eztugu ikhusi elizan belhaunpeko bat bermatua edo kadera batean jarria. Etcheb<br />
MGaric 72 (ap. DRA).<br />
belauntasun. "(V-arrig), parentesco" A.<br />
belauntesi. v. belaunesi.<br />
belauntu. v. belaundu.<br />
belauntz (belaunza Aizk). "Hiedra pordiosera, o llamada hiedra cáustica con impropiedad" Aizk. Cf. huntz.<br />
belauri (H; -lh- H (BN), Lacombe ap. DRA), berauri (Dv). "Belhagoi, belhaugu, berauri, espèce de faucille à<br />
court manche, recourbée servant à tailler la fougère et l'ajonc" Dv. "Belhauri (L, BN; Lacombe ms.), hoz" DRA.<br />
v. belagoi, 2 belau.<br />
belaurika. v. belaunika.<br />
belaurikatu. v. belaunikatu.<br />
belauriko, belhaurinko. v. belauniko.<br />
(belaute). "Tres piedras altas colocadas verticalmente a la entrada de una heredad cerrada de manera que sólo<br />
permitan a la vez el paso de una persona e impidan el del ganado (<strong>Bar</strong>rundia)" LzG. Cf. belaunesi.<br />
belax. v. 1 belatz.<br />
belaxaga (BN-lab; Darric ap. DRA), belexaga (S; H), belexega (S; Hb y Foix ap. Lh), plaxaga (Sal). Ref.: A<br />
(belexaga, plaxaga); Lh (belaxaga, belexaga); Lrq (bele). "(S), petite espèce de corbeau" H. "Corneja" A. "Freux<br />
(ois.)" Lh. "Belexega, espèce de corbeau de passage à époques déterminées" Lrq. "Belaxaga, freux (le)" Dass-<br />
Eliss GH 1923, 491. "(Corvus frugilegus), pájaro parecido a la corneja [...] (Para Darric ms., corneja)" DRA.<br />
"Belexega, corneja de montañas, que tiene las patas rojas (S; Broussain ms.)" Ib. v. 2 belaxka.<br />
belaxaka. Fruto del espino. Ezkur-urte da, baita arto-urte, / ardientzat belaxaka: / muxarrak uzta joria<br />
dute, / eiztaria ba da sailka. "Hay manzanicas de pastor (bayas de espino al<strong>bar</strong>)". Or Eus 78.<br />
belaxe. v. berehalaxe.<br />
1 belaxka (G-to), belaska (G). Ref.: A (belaska); Iz To. Blando, blandengue, sin energía; (ref. a obras<br />
artísticas) sensiblero, cursi. "(Gc), 1.º tardío, poco activo. 2.º (G-to-bet) blando, persona que se fatiga pronto. 3.º<br />
(G-to) blanducho" A. "Belaxka-belaxka bat, una (hierba) muy blanducha" Iz To. Tr. Documentado en autores<br />
meridionales desde finales del s. XIX. Sutegiaren oroipena lazkagarria da, baiño ezta txantxetako gauza; ta<br />
siniste belaskeko ta aisa naiko ta biska ta griñarekin gerra bageko pake-zale oik, ikaratzen dituela esateak,<br />
itzaltzen eztu. Iñarra Ezale 1897, 346a. Liberalakin belaxka samarra zan beintzat, ondo etortzen zalakoa egia<br />
ezpada ere. Or SCruz 87s. Egia diozu, nere adiskide ta lagun on. Lauaxeta, belaxka (blandengue) samarra da<br />
bertsoetan ta gaizbera txantza (un tanto morboso, decadente). Or, carta a Ldi 3-6-1930 (ap. DRA). Ontatik du<br />
biotzondo ain na<strong>bar</strong>ia, ez gaindizkoa, ez belaxka; gizaki benazkoarena baino. "No desbordada y blandengue,<br />
sino grave y varonil". Or BM 22. Lerroetan <strong>bar</strong>rena goazalarik, ezin igarri aren semea danik au. Ain geza ta<br />
belaxka da. Ez bururik; ez soñik; ezta ere isatsik. TAg GaGo 52. Irisagar zimela baño beltzago da mutilla; aul<br />
eta belaxka, gañera, tankeraz. TAg Uzt 7. Mertxilla ta belaxka-itxurakoa izan arren, zimela zan mutilla. Ib. 65.<br />
Ez uste gaitzurreak nere bizarrari dardar eragiten dionean ori yolastzat artzeraiñoko gai belaxkazkoa naizanik.<br />
"Stuff so flat and dull". Amez Hamlet 145. Aiurri gutxikoa ta ganorabakoa zalako arbuiagarri egiten zitzaion,<br />
baiñan, alare naiago zizun alboan nagusi belaxka ta eskurakoia, irmo ta sendoa baiño. Etxde JJ 41. Krispin<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
726
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
luzea ta ezur aundikoa zan. [...] Indartsua. Besteak berrogei kiloren aldea kenduko zion. Baiña aragi utsa,<br />
belaska, lan gogorretan zaildu gabea. Ataño MLanak 133. [Gure seme-alabak] gorputz aundikoak badira ere<br />
osasun belaxka xamarrekoak. Ib. 54s. Aldi honetan zenbaitek herri xeheari --populuari-- azken hitza eman nahi<br />
badio ere, zertan eta arte-gaietan, ez litzake harritzeko herri xeheak gai kaxkar eta belaxketara jotzea. MIH 322.<br />
Sentiberatasun belaxkaz (horrela ziokeen Orixek) inguraturik azaltzen zaigu. MEIG V 133.<br />
2 belaxka ( Lar, Arzdi Aves 163), belaixka (Hb ap. Lh). "Chova, especie de graja" Lar. "Belaiska,<br />
chova, bidarisko" Izt C 197 (en una lista de aves). "(Hb), espèce de geai de la grosseur d'un pigeon qui a les<br />
plumes noires et le bec verdâtre" Lh. "Corvus monedula. Belaiska. Chova" Arzdi Aves 163. v. belaxaga.<br />
belaxkakeria. Blandenguería, debilidad. Gizon zorrotza zala ta egitan ari zala gerran, lengo gerrateko<br />
saldukeriak ikusita; oraingo gerrateko belaxkakeriak ikusita. Or SCruz 83. Belaxkakeri oiekin etzedukan<br />
Lizarragak gerra irabazirik! Ib. 102. Baiña nik Zure belarrietan aietako iñork entzun gabe neure belaxkakeria<br />
erasiatzen nuan eta neure goibel-iarioa ixten. "Increpabam mollitiam affectus mei". Or Aitork 236. An dago ta<br />
ez dute ikusten aruntzago ez ioateko ta "indarra Zuretzat gordetzeko", ta belaxkakerietan ez <strong>bar</strong>reiatzeko. "Nec<br />
eam spargant in deliciosas lassitudines". Ib. 287.<br />
belaxkatu, belaskatu. Marchitar(se). "Reblandecer" A (que cita el ej. de Ant). Zoriontasuna erori da<br />
tantoka, lore belaskatua kopeta koroatutik ostoka ostoka erortzen dan moduan. Ant Ezale 1899, 1b. Aurraren<br />
animaren [sic] pozoi txarrak zulaturik, belaskatua ta igertua gelditu liteke. ArgiDL 4. Nere maite?... gogoan<br />
aldituzu / esan-erreka legortuan / ori ta belaxkatuak dauden / zume xamur aiek? LMuj Olerti 1961, 298. Baina<br />
egunoroko ahotan erabiltzeak berak belaxkatu egin du askorentzat lore miresgarri hori, usaia eta grazia<br />
kendurik. MEIG II 59.<br />
Debilitar. Alperrikakoak moztu. Ez beza itzen narotasunak gogaia belaxkatu. TAg Y 1933, 21. Olerkia<br />
indargetu ta belaxkatu egiten dute onelakoak ere. Ib. 25. Zartzaroak zerbait belaxkatu dau ta nagikerira darua<br />
soñak oargabean. TAg GaGo 8.<br />
belaxta ((L ap. A). Corneja.<br />
belaxte (L-sar ap. A; SP Dv), belatxia (det.; H). "Belaxtea, nœud coulant. Belaxte egitea, faire un nœud<br />
coulant" SP. "Belatxia, nœud en rosette, en lacet. v. xintailua (L)" H. "Nudo corredizo" A (que cita tbn. a SP).<br />
belaza. v. belaze.<br />
belaze (G), belaza (G), belazi (G-azp), belasa (G-to), beraze, beraza (V). Ref.: A (belaze, beraza); A Apend<br />
(belazi, belasa); Garate 6. a Cont BAP 1949, 356; Iz To. Prado, herbazal. "Pastizal, hierbal, besana, jaza" A.<br />
"Terreno fértil, una vega" A. "Belazea, campo de hierba para segar; belaze bat; belaza, belazia; belaz bat, belaze<br />
bat" Iz To. v. belardi. Tr. Atestiguado únicamente en la tradición guipuzcoana. Antes del s. XX se documenta<br />
sólo en Aguirre de Asteasu, en la forma beraze, que no hallamos en otros autores. En DFrec hay 2 ejs. de belaze.<br />
Zeretu ezazu zure neke oriekin mundu guzia; bildu ezazu urre eta zillar guzia; egin zaite ardi, bei, lur, baso<br />
eta beraze guzien jabe. AA III 411. Egin zaite lurraren gañean arkitzen diran ardien, beien, basoen eta berazeen<br />
jabe. Ib. 420. Maiatz-eguzki alaiari ongi-etorrika diardute ingurumaiko sasi-belazeak txinta-soiñu ta usai gozo.<br />
Mok 3. Orduan ederki ianez indarberritzen dira, eta belazean etzanik ardo zarrez eta oreinki gozoz asetzen dira.<br />
P. Etxeberria EEs 1928, 42. Ala artaldeko ardi sarkoia / dakustelarik <strong>bar</strong>nean, / besteak, soinka, esi-zulotik /<br />
sartzen dira belazean. Or Eus 264. Udaberri-goizaldea izan bear zuan. [...]; orko belazean esna-berria belarra,<br />
gaur goizekoa munto artan pitxia, marmaritsu loreetan erle txintalaria. Sorarrain Lili 5. Xalbat, bere<br />
astokoskorra aurrean artuta, Lizar-ithurriko belazera joan-etorrian zebillen azken belar ebaitea aprotxatuz. Bi<br />
astoaldi belarrez etxeratu zitun eta berriz ere jo zun belaze aldera. Etxde JJ 234. Garai artan sagasti ederrak<br />
eta aundiak zituan; arta-soro, belaze eta zakardegiak ere onak. Salav 11. Emengo aize presko onek eta <strong>bar</strong>ruti<br />
auen ezetasunak! Soro ta belaze denak lorez beteak! Ataño MLanak 79. Azukrea belazeetan. Tít. de un libro de I.<br />
Mujika Iraola (S.S., 1987).<br />
belazi. v. belaze; BELAR-HAZI.<br />
belazio (Lar, Añ, Hb ap. Lh). "Velaciones de casados, elkaragiriak, ongiriak, belazioak" Lar.<br />
belazki (SP, Dv, H, A). Alegremente, con buen talante. "Belazki dago, de belle grâce, de beau visage" SP.<br />
"C'est le même que belerazki, et que le (V) benaz. Constamment, résolument" H. La trad. de Harriet viene<br />
forzada por su aproximación a belerazki; comenta sin em<strong>bar</strong>go que Oihenart en uno de sus proverbios lo traduce<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
727
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
por 'gaillardement'. Azkue, que cita dicho proverbio, lo traduce mal, pues 'gaillardement' no significa<br />
'gallardamente', es decir, 'con valentía' sino 'alegremente'. Cf. 2 belatz. Urte gaitzari bihur daite belazki, arto<br />
& urdai etxen duena aski. "Celui-là resistera gaillardement à la mauvaise année, qui a du pain de mil & du lard<br />
en suffisance en sa maison". O Pr 470.<br />
belazkume, belatx-kume (H). Cría de cuervo. v. belekume. Karitatez bethea da / Zure bihotz noblea, /<br />
Ezen zeure karguz hartzen / Duzu belatx kumea. EZ Eliç 354 (cf. Ps 147, 9: "Qui dat iumentis escam ipsorum /<br />
Et pullis corvorum invocantibus eum"; cf. tbn. EZ Man II 134: ea beraz bele kumen Iongoiko hazaillea).<br />
belaztatu. "Velejar, usar de las velas, belaztatu, aizapiztatu, belairatu" Lar.<br />
belaztu. "Velejado, belaztua" Lar.<br />
belbegi. "Beli oculus, belbégia, belbegi harri preziatua" Urt III 283.<br />
belberin. "(Verbena officinalis), [...]. Los labortanos la llaman belberina" Lcq 135. "(L), verbena (bot.)" A. v.<br />
berbena.<br />
belberin. v. <strong>bar</strong><strong>bar</strong>in.<br />
belbil. v. beribil.<br />
beldar (Lar, Añ ( A), H). "Oruga, gusanillo" Lar, Añ y A. "Beldarra. Chenille en général. (L) erregeren<br />
xakhurra. Syn. harra, ver" H. Har ferde edo beldar zikin horiek sorho edo pentze bat biluzi-eta osteka<br />
iragaiten dituzte bideak auzoko lurretarat joaiteko. Herr 12-10-1961, 1. Gure erremediorik hoberena, egun<br />
hautan: euri hotz uhar zonbait, leher egin dezaten beldar gaixto horiek. Ib. 1. Beldarrak bata bertzearen ondotik<br />
dabiltzan bezala. Ib. 19-9-1959 (ap. DRA). Azatximeletaren beldarrak hori-berdeskak izan ohi dira, gorputzean<br />
beltzune batzurekin. NZ 51.<br />
beldarlari. "Carabe" T-L.<br />
belddruxera. "1.º andarín (V-ger). 2.º támara" A Apend.<br />
beldor (G-goi ap. A Apend; Aizk). "La película de la castaña, etc." Aizk. "Membrana de la castaña" A Apend.<br />
beldu (Bera). Apóstol. Neol. creado en 1897 por AG (1409s.): "Beldu = bidaldu; pantzeraz apôtre, españeraz<br />
apóstol. Askok, bidaldu ordez, biraldu ta bialdu esaten darioez, ta bialdu-tik atarau dogu beldu, ia-k sarrittan e<br />
egitten daroialako. Apostolubak, gixonetara Josu Kistok, bere irakaspena eruateko, bidaldubak ixan xiran.<br />
Ikurpen edo siñipikaziñoe auxe dauka erderearen apostolubak be. Bidaldu-ren zatijak dira bide-aldu, pantzeraz<br />
en-voie-r ta españeraz en-via-r legez" (v. NeolAG). Cf. Eleiz RIEV 1970, 211: "Igorri es más conocido en gran<br />
parte de Gipuzkoa y en toda Bizkaya, bidaldu, con sus variantes bialdu y beldu". La palabra se extiende pronto a<br />
la prensa nacionalista de la época; v. NeolAG. v. 2 bidali, apostolu. Deun-Kepa ta Deun-Paul, Beldubak. AG<br />
1532. Damen aba usterdunaren beldua. EgutTo 13-10-1918 (ap. DRA). Zumarraga yauna benetako beldua<br />
(mixiolaria) zan, eta, indotarrak, europatarrak lez, Kisto-gan anaitzat artzen ebazan. GMant LEItz 67s.<br />
Beraiengatik, Pablo beldu doneak: "Jainkotzat sabela zuten jendeak zirala" esan zuan. Elizdo EEs 1929, 175.<br />
Eta beldubaiak [...] egin eta irakatsi leben gustija edesi leutsaen. Arriand Mc 6, 30 (Ol bidaliek, Ker, IBk<br />
apostoluak).<br />
beldukar (BeraLzM). Apostólico. Neol. creado por AG en 1897, de beldu 'apóstol' y -arr. Berrio-Otsoatar<br />
Balendin aututen da Erdiko Tung-king-eko Jaunpari-Buru Beldukartzat eta Centuria-ko Gotzalletzat. AG 1531.<br />
beldun. Apóstol. v. beldu. Jabier euzkeldun napar ta Indietako beldun (apostolu) argiak, bere omen guztia<br />
Kristoren eta bere bialduen jarraipenean zeukalarik. JBDei 1919, 290 (cf. ib.: bialduak (apostoluak)).<br />
beldur (G, AN, L, B, BN, S, R-uzt; SP, Ht VocGr 343, Lar, Añ (G), Lecl, Arch VocGr, VocBN, Gèze, VocCB,<br />
Dv, H, VocB), bildur (V, G; Lcc, Mic, Lar, Añ, Dv, H), billur (V-ger-gip). Ref.: Bon-Ond 152, 154; A (beldur,<br />
bildur); Iz ArOñ (bíllur), To (bildur), Ulz (beldúrre); Etxba Eib (bildurra); Holmer ApuntV (bildur); EI 82;<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
728
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Elexp Berg (billur).<br />
Tr. La forma beldur es empleada en la tradición septentrional y alto-navarra (aunque hay bildur en una carta<br />
del s. XV y en AxN), y tbn. en la guipuzcoana, donde se emplea junto a un algo más frecuente bildur. Ésta última<br />
es la única forma utilizada por Cardaberaz, Ubillos, Guerrico o Lardizabal, mientras que Iturriaga o Iztueta sólo<br />
usan beldur; en Aguirre de Asteasu y las obras guipuzcoanas de Moguel sólo hallamos algún ej. aislado de<br />
bildur (AA III 394, Mg CC 166), frente a numerosos de beldur. Arrue emplea beldur en GB pero bildur en May.<br />
En la tradición vizcaína se emplea bildur, var. que usa tbn. Lazarraga; hay una vez beldur en el cat. de Busturia<br />
(49), seguramente errata; cf. ib. 37 y 49 bildur. Formas con palatalización se encuentran en J.J. Moguel, Arrese<br />
Beitia (billdur), Kirikiño, Echeita (bilddur) y otros textos vizcaínos modernos (billur). En DFrec hay 261 ejs. de<br />
beldur (13 septentrionales), y 53, meridionales, de bildur.<br />
1. Miedo, temor. "Miedo, bildurra" Lcc. "Haber miedo, bildur e[u]ki" Ib. "Co<strong>bar</strong>día", "temor" Mic. "Miedo,<br />
bildurra, beldurra, izia, izua, ikara, iziapena, izidura, izialdura" Lar. "Assombro, espanto", "co<strong>bar</strong>día", "temor",<br />
"recelo", "timidez" Lar y Añ. "Lotsa, beldür, larderia, crainte" Gèze. "Beldur-ra, crainte, peur [...]. Beldur<br />
prend quelquefois un sens très rapproché de soupçon: Banian beldurra zerbait debrukeria huela gogoan, je<br />
craignais, ou mieux, je soupçonnais que tu avais quelque diablerie dans l'esprit. Jainkoaren alderako beldurra, la<br />
crainte de Dieu" Dv. "Beldurra (G, L, BN, S), bildurra (V, G) [..] crainte, peur [...]. Poltronnerie, lâcheté [...].<br />
Timidité. Beldurrak dauka atzearen aitzinean, la timidité le retient devant l'étranger [...]. Soupçon,<br />
pressentiment, appréhension. Badut beldurra gaizki atherako dela, j'ai dans l'idée, j'ai peur qu'il s'en tirera mal<br />
[...]. Syn. izia, izua, uzua, izidura, iziapena, izialdura, peur, frayeur subite, larria, peur, horripilation, sukarasa,<br />
zukurutza, effroi, épouvante, uzkurdura, herabea, peur mêlée de timidité, lotsa, crainte en général et peur causée<br />
par le respect ou la honte; ahalgea, honte, timidité; ik(h)ara, crainte, tremblement; lardazkia, horreur,<br />
horripilation, id. larria; asostoma V, G (de 'susto' esp.) id. izialdura; ollakeria V, G (de oilo 'poule'), id. ulikeria<br />
G, L, BN, (de uli 'mouche') peur, lâcheté extrême; ohildura BN, S, peur des animaux qui les porte à fuir" H.<br />
"Beldúrre, el miedo. Ori beldurre dunen, qué miedo tenemos. Enuen uste onenbertze beldur biar nuela izen" Iz<br />
Ulz. "Bíllur, billúrra, el miedo" Iz ArOñ. "Estáu billúrrik, no hay miedo (V-ger)" Holmer ApuntV. "Bildurra<br />
daukozu galtzuzko bustana daukozulako (V-ple)" Holmer ASJU 1969, 174. En AxN se explica beldur (80) por<br />
bildur, asaldurik (338) y krinarik (353) por bildurrik, mengoa gabe (56) por bildurrik gabe. Cf. TAV 2.2.14: Non<br />
irie tan apriesa iendo en romería: / Don Bildur lo levava, par la cabeza mía (Berceo Milagros de Nuestra<br />
Señora). Cf. <strong>Bar</strong>aib 141: "Bildurra, miedo"; LzG: "Bildurra, co<strong>bar</strong>día; miedo (Lagrán)" y VocNav: "Bildur.<br />
Miedo, co<strong>bar</strong>día (Montaña]), "bildurra. Id. (Leiza, Larráun, Pamplona)". v. beldurtasun, beldurkunde,<br />
beldurkizun, beldurkuntza, beldurdura.<br />
Tr. De uso gral. Arranguren khondatzeko asti nuien frangoki, / ezein ere beldur gabe egoiteko zureki. E<br />
155. Hori horla litzatela nizin neure beldurra. Ib. 223 (cf. infra ejs. con gen. objetivo). Eztuzula beldurrik,<br />
eztukezu perilik, / gure auzian ezta izanen zuhaur bezi iuierik. Ib. 179. Ene arima Jangoikoagana beldurreki<br />
partiturik, / Lagungabe bide luzean peril asko pasaturik (Elegía de Juan de Amendux, 1567). TAV 3.1.18.<br />
Beldurra dut zuezaz, alfer trabaillatu naizén zuek baithan. Lç Gal 4, 11 (cf. infra BELDUR IZAN (b)).<br />
Elementék beldur eta obedienzia erakusten zeraukaten. Lç Adv ** 1r. Haién ahoetarik beldurrekin eta<br />
humilitaterekin Iaunaren doktriná rezebi dadin. Lç Ins E 8v. Inoen bildur baga. Lazarraga 1165v. Oi beazatu<br />
badagi bere, / ez erakutsi bildurrik. Ib. 1182v. Bildur bat da abereetan ta asko gizonetan. RS 391. Azarkunzeak<br />
bildurra uza bez ze ilteko edo biziko gudura goakez. "El atrevimiento auyente el miedo, que para morir o vivir<br />
iremos a la guerra". Ib. 165. Gextoto oi danari bildurra jarraigi ta kaltea jarrugi. Ib. 341. Ze egik gatxik ta ze<br />
euk bildurrik. "No hagas daño y no tengas miedo". Ib. 501. Zeuen gogoetan erran: Eztuk berdin Iainkorik, /<br />
Atsegiñak har detzagun beldur gabe librorik. EZ Man I 86. Hunekin erakhartzen du bere gana beldurrak. Ib.<br />
100. Infernuko bildurra edugitea. Cap 62. Hanbat usatzen duzu bekhatu egitea, hanbat segitzen duzu, non alde<br />
guztiz beldurra galtzen baituzu. Ax 106 (V 71). Bizkondia, beldurrak diakarkek ahalgia. Saug 60 (tbn., con<br />
alguna var., en O Pr 65). Beldurra bera zaldi. "La peur sert elle même de coureur". O Pr 86. Gauherdiraino<br />
berzeren emasteareki, hal' ere beldurreki. Ib. 184. Maiz gogoetatsu gertaturik beldurraren eta esperanzaren<br />
artean. SP Imit I 25, 2. Utzkik hire duda ilhunak / Eta beldurrak osoki. Gç 140. Non ageri baitira beldürraren<br />
eta ahalkiaren zeñhariak. Bp I 65.<br />
(s. XVIII) Inoiz ere galtzeeko bildur bage. OA 41. Ixillik egoten ez dakienak beldurrekiñ behar du minzatu.<br />
Ch I 20, 2. Jauna, zure iuiamenduen ihurtzuria aditzen dudanean, beldurrak eta ikharak iharrosten tu ene<br />
hezurrak. Ch III 14, 1. Ezpadu nai eskua eman / iragoko dut besoetan / eztu zer bildurrik euki / busti zaiztela<br />
errekan. Gamiz 206. Urtean bein bederik aitortzea, edo lenago, bildurrik bada, hilteko perillik izanen dala.<br />
CatBurg 30s. Diot bada bildurrikan gabe, etzala iñoiz-ere illundu San Agustiñen argia. Lar SAgust 7. Ez duzula<br />
beldurrik, Debozionezko pratika-mulzu handi batek kausa diezazun nahaskeriarik edo en<strong>bar</strong>razurik. He Gudu<br />
137. Jinkuaren ükhezü lotsa, eta eztüzü ükhenen beldürrik gizonen izierientako. Mst III 36, 3. Izaten dituzte<br />
beren ai-kak, beren kezkak eta beren naigabenz andiak, eta azkenean betiko galzen diralako <strong>bar</strong>runtanzak eta<br />
beldur-izunzak. Mb IArg I 302. Esan zuen garbi garbiro Jangoikoaren izenean bat ere beldurrik bage joanen<br />
zela gizatzar hura garaitzera. Ib. 349. Eragabeko nere deseoen ondoren bildur gabe ibilli nintzan. Cb Eg II 153.<br />
Galdu dedin bildurrak, / ozta antxiturik, / biurtuko dezu atzera / lepoan arturik. GavS 27. Guziak errespektuz eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
729
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beldurrez betheak agertzen ziren haren alderat. Lg I 327. Piza ongi itza erran baño lén; baliz úrrea, obéki piza<br />
leike beldurrák. LE Prog 120. Beldurrak eta errespetuak amodioari amor eman behar diote. Mih 41. Hilzeko<br />
beldürra hon düzü nuiz ere jiten beita Jinkuaren Jüjamendiak emaiten düten lotseriatik. CatLan 156. Bide huntaz<br />
izanen dut beldur baino esperantza gehiago heriotzeko orenean. Brtc 115. Bere alhaba ikhusi nahia zelarik<br />
beldürra beno azkarrago. Egiat 173.<br />
(s. XIX). Aigolenen eztüzü / beldürrik ükhenen / Biarnesa eta basana<strong>bar</strong>ra / zunbait nahi puisant den. Xarlem<br />
54. Ez egijezu esan, zer bildur neukan nik len eurak gaiti. Mg PAb 168. Egiten da pekatu bildur baga, ta esaten<br />
da "konfesauko dot". Mg CO 7. Kendu bildurrok, baña egin betiko agurra pekatu ta bere okasino ezagun<br />
guztiai. Ib. 183. [Konfesatzera eldu zitzaion gizonari] igarri zion Santuak bere beldurra. Mg CC 125.<br />
Zure aurrean bildur lotsazkoak estaldurik dagoz Angeruak. Añ EL 1 155. Ezta zer bildur asko izan onelako<br />
arimakaitik. Añ LoraS 110. Nork esan ta adiratzi [sic], bekataria, sarrera onetan zuk igaroko dituzun kezkak,<br />
beldurrak, eta estutasunak? AA III 458. Beldur handitan sartzen da beraz, juie ikharagarriaren begi zorrotzak<br />
kausi dezan haren baithan asko bekhatu. Dh 134. Bildurrak eragiten daben guzurrezko juramentu bati. fB Ic III<br />
362. Ene esparanzan tronpatü izateko beldürrik gabe. UskLiB 106. Tentazionetan, beldurretan, aflikzionetan,<br />
gurutzeak eztitzen ditu heien penak. Jaur 408. Khantoren egiliak eztizü beldürrik / Ez bortian ez etxen gal dezan<br />
ardirik. Etch 350. Lotsa zan baño beldur geiago / bere <strong>bar</strong>renen sentirik. It Fab 139. Jatxi zaitez lasterka, /<br />
beldurrik ez izan, / elkarri laztantxo bat / beaiogu eman. Ib. 71. Zeñari erantzuten diodan, gezurtatzeko beldur<br />
bage. Izt C 174. Beldurrak gordetzen debala mastia, / Esan izan zebana etzan gezurtia. Ib. 189. Oraintxe pekatu<br />
egin neike bildur baga, iñok ikusten ez nabelako. Ur MarIl 70. Halarik ere ez ninteke / Beldurrik batere gabe.<br />
Gy 68. Eriek dutenean ikusten halako, / Beldurra galtzen dute kolerak hiltzeko. Hb Esk 117. Etsaietara urreratu<br />
zanean, Jainkoak bizkortu zuen, esanaz, etzuela zer bildurrik izan. Lard 117. Beldurrak hil zituen erdiak. Hb<br />
Egia 74. Nola su-gar bethikoek beldurra hezurretaraino sartzen etzerotaten? Dv LEd 168. Lotan ere beldur hori<br />
bihotzean idukiren dut. Ib. 162. Iñaziok beldurra zuen bezala Frantses armada bozkariorekin hartu zuten<br />
Nafartarrek. Laph 9. Banuen beldurra, dio Piarresek, zure itxurak ez zion bertzerik. Nondik duzu min? Ib. 163s.<br />
Ni soldadu zar bat naiz, eta susto eta beldurra zer diran, orañdaño sekulan jakiñ eztet. Arr GB 127. Beldurrez<br />
beterik asi zintzan oiuz. Samper Mt 14, 26 (Hual lotsaz). Bortürik gorenetan erorten elhürra: / Tronpatüren<br />
naizüla badizüt beldürra. ChantP 134. Setiatuak bildurraren izpirik gabe, alaitzen ziradela galanki. Aran SIgn 9.<br />
Getariarrak ontzat emanta / oraiñ oiek debekatu, / irabazteko beldurra zuten, / bestela eziñ kejatu. Xe 284.<br />
Bildur bagarik azartuko naz, / Berba egiten onela. AB AmaE 70. Ez izan bildurrik emakumea, zuk argitara<br />
emango dezun aurra izango da zuzi piztu bat, argi egingo duena munduan. Bv AsL 90. Zeren bainuen, nere<br />
baithan, halako beldur bat nere aranen hitztorioa ez zela hortan akhabo! Elzb PAd 46. Josef, Dabiten semia, ez<br />
ükhen beldürrik zurekilan etxekitzez Maria zure espusa. Ip Hil 84. Huna zer den ene beldurra: erdarari sobera<br />
trebatuz, Eskualdunek premia ttipitan har dezaten herriko mintzaia. Arb Igand 23. Badut beldurra, ez dutela<br />
orok ene errana onetsiko. HU Zez 75s. Omen zion eritasunak baino jende gehiago zeremala beldurrak,<br />
izialdurak, edo bederen askori eritasuna izialdurak lot-arazten ziotela. HU Aurp 162. Beren iaubeak eukan /<br />
kolkoan bildurra / noiz ezagutuko zan / astoan guzurra. Azc PB 54. Iges eben etxetik / iantzita kapelak, /<br />
bildurragaz nastau ta / buru ta sabelak. Ib. 85.<br />
(s. XX). Josepak ezer esango eban bildurrik ezegoan. Ag Kr 26. Asieran eukan bildurra bota ebanean,<br />
geroago ta errezago egiteban itz. Ib. 104. Jaurtizuz alde batera orrek buruera ta biotziltasunok, eta egon zaitte<br />
bilddur baga. Echta Jos 77. Hain <strong>bar</strong>na sarthua ukan dut zainetan, ttipi danik, aitaren alderateko beldur hori.<br />
JE Bur 10. Au poza nerea, Paula, ta orobat au bildurra, au argaltasuna edo etzekiñat nik! Ag G 335. Bildurrak<br />
zeuzkan gizonak beren marratik erten gabe, bildurrak zeuzkan alkarri zor zioten begirunean. Ib. 101.<br />
Agintariyari errez eta lotsatuteko billur <strong>bar</strong>ik arpegiya emoteko bidia topau eban. --Senfu, egon ardura <strong>bar</strong>ik -dirautza<br />
misioneruari-- ez billurrik euki. EEs 1916, 193. Baietz esan dezakegu utsegitteko beldurrik gabe. Inza<br />
Azalp 73. Il eta ondorean ere, etzioten bildurra galtzen. Ib. 75. Aitzindarien beldürra zen apez gei üdüriz haitüko<br />
hura etzela seküla ordenala heltü ahal izanen. Const 18. Orma-ganetik ortura sartu ta sagarretan dabiz mutiko<br />
asko, ilteko bildur gitxigaz. Kk Ab II 119. Ezkonduteko bildurra dozu, / Ta eiñ <strong>bar</strong>ik egon nai ez. Enb 181.<br />
Jaungoikuan Ama / lagun euki ezkero, / bildurrik eztago. Ib. 88. Bildur aundirik gabe / etorriko zala; / ura're<br />
utsik juan zan / itzaiak bezela. Tx B III 129. Egileek beldurra dut etzakiten Olerkia zer den. JE Ber 84. Gosea ta<br />
beldurra buruen zûrgarri. Or Eus 39. Bana<strong>bar</strong>rez bildur bage bete daite eltzea: / ez baitzan lêngo jorran<br />
na<strong>bar</strong>men <strong>bar</strong>ea. Ib. 49. Baña gure beldurra ori da: ondoegi errebearrez, opil goxo ori ez ote diguten emango<br />
sekula. Ldi IL 60. Beldurraz bertze makhur den ttipienik gabe... nigarrez! Lf Murtuts 17. Hain errazki jazo zen<br />
guztia non beldur berri bat hasten baitzitzaion bihotzari ausikika. Mde HaurB 47. Beste alde batetik etorri<br />
zitzaion beldurraren gaia. Ib. 76. Engrazik aitaren aurkako esanakin bildurra erne zien beren biotz xamurretan.<br />
Etxde JJ 198. Bere biziaren guna arrisku ta galtzoripean ezarten dau, bildurra alde batera utzirik. Erkiag Arran<br />
116. Iñok ukatuteko bildur <strong>bar</strong>ik esan geinke, ba, Ipiñeburuk bere basoetan aberastasun andie eukela. Akes<br />
Ipiña 24. Utsal gertatuko dira, lur gaiñetik beldur oro betiko erauzteko. Ibiñ Virgil 43. Nork erranen ditu<br />
ifernuaren beldurrak zerurateko bidean sor-arazi dituen lore maitagarriak? Ardoy SFran 324. Zezenketari zar<br />
batzuk, urte asko lepoetan eta bildurra azurretan, dardaraka egozan zezenen aurrean paretako. Alzola Atalak<br />
70. Bildur gogorra izaten gendun / denboralien mudantzan. Uzt Sas 61. Beldur gaixto bat abiatua dut: badut<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
730
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
uste luze gabe joanen ote zautan. Xa Odol 293. Gauza auek, [...], naikoak dira Marte berari bular-<strong>bar</strong>ruan izua,<br />
beldurra ta ikara sartzeko. Berron Kijote 216. Hasierako beldurra menderatu duenean, ordea gogoz eta<br />
atseginez inguratzen du bere hizkuntzan aurkitu duen lurralde berria. MEIG III 94.<br />
(Con compl. en genitivo objetivo). "Iainkoaren beldurra, bildurra, la crainte de Dieu. Nihoren beldurrik<br />
eztut, je n'ai peur de personne" H. "Lapurren bildurrak jendea biajatzetik atzeratu du (G-azp)" Gte Erd 52.<br />
"Zartzaruan billurra daukat" Elexp Berg. Tr. De uso gral. Nehoren beldur gabe bere buruak bazkatzen<br />
dituztela. Lç Iudae 12. Gizonén beldurragatik Iainkoaren beldurra utzi ukhan dukeitenak. Lç Adv ** 7v. Ene<br />
aragiok ikara dabilz; / ainbat sartu jate zure bildur[ra]. Lazarraga (B) 1153vb. Zazpigarrena, Iaungoikoen<br />
bildurreko doea. Bet 16. Iaungoikoaren beldurraren doaia. Ber Doc 92v. Segurenera itzultzen dela Kristau<br />
zuhurra, / Zeña baita izatea Iainkoaren beldurra. EZ Man I 51. Eznaduka, ez, bertzeren beldurrak ihes egina,<br />
neure beldurrak, neure buruaz fido izan gabeak naduka. Ax 287 (V 192). Iainkoaganako amorioak, bekhatu<br />
egitetik, gibelatzen eztuena ere, ifernuko penen beldurrak gibelatu behar du. Ib. 571 (V 366). Konzientzia onak<br />
eztu deusen beldurrik, eta ez bere baithan ikhararik. Ib. 448 (V 293). Hark esportzatzen, berotzen eta segurantza<br />
segur batekin deusen beldur gabe ibentzen nau. Ib. 449 (V 293). Eriotzeen bildurbaga. Cap 33. Doea,<br />
Iaungoikoaren bildurrena. Ib. 17. Ez gaitu apartatuko amudio hartarik [...] ez presenteko doloreak, ez<br />
etorkizuneko kasuen beldurrak. SP Phil 471.<br />
(s. XVIII) Jaungoikoaren bildurra debanari. OA 168. Eztu axolarik ala eroraraz gaitzan oraingo gauzen<br />
amudioaz, ala gerokoen beldurraz. Ch III 30, 3. Mundu huntako gaitzen beldurra aski othe da, egiazko<br />
kontrizione bat gure baithan egiteko? CatLav 279 (V 139). Zazpigarrena, Jangoikoaren beldurra. El 15. Ala<br />
izango da, gizonen biotzak bere eskuan dauzkan Jaun hark betetzen baditu bere bildurrez, bere amodioz, bere<br />
grazia egillez ta ugariz. Lar, carta a Mb 281. Jangoikoaren errespetu ta beldur andiarekin biziko gara. Mb IArg<br />
I 381. Zazpigarrena, Jangoikoen bildurraren doea. Cb CatV 61. Guraso Jainkoaren bildur gutxiko batzuez bizi<br />
ziran. Cb Eg II 188. Gaitzak, gose, gezur, ta / intenzio okerrak / juanik ya ez dago / ezerren bildurrik / ta ala<br />
dago Mundua / Zeru bat egiñik. GavS 32. Apostoluak agertu ziren hek guzien aitzinerat nihoren ahalkerik eta<br />
beldurrik gabe. Lg II 298. Yaunaren beldurra dutenei, hura agindua zaie. Mih 67. --Zoin dira Ispiritü-<br />
Seindiaren dohaiñak? --Badira zazpi: [...], Zienzia, Debozionia eta Jinkuaren Beldurra. CatLan 51. Gizonaren<br />
griñetarik ezta batere ahalkia bezaiñ arrazotsürik, delakoz desohoriaren beldürra. Egiat 261.<br />
(s. XIX) Jangoikoaren beldur gutxikoak dira, fede argalekoak ta daude pekatu askotan erorteko peligro<br />
andian. Mg CC 208. Munduko neke, naigabe edo trabajuen bildur andirik eduki bear eztezue. Gco I 455.<br />
Gaitzak alde batetik, [...] eta infernuaren beldurrak bestetik, utzi oi due alabaña bekatari tristea ezertako ez<br />
dala. AA III 286. Hekien beharra edo beldurra dutenek zenbait agur eginen diote. Dh 196. Nun nai urteten<br />
ebeen Predikadore <strong>bar</strong>rijak, mundukuen billdurra desprezijauta, egiija adierazoten ebeenak. JJMg BasEsc 39.<br />
Au, berez ez izan arren okasinoe astuna, izan oi da nosbait Jangoikuaren billdur gitxiko jenteen artian. Ib. 117.<br />
Jaungoikuaren bildurrik badago zugan. fB Olg 163. Giristinoak behar luke / Gaizki eginaz urriki, / Bizimodia<br />
kanbiatzeko / Jaunaren beldurrarekin. Bordel 84. Animalek hilez geroz / Ez dute deusen beldurrik. Ib. 94.<br />
Denpora gutxiz aurretik izandu zan Ujola andi izugarria, zeñaren beldurra zeukaten sartua ezurretaraño. Izt C<br />
3. Zazpigarna, don Jangoikoaren beldurrarna. CatSal 67. Jangoikoein beldurreina. CatAe 66. Jinkuaren<br />
beldürraren dohaña. CatS 115. Jangoikuaren beldur aundian / aziyak daude gaztetan. Xe 168. Bazter onetan ez<br />
da lapurren beldurrik. AB AmaE 412. Kongregazioa oso uzteaz gañera, Jaungoikoaren bildurra ere galdu<br />
zitzaion. Arr May 19s. Jaungoikoaren beldurrik ez dan lekuban gauza zuzenik ez. Sor <strong>Bar</strong> 104. Beren bazter<br />
librotan deusen / Beldurrik gabe haziak. Zby RIEV 1909, 399. Hemen nauk eta hemen berean egonen hire<br />
beldurra gatik. Jnn SBi 123. Jainkoaren justiziaren beldurrarekin. Lap 20 (V 12). Behar-orduan gizon batzu<br />
bezala mintzo zirenak, nehoren beldurrik gabe. HU Zez 27. Kanpotar orrek esan eieban berak ezeukala lamiñen<br />
bildurrik. Ag AL 64.<br />
(s. XX) Heriotzeko orenean, ifernuko suaren beldurrak apezaren oinetan xuritzen ditu. JE Bur 165. Diren eta<br />
ditezken eritasun guzien beldur bat bazuen gaitza. <strong>Bar</strong>b Sup 33. Ez izan orren beldurrik: biar bertan aizatuko nik<br />
Crautik asita Arlesko mugaraino. Or Mi 55. Koxe badoa bakarrik, / Ez baitu deusen beldurrik. Etcham 243.<br />
Haukien aire eta / behatze samurrak / Laster eztitzen ditu / makilen beldurrak. Ib. 82. Sugarrak dirdira dagijan<br />
artian / eztago edurren bildurrik. Laux BBa 6. Toki aietan ez zuten ainbat otz, ezta pisti izugarrien bildurrik ere.<br />
JMB ELG 45. Norbait, ordea, zuzenaren beldur gabe, itzez edo eskuz lotsagabe badabil, [...], ori zoritxarrak<br />
atxikiko al du. Zait Sof 81. Beltranen itzalik eta beldurrik gabe, Otxandak ezin bizia jarriko zion Usoari. Etxde<br />
AlosT 39. Bizitzaldiko neguaren bildurra bazterrera jaurtitzea. Erkiag Arran 196. Niregan ezta sekulan sortu /<br />
atso sorgiñen bildurrik. BEnb NereA 209. Etzuen nehoren beldurrik. JEtchep 79. Horren beldurra bazuken ere<br />
Frantsesek. Ardoy SFran 174. Andik etxera ixildu gabe / alkarri zerbait esaten, / sorgiñen bildur aundirik<br />
beintzat / etzan orduan izaten. Uzt Sas 149. Gurasuen bildurra / len geiegi zala, / gaztia etzeguan / bizitzerik ala.<br />
Ib. 259. Ez izan orren beldurrik. Berron Kijote 195. <strong>Euskal</strong> mendietako zuhaitz-belarrak azpijanean ihartzen ari<br />
den satorraren beldurra ez da Joanes bakarrarena. MIH 24. Guk gosea berdintzeko daukagu; ez dugu oraingoz<br />
asearen beldurrik. Ib. 88.<br />
(Tras tema nominal nudo). Beti, ezin eginak, murmurazino bildurrak, ondu gura gauza ezak, propositu<br />
berbazkuak; baña beti sare <strong>bar</strong>ruban, katigu okasino dongeen grillubetan. Mg CO 142. Nik ez dut komesario<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
731
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beldurrik. Dv Lab 309. <strong>Euskal</strong>dun zarren seme zintzoak erdaldun bildurrik baga. AB AmaE 88. Botilla beterikan<br />
/ arturik kolkuan, / sorgin bildurrik gabe / dabil alakuan. JanEd I 69. Gaur eztugu euri bildurrik. Inza Azalp 24.<br />
Neke-bildurrik iñoz / Ezautu ez dabenak. Enb 205. Jainko-bildurra muga altxatuaz / il bedi erabatean. Or Eus<br />
255. Jainko banintz ezneuke erijotz bildurra. Laux BBa 126. Lubizi-bildurra dagon tokian lurrari eusteko.<br />
Munita 46. Neke-bildurrik gabe. BEnb NereA 49. Lapurreta bildurrik ez dek beintzat or izango! Ugalde Iltz 58.<br />
Txakur-bildurra al dago? And AUzta 102. Amaren biotzak bere <strong>bar</strong>ruan zerabillen zorigaitz-bildurra. NEtx<br />
LBB 20. Baña etxean izaten gendun / beti naikua egurra, / ura pentsatzen jarri ezkero / juaten zan negubildurra.<br />
Uzt Sas 37. Kontrako oker-beldurrik ez da. Berron Kijote 140.<br />
(Tras rad. vbal.). Ez goserik, ez egarririk, ez eritasunik, ez hil-beldurrik. Dh 150. Gaur, ez dugu bazkari<br />
saria gal beldurrik! <strong>Bar</strong>b Leg 142. Eriotzaren etor-bildurrak / estutzen du lasaia. Tx B 185. Bide orretan galbeldurrik<br />
ez. Or BM 60. Etzuen izan ixil-izketa ura iñork entzun bildurrik. TAg Uzt 206. Hil-bildur deithu gezurminaz<br />
/ gizendak eri ziradela. Mde Po 64 (en la ed. de 1952 beldur). Juanbeltz etorri-bildurrak ixilerazten zion.<br />
Anab Poli 33. Hil-beldurrak sortu zorokeriak. Lf in Zait Plat XXII. Aantzi-beldurrik ez du sendatzen zorionaren<br />
esperantzak. Berron Kijote 154.<br />
Berandu-beldurrak al zaramate? "Os acosa el temor de llegar a deshora?". Ldi BB 130.<br />
2. (Uso adj.). Eman zioten buru, khendu ere lurrak; / Halako fortunarik ez gizon beldurrak. Hb Esk 64.<br />
Zer diozue, ihardetsi zeraien emazteki Jainko-beldurrak, Jainkoa ezta bada hemen? Dh 204. Dudak gizon<br />
jakintsun eta Jainko-beldurrekin argituz. Ib. 141.<br />
- BELDUR-BELDUR IZAN. Intens. de beldur izan. "Bildur bildur da, tiene mucho miedo" A.<br />
- BELDUR-BELDURRAK. Intens. de beldurrak. Beldur-beldurrak arrimatu naiz / Padre zar baten onduan, /<br />
galdetu ziran zer estadutan / ibilli nitzan munduan. Tx B II 122. Santxo, beldur-beldurrak ago, nik uste. Berron<br />
Kijote 224.<br />
- BELDUR-DAMU (H; bildur-damu V-ger-ple-arr-oroz-m ap. A; Añ). "Atrición, (c.) kaltedamua, bildurdamua"<br />
Añ. "Beldur-damua (V, G), contrition imparfaite, attrition, repentir inspiré par la crainte" H. "(Dolor de)<br />
atrición" A. Badira bi: damu osua, ta damu ez osua. Lenenguari deritxo Kontrizinoia edo Ondamuba, ta<br />
bigarrenari Atrizinoia edo Bildur damuba. CrIc 157. Nork nahi daki errazago dala beldur-damu edo Atrizioa,<br />
amorio damu edo Kontrizio osoa baño. Mg CC 103. Kontrizino edo damu osua da amore damuba, ta atrizinua<br />
bildur damuba. Mg CO 44. --Atrizioaren izenaz zer aditzen da? --Aditzen da, kalte-damua, bildur-damua. Añ<br />
CatAN 49. Biotzeko damua era bietakoa da: Maitasun-damua ta bildur-damua. KIkV 95 (KIkG 73 maite-damua<br />
eta bildur-damua). Sekula etzun izan maite damurik, bildur damua baizik. Etxde JJ 266. Jainkoa naigabetu<br />
degulako biotz-samintasuna, pekatuaren itsusiagatik edo inpernu-bildurrez edo zerua galdu degulako baldin<br />
bazaigu, orixe degu bildur-damua. EgutAr 14-2-1956 (ap. DRA).<br />
- BELDUR EGIN. Atemorizar. v. beldurtu. Ai! bidus [sic, por bildur?] ta bortxa egiten didate (Olazagutia,<br />
1548). "Violenter et vi et metu duxerunt eas". ETZ 24. Nere gañean dijoan mandazai onen zigorrak beldurrago<br />
egiten naitziak. VMg 33. Zure legea aipatzen nuen erregeri, / Nork egin ote beldur neri? Ardoy SFran 347.<br />
(Aux intrans.). Atemorizarse. Bildurrago egin zan Dama gaisua. Mg CO 196.<br />
- BELDUR EGON. Estar de miedo, atemorizado. v. BELDUR IZAN. Bilboko Banko edo Españako Banko<br />
edo Caja de Ahorros eztago bildur, gizona. Kk Ab I 104. Beldur nago ez baitut nigarrik ixurtzen, / Beldur<br />
bihotza zapart eginik ez naizen / Penak salatu gabe, hemen flakatuko. Iratz 85. Ez ama, eztiogu esango. Orren<br />
bildur ez egon beñepein. Etxde JJ 218. Ontsa ager zure aintzindarien aintzinean. Ez beldur egon. JEtchep 94.<br />
Orain bi urte emen nitzan da / berriro emen nator gaur, / zertan egongo nazute emen / zuei itzegiteko bildur?<br />
Uzt Auspoa 67, 103.<br />
- BELDUR EMAN. v. BELDURRA EMAN.<br />
- BELDUR EMATEKO. Terrible. Leio batetik [...] atara eben ontzi sakon eta me bat, eta bota eben bertatik<br />
kalera parrastada izugarriya. Eta gero beste leio batetik <strong>bar</strong>din, beste batetik be bai, eta beste batetik... alde<br />
guztiyetatik ¡agua va! entzuten zan, eta parrast ortik, parrast andik, bildur emotekua zan. Kk Ab II 180.<br />
- BELDUR ERAGIN. Atemorizar. v. beldurrarazi. Oraingoan ez da Bizkaiatik / bildur daragin Ondarru. Or<br />
Eus 387. Agintarien bekozkoak bildur eragin nai du. "Saevitia potestatum timeri vult". Or Aitork 47.<br />
- BELDUR-EZ. (Usado con det.). Valentía, falta de miedo. v. BELDURRIK EZ. Adierazoteko bere irmetasun<br />
eta bildur[r]eza esan eutsela: eznau inok larrituko, [...], ezta Kanta-uritarrak bere. Astar II IV.<br />
- BELDUR GABEKO. Libre de temor; valeroso. "Sarri, bildurbakua salbatzen da, eta bildurtixa galdu" Etxba<br />
Eib. v. beldurgabe. Au beingoa da, bildur bageko arloa, geure gurariz egiten dogun jolasa. A Kr 144. Gorde<br />
zaidazan, <strong>bar</strong>riz, jaio nintzan luna! / Euzko seme lerdena, bildur gabekua. Laux BBa 46. Izkillu gorriz zenbat<br />
gaste / bildur-bako mendittar lerden. Laux AB 98. Gaztienetariko batzuk berotu egin ei-ziran, a zer ete-zan jakin<br />
egin bear zala-ta. Bildur bakoak aurrera egiteko, eta bat be ez ei-zan atzean gelditu. Alzola Atalak 59.<br />
(Tras gen.). Que no tiene miedo (de). Ama [...], bere burua munduari eman, ta Jaunaren bildur gabeko<br />
biziera txar batean eriotzak arrapatu zuen. Cb Eg II 208. Bakijee kristandadeko Agintari Jaunak, lekuban<br />
lekuban dagozana nasaijak, Jaungoikuaren bildur bagakuak. fB Olg 149. Jainkoaren bildur gabeko gizonak<br />
ziran. Lard 486.<br />
- BELDUR-IKARA. Espanto, terror. Adimentu onezko beste bekatariak [...], laster aski edo beinzat azkenean<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
732
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
izaten ditu asaldanz eta beldur-ikar andiak. Mb IArg I 302. Ez arren aztu Jesemaniko Hortuan nigatik irunsi<br />
zenduzan larritasun, bildur-ikara, estuera, bakartasun ta gogortadeak. Añ EL 1 93. Ze bildur ikaria niria bera<br />
ikusi dagidanian! Ur MarIl 37. Bildur ikaraz dabil, lokatz ala arritzan, / Egingo ete daben ankea ipiñi. AB<br />
AmaE 363. Hetan sartuz geroztik, / zer beldur ikhara! Zby RIEV 1908, 770. Ikusiz auzoen beldur-ikara, bi hitz<br />
erran zazkoten ez behin ahanztekoak. HU Aurp 162. Bildur ikarak geldiarazten ditu, belarriek izutuki. Or Mi<br />
114. Bikendik bildur-ikaraz, ondoan belauniko, maitea Andre Mariri goraintzi dio. Ib. 147. Ingurukoen gogoan<br />
bildurrikara larria sortarazi nai ezpa-dozue, uxatu arin ezpanetatik Larretxeko sorgiñaren izena. TAg GaGo 29.<br />
Andik datorren odeia jo oi da / denetan lazkarriena; / [...] / Beztu baledi, nekazarien / bildur-ikara ta arrena! Or<br />
Eus 342. Bildur-ikaraz totelduta begiratzen dute baserritarrak leiotik soroetara. TAg Uzt 132. Uso-aldrak<br />
eiztariaren aurrean izuturik, egaldia jasotzen duen bezelaxe, igesegiten zioten bildurrikaraz irudipeneko irudiak.<br />
Ib. 249. Zure itzen beldur-ikaraz dardar nagokizu. Zait Sof 189. Onetxek batez ere eman oi zion bildur ikararik<br />
aundiena. Etxde AlosT 28. Bat-batean, bildur-ikara batek astindu zion gorputza goi ta be. Etxde JJ 157.<br />
Orregaitik nire gultzurrunak bildur-ikaraz bete dira; oiñazetan nago, arrituta nago, entzun eziñik; ikaratuta,<br />
ezer ikusten ez dodala. Ker Is 21, 3. Eleiz-ondotik etxerantza igarotean artu eben bildur-ikarea. Bilbao IpuiB<br />
229. Bildur-ikaraz dardarka be ez egoan ba gizajoa? Ib. 230. Laster asi zan kirrin-kurrunka, / kortako bazter<br />
danetan saltoka; / karnazerua bildur-ikaraz / eta ugazaba makilliagaz. BEnb NereA 47. Beste bideren bat artuta<br />
itzuli gaitezen, iñork ez gaitu-ta leengo ontara beartzen, ainbeste beldur-ikara eman dizkigun ezkero. Berron<br />
Kijote 221. Beldur-ikaraz dar-dar doiñua / eta, miñaren miñez, errai-zatiak / mintzoarekin batera naasian. Ib.<br />
153.<br />
- BELDUR-IKARA EGON. Estar muy asustado. Noz joko eben, baldin biotzik / Ez beuken bada, / Azartuteko<br />
iñoz igoten / Mendietara, / Gureak sarri deituagaitik / Zantzoka ara, / Lauak isteko beti begozan / Bildur ikara?<br />
AB AmaE 44.<br />
- BELDUR IZAN (AN, B, BN-ciz-arb, S; Urt, Lar, Dv, H; bildur izan V-arr; Mic, Lar, Aq, Añ, A; billur izan Vgip).<br />
Ref.: Bon-Ond 157; Gte Erd 51; Elexp Berg (billur izan). a) (Aux. intrans.). Tr. Documentado desde<br />
principios del s. XV (en una carta en dialecto alto-navarro), es de uso gral. En cuanto a sus complementos, el<br />
caso en el que más frecuentemente aparecen es el genitivo, aunque tbn. lo hallamos con dativo (ya en<br />
Dechepare), con instrumental y, con frecuencia aún menor, con destinativo. Si el complemento es una oración,<br />
ésta suele aparecer en subjuntivo, o (sobre todo en los textos más modernos) con el suf. -(e)n; a partir del s.<br />
XVIII tbn. la hallamos con -(e)la; con menos frecuencia aparece con radical vbal. o part., con -tzeko, -tzera, -<br />
tzea, -(e)nez o -(e)lako.<br />
Temer. "Temer, bildur-izan" Mic. "Audax [...] beldurreztena" Urt III 122. "Temer, bildur, beldur naiz, zera,<br />
da, &c." Lar. "Beldur naiz, je crains. Ce mot ne s'emploie pas autrement comme adjectif" Dv. "Bildur izan,<br />
temer, tener miedo" A. Perileki baiezila ezin noake hargana / eta agian hark orduian ezpaituke aizina; / badu<br />
ere, beldur date; bertan doha harzara. E 135. Ezaizela beldur, sinhets ezak solament, eta hura sendaturen baita.<br />
Lç Lc 8, 50. Ez dot egingo gauza gaxtorik, / oi ez dasazun: "bildur nax". Lazrraga 1175r. Gu ikharaz gabilza, izi<br />
eta beldur gara, ezin iakinez zer gerthatuko zaikun geure heriotzeko orenean. Mat 300. Gau ilhunean bakharrik<br />
dohana deusen perilik ez izanagatik ere, latz da, beldur da, izi eta ikhara da. Ax 432 (V 281). Hel zakizkit ene<br />
Iainkoa, eta enaiz beldur izanen. SP Imit III 29, 1. Angeruak eta Arkanjeluak ikhara dire, beldur dira Sainduak<br />
eta iustuak. SP Imit IV 1, 3. Harritzen tu ifernuak, / Hillak eta biziak, / Nahiz direla iustuak, / Beldur dire<br />
guziak. Arg DevB 12. Ai bildur naiz, ta are bildur geiago iduki nai nuke! Cb Eg II 31. Aiek deadar: Jauna<br />
dalako, / Pilatos, beldur bazera / Datorkiela geren anima / Orren odola gañera. Bast 41. Ene haurra, on da<br />
beldur izan zaitezen. Mih 123. Esperánza ta beldúr / dut alde bietatík: / Orrengánik naiz segúr, / ta beldúr<br />
neuregatík. LE Kop 155. Oraindino bildur bazara, oratu egidazu neure beste esku orregaz. Mg PAb 118.<br />
Etzitzaion onela gertatu Tobias gazteari, bildur bazan ere ezkontzeko Sararekin. AA III 394. Gu ere orobat<br />
[Salbatzaileak] segurtatzen gaitu ezin khordokatuzko konfientzia batez, beldur garenean, othoitz egiten<br />
dugunean. Jaur 106. Aditu det zure boza paradisuan eta beldur izan naiz, larrugorrian nengoalako. Ur Gen 3,<br />
10. [Nere bekhatuak] <strong>bar</strong>khatuak direnetz jakin-eskasean, nola beldur izanen ez naiz? Dv LEd 67. Ikusten dire<br />
<strong>bar</strong>kamendu eskez. Beldur dire! Hb Egia 13. Emen jendia konbertitu du, / ori predikadoria! / bildur diranak<br />
animatzeko / badu abillidadia. Ud 144. Eriotzaren deadarra dirudi, eta nere biyotza beldur da. Camp Orreaga<br />
22 (Iza ib. 26 bildur da, Dv ib. 30 lazten duk; ib. 54, 63, 82, 86, 90, 94, 98 (AN-gulina-5vill-erro-arce, B, BNbaig,<br />
Ae) beldur da, ib. 102 (Sal) beldur zu; ib. 50 (AN-larr) bildurrik da). Bildur az, oskill ori? A BeinB 90. Ni<br />
bildur nok, bildur! Enb 194. Emen bildur naizena gertatuko balitz, ez biurtzea obe izango litzake. Alz Ram 59s.<br />
Zaldi gaxuek zezena ikusita bildur dira. Kk Ab II 127. Ez bildur ixan, ene gixona, kalterik iñok eztautsu egingota.<br />
Otx 32. Ez adi beldur, nere Maiteder. "No temas, mi bella amada". Ldi BB 136. Zergatik beldur izan behar<br />
nintzateke? Mde Pr 154. Nik nai nuke. Piarres, baiñan... beldur naiz. Etxde JJ 36. Beldur nauk. Emen gizonak<br />
errez iltzen dituk. Salav 67s. Urretik ikusi nai du, baiña ez dio ikutzen. Bildur da ta nai du... NEtx LBB 104.<br />
Bizirik larrutzeko gogoak ere ematen bait-dit, zu beldur ziñan bezela. Berron Kijote 62. Beldur nintzena<br />
gertatzen hasia da. MIH 377.<br />
v. tbn. Ch III 29, 1. CatLan 149. Jnn SBi 161. Ir YKBiz 31. Bildur izan: Erkiag BatB 157.<br />
(Con gen.). "Enaiz deusen beldur, je ne crains rien" SP. "Etzarela deusen beldur, ne craignez rien" Ib. "(El<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
733
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
gato) escaldado, de la agua fría ha miedo, katu ugaldatua, ur otzaren beldur da" Lar. "Beldur denak bustiaren, ez<br />
du arrainik atzemanen (S)" A. (s.v. beldurkunde). "Kontrarioarren [por -aren?] bildur dira (G-azp)" Gte Erd 52.<br />
Etzaretela beraz haién beldur, ezen ezta deus estalirik agerturen eztenik. Lç Mt 10, 26. Noren nehor beldur<br />
izateko den. Ib. 10, tít. (cf. BELDUR IZATEKO). Baldin herioak izitzen dukeela eta haren beldur datela<br />
badakusa. Lç Ins B 7v. Iaunak rebelatzen drauzté bere sekretuak haren beldur direnér. Lç ABC B 2v.<br />
Flakezeonen bildur nax, baia / oi ta gura dot azartu. Lazarraga 1169r. Zure bildur nax. Ib. 1171r. Zeren aiz,<br />
Herodes, beldur, / erresuma galtzeko? EZ Noel 72. Ez naiz deusen ere beldur. Harb 144. Izanen zara zeure<br />
Iainkoaren beldur, eta eginen duzu haren izenaz iuramentu. Ax 251 (V 168). Etzarela zure bekhatuak<br />
dakizkitenen, baten ere hain beldur, nola zeure buruaren. Ax 436 (V 284). Ezta zuhur eztena erhoaren beldur.<br />
Or Pr 597. Zarela Jainkoaren beldur, eta etzara izituren gizonen izigarridurez. SP Imit III 36, 3. Herioa maite<br />
dute eta eztira batere haren beldur. Tt Onsa 164. Hura dükeie bide bat [...], hilziaren beldür ez izateko eta bethi<br />
adelatürik egoiteko. Bp I 127. Beldür giren haren jüstizia boroga eraziren derikünaren. Bp II 15. Zaren<br />
Jainkoaren beldur, eta etzare gizonen beldur izanen. Ch III 36, 3. Bethi etsaiaren beldur dire. He Gudu 124.<br />
Pekatu <strong>bar</strong>katuen ere bildur izan bear gerala. Cb Eg II 31. Ahi aur ederra! / Gurekin dela / ez gera ezerren<br />
bildur / naiz dena dela. GavS 16. Egortzen du bere seme bakharra etziotelakoan hari bederen gaixkirik eginen,<br />
eta haren beldur izanen zirelakoan. Lg II 232. Etziran Jainkoaren bildur. Ub 57. Santubak, humildiak dirian<br />
legez, beti dira euren egiteen bildur. CrIc 31. Gitxi dira ume denporan Jangoikuaren bildur dirianak. Mg CO<br />
159. Ez gaituk orain ire beldur, ez mandakoa, ez ni. VMg 84. Geiegi luzatzearen bildur ezpanintz, exenplo txit<br />
asko eta guztiz miragarriak esango nikezue. Gco II 56. Gizona ezta deusen ere hain beldur izan behar, nola bere<br />
buruaren. Dh 213. Ez dago gizonik gizonaren billdur ez danik. JJMg BasEsc 173. Eternitate haren beldur izan<br />
gaiten. Jaur 124. Mundukuen zeresan ta esamesen bildur naz. Ur MarIl 77. Badire haren beldur ez diren<br />
gizonak. Hb Esk 220. Bekhatu <strong>bar</strong>khatuen ere beldur izan behar garela, edo horien beldurgabe ez gaudezila. Dv<br />
LEd 67. Jaungoiko aserretuaren bildur etzera? Arr May 40. Erreferaria da / beldur arraiaren, / eta<br />
kuarentaduna / ados jaustearen. Zby RIEV 1908, 93. Haren hontarzüna hedatzen da mentez mente haren beldür<br />
direnetara. Ip Hil 79. Haren Jujamenduaren beldur nindake. Arb Igand 125. Mehatxu hoien eta handiagokoen<br />
<strong>bar</strong>din direla beldur, nola jazko haizearen. HU Zez 209. Oro uzkur, oro lotsa, oro juduen beldur. HU Aurp 60.<br />
Zeiñen bildur izan neiteke ni? Prankotar gudarien bildur? Ag AL 157. Hanbatenaz tinkiago atxiki die aberatsek<br />
beren urre-moltsa non bozkatzeer buruz jende xehearen beldur baitziren. JE Bur 119. Aiztua badarua be,<br />
Motrollo ezta aren bildur. Kk Ab I 35. Kararik kara begiratuaz / alkarren bildur etzian, / aiek etziran andik<br />
jatxiko / goserik izan ezian. Noe 74. Gizona, zeren beldur zera? Ill Testim 28. Ez gira deusen beldur gaur hemen<br />
gaudenak! <strong>Bar</strong>b Sup 187. Santa Cruz etziteken etorri Gipuzkoara eriotzaren azpian, eta ala ere baserritarrak<br />
aren bildur. Or SCruz 86. Mandatari maltzurra, / ez nuk hire beldur. Etcham 145. Juan adi orreikaz eta ez adi<br />
ezeren bildur ixan. Otx 168. Il ondoan oraindik sulezera bidali dezakenaren beldur izan zaitezte. Ir YKBiz 277.<br />
Aren iritziaren bildur zan. TAg Uzt 97. Oinazearen beldur izanen bide zen Theresa samurra. Mde HaurB 73.<br />
Orren beldur duk bere ama ta baita ni ere. Etxde JJ 54. Ala izan oi gera gizonak; iñoren bildur ez zana neskak<br />
izutu. Anab Poli 126. Ori dala-ta, arerio dira, eta beraz, alkarren bildur. Erkiag BatB 184. Baiña argia ezta<br />
argiaren bildur. Vill Jaink 16. Eriotzaren bildur naz beti, / nai dot betikotasuna. BEnb NereA 78. Ez bahaiz gau<br />
beltzaren beldur. JEtchep 111. Mats-aiena ezta Egoaren beldur, ezta ere Iparrak zerutik igortzen dituen eurierauntsiena.<br />
Ibiñ Virgil 89. Etzena hotzaren beldur? Ardoy SFran 216. Gu etxian ez giñan / ekaitzaren bildur, /<br />
etxian sartu nitun / zazpi gurdi egur. Uzt Auspoa 22, 108. Lohiaren beldur ez direlako. MIH 78.<br />
v. tbn. MarIl 36. Jnn SBi 144. Zait Sof 154. Bildur izan: Añ LoraS 119. fB Ic I 56. Astar II 9. Ill Testim 24. Ir<br />
YKBiz 85. SMitx Aranz 152. Arti Tobera 275. Osk Kurl 69. Vill Jaink 11.<br />
(Con dat.). Ezin benturatuz nago, beldur dakion gaitzi. E 143. Nazione guzietan hari beldur zaiona, eta<br />
iustizia egiten duena, dela haren gogarako. Lç Act 10, 35. A zein handia den Iainkoak giristino beldur<br />
zaizkonentzat gorderik eta estalirik dadukan eztitasunaren multzutasuna. Ax 509 (V 328). Neguan hotzari eta<br />
udan beroari beldur zaiona ezta ez zaldun ez merkatari ona. O Pr 546. Bentaja romanoai / deroezu Isasi, /<br />
guztiak bildur jatezanak / bildur jakuzan guri. BBizk 17. Ez gatxakoz [Catilinari] bildur izango, ez Marteren<br />
kanpuan, ez Auzitegijan, ez Batzaarreko aulkijan. Mg PAb 214. San Paulo Apostoluba bildur bajakon bere<br />
aragijaren akulu ganari, nor bildur izango ez jako beriarenari? fB Ic II 265. Orain ezagutzen det Jainkoari<br />
bildur zatzaiola. Lard 25. Jakob Labani bildur zitzaion. Ib. 40. Negu luzeari / Sekula, ain segur, / Bordelen<br />
txakurrik / Etzateken beldur. Bordel 19. Bestela, zurekiko beldur natzaizuke, arrotz. Zait Sof 119.<br />
(Con instr.). Beldur bazare hekin galtzeaz. SP Phil 267. Beldur naiz, bata baino bertzea lehenago<br />
izendatzeaz. ES 117. Beldur zen lekhu hartako yendez. Lg I 207. Badirade ere gaiza güzietzaz ez solamente<br />
jinetzaz bena eztirenetzaz beldür direnetarik. Egiat 250. Garbitasunari ukitzen zaizkon gauzen gainean, guziez<br />
beldur izan behar da. Brtc 222. Beldúr bazára etsáies, urratukotú guzíak bere gurutzearén paloaréki. LE Ong<br />
80v. Beldúr náiz neure bekátues, baitaude klamátzen justizia nere kóntra. Ib. 109v. Beldur ziran ezkongai<br />
geratzeaz. AA III 382. Ai! nere Kristauak! Beldur naiz nere buruaz, eta beldur naiz geien geienaz gai onetan. Ib.<br />
516. Huts egitea errex da, eta beldur naiz mindegia iharrazteaz. Dv Lab 340. Agitz bildur naiz, nere begiek ez-ta<br />
Zureek dakizaten oben izkutuetaz. Or Aitork 293.<br />
(Con destinativo). Cf. ejs. del tipo beldur zen bere biziarentzat (Lg I 352), 'temía por su vida', etc. Ur beroz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
734
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
erre den potxuak beldur da epelarenzat. Volt 191s. Herio, o herioa, / Ala hi izan kruela! / Ez nauk bada hiretzat<br />
beldur, / Egik plazer duken gerla. Gç 155. Zeren errankizunetzat ez bainaiz beldur; nihorentzat beldur izaitekotz,<br />
behar nuke izan jakintsunentzat edo jeusik eztakiten enorantentzat. ES 197. Beldur zen bizkitartean<br />
bekhatuarentzat. MarIl 86.<br />
(Tras tema nominal nudo). "Atze-bildur al zera? ¿Tiene usted miedo de las consecuencias? (V-m)" A Apend.<br />
(Con subjuntivo). "Beldur naiz ethor dadin, je crains, je suis dans l'appréhension qu'il vienne" H (cf. ib.:<br />
"Beldur naiz ethorriko den, j'ai la pensée, il est à supposer qu'il viendra"). Prinze kardinalek egiteko eman<br />
dezon beldur dela. (c. 1597). FLV 1993, 455. Beldur naiz sobera ausartzia har dezadan, zure gorputz<br />
preziatuaren sagaramendu hunetan errezibitzera hurbiltzeaz. Mat 246. Beldur naiz eror dadin eta haus dadin<br />
berriz. Volt 190s. Ez aiz beldur gertha adin ezkerrekoetarik / Eta akherrak bezala apartatuetarik? EZ Man I 90.<br />
Nola bera hari baita gaixtakeria pensatzen eta egiten, beldur da berari ere hainbertze dagioten, moneda berean<br />
paga dezaten. Ax 448 (V 292). Laido handia da hain ofizio erraza Kristori errefusatzea, etzenezoio errege<br />
mortal bati errefusa, beldur zinate ofensa ledin. Hm app. 217. Nola beldur garen eror gaitezin bekhatu egiteko<br />
perilletan. SP Phil 520. Zeren beldur baitzen, jende hek trubla lezaten bere sakrifizioak egitian. Tt Arima 34.<br />
Hargatik da haiñ iustua non ez bainaiz beldur nik bezala irakurtzen duten guziek ez dezaten aproba. In Ch pról.<br />
Izan zaite xoillki beldur, alferkeria zure baitan yaun dadiñ. He Gudu 124. Beldür beita, grazia eman izan zaiona<br />
gal dezan. Mst III 7, 3. Nere bekatu berak gatik agitz beldur naz onda dakidan betiko sulezean nere anima. Mb<br />
IArg II 333. Ai zeñ bildur naizan, soberbiak galdu nazan! Cb Eg II 57. Ez gare beldur dohakabe hetarik izan<br />
gaiten. Lg II 240. Beldur izan balitz bezala sobra nekhatua izan nindadin. Mih 57. Izan behar girea beldür gure<br />
konfesorak deskrubi ditzan gure bekatiak? CatLan150. Guziak errege dire / Zeruko erresuman; / Ez dire beldur<br />
batere / Deusek altara detzan. Monho 102. Jaunaren itza entzutera badator, beldur da, estutu ta beartu dezan itz<br />
onek, utzi nai ez litukean oitura txarrak utzitzera. AA III 419. Bestelan beldur nuk / gaxki juan dadin afera.<br />
AstLas 61. Beldur izan gaiten entzun ez gaitzan Jainkoak. Jaur 193. Ezpeikirade beldür aphezik jin dadin /<br />
Eraman deikienik hartan Üskal herrin, / Jokhatüren deregü hek plazer direnin. Etch 458. Eta arratsean / beldur<br />
zan [kukusoa] izan zezan / berekin oean. It Fab 115. Beldur ere banaiz batzuek kausi dezaten fabletako nere<br />
mintzoa sinplegia edo komunegia. Gy XII. Bildur naiz uste izan dezan engañatu nai izan dedala. Lard 32. Zeinen<br />
naizen beldur hanpuruskeriak gal nezan. Dv LEd 109. Au nere zoramena / zutzaz gustatuta, / bildur naiz gera<br />
nadin / burutik galduta. Bil 98. Khasu guti egin zezoten beldur zen. Laph 69. Otsoak puska zitzaten beldur zan.<br />
Arr GB 68. Beldur naiz etxea leher dadin heretiko gaixto horren gatik. Jnn SBi 155. Beldur naiz hola-hola gerta<br />
dakion Eskual-herriari. Arb Igand 28. Beldur ziren anarxista direlako heiek asma zezaten zerbeit. HU Aurp 46.<br />
Etxekuok bildur zirean joan eitezala esaten. Echta Jos 15. Beldur naiz joan dadin hiritarren gana. Ox 172.<br />
Frantsesak beldur ziren lagunak ethor zakizkon indarka libratzerat. Lf Murtuts 47.<br />
(Con completiva sólo formalmente negativa). "Beldur naiz, fedea ez dadin zaurtua (BN-ciz)" Gte Erd 51. <br />
Garen bada beldur gertha eztadin zuetarik zenbeit haren reposean sartzeko promesa utzirik, pribatua eriden<br />
eztadin. Lç He 4, 1 (He garen beraz beldur [...] gertha ez dadin, TB beldur izan gaiten [...] izan ez dezan, Ker<br />
bildur izan gaitezan [...] berandu eldu ez daiten; Dv beldur izan gaiten [...] geldi dadien, Ol beldur gaitezan [...]<br />
aurkituko ote dan). Iragarri oi ez nagizun, / jentil honbrea, bildur nax. Lazarraga 1175r. Apostetan badau<br />
norbaitek bost ezkudoko bat, bildur da galdu ez dagijan. Mg CO 86. Iñorenaz jazten dana bildur da billostu ez<br />
degijen. Mg PAb 178. Bildur izan bear gara, izan ez daitean ori gure egokera txarraren señale adigarria. Añ<br />
LoraS 191. Bildur dira, pekatuzko olgeeta arei itxita, arimak gaixotubago egin ez ditezan. fB Olg 195s. Bildur<br />
dalako egiraken bat egin ezteijuen. Astar II 63. Errazoiaz da bildur etxeti bota ez dagian. CatBus 49. Bildur naiz<br />
Jaungoikuaren aserriak arrepa ez ditzan. Bv AsL 198. Ill bear neuke, / baina bildur naz / bota enaien / orti<br />
itxina. Azc PB 252. Bildur gara, bai bildur, / Galdu ez gaitian. Enb 78. Etxeratea itxiten baeutsan, bildur zan<br />
okerrekoren bat egin ezegion. Bilbao IpuiB 130.<br />
(Con el suf. -(e)n, a menudo más la partícula ote). "Beldur naiz ethorriko den, j'ai la pensée, il est à supposer<br />
qu'il viendra" H. "Bildur naiz zer eritxiko ete detsen nere laneri" Etxba Eib. "Beldur naiz (e)torriko den (AN-gip,<br />
B)[...] etorriko ete dan bildur nez (V-arr)" Gte Erd 51. "Zerbait gertatu ote zaion beldur gara (AN-gip, B)" Ib.<br />
51. "Ama konturatuko ote zen bildur zen (V-arr, G-azp-goi, AN-gip, B)" Ib. 51. "Sugea or ote den beldur naiz<br />
(AN-5vill)" Ib. 51. "Berri hura nola hartuko zuen beldur ziren (G-azp)" Ib. 52. "Beldur niz nola hartuko duen<br />
berri hori (BN-arb)" Ib. 52. "Gezurretan arrapatuko ote duten beldur da (AN-gip)" Ib. 52. "Ilko ote nauben<br />
bildur naiz (G-azp)" Ib. 52. Et Jaunatizula a<strong>bar</strong>i on ez naiz bildur ezten ala (AN, 1415). ConTAV 4.2.1.<br />
Beldur naiz zerbaitetan huts egin dudan, eta lehen danik gaixtatu naizen. Ax 446 (V 291). <strong>Bar</strong>urak beldur zarete<br />
/ diren zuen kaltetan. Arg DevB 128. Bildur nas eukiko ete dodan astia elduteko Konfesorearen oñetara. Añ EL 1<br />
140. Gauaz eta egunaz beldur izango zera zer ekusi bear ote dezun. AA II 7. Zer da dirauskuzuna? Aiñ zariala<br />
billdur, jausiko ete garian pekatu andireen baten? JJMg BasEsc 62. Santa Elisabet badüzü / Saintü zahar<br />
bateganik oküpü düzü; / Kastero ere bada saintü, hala nizan beldür nüzü. Etch 422. Beldur naiz orai ere halako<br />
badiren. Hb Esk 135. Beldur naiz ez den errex ezagutzea. Dv Lab 127. Zer gertatuko zaion / bildur da itxua. Noe<br />
62. Eskabidea Jaungoikoak kendu degizun bildur etzera? Arr May 26. Orrenbeste jendek gauza bat esaten<br />
dutenian, beldur naiz, esaera dan bezela "suba dan tokitik kia ateratzen dala" gertatuko ote dan. Moc Damu 30.<br />
Belutxo izango ote dan beldur naiz. Urruz Zer 96. Baña bildur naiz aitortu naiko ez ote duan. Ill Pill 27. Bildur<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
735
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
omen ziran Santa Cruzek gero jorratuko ote zitun. Or SCruz 83. Beldur niz Inazio gutarterat ager baledi eta<br />
dakigun eskuaraz aholka bagintza, [...], gor eta elkor egon ginitzozken. JE Ber 65. Beldur nauk zaartzen asia<br />
ote-naizen. Ldi IL 19. Akar egingo ote zion beldur zan. Ir YKBiz 97. Bildur naiz nere etxekoak aserretuko otezaizkidan.<br />
TAg Uzt 62. Geiegi esan ote dedan beldur naiz. Zait Sof 78. Bildur naiz utsera etorriko ote dan.<br />
Munita 71. Bildur naiz etxekoren bat ene jarraiki etorri ote den. Etxde JJ 63. Beldur naiz jaunak erri zar onek /<br />
zer egingo ote duan... Basarri 74. Bildur naiz halaz ere, ez othe duan utzi nahi izanen Pernandok bere bizimodu<br />
lasaia. Osk Kurl 16. Geiegi argituko ote diran bildur izan ditezke. MAtx Gazt 7. Bildur zera garbitasuna<br />
gordeaz ez ote zeran zorioneko izango. Ib. 91. Bildur naiz ez ote dedan / arkituko kairik. NEtx LBB 353.<br />
Esperantoaren antzeko zerbait sortuko ote dugun bildur da zenbait. MEIG IX 49.<br />
(Con completiva sólo formalmente negativa). "Beldur niz ez ote duzun ahantzi (BN-arb)" Gte Erd 52. <br />
Enbidia duela / ongi da ezagun; / beldur da ez datorren / onera Neera, / nerekin itzalean / emen jostatzera. It<br />
Fab 185. Orobat merezi du / beldur dan guztiak, / engañatu ez dezan / amore eztiak. Ib. 199. Beldur naiz ez othe<br />
den makhur abiatu. Laph 99. Beldur naiz ez ote giren zonbeit lekutan jadanik hortaratuak. HU Zez 13. Beldur<br />
naiz ba, esanta ere, premian arkituko ez ote dan berriz esateko. Urruz Zer 125. Bildur aniz laister ez ote geran /<br />
aztuko Jainkoaz. Jaukol Biozk 17. Beldur naiz aren aberasteak luzetxo ez ote-duan yoko. Ldi IL 73. Ankaz gora<br />
joango ez ete-dan bildur dira-ta. Eguzk GizAuz 136. Arima bereganatu eta bildur naiz inpernura bota ez ote<br />
dun. Etxde JJ 19. Bildur naiz irriparre batekin ez ote dizun erantzungo. Vill Jaink 165. Oso bildu naiz ez ote<br />
diran / errian asko galduko. Uzt Noiz 41. Beldur izan, ez ote duten joko berriren bat egin-naiko gauzak berriro<br />
aldaeratu nairik. Berron Kijote 166. Beldur naiz ohar honen gaia ez ote den gai irristakorregi horietako. MEIG<br />
I 211.<br />
(Con -(e)la). "Beldur niz jinen dela (BN-ciz-arb, S)" Gte Erd 51. "Haurra beldur da sugeak izanen direla<br />
(BN-arb)" Ib. 52. "Beldur niz eroriko dela (BN-arb)" Ib. 52. "Beldur nintzen hilen nuela (BN-arb)" Ib. 52. <br />
Nor dire borondate fermu eta xede zin ura ez dutela, beldur izan behar direnak? CatLav 278 (V 138). Beldur<br />
baziñe haren ganik ez duzula errezibituko bagitarte pisu, edo laidorik ere baizen. Mih 44. Preparazione eta<br />
disposizione haukiekin eginak izatu othe dire? Beldur naiz ez ditudala bethi hauk izatu. Brtc 169. Nun ziradie /<br />
burriko saldua / beldür niz lotsatürik / gibelialat ützüli ziradiela. Xarlem 255. Beldur naiz lotsa andiren bat<br />
ematen zion bekaturen bat estaldu dizula. Mg CC 128. Ez dago zer bildur izan gaurko egunian Konfesoriak<br />
ezarriko ditubezala penitenzija astunegi ta larregijak. Mg CO 213. Beldur naiz enzungo ez nautela Santuak.<br />
VMg 23. Beldur izan zaite, zure bekatuak neurriaz kanpora igarotzeko zorian daudela. AA III 504. Bildur izan<br />
bear nas ene bizian egingo eztodala. Añ EL 2 43. Bildur ian zinaitekez pekatu mortal egin izango dozula. Astar II<br />
169. Bata bezain segur / Bestia eztela nuzu beldur. Arch Fab 159. Beldur nauk hor ere oraiño / Badela zenbait<br />
arteiño. Gy 250. Beldur naiz baduela ontzekoa bizi. Hb Esk 105. Bildur zan etzutela oiekin gauza onik egingo.<br />
Lard 106. Bainan beldur naiz halako guti kausituko dudala. Dv Lab 251. Beldur, txit beldur naiz oraingoan zure<br />
aserreak gaitzegoki izugarriren bat erakarri bear dizula. Arr GB 91. Uste badüzü zunbait bekhatü egin düzüla,<br />
eta hura murtal dela beldür bazira, behar düzü dolümenetan jarri. CatS 128. Beldur baitira ez dela izanen [...]<br />
heientzat baizik ifernua. Elsb Fram 157. Bildur naiz ilko zala. Apaol 29. Ez dugu beraz zeren beldur izan bere<br />
sendagailua berekin ereman duela. HU Aurp 78. Zonbait bekhatutan erortzeko zorigaitza izan dukezunean,<br />
bereziki mortala dela beldur bazare, egizu lehen-bai-lehen kontrizionezko akta bat. CatJauf 14. Zer hiz beldur,<br />
lurrak, gu bezalakorik hazteko gehiago ez ukanez, itxura hitsagoa lukela? JE Bur 99. Ni nerez bildur naun, olako<br />
lanik izanen ez dudala. Or Mi 30. Bildur naiz gaitz izango zaidala nonbait publika eraztea. Mde Pr 195. Bat<br />
igorriko diot Mitxelenari bainan beldur naiz ezin irar dezakela Gipuzkoan zentsura gatik. Ib. 193. Ez niz beldur,<br />
jakin eskasian damurik ukhanen duziela. Larz Iru 20. Beldur gira ez dugula zinez den bezala erakutsi. Ardoy<br />
SFran 281. Nola jartzera noan urtez estalia, / beldur naiz hau nuela azken itzulia. Xa Odol 232. Beldur naiz,<br />
garen bezain kontentagaitzak garelarik, ez dugula onartuko. MEIG IV 51.<br />
(Con -tzera). Eztirade beldur dignitatéz gaizki minzatzera. "Qui ne craignent point de blâmer les<br />
puissances supérieures". Lç 2 Petr 2, 10. Den bekhatu mortalik ttipienaren ere egitera, beldur garen<br />
amoreakgatik. Ax 116 (V 77). Dudarik gabe gogoratzen zaio / etzuela egin gauza ona, / kastigatzera bildur<br />
ezpanitz / esango nuke izena. Tx B I 53.<br />
(Con -tzeko). "Erortzeko beldur zan (G-azp), botatzeko beldur zen (B)" Gte Erd 51. "Eroritzeko beldur baita<br />
(AN-gip-5vill), erortzeko beldur da (BN-arb)" Ib. 51. "Beldur gira zure lanjerrean ezartzeko (BN-arb)" Ib. 52.<br />
Cf. AA III 394: bildur bazan ere ezkontzeko Sararekin, 'si bien tenía miedo para casarse, de lo que le pasaría al<br />
casarse'. Zeren aiz, Herodes, beldur / erresuma galtzeko? EZ Noel 71. Ahantzteko beldur bazare. EZ Eliç 138.<br />
[Nola] Jainkoaren grazian dagoenak erorteko bildur izan bear duen. Cb Eg II 163. Bada Haitzeko yendez<br />
hanbat errateko / Non beldur bainaiz kasik eskas agertzeko. Hb Esk 113. Beldur naiz enganatua izateko. Dv Lab<br />
139. Gogorik ez an sartzeko, / toki txarra mozkortzeko, / bildur dira erori ta / azpiyan artzeko. Xe 215. Beldur<br />
ziraden aiek baño len / premiyua ekartzeko. Ib. 281. Mutil aetxen aotik ikasi du geroenean jakiteko bildur zana.<br />
Mok 19s. Lerratzeko beldur danarentzat. Zait Sof 74. Zu galtzeko bildur naiz. Txill Let 112.<br />
(Con -(e)nez). Errazoiaz bildur izan bear gara, onak dirianez gure deboziñoak. Añ LoraS 78.<br />
(Con completiva sólo formalmente negativa). "Beldur zen ez zenetz ilhunbetarik jaliko (BN-lab)" Gte Erd 52.<br />
Aski beldur bainintzen nehork ez ote zuenetz deusik aditu! Lf Murtuts 22.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
736
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(Con -tzea). Beldur izanen zen, kasik, Jainkoaren Amaren izena profanatzea, eman izan balitz bertze<br />
norbeiti. MarIl 105. Oi, loreak nereak, ez detzazket unki, / Hain niz beldur histea heien pullit hori. Iratz 68.<br />
(Con ezetz). Baña egiñ ote dezu oraindañokoan? Beldur naiz ezetz. AA I 591. Adi othe ginezakea dengutienik<br />
sainduaren orduko hizkuntza? Gure oraiko mintzaiarena balitz ere, beldur niz ezetz. JE Ber 65.<br />
(Con rad. vbal. o part.). "Ama jin beldur zen (BN-ciz) [...] amak ikusi bildur zan (G-azp), ondo ikusi bildur zan<br />
(G-azp)" Gte Erd 51. "Ez gara eror beldur (BN-lab)" Ib. 51. Manue beldur zen hill. Lg I 224. Beldur ninteke<br />
tintak arima goibel. Hb Egia 69. Etsaien eskuetan utzi bildur ziñaten zuen semetxoak [sartuko dira lur eskeñian].<br />
Lard 92. Loiolan egoitza luzatuz beldur zen anaiak sobera erran. Laph 24. Eror beldur da. Elzb Po 186. Egun<br />
beldur dira [emazteak] goizegi beren bulharrak xukha. Elsb Fram 137. Beldur nintzela ixur oren laurden batez,<br />
nere bihotzera, hogoi-ta bi urthe hotan, xorta-xorta biltzen hari dudan ezti-ura. Jnn SBi 170. Beldur gira luzatuz<br />
bertzetako berriei beren doi toki ez utz. HU Zez 129. Erhiak eror beldur zen alabainan, jauregitik atheratzen<br />
balin bazen. <strong>Bar</strong>b Leg 69. Azpigarria galdu bildur bazera piñua sartuta, jarri errenkadak beti gora ogei metrotik<br />
ogei metrora. Munita 69. Busti beldur zen alegia. Mde Pr 168. Beldur nintzen merkatu on bat gal. Ib. 107.<br />
Gizonen aurrean Kristo aitor-bildur bazan, Onek bere aingeruen aurrean uka zezakela. Or Aitork 187. Beranta<br />
bil beldur bazira. JEtchep 83. Beldur gira bekatuak gure begia itsu edo goibel. Lf in Zait Plat XIX.<br />
(Con -(e)lako). Hondamena gainera datorkiolako beldur da bera ere. MIH 314.<br />
(Con el aux. elidido). "Elipsiaz entzun ohi da gehienetan. Beste gauza batzukin pasatzen dana, aura falta<br />
balitz, norbera billur" Elexp Berg. Cf. NI BELDUR. Orai bizi bazara bethi beldur, eta egiten badiozu<br />
herioari guardia. SP Imit I 23, 6. Erbitto bat: beharri xut, buztan labur, / Ausik, itzul, beha, jauzi... bethi beldur,<br />
/ [...] / Jautsi zen behin / Jauregiko <strong>bar</strong>atzerat. Ox 87. Txoria, beldur, / ega da maiteagana. "Tímidamente". Ldi<br />
BB 32. Mutillak, bildur, mun egin dio / Apaizaren estolari. Or Eus 417. Alako batean, "Lizardi" zanari (G.B.)<br />
beraren eskabidez, lotsa ta bildur, erakutsi nion, irakurle, lendanik dakizun irukoa. Or BM 6. Aukeramenean<br />
bai-datza gizonaren izana. Eta ni beldur aukeratzeko. Txill Let 28. Bildur naukate gertaera ikaragarri auek. Ib.<br />
97. Bildur, herabe; / erantzun gabe, / bera isilik zen egon. Arti MaldanB 211.<br />
(Con gen.). "Ni erramuren bildur, egin dezan zizorkarekin elur (AN), por la Semana Santa, suele granizar o<br />
nevar" Aq p. 63. Buztana lastozkoa duena suaren bildur. RIs 18. Uzkia arkolaz duena suaren beldur. "Celui<br />
qui a le derrière fait d'étoupe, craint le feu". O Pr 536. Uzkia iztupaz duiana, suiaren beldur. Saug 167. Ur<br />
beroaz erre dena, hotzaren bel[dur]. Ib. 168. Amadeo erregeak ere, Santa Cruzen bildur igesegin bide zun. Or<br />
SCruz 51. Gauak itzarrik ematen ditu lapurren bildur. Arti Ipuin 66.<br />
(Tras tema nominal nudo). Itsasaldi batek ixurkiaren ondarreraño amiltzen gaitu, ta berela eraikitzen<br />
ugiñen galdorrera, ikaraz, erio-beldur. Or Mi 130.<br />
(Con subjuntivo). Iñok ikusten eztaben <strong>bar</strong>ruko kurutzea milla bidar astunagoa da agirian darabilguna<br />
baño ta <strong>bar</strong>ruan erabillen berea Mañasik, iñok ikusi ezeion bildur. Ag Kr 76.<br />
(Tras rad. vbal.). Makurrago gerta-bildur, ixil jasan dut anitz. Or Poem 547. Ezeri baietzik eman gabe<br />
zalantzan nindagon, leizean amil-bildur. Or Aitork 131.<br />
Geren puska orrekin / giñaden atera, / beldur asko gatozen / Urmenditik bera. Tx B III 129.<br />
b) +BELDUR UKAN, BELDUR EDUN. (Aux. trans.). "Il a peur, beldur du, izi da" Ht VocGr 402. Beldur<br />
dut gertha eztadin, ethor nadinean, nahi etzintukeiztedan bezalako eriden etzaitzatedan. Lç 2 Cor 12, 20.<br />
Amukozko buztana dauenak suen bildur. "Quien tiene cola de estopa al fuego teme". RS 324. Dakianak bildur<br />
ituten dakike gizon izaiten. "Quien sabe tener miedo sabrá ser hombre". Ib. 375. Beldur dut zien pobreza eta<br />
desgrazia guziak direla ez ongi egines amarrenak. SermAN 7. Zergatik ifernuaren beldur dudan. El 20. Ez<br />
dezazutela beldur, orregaitik emendatu, bukatu, aituko dala neurrigabeko argi au. Lar SAgust 9. Sánduek<br />
solamente kúlpes zúte beldúr. LE Ong 74v. Jauna, beldúr dút neure gaixtoas, esperánza sollik berórren ónas. Ib.<br />
83v. Baldin ezagutzen baginu, Birjina sainduak bezala, gaztigu horren handitasuna, [...]; beldur ginuke gure<br />
buruentzat. Jaur 362. Jauna, zu aditzean / beldur izan det nik, / zergatik arkitzen naiz / jantzi gabetanik. It Fab<br />
220. Uste duka hire errege izenari / Beldur dudala ukenen? Arch Fab 101. Ainbestetaraño dala guri-gozoa gere<br />
maitetasuna, beldur baigenduke maitearen pakea urre-tintin zakarrez autsia. Ldi IL 107. Geldimindua nadin /<br />
beldur duzu nonbait. Ldi UO 14. Lêngoaz gain zer-gerta, ba du neskak bildur. / Mikelek ola dio, bero bezain<br />
zuur. Or Eus 36. Zeren beldur duke gizonak, dana bere esku baitu zoriak, ezeren berri zeatzik izateke? Zait Sof<br />
84. <strong>Euskal</strong>dun garbia izatea ez zitzaion izan gure arteko zenbait gurasok beren seme-alabentzat beldur duten<br />
bezain trabagarri. MIH 259s.<br />
(Aux. tripersonal). "Kontrario(a)ri bildur diot (AN-gip)" Gte Erd 52. Mundu onetan pobre izatiari deutse<br />
bildur. Astar II 164. Jainkoari beldur dionak ezergatik eztu zer beldurtu. Arr GB 13. Onexeri dautsoe bildur,<br />
berau egin da ugazaba, beronek epaia emoten dau eztabaidetan. Kk Ab I 92s. Ez da karabinerorik zuri aña<br />
bildur diodanik. Alz Ram 35. Nik aurrenetik bildur neutson kolore ta egite zatarra ebazalako. Or Tormes 9.<br />
Ianaren zikiñari ez baiño irritsarenari diot bildur. Or Aitork 282. Gaztezaroan aiña bildur ez niela ere, ez nun<br />
maite letrarik. Ib. 24s. Izan bildur ez gorputza il dezaketeneri bakarrik, gorputza il eta anima betiko sutara bota<br />
dezaketeneri baizik. MAtx Gazt 76.<br />
(Beldurrik izan). Mundu onetan pobre izatiari deutse bildur, eta ezteutse bildurrik betiko infernubetan<br />
pobre, billots eta ezerbere baga egotiari. Astar II 164. Gure alde daukagu / gauza bat bakarrik, / ez zaigula<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
737
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
irtetzen / bidera lapurrik: / [...] / ez diogute bada / batere bildurrik. Echag 236. Ez Yainkoari beldurrik ez gizoni<br />
lotsarik etzion epailari bat bazan iri batean. Ir YKBiz 341. Ez betozkit oiuka, ez diet bildurrik. Or Aitork 27.<br />
Piñudidunen <strong>bar</strong>reari bildurrik ixen <strong>bar</strong>ik esan geinke. Akes Ipiñ 24. Txoriak etzioten bildurrik aren zaunkari.<br />
NEtx LBB 97.<br />
(Det.). Ai zak, i Arroxko: gaur sagardoari bildurra diokala dirudik. Alz Ram 40.<br />
Pake izateko / guk aski degu / Jaunai diogun beldurra. Jaukol Biozk 26. Bildurra eutsen makala demoniñuori!<br />
Bilbao IpuiB 230. Bildurra eutsan aldikada areri. Erkiag BatB 26. Udarak egin digu / betiko agurra, / ta uda<br />
azkenari / badiot bildurra! Uzt Sas 192.<br />
(Con objeto directo). Birjina batek berthute hunen balio guzia ezagutzen duenean, beldur ditu hura daña<br />
dezaketen okasione urrunenak ere. Mih 24. Denak ziren menditar bere nahizkoak, / Beldur etzituztenak lerro<br />
doblezkoak. Hb Esk 161. Ez du beldur beroa, hain guti izotza. Ib. 86. Bildur degun guzietatik gure burua edo<br />
gure gauzak gordetzea. Inza Azalp 151. Zuek beti bildur izan dezazuten gure Jaungoiko Jauna. Ib. 15. Gaztek -egi<br />
dasagun-- / ez du birimiña beldur; / urdail-zorroa ere, / gosariak uts-arren, / artean etzaio ximur. Ldi UO<br />
43. Otzaren aur garbiak / loia eban bildur. Gand Elorri 188. Zori txarrean ona nai dut, onean txarra dut bildur.<br />
Or Aitork 277. Beraz, edo bildur duguna gaitz da, edo bildurra bera da gaitz. Ib. 160.<br />
- BELDUR IZATEKO. a) (Con oración completiva). (Ser, haber) de temer (que). "Beldur izateko da, il est à<br />
craindre que" Dv. Zeren haurretikako haztura gaixtoa nausitu baita, eta eman baitu bere burua ezagutzera;<br />
halatan da beldur izaiteko nekez utziko dutela hartu duten plegua. ES 181. Galdegin behar zaiote Katixima,<br />
eztakitela beldur izaiteko denean. CatLav 19 (V 17). Batzuetan beldur izateko ere liteke arima bat hetan sobra<br />
pausa dadin. Mih 47. Zelan bildur izateko dan gogortuko zariala, ikusi gurako ez dozula argi santuba. Mg CO<br />
104s. Zerren bestelango gaiso ikustetan baño aloger, edo biar sari geijago emoten bajatzu odola ateratiarren,<br />
bildur izateko da diru guriak azi edo geitu ez dagizan odola aterateko preminak. Mg PAb 50. Eta bildur izateko<br />
da [...] penitenzia egiazkoa egin gabe ilko dirala. Gco II 391. Eztakigu zer igaro zitzaion bekatari oni; baña<br />
beldur izateko da, ainbeste Komunio gaiztoren buruan gogortua geratu zitzaiola biotza. AA I 431. Hargatik<br />
beldur izateko bada [...] bekhatu gehiago egin dadin, ez goraki enferra. Dh 74. Osoki beldur izateko da [...]<br />
jujearen begi zorrotzak asko huts kausituko duen giristino laxo baten baithan. Ib. 143. Segurki jaundone Paulok<br />
baino arrazoin gehiago dut beldur izateko [...] nerorri gal nadin. Ib. 76. Bildur izateko da, askok eta askok bide<br />
bagako irabazijak daukezala zensuetan. Astar II 172. Berorigaitik izan ezpaliz, bildur izateko zan, ilunian<br />
geratuko zala liburu onetan ifini dodan lan guztija. Ib. XV. Oraintxe onduten ez bazara, bildur izateko da, ez<br />
zariala iñoz onduko. Ur MarIl 78s. Guziak edo geientsuak kondenatu zirala, bildur izatekoa da. Arr May 54.<br />
Tournaiko Gotzain jaunak bein baten esan ebana jazoko ez ete-dan bildur izateko da. Eguzk GizAuz 154. Minutu<br />
baten han egon ezkero, bildur izateko zan frailen batek ikusiko othe zuan. Osk Kurl 199. Jainkoaren fedea gizabiotzetan<br />
itzaliaz, ez ote zaion gizadiari kentzen bere buruaren gain altxatzeko bear duen ego-pare aundi ori.<br />
Vill Jaink 95. Beldur izatekoa da hizkuntzak ez ote duen, bide hortarik doala, zerbait irabazten duen bitartean,<br />
zerbait ere galduko. MEIG VIII 101.<br />
b) (Tras gen.). (Tener, haber) motivo de temer. Zeren beldur izateko dut maite nauen bihotz baten ganik? Dh<br />
234. Nahi bezain lekhu segurean izan zaitezen [...], eztuzu horren gatik zeren hartu, eztuzula deusen beldur<br />
izateko. Ib. 215. Gaztigu izigarri horren beldur izaiteko du. Jaur 141. Zeren beldur izaiteko laiteke zeruan? Ib.<br />
117. Eskal-herrietan baino laborantza hoberik nihon ezbalitz, gosearen beldur izateko laitekeela. Dv Lab 31.<br />
c) Peligroso; terrible. Bildur izateko da gero, iauna, orain Auñemendira ioatea: eztakizula gertau Padar<br />
gizagaisoarena. Ag AL 130. Lagun bezela ona bazan, etsai bezela bildur izatekoa zenuten. NEtx Antz 137.<br />
- BELDUR-JARIO (bildurjario Lar). a) "Cerote, miedo grande" Lar.<br />
b) "Bildur-jario, que se espanta hasta de su sombra" Bera.<br />
- BELDUR-MELDUR. a) Miedo. Geiegikeri bildur-mildurra kitatzen aal dezu ortikako yaulkialdi zorrotz,<br />
bizi, ertsatuz. Markiegi in Ldi IL 13.<br />
b) (Estar, etc.) con miedo. Joan zen aitaren jarraiki, beldur-meldur zer esango ote zion edo zer erabaki<br />
agertuko ote zion ausnarka. Etxde JJ 67.<br />
- BELDUR ON. Respeto. Kristau batek begiratu bear dio beldur onez eriotzari. VMg 63. Onelako gauzak<br />
erraz gerta ditezke gazteen bilduerak diran etxeetan, [...], begira ezpadago lotsa eta beldur ona eman<br />
dezakeanen bat. AA II 147. Eta bildur onean / familia azi. Zav Fab RIEV 1909, 38.<br />
- BELDURPEAN. Bajo temor. Arerioen kaltez eratuten dituen ziriak, lakirioak ta saldukeriak, bai itzez, bai<br />
esan gaiztoz, nai zemaiez nai bildurpean. Erkiag BatB 68.<br />
(Tras gen.). Txikitandik Jaungoikoaren bildurpean azitako gizona zan. Etxde AlosT 90. Seme-alaba pilloa<br />
be azi dabe, Jaungoikoaren bildurpean. Alzola Atalak 54.<br />
- BELDURRA HARTU (bildurra a. V-gip; billurra a. V-gip). "Bildurra artu [...], tomar, cobrar [...] miedo"<br />
Etxba Eib. "Bildurra artu detsa itxasuari" Ib. "Billurra artu dotsat bolantiai" Elexp Berg. Ez bildurrik zeuren<br />
biotzetan artu. Lazarraga 1153r. Jainkoak dotrina, sermoi ta besteen ejenplo onakin abiso asko eman zion [...].<br />
Ortik bildur puska bat artu orduko aztutzen zan. Cb Eg II 188. Lotsa ta bildur txit andia artu zuten. Cb Just 24.<br />
Bizi dira nasai ta ardura baga munduko atseginen ondoren arerijo donga oni bildurrik artu baga. Mg CO 99.<br />
Artu bildur andia Jangoikoaren justizia ta aserreari. Añ EL 1 40. Artu billdur geijago, dalako benenua<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
738
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
itxaaskorragua. JJMg BasEsc 102. Eta bildur aundia artu zuten guztiak. Oteiza Lc 7, 16 (Lç beldur batek hartu).<br />
Gero deüsetan ere ez beldürrik hartü, / Ama birjina saintiak lagüntüren gütü. Etch 666. Guziak Jaunari bildur<br />
andia artu zioten eta Jesusen izen santua altxatua zan. Lard 517. Apostoluak etzion Jesusen esanari bildurrik<br />
artzen. Ib. 442. Esaten eutsan, ezeiela euren bilddurrik artu. Echta Jos 46. Yainkoak emango digun zigorradaren<br />
beldurra ar dezagun. Ir YKBiz 287. Oraingo gazteak Jaungoikoari baiño eguzkiari bildur geiago artzen diote.<br />
And AUzta 84. [Emakume] oiei bildur geiago artuko die [etsaiak]. NEtx LBB 173.<br />
- BELDURRA EGOTZI, BELDUR EGOTZI (bildur e. Lcc). "Atemorizar, bildur egotzi" Lcc.<br />
- BELDURRA EKARRI. (Con dat.). Tener miedo a. Zezena badohako saltoz gizonari, / Beldur guti ekharriz<br />
haren bultuari. Hb Esk 225.<br />
- BELDURRA EMAN (AN-5vill; bildurra emon V-arr-gip; billurra emon V-gip), BELDUR EMAN. Ref.:<br />
Etxba Eib (bildurra artu); Elexp Berg (billurra e.); Gte Erd 52. Dar miedo. "Bildurra [...] emon, (vb. trans.) [...]<br />
meter miedo" Etxba Eib. "Bildurra emon detsa aren jarkeriak" Ib. "Bildurra emoten deuste gugez basora<br />
eroateak (V-arr, G-azp)" Gte Erd 52. "Beldurra ematen dit berriz noiz etorriko diren (AN-5vill)" Ib. 52.<br />
"Eskupetak billurra emoten doste" Elexp Berg. Figura eder bat, zeña ekusiak emun eusten bildur andi bat.<br />
Lazarraga 1153r. Au zertan dago? Korputzeko peligroak beldur geiago ematean animakoak baño. Mg CC 145.<br />
Etorkizunak emoten deutsu orrenbeste bildur? Mg PAb 80. Gizon onek zer bildur eman dizaiekean naiz Juduai<br />
naiz Erromarrai. Lard 455. Yainkoaren ondotik beldur gehiena sinhestegabek eman behar dute. Hb Egia 125.<br />
Zerk emaiten dauzu beldur hori, Antonio? Laph 142. Gizonak ikusteak berak bildurra ta ikarea emoten eutsan.<br />
Ag AL 69. Gobernuari karlistak aurrenetik bildur eman ba zioten ere, arrezkero etzegoan bildur-biderik. Or<br />
SCruz 22. Ordu artan etzioten beldurrik ematen leku artan zabiltzan suge eta zirau askok. FIr 148. Alde<br />
gustiyetatik "¡agua va!" entzuten zan, eta parrast ortik, parrast andik, bildur emotekua zan. Kk Ab II 180. Egia<br />
esan, ukitzeko bildurra damain loretxoa bezelaxe artu izan det beti Libe. TAg Uzt 285. Aula zegon eta irikitzeak<br />
bildur ematen zion. JAIraz Bizia 58. Izpiritu zuri eta lotsorrei beldur emateko lain den ekintza bat gogoan hartu<br />
behar dugu. Mde Pr 40s. Are beldur gehiago damakio ilunak. Ib. 371. Gure aitari esan bearrak lotsa ta bildur<br />
aundia ematen dit. Anab Poli 137. Ango garbitasun eta zuritasunak bildur ematen zioten. Ib. 75. Bildur<br />
ikaragarria ematen omen du eremuko ixil osoak. Txill Let 129. Nik badakit otso kontuak bildur emoten deutsiela<br />
nire irakurlieri. Bilbao IpuiB 51. Ertigille Aundiari desordenuak eztio bildur ematen. Vill Jaink 49. Gerrak beti<br />
eman izan dit beldurra. Salav 63. Orregatikan, neri beti beldur gutxiago eman dit plaza batean kantatzeak. Uzt<br />
Sas 20. Alakoxe beldurra ematen zioten arako kolpe aiek. Berron Kijote 218.<br />
- BELDURRAGO IZAN. Tener más miedo. Cf. BELDUR IZAN. Neurk ikusirik nola zarean, / neskea,<br />
bildurrago nax. Lazarraga 1175r. Komunzki bekhatorea, bekhatu egin berrian beldurrago, sentikorrago eta<br />
antsiatsuago da, handik urthe baten edo biaren buruan baiño. Ax 544 (V 350). Etsaia gure beldurrago da<br />
ezagutzen duenean badakigula <strong>bar</strong>urtzen. SP Phil 317. Beldur nauk gaua, kharra, harra, / Sofritu beharko<br />
tudan, / Eta oraiño beldurrago / Jainkoa galduko dudan. Gç 163. Guziarekiñ ere Jainkoaren baiño bertze<br />
zerbaiten beldurrago denak, eziñ onean luzero iraunen du, eta lauster eroriko da deabruaren artetarat. Ch I 24,<br />
7. Horrenzat beldurrago izan behar gara, gogora ethor ahal daitezken gaitz guzienzat baino, bai eta<br />
heriotzearen beraren baino ere beldurrago. CatLav 257 (V 130). Baiñan bai merezi ditugun penak eta<br />
gaztiguak, zeiñen beldurrago baitgare, bertze gaiñerako guzien baiño. He Gudu 160. Lotsa baño bildurrago nok,<br />
ikaratu najok. Acto 227. Haren errakhundea emendatzen zen ikhusteaz Dabit Israel guziaz maitatua, geroago<br />
eta beldurrago zen hartaz. Lg I 281. Jende zuhurrek erranen dute, gizonen baino Jainkoaren beldurrago zarela.<br />
Dh 212. Berthutean aitzinatuago eta bere buruaren beldurrago zelakotz. Laph 47s. Izan zaitezte gizonen baño<br />
Jaungoikoaren beldurrago. Arr GB 36. Berari bildurrago gatzaizka, zeru guziari baño. Arr May 161. Bildur<br />
ziran bijak ezkutu-lekutik urteteko, geruago ta bildurrago. Kk Ab II 30. Bildurrago bainintzan itz arrotz bat<br />
esateko, bein esanik, esaten etzunari bekaitz izateko baiño. Or Aitork 34. Beldurrago gintazke galaraziko dituela<br />
herrikoeri. Zerb Azk 30. Iñoiz baño bildurrago zan orai Patxi. Osk Kurl 198.<br />
Beldurrago izateko da xuriaren. Xuria deitzen dute zurmindura mota bat. Dv Lab 127 (cf. BELDUR<br />
IZATEKO).<br />
- BELDURRAK (G-azp, AN-gip; bildurrak V-arr, G-nav; Lar; billurrak V-gip). Ref.: Gte Erd 51s; Elexp Berg<br />
(billurrak). (Estar, etc.) de miedo, atemorizado. "(Sacar) fuerzas de flaque, bildurrak, bildurrez alaitu, alai jarri"<br />
Lar. "Beldurrak nengoen, estaba yo de miedo (Mb JBDev 8)" A. "Beldurrak nago ori egiteko (G-azp, AN-gip)"<br />
Gte Erd 51. "Bildurrek nao, etorriko dala ta (G-nav), beldurrak nago, etorriko ote dan (G-azp)" Ib. 51.<br />
"Erortzeko beldurrak zegon (G-azp)" Ib. 51. "Botatzeko bildurrek nao (G-nav)" Ib. 51. "Sugea dago(e)n<br />
beldurrak nago (G-azp)" Ib. 51. "Gezurretan harrapatuko zuten beldurrak zegoen (G-goi-azp, AN-gip)" Ib. 52.<br />
"Ama ez dala etorriko ta bildurrek nao (G-nav)" Ib. 51. "Egia aazten ez ote dezun bildurrak nago ['temo que tal<br />
vez olvidas la verdad'] (G-azp)" Ib. 52. "Nota txarrak etaraittu ta aman billurrak dago" Elexp Berg. v.<br />
BELDURRAK AIREAN, BELDURREZ. Tr. Documentado desde Lazarraga en textos meridionales.<br />
Oi ta bildurrak ikara nabil, / ez dakit nerau nor naxan. Lazarraga 1175r. Uste al dozu Bizkaian / ain jente<br />
biguna dala / nola zeuen alardeen / bildurrak dagoezala. BBizk 10. Beti beldurrak ikusi dezaten amarrena.<br />
SermAN 7. Jaiki-erori zebillela ekusirik, bidean il zekien beldurrak, eman zioten lagun bat. Mb JBDev 16. Berze<br />
batzúk berze aldétik dire ain biótz értxiak, ezi daude beti afanaturik ez utzi náies kéa ere etxétik, beldúrrak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
739
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
egitekó limosna bát. LE Prog 110. Utzi bearko dúgu urbilen platikáko, ezi ya beldúrrak nago nekatu zaratéla.<br />
Ib. 102. Deituzueláik atárian ezaundurik bóza, etzió idikinái atária, ustés eskapatuzén eriotzeain beldúrrak. LE<br />
Matr2 90. Erri eta partikularrak daude iru edo lau buru-gaiztoko desertaturik edo tropatik aldegiñik dabilzan<br />
mendiko batzuen bildurrak. CartAnd 393. Pozez ta bildurrak. Bil 46 (tít.). Lengo moduan bizi biarko / beti<br />
bildurrak banago. PE 60. Juiziyoko eguna / egun bat larriya, / aspalditik oi nago / bildurrak jarriya. Ud 110.<br />
Ala ere bagenduben / naiko zer egiña, / akabo zan bildurrak / juan izan bagiña. Ib. 73. Sorgiñak diralako /<br />
beldurrak jarriya, / orla pasatzen degu / ga<strong>bar</strong>en erdiya. Noe 121. Gaztetan ill nai ez genduen da / bildurrak<br />
gaude zartzeko. Tx B I 240. Ementxe gaude geure lurrean / itzegiteko beldurrak. Basarri 174. Ni, bakar-bakarrik<br />
arkitu nintzan, bildurrak, ito bearreko arnas uts-utsa biurtu banintz bezela. Ugalde Iltz 16. Bildurrak arratsian /<br />
da berdin goizian, / Jaungoikuari eten / gabe otoitzian. Uzt Sas 299. Eta etxetik ateratzeko / jarriak gaude<br />
bildurrak. Ib. 89. Beldurrak ago-ta. Berron Kijote 200. Beldurrak nago ez naizela gauza izango hartu dudan<br />
egiteko hau behar bezala betetzeko. MEIG II 92. Biraolari gisa harrika emango ez didatelako beldurrak ez<br />
banengo. MEIG V 110.<br />
- BELDURRAK AIREAN. (Estar, etc.) de miedo, atemorizado. Zer kezkak, gauak gizonaren zai, ta noiz berri<br />
gaistoren bat izango duen beldurrak aidean daudela? AA III 377. Eztakit bide abek / nola egiñak dian /<br />
estropozoka nua / bildurrak aidian. Auspoa 61, 63. Beriala jarri zan bildurrak aidian. Auspoa 76, 34. Ezkera<br />
noski surtan erreko / edo itoko urian, / zer izango dan iñork ez daki, / danak beldurrak aidian. Tx B II 93. Ezin<br />
egon gindezke beti beldurrak aidean! Lab SuEm 191. Argi ta garbi agertu zitzaien zerk iñolaz-ere egiten zuan<br />
aako zarata-ots izugarri ura, gau guzian beldurrak airean euki zituana. Berron Kijote 226.<br />
- BELDURRAK (BELDUR HANDIAK, etc.) HARTU. Atemorizarse; entrar el miedo (de). <br />
Har zitzan guziak beldur batek, eta glorifikatzen zuten Iainkoa. Lç Lc 7, 16 (IBe beldurrak hartu, Ker bildurrak<br />
artu; He izialdurak sesitu,TB beldurrez ikharatu, Oteiza bildur aundia artu, Dv lazturak hartu, Ol izutu, Leon<br />
harritu). [Herodes] hartu zuan, Errege berriak Erreinua kenduko ziolako suspetxak, gogoan-beharrak eta<br />
bildurrak. Ub 63. Bereala artu zuan eriotzaren beldur andiak. Mg CC 182. Illteko billdurrak artu egizanian.<br />
JJMg BasEsc 83. Etsaien eskuetan eroriko zan bildurrak artu zuen. Lard 143. Mundu guzia bildurrak artu zuen.<br />
Ib. 462. Ostikuaz iltzeko / ez bildurrak artu. Noe 63. Halako beldur batek hartzen nau, zure itxurari behatu eta!<br />
<strong>Bar</strong>b Sup 18. Andik atera ta iges egin zuten bildurrak arturik. Inza Azalp 76. Arriturik eta beldur-laborriak<br />
arturik. Ir YKBiz 188. Ura ikustean Zakaria izutu zan ta beldurrak artu zuen. Ib. 2s. Beldur aundiak arturik<br />
zeuden. Ib. 191. Nere etorreraz, bildur berriak artu dituala zuen arpegiak ba-dakusat. Zait Sof 126. Mayi,<br />
bildurrak artuta sukalde bazter batean ixil-ixilik zetzan. Etxde JJ 30. Bildurrak artu zun, gizonen aurrean Kristo<br />
aitor-bildur ba zan, Onek bere aingeruen aurrean uka zezakela. Or Aitork 187. Bildurrak artu nenduan, eta<br />
joanda, zure talentua lurpean gorde neban. Ker Mt 25, 25. Beldur batek hartua nago ni ere, orain artean idatzi<br />
ditudanak ikusita. Xa Odol 18.<br />
- BELDURRAK EMAN. Atemorizarse; entrar el temor (de). Judakoak ainbeste gizon etxean ikusi<br />
zituztenean, bildurrak eman zien. Lard 143. Iru galde oiek gogoraerazo ziozkaten Kaifasen ezkarezeko iru ukoaldiak,<br />
eta bear ainbat maite etzuen bildurrak ematen zion. Ib. 475. Apostoluak, beren kontura kristau ongilleak<br />
utzitako ondasunakkin esturasun jakiñak estaltzen zituzten; baña goseteak zekarzkienetaraño iritsiko etziran<br />
bildurrak eman zien. Ib. 501.<br />
- BELDURRAK HIL. "Bildurkillan, bildurrak ilten (V-ger)" A Apend. "Bildurkilik (V), muerto de miedo" DRA.<br />
- BELDURRAK (BELDUR HANDIAK, etc.) JO. Atemorizarse; entrar miedo (de). "Bildurrak yota ebilen<br />
gaixoa (V)" A EY III 249. Beldur handiak jo ditu / Lurreko botereak, / Zeren Jaunak ganbiatu / Diotzoten<br />
zorteak. Monho 152. [Herbia] beldurrak yotzen du zenbait salatari nahasik / Erreporta dezan egiñ erregeren<br />
gorthean. Gy 68. Zerbaiten utsunea izango eukelako bildurrak joa zirudian. Erkiag Arran 125.<br />
"Bildur txarrak yo nau, me ha dado mala espina (V-ger)" A EY III 286.<br />
- BELDURRAREN BELDUR. Intens. de beldur. Azkenean beldurraren beldurrak atera zion itz labur au,<br />
"Jauna, eskrupulo bat etorri zat". Mg CC 138.<br />
- BELDURRAREN BELDURREZ, BELDURREN BELDURREZ. De miedo. "Billurran billurrez laga fusillak<br />
eta alde in zeben" Elexp Berg. Gelditu ziran Jaunaren serbitzari biak konorte edo zenzu gabe bezela<br />
beldurraren beldurrez. Mg CC 128. Onelanguak egingo balebe pekatu mortalen bat, [...], ezin aaztuko leuke, ez<br />
lorik egin bildurraren bildurrez. Mg CO 20. Bilddurren-bilddurraz, ezin joan zan eurakaz batuko zan tokietara.<br />
Echta Jos 46. Bildurren-bildurrez agiñak alkar joten ixan daustela, ixil-ixillik emon dautsodaz dirubak. Kk Ab I<br />
66. Danak egozan errezua artez esan eziñik, bildurren bildurrez. Kk Ab II 88. Beldurraren beldurrez deadarka<br />
asi ziran. Ol Mt 14, 26 (IBk, IBe beldurraren beldurrez; Lç beldurtiz). Aize-ziztua, naiz zugasti itsuko txoritxinta<br />
xamurra [...], bildurraren bildurrez erio-agin zitzaien. Or QA 58. Bildurraren bildurraz dardarka neukan<br />
gorputz guzia. PMuj Noni 50. Igesari eman zioten bildurraren bildurrez. Etxde JJ 94. Bildurren bildurrez<br />
oñizitue lez kortaratu ei-zirean danak. Akes Ipiña 32. Eta bildurren bildurrez ez ekien zer egin be. Bilbao IpuiB<br />
263. Bildurraren bildurrez ta sukar antzaren oiñazepean, agiñak estututen ditu. Erkiag BatB 190. Gogoemazu<br />
jaun auek burges ikarati ta umore gabetzat artzen nautela, beldurraren beldurrez sakelean sartu diteken<br />
orietako bat. Lab SuEm 203. Sinistu beza, berorrek emendik alde-egin ordu, nere arima artu nai duanari<br />
emango diodala beldurraren beldurrez. Berron Kijote 217.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
740
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BELDURRARREN. De miedo, por miedo. "Bildurrarren (Vc), de miedo" A. v. BELDURREZ. Pekatu<br />
mortaleen bat etxi badidi konfesadu baga akordadurik lotsearren edo bildurrarren. VJ 10. Neskatxuek,<br />
bildurrarren, aitari ta amari erakutsi eutsiezan ingijak ia ondo ete egozan. Kk Ab II 37. Astakeriren bat noiz<br />
jaurtingo ete-dauan bildurrarren nauko-ta, debekau egin dautsat aborik idegittia. Otx 143. Yarleku orretik<br />
ateraz geroz, utikan oildu nauzute, nere izenarekiko bildurrarren, soillik; nere soin eta egindakoen izu-ikaraz ez.<br />
Zait Sof 112s. Illeak, ba-batean, beldurrarren lazturik zut geneuzkan orok. Ib. 151. Polemark eta biok<br />
bildurrarren arri ta zur eginik lotu ginan. Zait Plat 127. Bildurrarren esan ditu Nikanor-ek, esan dituanak.<br />
Erkiag BatB 195.<br />
- BELDURRA SARTU. "Bildurra sartu, (vb. trans.) meter miedo, atemorizar" Etxba Eib. "Bildurra sartuta<br />
dauka jendiari saskar arek" Ib. "Umiai billurra sartzen ibiltzen da" Elexp Berg. Zenbat ikara ta beldur<br />
sartuko dio Jangoiko berak bere begi berekin begiratzen diola oroitzen den edozein mundukori. Mb IArg I 382.<br />
Egunak eta hasteak joan ta epeldu zen S. Francisco Xabierren hitz mehatxariak Fernandez bekatariari sartu<br />
zion beldurra. Mb IArg II 332. Beldurra sartuaz gure animako etsaiai. Mg CC 223. Goian anbeste Egazti<br />
atzapardun, bean lau oñeko izugarri beldurra sartu bear zutenak. VMg 49. Euk sartzen deutsek guztiai bildurra.<br />
Zav Fab RIEV 1907, 543. Astoak sartu zien / alako beldurra, / non ez zuten ikusten / begiakin lurra. It Fab 125.<br />
Ez apaiz jaun guziak / igualak diralako, / baizik batek beldurra / sartu ziralako. Bil 125. Ari beldurra<br />
sartzeagatik asmatu zuten Herodek bizia kendu nai ziolako kontu ori. Ir YKBiz 292. Eta gero ni urruti, infernuari<br />
berari / beldurra sartu nion goitik-beiti. Berron Kijote 29.<br />
(Aux. intrans.). Entrar miedo, atemorizarse. Sartu zitzaien beldurra inguru artako errietakoai. VMg 68. Ez<br />
zan motzagua izan Aragille eta onen emaztiari sartu jakuen bildurra. Etxba Ibilt 462. Sartu zaiote beldurra, /<br />
egiten baitu elurra. Xa Odol 97. Aizearen indarra somaturik, bildurra sartu yakon. Ker Mt 14, 30.<br />
- BELDURRAZ. v. BELDURREZ.<br />
- BELDURREAN. De miedo, con miedo. "Beldurrean egotea, rester dans la crainte" Dv. v. BELDURRETAN.<br />
Gizona mundu hontan deno, ala den grazian, ala den bekhatian, beldurrian bethi bethi bizi da. Tt Onsa 100.<br />
Jainkoak etzuen utzi herri hetan, leheneko yendetarik, israeldarrak errespektuan eta beldurrean idukitzeko<br />
behar zen bezanbat baizik. Lg I 199. Lapurrak beti bizi dira bildurrian, egun gozo bat ez darue. Mg PAb 102. Ez<br />
gera bakarrik gu beldurrean bizi geranak. VMg 31. Enila hura aita jarten niz beldürrin. Etch 406. Mundua heki<br />
beira, bizi beldurrean. Hb Esk 29. Gu orren aurrian / erdi bildurrian / puntu baldarrian / itxura txarrian, /<br />
laister konpontzen gaitu / bere zarrian. AzpPr 105.<br />
(Tras gen.). Bethiere gure fin eta intenzione prinzipala den, hire beldurrean bizitzera, hire zerbitzatzera eta<br />
ohoratzera. Lç ABC A 8r. Umeak hazi zintuen / Iaunaren beldurrean, / seinioralei <strong>ostatu</strong> / eman zeure etxean.<br />
EZ Noel 155. Saindu bat herioaren beldurrian bizirik. Tt Onsa 155. Ikhus azu zenbat hirriskutarik eta<br />
beldurretarik athera dezakezun zure burua, bethi herioaren ustean eta beldurrean bizi bazare. Ch I 23, 6. Ikhus<br />
ezazü, zuñen danjer handitik [...] libra dirozün zure büria, orai lotsan eta hiltziaren beldürrian bizitzen zirelarik.<br />
Mst I 23, 6. Jakin bear dezu Monika guraso txit prestu ta Kristau onen umea bezala, Jainkoaren bildurrean azi<br />
izan zala. Cb Eg III 363. Ordean herri hetako buruzagiak zenbait traidorekerien beldurrean bizi ziren. Lg I 291.<br />
Hil nahiago direlakoz batetan, eziez lüzez herioaren beldürrian bizi. Egiat 251. --Zer da heren humeen alderako<br />
egin behar duena? --[...] Jainkoaren bildurrean azitzea. Ub 223s. Erri onetan bizitu zan Loth Jaungoikoaren<br />
beldurrean. AA III 382. Anima prestu, Jainkoaren beldurrean eta bere buruen gainean atzartasun handi batean<br />
bizi direnek, eztute zeren lotsatu. Dh 140. Jaungoikuak emoten deutseezan seme alabak, erakutsi onian, ta<br />
Jaungoikuaren bildurrian Zerurako aztia. fB Ic III 331. Umea gurasoak / Yaunaren bildurrean / azi baleu, ak<br />
berlan / igarrita, gaistoak / uxatuko lituke. Zav Fab RIEV 1909, 33. Jaunak emango ziozkala bear zituen argia<br />
eta jakinduria, aren bildurrean bizi bazan. Lard 206. Ez badauke Jaungoikoaren bildurrean eta zerurako bidean<br />
aziteko ardurarik. Itz Azald 174. Jaungoikoaren bildurrean ondo azia. Ag G 59. Bizi bitez or kale-etxean / beren<br />
kutixi txar naiean / iskalbilla ta ots-artean / jauntxo-nausien bildurrean. Jaukol Biozk 106. Ugazaba badauko<br />
etxetik urrian, / Beti bixi biarko beren bildurrian. Enb 164. Mutil ua bear bezela, Jaungoikoaren bildurrean,<br />
azia izan balitz. TAg Uzt 197. Orok dakitena da hamabortz eta hamaseigarren mendetan jendea debruaren<br />
beldurrean bizi zela. Zerb Azk 73. Orrela esnatzen baita siñale izkutuen bildurrean ez-jakiña arritzearen ama.<br />
Or Aitork 402. Errezelo ta azpijanetan, / eta alkarren beldurrean. Basarri 166.<br />
(Tras rad. vbal.). Hil beldürrian etxen, edo bereber haurra batheiatü denian, berriz Elizan batheiatü behar<br />
dia? Bp I 61. Itsas-gizoneri bereri biotz ematen zien gal-bildurrean --oitu gabeko ikaratiekin beraiek egin oi<br />
dutena-- onez legorrerako zirala itz emanez. Or Aitork 125.<br />
(Tras -tzeko). Eriotzea zan etxe atako nagusi, ta bera esnatuteko bildurrean legez, biatzen gaiñean igoten<br />
eben goiko egotokira gizon da emakume danak. Ag AL 100.<br />
Edo dadilla bethi bizi / Egiazko beldurrean; / Edo ezperen hil dadilla / Orai duen dolorean. Gç 105.<br />
Errespetu guziarekin behatzen zeraiela Jainkoaren egiazko beldurrean bizi zirenei. Dh 262.<br />
Ifini egizan bildur andian. EgiaK 90. Gauaz beldur bizian, egunaz ikaran. Elzb Po 216.<br />
- BELDURREKO. a) (Tras gen.). Temeroso. "Timorato de Dios, (c.) Jangoikoak bildurtua, Jangoikoaren<br />
bildurtia, bildurrekoa" Añ. Cf. beldurdun. Tr. Exclusivo de la tradición meridional; sólo lo hallamos<br />
precedido de Jaungoikoaren o sinónimo. Ni naz gizon baketsuba, eruapen andikua, dongaro enzun arren, ez<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
741
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
dakidana dongarik egiten; berba baten, Jangoikuaren bildurrekua. Mg PAb 49. Izan zaitez Jaungoikoaren<br />
beldurrekoa, ta gorde itzatzu beraren aginteak. AA III 347. Gustiz dira onak, humildiak, biarginak eta<br />
Jaungoikuaren bildurrekuak gure semiak. Astar II 96. Nork topauko du onelako adizkidia? Jaungoikuaren<br />
bildurrekoak, erantzuten du Espiritu Santuak. Echve Dev 29. Corneliok Jainkoaren bildurreko bi morroi eta<br />
soldadu bat Jopera bialdu zituen. Lard 498. Gizon zuzen, Jaunaren bildurreko, eta etorkizun gaiztoai bideak<br />
ebaki nai zieztenak bezala, Loti bere gogoa agertu zion. Ib. 14. Erregeak, Jaungoikoaren bildurrekoak bezela,<br />
ala<strong>bar</strong>en gogoa errespetatu eta kontrarik egiteko biotzik izan etzuen. Arr May 186. Guraso on eta<br />
Jaungoikoaren bildurrekoak ziranen alaba bateri emonik eutsan ezkonduteko berbea osagille gazte batek. Itz<br />
Azald 173.<br />
(Tras tema nominal nudo). Ez artu bizitza Jangoiko bildurreko bat. Mg CO 231.<br />
b) Que tiene peligro de. Baldin tokia bazan [...] burkaitz edo jaust beldurrekoa, esango zioten Amilaga edo<br />
Amileta. Izt C 22 (no está claro si jaust es rad. o sust. vbal. apocopado).<br />
- BELDURREN BELDURREZ. v. BELDURRAREN BELDURREZ.<br />
- BELDURRETAN, BILDURRETAN. De miedo, con miedo. v. BELDURREAN. Eztuzue suiekzionetako<br />
spiritu bat rezebitu, berriz beldurretan izateko. Lç Rom 8, 15. Etsean zegoen espiritu berriak beldurretan<br />
zedukan ordea. Mde HaurB 67. Illunaren kate berak zeduzkan bildurretan denak. Or QA 58.<br />
(Tras gen.). Bera ere erraiñaren bildurretan dago. Etxde JJ 105. Asmau ebela etxeko-andria izutu eta alde<br />
eraittia andik sorgiñen bildurretan. Etxba Ibilt 468.<br />
(Tras rad. vbal.). Ihor erori baliz bekhatü mortaliala, laster kofesatü behar lüke, [...]; berhala eri denian,<br />
edo beste hil beldürretan. Bp I 109. Nere solas goraitiarrez zuek akhit beldurretan nindagon. Arb Igand 152.<br />
(Con adj.). Beldur handitan, / Net hatshanturik, zur' oh' ondora / Banatorra, zuk heiagora / Egiten duzu, ni<br />
hautemanik. O Po 16.<br />
- BELDURREZ (G-goi; SP, Urt I 59, Ht VocGr, Lar, Hb ap. Lh, Dv, H; billurrez V-gip), BELDURRAZ. Ref.:<br />
Elexp Berg (billurrez); Gte Erd 51. Tr. Documentado desde los primeros textos en la tradición septentrional y<br />
meridional. Hallamos ejs. con -az en Ochoa de Arin, Moguel, Jauregui, Apaolaza, Goñi, Inza, Alzaga y S.<br />
Mitxelena. Su complemento suele ser un sustantivo (gralmente. en genitivo), o una oración; ésta aparece en<br />
subjuntivo sobre todo en los textos más antiguos, pero desde mediados del s. XIX y sobre todo en el XX este uso<br />
pierde frecuencia en favor de las otras construcciones: con -(e)n (que por otra parte se encuentra ya en<br />
Dechepare y Leiçarraga), con -tzeko, con rad. vbal. o part., y, en menor medida, con -(e)la o -(e)lako.<br />
De miedo, con miedo; por miedo. "Beldurrez, de crainte, par crainte" SP. "Tímidamente, beldurrez,<br />
bildurkiro" Lar. "(Sacar) fuerzas de flaqueza, bildurrak, bildurrez alaitu, alai jarri" Ib. "Beldurrez egotea, être<br />
retenu par la crainte" Dv. "Beldurrez, pris adverbialement: par crainte" H. "Beldurrez gaude (G-goi)" Gte Erd<br />
51. "Billurrez dadaraz euan" Elexp Berg. v. BELDURRAK, BELDURRARREN, BELDURRIK.<br />
Hunegatik beldurrez ioanik gorde diát hire talenta lurrean. Lç Mt 25, 25. Ikara jabilt / lau laurenok<br />
bildurrez. Lazarraga (B) 1203v. Nola hura guztia, beldurrez egiten baitute, eritasuna eta tormenta iragan<br />
direnean, iragan dateke heken debozinoa ere. Ax 206 (V 138). Konfesadu pekatu guztiak bat bere itxi baga<br />
lotsariz, bildurrez, ez maliziaz. Arz 54. Ez lotsaz, ez bildurraz, eta ez maliziaz. OA 68. Ez aiek bezala bildurrez,<br />
baizik amorioz guzia zurea izan nai det. Cb Eg II 69. Zu agertuarekin, / egingo dute iges / gure etsai guztiak /<br />
emendik bildurrez. GavS 25. Bakhar bat ere ahalkez, beldurrez edo maleziaz gordetzen balitz, bekhatu mortal<br />
berri bat eginik lioake haina bere etxerat. Brtc 161s. Gai batez etxeko jauna eri zen eta Anderiak beldürrez<br />
zereioen igorri neskato zahar bat berri jakitera. Egiat 73. Beste batzuek dira beldurrez daudenak komulgatu<br />
ezinda eltxoren bat [...] igaro zatelako eztarritik. Mg CC 228. Abere ta lau oñeko guziak begiratzen zidaten<br />
lotsaz ta beldurrez. VMg 18. Bearbada beldurrez ez dituzu garbiro aitortu. AA III 543. Guztiak gogor. Guztiak<br />
penaz. Guztiak bildurrez. fB Ic II 279. Bildurrez ikara geratu biar zara. Astar II 236. Lotsaz, bildurrez edo<br />
aztuzaz [sic] bekaturik itxi bazenduan. Añ EL 2 132. Alkez, beldurrez edo maliziaz uzten duenak bekatu mortal<br />
bat konfesatzeko. CatB 67. Ahalgez, beldurrez edo maliziaz uzten bada. CatLuz 33. Ikharan baitzauden<br />
beldurrez, uste izanik itxurapen bat ikhusten zutela itsasoaren gainean zabilala. Jaur 106. Baña <strong>Bar</strong>ak,<br />
bildurrez, etzan Debora gabe joan nai izan. Lard 125. Hain errexki bizi litezkelarik lazo, hertsiki eta beldurrez<br />
bizi direnean. Hb Egia 153. Orren gañian dute / asko predikatu, / akusatzia eziñ / iñork debekatu, / lotsaz edo<br />
bildurrez / ez arren ukatu. Ud 130. Erri areek bildurrez alan bizi ziran, / Antonio Okendok nasaitu artian. AB<br />
AmaE 96. Zato arima dohatsua, / Ez ihes egin beldurrez. In Arb Igand 8. Zure aurrean otsoak bildurrez igesi<br />
ioaten ziran. Ag AL 105. Bildurraz arrimatzen da. Ill Testim 7. Ez dogu oben astunik lotsaz edo bildurrez<br />
autortu <strong>bar</strong>ik itxi bear. KIkV 99. Hotzez ala beldurrez ez dakit, bainan, ikaran nago ni ere. <strong>Bar</strong>b Sup 121. Lur<br />
ikara ta gertatu ziranak ikustean bildurrez jarri ziran. Inza Azalp 50. Aurreko aitorketan bildurraz edo lotsaz<br />
pekatu aundiren bat aitortu gabe utzi al zenuen? ArgiDL 25. Eta bildurrez alde egiten dabe andik elexperantz.<br />
Kk Ab II 119. Zazpi urtez lilluraturik bere artan gelditu nai ez ba duzute zangoak zurrun eta illeak bildurrez<br />
lazturik. Or Mi 77. Beldurrez bezala asi zen atarira. FIr 139. Itzal handiko arnoa da zinez xakolin hau;<br />
hurrupañoka dugu edaten, beldurrez... JE Ber 28. Zer erantzun be ez dakidala / Ipintzen nozu bildurrez. Enb<br />
181. Belaunbiko nintzaizun, bijotza bildurrez. Laux BBa 108. Beldurrez ninduzun, Yauna, banekialako / tximistortzirien<br />
yabe zu zeundela goian. Ldi BB 2. Aiek arriturik ta beldurrez yarraikitzen zitzaizkion. Ir YKBiz 362.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
742
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Beldurrez gordea, bilhuzgorri bainintzen! Zerb IxtS 10. Berak esandakoari errespetuz edo bildurrez, danok men<br />
egiten zioten. Etxde JJ 40. Askok bildurrez besoak altxa zituzten. Anab Poli 57. Zatitu egin da nere nortasuna, ta<br />
dardaratu egin naiz bildurrez. Txill Let 96. Naiko bildurrez, baiña iñon gelditu <strong>bar</strong>ik jetxi zan artzaia ta ardiak<br />
egozan zelairaño. Bilbao IpuiB 52. Baso-lanetan ebizenak ardurez da bildurrez ibili bear eurekaz. Akes Ipiña<br />
30. Gibelka zoan mintzatuz, gibelka, beldurrez ithoa. JEtchep 114. Hasi zan muttikoa bildurrez ikharatuta. Osk<br />
Kurl 148. Berari begiak zorrozturik beldurrez nengoen. Zait Plat 127. Miña, ezagunean ibitu yakan, eta jagi, ta<br />
asi zan ibilten, errenka ta bildurrez. Erkiag BatB 97. Beti bildurrez eta begi biak zabalik dirala ibilli bearrean<br />
gaude. NEtx LBB 83. Ango kidiak, ez ezaguna ikusirik, bildurrez, aindu ziran kanporutz eta ezkutau ziran<br />
basuan. Etxba Ibilt 461. Herriaren alde egin behar nituenak eta egin ez ditudanak ikusten ditut, lotsaz nahiz<br />
beldurrez. MIH 212.<br />
(Tras gen.). "Billarrialdik ikara gorago / erri txiki bat Zumarra / karamarruen bildurrez / an utzi neban<br />
senarra" Iz ArOñ (s.v. billarrialdik). "Lapurren bildurrez jendea ez da biajazten (G-azp, AN-gip), lapurren<br />
bildurrez jendeak eztau biajetan (V-gip) [...] ohoinen beldurrez jendea etxean sartzen da (BN-arb)" Gte Erd 52.<br />
Haren beldurrez, izi zitezen goardák, eta hilak bezalaka zitezen. Lç Mt 28, 4. Iauzi zirela Iokoben /<br />
Iainkoaren beldurrez. EZ Eliç 262. Hunen Ejiptorako ihesa Herodesen beldurrez. Harb 50. Zeren [seme] hura<br />
bizi zeiño, haren beldurrez, ezpaitzeikan Aurelia behatu nahi. Ax 354 (V 235). Nor ezta egonen haren beldurrez.<br />
Tt Onsa 146. Ifernuaren beldurrez, edo Parabisua gal beldurrez hari denak. CatLav 345 (V 167). Jangoikoaren<br />
kastigoaren beldurres. El 68. Neke orien beldurrez ta zeruko atsegintzak ez galtzeagatik aisa utziko dituzu erio<br />
gaiztora daramaten gauzak. Mb IArg I 62. Ez da bada Jinkoarenzat ahalkagarri gizon herbal baten beldurrez<br />
ihesi gatea? Mih 103. Dolü bat, zoin harzen baitügü bekatia itxusi delakotz edo Jinkuaren pünimendien<br />
beldürrez. CatLan 145. Munduaren ahalkez, mundutarren trufen beldurrez berthutezko obretarik gibelatzen<br />
direnek. Brtc 56. Zeren beldurrez zoaz deserturat / Xartal et'ezti salbaia janari? Monho 158.<br />
(s. XIX) Gauza bat da infernu<strong>bar</strong>en bildurra, ta beste bat pekatu<strong>bar</strong>en damuba infernu<strong>bar</strong>en bildurrez. Mg<br />
CO 48. Kanpokoen bildurrez ateretan eztanean etxetik arako mutil edo emakume maitea. Añ LoraS 26. Egiten ez<br />
ditue zenbait gauza gaizto, kastiguaren beldurrez. AA I 612. Ez [...] utz egin gabe egin gogo zenik deusik,<br />
mundutarren burlen eta erasien beldurrez. Dh 67. Baña erijotzien bildurrez dinozu minagaz bakarrik: Eztago<br />
infernurik. Astar II 8. Jainkoa ofentsatu dugunean, eta haren jujamenduen beldurrez, gure kontzientziak gure<br />
hobena erreportxatzen daukunean. Jaur 135. Desertuko ihizik jenten beldürrez / Prekozionatzen dira ebiltera<br />
gordez. Etch 78. Jesusi zerraikion jende andiaren bildurrez, etzuten biotzik izan eskuak ezartzeko. Lard 432. Eta<br />
zure beldurrez goan nitzen, eta zure talentua lurrean gorde nuen. Echn Mt 25, 25. Ihes dabila Iñazio, gaztiguen<br />
beldurrez. Laph 177. Nigana alderatzeko biotzik Goloren beldurrez iñork etzuenean. Arr GB 32. Aroaren<br />
beldurrez ez da <strong>bar</strong>atuko. Elzb Po 219. Nabegantiak uzten baditu / arrixkuaren beldurrez. Xe 190. Patxin<br />
beldurraz ez dizut jarraitu lenago. Apaol 115. Zure aintzinean dohazilarik ihesi, zure beldurrez. Jnn SBi 152.<br />
Behinik behin erlisionea uste dut axal duen; bainan duen hein hura ez du gordetzen, nehoren ahalgez edo<br />
beldurrez. HU Aurp 93.<br />
(s. XX) Dardar zebiltzan eriotzaren bildurrez. Ag G 153. <strong>Bar</strong>nez soldado on zirenak, bertzen beldurrez ixilik<br />
zauden. StPierre 14. Egia erakustetik ez da iñoren bildurrez atzeratzen. Inza Azalp 101. Etzuen Luzaideko bidia<br />
artu, [...]; gain behera mehargune hartan kenka xar baten beldurrez. Zub 126. Baekik zeren bildurrez nagon, /<br />
Ta nire biotza ze larri dagon. Enb 193. Bainan baso-beretik edateak kilikatzen daie <strong>bar</strong>nea, elgarren ganikako<br />
kotsuen beldurrez! JE Ber 56. Lasterrez eskapatzen da, Tartaroaren beldurrez. <strong>Bar</strong>b Leg 117. Elorri punten<br />
bildurrez beti / gurutzatik at bai-nago. Laux BBa 10. Baserritar etxagunok, ikaraz eta txarragoaren bildurrez,<br />
kolhoz baltsan sartu bear izan dira, bizi-al izateko. Eguzk GizAuz 132. Nik, beintzat, aurrerantzean goikoerantzun<br />
baten beldurrez, ara ta ona eztut begiratuko. Zait Sof 80. Jaunmendi-goian jarria zeukan / Kondeak<br />
urkamendia, / aren bildurraz kukiltze-arren / mendekoen kutizia. SMitx Aranz 68. Ta mingañean ertetzear<br />
gelditu zitzaizkion ondorengo zakarkeri guziak bere senarraren bildurrez. Etxde AlosT 30. Bi galtza-pare<br />
jantzita joan bearko dezu ukullura zure abelgorriai azpiak egitera ote zorrotzaren bildurrez. Munita 70. Itsasorroaren<br />
eta ugiñen bildurrez. Or QA 203. Beste edozein mukizuk ori bera egin zezakean, non-eta<br />
gertatutakoaren bildurrez, beste edozeñek jostatzeko gogoa kentzen ez bazion. Anab Poli 29. Baña agindua<br />
aingu zan-da, naiz ta kume koitaduen zoriaren bildurrez, joan-etorria ainbat ariñen egitea erabagi eban. Bilbao<br />
IpuiB 262. Mendi zelaiak ixil-ixilik / gauan itzalen bildurrez. BEnb NereA 76. Etzitela xoxo bat bezala egon,<br />
besten beldurrez. JEtchep 94. Gaba, berriz, motz egin zitzaioten, egunaren bildurrez. Ugalde Iltz 49. Gu emen<br />
beti katuen bildurrez. And AUzta 83. Jaun oien bildurrez jartzen geranean. Vill Jaink 68. Alakoen beldurrez<br />
ondo begiratu itzatzute zeru-ibillaldiak eta izar-mordoenak. Ibiñ Virgil 76. Dukian bildurrez gorde biarrian.<br />
Etxba Ibilt 486.<br />
(Tras tema nominal nudo). [Ez] utzi obra onik irri beldurrez, edo egin hipokrisiaz banaloriaz. Hm 193.<br />
Behinere gerthatzen bazare belharra hezeegirik sartzera, uri beldurrez edo bertzela, xuhurra baduzu ez duzu<br />
hala utziko. Dv Lab 122. Euri-bildurrez etzan egondu / jendia etxen gordeta. EusJok II 151. Euri bildurraz dago,<br />
jauna? Inza Azalp 24. Negu bildurrez basetxetxuan / Lumok astindurik nago. Enb 196.<br />
(Con subjuntivo). Nik hala borondate ukhanagatik, beldurrez gauzá ez ledin moldez burutan ilkhi. Lç<br />
Dedic * 6v. Baina Phariseuakgatik etzuten aithortzen, sinagogatik kanpora egotz litezen beldurrez. Lç Io 12, 42.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
743
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Beldurrez oien etorraraz zerbait alarma falso eman dezoten zure señoriari, priezaz eman dut pluma eskuan. (c.<br />
1597). FLV 1993, 459. Ejiptura Herodesek hill zezan beldurrez eramana. EZ Man II 176. Eta hura guztia egiten<br />
zuen, baldin bat ere astirik bazuten, edo alfer bazeuden, handik zerbait ethor zekion gogan beharrez eta<br />
beldurrez. Ax 27 (V 15). Bethe nazazu goizean zure konsolazioneaz, beldurrez gogoa unhaturik eta idorturik<br />
flaka dadin ene arima. SP Imit III 55, 5. Beldurrez urguillia, banitatia, eta superbia haren espirituaren eta haren<br />
hunaren gehien gerta litian. Tt Onsa 15. Beldurtasun handia hartu beharko duzu beldurrez goaiak eraman<br />
zaitzan xoritako irletarat. INav 132s. Gogatü nahi gabez Jesus-Kristen Ama izatiaren ohoriaren ükheitera,<br />
beldürrez hala hert lakion bere xahütarzüna. Bp II 97.<br />
(s. XVIII) Utzi tut hainitz gauza sobera mintzatuz ene obra fastikagarri egin dadin beldurrez. ES 189.<br />
Etzazula iduk zeure burua bertzeak baiño hobeagotzat, beldurrez guzietako gaixtoena ager zaitezen Jainkoaren<br />
begietan. Ch I 7, 2. Beldurrez nekha detzatzun gogotik entzuten ez zaituzten presunak, ez zaitezela mintza hekien<br />
aiñtziñean. He Gudu 147. Borondateak edo bihotzak bere konsentimendua eman diozoten beldurrez. Ib. 82. Hen<br />
desira oro goiti igaiten zen, gaiza ezin ikhus eta bethi irañ behar dienetarat, beldürrez mündü huntako gaizen<br />
amuriuak pe huntarat thira litzan. Mst I 22, 4. Bada bizirik Jesus geldi zekion beldurrez, ill-erazi bazituen ere<br />
onen denborako beste aur guziak. Mb IArg I 139. Erreka zuloetan batean ordirik, asko bezala, ito dedin<br />
bildurrez zenbat andre, ta zenbat bider arkitzen dira? Cb Eg III 376. Josuek zorrozki gomendatu zuen ez<br />
behintzat deusik hartzeaz hiri hartan, beldurrez nihork erakhar zezan populu guziaren zorigaitza. Lg I 190. Izan<br />
zaite gauza mendrenetan leial, handitan infidel billaka zaitezen beldurrez. Mih 121. Konberti zaite Jauna ganat,<br />
beldurrez gero ez dezazun izan konbertitzeko ahala. Brtc 179. Begiak bethi ohil alde orotarat soz, beldürrez<br />
dezen jendiari ager arimaren belzkürak. Egiat 199. Errege batek, indartsuegi egin ta esku geiegi artu zezaen<br />
bildurrez, nekarazi zituan. Ub 21.<br />
(s. XIX) Zai apur bat galdu ez dedin bildurrez, ta urun ederra galduarren ardurarik ez. Mg CO 20. Andik<br />
kalteren bat etorri ez lekion bildurrez. Añ GGero 16. Zenbat izango dira, aur asko izan ditzeen beldurrez, bekatu<br />
itsusiak egiten dituenak? AA I 572. Eztezazula sekulan begirik koka bertze muetako jenden gainean, beldurrez<br />
begietan gaindi sar dakizun bekhatuaren phozoina. Dh 73. Beldurrez mundua nitaz burla zadin. MarIl 129.<br />
Beldurrez eternitate oso bat izan dezagun, urrikitzeko zeren ez garen huntaz baliatu. Jaur 173. Gal<strong>bar</strong>ioko<br />
mendira iritsi baño len, ill-otza geldi zekioten beldurraz, eman zioten Juduak gurutzea eramateko laguntzat<br />
Simon zeritzan Zireneko gizon bat. Jauregui EE 1883a, 237. Baitezpada batek sarthu nahi izan zuen oihan handi<br />
batean, bertzeak kontra egiten zion arren, beldurrez gal ziten. Hb Egia 22. Igesari eman zitzaiozkan, nora eta<br />
nola etziekitela, lurrak jan zitzan bildurrez. Lard 95. Azienda erosterakoan badogoko ongi begiztatzea heia<br />
hortzik gabe denetz, ahul dadien beldurrez. Dv Dial 94. Emazu zure pherza suaren gainean eta higi zazu bethi<br />
ekumoar batekin beldurrez marmaladia lot dadin zolan. ECocin 49. Ihes egin du erre zezaten beldurrez. Laph<br />
108. Fruta añ ederra, gaitz egiñ zegion beldurrez, jatera ezin jarri zan. Arr GB 115. Gerozti nabilazü tristerik<br />
gogua / Beldürrez etzizadan zü goga, gaxua. ChantP 364. Eztügü haregatik Diozesa huntan berian aitzinetik zen<br />
Katixima bat bezain hedatü, beldürrez ororen ikhastetik gibeltiak izan litian. CatS VII. Beldurrez gainerat eror<br />
nindakion, ihes egin zian. Elzb PAd 44. Eta uria ari zenean, bizar hura zerbaitez estaltzen zuen beldurrez urak<br />
garbi zezakon. Elsb Fram 85. Solasa luzegi dakidan beldurrez, ez naiz mintzo kazeta on batek erlisioneko eta<br />
gizontasunezko egiez kanpo bertzalde dakarzkitzan argiez. HU Zez 83. Zalu bada zalu, neurrian doa halere gure<br />
beribila, etxekandere gaztea bere alkitik samur dakion beldurrez. JE Ber 102.<br />
(Con completiva sólo formalmente negativa). Denbora hartan khendu behar tuzue burukitik zamari, behor,<br />
urde eta berze azienda guziak beldurrez haren hatsaz komunika eztiotzaten gaitz bera. Mong 590. Ezpata bat<br />
bularraren aurrian imini, ta il ez zaijezan bildurraz bere, itxuten bazeuntsa gorputza pekatu<strong>bar</strong>i. Mg CO 157.<br />
Otso gaiztoa beti / gure iges dabill, / beldurrez ez dezagun / atzeman eta ill. It Fab 88. Begiratuten eban ardura<br />
andijagaz gauzarik txikijenetan, ezetan bere utsik egin ez egijan bildurrez. Ur MarIl 79. Al ebazanak egiten<br />
ebazan [...] estalduteko bere <strong>bar</strong>ruko larritasun eta atsakabia, bildurrez susmau ezegijen zetatik etorran. Kk Ab<br />
I 46.<br />
(Con el suf. -(e)n, frecuentemente más ote). "Subie egongo dan billurrez nao (V-arr-gip)" Gte Erd 52.<br />
"Eroriko ote zan beldurrez zegoen (G-azp), jausiko ote naizen bildurrez nao (V-gip)" Ib. 52. "Atzera etorriko<br />
diren bildurrez (V-arr)" Ib. 52. "Ilko ote niñun beldurrez (AN-gip)" Ib. 52. "Guzurretan arrapauko ete uen<br />
billurrez euen (V-gip)" Ib. 52. "Etsaiak an egongo ziren beldurrez (G-azp, AN-gip, B)" Ib. 52. "Beldurrez nago<br />
etorriko ote den (AN-gip)" Ib. 51 (con el sdo. de 'temo que venga', opuesto a "beldurrez nago ez ote den etorriko<br />
(AN-gip)", 'temo que no vendrá'). Jende honak, bihotza daut bethi ere nigarrez, / neure amore xotiltua galdu<br />
dudan beldurrez. E 165. Beldurrez asko eztugun gure eta zuen. Lç Mt 25, 9. Baña hau argandik aditu ta ere,<br />
duenderen bat zen beldurrez asaldatu ta arritu ziran guziak. Mb IArg I 290. Beldurrez etzuen langillerik aski,<br />
eta nahiz gehiago, badoha hameka orenetako mugan lehenbizikoak bathu zituen lekhu bererat. Lg II 196. Ondo<br />
dino, baña beti geratuten nas bildurrez ondo esaminetan nasan edo ez. Mg CO 19. Zer ikarak ditudan / zugatik<br />
eraman, / beldurrez zu noiz artzak / bear zinduen jan. It Fab 94. Zer nahi tenorez jaikirik, / Beldurrez orena zen<br />
igaranik, / Bere etxe guzia / Goiti behera zuen ezarten. Arch Fab 165. Baña etzuen agertu nai izan Jainkoak nor<br />
zeukan artarako autua, ontzat artuko etzuten bildurrez. Lard 156. Artzain gaizo hori ikharan zagoian dal-daldal,<br />
beldurrez nagusia borthizki asaldatuko zen. Elzb PAd 75. Bildurrez nago ete gaukazan / Jaunak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
744
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
madarikatuak. AB AmaE 70. Bereak agertuko ete ziran bildurrez, danei erdi-agur eginda, abiau zan etxeruntz.<br />
Ag AL 53. Bere ugazabak be ezeban atara gura okerretik, <strong>bar</strong>riro alde egingo ete-eutson bildurrez. Kk Ab I 55.<br />
Bere biotzeko gaiztakeria bere lagunen artean ondo ezagutuko zan bildurrez, atera zan Apaizburuekin<br />
itzegittera. Inza Azalp 66. Santa Cruzengana mutillek pasako zitzaizkion bildurrez, goragoko maillak eskeñi<br />
zizkien. Or SCruz 77. Orgatik lekuz aldatu zuten, beldurrez gain aldetik bertzeak asiko ote ziren. FIr 144. Poib<br />
egiti azalduko dan beldurrez. Zait Sof 85. Ura dena ondo ezaguna zuan, iankitarreri bi erkalen mugak gordetzen<br />
lagundu zioten ezkero, doixtarrek eta Japondarrek andik kalte egingo zuten bildurrez. JAIraz Bizia 74. Gose zan,<br />
baiñan etzan ausartu ango basetxetan jatekorik eskatzen ezagutuko zuten bildurrez. Etxde JJ 158. Jakin<br />
nebanean, arrituta geratu nintzan, neuri be beste orrenbeste jazo ete leikidan bildurrez. Bilbao IpuiB 208. Or<br />
ikusten dugu mekanismu alimale onen erdian egotzia, indarren eta elementuen zurrumilloak zapaldu eta xeatuko<br />
ote duten bildurrez. Vill Jaink 119. Aldenduko ete dan bildurrez jardun izan dot orreri deika. Erkiag BatB 82.<br />
Bera baiño ni laztanago ez ote naun izango beldurrez. Ibiñ Virgil 37. Gaur egunean gauza dagon eran ezin<br />
diteke zigarrorik piztu sua sortuko dan beldurrez. Lab SuEm 165. Ba ziran ezkontza ura legezkoa ez ote zan<br />
bildurrez bizi ziranak. NEtx LBB 122. Dukia bildurrez amak galduko ete eban sabeleko aurra naiez onetan.<br />
Etxba Ibilt 485. Irainik beltzena arrazoirik gabe bota ote nion beldurrez. MEIG IV 71. Lekua kenduko diguten<br />
beldurrez. MIH 228.<br />
(Con -tzeko). Cf. A BeinB 46: Arnasa artuteko bere bildurrez, Aitari begira egoanartean, 'con miedo hasta<br />
para respirar'. Limosnatik probetzeko beldurrez, eta guztiak neuretzat nahiz, eztut egin. EZ Eliç 154. Usanza<br />
xoillez edo berzen lehiaz, eta nagi edo ezdebot famatzeko beldurrez [sakramendua] errezibitzia. Hm 200.<br />
<strong>Bar</strong>atxe lebilke saietsera behatu gabe, bainan bere aitzinean, zenbait harritara ioiteko, edo urrats gaixtorik<br />
egiteko beldurrez. SP Phil 110. Arbuiatua izateko beldurrez, eztuzu hiroik aditu nahi zure eskasen gaiñean. Ch<br />
III 46, 1. Mundu guziagatik turkoak bere pena, neke ta aser-aldirik andienean ere ez du, deshonratzeko<br />
beldurrez, bere profet gezurti Mahoma izendatuko. Mb IArg I 262. Oitura gaizto oriek uzteko beldurrez, itsu<br />
itsuan joan nai dezu betiko su, eta garren erdira. AA I 404. Berriz ere esturasunen batean arkitzeko bildurrez,<br />
gogoak eman zion Get-era joatea. Lard 178. Altxatu dolorez ta / berriz erori da, / zikintzeko bildurrez / loiaren<br />
erdira. JanEd I 41. Zikintzeko bildurrez / esku guri piñok. Enb 162. Nere ezpañak, lenago ainbeste aldiz<br />
esnatzeko bildurraz bere bekokira irixten ziran baño xamurrago musu emango diote. Alz Ram 92. Sagar<br />
ustelekin bera usteltzeko beldurrez, mundua utzi zuen. Zerb IxtS 101. Gizon ori iltzeko beldurrez igeska ari da<br />
Oidipu aspaldidanik. Zait Sof 83. Poli, berriz, ezin egonik, iñork ikusteko bildurrez. Anab Poli 101. Mutilla larri<br />
sarjentoa etortzeko beldurrez eta galtzontzillo utsik konpañi guztiko oiak miatzen. Salav 68. Ezkongaietan, elkar<br />
galtzeko bildurrez, maiz besotik eta lepotik ongi elduta ibilli oi omen ituan. NEtx LBB 121. Zikintzeko beldurrez<br />
inor ukitzera ausartzen ez den zenbait liburutegitako azal ederreko liburuak bezala gordetzeko. MIH 304.<br />
(Con rad. vbal. o part.). "Hil beldurrez, de crainte de mourir" H. "Norbait ahantzi beldurrez ez ditut izendatzen<br />
(BN-ciz), ez zuen jauzi egin, beldurrez eror (BN-ciz)" Gte Erd 51. "Gezurrean atxeman beldurrez da (BN-arb)"<br />
Ib. 52. Halere ez diozozula zure buruari agiñ segurantza osorik beldurrez eror epheltasunerat. Ch I 25, 1.<br />
Parabisua gal beldurrez hari denak. CatLav 345 (V 167). Eta beldurrez behinere ahantz entzun zituzten egia<br />
sainduak, othoitztu zuten san Mark emateaz iskribuz. Lg II 86. Ikharan nago beldurrez zu ofentsa sumisione<br />
eskasez. JesBih 451. Gu bida gibeletik / Beldurrez engana. Bordel 40. Aski pirpira bada muga ingurutan, /<br />
Beldurrez behaztapa gardak ilhunbetan. Hb Esk 95. Ez diote deusere aintzinatu nahi, beldurrez gal beren dirua.<br />
Dv Lab 87. Beilariek ezagut beldurrez, Iñazio goizik athera zen Mont-Serratetik. Laph 34. Saiatzen da egiñalez /<br />
bere nekian meserez, / gizaixua bere kargua / galdu bildurrez. Xe 238. Egiaz hunkituak ditazkenei min egin<br />
beldurrez, ez gira egonen ixilik. HU Aurp 128. Horrela ari zelarik ezpatarekin duelian, etsaiaren ezpatari lotu<br />
zitzaiola esku batez, beldurrez min har. HU Zez 22. Andria eta haurrak / zagotzan nigarrez, / Petirisans<br />
higuinak / bisita beldurrez. Etcham 145. Buruaren gaineko nere argiak mihiseari su eman beldurrez, xifritua<br />
nindagon. <strong>Bar</strong>b Sup 126. Edo-ta, lengoan bezala, emazteak legeari salatu bildurrez iges egin ote zun mendira.<br />
Etxde JJ 146. Harmairu zokoetan ez gorde nehola, / zikint beldurrez edo nik dakita nola. Xa Odol 21.<br />
Urretxindor adiskidearen hilkizunetara berandu beldurrez lehiatzen diren txori-saldoak. MIH 175.<br />
(Con -lako). Jaiñkoari agradagarri izanen zaioelako desiraz, edo hari pena eta damu egiñen dioelako<br />
beldurrez. He Gudu 69. Haren diszipuluak, obitik gorputza ostu, ta eraman zezaelako bildurrez, ifini zituen obia<br />
zaitzeko guardak. Ub 94. Beste [galera] andiagoak etorriko ziralako bildurrez, begiramentu eta errespeto andiko<br />
karta bat eskribitu zion. Arr May 165. Eta Massy-k, guzia daldaizan gizon onek Enperadoreari [...] esango<br />
ziolako beldurraz, deitu zion alkateari. Goñi 90. Miraz gelditu nitzen, txudituta, ezertaz ere jabetu gabe, ahuntzerdara<br />
harrigarriren batean ote zegoelako beldurrez. MIH 255.<br />
(Con -(e)la). Maria Solt dua nigarrez / Izorra dela beldürrez. Etch 422. Beldurrez ez ziola / utziko pakean, /<br />
marmar asi zan Sultan / Pinto ikustean. It Fab 20. Ikare batekin baizik etze üzten haur bat eliza-gizon sartzeko<br />
bidiari lotzera, beldürrez etzükiala bentüraz Jinkoaren zerbütxialako deia behar zen bezain egiazko eta azkar.<br />
Const 15. Danak bildurrez jausiko zala, baiña bein ere etzan jausi. And AUzta 86. Miserian nintzala ez<br />
beldurrez egon. Xa Odol 231.<br />
Kamioetan gabiltzan danok / beti gaude arrixkutan, / Oker txarren bat noiz gertatuko / beldurrez eta kezketan.<br />
Basarri 169s.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
745
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BELDURREZ AIREAN. (Estar, etc.) atemorizado, con temor. v. BELDURRAK AIREAN. Bere nortasuna<br />
desegitea nahi ote du? Saia bedi ahaleginean makina bat budista zintzoren antzera. Ez duela nahi, horretan<br />
pentsatze hutsak beldurrez airean daukala? Sasi-budista da orduan, ez budista. MIH 338.<br />
- BELDURREZ ETA. "Beldurrez-eta, de peur que" Dv. v. BELDURREZ. Galdeturen dautzuten guziei emezu<br />
erremusina, beldurrez eta, bati xoilki ukhatzen badiozu, haina izan dadin Jesu-Kristo bera. Dh 229. Beldurrez<br />
eta nehor atzarraraz, harrabots ttipiena gabe, jarri zen. <strong>Bar</strong>b Sup 43. Jon Doni Petrik altxatu zuen berehala eta<br />
ahorat ereman ithoka, beldurrez eta Jesus Jaunak ikus. <strong>Bar</strong>b Leg 62. Izitu zen, beldurrez eta hirri egitetik ez<br />
zitzakion geldi gehiago. Ib. 137. Lehen baino lehen behar zuen beste botila bat aurkitu, beldurrez eta asmo<br />
kontsolagarria hegan joan lekion. Mde HaurB 83s. Haurrik ezditake sar haren gan<strong>bar</strong>arat, beldurrez eta<br />
eritasuna bil. JEtchep 24. Heien buruzagiak, [...], beldurrez eta bere lagunek Jainkoa arnega zezaten, etzituena<br />
berak hil ezpata ukaldika? Ardoy SFran 194.<br />
- BELDURREZKO. De miedo; provocado por el miedo. Azken oreneko penitenzia hark badirudi, bortxazkoa,<br />
ezin bertzezkoa edo beldurrezkoa dela, eta ez behar bezalakoa, eta ez behar bezain librea eta borondatezkoa. Ax<br />
203 (V 136). Urrikalmenduzko eta beldurrezko sentimendu batzuek gure baithan ezarzeko xedea. CatLav 445 (V<br />
209). Ezkontza oneek diriala, Eleisiak balijua kenduta daukazan bildurrezko ezkontzak. fB Ic III 353. --Zenbat<br />
gisetakoa da damua? --Bietakoa: atriziozkoa edo beldurrezkoa ta kontriziozkoa edo amoriozkoa. Legaz 40.<br />
Damu osoa Aitaganako maitetasunetik, ez-ain-osoa edo bildurrezkoa <strong>bar</strong>riz bildurretik sortua dalako. Itz Azald<br />
139s. Maiz, amodiozko sentimenduen ondotik, beldurrezko sentimenduak heldu dire. Zerb Azk 73.<br />
- BELDURRIK (AN-5vill-ulz; SP). Ref.: Iz Ulz; Gte Erd 51. De miedo; por miedo (a). "Nihoren guti beldurrik<br />
nago, je ne crains guère personne" SP. "Béti beldurrik yuatekó dotriñerá, siempre (estábamos) de miedo para ir<br />
al catecismo" Iz Ulz. "Beldurrik gaude mutiko ori ez ote den batere etorriko (AN-5vill)" Gte Erd 51 ('tememos<br />
que no vendrá'). v. BELDURREZ. Eta emaztea beldurrik eta ikhararik, nola baitzakian hura baithan egin<br />
izan zena, ethor zedin eta egotz zezan bere burua haren aitzinera, eta erran ziezón egia guzia. Lç Mc 5, 33.<br />
Hañitz bere eginen du tormentaren beldurrik, / Berzei iarraikiren zaie hekin kontra samurrik. EZ Man I 66.<br />
Eriotzaren dearra dirui eta nere biotza bildurrik da (AN-larr). Orreaga 50 (Camp ib. 22 beldur da). Begiak ditik<br />
loturik / liluratzeko bildurrik; / ark derabiltzan bide-inguruak / ain baitira zoragarri! "Lleva ella vendados los<br />
ojos por temor a deslumbrarse". Or BM 58.<br />
- BELDURRIK EZ. (Usado con det.). Valentía, falta de miedo. v. BELDUR-EZ. Aztu ete zaree leenagoko<br />
egun zorionekuetan agertuten zenduben bijotzen jaubetasun ta bildurrik ezaz? Mg PAb 206. Kristinaubeen<br />
artian daguala [...] neurri bagako desonestidadia, pekatu<strong>bar</strong>en bildurrik eza, ta konzienzija arinonak. fB Ic I 1.<br />
Bildurrik eza baño, zer dago oberik? / Bakeaz <strong>bar</strong>dintzeko non da ondasunik? AB AmaE 316.<br />
- BELDUR SANTU. Santo temor. Bildur santu bear dana ezpadaukat. Arz 59. Bildur santu orrekin S. Pablok<br />
egiten zuena guk egin bear degu. Cb Eg III 380. Bizi zaitezte beraz haren beldur sainduan, eta bethe zatzue<br />
leihalki zuen eginbideak. Lg II 358. Bildur santu ta bide oneko au da amodijo garbijaren asieria. Mg CO 52.<br />
Zori onekoak Jaunaren beldur santuan bizi diran guziak. AA I 563. Zentzun ona ta Jaungoikuaren bildur<br />
santuba daukan senarrak, nai emaztiak laster ezautuko ditu bere lagunaren zalekerijak. fB Ic III 375. Aien<br />
biotzetan bildur santua sartu. Lard 78. Jaungoikoaren bildur santuko Doie. Ur CatArrig 94. Ethor bedi nere<br />
bihotzera zure beldur saindua. Dv LEd 78. Beren aurrak Jaungoikoaren beldur santuan azi zitzatela. Arr GB<br />
138s. Bearra egin bear dogu bildur santuagaz, ikusirik geure argaltasuna eta erkintasuna. Itz Azald 58. Abe<br />
Maria arrendu edo errazatuaz! Zenbat aldiz [gurutze] aren aurrean igaro izan nintzan [...], beldur santu<br />
batekin, txapela erantzi, Aitaren egiñ, eta Aita gure eta Abe Maria arrendu edo errezatuaz! Urruz Zer 57.<br />
v. tbn. ArgiDL 122. PE 20. Bildur santu: Añ EL 1 14. Gco I 401. JJMg BasEsc 97. Astar II 66. CatLlo 74. Bv AsL<br />
18. AB AmaE 439. Arr May 53.<br />
- BELDUR UKAN. v. BELDUR IZAN (b).<br />
- BELDUR HUTSA IZAN. Ser presa del miedo, tener mucho miedo. Gabez bildur utsa zan gixajua; eukiten<br />
ebazan ames ikaragarrijekaitik, lo egiten bildur; itxarrik illunian, bildur. Kk Ab I 46s.<br />
- NI BELDUR. Me temo (que). Ni beldur holako zerbeit lotzen nizela. StPierre 12. Bertsu hoik<br />
irakurtzearekin, ez duzue, ni beldur, ezagutuko Oxalderen alderdi bat baizik: ahulena. Ox 203. Ni beldur etzela,<br />
estalpe guzien gatzik, guardagorat sekula helduko Joannes. Ib. 192. Orainokoan jokoa / Ezin hobeki badoa; /<br />
Bainan debruak, ni beldur, / Phiztuko du zerbait makur. Ib. 51. Bidarritarra, gazterik airatua, pilota maite,<br />
arnoa ez hastio, bertsulari famatua eta, ni beldur, kontrabanda odolean, nundik zatekeen bertzela? Ib. 197.<br />
Tolosako jujeak nun diren, eta nun behar-bada presondegia, jakinen dugun orai berandu gabe, ni beldur. JE Ber<br />
47. Garasti, karioxko izanen zautzula, ni beldur! <strong>Bar</strong>b Leg 138. Apairu mehea zuketela, ni beldur. Ardoy SFran<br />
115. Ni beldur oraino gorago den haren betiko egoitza. Ib. 16. Eta bakan batzuentzat ere izango ote dira asko<br />
epe luzean, batez ere une garratz eta larrietan? Ni bildur ezetz. Vill Jaink 81.<br />
beldurbera, bildurbera. Asustadizo. Orduntxe Uitziren gogape bildurbera asi zan <strong>bar</strong>etzen, ta ekin zion<br />
yateari biziagoki. Ldi IL 49. Ene artzain bildur-bera / bildots zurijak nun dozak? Laux AB 59.<br />
beldurbide, bildurbide. 1. Modo, medio que causa temor. Egin aurrez adiskideak / Premia orduetarako: /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 746<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Ez da ez ezer aterako / Arturik beldurbideak. VMg 19 (cf. ib. 19: beldurra ta izua sartuaz ez da adiskiderik<br />
egiten). Bakoitzaren joera ta zaletasunak ezin leikez iñork indarrez, bortxaz, bildur-bidez ta zemai-ikaraz alda.<br />
Erkiag Arran 62.<br />
2. Motivo de asustarse. Gobernuari Karlistak aurrenetik bildur eman bazioten ere, arrezkero etzegoan<br />
bildur-biderik. Or SCruz 22.<br />
beldurdun (Dv), bildurdun (Añ). Temeroso. (Sólo lo hallamos tras gen.). "Tímido: (c.) bildurtia, bildurduna,<br />
bildurkorra" Añ; v. tbn. s.v. temeroso. "Beldurdun, qui a crainte, craignant, timens" Dv, que cita a LE. Cf.<br />
BELDURREKO. Emátea [Jaunak] janarigau berarén beldurdúnei. LE in BOEanm 971. <strong>Bar</strong>inbáda bát<br />
Jangoikoaren beldurdún ta iten duéna berarén borondátea. LE Io 9, 31 (Ol Yainkozale, Leon Jainkotiar).<br />
Emazteki saindu eta Jainkoaren beldurdun bat baitzare. Dv Iudith 8, 29. Yerusalemen bizi zan Simeon izeneko<br />
gizon bat; gizon zuzentsua ta Yaunaren beldurduna zan. Ir YKBiz 27. Aren errukia gizaldiz-gizaldi luzatzen da /<br />
bere beldurdunen aldera. Ib. 9.<br />
beldurdura (Hb ap. Lh). Temor. "(Hb), crainte" Lh. Ganixen begitarte ideki eta laiñuak laster suntsiarazi<br />
zuen printsesaren beldurdura. Atheka 37. Jakin bagindu orduan zer gizon zen, ez bide ginen guti ikharatuko,<br />
nahiz haren begithartearen ikhusteak berak beldurdura latz bat eman zaukun. Prop 1881, 157.<br />
beldurgabe (B ap. A; Urt II 330, Hb ap. Lh, VocB), bildurbage (Lar, Añ). 1. Valiente, intrépido. "Armatus<br />
audacia, [...] gizon beldurgábea, gizon kuraiedúna" Urt II 330. "Impávido", "intrépido" Lar y Añ. "(Hb),<br />
courageux, hardi" Lh. "Beldurgabe, temerario" VocB. "1.º sin miedo. 2.º temerario" A. v. BELDUR GABEKO<br />
(s.v. beldur). Zagoz ixillik ta arpegi bildur bagiaz. Mg PAb 191. Jainkoaren eta Elizaren zerbitzari leial eta<br />
beldur gabeak. Lap IX (V 3). Ez baitziren segurki gibelatuenak, beren elizarentzat duten atxikimenduaren<br />
erakusteko, menditar zaintsu, beldur gabeak. HU Zez 131. Ororen buru Alfonso de Souza. Kapitain<br />
beldurgabea, bainan kontzienzia ez hain kilika. Ardoy SFran 153. Kolpe horrek behar zuen "kapitain" kuraios<br />
hortarik egin Jainkoaren soldado bat beldur gabea. Ib. 78. "<strong>Bar</strong>ojalariak" ahora orduko, Santiago Aizarna<br />
idazle bipil beldurgabea dator gogora. MIH 401. Behatz bati eragiteaz ehun etsai lurreratzen dituzten gizon<br />
beldurgabeak. Ib. 363. En DFrec hay un ej. más de bildurgabe.<br />
(Tras gen.). Que no tiene temor de. Baldin guraso tonto, ta Jangoikuaren billdur bagaak, [...], obligau gura<br />
balebee seme edo ala<strong>bar</strong>een bat beste estadurik artutera. JJMg BasEsc 223. <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>ak aita zuen pagano /<br />
Jaunaren beldur gabia. Xe 335. Erreinu artan gobernadore / salbajien nagusiya, / Jaungoikoaren bildur gabia /<br />
estranjeriyan aziya. Ib. 374.<br />
2. bildurbage (Lar, Añ). "Intrepidez" Lar y Añ.<br />
beldurgabekeria. Temeridad. Sitiatzalleak español gazte haren odolotz eta beldurgabekeriaz arritu. Arr<br />
ASIgn 5.<br />
beldurgabekiro, beldurbagekiro. Sin miedo, valerosamente. Alaiturik pizkortu eta beldurbagekiro jarri<br />
zeban bear bezala prestatua, etsaia urreratu zitzaioneko. Izt C 422s.<br />
beldurgabero, bildurbagero (Lar). "Impávidamente" e "intrépidamente" Lar.<br />
beldurgabetasun (Hb ap. Lh), beldurbagetasun, bildurbagetasun (Añ), bildurbakotasun. Valentía,<br />
intrepidez, temeridad. "Intrepidez: (c.) bildurbagetasuna, bildurbagea" Añ. "(Hb), courage, énergie" Lh. v.<br />
beldurreztasun. Jeneral Caro jaunak ikusirik oen azkardade, beldurbagetasun ta leialtadea. Izt C 381.<br />
Geiegiak diran aldetik, bildurbakotasun larregia, azartasuna, arrotasuna eta antustea. Itz Azald 183.<br />
beldurgarri (V-gip, G-azp, BN-arb; VocCB, Dv, Hb ap. Lh, H), bildurgarri (V, G; Lar, Añ, VocCB, Dv, Zam<br />
Voc), billurgarri (V-gip). Ref.: A (beldurgarri, bildurgarri); Etxba Eib (bildurgarrixa); Gte Erd 285; Elexp<br />
Berg (billurgarri). 1. (Adj.). Terrible, que causa miedo. "Espantable" Lar. "Temeroso, que causa miedo" Ib.<br />
"Formidable" y "terrible" Añ. "Beldurgarri-a (G), bildurgarri-a (V, G), temible, espantoso, pavoroso" VocCB.<br />
"Beldurgarri, redoutable" Dv. "Qui inspire de la crainte, terrible, effrayant, etc." H. "Terrible" y "temible" A.<br />
"Ikaragarria, izugarria, beldurgarria gertatu da (V-gip, G-azp, BN-arb)" Gte Erd 285. "Que da miedo, terrible"<br />
Elexp Berg.<br />
Tr. Empleado sobre todo en la tradición meridional, donde se documenta desde Mendiburu. Al Norte se<br />
encuentra en Harizmendi, Pouvreau, Prop y Xalbador. En DFrec hay 21 ejs. de beldurgarri y 5 de bildurgarri,<br />
todos ellos meridionales.<br />
Iainko guztien gaineko, / Xoilla beldurgarria. Hm 60. Iujeak egun beldurgarri hartan kondena enazan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
747
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
amorea gatik. SP Phil 54 (He 56 ikharagarri). Zein beldurgarri den leku hau, [...], egiaki Iainkoa hemen da, eta<br />
eneakien. Ib. 97. Zein beldurgarria den Jangoikoa guri adirazteko, dio Eskritura santak. Mb IArg I 382. Musu<br />
okerra esatia da, begiraune gaisto ta bildurgarrija eukitia. Mg PAb 174. Ah kristaua! Zuk lo egiten dezu ames<br />
beldurgarri gabe konfesio ta komunio gaiztoak egiten dituzula? Mg CC 140. Ez dago bekatu beldurgarriagorik<br />
borondatezko ez ezagutze itxua baño. Ib. 105. Dakusaz uste baga bere albuan sugetzar, Dragoe ta beste piztija<br />
bildurgarri asko. Mg CO 31. O Jaun bildur-garria! nor zara Zu, ta nor nas ni? Añ EL 1 157. Onelako batzar<br />
nastuak bildurgarriak dira, onak ta angeruzkoak izan arren personak. Añ LoraS 190. Arimiaren arerijo nausija<br />
ta bildurgarrijena da geure gorputza. fB Ic III 264. Ekusen ze gatx bildurgarrijak, ze gatx ikaragarrijak, ze kalte<br />
eskergak etozan beragaitik. Astar II 118. Eztago arraijo bildurgarrijagorik gurasuen birao eta maldizinoia<br />
baño. Ib. 118. Ez da il bear izatea añ bildurgarria nola onen ondoren ikusteko gaudena. Echve OngiB 18.<br />
Geratuko zara demonio bat eginik. Ai au ikuskizun bildurgarrija. Ur MarIl 20. Dakus sartuten dala emakume<br />
eskerga, ezain, itxusi ta bildurgarri bat. Ib. 65. Erakusten digute, [...] zein bildurgarria dan gurasoai farra<br />
egitea. Lard 11. Jakin zazu ezik, izan zerala umildua bildurgarriya bezin ederra dan mirabe gazte batengandik.<br />
Bil 163. Bere begi larritu izugarriakin amorratu baten begiratu beldurgarria egiten zuen. Arr GB 142. Irurogei<br />
ta bederatzi egunez peleatu ziran portizki, [...], asko sutunpe beldurgarri eta ontzidi aundiaren kontra. Zab<br />
Gabon 94. Badira mendi heietan ihizi gaitzak hala nola tigreak eta hartzak, auzo beldurgarriak. Prop 1882, 250.<br />
Alperrik dituzte arma beldurgarriyak artuko. EE 1883b, 553. Aldapan zear goruntza doaz arnas oska, / Atx arte<br />
eta erripa bildur garrietatik. AB AmaE 447s. Gerrari bildurgarriak. Ib. 5. Ekaitz izugarri bat beñgoan sortu, eta<br />
turmoi, jasa eta tximista bildurgarriak eraso zioten. Arr May 52. Ikusi eban gizon arpegi bildurgarrizko bat,<br />
bere eskuetan liburu bat eukana. Itz Azald 135 (cf. infra BELDURGARRIZKO). Ez da gauza ikaragarrizkoa<br />
ikustea zelan geisoa, [...], doian sakontasun bildurgarriruntz. Ib. 162.<br />
(s. XX) Beti da andi ta bildurgarria itxasoa. Ag Kr 61. Urte askotan eruan eban bixitza bat, irudimen<br />
azkarrenak asmau leikiana baño itxalagua ta bildurgarrijagua. Kk Ab I 49. Badoa aizea bezain usu gau<br />
bildurgarrian. Or Mi 99. Izugarrizko suge andi orietarik beldurgarriena kaskabel-duna eta zirauetan "coralillo"<br />
deitzen dutena. FIr 136. Gaitz orrek beñere artu zaituten guziok ongi dakizute zenbatetaraño dan beldurgarri.<br />
Ldi IL 29. Batpatean sortu dan odei beltzaren antzean, biozpean mozorro bildurgarria sortu zaio. TAg Uzt 27.<br />
Gerta zait, ostots bildurgarriz etxekoak oro / jeiki, baiña ni lo. Or Poem 530. Alegindu zen hizketa hain<br />
beldurgarri ez litzakean gai batera saiestera. Mde Pr 99. Puro bat patxaran erretzen ari dan gizonak, zer du<br />
bildurgarririk? NEtx Antz 104. Neguko itsasorateak dira bildurgarriago. Erkiag Arran 78. Gure Juanek igaro<br />
eban baiño gau bildurgarriagorik gitxitan igaro izan dogu, ziur. Bilbao IpuiB 105. Geiegi duk, Jauna, ene<br />
oneriztea; / bildurgarria duk, ezain, heriotzea. Arti MaldanB 210. Euliak dirala bide, gaitz bildurgarri bat<br />
sortzen zaio ango jendeari. Anab Aprika 44. Pesta aietan genbiltzala, beste amets trakets eta beldurgarri bat<br />
zetorren nere burura. Salav 108. Miragarriro antzaldatzen da, su, iize bildurgarri ta ur-iario biurturik. Ibiñ<br />
Virgil 116. Izan be, agintaritza ongillearentzat ez da bildurgarri, gaizkillearentzat baiño. Ker Rom 13, 3. Luzaz<br />
oraino ixuri nuen golkoan naukan uretik, / iduri uhar beldurgarri bat hedoi beltzenen <strong>bar</strong>netik. Xa Odol 321.<br />
Ikustaldi beldurgarri onek erabat irauzi zuan Santxo Panzaren kemena. "Cuya temerosa visión". Berron Kijote<br />
209. Ura Mikokolenbo beldurgarria da. "El temido Micocolembo". Ib. 196. Alabainan, kargudunak ez dira<br />
beldurgarri ongia egiten denean. Bibl Rom 13, 3. Itsaso delako norbaitekin dabiltza beti zirika, atun-bila, eta<br />
Itsaso hori beldurgarria omen da eta maltzurra. MIH 310. Hemen ditugu, laster, lirain, bildurgarri, munduari<br />
hainbeste zihoakion ordu larri bateko egiazko borrokalariak. MEIG I 177.<br />
v. tbn. VMg 33. Basarri 76. Zav Fab RIEV 1907, 542. Bil 163. Zait Sof 109. Vill Jaink 71.<br />
"Enorme. Jende pilla billurgarrixa etorri zan bertsotara" Elexp Berg. "Eztakik zelako etxe alia ein ddaben.<br />
Billurgarrixa" Ib. Behin, bihotzeko harpidedun batek bidali zigun halako hitz-andana luze eta beldurgarria,<br />
idazpuru honexekin. MIH 140.<br />
2. (Sust.). Cosa que da miedo. Osasuna eukan artian begitandu jakon ezeguala beretzat bildurgarririk. CrIc<br />
32. Ez zala iñor zorionekua, bildurgarriren bat bijotzian daguan artian. Mg PAb 217. Andik ona publikatu da<br />
Pulpito askotan besteen bildurgarrirako. Mg CC 139. Ipui onek dio, gazte uzu, natu txar ta aziera gaiztokoak<br />
[...] iñoiz ere ezi ezin dirala. Zigorrada, agiraka ta beldurgarri guziak alperrak dirala. VMg 86. Zeruko<br />
sinisgarri andijen Zabalzaillia, Ereje guztien Lotsagarrija, pekatarijen Eznaagarrija, inpernu<strong>bar</strong>en<br />
bildurgarrija, zuzenen Lagun seguruba. fB Ic II 285. Senidiak, auzuak ta ezagunak milla duda, milla ardura, ta<br />
milla bildurgarri esatia [...], konbentuban sartu ez dedin. fB Ic III 316s. Ardo on baten beldurgarria izpiritua<br />
da. Eta izpiritua beti pozoina. FIr 175. Berezko ikas-naia obe dala bortxazko bildurgarria baiño. Or Aitork 28.<br />
Laster, emen geldituko nauk ankaz gora, ao-zabal, aundi ta txikien bildurgarri. NEtx Antz 103. Erori zen gaua<br />
abereen gainean, / izotza berekin ekarririk soinean: / Espiritu guztien bildurgarria zen. Arti MaldanB 200.<br />
Tartalo eta Basajaun itzalak ere umeen parragarritarako hobeak ziren beldurgarritarako baino. MEIG III 44.<br />
(Como segundo miembro de compuestos). Ori jarri biar da / txori-bildurgarri, / ko<strong>bar</strong>dia dalako / Anton<br />
Aranberri. Arrantz 37.<br />
"Billurgarrixak, los fantasmas (nocturnos)" Iz ArOñ. "Beste munduko genio, espíritu, manes ta olakoeri emen<br />
bildurgarrixak deituten iake" Gand Eusk 1956, 213n. "Izugarriak" eta "pamerialak" eta olako beste-munduko<br />
bildurgarriak galduxe dira <strong>Euskal</strong>errian. Or Eus 60n. Ama Birjiña argitu zanien emengo bildurgarri guztixek<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
748
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
izkutau ziran (V-gip). Gand Eusk 1956, 223. Lenengo zaata bat, geo argitasuna ta orduan pasau zan<br />
bildurgarrixa. Ib. 215.<br />
3. (Adv.). "Beldurra emateko moduan. Zuen mutikuak billurgarri zebitzen arbola puntan" Elexp Berg.<br />
"Asko, ikaragarri. Ermua billurgarri asi da aspaldian" Elexp Berg. "Billurgarri jaten dau orrek" Ib.<br />
- BELDURGARRIKO. Terrible, que da miedo. Tximista gorria baizen ariñ joiazan ekatxaren aurrean<br />
ekatxak guraeban tokira, nai ta naizko dsaustada, gora bera ta joate bildurgarrikoan. Ag Kr 198.<br />
- BELDURGARRIZKO. Terrible, que da miedo. Noz itxi eban dana oso ikaratua, / Olandarren armada<br />
bildurgarrizkua. AB AmaE 98. Errege, zure izen goa [?] da / bildurgarrizko andia; / zuk egin dozu, zor eztozula<br />
/ beti betiko zoria. "Rex tremendae majestatis". Azc PB 29 (Ur PoBasc247 Errege zeñen itzaltasuna / Guztiz dan<br />
bildurgarrija). Aizearen indarrak, eroan ebazan bide luzean gora-goraka bildurgarrizko jira-bira neketsuetan.<br />
Ag AL 108. Beragandik iges egitea, suge bildurgarrizko bategandik legez. Itz Azald 137. Esetsi edo tentazinoe<br />
estu, luze eta bildurgarrizko bat irago izanik Santa Catalina Senakoak. Ib. 188. Ezta entzuten be niri ainbeste<br />
ames eragiteustien lamiña ta sorgiñen ipuñ itzal bildurgarrizkorik. Ag Kr 131. Isillik gengozan danok,<br />
bildurgarrizko ixilltasunean. Ib. 92. Zelan ixen leiteke Lanbreabeko errotako iñok, alango motz eta<br />
bildurgarrizko bat ezkongeitzat artzea? Akes Ipiña 28. Beldurgarrizko gau zakar artan / aldendu ziran betiko.<br />
Basarri 104. Entzun egizuz sorgin zar onen / bildurgarrizko bi egi: / daukazun dana kenduko dautsut / eta<br />
kakuan eskegi. BEnb NereA 210.<br />
Enorme. Beldurgarrizko lanak egin baditu ere, Aldaz txikia galtzalle da. Basarri 91. Egualdia oso txarra<br />
omen zegoan, eta beldurgarrizko lokatzetan <strong>bar</strong>rena joan omen giñan. Salav 9.<br />
beldurgarriki. De manera terrible. v. beldurgarriro. Hiltze eta herbesteratze horien ondotik,<br />
beldurgarriki ttipitu zen beraz irlandesen kopurua. Mde Pr 237.<br />
beldurgarriro, bildurgarriro. De manera terrible. Bat-batean bildurgarriro esnatu giñan. PMuj Noni 45.<br />
Ontara deitzen gaituzu guziok erabat agerian, bildurgarriro goraintziz, ez dezagula bakarka ukan nai, artaz<br />
gabetu nai ez badugu. Or Aitork 367.<br />
beldurge. Valiente. v. beldurgabe. Txo! emen dator / Txukun txukun / arixko beldurge. Lab SuEm 189.<br />
beldur-ikaratu, bildur-ikaratu. Espantar(se), aterrorizar(se). Larri-izuturik, bildur-ikaraturik, konorte<br />
baga ta zorabiaturik egongo nas. Añ EL 1 23 (EL 2 27 larriturik, bildur-ikaraturik).<br />
beldurka. De miedo, temiendo. "Eztuzu zergatik beldurka egon (AN-5vill)" Gte Erd 309. [Badire zenbait,<br />
zor dutena pagatzeko] dudan beti, neketan, sapitereki, beldurka (212). LE-Ir. Aldiz hemen trumilka / Gabiltza,<br />
tristeak! / Elgarrentzat beldurka. / Zer dohakabeak! (1853). 'Objets d'effroi les uns pour les autres'. Michel LPB<br />
2344s.<br />
beldurkeria (Dv), beldurreria (Dv). "Mauvaise crainte, timidité peureuse" Dv. Utzi bear dira bazterrerat<br />
gurikeriak, zinkurinak, beldurkeriak. Herr 8-10-1964, 4.<br />
beldurketa. Temor. Egiteko handietarik dathorren <strong>bar</strong>raiamenduaren beldurketarik gabe. "Sans craindre<br />
trop la dissipation". Birjin 351.<br />
beldurki (Hb ap. Lh), bildurki (Bera). Temerosamente, de miedo. "(Hb), timidement, lâchement" Lh.<br />
"Tímidamente" Bera.<br />
Ondra baizen eztukezu, Iaun Prelata arrotzaz, / Entzutea mintzo dena beldurki aharantzaz. EZ Man I 7.<br />
beldurkiro, bildurkiro (Lar). "Tímidamente" Lar.<br />
beldurkizun, bildurkizun. Miedo, temor. Ta bekatu txikerren ondoan, ze bildurkizuna ezta bekatu<br />
mortalen batek guztia ondatu ez daian? Añ LoraS 103. Bildurkizunik etzegoela, eta hura laster igaroko zala,<br />
gaxoak segurutu zion. Arr May 181.<br />
beldurkoi (Hb ap. Lh, H), bildurkoi (BeraLzM). Temeroso. "Beldurkoia, qui prend aisément peur, craintif" H<br />
s.v. beldurkor. "Peureux, lâche" Lh. "Temeroso, meticuloso" BeraLzM. v. beldurti. Bere aurtzaroan izakera<br />
kikil eta bildurkoia agertu eban. GMant LEItz 70s.<br />
? beldurkondu. v. beldurkunde.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
749
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beldurkor (SP, Arch VocGr 206, Hb ap. Lh, H, A), bildurkor (V, G ap. A; Lar, Añ). 1. Temeroso. "Facile à<br />
prendre crainte" SP. "Lotsor, beldürkor, timide; peureux, peureuse" Arch VocGr 206. "Espantadizo,<br />
espantakorra, ikarakorra, izikorra, izukorra, bildurkorra, zukuruzkorra" Lar. "Tímido: (c.) bildurtia,<br />
bildurduna, bildurkorra" Añ. "Beldurkorra, id. beldurkoia, qui prend aisément peur, craintif" H. "Tímido" A.<br />
"(Hb), peureux, lâche" Lh. v. beldurti. Bildurkor bildurkorra zan Txanton. A BeinB 43. Gure neskatilla apal<br />
bildurkorra, [...], ikaraz jaokon begira. Ag Kr 159. Bira naasi dago, / amorru ta orro. / Ito-urre nigan, /<br />
bildurkor ta gaizto. Gand Elorri 166. Txoarre bildurkorren eran mugitzen ditu bere niniak. Txill Let 65.<br />
2. Temible, que causa miedo. v. beldurgarri. Arranoen garraizi bildurkorragaz. La Abeja (Dic., 1889), 30<br />
(ap. DRA).<br />
(Tras gen.). Ekaitz orrein orruba koldarren bildurkorra. "El mugido de tu tempestad es el temblor de los<br />
co<strong>bar</strong>des". Laux BBa 138.<br />
beldurkortasun. Figura en SP sin trad.<br />
beldurkortu. Tbn. en SP sin trad.<br />
beldurkunde (SP sin trad., Lecl, Hb ap. Lh, Dv, H, A), beldurkunte (S ap. Lh), bildurkunde. Miedo, temor.<br />
"Crainte" Dv. "Crainte, sentiment indéfini de crainte" H. "Appréhension" Lh. Tr. Empleado por autores<br />
septentrionales; al Sur se documenta en Guerrico. La forma beldurkondu, que se encuentra en Atheka, podría<br />
tratarse de errata. Esparantza hartan zure eskuetan neurea, / Gomendatzen dut arima beldurkundez bethea.<br />
EZ Man II 94. Zeure burua gaztigu hutsez eta beldurkundez errespetarazi. Harb 210. Ez othe da lan handia,<br />
spiritua eztiran atxekitzea, [...] khexagune eta beldurkunde sosegu gabeko batez asaldatua eta konbatatua? He<br />
Phil 372. Gure düdetan eta gure beldürküntetan. msS 23. Aei arrizko losa bitan eta ain bildurkunde andiarekin<br />
eman zien mandamentuen legea bera gure biotzetan ezarri nai izan digu. Gco I 130. Horien gainean<br />
meditazione egin behar dute, beldurkhunde eta atzartasun seindu batean irauteko. Dh 99. Beldurkhunderekin<br />
duda gabe, bainan fidantzia nausi duela [...] hurbildu behar da sakramenduetarat. Ib. 61. Gure dudetan eta gure<br />
beldurkundetan, adreza gaizkon Mariari konfientzia bizi batekin. MarIl 250. Ene maitia, orai nik / Jakin nahi<br />
nüke zü ganik / Zer zadükan horren tristerik, / Zure so eztiak oro galdürik; / Ala badüzün beldürkünterik /<br />
Maithatzen düdan zütaz besterik. ChantP 298. Menditarraren begi zorrotzak ezagutu zuen erregiñaren<br />
beldurkondua [sic]. Atheka 37s. Bazukeen ere bere baithan phentsamendua edo beldurkundea, Yainkoaren<br />
deseinuen konplitzeko hartua izanen zela. Elsb Fram 89. Zerbait laguntza nahiz, / ez da asko aho, /<br />
Beldurkundeak badu / bazterretan haro! Etcham 130. Kondeak ez zukeen, halaz ere, beldurkunderik izango bere<br />
etsai amorratuari urkamendiko herio lotsagarria paira eraztekotz. Mde Pr 188. Ergel eta oinarri-gabeko zen<br />
noski haren beldurkundea. Mde HaurB 76.<br />
(Con compl. en gen. objetivo). Bizi behar duzu Iainkoaren beldurkunde handian, izanen bazara humil eta<br />
prestu. Hm 232s. Gauza bat da hainitz gibelatzen dituena bertutean aitzinatzetik eta beroki oneratzetik, zein<br />
baita paxeluen beldurkundea eta hekin kontra gudukatzeko trabaillua. SP Imit I 25, 3 (Ch beldurra, Mst lotsa).<br />
Galduko duzu Jainkoaren beldurkundea. He Gudu 111 (SP 89s ezpaitu Iainkoaren beldurtasunik izanen).<br />
Ifernuko minkaitzen beldurkhunde handi batetarat. Birjin 50.<br />
- BELDURKUNDEZKO. De temor, producido por el temor. Iauna, zuk plazer bazendu zeure burua gaztigu<br />
hutsez eta beldurkundez errespetarazi munduko Prinzek egiten duten bezala, baduzu bothere; baina eztuzu<br />
amorio bortxaturik nahi, ez ohore beldurkundezkorik. Harb 210.<br />
Temeroso, lleno de temor. Jainkoak ez daroku eman izan beldurkundezko izpiritu bat. "Spiritum timoris".<br />
He 2 Tim 1, 7 (TB izpiritu beldurtsu bat, Dv uzkurtasuneko).<br />
beldurkuntza. Miedo, temor. Bazter askotan berritu zuen lenbiziko fededun onen bizkuntza, ta besteetan ta<br />
kasi guzietan sartu zuen [...] onen ta gaistoen bihotzetan Jangoikoaren beldurkunz ona. Mb IArg II 159.<br />
beldurño. Dim. de beldur. Beldurño batekin bizi dire, gaixoak! <strong>Bar</strong>b Sup 54.<br />
beldurragotu. Asustarse más. Enzun zuenean bada Pilatek hitz haur, beldurrago zedin. Lç Io 19, 8 (Dv<br />
lotsatu zen are gehiago).<br />
beldurraldi, bildurraldi. "Pánico, terror: (c.) ikara, bildur o izualdi andi bat" Añ.<br />
beldurrarazi (Dv), beldur erazi, bildurrerazo (Añ), bildurerazo (Lar). Atemorizar. "Estremecer" Lar.<br />
"Estremecer a otro" Añ. "Beldurrarazi, faire craindre" Dv. v. BELDUR ERAGIN (s. v. beldur). Hobeki<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
750
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beldur eraziteagatik, erraiten du, ezen eztela hura ofensatzen dutenez mendekaturen solament, baina haien<br />
arraza ere maradikaturen duela haien ondoan. Lç Ins D 3v. Luzatzen badezu zere bekatu orien damuz ta urrikiz<br />
galdu dezun Jangoikoa billatzea, ez du bidalduko Jangoikoak Nathan profeta zu beldur-erazi ta begiak zuri idikeraztera.<br />
Mb IArg I 174. Jauna, ezta bat ala mintzatzen ultrajatzeagatik Jangoikoa, baizik beldur-arazteagatik<br />
bertzeak (24). LE-Ir. Beldúrraraztekó dire sollik geuren bekátuak, gure kóntra daudénak eskátzen justizia. LE<br />
Ong 47v. En DFrec hay un ej. de beldurrerazi.<br />
beldurrarazle. "Beldurrarazle, celui qui intimide" Dv.<br />
beldurrarren. v. BELDURRARREN (s.v. beldur).<br />
beldurrera. Susto, sobresalto. Beldur-era ta ikarkunz andi onen ondoan jabetu zen Espiritu Santua an<br />
arkitzen ziran guziez. Mb IArg I 366.<br />
beldurreria. v. beldurkeria.<br />
beldurrerraz, bildur erraz. Fácil de asustar. Pekatuban <strong>bar</strong>rijak dirianak bildur errazak dira geijenez;<br />
ekarri deitekez gauza onetara orrenbeste neke baga. Mg CO 105.<br />
beldurretsi, bildurretsi. Temer. Kristau-bizitzak arantzak ditu, / arantzak dakar Lorea... / Arantzazura<br />
eldu nai dunak / ez bildurretsi nekea. SMitx Aranz 73. Ez degu iñoiz bildur[e]tsi guk / oñazea ta nekea. Ib. 158.<br />
beldurrezgarri, bildurrezgarri. Valiente. v. beldurgabe. Orra ze argi argi irakutsi daben D. Francisco<br />
Longa Jauna antxinako Kanta-uritarren seme dana, ez bakarrik bijotz andi, bular sendo, beso indarsu eta<br />
bildurrezgarrijan. Astar II XIII.<br />
beldurreztasun, bildurreztasun. Valentía. v. beldurgabetasun. Ez euken oneek arerijo ainbat gerratan<br />
ibili bati arpegi emoteko biar zan bildurreztasunik. Astar II XIII. Orra nun ikusirik Erromatarrak gurien<br />
sendotasun, bizkortasun, bildurreztasun eta pelietako euken poza, geratuten dirian bildurrez ikara. Ib. VI.<br />
beldurtasun (B; SP, Urt I 53, Ht VocGr 343, Hb ap. Lh, Dv, H, VocB), beldurtason, bildurtasun (V-gip; Añ).<br />
Ref.: A; Etxba Eib (bildurtasuna); Izeta BHizt2.<br />
Tr. Documentado desde Leiçarraga en autores septentrionales no suletinos. Al Sur lo emplean algunos altonavarros<br />
y guipuzcoanos, como Ochoa de Arin, Irazusta, Mendiburu, Cardaberaz, Ubillos, Lizarraga de Elcano,<br />
Iztueta o Arrue; entre los vizcaínos sólo lo hallamos en Olaechea y Añi<strong>bar</strong>ro (en GGero, con beldurtasun del<br />
orig.). Apenas hay ejs. del s. XX, y muchos de los del XIX aparecen en la expresión Jainkoaren beldurtasun.<br />
Miedo, temor. "Crainte" SP y Ht VocGr 343. "Co<strong>bar</strong>día: (c.) bildurra, bildurtasuna" Añ; v. tbn. s.v. temor.<br />
"État de crainte" Dv. "État, sentiment habituel de crainte, de respect" H. "Temor (como virtud)" VocB ( A).<br />
"(Hb), état habituel de crainte, de peur" Lh. Beldurtasun handia iar zedin gauza hauk enzuten zituzten guzién<br />
ainean. Lç Act 5, 5. Beldurtasun handia egin zedin Eliza guziaren gainean. Ib. 5, 11. Eta arima guziari<br />
beldurtasun lot zekion. Ib. 2, 43. Bethe zitezen beldurtasunez. Lç Lc 5, 26. Beldurtasuna da eskaleraren<br />
lehenbiziko hortza eta pausua, eta hark begiratzen gaitu bekhatu egitetik. Mat 153. Illea altxaturen zaie zutik eta<br />
begiak / Trublaraziko darozte beldurtasun handiak. EZ Man I 82. Gargoro denbora da amorioak garai dezan<br />
debozinoaren hotztura, esperanzak beldurtasuna, <strong>bar</strong>khazinoak hobena. Harb 206. Gaixtoari bethi dagoka bere<br />
beharrietan beldurtasunaren soiñua, konzientziaren latztasuna eta asaldua. Ax 433 (V 282). Ni naiz amorio<br />
ederraren ama eta beldurtasunarena. Hm 172. Beldurtasun, erreberenzia eta gogo pitztu batekin, harezazu [...]<br />
zure Iainko jaun maitearen gorputza. SP Imit IV 12, 2. Tentazionea da penatzen zaituena eta beldurtasun alferra<br />
izitzen zaituena. SP Imit III 30, 2. Egidazu fabore parabisua den ene desira guzien bethiereko obieta, eta Ifernua<br />
ene beldurtasun eta ikharen suieta. Arg DevB 21. Eztuzu hartu beharko beldurtasunik punta mehearentzat. INav<br />
114. Iduritzen zaiku nihork deus beldurtasunik bazuen, adbertitu behar gintueztela (L-côte, 1680). ConTAV<br />
5.2.9, 134. Bizi diren denboran ere ezkituzte gustatzen garratxtazun, nexadura eta beldurtasunekiñ baizen. "Non<br />
sine amaritudine et taedio ac timore". Arbill III 12, 4. Beldurtasuna. (Tít). Gç 22. Semeak ditutzunean, eskola<br />
zatzu haurretik, eduki ttipi direino azpitik eta beldurtasunean. ES 181. Zazpigarrena, karidadetik jaiotzen dan<br />
bildurtasun santuko doea. OA 101. Orduan goanen dire zure ganik beldurtasun humanoak, eta hillen dire gure<br />
bihotzean amudio desordenatu guziak. Ch III 37, 5. Zer erran daiteke komunione saindura humilitatez edo<br />
beldurtasunez bakhan baizik hurbilzera menturatzen ez direnez? CatLav 267 (V 134). Enganio komun bat da<br />
oraiño bekhatu egiñ ondoan sentitzen den beldurtasun eta truble hori bertute bat dela uste izatea. He Gudu 51.<br />
Bada nola etzarate bizi betiko beldurtasonarekin, ikaraturik, ezen suzedi daitakela au? (Munárriz, 1749). FLV<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
751
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
1989, 113. Ezagut-ezak hemen hire flakezia, eta ikhas-ezak beldurtasun saindu batean bizitzen. Lg I 306. Ene<br />
haurra, on da beldur izan zaitezen; eta beldurtasun hori ezbazindu, neronek inspira niezazuke. Mih 123. Bethi<br />
beldurtasun saindu hunek obligatu behar zaitu bekhatuari ihes egiterat. Brtc 255. Karidade perfektoak egia da<br />
botatzen duela kanpora beldurtasuna; baña ezpada asten beldurtasunaren orratza idikitzen bidea birtuteei,<br />
nondik sartuko dire? (306). LE-Ir. Jangoiko Jauna, diót eta naidiót izán orren Majestadearí estimázio,<br />
beldurtásun ta errespéto dagokióna. LE Ong 32v. Bizi zaite beraz bethiere beldurtasunean eta atzartasun handi<br />
batean. Dh 214s. Eta dakust eze, nik orain emen emon neikezan bildurtasunak baño, orduko pelligruaren<br />
<strong>bar</strong>ririk ez eukiteak kalte geiago egin leikezala. Añ GGero 143 (Ax 195 (V 131) beldurtasunak). [Exenpluek]<br />
khentzen daukute bekhatutik urruntzen ginituzten beldurtasuna eta ahalgizun naturala. Jaur 119. Munduan<br />
asieran / notiziya bazen, / ai zer bildurtasuna / sententziya artzen! Ud 110. Ezin esanezko beldurtasun batek latzikara<br />
zeragiola, Framton itzuli zen bere aulkian, eta zuzenbide berean begiratu zuen. Mde Pr 100.<br />
(Con gen. objetivo). "Jainkoaren beldurtasunean bizi ez dena ez da zuhurra" Dv. "Jaungoikuan bildurtasuna,<br />
jakitturixan asieria (Prov 1, 7)" Etxba Eib. Itza diazadazu, othoi, neure gorputza eta espiritua zeure<br />
beldurtasunaren itzeaz. Mat 204. Zure handitasunaren ere beldurtasuna / Bitz diezadazu, Iainko ahal handi<br />
duzuna. EZ Man I 39. Iguzu zure amorioan eta zure beldurtasunean egun hunen iragaiteko garazia. Harb 392.<br />
Eritasuneko debozinoa, komunzki, heriotzearen beldurtasunetik heldu da, eta ez Iainkoaganako amoriotik. Ax<br />
208 (V 139). Nahi baduzu bertutearen bidean aitzinatu, zaude Iainkoaren beldurtasunean. SP Imit III 21, 1.<br />
Zuhurtziaren hatsapena baita Jainkoaren beldurtasuna. ES 187. Ezpaita Iainkoaren beldurtasunik lekhu huntan.<br />
Urt Gen 20, 11 (Dv beldurrik, Bibl beldur izpirik). Semeak ondo azitzeko Jaungoikoaren bildurtasun santuan.<br />
OA 76. Nahi baduzu aitziñatu debozionean iduk azu zure bihotza Jainkoaren beldurtasunean. Ch I 21, 1.<br />
Zazpigarrena, Jaungoikoaren bildurtasuneko doaia. Iraz 45. Espiritu Santuaren doaiak dira zazpi. [...].<br />
Zazpigarrena, Jainkoaren beldurtasunaren doaia. CatBurg 43 (Mb IArg I 40 Jainkoaren beldurtasunezko<br />
Doaia, Cb CatG 18 beldurraren, Ur CatArrig 94 bildur santuko). Jangoikoaren beldurtasunean azia ta<br />
ezkondua zen Babiloniko israeldar Susana. Mb IArg I 383. Andre Jainkoaren bildurtasuna duena, alabatua<br />
izango da. Cb Eg III 378. Jangoikoaen bildurtasuneko Doea. Oe 71. Seme onen ondorengoak iduki zuen aldi<br />
batean Jainkoaren bildurtasuna ta ezaguera. Ub 12. Ez gaitu pagamentuak, sariak ta sariaren esperanzeak alan<br />
aurreratu, animatu, indartu, bizkortuten ta poztuten, zelan tristetu, atzeratu, kastiguak ta kastiguaren<br />
bildurtasunak. Añ GGero 363. Zazpigarrena, Yaungoikoaren beldurtasuneko doaia. CatB 81. Jainkoaren<br />
beldurtasunaren dohaina. CatLuz 27. Othoitz zazu Maria sar araz dezan zure bihotzean Jainkoaren<br />
beldurtasuna. MarIl 36. Ez nekearen geiegitasunak, ez Franzesak aurreratuak zeuzkan zulo irikien<br />
beldurtasunak, [...] ezertxok ere zioten errendatzeko iduripenik txikarrena ere burura ekarri. Izt C 343.<br />
Bertuteak erakutsi ezpalizkit eremuan Jaungoikoaren beldurtasunarekin beraganako uste eta konfianza osoa.<br />
Arr GB 139. Jangoikoaren beldurtasunaren doaia. Legaz 51. Jainkoaren beldurtasuna. CatJauf 108.<br />
- GIBEL-BELDURTASUN. "Esprit de méfiance" Dv.<br />
beldurti (G, AN, L, BN, S; SP, Urt I 21, Ht VocGr, Lar, Lecl, VocBN, VocCB, Dv, H, Hb y Foix ap. Lh, VocB),<br />
bildurti (V, G; Lcc, Mic, Lar, Aq 1348, Añ, Zam Voc), billurti (V-gip). Ref.: A (beldurti, bildurti); Lh; Iz Ulz<br />
(beldurtíe), ArOñ (billúrti); Etxba Eib (bildurtixa); Elexp Berg (billurti). Miedoso, temeroso, co<strong>bar</strong>de; tímido.<br />
"Medroso, bildurtia" Lcc. "Co<strong>bar</strong>de, bildurtia" Mic. "Craintif" SP. "Craintif, timide" Ht VocGr. "Co<strong>bar</strong>de",<br />
"temeroso, medroso", "tímido" &c. Lar y Añ. "Caco, medroso, item. bildurtia, ikaretia, marizia" Aq 1348.<br />
"Peureux, craintif, timide. Beldurti da, id. beldur da gauaz ibiltzeko, il a peur de voyager la nuit. Syn. izua, uzua,<br />
izia, ohila, izutia, izitia, lotsatia, ahalgetia, herabea, herabestia, herabetia, anutia, etc." H. "Tímido" A (v. tbn.<br />
s.v. beldurkor). "Bildurti, miedoso (el que frecuentemente teme)" Ib. "Beldurtíe, el tímido" Iz Ulz. "Tímido" Iz<br />
ArOñ. v. beldurtsu, beldurkoi, beldurkor. Tr. Documentado desde Leiçarraga, lo hallamos en todas las<br />
épocas y dialectos. En DFrec hay 3 ejs. de beldurti y 5 de bildurti.<br />
Baina beldurtiei, eta inkredulei, eta exekrablei, [...] partea asignatua dagote suz eta sufrez datxekan stañean.<br />
Lç Apoc 21, 8. Sinhetsi duten prinzipal batzuén fedea beldurti. Lç Io 12 (tít.). Bildurti dana anker. "El que es<br />
medroso es cruel". RS 12. Konszienzia gaixtoa bethi da beldurti eta ekhurugaitz. SP Imit II 6, 1 (Mst lotsaz).<br />
Zarela humillago eman zaitzuna gatik, zarela ere begiratuago eta beldurtiago zure obra guzietan. Ib. 9, 4.<br />
Beldurti baita, eta ezpaitu korajerik. Tt Onsa 100. Beldürtiak bihotztoitü ziren, jakile azkar izateko Jesus-Krist<br />
arrapiztü zela. Bp II 77. Bake denboran bere burua sobra seguratua dadukanak laxo eta beldurti izanen da<br />
gerla denboran. Ch III 7, 4. Uste txarreko beldurti kezkatuak, zertako da zuen orrenbat asaldanz eta arazo? Mb<br />
IArg I 194. Zenbat arkitzen dira beren luzanz beldurti onegatik Eliz gauzak eta sakramentu andi hau artu baño<br />
len burua galzen dutenak? Ib. 188. Haren lagun bertze apostoluek eta hura bezain beldurti agertu zirenek<br />
predikatzen dute animo berarekin Jesu-Kristoren yainkotasuna. Lg II 299. Baitaré berarén / miserikordía, /<br />
edozéin denarén / humil beldurtía, / jendákis jendáki / betíro dá andía. LE Kop 34. Etzé orgátik egin ausárt<br />
konfiátu, bai beldúrti humilágo. LE JMSB 325.<br />
(s. XIX) Ona da eta justua / Beldurtien alderat; / Beti da disposatua / Umilen altxatzerat. Monho 150. Oek<br />
dira anima beldurtiegi, ikarakor edo egiaz eskrupulosoak. Mg CC 157. Bera bere lotsatuko da onelango lotsoor<br />
ta bildurtijak dizipulutzat ezagututen. Mg CO 136. Jangoikoak gura gaituala gerrariak, ez ollotu-bildurtiak. Añ<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
752
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
LoraS 171. Badira bai gu baño ere beldurtiagoak. VMg 31. Gai onetan batzuek dira jakinezak, eta<br />
beldurtiegiak, eta uste due garbitasun edo kastidadearen kontra datozkien gogorazio guziak bekatu dirala. AA<br />
II 141. Pazienzija onekua bada bat, bildurti koitautzat dauka deungiak. fB Ic II 224. Zertako zarete hola<br />
beldurti? Nola ez duzue sinhetsterik? TB Mc 4, 40 (Dv beldurti; He horren izikor, HeH horren iziper). Farra<br />
eragiten du / gizon beldurtiak, / esaten asten bada / bere balentiak. It Fab 126. Pittikak, beldurti bethi, ttarttetik<br />
du behatzen. Gy 113. Zertarako larritu zerate eta gogorazio bildurtiai leku eman diezute? Lard 473. Dabid, gai<br />
onetan beti bildurtiak, Jonatasi esan zion, bi eguneko pestak biaramonean asten zirala. Ib. 169. Erroboam gizon<br />
antzegabe eta bihotz beldurtikoa zen, eta ezin egin zaroeten buru. Dv 2 Par 13, 7. Zerren da bildurtija ta<br />
bildurrak argalduten dau. Ur Dial 47 (It ikarakorra, Dv izipera, Ip lotsor). Jauna badakigu ez zarela beldurti.<br />
Laph 16. A billurtiyak! Iza EE 1881a, 165. Batzuek diote Ispastergo zenbat mutill gaztek, [...] ikustean<br />
zaldunaren iges egite bildurtia, asi zirala segika bere ondoren. Otag EE 1881b, 112. Nizaz farra eta burlegiñ,<br />
eta bildurtia naizela esango dute. Arr May 68. Herri hartakoak edo bide ziren sinhets-gogorrak edo beldurtiak.<br />
Elsb Fram 72. Apostolu hek, hain beldurtiak non, Jesusen Pasioneko orenean, guziak ihesari eman baiziren. Lap<br />
286 (V 130). Txakur bildurti bat. A BeinB 43. Geroago eta bethi ahulago, beldurtiago, ez-deusago agertzen da<br />
gure Gobernamendua. HU Zez 208. Gurago eban bildurtitzat euki eiela, ta ez guda ta aserre okerrai laguntasun<br />
apur bat geiago emon. Ag AL 151.<br />
(s. XX) Dana egoan orduan azpikoaz gora. Alperrenak ebiltzan langillien, [...], bigunenak gogorren,<br />
bildurtienak ausarditsuen. Ag Kr 172s. Jaungoikoak daki noraño elduko zan emakume bildurtien irudimena. Ag<br />
G 111. Ohartuago gizona, eta beldurtiago duzu jan-edan soberatik kalte har. JE Bur 91. Hain da beldurtia eta<br />
sinheskorra, hain izipera! <strong>Bar</strong>b Sup 152. Gauaz beldurti gehienak bezala, ikare bat bozean, kantaz ari da Aitaxo.<br />
Ib. 174. Zenbat bildurti dago baztarretan, beren siñesmena aitortzeko kopetarik eztutenak. Inza Azalp 10.<br />
Beldurti txar batekin ez jin ihizira. Ox 124. Jainkoaren Legea / ez dute ikasi: / Gizonenez gisala / ez dira<br />
beldurti! Etcham 182. Bildurtia ta fiakaitza zala? Nork azalduko luke burua lasai ario orretan? Or SCruz 79.<br />
Onetariko gauzetan geienak bildurtiak izan oidiran lez, ikaratu zan, usterik beste mundukuak-edo eldu eutsoela.<br />
Kk Ab II 44. Mutiko beldurtiek, illun-une baten <strong>bar</strong>rena ibilli bear dutenean, badakizu zer egin oi-duten. Ldi IL<br />
95. Beldurti denaren ezpatak punta motz. Zerb Prov 154. Hogoita hamabi mila gerlari bildu zituen, bainan<br />
hogoita bi mila berehala beren etxetarat igorri, beldurti handi batzu baizik etzirela frogaturik. Zerb IxtS 46s.<br />
Lotsagaldu bat izan arren, beldurti eta koldarra zen, eta ez zen ausartu bere lizunkeria besteen aurrera<br />
agertzera. Mde Pr 179. Nesketarako trakets eta kankallua ez-ezik lotsati ta bildurtia ere bazala. Etxde JJ 119.<br />
Ikusiko dozue <strong>Bar</strong>tolo ori be beste edozein bestean bildurtia danentz. Bilbao IpuiB 180. Arroputz diranak<br />
beldurti ta erabe oi dira eskuarki. Zait Plat 90. Arriskuen aurrean / eznaiz bildurtia. Arti MaldanB 206. Xamur,<br />
baiña ez bildurti; goxo, baiña sendotasunean tinko. Gazt MusIx 145. Berdin hobengabeak zafratzen, eta,<br />
beldurtieri hala direnak eta ez direnak aithorarazten. Larz Senper 24. Ez baitziren haatik jakin gabeak, ez eta<br />
ere beldurtiak amor emaiteko! Ardoy SFran 126. Ez ei-ziran bildurtiak arek olagizonak, baiña ikaratuta gelditu<br />
ei-ziran, beste mundukoen bat ete zan edo a gauza zuria. Alzola Atalak 59. Beldurti danak / Ots txikiena /<br />
mamutzat artzen. Lab SuEm 182. Nola sendotu bear duzu nere <strong>bar</strong>ren beldurtia, eta nola argitu nere <strong>bar</strong>rengo<br />
illunpea? Berron Kijote 19. Zalakain ausarta ez da noski <strong>Bar</strong>oja beldurtia, baina bai <strong>Bar</strong>oja goseak amets duen<br />
amets-ezkurra. MIH 272. Argi bildurtia aspaldi itzali zitzaigun. MEIG I 131.<br />
(Con gen. objetivo). Zuk hazten duzu presuna / Zure beldurti dena. EZ Eliç 255. Hala bethi danik, hura /<br />
Ohi da bihotz bera: / Haren beldurti direnen, / Gizakumen aldera. Hm 162. Herri hontako Erretor, Bikari, eta<br />
Jinkoaren beldürti güzier grazia eta bakia direla zieki Jesus-Krist gure Jauna ganik. Bp II 3. Emazteki<br />
Jangoikoaren beldurti birtutetsua da emazteki zure hondragarria ta zeruko bidean ongi lagunduko dizuna. Mb<br />
IArg I 179. Zé ain eriotzearén beldúrti, ezi aipátzea ere etzezáke súfri. LE JMSB 175. Kristau onak ta<br />
Jainkoaren bildurtiak jan oi duen anbateraño. Ub 189. Zori onekoak Jaunaren beldurtiak, ta Jaunaren lege<br />
Santa kontuz gordeaz bizi diranak. AA III 290. Ain beldurtia zera erriertaren? Ib. 368. Gizon artez edo justu,<br />
santu eta Jaungoikuaren bildurtijak, nai dozube azi edo geitu zeuben santidadia? Astar II 214. Nik badit abis<br />
hunik emazte lagünen! / Susmis izan ditian gizun brabuen, / Lotsa eta beldürti bai aldiz kokien, / Haien<br />
gobernatzia eztela emazten. Etch 282. Bakarrik itzitzen naiz, / banuke tokiya, / enaiz bada mutillen / oso<br />
beldurtiya. Xe 184.<br />
(Tras tema nominal nudo). Iainko beldurti direnak, / Huna segur dohatsu. Hm 142. Mintza zaite zure<br />
egitekoez gizon zuhur eta Jainko beldurti batekiñ. Ch I 8, 1. Egitzü zure egitekuak jente zühürreki eta Jinko<br />
beldürtieki. Mst I 8, 1. Zozo-bikote datorrenean / ez dira negu-bildurti. Or Eus 74.<br />
(Con -t(z)era). Fiñean mihiari emok guardia, ezten gezurti, / Eta aizen falseria irauztera beldurti. EZ Man<br />
I 12.<br />
Temeroso, que siente temor (ante un hecho puntual). Lenago bildurti bezala, gero ausardia geiegirekin<br />
Kanaanera joan naienean agertu ziran. Lard 92. Zuen etxia dago irruti / birian zer gerta izan bildurti. Bil 78.<br />
Egin bear deguna: / eldu kotxen bati, / etzaitezela egon / gauz orren [la lejanía de su casa] bildurti. Lasarte in<br />
Uzt Noiz 125.<br />
- BELDURTIZ. De miedo, por el miedo. Diszipuluak trubla zitezen, erraiten zutela, Fantosma bat da, eta<br />
beldurtiz oihu egin zezaten. Lç Mt 14, 26 (Ur bildurturik, Echn, Samper beldurrez, Ur bildurturik, Ip lotsatürik,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
753
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Ol, IBk, IBe beldurraren beldurrez).<br />
- GIBEL-BELDURTI (SP, Dv, H, A). Desconfiado. "Gibel-beldurtia da maliziatia" SP. Gaixtoa bethi da<br />
gibel beldurti, eta gogan behartsu. Ax 432 (V 281; v. tbn. 448 (V 292)). Behartu zen mandarinen eta xinatar<br />
gibel-beldurtien amarruarekin gudukatu. Prop 1897, 274.<br />
beldurtikeria, bildurtikeria. "Bildurtikerixia, co<strong>bar</strong>día. Bildurtikerixia, bestiak ipiñi burrukan eta norberak alde<br />
eittia" Etxba Eib.<br />
- GIBEL-BELDURTIKERIA. Desconfianza, recelo. Gure bidariak gibelerat itzultzen ikhusiz, bere gibelbeldurtikeriak<br />
berriz hartzen hasi zituen. Prop 1899, 170.<br />
beldurtiki. "Craintivement" Dv.<br />
beldurtiro, bildurtiro. "Co<strong>bar</strong>demente, anutiro, beldurtiro", "temerosamente, bildurtiro" Lar.<br />
beldurtitasun. "Caractère peureux, craintif" Dv.<br />
beldurtitu (Dv), billurtitu (V-gip). Hacerse temeroso. "Devenir craintif" Dv. "Volverse miedoso. Akzidentia<br />
euki nebanetik billurtitu ein naiz" Elexp Berg.<br />
Atemorizarse. Zuk laguntzen balinbagaitutzu, ez dugu zeren beldurti... <strong>Bar</strong>b Sup 57. Soldadoak, zuri zuria<br />
eginak, beldurtitzen hasiak, elgarri kontra eman ziren berehala. Ib. 147. Ihardesten dio ez duela zeren batere<br />
beldurti. "Qu'elle n'a pas lieu du tout de trembler". <strong>Bar</strong>b Leg 129. Ordu arte ez zitzaizkonaz geroz sorginak<br />
ohartu, batetarat ez othe zoan gutxiago beldurtiturik ere? "Ne revenait-il pas au même de trembler un peu<br />
moins?". Ib. 134.<br />
- GIBEL-BELDURTITU. "Devenir méfiant, ombrageux" Dv.<br />
beldurtsu (Hb ap. Lh, Bera). Temeroso. "(Hb), craintif" Lh. v. beldurti. Gogo onez hartzen dut grazia,<br />
zeinaren bidez egiten bainaiz humillago, beldursuago eta preparatuago neure borondateari ukho egitera. SP<br />
Imit II 10, 3 (Ch atzarriago, Mst lotsorrago). Jainkoak ez dauku eman izpiritu beldurtsu bat, bainan indartsua,<br />
karitatosa eta zuhurra. TB 2 Tim 1, 7 (He beldurkundezko, Dv uzkurtasuneko). Batek erran zuen harentzat,<br />
halako errespetu beldurtsu bat erakutsiz. Larz GH 1959, 92.<br />
beldurtu (AN-5vill-gip, BN, S; SP, Urt, Lar, Arch VocGr 211, VocBN, Dv, H, VocB), bildurtu (V, G; Lar, Añ),<br />
billurtu (V-gip). Ref.: A (beldurtu, bildurtu); Iz ArOñ (billúrtu); Etxba Eib (bildurtu); Gte Erd 309s, 52; Elexp<br />
Berg (billurtu). 1. (Intrans.). Asustarse, atemorizarse. "Adhorrescere, beldurtu, izitu, ikharatu" Urt I 165.<br />
"Audax [...] beldurtzen eztena" Urt III 122. "Alebrarse, aco<strong>bar</strong>darse" Lar. "Amilanarse" Lar y Añ. "(Intrans.)<br />
soupçonner, se méfier de" H (que cita el ej. de Axular). "Lotsatzea, beldürtzea, effrayer, s'effrayer" Arch VocGr<br />
211. "Temer o entrar en temor, sospechar un mal" VocB. "Bildurtu eiñ giñan aurrerago juaten, illuna zan ba<br />
gañian" Etxba Eib. "Billúrtu, billúrketan, amedrentarse" Iz ArOñ. "Etzendukan zer bildurturik orregatik (G-azp),<br />
ez duzu zer beldurturik (BN-lab), ez duzu zeren beldurtu (BN-lab), ez deukozu zetan bildurtu (V-arr) [...] etzu<br />
zer(ga)tik beldurtu bearrikan (AN-gip)" Gte Erd 309s. "Arek ilko niñula beldurtu nintzen (AN-5vill)" Ib. 52.<br />
Tr. Documentado desde Dechepare, es usado en todos los dialectos excepto el suletino y el roncalés. Lleva<br />
complemento en gen. en Dechepare (que tbn. lo usa tras tema nominal nudo) y Leiçarraga, completiva con<br />
subjuntivo en Leiçarraga, Aguirre de Asteasu y Hiriart-Urruty, con -(e)n en Axular, Duhalde, Goyhetche y<br />
Arrese Beitia, y con -(e)la en Joannateguy, <strong>Bar</strong>bier, Zerbitzari y Arradoy. Larramendi lo emplea con -tzeaz. En<br />
DFrec hay 19 ejs. de beldurtu y 8 de bildurtu.<br />
Kapitaina ere beldur zedin, ezaguturik ezen Romako burgés zela, eta zeren estekatu baitzuen. Lç Act 22, 29.<br />
Kapitainak beldurturik, hezaz Paul zathika ledin. Ib. 23, 10. Zugan ereingo dan / ene azia / ez bildurtu, eze / ezta<br />
gazia. Lazarraga (B) 1173vb. Beldurzen da eta prokuratzen du bekatu mortaletik atratzera. Ber Doc 164v.<br />
Ikhusirik zein gauza guti edireiten den euskaraz eskribaturik, gogan behartu naiz eta beldurtu, etziren bideak<br />
asko segur eta garbi. Ax 16 (V 6). Ezta izanen beldurtzerik, ez doloratzerik zure azken epheetan. SP Imit I 25, 1.<br />
Nork ere bakearen denboran nahi baitu seguregi egon, hainitzetan gerla denboran edirenen da sobera flakaturik<br />
eta beldurturik. SP Imit III 7, 4. Entzun diat hire boza <strong>bar</strong>atzean eta beldurtu nauk, zeren eta builluzgorri<br />
bainintzen. Urt Gen 3, 10 (Dv lotsatu naiz). Ez nadilla bildurtu zuri besteri gaitzesteaz, ez eta nai ere zuri besteri<br />
ederresteaz. Lar STomas 1. Egia bada, gure funtsetik deus ez garela, [...], eziñ gaudezke beldurtu gabe. He<br />
Gudu 44. Bitarte orretan izaten badu eritasun edo naigabenz andiren bat izu-beldurzen da. Mb IArg I 199.<br />
Beldurtu ziran erritarrak ere. Ib. 118. Ea, zure deadar indarsu bat egidazu, bildurtu nadin. Cb Eg II 52. Elizako<br />
pillarerik sendoenak tronpeta onen deia aditu ta dardar ikara dabiltza, ta ni, bildurtzeko añbeste kausa ditudala,<br />
nago sorturik. Ib. 143. Profeta beldurtu zen eta eman zitzaion ihesari. Lg I 355. Kristauak etziran batere<br />
bildurtzen. Ub 115. Bildurtu zan buruti biatzetara, ikara ebilkon bijotza. Mg PAb 216. Gogoratu egizuez, ta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 754<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bildurtu zaiteze Ebanjelioko berbakaz. Añ LoraS 14. Txikitxotatik eman bear da aziera ona; aurtxoak zigortxoa<br />
ekusita beldurtzen diranean. VMg 86. Eztezu zer bildurtu Maria, zuk Jaunaren aurrean grazia arkitu dezu. Gco<br />
I 457. Alá kuadratzen záio ezaun dezágun, ta konfésa humíl, ez presumítu geuren aldetík, bai beldúrtu, baña<br />
báteo esperátu beragánik. LE Ong 83r. Beldurtu ziran Israeldarrak bertan illik gera zitezen. AA II 6. Asiko da<br />
itsasoa orroaz, eta guziak ibilliko dira arriturik, erkiturik eta beldurturik. AA III 455. Beldurtzen da kofesio ta<br />
komunione hek hainbertze sakrileio izan diren, zeren ezten hekiekin batean arras bizitzez aldatu. Dh 129.<br />
Beldurtzen da eztituen ukhan bere kofesioetan eta komunionetan galdetzen zituzten bekhatuezko urriki zina. Ib.<br />
134. Bildurtu, kristinaubak, bildurtu, erne txarreko gurarijakin. fB Ic II 251. Ez zaite billdurtu emoten niri<br />
eriotza bat, izango dana betiko bizitziaren asieria. JJMg BasEsc 231. Bildurtu eta larritu bediz onelakuak,<br />
enzunik Jaungoikuak berak egiten deutsen biraua. Astar II 173. Itza aditu eta / arras beldurturik, / <strong>bar</strong>atzabazterrean<br />
/ dago ezkutaturik. It Fab 220. Jarraitu izan zion bere lanbideari portizki, jazarra bukatu arterañoko<br />
guztian etsaiaren arrokeriaz beldurtu bage. Izt C 488s. Beldurtu naiz egia zen, / Horra herresaka nola ethorri<br />
naizen. Gy 298. Buru gabeak dire beldurtzen direnak. Hb Esk 108. Josue batere bildurtu gabe ondoratu zitzaion.<br />
Lard 111. Jainkoak esan zion, Madiantarrak zeuden i<strong>bar</strong>rera jatxi zedilla eta bakarrik bildurtzen bazan, Fara<br />
bere morroia artu zezala. Ib. 129. Aingeru gaixtoetan Jainkoak egin duen gaztigua nik ikusi eta, nola beldurtzen<br />
ez naiz? Dv LEd 105. Baia ikusten zuelarik aizearen indarra, beldurtu zinuen anitz. Samper Mt 14, 30 (Hual, Ip<br />
lotsatu zen). Jainkoari beldur dionak ezergatik eztu zer beldurtu. Arr GB 13. Pekatariyak umill gaitezen / bada<br />
zerekin beldurtu. Xe 383. Eriotzatik libratzia / posible ote zan, / ezetz esan zion da / oso bildurtu zan. Ib. 354.<br />
Arro etorri arren / laster zan bildurtu. Ud 79. Au ikusi zuanarekin bildurtu zan. Bv AsL 153. Zertako bersoetan<br />
ote diot ekiñ? / Beldurtzen naiz zoratu ote naizen egiñ. AB AmaE 403. Izarrai gero poza eskatzen bildurtu<br />
nintzan, / Bat jausi eta bertan zapaldu enengian. Ib. 170. Baña ez ikaratu, ez billdurtu Anton. Ib. 219.<br />
Gobernadorearen kapitaina beldurtu zen eskuetarik kenduko ere baziotela. Jnn SBi 140. Getariar oriek / danak<br />
bildurtuta, / kanpuan egon ziran / ko<strong>bar</strong>diatuta. Arrantz 32. Gutxi naiz bildurtzen, / ez dira atrebituko / nigana<br />
etortzen. AzpPr 88. Beldurturik burua har zezon paralesiak, nahi izan zituen, zer gerta ere, hiltzerako<br />
eginbideak bete. HU Aurp 177. Etzaite asi, Pepatxu, / burua apurtuten, / ezkondu nai dabena / ezta bildurtuten.<br />
Azc PB 235. Baina zergaitik bildurtu bear eban berak orduan, egundo bildurtu etzan gizona izanda? Ag AL<br />
163. Beti ikusi izan dot, etxekoak eta senideak geiago ikaratu eta bildurtuten dirala geisoa bera baño. Itz Azald<br />
163.<br />
(s. XX). Bazegoan zergatik bildurtu. Ag G 63. Ta, etzera bildurtzen gabaz, bakarrik? Ib. 9. Motrollo gixajua<br />
azkenetan eguan, ixerdi larritan, zotinka, ta bilddurturik erijotza ikaragarrija ain urrian ikusita. Kk Ab I 43. Eta<br />
esan zion Aingeruak: ez bildurtu Maria, Jaungoikoak ontzat artu zaitu eta. Inza Azalp 54. Gixon senduak,<br />
ezegaitik be / Iñoz etzala bildurtzen. Enb 40. Esaten zuten: "Atozte lasai, / etzaiteztela bildurtu!". Tx B I 93.<br />
Zazpi pare juan giñan / ondoko egunian, / asko beldurtu gabe / koraje onian. Tx B III 128. Dorrontsoro,<br />
bildurturik, Oñatin indartu zan eta Lizarragari adierazi zion, Tolosari erasotzeko. Or SCruz 120. Bera bezala ek<br />
ere ez omen ziran beldurtu. FIr 138. Harrabots izigarri hek aditurik, beldurtzen da gizon basa, ez ahal dutela<br />
bederen haren ziloko harri-peña aurdiki. <strong>Bar</strong>b Leg 129. Baña ez gaitean bildurtu. Orrek ez du esan nai abertzale<br />
yator izateko zuen diru guzia ta bizia ere eskatuko zaizutenik. Ldi IL 155. Pilato, itz oiek entzunik, are geiago<br />
beldurtu zan. Ir YKBiz 495. Gizon egiñakin asitzia beldurtzen nintzan. A<strong>Bar</strong> Goi 28. Zure mintzoa <strong>bar</strong>atzan<br />
entzunda beldurtu egin naiz, larrugorri bait-nago. Ol Gen 3, 10. Jeroboam I beldurtu zen, Israeleko populua<br />
Jerusalemerat joaiten bazen [...], Roboamen alderat itzuliko zitzaiola bihotza. Zerb IxtS 59. Bere izena Zingiraaritza<br />
izan arren, [...], ez da bildurtu bear beste toki askotan erabiltzen. Munita 40. Gusua beldurtu zen egiaz;<br />
behingoan zutitu eta, hasi zen ateari buruz ihes. Mde HaurB 80s. [Oin otsak] Etxahuniako nagusi edo<br />
etxekoandre zaharrarenak izanda etzegon bildurtu bearrik. Etxde JJ 136. Bixta ahulskoa jada, ahuldu zitzaion<br />
oraino, eta galduko zuela beldurturik, Alemanek igorri zuten etxerat. Zerb Azk 81. Ori entzun ebanian, bildurtu<br />
ei zan alemaniarra. SM Zirik 32. Aien agintariak ere beldurtu ziran, gu nabaitu giñuztenean. Salav 91. Ez<br />
bildurtu soro elkorrak simaur gizenez estaltzen. Ibiñ Virgil 71. Beldurtu ote zen ordu artinoko aments guzien<br />
gatik etzuela Xinako leihorrik bere zangoaz hunkiko? Ardoy SFran 255. Ni ez nak bildurtutzen / batere irekiñ, /<br />
batekin bezelatsu / aiko nak birekiñ. Uzt LEG II 319. Bere eskui-aldean dagona, [...], Bolitxeko Branda<strong>bar</strong><strong>bar</strong>an<br />
da, sekulan beldurtu gabea. "El nunca medroso". Berron Kijote 196.<br />
(Con suf. -ago). Ezpainaiz xusperragotzen ezta beldurtzenago ere oraindañoko itzez. Zait Sof 59.<br />
(Con gen.). Nihaurk ere gerthuz maite bazitut, / onerizte gabez uzten etzitut, / bana Ieinkoaren nuzu<br />
beldurtu, / sobera digizi egin bekhatu. E 199. Baina populuaren beldur zitezen, ezen ezagutu ukhan zutén haién<br />
kontra erran zuela konparazione haur. Lç Lc 20, 19.<br />
(Tras tema nudo). Ieinko beldurturik iarri ziraia? / Halaz despeditu nahi nuzuia? / Hebetik ioan gabe ene<br />
buruia / egin behar duzu ene nahia. E 207.<br />
(Tras rad. vbal.). Luza-bildurtu ziranean, ordun asi zitxinan. Or QA 80.<br />
(SP, Lar, H), bildurtu (Mic, Lar, Añ). (Trans.) Atemorizar. "Atemorizar, bildurtu" Mic. "Beldurtzea, donner<br />
ou prendre crainte" SP. "Atemorizar", "espantar", &c. Lar y Añ. "Effrayer, inspirer de la crainte, etc." H.<br />
"Bildurtu eban umia, milla sorgiñ ipoñekin" Etxba Eib. Lurrean da itxasoan / zure izenak / bildurtu emen ditu<br />
/ errien bazterrak. (1658). ConTAV 5.1.5, 91. Deabruak enredatzen ditu, gozo guzia galerazitzen die<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
755
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Jangoikoaren gauzeetarako, beldurtzen ditu komuniorako. Mg CC 112. Predikadoreak asmatzen dituzte, gu<br />
beldurtzeko, gauza asko. Ib. 242. Kristinau dongak ez ditu ezek bildurtuten biar legez. Mg CO 64. Bildurten dau<br />
azote edo agirakiak. Ib. 50. Zorigatx onen aldean ze beste gatxek bildurtu bear gaitu? Añ LoraS 28. Zein gutxi<br />
beldurtu nauzun ni! VMg 75. Ez dabee bildurtuko bere bijotz sendua ta indartsuba. fB Ic II 294. Eleisa Santan<br />
beti ezautu da, gizon gorputzetako demoninuak konjuretako, bildurtuteko edo kenduteko alizatia. fB Ic III 285.<br />
Subak bere ez ditu billdurtuten, lujurijak guztia aaztu eragiten deutsee. JJMg BasEsc 121. Ordukoak bildurtuten<br />
dau, dakus bere burua kondenetako arri labanaren ganean. Añ EL 2 30. Ez dozu ezagututen [...] infernuak ez<br />
zaituela onezkero ainbeste bildurtuten, eta Jaungoikua zure bijotzetik aldenduaz doiala? Ur MarIl 91. Umore<br />
ona dakarte, ez ditu euri-jasak beldurtzen. Zab Gabon 26. Aberatsa goseak / eztau bildurtuten / baina izurriak<br />
deutso / biotza leituten. Azc PB 277. Orrelako autuetan joan zitzaizten orduak Jose ta Pilliperi goizalderarte,<br />
batak bestea dendatzen edo bildurtzen, beti ere suari egurrak geituaz. Ag G 158. Mundu guziya bildurtzen zuten<br />
/ Kantabriyako mutillak, / oraingo mauser ainbat baziran / orduko lizar-makillak. Tx B II 54. Beribilaren aldean<br />
xut, huna haatik hamasei urthetako muthiko egin bat, beldurtzen nauena. JE Ber 21. Geruago jakin ebenian katu<br />
batek bildurtuta alako jente pillua erabilli ebala, bazan an <strong>bar</strong>re santsua ta burle-ein biarra! Kk Ab II 89. Zeu<br />
onduan zarala, erijotz ordubak / Itun diran bijotzak eztauz bildurtuten. Laux BBa 22. Askoz ez handiz / ez naute<br />
zenbait bezala / lotsaz beldurtzen, / andiago dut ahala. Or Poem 514. Neskeri errekaua eitxiak bildurtzen au, ala<br />
ezezkua artzeko arrizguak? SM Zirik 126. <strong>Bar</strong>tolo bildurtutekorik etxagok iñon, mutil. Bilbao IpuiB 179.<br />
Ganaduaren aitzaki danak / lenengo adierazi, / basarritarra bildurtuko du / ta gero tratuan asi. Uzt Sas 200.<br />
Aitortu behar da, beraz, ez zutela indartsuek [Orixe] gehiegi beldurtzen eta nahiago zuela gehienen kontra<br />
mintzatu, alde baino. MIH 264. Zar-zalien ojuak / Eztute [Oteitza] bildurtzen. MEIG I 114.<br />
(Part. en función de adj.). Beldurtuen ikhara. EZ Man I 82 (tít.). Buria apaldia, <strong>ostatu</strong>ko solasak gogoan,<br />
bazohan doi bat beldurtia. Zub 38 (tal vez beldurti). Uso zuri pillo bildurtuak dirudie, Guadarramapeko<br />
erritxoak. Alzola Atalak 79.<br />
2. (Ht VocGr, Lecl, Dv, VocB), bildurtu, billurtu (Darric ap. DRA). Temer. "Beldurzea, craindre" Ht VocGr.<br />
"Les abbés Goyhetche et Jauretche s'en sont servis activement. De même les traducteurs de la Prop. de la Foi,<br />
avec la voix transitive" Dv. Garbitasunak beldurzen du hatsik mendrena, keñada bakhar batek, hitz xoil batek<br />
izitzen du. Mih 24. Hañek Jinkoa maitatzen duten baño gehiago beldurtzen dute. Ib. 113. Bere gastigutan<br />
ikharagarria den Jinko hura beldur zazu. Ib. 113. Ez diat beldurtzen hortzik, / Denboraren hortzak baizik. Gy<br />
135. Arima bat zeinak ez baitu desiratzen zure amodioa baizik, ez beldurtzen hura galtzea baizik. Gy Visites 93<br />
(ap. Dv, que traduce: 'qui ne craint que de le perdre'). Errege hori dena amarruz bethea da. Beldurtu bezain<br />
maithatua, bere azpikoez nahi duen guzia egiten du. Prop 1881, 31.<br />
- BELDURTU- EZIN. Imposible de asustar. --<strong>Bar</strong>tolo zapatari bildurtu-eziña dala? [...]. --Zereko ikarea<br />
sartu bear deutsak ik! <strong>Bar</strong>tolo bildurtutekorik etxagok iñon, mutil. Bilbao IpuiB 179.<br />
- BELDURTZEKO (Dv (que cita a Lg)). a) Terrible, que da miedo; que debería dar miedo. Heriotzea<br />
beldurtzeko bada, maiz beldurtzekoago da luze bizitzea. Ch I 23, 2. Hemen aproposki miñtza gaitezke enganio<br />
hanbatenaz beldurtzeko batez, zenbatenaz baita deskobritzeko gaitzagoa. He Gudu 80. Elizako aiteek diote<br />
Ejiptoa, erran nahi da mundua, beldurtzeko dela egiazko Israeldarrentzat. Lg I 109. Hamar milla presunetarik<br />
ez balitz damnatzen bakhar bat baizik, beldurtzeko nuke ni nintekeiela dohakabe hura. Lg II 239. Haren biziari<br />
hurbildik begiratu ondoan, erranen zen, guk bezanbat, are guk baño gehiago beldurtzeko zuela. Mih 7. Ez balitz<br />
deus beldurtzeko / Bertze munduko, / [...] / Bainan Jaunak / Surat ditik aurtikiko / Kriman hiltzen direnak.<br />
Monho 112. Egun, bekhatua dela beldurtzeko dugun gauza bakharra. MarIl 85. Ba othe da nihor zeinaren<br />
errekonpentsak gehiago desiratzekoak baitire, edo mehatxuak beldurtzekoagoak? Jaur 410. Adiskide gisa ni<br />
mintzo natzaitzu; / [printzeak] oro beldurtzeko tutzu. Gy 317. Ez du, ordia, bildurtzeko gaitzik izango? Alz Txib<br />
102. Itxaso onak gusto ematen, / txarra da bildurtzekua. Arrantz 156. Ez baitut bildurtzekorik aren aurtzaroaz,<br />
gaztezaroaz eta bizi guziaz. Or Aitork 223.<br />
b) (Ser, etc.) de temer. v. BELDUR IZATEKO. "Beldurtzeko, qui doit acquérir de la crainte; qui est à craindre.<br />
Beldurtzeko da laster urituko duela, il est à craindre qu'il pleuvra bientôt" Dv. "Beldurtzeko du, il a à<br />
soupçonner, supposer" H. Beldurtzeko da Yaunaren uztarria ez dezagun bortxaz eta herrestan bezala ekhar,<br />
munduarenaz unhatuak izan ondoan baizen hari lotzen ez gaizkonean. Mih 14. Bertzelaz beldurtzeko da guziak<br />
galduak ditazken zuretzat. Jaur 205. Ordinariozki, gehiago irabazten da pobreekin; karitatea phuruago da,<br />
amodio propioaren bihurkundeak gutiago dire beldurtzeko. Ib. 397. Ez dute Eskaldunek axkide hoberik; /<br />
Beldurtzeko ere da duten halakorik. Hb Esk 76. Beldurtzeko zen haren [Brahmaren] aurkitzea eskaile eta nigarti<br />
guzietan. Hb Egia 58. Beldurtzeko da, bertze asko itsuskeriaren ondotik, hori ere ikus dezagun, eta entzun. HU<br />
Zez 120. Beldurtzeko bazuten, meza baten ez huts egiteagatik, gauza harrigarri bera erreberri zezaketela. Prop<br />
1907, 64. Beldurtzeko da ithoak izanen girela. Larz Iru 12. Beldurtzeko da <strong>Euskal</strong>-herrian ez dugun / zu<br />
bezalakotarik bi miletan ehun. Xa Odol 139.<br />
- GIBEL-BELDURTU (Dv A). "Concevoir des craintes sur les suites d'une affaire" Dv.<br />
beldurtxo, bildurtxo.<br />
- BELDURTXO IZAN. Dim. de beldur izan. Birian bai bildurtxo zan bera, / bañan allegatuta etxera, /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
756
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
kontentu zegon. Bil 81.<br />
beldurtza. Temor. v. beldur. Orra norañokoa Jangoikoaren trumoi-seme onen argi egitea ta beldurtza.<br />
Mb IArg II 142.<br />
beldurtzaile, bildurzaile. Atemorizador. Esan legijo Sakramentu oni, Exorcista esaten jakon legez, etsai<br />
bildurzeko, edo etsai kentzeko ordia. Edo Etsai-bildurzailia, nai Etsai-kenzailia. fB Ic III 285.<br />
beldurtzeke, bildurtzeke, bildurtzake, bildurtzaka. Sin miedo, temerariamente. Komuninonera duaz alan<br />
bildurtzaka, ta konfesino-komunino pekatuzkuakaz bizi dira kondenazinoeko arrisku andi baten. Mg CO 40.<br />
Bazan makiña bat jende gudari artean erlijiñoaz par eta iseka egiten zutenak eta auen aurka bildurtzeke<br />
oldartzen zen Harritxabaleta. Etxde JJ 21.<br />
Ezin-jekia botaz ta arekin maindire, / jantzi-arin dioaz otzak bildurtzeke (bildurtu-gabe). Or Eus 136. Ta antxe<br />
gelditu ziran biak, gertakari baltzen aurrean, etorkizun-laiñoaz bildurtzeke, itxaropentsu. Erkiag Arran 197.<br />
Bera joango zan sarri Aloñara, aitonaren ordez, pagadietako bide itzaletan gora, baso piztien bildurtzake. Ag<br />
G 133.<br />
beldurxko.<br />
- BELDURXKO IZAN. Dim. de beldur izan. "Beldurxko (Hb), un peu craintif, peu rassuré" Lh. Andredena<br />
martxoko, behia larrean aseko: Erramu egunerako zezena da beldurxko (BN-baig). Inza NaEsZarr 2420.<br />
bele (G, AN, BN, S; SP, Deen I 280, Urt III 351, Ht VocGr, Lar, Lecl, Añ, Arch VocGr, VocBN, Gèze, VocCB,<br />
Dv, H, Zam Voc), bela (V, G-azp-goi-nav; Dv (V), H (V); -ea det. Mic; -aa det Lar, Añ). Ref.: A (bela, bele);<br />
Lrq /bele/; Iz UrrAnz (belía), ArOñ (béla), To, Ulz (belé), Als (belí); SM EiPáj (bela); Etxba Eib (belia); Elexp<br />
Berg (bela).<br />
Tr. La forma bela la emplean los autores vizcaínos; entre los guipuzcoanos se encuentra en Guerrico y N.<br />
Etxaniz. Con -lh- sólo la hallamos en Larreguy.<br />
Cuervo; ref. tbn. a otros córvidos, como corneja, grajo, etc. "Belea, corbeau" SP. "Cuervo, belea" Mic.<br />
"Cuervo, belea, belaa, erroia" Lar. "A éstos [cuervos carniceros] y a las cornejas, especie también de cuervos,<br />
llamados beleak, belaak, y de aquí los Velaz y Velascos" Lar Cor 42. "Belia, cuervo que anda en los bajos" Mg<br />
PAb 183. "Belea, belaa, erroia, cuervo" Izt C 197 (en una lista de aves). "Corbeau" Dv. "(G, L, BN, S), corbeau.<br />
Syn. otserroia. Oihenart distingue belea 'corbeau' de erroia 'corneille'" H. "Bela. 1.º cuervo. 2.º corneja (O).<br />
Erroiak beleari buru beltz, el cuervo (dijo) a la corneja cabeza-negra. Según algunos (V,...) bela es el cuervo<br />
menor, que se reúne en bandadas, mientras que erroi es el cuervo grande, que anda por parejas y se aleja más de<br />
los poblados. La corneja tiene otros nombres" A. "Béla, belía, el cuervo. Okela-bela bat, id. el grande" Iz ArOñ.<br />
"Belia, el cuervo; bele bat; belazarra, el mayor, o sea, el que suele andar solitario o en pareja, el que se llama<br />
propiamente cuervo" Iz To. "Bélia, el cuervo; belé bat" Iz Ulz. "Belí, el cuervo; bi bela" Iz Als. "Corvus corax.<br />
Belia (Larrinua), erroi (V), arranbeltza (G-goi)" Arzdi Aves 163. "Corvus corone, corneja" MItziar Txoriak 183.<br />
Cf. Ech 73r.: "Y los Velascos, que quiere decir muchos cuervos, y los Velázquez o Velásquez, que es lo mismo<br />
que de Velasco, y los Velas, de belea, que es tbn. cuervo". v. erroi, otserroi, 1 belatz (2). Aper Bela (S. de<br />
Añana, c. 932). CSM 26. Bela belaschez (1089). Arzam 164. Dominico mancebo filio Martini bele (1185). Ib.<br />
164. Agrum Nepotum de bela belza (1179). Ib. 164. Konsidera itzazue beleak, ezen eztutela ereiten ez biltzen,<br />
eta hek eztuté sotorik ez granerik. "Corbeaux". Lç Lc 12, 24 (He, TB, Oteiza, HeH, Dv, Brunet, Ol, Leon, Or,<br />
IBk, IBe bele, Ker bela). Bela bik sar naxaitek Billarrealgo torrean. (Cantar de Rodrigo de Zárate). IC I 564.<br />
Zuhaitzetan kontenplatzak xori bele guztiak, / Bere kreatzailleari formatzen eresiak. EZ Man II 17. Zuk haiza<br />
diezadazu / infernuko belea, / ene ariman eztezan / egin bere ohatzea. EZ Noel 104 (cf. Dv: "EZ donne ce nom<br />
au démon"). Beleak sarratsera. "Les corbeaux vont à la charogne". O Pr 87. Kanpoan urzo, etxean bele. "Il est<br />
gai comme une colombe hors de sa maison, & triste comme un corbeau dans sa maison". Ib. 107. Erroiak beleari<br />
burubelz. Ib. 151. Neke da beleaz auztore egitea. Ib. 652. Belea ikuz daite, xurit eztaite. Ib. 556. Arrozoin suerte<br />
hau iduritzen zait dela belearen elhea, eta funtsik gabeko atso kontua. ES 158. Hala utzi zuen belea, zeña ilkhi<br />
baitzen goaten zela eta bihurtzen zela urak lurraren gañean idor zitezen arteraño. Urt Gen 8, 7 (Ur, Dv, Bibl<br />
bele, Ker bela). Edanen duzu ibaia hartako uretik, eta mezutu tut belheak zure hazteaz. Lg I 349. Athenaseko<br />
akadoiak hil erazi zian haiñbat zialakoz belier begiak ziskatzen, ta plazergei ütsütü zütianian hegaltaz igorraiten<br />
Egiat 266.<br />
(s. XIX) Kanpoan uso, etxean bela. Mg PAb 172. Eruan ez dagijen kurrilloe, bela ta beste txori garau zaliak.<br />
Ib. 150. Erroija da belá mueta leku goi edo menditubetan beti egon edo dabillena. Ib. 182. Bela batek ostu zuen<br />
bein leio batetik gaztaia, ta eraman zuen arbola gañera. VMg 16. Bela batek janaria ekarri eta mantendu zuela.<br />
Gco I 136. Aitari iseka egiten eta ama ezertan ez daukanaren begia atera dezeela beleak. AA II 64. Egunero<br />
biraldu deust ogi erdi gozo bat bela baten bitartez. Añ MisE 74. Zelan berotu deitsadazan belarrijak. Bela bat<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
757
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
baño balzago ifini dot. Ezteutsat ezer parkatu. Astar II 108. Kutxatika bele bat / Noek du bialtzen, / baña ez da<br />
belea / batere biurtzen. It Fab 226s. Senti du beleak kantatu nahia. Gy 2. Arrano erregea yausten da menditik, /<br />
Haragia beleak usnatu ordutik. Hb Esk 234. Noek kutxaren leio bat idikita, belea bialdu zuen, eta etzitzaion<br />
itzuli. Lard 9. Gelditu zaizkan mami / puskak eramaten, / beliak lan askorik / apenas daukaten. Bil 44. Errekazepho<br />
zilhoetan / bizi bada belea, / toki goretan arranoak / egiten ohatzea. Elzb Po 199. Espiritu ekatxgiña ikusi<br />
dot aiñ asarre, / Belea baño baltzago aiñ illun, aiñ itzaltsu. AB AmaE 365. Txoriak ixiltzen dira eta beliak ere<br />
bai, San Franziskoren esanera! Bv AsL 161. Bele beltxak haragi / puska bat mokoan / jan gogoa zadukan / haitz<br />
baten kaskoan. Zby RIEV 1908, 759. Zer izanen da belea baino beltzagorik? HU Zez 131. Kanpo ederra, etxean<br />
bela. A BGuzur 153.<br />
(s. XX). Argitik illunera, Jaunagandik etsaiagana, usoak bele ta arkumeak otso egiteraño. Ag G 358. Beliaren<br />
lumia lakoxe patilla baltzak daukozala arpegi-alboetan. Kk Ab I 92. Belien karrankak, errekatxoen marmarrak<br />
edo aiñararen furrustadak entzuteaz. ADonostia Itzald II 12. Egiozu beleari munduko ongi guzia, belea bethi<br />
bele, egun batez kanpoa hartuko dautzu. Dass-Eliss GH 1923, 489. Bi urthe badu hemen dela, goiz batez<br />
ethorria, hazilan beleak gure landetara bezala. <strong>Bar</strong>b Sup 55. Zuk daukazun sasoiaz belearen urteak arrapatu<br />
bear dituzu. Mok 10. Usua ta belia / Mendian kantatzen: / Iruñeko neskatxak / ederki dantzatzen. Canc. pop. in<br />
Jaukol Biozk X. Oni txekor bat kendu, ari bei bat il, beleen gisa ibilli ziran iru egun aietan. Or SCruz 52. Zozoak<br />
beleari..., dakiguna. Ldi BB 30. Alostorrean nengoanean / goruetan, bela beltzak / Kua, kua, kua, kua leioetan.<br />
"Negro cuervo graznó en la ventana". Canc. pop. in Or Eus 116. Belearen ipurtaldea baño beltzago zitun buruko<br />
illeak. TAg Uzt 62. Noek deliberatu zuen leihoaren idekitzea eta bele bat igorri zuen handik. Belea etzen itzuli.<br />
Zerb IxtS 14. Maite-lillurak debekatzen baititu gizon guziak [...] hil-beharraren abotsaren entzutetik, bele beltz<br />
iragarle batena antzo. Mde Pr 371. Belea baiño zaharrago baldin baaiz ere. Etxde JJ 77. Zegamarrei "belazaar"<br />
deitzen diete. EgutAr 16-5-1957 (ap. DRA). Bildots-ardiak jan, beraz, gure otsoak? Gaxua, bera bai jan<br />
ebela laster bele ta miruak. Bilbao IpuiB 53. Bele, pika, garratoin eta urtxintxak ederki goxatzen ziren anartean<br />
Jainkoaren lorian. JEtchep 48. "Oizko belea beti Oizera" / esakeriak diñon lez. BEnb NereA 71. Alostorreko<br />
belak, / Maspeko mollarri, / Zubeltzutorren il zan / andre gorulari. NEtx LBB 362. Nik tiroz hiltzen ez banitu /<br />
beleak eta azkonak. Xa EzinB 125. Hor ari da, bada, [...] belea baino beltzagoak nondik zurituko dituen. MEIG<br />
VIII 35.<br />
v. tbn. Arch Fab 77. Arr GB 43. ChantP 348. Jnn SBi 115. Ox 86. Etcham 204. Ir YKBi 281. SMitx ARanz 84.<br />
Arti MaldanB 195. Mattin in Xa EzinB 94. Berron Kijote 153. Bela: fB Ic I 70. Zav Fab RIEV 1907, 540.<br />
Bele jauna zagon gazna bat moskoan. Arch Fab 75. Musde bele zegoen haritz tontorroan, / Haidorrik<br />
zadukala gasna bat mokoan. Gy 1. Egun on, Musde Bele, / zer jaun ederra zu! Zby RIEV 1908, 759.<br />
"Belea egondako esolan bustitako taloa baiño gozoago dek ori, eso es más dulce que torta de maíz mojada en<br />
estaca en que hubiese estado un cuervo (G-to)" A EY III 280. "Belia egondako esolia baiño obia, gauza bat<br />
jateko eskaxa dagoenean hau esanez kontsolatu ohi da: Etxaok edar-edarra, baiña belia egondako esolia baiño<br />
obia bai beintzet" Elexp Berg. Ortik sortu zan lenagoko esaera bat. Mutillak sartaiñan artoa busti ta jaten<br />
zuenean, koipe gutxi bazan, amari esaten zioten: --Ama, emen eztago koiperik. --Bai, oraindio belea egondako<br />
lekuan baiño obe dek or. And AUzta 51.<br />
"(BN), terme de numération et d'élimination dans un jeu d'enfants. Baga, biga, higa, laga, boga, sega, zahi,<br />
zohi, bele, harma, zamuka, zamari, dutxulu, beharri (celui sur lequel tombe le mot beharri sort du groupe)" Lh<br />
(s.v. zamuka).<br />
- BELE ALORTI (Lar, Hb ap. Lh). "Merendero, cuervo merendero, el que anda por los sembrados, bele alortia"<br />
Lar. "Bele-alortia, merendero" Izt C 197 (en una lista de nombres de aves).<br />
- BELEAREN. "Beleana. Nidada del cuervo. Atx-bittarte baten agiri ziran belianak" Etxba Eib.<br />
- BELEARENA EGIN. "Belearena egin, escaparse, por ej., de alguna taberna sin pagar la cuenta; litm.: hacer lo<br />
del cuervo (G)" A EY III 285.<br />
- BELE EME. Cuervo hembra. Belea egiña duk orakletarako; / Aldiz bele emea gaitza anontzatzeko. Gy 227.<br />
- BELE-ERROI (O-SP 221 SP; belorroi V-arr ap. A; belerroi H). Cuervo. "Bele erroia, ou simplement<br />
erroia, c'est un vieux corbeau" O-SP 221. "Eskualde batzuetan belerroia erraten diote belaxagari" Dass-Eliss<br />
GH 1923, 491. "Belorroi (V-arr), cuervo grande que no se junta en bandadas y saca los ojos a los corderillos" A.<br />
v. erroi. Estomaka agertutik bele erroiak gibela / Ausikitzen lioela eta altxatzen okhela. EZ Man I 101.<br />
Arranoa eta bellarhoia: bortietan lehertu kabaliak garbitzen dituzte. GaztAlm 1934, 54.<br />
"Belarroi, gavilán (BN-mix). Por una gallina que anda mal, dicen: belarroiek jokhatia (Lander)" DRA. <br />
- BELE-FIKA. v. belamika.<br />
- BELE-KUME. v. belekume.<br />
- BELE MOKOGORRI. "(Hb) corneille (au bec rouge)" Lh.<br />
- BELE-OIN. "Chrysanthemum, beleóña, beleoiñlórea" Urt V 10. "Batrachium, errenunkula, kukuróña,<br />
kukuroin loréa, belóña, beloin loréa" Urt III 276.<br />
- BELE-OSTE. Bandada de cuervos. Larre-soroetatik lerro-lerro urrunduz, ega-oska ta kuatuz dator beleoste<br />
ikaragarria. Ibiñ Virgil 77.<br />
- BELE TXIKI. v. belatxiki.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
758
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- ELEAK ETA BELEAK. v. 1 ele.<br />
- GAU-BELE. v. gaubele.<br />
- IPAR-BELE. "Corvus frugilegus, graja" MItziar Txoriak 184.<br />
- ITSAS-BELE. v. itsas bele.<br />
belegi (Lar), belegitu (Lar). "Arrostrar, belegi, belegitu, arpegitu, aurketu, lat. hilari vultu aliquid accipere" Lar.<br />
"(No lo puedo) arrostrar, ezin belegi det" Ib. Duvoisin y Harriet, que toman esta palabra de Larramendi, la<br />
cambian sin em<strong>bar</strong>go en belegin, y le dan una trad. diferente: "belegin, belegite, gracieuser" Dv; "belegitea<br />
(begitharte egitea), faire bon accueil" H.<br />
belegi. v. beilegi.<br />
belegitu. v. belegi.<br />
beleiki. v. 1 belaki.<br />
belein. v. belaun.<br />
beleitu. v. beilegitu.<br />
beleizi. v. biluzi.<br />
belekide. "Corvidés, belekide" T-L.<br />
belekume (SP, Lar, Hb ap. Lh, H), belakume (Lar, Hb ap. Lh). Cría del cuervo. "Belekumeak, cornillaux" SP.<br />
"Cuervecito, belekumea, beletxoa, belakumea" Lar. "Belekumeen haztzailea, qui nourrit les petits des corbeaux<br />
(EZ). Syn. belatxkumea" H. Ea beraz bele kumen Iongoiko hazaillea , / Arren aithor diezaguzu<br />
presenteko galdea. EZ Man II 134. Abere bakotxari berari dagokion jatekoa emoten deutseela [...], belakume<br />
goseak illak bere aztuten eztituzala: et pullis corvorum invocantibus eum. Añ MisE 75. Andre Otxanda ta bere<br />
belakumeak arras poztu ziran Beltran gudara ertetzen ikustean. Etxde AlosT 39. Ark ematen die iana zamarieri,<br />
/ eske dagozkion belekumeeri. Or Ps 146, 9 (Ol belekume, Ker, BiblE belakume; Dv belearen ume). En DFrec<br />
hay un ej. de belekume.<br />
belemendu. "(V-ger), castaña tardía que madura en noviembre" A.<br />
1 belena (AN-5vill-ulz-burg, B, BN-baig, Sal), melena, pelena (AN-araq), penela (G-bet). Ref.: A; BEcheg<br />
Nombr 81, 85; Satr VocP (pelena). 1. Hueco entre casas. "A más del Valle de Salazar [...] es conocida [...] en<br />
Roncal, Anué, Ulzama, Baztán, Burguete, Valcarlos, Urraul-alto y bajo, Sumbilla, Nar<strong>bar</strong>te, Santesteban y<br />
Elgorriaga. En algunos de esos puntos convive con otros vocablos que expresan la misma idea, usándose de ellos<br />
indistintamente; en Baztán es belena el espacio suficientemente angosto para impedir el paso de un cerdo por él:<br />
zerri bat ezpadaike itzuli... [...]. Se llama belena, en ciertas localidades al callejón que separa las casas por su<br />
parte posterior, y en otras, al que las aísla por sus lados" BEcheg Nombr 81 (ib. 84s se citan documentos de San<br />
Sebastián y Hernani en los que aparecen las formas belena, banela o vanela). "Pelena, calleja estrecha entre dos<br />
casas" Satr VocP.Cf. VocNav: "Belena. Antiguamente benela. Callejón o pasaje de uso público. Callejón, hueco<br />
o pasadizo entre casas, corrales o huertos. Patio entre casas, de uso público. Patio interior del común disfrute de<br />
dos o más casas, cerrado al tránsito público" y "melena. Espacio estrecho entre dos casas. (Romanzado, Salazar,<br />
Roncal, Navascués). Es corrupción de belena" (v. tbn. s.v. belenes).<br />
2. (V-ger ap. A). "Letrina" A.<br />
(V-ger), melena. "Belena, porquería (V-ger)" Garate 5. a Cont RIEV 1935, 348. Cf. LexBi: "Belena, sedimento<br />
negro y asqueroso que se forma en el fondo y orillas del Nervión, y se descubre y huele, y no a ám<strong>bar</strong>, en marea<br />
baja". Ur-behera aldian, ibaia idorten danean, buztin beltzez estalia agertzen da ondarra. Ustela ta usain<br />
txarrekoa, buztin hunek izen bat dauka Arrigorrietan [...]: kakamelena, Melena bakarrik ere esaten zaio. Osk<br />
Kurl 161. Blaust! gerriraino sartu zitzaion iphrdia kakamelenan. Etzuan minik hartu melena biguin biguinan eta<br />
aurrean zeuzkan zurubietyatik igon zan. Ib. 161.<br />
Etim. Estrechamente emparentado con el fr. venelle "callejón", si no procede directamente de él; cf. tbn. astur.<br />
binietsa "espacio entre casas próximas".<br />
2 belena. "Moreno" A Apend.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
759
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
belena. v. beneno.<br />
belenatza. Letrina. v. 1 belena (2). --Zer merezi dabe onelako gaiski esala eskandalagarriak? --Ondotik<br />
mina atera, ta belenatza batera botatia. CrIc 59. Zer esango genduke, ikusiko bagendu Kaliza bat belenatza<br />
baten? Ib. 77.<br />
belendar. Betlemita. Eguarri egunean Belengo artzaiai eman zien aingeruak Berri ona, ta beren bidez<br />
Belendar guziai. EgutAr 5-1-1959 (ap. DRA).<br />
belendrin (V-gip), belendin. Ref.: Iz ArOñ; Elexp Berg. "Beléndriñ, beléndriña, de vida desarreglada;<br />
arrimado? Se dice v. gr., de una oveja que comienza a comer una yerba y la deja, comienza con otra y también la<br />
deja y sigue así" Iz ArOñ. "Belendriña, viejo alegre" Zumalde (comunicación personal). "Traviesa, brujilla.<br />
Zetan dabill gure neskatilla belendriña? Umeei, neskatilei batez ere, esan ohi zaie maitekiro" Elexp Berg. <br />
Neure emazte belendin / kata-usaia deragin, / ortzak galdu ditun eta / ire pertzak egin din. 'Oh esposa mía, te<br />
pareces al cuervo'. Canc. pop. in Or Eus 67. Eztauka mozkorra gaiztoa. Atso zarra belendrin, ire azkenak egin<br />
din (G-goi). A EY IV 80. Agura txiki belendriñ, bost bizar da sei agiñ. Iz ArOñ s.v. agura.<br />
belendro. Pícaro, sinvergüenza. v. belendrin. Geure kontura "trenak" egitera datozan agura belendro<br />
kastellanuari dirua emon? A Txirrist 81.<br />
belenera (V-ger). "Pez, en Mundaka" Garate 5. a Cont RIEV 1935, 349.<br />
beleniko. v. belauniko.<br />
beleno. v. beneno.<br />
belentzale. Postulante de aguinaldos. v. gabonzale. Belentzaleak bi modutakook dira: larriek eta umeek.<br />
Larriak gauon gaueen ibiltzen dira, umeak egunez (G-goi). A EY I 413.<br />
beleratz (BN, S; H, Foix ap. Lh). Ref.: A; Lh. Vigilante, atento; activo. "Beleratz. Id. belerazki (BN, S),<br />
belazki. Sérieusement, soigneusement, courageusement" H (que cita a Mst e Ip). "Vigilante" A. "Beleratz-etxeki<br />
(S), velar, vigilar" Ib. "Actif, alerte. Agüdo, erdotz, lerdotz, aillart, pherestü, erne, traholari, langile, beleratz"<br />
Lh Eusk 1919-20 (II) 79. Arren zer dirokegü zük eta nik, ene irakurzale khariua, besterik phensa, baizik ere<br />
behar dütügüla gure phensamentiak beleratz etxeki eta gure egin ahalak oro bihotztoiki enplegatü. Mst XVI.<br />
Hori dela kausa, bat bederak beleratz izan behar dü bere tentazionetan gainen. Ip Imit I 13, 1 (Mst<br />
arrankürareki izan behar lüke). Azken hirur hilabetetan <strong>bar</strong>axtürik zen prefosta, bena fedia seküla beno<br />
beleratzago zian, ezi üsü komüniantzen zian. Herr 21-7-1960, 3.<br />
belerazki (S ap. Lh; H). Atentamente, concienzudamente. "(BN, S). Id. belazki. Sérieusement, soigneusement,<br />
courageusement" H s.v. beleratz. "Vivement, gaillardement" Lh. Ezpiritiaren arraberritze fresk bateki,<br />
hartara adelatü behar düzü bethi, eta salbamentiaren misterio handia, goguan belerazki etxeki. "Mysterium<br />
attenta consideratione pensare". Mst IV 2, 6 (Ip untsa phezatüz).<br />
belerroi. v. BELE-ERROI.<br />
1 beleta (Lar, Añ). Veleta. v. 2 bela, HAIZE-ORRATZ, tinpla. Axeak oi darabil beletea. Lazarraga 1187r.<br />
Tortilla goitik bera irauli, ta andrearen beletak jirabuelta ariñ eman. Cb EBO 42. Gure Jaungoikoak badaki<br />
gure gogoaren arinkeria eta zein laster batetik bestera, aizeak beletea bezela, gure imajinazioa gogora<br />
datorkigun edozein gauzak itzultzen duen. Gco I 403. Bestetara jarririk Juanak beletea, / Bere senar Juanegaz<br />
arturik partea, / Mutill gizajoari biak eutsen ekin. AB AmaE 267.<br />
2 beleta (G; Aq 70 (-ea det.)), peleta (G-azp), bleta (S), pleta (G-bet, AN-gip-5vill). Ref.: Lcq 138; Alth Bot 4;<br />
A (beletea, bleta, pleta); JMB AEF 1928, 21; Lh (bleta); Lrq /bleta/; VocNav (pleta). Acelga. "En las Cinco<br />
Villas le llaman pleta" Lcq 138. "(Foix), bette ou betterave. (Du rom. bledo)" Lh. "Junto a la casa suele haber<br />
generalmente una huerta en que se cogen berza, lechuga, coliflor, acelga (= peletia) (G-azp)" JMB AEF 1928,<br />
21. "Beleda, acelga" <strong>Bar</strong>aib Voc (ap. DRA). v. DCECH s.v. bleda.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
760
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beletxari (Lar, Hb ap. Lh (-ex-)). Rufián, proxeneta. "Echacuervos, beletxaria, v. alcahuete" Lar. "Belexari<br />
(Hb), maquereau, homme de la lie du peuple" Lh.<br />
beletxiko. v. belatxiko.<br />
beletxo (Lar, Hb ap. Lh (-exo)). "Cuervecito, belekumea, beletxoa, belakumea" Lar.<br />
beletzar. v. belatzar.<br />
beleundu. "Sentar las costuras, josturak beleundu" Lar.<br />
beleuskarri (Lar; Hb ap. Lh). "Poas, beleuskarriak" Lar. "Beleuskarriak (Hb), bouts de corde, joints à la<br />
ralingue de la voile d'un navire" Lh s.v. bela.<br />
belexaga, -xega. v. belaxaga.<br />
belexina. "(S-saug), corbeau, ou petite espèce de corbeau" Lh s.v. belexaga. v. bele.<br />
belezipedo. v. belozipedo.<br />
belga. Belga (miembro de cierta tribu céltica); belga (de Bélgica). v. beljikar. Goidelen ondotik beste<br />
inbasorerik ere sartu da Irlandan, Germanak etorri baino aitzinago [...]; beharbada Belgak ziren. Mde Pr 222.<br />
Naiz izan ingles, txeko, frantzesa, / belga edo alemana, / Damutan ezta etxeratuko / bein onuntz etortzen dana.<br />
Basarri 70.<br />
belgar. v. beljikar.<br />
belgatar. v. beljikar.<br />
belgundari (Bera). Misionero. v. misiolari. Belgundariak (misiolariak) Jainkoaren itza errietan azalduta<br />
egiten duten ona ugaria da. JBDei 1919, 260. Belgundariak, Kristoren gudarosteko gudari lendakari ta<br />
buruzagiak bezela urrutiko errietara bijoaz. Ib. 356. Hebrongo belgundari ikastetxean urte biko ikastaroa<br />
eginda gero. Eguzk LEItz 15. Eusko-erria, bere neurriak gogoan eukita, lau gizaldi oneitan, Europako erri<br />
gustien artean, Eleizari belgundari geien gallendu diranen lerroan ipiñi geinke. GMant LEItz 70. Mallabijan<br />
belguntzak (mixioak) ziran, Durangotik ainbat notin eltzen zan, eta baten, belgundarijak (mixiolariak)<br />
moskorraren kaltiak azaldu ebazan. EEs 1924, 80. Iñaki, jaupari ta belgundari (abade ta misioneru). Euzk 1929,<br />
135. Aberritik Txilera belgundari juan zanian. Enb 153.<br />
belgundetza. Misión. v. belguntza. Bere belgundetzaren agergaiak eskatzen zaizka eta berak tolesgetolesgeak<br />
damazki. "Se le piden los títulos de su misión". Zink Crit 20.<br />
belguntza (Zam Voc). Misión, catequesis. "Misión. El pueblo dice: en G misio, y en V misiño, misiñoi" Zam<br />
Voc. v. belgundetza. Mallabijan belguntzak (mixioak) ziran, Durangotik ainbat notin eltzen zan, eta baten,<br />
belgundarijak (mixiolariak) moskorraren kaltiak azaldu ebazan. EEs 1924, 80. Belguntzara etzara juan. Polittak<br />
be polittak esan dauz ba gaur belgundarijak. Ib. 80. "Jesusen Biotzaren Deia". Belguntza edo Apostoladuko<br />
euskaldun guzientzat. Ib. 146. Belguntz-adarrik indartsubenak ikutuka gaudi-ziar, / Goitar igali gozatsubenak<br />
zabaltzen ludi gustian. Enb 61. Ustegetasuna gaur egunetako belguntza-jokabideetan. Agur 30-7-1971, 6.<br />
belhi. v. belli.<br />
beliatu. v. baliatu.<br />
belio (V-m-gip). "Belio, idi ta bei baltzen izena (V-m)" A Apend. "Belio, negro (V-gip). Aida txuri, aida belio,<br />
ikusten dagoanari begia urten bekio" Garate 1. a Cont RIEV 1930, 154.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
761
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bel'izpi. v. BELAR-IZPI.<br />
beljikano (T-L, DBPT, Casve). Belga, de Bélgica. v. belga, beljikar. Zenbat angles, aleman, holandez<br />
[sic], rusiano, beljikano, frantsesez bertzalde, zenbat diren ibili hemen hemengo botigetan, <strong>ostatu</strong>etan, deus<br />
ikustekorik den guzietan sar-jalgi eginez. HU Aurp 206.<br />
beljikar, beljikatar, beljiar, belgar, belgatar. Belga (miembro de cierta tribu céltica); belga (de Bélgica). v.<br />
belga, beljikano. Ez dagijala Jangoikuak gura inos, Beljiarrak buru arruak erabiltia, laguntasuna eskiniten<br />
deuskubelako. Mg PAb 210 (trad. de un texto de Tácito). <strong>Euskal</strong>dun askok done Riktrudisen izena iakiñ ezarren,<br />
Pranzia ta Beljikatarrak ezagutu eben antxiñetatik zenbateraiño dakian zeruetatik lagunduten. Ag AL 168. Urte<br />
bi geroago doixtar, pantzetar, englandar, suizar, beljikar eta poloniar langilleen ordezkariak batzandu ziran<br />
Londondik ur dagoan Saint Martins Hall uritxuan. Eguzk GizAuz 68. Guztien buru, omen eta entzutez beintzat,<br />
Vander Velde, beljikarra dala dirudi. Ib. 70. Irakastaille onak euki ebazan an. [...]; Muninck filosofu belgarra,<br />
Manser suizarra. Alzola Atalak 73. Belgatarren erregin / egin da Fabiola. In Uzt LEG II 238.<br />
belkaranki. "(Hb), jujubier [= azofaifo (árbol)']" Lh.<br />
bella. v. beila; BELLA (s.v. 2 bera).<br />
bellada, bellari. v. beilada, beilari.<br />
bellakatu. "Arruinar" Izt VocC. Biraldu izan zituen iru milla Alemanekin beste ainbeste Franzes [...]<br />
Gipuzkoako mugape goxoaren zati bat bederik kiskaldurik bellakatzera. Izt C 312.<br />
bellakeria. v. beilakeria.<br />
bellaki. v. BELLAKI (s.v. beraki).<br />
bellako. v. beilako.<br />
bellarroi. v. BELE-ERROI.<br />
bellatu. v. beilatu; BELLATU (s.v. beratu).<br />
bellaztu. v. BELLAZTU (s.v. 1 beraztu).<br />
belleri. v. beilegi.<br />
bellezale. v. bellitzaile.<br />
belli (Sal), bellitu. 1. Despertar(se). "Belli, despertarse (Sal)" A Apend. Korrekin Josek, bellitzean, egin<br />
zizun Jaunaren aingruak manatu zakona. Samper Mt 1, 24. Eta urrantzen zitzaizkolarik ari bere diszipuloak,<br />
bellitu zizien. Ib. 8, 25.<br />
2. belhi. "(S, Foix), qui a cuvé son vin [= 'que ha dormido la mona']" Lh.<br />
belligi. "Belligija, objeto" Dgs-Lar 5. "Belligi ederra, objeto bello, delectable" Ib. 5.<br />
belligi. v. beilegi.<br />
bellitu. v. belli.<br />
bellitzaile, bellezale. Despertador, que despierta. Orduko bellezalia da untzan uiu itsusia. Garral EEs 1923,<br />
81.<br />
bello. v. BELLO (s.v. bero).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
762
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
belloki. v. BELLOKI (s.v. 2 beroki).<br />
bellope. v. BELLOPE (s.v. berope).<br />
bellori (Lar, Hb ap. Lh). Vellorí. "Vellorí, vellorín, paño de color pardo ceniciento u de lana sin teñir, es voz<br />
bascongada belloria, billoria" Lar. "(Hb), sorte de drap de moyenne qualité (?)" Lh. Aste-egunetan bellori<br />
fiñez jantzi-ta bere burua ederresten zuan. "Vellorí". Berron Kijote 31.<br />
bellota. "Bellota, bellotea" Lcc.<br />
bellotero. "Bellotero, belloteroa" Lcc.<br />
bellu. "(Hb), nœud qui se forme sur le drap en le tissant" Lh.<br />
belo (SP, Urt IV 45, Lar, Añ, Dv), belu (Foix ap. Lh). Velo. "Beloa, voile de femme pour cacher la gorge" SP.<br />
"Calantica, burúkoa, kofía [...] beloa, buruko beloa" Urt IV 45. "Velo de monja" Lar y Añ. "Belo, voile de<br />
femme" Dv. v. 1 bela (2). Egoki arzari seda beloa. "El velo de seda". RIs 27. Amitoa, zeñes estaltzen baitu<br />
burua [...], onek aditzera ematen digu beloa zeñes soldadoek pasiosko gauean Iesu Kristos eskarnio eta burla<br />
egiten zutela estalzen zizkiotela begiak. Ber Trat 10v. Adoratzen zaitut, Iainko / beloz gerizatua, / eta ogiaren<br />
formaz / gaiñetik itzaldua. EZ Noel 125. Bertzea da lege sainduaren mahaina, [...] seguraturik gidatzen gaituena<br />
Beloaren <strong>bar</strong>reneraino, zeinetan baitago sainduen saindua. "Velaminis". SP Imit IV 11, 4 (Mst arrideuaren, Ip<br />
estalgiak). Zer ansia da, othoi, Adonisen eta amorio lizunaren etxeko bandera egin dadin kukurusta xuriz<br />
plumaia gisa goititurik, ala sedazko belo ixurtuz begitartearen inguruan sare gisa hedaturik? SP Phil 417.<br />
Adoratzen zaitut debotki, / Jainko beloz estalia, / Eta ogiaren figuran / Kanpotikan ageria. Gç 116. Hil hanitz<br />
piztü eta jenter agertü; Elizako ere beloa goihenetik zolalano zatikatü. Bp II 49. --Zer zen Elizako belo hura? --<br />
Estalgi Kerübinez pinthatü bat, zoñek eretze saintiena berhezten baitzian Elizaren gañelatik. Ib. 50. Eta hartu<br />
zuen belo bat [Rebekak] eta hartaz estali izan zen. Urt Gen 24, 65 8 (Ur belo; Dv bela, Bibl mantelina). Bertzea<br />
da Jainkoaren legearen mahaiña, [...] zeiñak sarrarazten baikaitu beloaz <strong>bar</strong>nago saindutako saindua den<br />
lekhurat. Ch IV 11, 4. Denbora berean tenpluko beloa hautsi zen eta bi zathi egin gainetik behereraino. Lg II<br />
282. Beriala mantu edo belua imiñi ta estaldu eban bere arpegija. JJMg BasEsc 257. Tenploko beloa urratu zan<br />
erditik. Oteiza Lc 23, 45 (Brunet beloa). Zeruan Trinitate adoragarria ez da misterio bat izanen guretzat.<br />
Ikhusiko dugu den bezala, belorik ez figurarik gabe. Jaur 206. Sekulan ez dut ahantziko, Abendu ilhabetheko<br />
arrats hura, zointan urratu baitzen, ene fede eskasa gordetzen zautan beloa. Lap 17 (V 10). Heriotzea dela [...]<br />
belo bat, pareta bat bezala, bizi hunen eta bertze biziaren artean. Ib. 48s (V 26). Armariotik Mayiren belo xuria<br />
hartu zuten haurñoarentzat. Lf Murtuts 53. Tenploko beloa erditik egin zen. Leon Mt 27, 51 (HeH, Echn,<br />
Samper, Hual belo; Dv bela, Ur, Arriand, Ker, IBk, IBe oi(h)al, Ip mihise, Ol, Or MB 327 estalki). Eztaisoñekotan<br />
ere, oso erakuspen ederrak ditugu; estalki edo belotarako gasa apartekoak. NEtx Nola 16.<br />
belodromo, belodromu. Velódromo. Pozarren dakusaz velodromu jasekoan, txirrindulari gazte ta<br />
azkarren ekitaldi jaioak. Erkiag BatB 186. Anoetako belodromuan / eman zuten bazkaria, / zazpireun lagun<br />
bagiñan baña / bazan naiko janaria. Uzt Sas 271. En DFrec hay 6 ejs. de belodromo.<br />
belogi. v. 1 belaki.<br />
belogoi. v. belagoi.<br />
beloi. "Velón para luces de aceite" Lar.<br />
beloi. v. belagoi.<br />
beloki. v. 2 belaki.<br />
belori. "Batrachium [...], belhoria, belhori lorea" Urt III 277. v. BELE-OIN.<br />
beloriko. v. belauniko.<br />
belorit (Lar Sup, H, A (-ita)). Rollo, picota. "Rollo, belorita" Lar Sup. Harriet, que cita a Lar Sup, interpreta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
763
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
rollo como "bourreler [por bourrelet 'cojín'?] pour colliers d'attelages". Sg. Azkue, para quien, al igual que para<br />
Lar, la fuente son los RS 196 y 197: "(V-arc), royo, pino al<strong>bar</strong>". Tanto la interpretación de Harriet como la de<br />
Azkue son incorrectas. Cf. DAut: "Rollo. [...] picota u horca hecha de piedra y en forma redonda o de columna, y<br />
es insignia de la jurisdicción de Villa". Beloritak berea daroa. "El rollo, lo suyo lleva". RS 196 (cf. Urquijo<br />
RIEV 1914, 247s., que cita el refrán: "la horca lo suyo lleva"). Belorita ezkur ona eskeki asko baleuko. "El rollo<br />
buen frutal, si tuviese muchos colgajos". Ib. 197.<br />
Etim. Cf. occit. ant. pilloret, pillauret (fr. pilorit), y tbn. pitloric (Bayona, 1215) y pele-/peliric, pilorich<br />
(Pamplona, 1275).<br />
belorratz. "(V, G), aguja para coser velas" A.<br />
belorroi. v. BELE-ERROI.<br />
belos. v. belus.<br />
beloskera. "Velocidad" Lar.<br />
beloski (Lar). "Veloz" Lar (que relaciona la voz castellana con vasc. belots).<br />
belot. Nombre de un juego de cartas (fr. belote). <strong>Euskal</strong>dun izan diteke, nahiz arin-arina baino cha-chacha<br />
gogoanago eta poker musa baino, edo biak baino java (Pariseko dantza) eta belota (frantses karta joku<br />
errezena). Mde Pr 43. Gan<strong>bar</strong>aren erdian bi jokolari andana, bi mahainen erdian, belotean ari. JEtchep 103.<br />
belotar (G ap. A). "Cesto para tener velas de lanchas" A. v. belotzara.<br />
belots (Lar, Hb ap. Lh). Graznido. "Graznido, belotsa, kraska" Lar. Prusiako arranoak igotzen du goiaizetara<br />
egaa koajetsuarekin, eta gudako belots izugarri bat egiñaz erortzen zaio prantzes doakabeari gañera.<br />
Otag EE 1882c, 413.<br />
belotxo. "Velillo" Lar.<br />
belotzara (V ap. A). "Cesto para tener velas de lanchas" A s.v. belotar.<br />
belozidade (V-gip). Velocidad. "Egundoko belozidade arpegixakin ibiltzen da motorrian" Elexp Berg.<br />
belozipedo (V-gip), belezipedo (AN-gip). Ref.: BU Arano (belezipedua); Etxba Eib y Elexp Berg. <br />
"Belezipedua (sic), bicicleta" BU Arano. "Bicicleta. Ei<strong>bar</strong>-en lenengo ikusi zan belozipedua, don Plazidona"<br />
Etxba Eib. "Hala deitzen omen zitzaien lehenengo bizikletei" Elexp Berg.<br />
belozkiro. "Velozmente" Lar.<br />
belsko. v. belxko.<br />
belsor. v. 1 betor.<br />
belsuin. "Dos de fossé, digue" SP. v. pezoin.<br />
beltsusi (Lar), baltsusi (Lar (-ls-), Hb ap. Lh). "Tiznón" Lar.<br />
beltur. v. betor.<br />
beltx. v. BELTX (s.v. beltz).<br />
beltxagi. "(Sal, R), tinta, tinte negro" A. "Txotxika-matsareki anitxek beltxagia soiñeko gietzentako egitan dei<br />
(R-uzt)" Ib. s.v. txotxika. "Tinta" A DBols, donde afirma que idazkur es "neol. superfluo".<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
764
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beltxali (Lar H: -ale Lcq 117). "Alheña, arbolillo que se cría en los bosques y vallados, beltxalia, biñorria,<br />
sosakusia" Lar. "(Ligustrum vulgare) [...], beltxalea (Lar), de alea grano o fruta y beltxa negro, aludiendo a sus<br />
frutos que maduros son negros y manchan las manos" Lcq 117 ( VocNav).<br />
beltxalitu. "Alheñar" Lar.<br />
beltxanburu (R-uzt-is; Foix ap. Lh), beltxamuru (R). Ref.: A (beltxamuru); Lh (beltxanbürü); Iz R 296; Arzdi<br />
PlantR. "Neguilla, planta herbácea de granos negros que crece en los trigales" A. "(S, Foix), nielle (bot.)" Lh.<br />
"Cuando los frutos están negros los comen los niños [...]; las hojas parecen ser opuestas" Arzdi PlantR.<br />
"Beltxanburu, negrillo (yerba)" Iz R 296. Cf. MEst Ezka 57: "Beltxanburu es el nombre de una fruta silvestre,<br />
que se presenta en racimos de cabecitas verdes, que después son blancas, más tarde anaranjadas, luego rojas, y<br />
en su madurez, adquieren un bello negro plomizo". v. beltxata.<br />
beltxantz. v. beltzantz.<br />
beltxaño. "Belxñoa, beltxañoa, petit brun, petite brunette" H s.v. beltz.<br />
1 beltxaran. v. BELTXARAN (s.v. beltzaran).<br />
2 beltxaran (Lar, Añ, Hb ap. Lh (-lx-), Lcq 77, A). "Endrina, especie de ciruela, beltxarana" Lar. "Endrina, (V)<br />
aran-okarana; (G) beltxarana" Añ. "Beltxaran mota bat (msLond), sebestén" A. "Belxaran, jolie brunette,<br />
espèce de prune" Lh. v. basaran.<br />
beltxarantxo. v. beltzarantxo.<br />
beltxarga (Lar; -xarga Hb ap. Lh). Cisne. "Cisne, ave, beltxarga" Lar. "Beltxarga, cisne" Izt C 197 (en una<br />
lista de nombres de aves). "(Cygnus ferus), beltxarga" Arzdi Aves 166. "Beltxarga, cygne sauvage" Dass-Eliss<br />
GH 1925, 239. Eta beltxarga, eta pelikanoa, eta utxorigorria. Ur Lev 11, 18 (Dv ziña). Erreka soñuen zale<br />
naz, / Basauntzak poztuten ditu, / Beltxargai atsegin emonta / Aratai bertara deitu. AB AmaE 150. Urrillaren<br />
azkenengo aritzaldian X-ko portura etozan bertako txalupa guztiak, bela zuriak aizez beterik beltxarga ederrak<br />
zirudiela. Ag Ezale 1897, 354a. Antzararen itxura zerbeit baluke beltxargak, bainan hainitz handiago da eta<br />
lephoa ere phuska luzeago du. Dass-Eliss GH 1925, 239. Arras etxekotzen da beltxarga. Ib. 240. Begira ezak ere<br />
zakurra ta nik nere beltxarga begirako diat. Or Mi 95. Gaztetasunak beltxarga bezain zailutzat aduka. Ib. 15.<br />
Kikne edo beltxargak oso ugariak ziran Minkiu ertzetan, Mantua inguruan. Ibiñ Virgil 61n.<br />
beltxarrain (-lx- Hb ap. Lh), beltxarrai (Lar), belxerrain (Hb ap. Lh). "Negrilla, pescado, beltxarraia" Lar.<br />
"Beltxarraina, negrilla" Izt C 205 (en una lista de nombres de peces). "Belxarrain (Hb), negrette, poisson de<br />
mer" Lh.<br />
beltxarre. v. BELTXARRE (s.v. beltzarre).<br />
beltxaska. Oscuro, negruzco. v. belxka. Illuna uxatu argiak... / begira ezkilla: / beltxaska, mi lodi, buru me /<br />
sabel biribilla. E. Igartza Olerti 1961, 102.<br />
beltxata (R ap. A). "Beltxata, negrillo" Mdg 151 (en una lista de nombres de plantas). Azkue, que sin duda lo<br />
toma de Mdg, remite a beltxamuru. v. beltxanburu.<br />
beltxatontzi. "Tintero" A DBols.<br />
beltxatu. v. BELTXATU (s.v. beltzatu).<br />
beltxeran. v. BELTXARAN (s.v. beltzaran).<br />
beltxeri. "Black-rot [enfermedad de las viñas producida por cierto hongo], beltxeri" T-L.<br />
beltxexka. v. beltzezka.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
765
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beltxiño, beltxino. Moreno, negruzco. v. beltzaran. Muthiko beltxiño bat zen, larrua legun. Begi beltzak,<br />
bekain beltzak, muxtatx beltzak. JEtchep 98. [Papo gorriak] xango mehe beltxino batzu dantzan bezala<br />
arrarazten ditu... Buxtana harat eta hunat ari zaio. Ib. 26.<br />
beltxioi (-ijoi V-gip), beltxioe (-ijoe V-gip). Ref.: A (beltxijoi); Arzdi Aves 161; Elexp Berg (beltxijoe).<br />
"Beltxijoi (V-gip), vencejo (pájaro)" A. "(Cypselus apus), vencejo. Beltxiyoi (V-gip), errentxoriyua (G-azp),<br />
irra-irra (G-bet), kirrillo (AN-gip), txirringulo (G)" Arzdi Aves 161. "Beltxijoe, -i, vencejo. Len telegrafo<br />
kabliak beltxijoiz beteta egote zien" Elexp Berg.<br />
beltxitari. "Murmurador" Lar.<br />
beltxite. "Murmuración" Lar.<br />
beltxitu. "Murmurar contra alguno" Lar. v. belztu (3).<br />
beltxor. v. 1 betor.<br />
beltxorri (Lar, Hb ap. Lh (-lx-)), beltxori (Lar Lcq 121). "Anchusa, planta, beltxoria" Lar. "Onosma, planta,<br />
beltxorri mota bat" Ib. "Beltxoria, anchusa" Izt C 42 (en una lista de nombres de plantas). "Belxorri (Hb),<br />
orcanette, plante qui sert à teindre (?)" Lh.<br />
beltxun. v. BELTXUN (s.v. beltzun).<br />
beltxundu. Oscurecer. Zazpigarren egunean, apaizak berriro aztertu beza; ta natua larruan edatzeke<br />
beltxundu bada, natuduna garbi aitortuko du. Ol Lev 13, 6 (Dv legena ilhunago bada).<br />
beltxuntxe. v. 2 beltzuntza.<br />
beltxuri. v. BELTXURI (s.v. beltzuri); BELTZ-ZURI (s.v. beltz).<br />
beltxurika. "Oniche, piedra preciosa" Lar.<br />
beltxurin. v. giltzurrin.<br />
beltz (gral. (no V); SP, Urt, Lar, Añ, Lecl, Gèze, Dv, H, Zam Voc; belz G, B, L, BN, S, R-uzt; Deen II 187<br />
(bilza), Ht VocGr, Arch VocGr, VocBN, VocB), baltz (V; Lcc, Mic, Lar, Añ, Dv, H, Zam Voc). Ref.: Bon-Ond<br />
154; A (baltz, beltz, belz); A Apend (baltz); Lrq; Iz ArOñ (baltz), To, Ulz (zuríe); Etxba Eib (baltz); EAEL 219;<br />
Elexp Berg (beltz, baltz); Gte Erd 189.<br />
Tr. La forma baltz es la propia de la tradición vizcaína; hay, con todo belz en RS 464 (uz pelza "del todo<br />
negra"). En DFrec hay 3 ejs., septentrionales, de beltx, 133 (6 de ellos septentrionales) de beltz y 16 de baltz.<br />
I (Adj.). 1. Negro; oscuro. "Negro, balza" Lcc. "Negror, kolore balza" Ib. "Águila negra, agila balza" Ib.<br />
"Negra cosa, balza" Mic. "Beltza, noir" SP. "Panis acerosus, herrésa, zahiógia, ogibéltza" Urt I 96. "Negro,<br />
beltza, beltxa, baltza, baltxa" Lar. "Moreno" Añ. "Belz, noir, noire" Arch VocGr. "Beltz, noir, sombre. Uli beltz,<br />
mouche carnassière. Gau beltza zen orduko, pour lors la nuit était close (par hyperb.)" Dv. "Noir de couleur. Ardi<br />
beltza, baltza, brebis noire. Begi beltzak, yeux noirs. Sombre, obscur. Gaua beltza zen, la nuit était sombre. Syn.<br />
ilhuna" H. "Negro" A. "Kafesnea [...] belxeago edo zurixeago? (AN-gip), kafesnea esnetsu, kafetsu ala kafe<br />
gutxiaz? (V-gip), kafesnea zuria edo beltzagoa? (AN-gip)" Gte Erd 189. "Negro" Elexp Berg. "Beltz, baltz ere<br />
bai. Biak entzuten dira. Ubera eta Angiozarren bigarrena ia beti, eta ekialdera lehena gehiago. Pertsona berak ere<br />
biak erabili ohi ditu sarri" Ib. Tr. General en todas las épocas y dialectos.<br />
Nunnu Balza (Alava, 984), Nunno Balza de Seroiana (1022). CSMill 12 y 89. Cum toto valle de Balza (1049).<br />
Arzam 149. Un roçin alazan frontino, balça de los dos pies (1364). Ib. 149. Villa vero quae dicitur belsa (1080).<br />
Ib. 165. (Para más ejs. v. Arzam 149s. y 165s.).<br />
Egunari iguzkia, gau beltzari ilhuna / lehen faltaturen dira ezi hura gugana. E 95. Beha nezan, eta huná,<br />
zaldi beltz bat. Lç Apoc 6, 5. Eure buruaz eztuk iuraturen, ezen bilo bat xuri ezpa beltz ezin daidik. Lç Mt 5, 36.<br />
Zerren zu balza izanagaiti, / asko da dama galantik. Lazarraga 1201r. Oial balza ta zuria. Ib. (B) 1198vb.<br />
Erroiak mikeari uz pelza. "El cuervo a la picaza del todo negra". RS 464. Gizonok oro buru balz, andra duztiok<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
766
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
buru zuri. Ib. 245. Ar ezak Maiatzean aunz balzaren eznearean, ta akio beti bet ezegien eznerean. Ib.<br />
411. Kolore eta kalitate onezko badut, iakitera, xuri, belz edo bruna. Volt 252. Lur belzak etxatzen du bihi eta<br />
berze onik asko, eta xuria ezta on. Ib. 136. Iainkoaren gañen ezta jaunik, ezetare belzaren gañen berze kolorerik.<br />
Ib. 253s. Leze belz hartaratzean tristetzen da arima. EZ Man I 94. Larrua du khe belzaren kolore itsusiko. Ib.<br />
98. Gurutzearen bandera gero Zeru belzean / Agerturen da aiphatu illhunbeen artean. Ib. 78. Gau beltzeko<br />
illhunbetan. EZ Noel 138. Goibel beltzez estali zen / zeru planetatsua. Ib. 98. Ha gau luzea, gau beltz, ilhun,<br />
izigarria, art-urratze gabea, oillariterik izanen eztuena. Ax 599 (V 385). Mairu herriko mairu beltzak bere larru<br />
beltza eta tigre arrak ere bere na<strong>bar</strong>durak, kolore pikardatuak, alda, utz eta mutha ditzanean. Ib. 93 (V 63). Zur<br />
gorri au da Habanako kaoba, balzau ebanua ta zuria marfila. Mic 13r. Dela xikiroek duten adarrik, dela<br />
eztuten, dela diren xuri, dela diren beltz, otsoak hargatik eztitu utziko ian gabe. SP Phil 428. Laster egiten dute<br />
midikuagana gure senda arazitzeko ur beltzetarik eta horitasunetik. Ib. 426s (He 431 humore belzezko<br />
eritasunetik eta horitasunetik). Xori belz handi batzuk. INav 119. Zuek ere hedoi belzak / Jaustera preparatzean,<br />
/ Aphur bat egon zaitezte / Erori gabe airean. Gç 76. Hanitz abere künteren üdüriak adoratzen zütien, Ejiptako<br />
Erresüman Apis Idi belzaren üdüria bezala. Bp I 84.<br />
(s. XVIII) Hagorandua naiz, mundu huntan presondegi beltz batean bezala gaitzez kargatua, burdiñez<br />
herstua. Ch III 21, 4. Obligaturik amarren egitera grano guzies, [...], eta animale larri guzies, esnegendeas,<br />
elleas, eta azienda xe guzies, aziendabalzes [sic]. SermAN 6 (en el voc. del editor, aziendabelzes). Lurreko eta<br />
zeruko gauzak ezagutzeko, argiaren bearra degu; [...]; ez txuriari beltz, ez okerrari zuzen deitzen diogula. Lar<br />
SAgust 16. Ez dezazula permeti, nagoen gehiago ehortzia herioaren eta bekhatuaren thonba beltzean. He Gudu<br />
163. Maiz aski ematen ohi da beltza xuriaren gaiñetik banaloriaren xedez, kolore beltzak xuriarena altxa<br />
dezantzat. He Phil 420. Arzen ditu edari belz, latz, miñak; eta edari, <strong>bar</strong>ren guzia nasten diotenak. Mb IArg I<br />
317. Zikinkeri loi oni beren bihotz gaistoan toki egiten dioten gizonak ez dira Jesusen eskolakoak, deabru belz<br />
zikiñaren eskupekoak dira. Ib. 129. Illunbe belzean geldituko da mundua ta lañope estalian sartuko dira erriak.<br />
Ib. 159. Aizean etzen odei belzik ageri ta ezin obea zen aldi artako eguraldia. Ib. 193. Agerzen zien azkenean<br />
bander belz bat. Ib. 121. Ondo gabeko leiza zulo txit beltz izugarri bat ikusi zuen. Cb Eg II 158. Presondegi beltz<br />
baterat kondenatua, nigarrez dago bere zephoetan. Mih 107. Aita-Adameren bekhatuaz belztua, lepra huts<br />
egina, zauri belz batez estalia, Jainkoaren etsaia. Brtc 83s. Ez dute ikhusten monstro beltz eta izigarririk baizen.<br />
Ib. 147. Jainkoa zen bakharrik gai bekhatu orijinalaren notha beltzetik zure garbitzeko. Ib. 84. Halako gizonari<br />
honki zekeio [...], igel beltzaren begiak, eskü arrapazaliak, sagiaren zankhoak. Egiat 262.<br />
(s. XIX). Aule animal beltza / eztük balima egia erranen / gü sakrefikatürik / eztük berria kuntatüren. 'Noir<br />
animal!'. Xarlem 779. Da Ramira, hi izala kausa / behar diaigü kitatü / moro beltz hoieki / orai arren phartitü.<br />
Ib. 822. Begiratzen badezu artez ispillu batera, ekusiko dezu zere itxurapen edo irudia guzia zere irudikoa; lodia<br />
bazera, lodi modukoa, beltza bazera edo txuria zeran bezelakoa. Mg CC 198. Orra nun lanparako argijan<br />
dakusan keriza balz ikaragarri bat. Mg CO 204. Erri-idijen orde sartu daruez mustur baltz, begi zetakadun edo<br />
Asturijakuak. Mg PAb 112. Aurra artu egizu lumia, ta daukazun ur baltz [='tinta'] orregaz eratsi eiguzu zapi zuri<br />
orretan esan daben laukua. Ib. 63. Azook balzak ta keetsubak jaraozak. Arbijak gogor egosi bagaak. Ib. 58.<br />
Urdai apur apur, urtu zana, lau lauko. Ogi baltzetan, zortzi lauko. Ib. 74. Zerua lutu baltzez janziten da, lurra<br />
ikaratuten da. Añ EL 1 205. Zenbait lekutan pasioko denboran bezala aldareak estalzen eta janzi beltzakin esaten<br />
ziran Mezak. AA III 454. Leze beltz hetan sartzen balire. Dh 166. Zer deutsa difuntu<strong>bar</strong>i gure erropako<br />
koloriagaz, baldin baltzian bertan banidadia billatzen bada? JJMg BasEsc 272. Gathülia manddo, / Kullera<br />
zurezko, / Tahalla beltz ta xathar bat lunjeratako. Etch 320. Perla gisako ortzak, / aoa txikiya, / begiak beltz<br />
andiak, / ezpaña gorriya. It Fab 39. Aien luze eder bat / mats-mordo beltzakin. Ib. 189. Gatza zuria da eta<br />
sutautsa beltza. "La sal es blanca y la pólvora negra". It Dial 115 (Ur polboria baltza, Dv bolbora beltza, Ip<br />
pholbora beltz). Albizturko mendi Urlis izendatuan dago arrobi bat, na<strong>bar</strong>ri beltz [= 'pizarra negra'] bitorea<br />
ugari ematen dabena. Izt C 54. Aurkitu zituzan Diabruak gizoneen irudijan, baña baltz, itxusi ta ezañak. Ur<br />
MarIl 42. Labe beltz batean baiño / Deus ikhusten etzuenak. Gy 229. Belhaunetarik goiti altxatuzko soinak, /<br />
Larru beltzak, hasean, beltzago eginak. Hb Esk 228. Ejiptoko auts guztiak eltxo biurtu ziran, eta eltxozko odei<br />
belz batek Erreinu guzia illuntzen zuen. Lard 69. Ezin egin dezakezue ille bat zuria edo beltza. Ur Mt 5, 36<br />
(SalabBN belz, Echn, Hual beltz). Ille beltz eder dizdizariya / oparo dezu buruan. Bil 37. Lazten dute ile nahasi<br />
hark, bizar luze hark, azkazail beltz heiek, soineko itsusi hark. Laph 40. Janharitzat ogi beltza eta idorra. Ib.<br />
150. Gau beltz illun triste artan, [...] parete beltz aien artetik gaitzkille bat bezela hilltzera atera nindutenean.<br />
Arr GB 122. Oi da euskal-errian oraindik, andre-ezkonduak apaindille edo buruko zuriyarekin ibiltea,<br />
alargunduak beltzarekin eta neskatxak illeutsean. Aran SIgn 81. Orren koloria / beltza ta moria, / juan zaio<br />
floria, / lenago obia. Xe 297. Beltzak eta zuriyak / mendiyan ardiyak, / zuk ere ez dituzu / bentaja guziyak. Ud<br />
162. Gose onarentzat ez da ogi beltzik. Zab Gabon 53. Kolorez baltza jaiotzaz dana bere narruan, / Eguzkiaren<br />
argiak ez dau zurituten. AB AmaE 91. Bukaerakoan, alako gauza beltz bat jarri ziguten, jauna, aurreko aldian,<br />
katillu batzuetan. Sor <strong>Bar</strong> 90 (se refiere al café). Ganbelu anaiak ziran bi ikazgille oso beltz, itxusi, andi eta<br />
moldakaitzak. Urruz Urz 11. Zer gizon ederra zen, bere maripulis oihal beltzezkoa soinean eta bere makhila<br />
letoindun gorria eskuan. Elzb PAd 31. Bere burua ezin zainduz lotu nahi zitzaizkon uli-beltz hetarik. Jnn SBi<br />
121. Pertzan ipurdia baño beltzago zan atso batek, ate zirriztu batetikan atera zuan burua. Apaol 117. Ekhiak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
767
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ohiltzen dütian bezala ülhünpe belzak. Ip Hil 218. Arratsaldean adoretako / Iaun baltz ardantegikoa. Azc PB 77.<br />
Jango dezute sopa utsik; onen urrena baba beltza. Moc Damu 6. [Angeruak] tinta baltzagaz inskribiduten<br />
zituezanak zirala borondatezko ardurabakotasunagaz erregututen ebenak. Itz Azald 67.<br />
(s. XX). Odei beltzak phausatü bena zer aidian / Bi debota bi debrü Xikitoren borthan. Xikito 7. Aztal beharri<br />
hantu batzuek, zainak beltz eta dena koropilo, agertzen dute ama familiakoa. JE Bur 35. Ipiñi aldu beñere<br />
Gorputz egunerako josi giñon soñeko beltza? Ag G 247. Pin, pan, bi pasoz, erroz gora igortzen du hantxet<br />
español muthur beltza... errekarat. <strong>Bar</strong>b Sup 132. Prisarik izan ezpanu, mutil aiek artuko zituzten noski bereak<br />
eta asto beltzarenak. Or SCruz 82s. Lur beltzak gari obea ta mats-mordo beltzak ardo biziagoa. Or Mi 6. Batetik<br />
beltza ta itsusia, / gustagarria da ori, / buruko zimak falta ditu ta / bizarra dauka ugari. Tx B I 61. Satan beltza<br />
marrumaz / zokoka dabila, / Oihan eta errekak / ikaran daudela. Etcham 131. Sorgin edo ifernuko erreka beltz<br />
eta hits artan doa Iratiko ibaia edo ur-haundia. Zub 118. Gero begiak yuaiten zitzazkon, liluratuak, piko beltz<br />
haundi batzuetarat. Ib. 70. Gizon gaisoai zuria baltza dala ta baltza zuria, zuzena okerra, okerra zuzena, [...]<br />
siñesterazoteko. Kk Ab II 114s. Ziarbide batetik agertu yaken gizon aragoetar bat, baltz igerra. Ib. 176.<br />
Urdinaren urdinaz beltza litake zerua, diamantezko joi dirdiratsuek orai ez baliote, [...] apaintzen bere kapa<br />
handia. JE Ber 95s. Arren, aiskide urruna, / otoi, mendi maitea, / negar-aran beltz oni / kendu nazakiok! "A este<br />
oscuro valle de llanto". Ldi BB 18. Gau beltz artan, Elgoi<strong>bar</strong>-ek eta Mutrikuk ixar bana izeki zuten. Ldi IL 134.<br />
Antxe dago Maura aurpegi-luze beltza. Ib. 22. Lau zaldun datorz Españatik / Mairu-erriko mairu baltzak / zidar<br />
eta urrez zamaturik. "Negros moros de la morería". Laux AB 85. Bi uren artean zireno, lanho beltz batek osoki<br />
gorde zituen Ejiptoarreri. Zerb IxtS 35s. Eliz-etxeetan / larunbat gauaz, / illun beltzean, / goizaren zai gaude.<br />
"En negra oscuridad". Or Poem 557. Itxuraz beintzat ez da beti azolio ta ogi beltz utsean egona. Munita 100.<br />
Tylfyth-tegeko emakumeak bakarrik dira eder; gizonezkoak beltz eta zatar dira. Mde Pr 266. Altz baten<br />
puntaren-puntan / bi bele zeuden izketan, / --gaua bezin beltz bele bi--. Mde Po 21. Kaltzak eta alkondarea ere,<br />
edurra bezin zuri; jakea, baltza oso, ta orobat kapela tunturra. Erkiag Arran 36. [Gereziondoaren] adarrak huts<br />
eta beltz, baziren osto banaka batzu haatik, urre koloretan erdoil batzuek itsustuak. JEtchep 23. Luto beltzean<br />
arkitzen da gaur / euskal pelotari kasta. Basarri 87. Huna nun heldu den, oxtian aiphatu, bakero tzarra... Debru<br />
muthur beltza! Larz Iru 62. Enagizu ezetsi, / beiñola azal baltz baninduzun aurki. Onaind in Gazt MusIx 209<br />
(Gazt 193 beltxeran). Zer zaio Aminta beltxaran izan arren? Beltzak dira lili-ubelak, beltzak ahabiak ere. Ibiñ<br />
Virgil 63. Txarri-erdia gizon antzera jantzi dabe txapel eta antioju baltz da guzti. Alzola Atalak 56. Juana ta<br />
bere alaba zarrena bi tanto beltz ziran aldapan bera elurretan. NEtx LBB 66. Kolorez beltzak izana gatik, heiek<br />
ere ama banak. Xa Odol 173. Etxiak dirade <strong>bar</strong>reiat, / Zolan hasirik gaiñialat, / Egün beltz ala zoharbi, / Bethik<br />
latsün hurez xuri. Casve SGrazi 76. Lana Turner-en ilea, horizta izana, beltza da oraingoan. MIH 141.<br />
(Como apodo). "Negro por sobrenombre. Ei<strong>bar</strong>ko astorik jakintsuenan jabe, Anton Baltz" Etxba Eib. <br />
Martin beltz gizagajoak mesederik asko egiñik lagun eginda, batez ere Segidilla eta arako Aria edo Kopra andi<br />
aetan. GavS 7. Jainkuak zeruan euki daiala, Mari-Baltzek be, orixe esan eroian. Kk Ab I 64. Iturriotzko<br />
Beltzaren pixak / etzuen asko serbitu. Tx B I 228. Aako Juan Beltz latin-zalea / bezain zuur izatea / ez zizun<br />
zeruak opa-eta, / ez zaite sartu latiñetan. Berron Kijote 26.<br />
(África) negra. Espainiako azken azken mugatik, untziz iragan ziren Afrika beltzera. <strong>Bar</strong>b Sup 164. Ene<br />
herrian, han Afrika beltzean, gaitzeko euriak egiten ditu bultaka. JEtchep 86.<br />
(Tras gen.). Cf. infra (II, 2). Illunpeak diztirazten du argia, gauaren beltzak izarra, mingotsak gozoa. Txill<br />
Let 93.<br />
2. (V-gip, L, BN, S), baltz (A Apend). Ref.: A; Elexp Berg. Triste, aciago, desgraciado; penoso, duro, crudo.<br />
"Triste" A. "Baltz, terrible" A Apend. "Negro, complicado. Beltz jarri da asuntua" Elexp Berg. "Gauzia beltza<br />
dago gure taillerrian" Ib. Alabañan eztituzte dolore hain aspreak / Nola ifernu belzera kondemnatu dongeak.<br />
EZ Man I 120. Xauna zebegi ori esan, ze gauza balza da bakartasuna. Mic 13v. Khen itzatzu gaitzak, / Argi<br />
bihotz belzak. Hm 160. Eroriko zara [...] zenbait melankolia beltzetan, galduko duzu munduan duzun kredita. SP<br />
Phil 426 (He 430 malenkonia belzetan). Halakoen hilzia da hilze tristia, belza eta malhurosa. Tt Onsa 139.<br />
Graziaz gabetua, Ifernuko illhunbe lodiak baiño are beltzago eta latzgarriago dela. He Gudu 138 (SP 118<br />
beltzago da eta hastiotzekoago). Adan zer egiten dezu? Sagar bategatik nai dezu Jainkoa galdu? O bokadu<br />
garestia! O sagar baten gusto beltza! Cb Eg II 58. Hantik gogomen beltzak, ütsirüdiak, desparantza ta<br />
megopiaren mila egipen erran ezkiniriokianak dütie athetzen. Egiat 232. Adiskidia, dizut / eskatzen mesedez /<br />
zure gordaidutika / piskatxo bat zer jan, / nolabait negu beltz au / igaro dezadan. It Fab 56. Gelditzen zaiote<br />
etxean pats guztia doarik, abereak negu beltzean naierara bazkatzeko. Izt C 142. Oi egun beltz auhendagarria,<br />
zeinetan egin bainuen lehenbiziko bekhatua. Dv LEd 123. Zuganako konfianzaz beterik begiratzen diot bada<br />
gañera datorkidan negu beltz gogorrari. Arr GB 45. Huna non garen Maria Sainduaren biziko egunik beltz eta<br />
ilhunenean. Jnn SBi 43. Ordenuak hau du beltza, / Denen uztea bertzentza. Zby RIEV 1909, 104. Halako egun<br />
beltzak izatuak zituzten alabainan, Arabesen eskuetarat eroriz geroz. Prop 1893, 187 (ap. DRA; la ref. es<br />
incorrecta). Ez omen diteke asma, zer orro beltz lazgarria egiten zuen. HU Zez 15. Berehala miseria gorria eta<br />
gosete beltza. Ib. 68. Zor daben nekatua / goizean goizeti / burutasun baltzakaz / iagiten da beti. Azc PB 325 (en<br />
la versión de Ur PoBasc 286: pensamentu baltzakaz). Negu baltz luzearen asierea zan. Ag AL 130. Ura egoera<br />
beltza! Etzeukan orduantxe nasaitasun ta atsegiñ andirik gure gazteak. Ag G 156. Amaika urte gaur dira bete, /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
768
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Guztiok gomutau gaizan / Euzkadirentzat eztala behintzat / Egun baltzagorik izan, / Bere semerik argitsubena /<br />
Eta zintzua benetan, / Erijotzian korañiak jo / Ebala Sukarrietan. Enb 35. Irudipenik argienak goibeldu oi diran<br />
gisa... egi beltzaren aurrean. Mok 17. Karroin eta orma-egun beltz heken oroitzapena gure gogoan alatzen<br />
delarik, oraiko egun ederrak ederragoak zaizkigu. Zub 121. Uda<strong>bar</strong>rijak bidaltzen daun lez / Bultz eginda negu<br />
baltza. Enb 68. Bada negu beltzean, / aste bakar batez, / Hersturan gertatu zen / lan-biderik gabez. Etcham 145.<br />
Gauza edo gertakari baten ondorio txarrak; elderi batenak, gaitz baten iraute luzea eta unen kutsuetan ondorio<br />
tzarrak adiarazteko maiz entzuten dugu "orrek bazter beltzak ditu". FIr 157s. Odol eri batek ezetua iduri, / beltzikusbera<br />
uan, izukoi, urduri. "Mostróse siempre lúgubre, espantada e inquieta". Ldi BB 80. Beltzena au zan:<br />
geren artekoxe batek, bere leena ukatuz, [...] ain errukigabez gu yo-bearra. Ldi IL 27. Ikas-ordu aal degu,<br />
euskera gaixoari oartuz, za<strong>bar</strong>keri narrasaren ondoren beltz negargarria. Markiegi ib. 7. Edazue eta... entzun<br />
hoin beltz eta nigartsu / Itsasoko aldetik heldu den marruma. Iratz 112. Mauleko presondegiaren atheari zagon<br />
Herio beltza, sega bizkarrean, norbaiti aiher. Lf Murtuts 47. Etorri bear yun gudaren bat beltza. Or QA 79. Zer<br />
oren goxoak iragan ditugun elgarrekin, neguko arrats beltz batzuez, supazterrean, hura bere partiden kondatzen<br />
ari, gu beharriak luzatuak aditzen! Zerb Azk 112. Amets beltz izugarri batetik aterako bai-nintzan biurtzen naiz<br />
nere baitara urduri, artega, kezkaz beterik. Txill Let 97. Baltzena zan, angotxe apopillajia pagatzeko lain be ezebala<br />
eukitzen. SM Zirik 142. Diñuatenez, mutil, diñuatenez. Ta ondiño baltzena entzuteko ago. Bilbao IpuiB 14.<br />
"Txomin, aundiak ikusteko jaioak gaituk". "Bai, orixe! Andreak be, lotsa pitin <strong>bar</strong>ik prakak jantzita ez doguz, ba,<br />
ikusten...?" Baltzagorik! EgutAr 11-8-1957 (ap. DRA). Zergatik ari zera, illeak azkortzeko gertaera beltz oriek<br />
kontatzen? EgutAr 26-9-1958 (ap. DRA). Etorkizuna geroago ta beltzago ageri zan. Zait Plat 18. Aitona-amonak<br />
su-ondoan jarrita arpegi beltzakin itzik egin gabe zeuden. And AUzta 73. Detxepare, gure leen poetak, zeiñen<br />
ukigarriki adiraztera eman duen gizonaren patu beltz au. Vill Jaink 121. Baño purgik ez eman iñolaz ere<br />
(aurrari) ondoren oso txarrak eta beltzak ekarri lezazkioke-ta. EgutAr 3-7-1962 (ap. DRA). Idoietan bizi oi da<br />
[sugea], eta ur bazterretan bere gose beltza arrain eta igel berritsuekin asetzen du. Ibiñ Virgil 103. Gauzen<br />
alderdi beltz eta illunari elduko zion beti, arraiari baiño areago. Vill in Alzola Atalak 115s. Udaberriak<br />
ezeztatzen du negu beltzak duen pena. Xa Odol 342. Ziek haxero gaztiek / Zer lana düzien egiten, / Uda ala negü<br />
beltzian, / hazkürria düzie ekharten. Casve SGrazi 116. Zorigaitz beltz hori guzion artean gugandik alden<br />
dezagun. MEIG I 195. Eta, hau da beltzena eta gogorrena, gertakari berbera bi aldetara entzuten baldin<br />
badugu [...], alderik politena ez dela beti, ezta maizenik ere, egiazkoena izaten. Ib. 130. Antzinatik datorren<br />
goganbehar beltz hura somatzen ez banu neure baitan. MEIG IX 91. Berri honek [...], poztu beharrean,<br />
beztiduraren irudiko ixiltasun beltz batez estali zuen. Ib. 99. Oscar Wilderen bizitza aipatu beharrik ez dago<br />
hemen, ezagunegia baita gertakari beltz batek na<strong>bar</strong>mendu zuenezgero. Ib. 101. Behar beltzak eta kale gorriak<br />
eman dioten hazibide latza. MEIG III 92.<br />
(Uso pred.). (Estar, etc.) triste. "Triste, désolé. Bihotza beltz, ilhun dut, j'ai le cœur attristé, affligé" H. v.<br />
BELTZIK. Bere konzientziaren kontra dabillana gaizki da, beltz, ilhun, goibel eta triste da. Ax 422 (V 273).<br />
Tarantularen puzoiak batzuek ipintzen ditu algaraz, lertzeko zorian, besteak uzten ditu illun ta beltz. AA III 378.<br />
Erran zioten orduan: beltz da ene arima hiltzeko heineraino. Dv Mt 26, 38 (Lç, He, TB, Ip, SalabBN triste, HeH,<br />
Ur goibel). Erri atako gizadi onak izu ta baltz egozan. Ag Kr 206.<br />
"Asun eon, es como baltz eon, estar enfadado" Iz ArOñ s.v. asun.<br />
(Tras gen.). Cf. infra (II, 2). Etsaien eta Judasen berri Jesusek badaki ontsa, / Eta jadanik gogoetan du<br />
heriotzearen beltza. Ox 75. Gizalegearen beltza! Gizonak noranaiko eta emakumeak sukalderako! Etxde JJ 202.<br />
Zuk ezagutzen dituzu, etxola maitea, ontsa / udaren edertasuna eta neguaren beltza. Xa Odol 102.<br />
(H), baltz (V-gip). Malo, malvado, abominable. "Mauvais, méchant. <strong>Bar</strong>ne beltzeko gizona da, c'est un<br />
homme d'intérieur mauvais. Egite beltza, action noire" H. "Baltza be baltza arek eiñ dabena" Etxba Eib. Cf.<br />
BELTZA EGIN. Paubren kontre enplegatzen zian a<strong>bar</strong>izia belza eta krueltasun horriblia. Tt Arima 123.<br />
Bañan akzione beltz hunek / Merezi duen saria / Ondoan laster izanen dik / Pena lastimagarria. Gç 122.<br />
Krimarik itsusienak eta beltzenak egiñ dituen bekhatorerik handienari. He Gudu 160. Nola bada Espiritu Santua<br />
zugandik kanpora bota, ta demonioa zugan artzera atrebi al zaitezke? O infernuko trukada beltz zeruak berak<br />
arritzen dituena! Cb Eg III 382. Andiak, asko, ta txit itsusi beltzak dira nere kulpak. Ib. 308. Zer lantza kolpe<br />
haren bihotz samurrarentzat orrhoitzeaz bere dizipulu baten traidorekeria beltzaz. Lg II 259. Ereman darotzute<br />
kalumnia beltzez ohorea, ohoinkeriez zure ontasuna. Brtc 212. Bekhatu mortalak Jainkoa eskergabetasunik<br />
beltzenaz pagatzen du. Ib. 91. Orduraino gordeak egon diren / Arima beltz eta itsusiak / Agertzen tu guzien<br />
bixtan hemen / Jaunaren argi biziak. Monho 118. Kalomnia ez bada hori / Ahal daiteken beltzena! / Eman diozu<br />
Ordenari / Gizon hiltzailen omena. Ib. 42. Egunoro daramaz Jesusek injuria beltzak kristaurik geienetatik. Mg<br />
CC 255. Zeren ez dan ain belz ta itxusia bekatua, nola Errege berari egiten zaiona. Ib. 241. Nolakoa dagoan<br />
bekatu mortalean dagoan anima, infernuko bat bezela beltz ta itxusi. Ib. 251. Lenengo pena, izen gaizto eta<br />
belzez markatua geratzea. AA II 192. Zer egitate beltz eta izigarri, maithagunearen orde bihurtu dautzut beraz<br />
higuintza. Dh 189. Zein beltza izan den gure bihotzeko gaxtotasuna. Ib. 60. Zelan berotu deutsadazan belarrijak.<br />
Bela bat baño balzago ifini dot. Astar II 108. Azkhar edo flaku hizaten bezala / Jakinzak, adixkidia, / Hau duk<br />
gure izatia, / Khortian xuri edo beltz eginen hutela. "Les jugements de cour vous feront blanc ou noir". Arch Fab<br />
209. Egiten deutsa Jesukristori injuria guztiz balz ta andia. CatBus 46. Zarenaren arabera, aberats edo pobre, /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
769
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Gorthe eta tribunaletan, hala egiñen zaituzte, / Osoki beltz edo zuri bethi ere. Gy 160. Bainan nahi dut egin<br />
dezaten beltz eta itsusi ezin gehiago, eta erran gezur-untzi bat dela. Hb Egia 142. Ematen du buruan khendu<br />
behar diola khoroa, bainan ezagutzen diotzate bere xede beltzak. Ib. 45. Gerasarrak erakutsi zuten esker<br />
gaiztoko billaukeriarik beltzena. Lard 388s. Ai Jauna, beltzegia naiz zuk niri begiratzeko. Dv LEd 149.<br />
Hobenduru beltzena naizen arren, grazia bat othoi. Ib. 206. Zonbaitek bazuten ere xede kriminelena eta<br />
beltzena, ahal bazuten, Erregeren eta Erreginaren hiltzeko. Elzb Fram 82. Zer bizimodua ematen dion gaixoari<br />
perdulario orrek! Zer gauza beltzak ikusten diran mundu onetan! Apaol 90. Emen agertu zitzaizkigun berriro<br />
[gazte biak], izen gaiztoaren jabe, iñoiz baño beltzago, itzalago, bildurgarriago. Ag G 63. Arren gorroto beltza!<br />
Arren <strong>bar</strong>ruko sua! Ib. 310. Emakumiak / zori txarrian / oben baltzagaz / illundu eban ludia. Enb 141.<br />
Akaldezabal zuek! --Zuek kemen gutxi... / Beltzenak asi dira esaten elkarri. Or Eus 28. Bertze Aberats beltzek<br />
bezala, ez utz Herria hiltzera. Iratz 106. Lurpeko eliza batzuetan biltzen ziren, ez tirano beltzen eskuetaratzeko.<br />
Zerb IxtS 98. Larrungo mendi eder eta maitatua, zertako utzi ditugu atze beltzak zutaz jabetzerat? Zerb Azk 46.<br />
Nora doa ur ori ixur, bere baitaz usteldurik eta garbitasun zerutiar ortatik okerturik, lizunkeri beltzen pike-ibai<br />
irakiñera? Or Aitork 55. Zelan gabizen ikusi ta be / ez dau gure errukirik, / eneban uste edur zuriak / ain biotz<br />
baltza eukanik. BEnb NereA 112. Biarkoek txerren eta gaiztagin beltz bezala zapuztuko ta gaitzetsiko lukete.<br />
Zait Plat 17s. Bere hasarrearen gibelean, arima oso beltz bat ezkutatzen da, bere aurpegi ilunaren atzean<br />
gaiztakeria ilun bat. Arti Tobera 282. Azalez ez dakit, animaz bai jartzen dirala beltz. MAtx Gazt 81.<br />
(Tras gen.). Cf. infra (II, 2). Etxeko jaunak, bazkaltiarrek etzakiten nola mintza, / Judas harek, ba, zuen<br />
agertu bere gogoaren beltza. Ox 73.<br />
3. (Bosque, matorral, etc.) cerrado, denso. "Oihan beltzean bizi da (BN-arb, S), baso basoan bizi da, viven en<br />
pleno bosque" Gte Erd 247. Neprun duzu berriz oihan belzetan kausitzen den elhorri belzaren frutua bezala,<br />
baxa arana iduri duena. Mong 594. Sanson zenak bezala, ez othe zuen lepho-gibela, xara beltz bat iduri,<br />
alimaleko ile batzuz estalia? <strong>Bar</strong>b Sup 145. Otsoak baso baltzara, / azeri zarrak lexara. Enb 147. Bixi ziñian<br />
eder / lorategi baten, / ez eutzula ezek be / kalterik egiten; / ta ikusirik nitzala / ni urreratuten, / sasi baltzak<br />
albotik / egin eutzun urten, / galazo gurarikan / zu niganatuten. Ib. 121. Hunek (azkonak) ere oihan edo larre<br />
beltzak maite. GaztAlm 1934, 50 (ap. DRA). Gure <strong>Euskal</strong>-Herria / ez zaiku, ez, hilen. / Argiak jabaldurik oihan<br />
beltz guzia, / [...] / Euskadik izanen du bere iduzkia. Iratz 28. Mendibide, txarra edo-ta oianbeltzean. Etxde JJ<br />
88. Utzi nuan iekitzen lizunkerizko oian beltza. Or Aitork 37. Herrirat heltzeko oihan beltz bati <strong>bar</strong>na joan behar<br />
zen mendi bati gora. JEtchep 15. Oihan-beltz, desertu, hartz-lehoinen orroa, ohoin basa... ikanen du zer aipa! Lf<br />
ELit 255.<br />
Alemaniko "Oian beltz" deritzan baso ikaragarrian. Munita 139 (traducción de Schwarzwald).<br />
II (Sust.). 1. (Lar), baltz (V-gip; Lcc). Negro (de raza negra). "Negro de Guinea, Guineako balza" Lcc.<br />
"Guineo, baile, beltzen dantza" Lar. "Negro africano, etíope de las Escrituras. Ez dogu ezagutu guk baltzik gure<br />
aldietan" Etxba Eib. Etiopiako beltz bat zuritzen danean, eta katamotzak uzten dituanean bere mantxak,<br />
utziko dituzue zuek ere gaizkiz gaizki ibiltzeko oiturak. AA III 499. Pasatzeko modurik / badezu <strong>bar</strong>kuan, /<br />
Txinako beltzetara / obe dezu juan. Xe 175. Errana da bere buruari epherik emaiten ez duenaz, lanean ari dela<br />
beltz bat bezala. Prop 1881, 228. Habanako kalietan ikusi izandu det gauza arrigarri bat. Beltz bat, amukua<br />
abuan sartu, su eman eta jaten. Sor AuOst 76. Beste arkaitz batian erakusten dira demoniuaren arrastuak, zeña<br />
agertu zitzaion izutu nairik, Etiopiako beltz baten antza arturik. Bv AsL 184. Afrikako beltzen, Ameriketako<br />
salbaien eta Ozeaniako lehen elgar yaten zutenen pare. Elsb Fram 80. Alan erakutsi eben / Dominikanoak / beti<br />
beti goitu ta / baltz Haitianoak. Azc PB 207. Irakurliak itanduko dau Apirkako baltz arek euzkeraz itz-egiten<br />
zelan ekijan. Kk Ab I 83. Baltz euzkeldun a ume txiki-txikija zan aldijan, gixon zuri bijotz gogordunak [...]<br />
baltzok arrapetan ebezan aberiak balitzaz. Ib. 83. Emakume andaluzitar bat, jazband jotzen zuen beltzarekin<br />
dantzatzen etzan ba! A<strong>Bar</strong> Goi 15. Iru beltz <strong>bar</strong>renen, ixkilluz ongi jantzita. JAIraz Bizia 78. Europar kultura<br />
hortaz jabetzea on da, bereziki Beltzen eta Orien abertzaletasun borrokariak jotzen duenean. Mde Pr 42. Beltz<br />
hunek begitarte propia zuen. Etzuen frango beltzek bezala sudurra matatua, lehertua. JEtchep 84. Zuri, beltz edo<br />
gorri, haurrak jaio egiten dira mundura. Arti Ipuin 78. Ogei-bat milla kristau bizi ziran: arabiarrak, bereberetarrak,<br />
tuareg-tarrak, beltzak, nastuak eta ainbeste arraza. Anab Aprika 43. Eman opioa bildurrik gabe indio<br />
txepel oiei, ogi pozoitua Australiakoei, mikrobio txarrez jositako maindireak Afrikako beltzei. Vill Jaink 85s.<br />
Etzirela hola deus entseatu gabe beren gisa utzi behar untzixkan ziren lau beltz mahometanoak. Ardoy SFran<br />
246. Eta hara non esaten didan beltz batek: Berorrek jo du noski Colombiako martxa ontzian. MEIG I 60.<br />
Persona perteneciente a una raza de piel oscura. Utzi, utzi, Gaztelako hitzera txoralda horri: Mairu kutsu,<br />
judu kirats, beltz eta billau usai geiegi dabil erri horietan. Lar Cor 153. Nundik-nora ibilli az orrekaz<br />
jitanuokaz? Nundik etorri az orrekaz baltzokaz, neure laztana? Echta Jos 18. Arrantzaleok alkartu ziran, / Batu<br />
zan euren batzarra, / Erabagitten zer egingo zan, / Betorren Aprikatarra. / Esaten eben neurtuko dogu, / Orren<br />
baltzorren inddarra. Ib. 121 (se refiere a piratas berberiscos).<br />
2. (Lar, Añ), baltz (Lar, Añ). "Negrura, negregura, negror, beltza, baltza, beztasuna, baztasuna" Lar (v. tbn.<br />
Añ). Alde ditzadan begi ôk / beltz ontatik / argitara, Iainko garbi. "De esta negrura a la luz". Or BM 32.<br />
Zerua, auspez dagon katillu-<strong>bar</strong>rua, / argi-intziritan zijoak galdua. / Ta ni, aren aurrean, laiño-lits bat nauk, /<br />
beltzean urtua. NEtx LBB 209.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
770
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
3. Liberal (en política). "Baltza. Durante y después de las guerras carlistas: liberal. Txapel zurixak errixan<br />
sartu baño len, baltzak urten biar izan eben" Etxba Eib. Cf. infra GORRI-BELTZ. Fedea da beltzaren / odol<br />
egarria [='sed de sangre de liberal'], / ondamen, suba, garra / ta lapurreria. Echag 167. Txuri ta beltzik bage /<br />
leneko legean / guztiok bizi giñan / gloriyan pakean. Ib. 167. Andoaingo Elizan / oliyo ugari / arin iriki diye /<br />
karlistak beltzari. CartAnd 408. <strong>Euskal</strong>dun guztiak, / morroi-nagusiak, / beltz eta zuriak, / batuko gaitu bizi- / -<br />
modu berriak. It Fab 213. Beltzak eta zuriak / Muñagorrirekin / geldituko gerade / bandera batekin. Ib. 212.<br />
Bozkatzeko aintzinean, anhitz egunez, [...], aitak semen kontra, semeak aiten kontra, xuriak beltzen edo gorrien,<br />
eta azken hauk xurien kontra ikhusi dire. Elsb Fram 147. Combes beltzak nahi badu, egin dezotela beltzuri. HU<br />
Aurp 144. Gorriak eta beltzak, bi aldiz, erriaren ondasunak zaintzeko iaioena bezela, gizon ura udaletxean<br />
sartzeko jo ta ausi zakarrean ibilli ziran. Ag G 220. Debako liberalak, / (Ernioko beltzak), / Zazpi errialengatik /<br />
Odola salduak. Or SCruz 72. Albizturko baserri batean Santa Cruzen adiskide aundi bat bizi zan, Mugertza<br />
izena. Adiskide zulako, ez bestegatik il omen zuten beltzak. Ib. 91. Liberalakin ondo etortzen zalako ori beltz<br />
samarra da. Ib. 88. Karlisten lenengo gudatian zan. Gudate aren lenengo aldian baltzak eta zuriak, edo karlistak<br />
eta liberalak, alkarri ezeutsien kuartelik emoten. Kk Ab II 24s. Beltzak eta zuriak, arrotzen abo-txulora begira<br />
zeuden, bañan arrotzen arpegiya illargi-betea bezela azaldu zan, urak nastuen zebiltzan garaiz. Inzag RIEV<br />
1933, 418. Prantzesak ez ezik, "beltzak" ere, liberalak alegia, ederki dantzatu zituzten prailleak, bere aitorrez<br />
baitakigu, Zarauzko komentuko Aita-Nagusi zela, 1848an, beltzak bi aldiz eraman zutela txispa artean. Etxde 16<br />
Seme 160.<br />
4. Vino tinto. Cf. ARDO BELTZ (s.v. ardo). Nun da moskatel ta manzanilla / nun da Rotako baltz fina?<br />
Azc PB 79. Moxoloren ardangelan bituta, [...], arrapatzen zuten jakia ioranez iruntzitzen, beltzetik edo zuritik<br />
zurrutean. Ag G 165. Egarri danentzat aor / zurija naiz baltza... Enb 209. Anton Kokok mandoka dakar / beltza,<br />
<strong>bar</strong>na berotzeko. "Antonio el arriero trae el vino negro por cargas". Or Eus 158. Edan ezak --esan diote-- / joan<br />
dakikan asarre; / beltzaren bidez asarre zana / aren bidez adiskide. Ib. 174. Zâtoko beltz artatik noizean bein<br />
kurka, / iturriko zuritik naiz izan lau xorta. Or Eus 284. Goizean zuria ta / atsaldian baltza, / eten bako txurrutai<br />
/ an ekiten dautsa. BEnb NereA 28. Ura gustatzen zaigu eskuak / ta arpegia garbitzeko: / baña napar beltza bear<br />
degu, / eztarria bustitzeko. NEtx LBB 369.<br />
5. Cosa negra. "Beltz bat baduzu kopetan, vous avez une tâche noire au front. Oihanpean beltz bat ikusi nuen,<br />
je vis sous le bois quelque chose de noir" Dv. Nik badakit beltz guztiak eztirala ikatzak eta zuri guztiak iriñak<br />
ere ez. Ag G 47. Emaztegaiari begira zegoelarik, errukirik gabe ohartuz haren larruaren zimurtxo bakoitzari,<br />
haren begi-petako beltzari. Mde HaurB 35.<br />
6. Negra (figura musical). Neurketa-eredurako artzen dan eres-neurriya laukua (compasillo) da, eta laukua<br />
deitzen diyot eres-neurri ontan lau beltz sartzen diralako; bikuan (binario) bi beltz sartzen dira. Lau ordez<br />
irukuan (tres por cuatro) iru beltz sartzen dira. LzM EEs 1912, 105.<br />
7. Oscuridad (fig.), situación atrasada, penosa. Aurreratua bizi ez naiz ni / bizitzen naizen etxian; / ni beti<br />
antxe nago tristerik / ezarri nauten beltzean. Xa in Uzt EBT 89.<br />
8. (Referido a las cartas). Figura (sota, caballo o rey). "Beltzak: xota, zaldi eta errege (G-azp-goi, AN-gip)"<br />
Gte Erd 192 s.v. kartak.<br />
9. (S). Miembro de uno de los grupos de la mascarada suletina. "En la indumentaria del [grupo] primero<br />
predomina el color rojo, y en la del segundo, el negro. De ahí que se les conozca como gorriak, y beltzak" M. A.<br />
Garamendi ASJU 1990, 910. Cf. beltzeria.<br />
III (Adv.). Pérfidamente, malvadamente. Bitarte ontan kristau izenaren kaltez beltz jardun zan gogaiztoa<br />
agintariyen eskuz, sinisleen odolez baztarrak gorrituaz. J.M. Tolosa EEs 1913, 162.<br />
- BELTX (G, AN-gip-5vill, L-sar, BN-ad-ciz, Sal, R, S; Lar, Añ, Dv, H; belx Arch VocGr 204; baltx V-gip; Lar,<br />
H). Ref.: A; Lrq; Etxba Eib (baltx); EAEL 219, Gte Erd 71. (Forma con palatalización expresiva). Tr. En<br />
textos vizcaínos sólo hallamos algún ej. moderno. a) (Adj.). Negro; moreno. "Negro, beltza, beltxa, baltza,<br />
baltxa" Lar. "Palominas uvas, mats beltxak" Ib. "Belx, brun, brune" Arch VocGr 204. "Beltx, diminutif de beltz"<br />
Dv. "Diminutifs de beltza, baltza: beltxa, baltxa. Txori beltxa, petit oiseau noir" H. "Negro" A. "No sé otros<br />
nombres de berzas que a la de invierno aza beltx, al repollo burumo y al brogil pella" Mdg 146. "Noir. Dim. de<br />
beltz" Lrq. Anaiatasun hunetakoen arropa biz [...] ez guzia belxa, ez guzia xuria, baina hauts kolorea duena.<br />
Harb 424s. Harri belxak mazkor korala bezalakoak. INav 81. Harrisko xabalak et belxak. Ib. 118. Ai ene begi<br />
beltxak / ilik naukazu / euki egizu piedade / ta piztu naizu. Gamiz 203. Len amakia egin diguk gure hizkuntza, ta<br />
orain alabakia, beiñ txuri, ta gero beltx. Lar DT CCIV. Lur beltxak ogi txuria (AN). "Donde menos se piensa<br />
salta la liebre". Aq p. 63. Ale, gormant xarra, / hola behar izana jarri, / hire tripa beltxa / eztuk ez egarri. AstLas<br />
27. Gizon harek orai, / emaztia ero baleza, / harentako lizateke / ifernuko leze beltxa. Ib. 30. Hunek izanen ditu,<br />
erdian, Jesusen eta Mariaren bihotz sakratuak, estofa beltxez eginak. JesBih 417. Xoilki funtsa beltxa izanen du,<br />
eta gurutzea, khordoina eta hupak xuriak. Ib. 407. [Katamotzak] guztiz zeban kolore gorri oritarako ederra,<br />
bere pikort beltx distiatuakin unetik unera or emen txit egoki apaingarritua. Izt C 193. Eztago xaurien eskiuan<br />
egotia xuri edo beltx bilo bakotx bat. Hual Mt 5, 36 (Dv, Samper xuri edo beltx; Lç xuri ezpa beltz, Ur zuria edo<br />
beltza, SalabBN xuri ez belz, Echn ez zuri t'ez beltz). Asasona zazu olio, biper beltx, perrexila eta<br />
<strong>bar</strong>atxuriarekin. ECocin 17. Zapata txarolatubak, / zillarrezko bretxa, / mantelin sedazkua, / enkajia beltxa. Xe<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
771
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
180. Begiyak beltxak, musu biribill, / zuri-gorriya larrua. Ib. 314. Bethi aho-xokoan zagokalarik bere pipa motx<br />
eta beltxa. Elzb PAd 13. Ethorriko duk orena, hik ere hartuko ditukana hireak eta asto beltxarenak! Ib. 59.<br />
Birjinaren bultu beltx bat. Zby RIEV 1908, 295. Bele beltxak haragi / puska bat mokoan. Ib. 759. Athera zuen<br />
sakelatik kanibet edo nabala gider beltx bat zuena. Elsb Fram 79. Serora beltx ala xuri, ala andre xapeldun,<br />
eman ditela nahuten bezala; elgarrekin edo elgarretarik berex. HU Zez 179. Bai zazointuzgero ere, anitxek<br />
biltandei [txutxika] tinte beltx egiteko. Mdg 131. Berinazko punpulatto batzu, <strong>bar</strong>nean ageri zutenak hari beltx<br />
mehe bihurdikatu bat. JE Bur 72. Etxeko ollo txuriya baño / kanpoko beltxa naiago. Noe 126. Afrikako morobeltx<br />
baten soin txarra belhaunetaraino heltzen ez zitzaiola. <strong>Bar</strong>b Sup VII. Bipher-beltx gostu bat ezin erranezkoa<br />
bazuen han, aho zolan. Ib. 33. Trikota beltx hunen ahal bezen laster akhabatzera. Ib. 54. Gizagaizo Ellande!<br />
Aditu behar ditu bereak eta asto beltxarenak! Ib. 73. Pittikaren ilearen legunaren / Leguna; / Xuri ta beltx,<br />
pittika bat, gu bientzat / Fortuna. Ox 112. Ostatua ta autueta zala-ta, nire amak sein baltx bat ekarri eban. "Mi<br />
madre vino a darme un negrito". Or Tormes 9. Gurdia gaitu, ardatza igurtzi, bei Beltxa uztartu. 'La Mourette'.<br />
Or Mi 115. Txuriak eta beltxak / Mendian ardiak, / Zuk ere ez dituzu / Bentaja guziak. Inza in Jaukol Biozk IX.<br />
Kaiet-ek, ttutta-beltxa / harturik eskura, / Hartz-ama botatu du / lau zangoez gora. Etcham 232. Aren buru xoil<br />
ta begi beltx biziak. Ldi IL 23. Baba beltxarena soillik esanen dizut nik / --taiu berau baitute bestelako guzik--.<br />
"La del haba egipcia". Or Eus 49. Andre Garaziz geroz egin da Letari / Iribasen dagoen San Permin beltxari. "A<br />
San Fermín el Negro". Ib. 247. Zer da hantxeko mamu beltxa ogi-alhor horren erdian? Lf Murtuts 7. Matxinek,<br />
begi bizi beltxak zittun; ille beltz kiskurra ta larru kolorea beltzarana txit. Etxde AlosT 22. Kape beltxa kea<br />
dariola, ta miztela naiz pattarra gañean. NEtx Antz 122. Eskopeta kargatu nuen / neuretzat zorigaitzian / bai eta<br />
ere deskargatu / aphez beltxaren gainian. Balad 210. Eiz-or espaiñol beltx bat aztaletan zerraien nekez. Mde Pr<br />
100. Adatsa berriz, beltx eta kiskur. Etxde JJ 215. Begiak erne zituen, begitartea beltx, mehail eta idor. JEtchep<br />
79. Zapeta punta luzeak zituen, beltxak, eta galtzerdi zuhailak. Ib. 79. Hogoi urteko mutiko bat zen, ttipi eta<br />
beltx. Ib. 113. Zion bigotedun beltx argal batek. Ugalde Iltz 47. Begitu eidazu begi urdin eder orrekaz nire begi<br />
txiki baltx onetara. Azurm in Gand Elorri 145. Biper gorri edo biper beltx, jendeak hor baitziren haatik, untzi<br />
horietan ez dakigu nola bat bestearen gainean metatuak. Ardoy SFran 192. Makiña, eskuitik ezkerrera... Letrak,<br />
ezkerretik eskuira... Ttantto beltxak papela illuntzen... NEtx LBB 104.<br />
(Como apodo). Zertara jiten zira, / Plazara dantzara? / Jentek erraiten die, / Izorra zirela. / Izorra baniz<br />
ere, / Badakit nur ganik, / Belxareneko seme / Pollitaren ganik (S). Canc. pop. (Col. Chaho; ap. DRA). Irungo<br />
Beltxa an azaldu zan Naparroan, Prantzi-mugako erri batean. Or SCruz 79. Oialarena ongi iduri zait / --dio<br />
Beltxak saietsetik--. Or Eus 196. An dute bertsolari Salditseko Beltxa, / ziri-bertsuak sartzen ez guziz aketsa. Ib.<br />
14. "Napar Beltxa" esaten zidatean, eta ordun adierazi, Areson azia nindutela. Or QA 41.<br />
Behar zen gero, guk dioguna, xurian beltxa sinatu. Prop 1920 [sic], 62 (ap. DRA).<br />
Liberal. Gure kontra espantuz / Hango dama beltxek, / Presentatu ginela / Sobera berantxe, /<br />
<strong>Bar</strong>kamendurik etzela / Guretzat oraixe. Bordel 48.<br />
Negativo, desfavorable. Eta horrek, hain zuzen, erakutsi behar dio alderdi horiek, xuri, beltx eta gorri, bere<br />
begiz ikusi dituen dohakabeari zer diren eta zer ez diren. MIH 384.<br />
b) (Sust.). Negra (figura musical). Onela, musikan bezala, lau beltx, naiz iru beltx bi kakodunekin, naiz bi<br />
beltx lau kakodunekin. "Cuatro negras, o tres negras con dos corcheas, o dos negras con cuatro corcheas". Or<br />
Poem 518. Silaba baten orde biga heldu bazaizko burura, bi kortxea emanen ditu kantatzean beltx baten lekuan.<br />
Lf ELit 40.<br />
- BELTXAK ETA XURIAK JASAN. "Éprouver de grandes angoisses, [...] souffrir mort et passion, [...] beltxak<br />
eta xuriak jasan, xintximariak ikusi (edo pairatu)" Herr 13-6-1957, 4.<br />
- BELTX-BELTX. Intens. de beltx. Cf. BELTZ-BELTZ. --Zer moduzko zezenak izan dituzte aurten<br />
Santiaguetan? --Txit ederrak. --Eriotzakoak al ziran? --Etziran eriotzakoak; baña ez ta nola naikoak ere:<br />
lenbizikoa, beltxarana; bigarrena, beltxa; irugarrena, beltxagoa; laugarrena, beltx-beltxa; eta bostgarrena,<br />
beltxen-beltxena. Ezale 1897, 302. Bainan zen zezen bat beltxa, bel-beltxa. EskLAlm 1900, 17 (ap. DRA). Beste<br />
bi [kaskaneta] beltx-beltx ensaiatutzen / ibillitubak jai ta aste, / beren ordua bete danian / aik ere deitu dituzte.<br />
Tx B II 38.<br />
- BELTX-BELTXIK. Erleak asi dira, beltx beltxik, / billatuz beren tegia. Or Eus 417 (se refiere<br />
metafóricamente a un grupo de sarcerdotes).<br />
- BELTXIK. Siendo oscuro, moreno. Ierusalengo donzeillak, / Ni beltxik naiz ederra. Hm 154.<br />
- BELTZA EGIN. Hacer una faena. "Baltza egin (V-gip), engañar a uno" A. "Beltza egin du ori egitea (G-azp,<br />
AN-gip)" Gte Erd 285. Ala-olako adiskidea: Beltza egin didazu ta eztizut berealakoan <strong>bar</strong>katuko. Ldi in Or<br />
BM 8. Beltza egin zion Dionisiok. Izan ere, arrizko biotza bear zukean Dionisiok, egin zuena egiteko. Zait Plat<br />
18.<br />
"Báltzak eiñ, hacer cosas pésimas" Iz ArOñ.<br />
- BELTZA GERTATU. Suceder una desgracia. "Beltza gertatu da (G-azp-goi, AN-gip)" Gte Erd 285.<br />
- BELTZAK ERAKUTSI. Hacer pasarlo mal. <strong>Bar</strong>katzen zizkat arrebatzakoari neri erakutsi zizkidan latzak<br />
eta beltzak. A Ardi 20.<br />
- BELTZAK IKUSI. Pasar apuros, dificultades. "Istillu beltzak ikusi zituen (AN-gip), beltzak ikusi (V-arr)" Gte<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
772
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Erd 277. v. GORRIAK IKUSI. Oso abaildua dago, latzak eta beltzak ikusten bizi da errukarriau. A Ardi 99s.<br />
Inglaterrarengandik, beltzak eta gorriak ikusi bear izan ditu. Ldi IL 167. Ok beltzak ikusi bearrak ziren,<br />
gizajoak. Izeta DirG 95. Igo-aurretik edo ondotik, gorriak eta beltzak nola ikusi izan zituzten. Berron Kijote 169.<br />
- BELTZAK PASATU. Sufrir desgracias, pasar apuros. "Orrek pasa ditu beltzak (G-azp-goi)" Gte Erd 277 s.v.<br />
sufritu.<br />
- BELTZA PASATU (-au V-arr-gip). Suceder una desgracia. "Beltza pasau, uste eztako bat edo ezbehar bat<br />
gertatu. Beltza pasau jatan atzo plaian. Etxosten ba erropa guztiak arrapau..." Elexp Berg. "Baltza pasau da (Varr-gip)"<br />
Gte Erd 285. Cf. BELTZAK PASATU.<br />
- BELTZAREN BELTZ. Oscuridad grande. Esku muturrez garbitu du eskui-aldeko kristal bat. Kanpoa,<br />
erensugearen aoa da, beltzaren beltzak sakondua. NEtx LBB 107.<br />
- BELTZAREN BELTZAZ. De tan negro. Eztabe agiri ez begi, ez betulerik baltzaren baltzaz. Mg PAb 124.<br />
- BELTZA SAKATU. "Baltza sakatu (V-m), engañar a uno" A.<br />
- BELTZ-BELAR. "Escrofularia nudosa, beltza-belarra [sic]" Labayru Hist 474. v. BELAR BELTZ.<br />
- BELTZ-BELTZ (Hb ap. Lh; bel-beltz V-gip; bal-baltz V-gip). Ref.: Iz ArOñ (balbaltzak); Elexp Berg (belbeltz).<br />
"Beltz-beltz (Hb), tout noir" Lh. "Balbaltzak, muy negros" Iz ArOñ. "Bel-beltz, muy negro" Elexp Berg.<br />
"Bel-beltz zeuan zerua" Ib. Asentuak beltz-beltzak daude, zokho guziak herrautsez eta amaraunez betheak. Dv<br />
Lab 213. Bazuen ahoaren eskuineko xokhoan pipa motz bat beltz-beltza. Elzb PAd 7. Soinean zituen galtzak eta<br />
bizkarrean zinzilika zuen maripulisa oihal beltz ederrezkoak ziren [...]; <strong>bar</strong>neko seda leguna, dir-dir-dir egiten<br />
zuena, hura ere beltz-beltza. Ib. 4. Zaku hura, bel-beltza zuen kanpoz bainan xuri <strong>bar</strong>nez. Prop 1894, 267. Zapi<br />
aundi bat beltz-beltza, berriz, / ontzi-gañean. Jaukol Biozk 36. Illargijaren Mendijetako Bakalduna, baltz-baltza<br />
da. Altuna 22. Bixar andi baltz-baltza ebana. Kk Ab II 98. Arbolen ostoak bel-beltzak ageri. Anab Poli 105.<br />
<strong>Bar</strong>-ean bi gizon bel-beltzak zeuden zerbitzari. Anab Aprika 30.<br />
Tremendo, muy trágico. Dana gorri-gorri eta baltz-baltz. Dana negarra, sua, odola eta eriotza. Alzola<br />
Atalak 64.<br />
Muy cerrado. Oihan bel-beltz batean. Prop 1903, 28.<br />
- BELTZ-BELTZA. (Estar, etc.) muy negro, muy oscuro. Hanbateki belz belza, hotz hotza, itzala bezala,<br />
dago gizona mundu hontan. Tt Onsa 103. Hertzeak beltz beltza egin arteraino. Elsb Fram 148. Hedoi itsusi<br />
batzu / airean dabiltza; / Laster dute zerua / ezartzen beltz beltza. Zby RIEV 1908, 771. Behin, lau urtheko haur<br />
bat erori zen putzu baterat eta han itho; hain ongi itho, non, uretik athera zutenean, beltz-beltza baitzen eta<br />
osoki hoztua. Jnn SBi 73. Han zauden dotzena bat haur gazte, [...], Igandeko egun hura guzia xeminei garbitzen<br />
iraganik beltz-beltza eginak. Arb Igand 84. Karriketan koka ahala, ikus ahala urrun, beltz beltza oro; lurra ez<br />
ageri. HU Zez 159. Iturri batzuetarik ura bero-beroa eta beltz-beltza heldu da. Ib. 16. Bi orenetako ikus zitazken<br />
hiru erregebideak beltz beltza gizonez estaliak. JE Bur 24. Eta, athorra-mahunkas, bulhar batzu gaitzak athorra<br />
hartarik beltz beltza ageri. <strong>Bar</strong>b Sup 148. Españolek eliza bi aldiz errerik, beltz beltza egin da eta beltz beltza<br />
egon. <strong>Bar</strong>b Leg 126. Ordu berean zerua ilhuntzen hasi zunan, beltz beltza jartzen. JEtchep 44. Ene axala xuri<br />
dago ta / honen <strong>bar</strong>nea beltz-beltza. Xa EzinB 86.<br />
Muy triste, muy sombrío. Athera nintzen beraz tribunaletik eta joan etxerat gogoa bel-beltza. Prop 1893,<br />
179.<br />
- BELTZ BEZTI. "Beltz bezti, vêtu de noir" Dv. Cf. ejs. de beltzez bezti-, beltzez jantzi s.v. BELTZEZ.<br />
- BELTZEAN. a) A oscuras. Haren aldian pixtu xiribitak, bere argi goibelaz illunpian utziz gelako inguruak,<br />
beltzian zauzkan gizona eta hango gauzak. Atheka 89.<br />
b) "Beltzean (R-uzt), azken beltzean (BN-lab, R), a la fuerza, a falta de cosa mejor, en último caso" A. v.<br />
AZKEN BELTZEAN. Zuzenki diardun irian sartu, lurralde ontako ekandu gurenak ostikopetu, opa duzuna<br />
arrapatu ta beltzean daramazu. Zait Sof 133. Orain ere berriz diotsut. Neskatx ok len-bai-len ona ekarri,<br />
beltzean eta zure olde gabe, lurralde ontako bizilagun izan nai ezpaduzu. Ib. 133. Ez al duzu esango sari onez?<br />
Esatea daukadezu, beltzean. Ib. 90.<br />
- BELTZEZ. (Vestir, pintar, etc.) de negro. "Baltzez (Vc) (vestirse) de negro" A. Eliza beraz ezta belzez<br />
estalzen, ez eta ülhünki ari kantatzen, lürreko honen galzia gatik? Bp II 128. Beltzez janzi zan zerua, lurra<br />
dardaraz zebillen eta arriak auts biurtzen ziran. AA I 521. Bordagain beztitzen du beltzez kasta-gotak. Hb Esk<br />
136. Galaad-tar guziak beltzez janzita. Lard 182. Atharratzeko zeñiak berak arrapikatzen; / Hanko jente<br />
gazteriak beltzez beztitzen. ChantP 286. Ez da betiko ordu txar areen gomutgarria, / Estaldu daizun baltzez<br />
arpegi orren argia. AB AmaE 442. Itxaropenak illten diranean arimea baltzez jantzirik gelditu oi da. Ag Kr 163.<br />
Gizon azkar, masal, beltzez jantzi bat an zan. A Ardi 107. Ildakoaren emaztea bide zan, baltzez yantzia. Or<br />
Tormes 87. Ortzia dakust baltzez jantzija, / Lotsaz iñeska euzkija. Enb 134. [Burdinazko plaka xuri] huntan<br />
beltzez thindaturik herriaren bi izenak. JE Ber 38. Jauregiko guztijai be baltzez jantzi erazo eutsen. Otx 93.<br />
Beltzez jantzi da zearo itxasaldetik zeru-muga. TAg Uzt 130. Garai batean aingerurikan / ola etzan jazten<br />
beltzez. Uzt Auspoa 67, 106. Aizea suak eta kheak aldika gorriz argitua, aldika beltzez ilhundua. Osk Kurl 123.<br />
Ango lagunak baltzez jantzita dagoz. Erkiag BatB 168. Il da bertsolaria, / erriko kantari, / basarri ingurua<br />
/beltzez da estali. NEtx LBB 374. Gauaz [zentozten zuek], eliz-atorra-jantzian, zuziak piztu-ta, errezuan, beltzez<br />
estaliak. Berron Kijote 211.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
773
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
v. tbn. Apaol 77. Moc Damu 5. Jaukol Biozk 36. A<strong>Bar</strong> Goi 62. JAIraz Bizia 127. Mde Po 28. Arti Tobera 263.<br />
Anab Aprika 17. Lab SuEm 195. Baltzez: Azc PB 71. Laux AB 23.<br />
BELTXEZ. (Forma con palat. expresiva). Bakarra zitaken hor gaindi beltxez bezti. Ardoy SFran 218.<br />
Errienta, bere paperak eskuan, antzoki zolan izanen da beltxez bezti, xingola bat seinale, eginkizunen<br />
kudeatzeko. Lf in Casve SGrazi 12.<br />
- BELTZEZKO. "Baltzezko, (cosa) de negro" A.<br />
- BELTZ-GORRI (G ap. A; bezgorri Hb ap. Lh). a) "(G), color cobrizo" A "(Hb), violet" Lh. . Larre belz<br />
gorri len ziradenak / dira orain txit berdeak. Ill Pill 3.<br />
b) Negro y rojo; tinto y rosado. Matsaren emakaia / pozkida osua, / almen pare gabia / txitez doatsua; / beltz<br />
gorria kolorez, / indarrez garbua, / adimentuz argia, / auxe da ardua. JanEd II 10. Ur egosi epelak / eta iturriak<br />
/ ez ditu murritutzen / nere egarriak; / obeto kendutzen du / ardo beltz gorriak. Ib. 12. "Matxinoak" Azpeitin /<br />
Jesus-zigortzaile, / aurpegia beltz-gorri / beti ikus bait-zaie. "El rostro pintado de rojo y negro". Or Eus 211.<br />
- BELTZIK. (Estar, etc.) triste. "Untsa beltzik dago (BN-baig), está bien triste" A. Herriko bestan, gazte<br />
lagunak / kantuz plazara dohazi; / eta ni beltzik etxe zokhoan; / irri egiten ahantzi! Elzb Po 195. Illobi guztiz<br />
eder bat egin / Dautsie madaripien ; / Txiribiri ta erliak duaz / Baltzik bidiak betien. Enb 43.<br />
Herioa hor heldu da / Beltzik eta ilhunik. "La mort vient noire et sombre". Michel LPB 419.<br />
Nun hindabilan, beltzik, errak, herioa. Ox 82.<br />
(Estar, etc. negro). Ortzea baltzik, mendijak zuri, / Lurra gogortuta ixotzak. Enb 42.<br />
(Vestir, etc.) de negro. Kale erdian agurtu dot baltzik jantziriko andra bat. Alzola Atalak 67.<br />
"Itxura beltzik ioan da, il s'en est allé sombre, préocupé" H.<br />
- BELTZ ILUN (baltz ilun V-gip ap. A; Lar). a) "Zaino, se aplica al caballo castaño obscuro, que por lo regular<br />
tiene malos resabios, zaldi balzilluna" Lar. "Baltz illun (V-gip), color castaño" A. b) Tenebroso, terrible. Nik<br />
ua maiteago, ta ua eraman zidan eriotza gorrotoago ta bildurrago, etsai beltzillun ua. "Atrocissimam<br />
inimicam". Or Aitork 83. Argi naza Zure errukiak eta galde bezaiet gizonen kastigu izkutueri ta Adanen semeen<br />
samin txit beltzilluneri. "Tenebrossisimae contritiones". Ib. 201.<br />
- BELTZ-JENDE. "Belzgende (BN, Sc), clase de vestiduras negras" A.<br />
- BELTZ-NABAR. Zelaia betez dator Leitzar arranditsu: / âri ille-motza dakar, beltz-na<strong>bar</strong>ra musu.<br />
"Blanquinegro de morro". Or Eus 28.<br />
- BELTZ-HORI. "Fuliginoso" DRA, que cita a T-L.<br />
- BELTZ PITIN. "Baltz pitin (V-m), cereza negra pequeña" A.<br />
- BELTZ-URDIN. Negro azulado, azul negruzco; amoratado. Moko oria dezu, / luma beltz-urdiña, / begia<br />
berriz galant, / argi eta fiña. It Fab 67. Ordutik katxet jartzen baitzen eta kaskaño batez igortzen baitzinuen,<br />
beltz-urdin, hoztua, eskalapoin itze, bil untzirat. JE Bur 59. Beor gazte beltzurdin, kopetan izarra, / ez zun oraiño<br />
suma mindua bizkarra. "Una joven yegua negra azulada". Or Eus 359. Artoak zuri-gorri egonik luzaro, / beltzurdin<br />
biurtzeko oraindik urtaro. "Tiempo es todavía de que el maíz, que largo tiempo ha estado pálido y rojo, se<br />
vuelva azul negruzco". Ib. 274.<br />
- BELTZ-ZURI (beltzuri S ap. Lh; beltz-xuri S ap. Lh; belzxuri Arch VocGr, Darthayet Manuel 230, Dv A;<br />
beltxuri H; belxuri L, BN, S ap. Lh; betxuri Lar, Hb ap. Lh (bex-); bezxuri Hb ap. Lh).<br />
a) Gris. "Tordillo, color, betxuria. Lat. Nigror canis albicans" Lar. "Gris, grise" Arch VocGr. "Belzxuri, gris" Dv,<br />
que cita a Darthayet. "Beltxuria, gris, noir tirant sur le blanc" H, que lo distingue de xuri-beltxa "blanc et noir<br />
mêlés". "Belxuri (L, BN, S; Hb), beltz-xuri (S-saug), gris" Lh. "Beltzuri (S-saug), gris. Ahüntzbeltzuri, nom d'une<br />
propriété de Sauguis, 'la chèvre grise" Ib. "Bexuri (Hb), gris pommelé" Ib. Cf. Lar: "Loro, entre blanco y negro,<br />
beztxuri artea"; cf. beltzuriki.<br />
b) Negro y blanco. Jakiña da zigoña / dala egaztia, / lepa luze, moko me, / andi, beltz-zuria. It Fab 86.<br />
- GORRI-BELTZ. Republicano; radical. Hemenxet aipatu behar izan dugu Rouanet Paristar deputatu gorri<br />
beltz delako batek Eskual-herrian egin zuela zerasalako itzulia. HU Zez 121. Judutiar eta framazon gorri-beltz<br />
hoitarik hogoi-ta hamar baizik ez ziren sartu. Ib. 88. Nor uste duzue direla jaun horren etsaiak? Hek dire oroz<br />
gainetik, dioenaz, gorri beltzak, socialistes, radicaux, eta holako herradun bazter-nahasle guziak. HU Aurp 81.<br />
Gorri-beltzak etsai dituenaz geroz, bera xuria ote da beraz? Ib. 81. "Radicaux-socialistes" direlako gorbeltzak.<br />
Eskual 24-10-1913 (ap. DRA). Egun batez hasi zen Moro... gorri-beltza aphezen kontra. GaztAlm 1934, 125 (ap.<br />
DRA).<br />
Etim. Ha sido relacionado con aquit. Belex y con ibér. Beles, cuyo representante vasco normal sería *berets o<br />
*beretz. Podría considerarse a beltz como variante nacida en segundo miembro de compuesto que ha llegado a<br />
sustituir y eliminar a la variante autónoma, lo que explicaría el mantenimiento de -l-. Los orígenes de la fórma<br />
sincopada de composición son además bastante lejanos, puesto que al parecer se encuentra ya en aquit.<br />
Aherbelste deo y [H]arbelsis (cf. Harbelexsis), y en ib. Bennabels, Sanibelser, Adimels, atabels, anbels.<br />
beltzaan. v. beltzaran.<br />
(beltzadura). Deu-li gardar la man destra si a alguna belçadura. (1328). Arzam 166. Cf. belztura.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
774
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beltzagi (BN-baig, Sal ap. A; Foix ap. Lh). "Beltzagi (BN-baig, Sal), ranilla? enfermedad por la que cojea el<br />
ganado lanar. Beltzagia bi aztaparren artean ozpel xuri batzuk txu (Sal)" A. "Fourchet, maladie qui fait boiter les<br />
bêtes à laine" Lh.<br />
beltzagotu. Ennegrecer(se), oscurecer(se) más. Beltzagotuz zioan illun-na<strong>bar</strong>rean, hirur irudi ibilli<br />
zebiltzan soropillean <strong>bar</strong>rena ate-leihora buruz. Mde Pr 100. Ortzia beltzagotu zan eta ea ostera gabean sartu<br />
bear ote zuten. Anab Poli 61. Illuna<strong>bar</strong>rak beltzagotu zituan neskatxaren burutapenak. NEtx LBB 52.<br />
beltzaile (A), belztaile (Dv), beztale. Difamador, calumniador. "Celui qui noircit, qui diffame" Dv.<br />
"Ennegrecedor" A. v. beltzatzaile. Gazte fundibitailak, zahar mando edo zikhoitzak, lagunen beztaleak,<br />
yeloskor, herratsu eta mokhor guziak. Hb Egia 36. Salatari, beltzaile, Jainkoaren etsai, ozar, urgulutsu,<br />
espantukari, gaizkirako trebe. Bibl Rom 1, 30.<br />
beltzaira. Negrura; tristeza. Gai gaitz bat ziala igaran, ta geroztik haren bihotza beltzairaz betherik<br />
zagoela. Egiat 272.<br />
beltzaka. v. belztaka.<br />
beltzaldi. Situación de desgracia, aflicción. Beltzaldi astun onen sendabide bakarra Lai il zutenak idoro ta<br />
eran edo aberritik yaurti ta aienatzea omen dugu. Zait Sof 65. Ala-olako gaitza ez, larriena baiño baita, beltzaldi<br />
ori. Ib. 71. Gure beltzaldi guzietan pozten gaituna, guk ere, beltzaldian dagona, Jainkoak pozten gaitun pozez,<br />
poztu dezagun. (1 Cor 2, 4). Or MB 727 (Lç tribulazione, Dv atsekabe, [...] hestura, Ol lorraldi).<br />
beltzantz (AN-ulz), beltxantz. "Beltzántza, lo negruzco" Iz Ulz s.v. zuríe. Larrain-erdian losa garbia, /<br />
bueltaka an beor-gidari: / eraztun beltxantz orren <strong>bar</strong>nean / dirudila begi-nini. Or Eus 85.<br />
beltzapen (BN-baig ap. A; Dv). "Calomnie" Dv. "Calumnia" A.<br />
beltzar. v. belatzar.<br />
beltzaran (G, B; Urt V 380, Añ, Gèze, VocCB, VocB, Dv, H; -lz- G, B, L, S, R; VocBN), beltzaan, beltzeran (G,<br />
AN, L, S; VocCB), baltzeran (V; Añ, VocCB). Ref.: A (baltzeran, beltzaran, beltzeran, belzaran). Tr. Las<br />
formas beltzaran y beltxaran son las más extendidas, empleadas tanto al Norte como al Sur. Beltzeran y<br />
beltxeran se documentan en autores guipuzcoanos de los ss. XIX y XX. Baltzeran se encuentran entre los<br />
vizcaínos.<br />
Moreno. "Negruzco: (c.) baltzerana; (G, AN) beltzarana" Añ. "Belzaran, adj., noiraud" VocBN. "Beltzeran,<br />
beltzaran (G), baltseran, baltzeran (V), moreno, morena" VocCB.<br />
"Beltzaran, basané, brun" Dv. "Moreno" A. Juan de Lazcano beltzarana, / Gipuzkoako kapitana, / Franzez<br />
osteak jakingo du / Ura Ondarrabian zana. (Cantar de Juan de Lazcano, c. 1576). TAV 3.1.12. Izandu zituen<br />
irur-ogei ta amar ger-aldi Alemaniko herejeekin, Konstantinoplako Turkoekin, Afrikako Mairu belzaranekin ta<br />
Europako Erregeekin. Mb IArg I 196. Beltzarana zen Diego eta aski itsusia. Laph 173. Begira egiozu / Dauka<br />
artzaiñ antza, / Arpegiko azala / Baltzerana dauka. AB AmaE 360. Gazteak eta ederrak / ebazan laztanak / zuri,<br />
baltz eta gorri, / ta asko baltzeranak. Azc PB 55 (Ur PoBasc 462 kolore gorritxuak, / eta baltxeranak). Azala<br />
baltzerana eukan, begirakuna astuna; bekoki txordo edo illuna. A BGuzur 116. Ule baltzeran edo gaztaiña<br />
margokoa lepotik bera. Ag AL 23. Ondo jantzitako gizon bizardun baltzeran zabalote bat. Ag Kr 13. Aprikarrak<br />
zireala euren arpegi baltzeranakaz, da eukezala gudurako iskillo onak. Echta Jos 115. Hiru laborari ume<br />
azkarrak, gerruntze ala sorbaldak zabal, larrua beltzaan. JE Bur 26. Parregarria zan Moxolo Potolo. Laburra,<br />
zabalotea, [...], okotz biren jabea, beltzeran berde samarra. Ag G 170. Trinkoa zetorren, lodikotea; baño<br />
beltzerana, eguzkiak errea, arrotz itxurakoa. Ib. 110. Zazpi seme bera bezain mardul ta beltzeran, berekin<br />
zekartzen. Or Mi 111. Ai neure baltzerana, alperrik galdua, / mandazaiña zenduan zuk lagun artua (V-ger). A<br />
EY IV 126. Aurpegi biribil beltzerana zun, ille beltz dirdaitsua. TAg Uzt 179. Ille beltz kiskurra ta larru kolorea<br />
beltzarana txit. Etxde AlosT 22. Pozik yoian Xirdo bere. Arantza baltzerana alboko ebala. Erkiag Arran 47.<br />
Andra Mariaren irudi baltzerana, bizkaitar irudietarik iru zaarrenen artekoa. Ib. 195. Katin arpegi zuria zan;<br />
Gexina, beltzarana. Anab Poli 128. Basamortu orretan bizi da jendea, kasta askotako gizon eta emakume beltz<br />
eta beltzaranak. Anab Aprika 9. Emakume baltzeran aek jateko zerbait prestauten diardue. Erkiag BatB 118.<br />
Azalez ere len beltzeran zenun; orain ez, [...], begiz jo zun ezkero ederrik ipiñi baitzun ezin-bestean. Gazt MusIx<br />
156. Orai [gorputza] xukatua bezala eta poxi bat beltzaran bilakatua. "Comme desséché et un peu bruni". Ardoy<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
775
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
SFran 268. Ama lurra hilik dago, / ta lur-seme beltzeranak / bijilian beti, zaintzen / akaso esperantzak. Azurm<br />
HitzB 66.<br />
Negruzco, oscuro (no hablando del cuerpo humano). "Belzaran, adj. noirâtre" Gèze. Cf. A BGuzur voc.:<br />
"Baltzeran (V), beltzeran edo beltxeran (G), erderazko 'moreno' da. Gauzai baltzizkak deritxe". Agiri zan<br />
itxaso apurra berde baltzeran irakindua egoan. Ag Kr 14. Arratsaldeko ordubietan, zeru-<strong>bar</strong>renean, asi zirean<br />
gora igoten, edoi txiki baltzeran batzuk. Echta Jos 90. Ez ditu haatik paretak xuri, bainan ba beltzaan, murritz<br />
eta bizkitartean leun. JE Ber 53. Moda zaharreko egoitza azkar batzu, paretak zuri, harri-pikatu beltzaan<br />
des<strong>bar</strong>dinekin leiho-hegietan. Ib. 77. Soñaren gañeko estalgarritzat kapusai beltzarana lerro gorriz eta zillarkiz<br />
apainduta. Etxde AlosT 76. Le<strong>bar</strong> nah Uidre edo Behi Beltzaranaren liburua (behi-beltzaran larruz azaldurik<br />
dagoelakotz delako liburua). Mde Pr 232. Goiz arre ta baltzeran aretan joan zan joan, beste egunetan lez, bere<br />
zeregin <strong>bar</strong>rira. Erkiag BatB 42.<br />
- BELTXARAN (G, B, L; Urt V 380, Lar, VocCB, Dv, H; beltxaan S; beltxeran VocCB, A). Ref.: A; Lrq<br />
(beltxaan). Moreno. "Trigueño, color, garikolorea, beltxarrea, beltxarana" Lar. "En Guipúzcoa y aún en<br />
Vizcaya, por la parte de Marquina, tratándose de las mujeres úsase generalmente dulcificada esta voz por medio<br />
de la ch, y se dice casi siempre beltxerana en G; baltxerana en Marquina" VocCB. "Beltxaran, diminutif de<br />
beltzaran" Dv. "Brun" H. "Moreno" A. Beltxaranari. // Nik hanbatetan errana / Nahi eztuna sinhetsi, / Aizel'<br />
onhetsi / Nizaz, anhitz, Beltxarana? O Po 29. Kortesiaz bethea, beltxaran itxura, / Desafiatuz gora zahar<br />
ithaitzura. Hb Esk 220. Eskarnioz hari dire ezker eta eskuin, hori eta gorriak, beltxaran eta ña<strong>bar</strong>rak. Hb Egia<br />
148. Izar argi bi falta dirala / zeruan sortu da gerra, / al dakizu nork ostu dituen, / beltxeran begi ederra? Bil<br />
90. Portugaleko yuduak omen dira gizon aski propi batzu, nahiz ongi belxaranak diren. Elsb Fram 166. Beltxa,<br />
beltxa, beltxaran bruna, / <strong>Bar</strong>narik nauzu kolpatu, / Zure lurrian nahi nikezi / Ahantzeño bat landatu. (Canc.<br />
pop.) Lander (ap. DRA). Kokotsa biribil; arpegi xuxena; kolorez beltxaran gorri. Ox 192. Larrua Eleiz-arria<br />
bezain beltxerana zun. Or Mi 111. Adelaide beltxerana ta aizpa Violanti, elkarrekin zoazin maiz Basakabordara.<br />
Ib. 33. Ileak beltz bezain ugari, larrua beltxaan. JE Ber 46. Itzal!, Baso-ren ume yaukal, / xaloagorik<br />
ezin âl: / Beltxeran, begi bai azal. Ldi BB 122. Ama Gau beltxeran / geroz ernari, / ekartzen al-ditun / anitz aur<br />
argi! Ldi UO 27s. Lisel beltxarana zintzarri otsetik ezagutzen dut. Goen Y 1934, 94. Egin liro neskari<br />
zortzikotan lana: / oiñak zumezko ditu, larru beltxarana. Or Eus 20. Arako an dagona, Beltxeran-erria. "El<br />
pueblo de las morenillas". Ib. 249. Dirua aruntza ta onuntza ibilli zan arren, azkenerako, zaldun gazte<br />
beltxeranaren eskuetara jun zan dana. TAg Uzt 181. Zazpi aizpatxo dira euskaldun Birjiñak, / zein baño zein<br />
beltxeran, zein baño zein piñak. SMitx Aranz 34. Eserita dago Indio beltxeran, an jaio ta bizi. "Hay un indio<br />
moreno sentado". Or Poem 532. Ondorean agertu ziran illekizkur beltxeran batzuek, esan zutenez Caribe<br />
aldekoak. JAIraz Bizia 26. Beltranek Usoaren adiñeko begi bixidun motiko beltxaran bat etxeratu zun. Etxde<br />
AlosT 21. Ez gatxin izango emen bezala, etxeko batzuk beltxeran, amaren aldera, ta besteak zurito, aitaren<br />
aldera. Or QA 100. Bere begiak neskatil beltxaran xoragarri bati atxiki zitzaizkion. Etxde JJ 33. Ez nazazula<br />
gaitzets, / baldin lenen beltxeran banintzan, / so eidakezu orain. Gazt MusIx 193. Belaunikatu zen "Moreneta"<br />
hango Birjina "beltxaranaren" oinetan. "La Vierge brune". Ardoy SFran 98. Zer zaio Aminta beltxaran izan<br />
arren? Beltzak dira lili-ubelak, beltzak ahabiak ere. "Quid tum si fuscus Amyntas?". Ibiñ Virgil 63. Obe ez ote<br />
zitekean Amariliren aserre itsak eta neke arroak iasaitea? Edota Menalka beltxarana, naiz ta zu txuria izan? Oi,<br />
aur eder! Ez uste larregirik kolorean ezar. Ib. 34. Maite bat det zoragarri, / musu lore zuri-gorri; / beltxaran,<br />
begi-beltz aundi, / begi-ondoak, zeru bi. NEtx LBB 341. Bata edo bestearekin errenkura bat dario etengabe,<br />
guztiak, xuri edo beltxaran, gogor eta entzungor egiten diotela. MIH 250. Berdintsu litzake esatea: "Emakume<br />
beltxeranak behar ditugu ezkongaiak baino gehiago". Ib. 203. Aurpegi berriak --beltz, txuri-beltx eta beltxeran--<br />
. MEIG I 134.<br />
(G, B, L; Lar; beltxaan S; beltxan Foix ap. Lh). Ref.: A; Lrq (beltxaan). (No referido al cuerpo humano).<br />
"Negruzco" Lar y A. "Noirâtre" H, Lh y Lrq. Giza-gogo minduei beren kezka guziak kentzen laguntzen diekan<br />
burni beltxerana. NEtx Antz 109 (se refiere a una pistola). Hari buruz karamar beltxaran bat ttapa-ttapa heldu.<br />
"Un crabe noirâtre". Ardoy SFran 196.<br />
"(R-uzt), muy negro" A.<br />
beltzarandu (Dv, T-L). Oscurecer; poner(se) moreno. "Brunir, ilhundu, beltzarandu" T-L s.v. brun.<br />
"Embrunir, belztu, beltzarandu" Ib. Handik urte zenbaitetara, beltzaranduko zen urrezkotasun hori guztia,<br />
endaren hala-beharraz. Mde HaurB 19. En DFrec hay 1 ej. de beltzarandu, y además uno de beltzarantzaile.<br />
- BELTXARANDU. "Belxarandu (Hb), rendre ou devenir brun" Lh.<br />
beltzarantxo, beltxarantxo (Lar), baltzerantxu. Dim. de beltzaran. "Negruzquillo, beltxarantxoa" Lar. <br />
Emakume argi, garbi, azkor, baltzerantxu bat. Ag Kr 189.<br />
beltzarazi, beltzerazi. Ennegrecer. Ez duzu juramenturik eginen zure buruaz, zeren ezin zure ille izpi bat<br />
xuriaraz edo beltzaraz baidezazuke. He Mt 5, 36 (Ip beltzeraz; Lç beltz ezin daidik, TB ez belz bilhakaraz, Dv<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
776
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beltx eragiteko, Leon belzten ahal, IBk beltz bihur).<br />
beltzarka. "Negruzco (Darric)" DRA.<br />
beltzarre, betzarre (Lar). "Amulatado, betzarrea, kolore illunekoa. Lat. Fusci coloris" Lar. Para betz-, cf.<br />
betzigo, betziztu, etc. v. beltzaran.<br />
- BELTXARRE. "Trigueño, color, garikolorea, beltxarrea, beltxarana" Lar. "Zahonado" Ib. "Belxare [sic]<br />
(Hb), brun, qui tire sur le noir" Lh.<br />
beltzarretu, betzarretu. "Betzarretu, amulatarse" Lar DVC 181.<br />
beltzarrun. v. giltzurrin.<br />
beltzatu (BN-arb, S; belzatu G, B, L, S, R; VocBN, Dv (BN), H, T-L). Ref.: A (belzatu); Lrq; Gte Erd 199. v.<br />
belztu. 1. Ennegrecer(se); oscurecer(se). "Belzatu, noircir" VocBN. "Rendre noir" Lrq. "Noircir" T-L s.v. noir.<br />
"Eguzkiak ez nau beltzatzen (BN-arb)" Gte Erd 199. v. belztu; cf. gorribeltzatu. Hala nola suiak igaraiten<br />
den lekhu orotan señale uzten baitu egoiten den denboraren arabera, eta erratzen eztitien gauzak beltzatzen<br />
berere baititu. AR 362. Khedarrez eta inkhatzez arropak, zamaia, begithartia eta beste tresna güziak beltzatürik.<br />
J. B. Mazéris GH 1933, 303. Kurrinka hori hauteman orduko Joanesek ohetik jauzi egiten du eta kanporat<br />
joaiten. Aspaldian ikasia zuen kurrinka horrek zer erran nahi zuen... Zerua beltzatzen ari da. JEtchep 48.<br />
Emaiten du geihenik bere indarra landarearen gorputzari (azotak) zango eta ostoeri, edertzen eta beltzatzen<br />
dituela. Gatxitegi Laborantza 23. Kez beltzaturik ere ez izan axola, / sukaldeko solasen guardian dagola. Xa<br />
Odol 21.<br />
2. (L, BN-baig ap. A; H (BN), T-L; belzatu Foix ap. Lh). Difamar, calumniar. "Belzatu (S, Foix), diffamer" Lh.<br />
"Calomnier" T-L s.v. noir. Errazue nitaz Jaunaren eta haren Kristoren aitzinean, heian hartu dudanez<br />
nihoren idia edo astoa; heian nihor beltzatu dudan. "Si quempiam calumniatus sum". Dv 1 Sam 12, 3. Arroek ez<br />
nazate beltzatu. "Non calumnientur mihi superbi". Or Aitork 301. Bethi ari girade, batzu bertzen kontra. / Elgar<br />
ezin beltzatuz edo nundik tronpa. Etcham Herr 28-1-1960, 4. Ondikotz etsaiak jadanik etzauden lo, eta gezurrez<br />
beltzatu zuten Iñaki. Ardoy SFran 137.<br />
3. Entristecer(se), ensombrecer(se). Itsuskeri orrek oso beltzaturik utzi yun Naparroa. Ez al din au ipernu<br />
beltza? Or QA 85.<br />
- BELTXATU (S, Sal). Ref.: A; Lrq. Ennegrecer. "Ennegrecer, teñir de negro. Beltxatu dun (Sal), se ha teñido"<br />
A. Guziak lumaz larmendu bear banitu, orrialderik geienak beltxatu bearko nituke. Or QA 174.<br />
beltzatxo. "Moreno, beztxo, baztxoa, beltzatxoa, baltzatxoa" Lar. v. belztxo.<br />
beltzatzaile, beltzazale (S ap. Lrq). Difamador, calumniador. v. beltzaile. Gure beltzatzale ausartak biziki<br />
gibela dira... Ardoy Herr 20-6-1963, 4. Iñakiren beltzatzaileek beharko zutela egun batez ohartu "luzatzea" ez<br />
dela "ahanztea". Ardoy SFran 289. Ez du behin ere ahantzi Frantsesek Frantsesen beltza[t]zaile zonbeitek<br />
ahantzi dutena. Ib. 205.<br />
- BELTXATZAILE (beltxazale S ap. Lrq). "Qui rend noir" Lrq.<br />
beltzeko (V-gip), baltzeko (V-gip), baltziko (V-gip). 1. (Sust.). "En el juego de cartas, "al punto" sobre todo,<br />
los que valen un solo punto. Onek dittuk kartak: iru beltzeko" Elexp Berg. "Beltzekua besteik eztot ikusten" Ib.<br />
2. baltziko (V-gip). (Adj.). "Negruzco" Iz ArOñ.<br />
beltzerako, baltzerako (V-gip). "Baltzerako. Adj., moreno. An baserrixan, danak ziran baltzerakuak" Etxba Eib.<br />
v. beltzaran.<br />
beltzeran. v. beltzaran.<br />
beltzerantz, baltzerantz. "-Antz [graduativo diminutivo] (V, G), se oye en gaziantz, algo salado, baltzerantz,<br />
beltzerantz, moreno" A Morf 287. v. beltzaran.<br />
beltzeria (Foix ap. Lh), beltzeia. 1. Grupo de los personajes negros de la mascarada suletina. "Gueuserie dans<br />
une mascarade" Lh. Cf. beltz (II, 9). Prefosta buhame jaunari eta beltzeriari beharko die eman drago bat. J.<br />
B. Mazéris GH 1933, 300. Beltzeia oro buhame jaunaren esküpian izana gatik, mikalet arraio hunen edertzeko<br />
da. Ib. 304.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 777<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
2. Negrura. Cf. belzkeria. Behin hurbildu gintzaizkion / Egiaren zokoari, / leize ilun ta beltzari. / Han<br />
behean omen dago / Egiaren presondegi. / Beltzeriaz izurrituak / ginen geldi. Azurm HitzB 61.<br />
beltz-erre. Carbonizar(se). Il ze; ta ortzi ta biramonean ikusi zute arren obia beltz-errerik kea zeriola<br />
(228). LE-Ir.<br />
beltzezka, beltxexka, beltzexka, baltzezka (V), baltzizka (V-m-gip, baltzika V-arr-oroz-ple; Zam Voc),<br />
beltzixka (V-gip), baltzixka (V-gip), beltzizka (V-gip). Ref.: A (baltzika); A Morf 322 (baltzezka); Iz ArOñ<br />
(baltzeskia); Etxba Eib (baltzizka); Elexp Berg (beltzixka). Negruzco; oscuro; moreno. "Baltzezka o baltzizka<br />
(V), belzka (R), negruzco" A Morf 322. "Baltzeskia, negruzco; baltzískia, baltziska bat, id" Iz ArOñ. "Negruzco.<br />
Artia arbolian orrixa, berde-baltzizkia, la hoja de la encina es verde oscura" Etxba Eib. v. belxka, beltzaran. <br />
Ardantegi askotan, neu lodituteko egiñiko naste baltzizka bat salduten da. A Txirrist 14. Ez, ezegik edan<br />
pattarrik / gorputz baltziskadun umia! "Pequeño niño de cuerpo moreno". Laux AB 91. Odei zuri bat --itzal<br />
baltziskaz-- / bedar eze-gain bai samur dabil! "Con su sombra morena". Ib. 74. Giusepparen matrail beltzezkak<br />
arrillu-kolorea artu zuten. NEtx Antz 148. Landa orlegian, / zugaitzen billoixa, / laiño baju zuri / t'euri geldiari,<br />
/ zuzen ta baltzixka. 'La desnudez negruzca / y tiesa de los árboles'. Gand Elorri 196s. Elorri-ondo ta izar itxura /<br />
emon nai izan deutsagu: / Arri baltzixkak elorri-arantz, / zurixkak izar-errañu. Ib. 58. Mutiko potxolo ta<br />
beltzexka batek. LMuj BideG 120.<br />
beltzezkatu, baltzizkatu. Oscurecer. v. beltzezkotu. O zeiñ zuria agertzen ziñan / Goixetan egan jasua, /<br />
Edur moltsua mendi gañean / Itxirik baltzizkatua. AB AmaE 59. Eguzkiaren berotasunak / Gaukaz añ<br />
baltzizkaturik, / Nok esango dau ez gagozala / Azalez gaztelarturik? Ib. 30.<br />
beltzezko, baltzezko (A), baltzisko (V-gip ap. Iz ArOñ). "Negruzco" A e Iz ArOñ.<br />
beltzezkotu, baltzezkotu. Ennegrecer. v. beltzezkatu. Amuek lengoen ordez <strong>bar</strong>riek asmeu neuzan,<br />
atunetako birrari edo firu sendoak baltzezkotu neuk eragin notsiezan. A BGuzur 130.<br />
beltzika, baltzika (V-oroz-arr-ple ap. A). "Negruzco" A.<br />
beltzil (Lar, Añ). Enero. "Enero, beltzilla, urtarrilla" Lar. "Enero: (V) urtarilla; (G) ilbeltza, beltzilla; (en<br />
Guecho) Ilulla" Añ. v. ilbeltz, urtarril. Jardinzaien festa Donostiyan, Beltzillaren ogei ta bederatzigarren<br />
egunean, milla zortzi eun da emezortzigarren urtean. Echag 59. Anton Kaiku... Aurkeztatuba lenbiziko aldiz<br />
Donostiko Biltoki Lenendikoan olagara aundiyarekin, Beltzillaren 25an, 1882 garren urtean. In Sor Gabon 10.<br />
Diciembre. "Abendu-a, (G), abendo-a, el mes de Diciembre. Sin. lotazill-a (V, L), ilbeltz-a (G, L), ilbaltz-a<br />
(V), beltzil-a (L)" VocCB A (que sin em<strong>bar</strong>go traduce "enero") Abendoari erraiten diote han hemenka<br />
neguila, lotazila, beltzila edo hotzaroa. GAlm 1951, 8.<br />
beltzilun. v. BELTZ ILUN.<br />
beltzinola. "Testimonio falso, pensakallua, belzinola" Lar.<br />
beltzinolari. "Testimoñero, testimoniero, belzinolaria" Lar.<br />
beltz-itsustu. Ponerse negro y feo. Ezperen naiz deabruaren potrokoa, infernuko marka ta tintareki beltzitsustua<br />
(177). LE-Ir.<br />
beltzitu. v. belztu.<br />
beltzizka. v. beltzezka.<br />
beltzondo. Casi negro. Bi gizon beltz edo beltzondo zetozen, galtzak eta txamarrakin jantziak. Anab Aprika<br />
57.<br />
beltzun. Morado. Oial beltzun, gorri ta odolkara, liño ta auntz-illea. 'Hyacintum et purpuram, coccumque<br />
bis tinctum'. Ol Ex 25, 4 (Dv moredin, Bibl purpura urdin).<br />
- BELTXUN. (Forma con palat. expresiva). Moreno. Ez esker gaizto neri, / nizaizulako beltxun; / so egidazu,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
778
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beintzat, / begiz io baininduzun. "Si color moreno en mí hallaste". Or in Gazt MusIx 201 (Gazt 193 beltxeran,<br />
Onaind 209 azal baltz).<br />
beltzune, baltzune (V), baltzuna (V-m-gip). Ref.: A (baltzuna); Etxba Eib (baltzunia). Zona, parte oscura,<br />
ennegrecida. "Espacio o trecho ennegrecido" A. "Baltzunia, porción oscura de una cosa" Etxba Eib. Ieltsozko<br />
lan ori amaitzen danean, / Zurituizu kareaz edurra añean; / Baltz une bat bagarik dan danean <strong>bar</strong>din, /<br />
Dirudiala eun bat jarri dala egiñ. AB AmaE 215. Geroago, askozaz geroago, txalopen baltzuneak ego zurien<br />
azpian ikusten zirean. Ag Kr 62. Betondo ta belarri, sama ta esku, ogipideko aztarna, ikatzaren beltzunea beñere<br />
kendu gabe darabiltenak. Ag EEs 1917, 202. Luzaroan oarki jarri ezkero, zuriune ta beltzune batzuk ere ikusi<br />
litezke begirariz: itxasontzien itzalak eta arrantzalien ontzixken aize-oial zuriak dira. TAg Uzt 93s.<br />
Jauregiberriko gazte batek gizakume zitekean beltzune bat nabaitu zun elur gaiñean. Etxde JJ 260. Illun egoan,<br />
eta etzan gauza aundirik ikusten. Baltzunak zirudien zugaitzak. Alzola Atalak 38.<br />
(V-gip), baltzune (V-gip), beltzuna (V-gip), baltzuna (V-gip). Cardenal, contusión. "Beltzunea, esquimosis o<br />
cardenal, en Vergara y Bermeo" Garate 5. a Cont RIEV 1935, 349. "Moratón" Elexp Berg. Arpegitxoetan<br />
baltzunen bat edo beste ukabilkadakaz egiñak. Kk Ab I 32.<br />
(Fig.). Aspecto negativo. "Danok dittugu gura ez gendukezen baltzunak geure kontu" Etxba Eib. Ez eidazu<br />
niri ona nazala esan; neuk dakit nik zelango baltzuneak daukadazan ariman. Ag AL 74. Gaurko egunez ere<br />
badiraute gizartearen beltzune oiek. Vill Jaink 177. Behar beharrezkoa iruditzen zaie horretarako huts eta<br />
beltzuneak ahalik argi eta garbien ikustea eta salatzea. MIH 67.<br />
beltzunetxo, baltzunetxu. Dim. de beltzune. Oilaskoa ala oilanda izanen dan yakiteko, arraultzari<br />
begiratu bear zaio. Gainaldean beltzunetxoa badu, oilaskoa izanen da; erdi-inguruan izan ezkero, oilanda (ANlarr).<br />
"Si en la parte de arriba tiene una manchita negra". A EY I 97. Gizonezko zaarrak Tala alderantz yoiazan,<br />
an urrunera begira parauta, [...], nun zer ikusiko, itsas irakiñean en<strong>bar</strong>kaziñoien baltzunetxuak nun susmauko.<br />
Erkiag Arran 162.<br />
1 beltzuntza (H; belzuntza Lar, Hb ap. Lh; belzunza Lar), beltzuntze (L-ain ap. A; Lh (belzuntze)). Tábano.<br />
"Tábano, belzuntza, habea, eultzarra" Lar. "Moscardon, molesto, belzunza" Ib. "(G, L), grosse mouche qui<br />
attaque les bestiaux dans les bois. v. lespada" H. "Belzuntza (Hb), -untze, taon, grosse mouche" Lh. Batzuek<br />
Mezatan edo Jaunaren itza adirazten danean egongo dira lo edo erausian: oek dira Satanasen euli andiak edo<br />
belzunzak. AA I 531. Artxipotea mamu eta mamutxa jale handia da: deusik ez du lakasta eta lespada (edo<br />
beltzuntza) baino maiteago. Dass-Eliss GH 1923, 597.<br />
2 beltzuntza. 1. "Beltzuntza (AN-gip), moreno" Garbiz Lezo 200.<br />
2. beltzuntze (Sal, R ap. A), beltxuntxe (R ap. A). "Serio, grave" A. "Beltxuntxe, seriecito" Ib.<br />
beltzur (Hb ap. Lh, VocCB, Dv, A (que cita a It), Arzdi Aves). Corneja. "Beltzur (G, It) [..] corneja" A.<br />
"Corvus corone, belatxaua, beltzurra (G), graja" Arzdi Aves 163. v. beltzurda. Zori gaizto au, narra / izan ez<br />
banintzan, / aditzera eman dit / zeruak askotan, / ain laster arte latza / tximistakin joaz, / ain laster beltzurrari /<br />
kanta-arazoaz. It Fab 177 ('corneja' en el voc. final).<br />
beltzura. v. belztura.<br />
beltzurda (Dv, A; -lzu- Lar, msLond ap. A, Hb ap. Lh, VocCB, Dv, H), Corneja. "Cornejo, belzurda, lat.<br />
cornix, cornicula" Lar. "Beltzur-ra, beltzurda (G), belaxta (L). "Corneja, (corneille)" VocCB Dv. "Beltzurda,<br />
espèce de gros corbeau" H, que remite a beltzar. "(L?), corneja" A. "Corneille" Lh. Lacoizqueta (100) interpreta<br />
erróneamente el "cornejo" de Larramendi y lo confunde con la planta del mismo nombre. v. bele.<br />
beltzuri (BN, S, Sal, R; SP, Lar, Dv, H; -lz- BN, S; Lecl, VocBN, Gèze, Dv), belzurri (B; VocB), belzauri. Ref.:<br />
A (beltzuri, belzuri, belzurri); Lrq /belcúi/; EI 355.<br />
Tr. Documentado en la tradición septentrional desde principios del s. XVII. Al Sur lo hallamos, con el sdo. de<br />
'susto', en Cardaberaz, y con valor adj. en el roncalés Hualde y algunos autores del s. XX; encontramos además<br />
beltzuri egin en Zaitegi. La forma belzauri sólo aparece en Tartas.<br />
I (Sust.). 1. Mala cara, ceño. "Beltzuria, noire mine" SP. "Capote, ceño, beltzuria, bekoskoa" Lar. "Enfado",<br />
"ojeriza" Ib. "Belzuria, mauvaise mine" Lecl. "Belzuri, mauvaise mine que présente un individu en fronçant les<br />
sourcils" VocBN. "Belzuri, froncement de sourcils, grimace" Gèze. "Beltzuri, mauvaise mine, méchant accueil.<br />
Le mot est applicable aux personnes et aux choses, quand on les reçoit de mauvaise grâce. (Fig.) denboraren<br />
beltzuriak izitu nau, la mauvaise mine du temps m'a fait peur" Dv. "Regard défavorable" Ib. "Regard de travers<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
779
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
qui dénote mécontentement, courroux, mépris, ennui. Syn. (V, G) bekosko illun egitea (AA), kopeta beltz<br />
ipintzea" H. "Belzurri, mirada torva y ceñuda" VocB. "Belzuri, cara ceñuda" A. "Belzurri, mirada torva, ceñuda"<br />
Ib. "Beltzuri, moue (d'un adulte)" Lrq (cf. ib. beltxuri "moue (d'un petit enfant)). v. bekosko.<br />
Ezin har dezaketenean eta ez ebats, eta bahitzekorik eta saltzekorik ere eztutenean, abiatzen dira eskean, [...],<br />
anhitz beltzuri eta bekhaitzkoa izaiten dutela. Ax 43 (V 27). Nik nigarrak, zinkuriak / Ene bizi-lagunak, / Zuk<br />
zuriak belzuriak, / Poru, handitarzunak. O Po (ed. Michel), 228s. Atherazazu, Iauna, gure bihotzetarik iduripen<br />
gaixto guziak, bekhaitsteria, beltzuria, muturtasuna, haserredura, gudua, liskarra. SP Imit IV 9, 6 (Mst beltzuri<br />
egite). Haren so beltza, belzuri odeizia eta begitarte itxusia eta horriblia. Tt Onsa 84. Jesus yarraiki zitzaion<br />
bere bideari eta etzuen beltzuri bera aurkhitu bertze herri baterat zenean. Lg II 208. Urrun da izan baitzuten<br />
beltzuririk Galileako populua-ganik; aitzitik hainitz arraiki izan ziren hartuak. Ib. 122. Nuiz phiztü zinen, nuiz<br />
argitü, begitharte belzuri gabia? Chaho AztiB 5. Jenebieba, aintzina baitzohan bere bideari, bazuen buraso<br />
hekien ganik jasaiteko asko beltzuri eta asko egitate txar. Jnn SBi 70. Beltzuri bat baino gehiago ukanik gaude<br />
segurki, eta gure adixkide ustez hoberenetarik zenbeitekilan makurturik. HU Aurp 126s. Hastapenean lausengu<br />
bezenbat larderia eta beltzuri zuen, bereziki azken huntarat. Ib. 121. Beltzuri onik baluke, Larresoarretarik guziz<br />
Eskualduna balitz [...]. Beltzuria baino beltzagorik ere ba. HU Zez 172. Beltzuri gogorrean ikusia dugu sartzen.<br />
JE Ber 48. Damu-domaiak nik? dio ihardesten beltzuri batekin ene lagunak. Ib. 45. Amerikanoa gaitzitzen da<br />
gauza horien oroitarazteaz eta iardesten dako beltzuri bortitz batekin. Zub 66. Egia erran, betidanik badakigu<br />
laborarien beltzuri horiek ez ditazkela osoki sinets ardurenik. Ib. 122. Erran zahar batek dio: "Besta berriz<br />
euria, / Otabaz iguzkia, Heletan biek ez ukanen beltzurria" Herr 15-6-1961 (ap. DRA).<br />
2. "Susto, asostoma" Lar. "Susto" Añ. Cf. H: "C'est une acception erronée, et bien éloignée du sens littéral du<br />
mot". O zer beltzuriak, zer izerdilikak, zer bildur ta naigabeak sentituko dituzun! Salbatuko ote zeran edo ez.<br />
Cb Eg II 110 (Dv LEd 198 zer bihotz-estaldurak).<br />
II (Adj.). (L-ain-arcang, BN-lab-baig-ad-ciz, Ae, Sal, R-vid; -lz- Lar). Ref.: A; A Apend; EI 355. Triste;<br />
ceñudo. "Begín, enojado y emperrado, aserrea, belzuria" Lar. "Triste" A. "Serio" A Apend. Sg. EI en Ae es<br />
'huraño', y en AN-larr-5vill se emplea tbn. referido al tiempo. <strong>Bar</strong>urtan tzeinian, ezi[z]tei isar beltzuri,<br />
ipokriten bikala. Hual Mt 6, 16 (Lç itxura tristetako, He triste, Dv begithartez ilhun, Leon begia ilhun, Samper<br />
beitiarte tristearekin). Orain berriz ituna / negu-ituntasunakin, / beltzur [sic] itsu ta otza / negua bezala! TP EEs<br />
1927, 29. Yordan beltzuria, bakartegian izkutatzen zinkurin-asper bat egiteko. 'Le Jourdain, mélancolique'. Or<br />
Mi 127. Ekaitza datorrela, / Gogor-beltzuri, / Eskein al banizazu / Aterpe guri. TP Y 1934, 88. Antzezlariak ezin<br />
hobeak. James Mason kopet-iluna dugu Bruto beltzuria. MIH 315.<br />
- BELTXURI. (Forma con palatalización expresiva). a) (Sust.). "Beltxuri /belc#úi/, moue (d'un petit enfant)" Lrq.<br />
b) (Adj.). "(Sal), seriecito (dim. de beltzuri)" A.<br />
- BELTZURI ARI IZAN. Poner mala cara. Aitziti ni ekus-eta, gorde / Nahiz zabiltz' et' itzuri; / Eta, hunki-iin<br />
erran orde, / Ari zitzauzat belzuri. 'Au lieu de me féliciter de ma venue, vous me regardez avec des yeux<br />
courroucés'. O Po (ed. Michel) 247.<br />
- BELTZURI EGIN (S; Dv, H, A; belzuregin Lecl; beltzuria egin BN-mix). Ref.: A; Lh. Poner ceño, mala cara.<br />
"Belzuregin, faire triste mine" Lecl. "Beltzuri egitea, mal accueillir" Dv. "Faire mauvais accueil, recevoir avec<br />
mauvaise grâce, faire mauvaise mine à" Ib. "Beltzuria egin (BN-mix), poner ceño" A. "Beltzuri egin (S-saug),<br />
faire la moue" Lh. Tr. Documentado en autores septentrionales y en Zaitegi. En DFrec hay un ej.<br />
septentrional. Ontasunari egiten dio besta eta begitarte, eta gaixtatasunari liskar eta beltzuri. Ax 422 (V<br />
273). Hartako gogoetei lekhurik ez emaitea, agertzen direnean khentzea, [...]: beltzuri bai, baiña begitarterik ez<br />
egitea. Ib. 370 (V 243). Herioak zuri eginen dizu belzauri, eta zuk hari begitarte. Tt Onsa 19. Egizü nitzaz,<br />
zihaurk plazer düzüna, eta eztezazüla belzuririk egin, ene bizitze bekhatüz estaliari. Mst III 50, 6 (SP begiak<br />
eztezatzula itzul). Ezpeitüzü seküla belzuririk egin bihotz dolümenez eta ümilitatez betherik daguenari. Ib. 52, 4.<br />
Graziari aldiz gaiza sinple eta ümilek plazer egiten die, eztütü lodiak mesperetxatzen, ezetare xaharkiz<br />
beztitziari beltzuririk egiten. Ib. 54, 3. Biltzarrean alkhatek, herrunka lehena; / Heki da aiphatzea egin behar<br />
dena; / Bainan bertzela badu norbaitek ikusten, / Hortakotz ez beltzuri nihori egiten. Hb Esk 193. Eta Combes<br />
beltzak nahi badu, egin dezotela beltzuri. HU Aurp 144. Semenario ttipiak [...], apezen esku menetik kentzekoak<br />
direla adiarazten badugu, ez ahal dauku beltzuri eginen nehork. JE Bur 54. Gure amatxik ez du beltzuririk<br />
eginen, galtzerdi hauk emanen diozkatalarik. <strong>Bar</strong>b Sup 54. Ezkongabearen begitarteko zimurrak sakonagotu<br />
ziren beltzuri egiteraino. Mde Pr 84. Maiko iateari beltzuri (betosko) egin bage, gogoa goragoko beste asmo<br />
ederragoetan zeukaten. Zait Plat 21. Noizbait etxean norbaitek egin baderaut beltzuri, / nintzaneko haur<br />
nigarrak zu baitan ditut ixuri. Xa Odol 103. Aunitz maitasun duzu gu ganat ixuri, / bainan izana gatik bihotza<br />
hoin guri, / egin izan daukuzu beharrez beltzuri. Ib. 133.<br />
(Con adj., cuantificador, etc.). Ikhusiko duzu, burhasoek eta nabusi-etxekoandrek, beren semealaba, sehiak<br />
eta etxeko familia guztia, hargatik beltzuri bat ere egin gabe, [...], nahi duten iuramentu guztien egitera utzten<br />
dituztela. Ax 260s (V 174). Giza txarrari beltzuri bat ere egin gabe. Laph 219. Ikusiko duk, San Frantsesek, San<br />
Iñaziok, [...] eta bertzeek beltzuri handirik eginen dauetenez. <strong>Bar</strong>b Sup 16.<br />
- BELTZURI-EGITE. Acción de poner ceño. Idokitzazü, Jauna, gure bihotzetarik mesfidantxa, belzuri egite,<br />
kolera eta debadio güntükianak oro. Mst IV 9, 6 (SP beltzuria).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
780
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BELTZURIZ (-lz- BN, S ap. A; VocBN). "Belzuriz (adv.), en fronçant les sourcils" VocBN. Heintsu bera<br />
dute gure mintzaiari beltzuriz daudenen erraiteko guziek. HU Aurp 201.<br />
beltzuri. v. BELTZ-ZURI.<br />
beltzuridun. "Capotudo, ceñudo, beltzuriduna, bekoskoduna" Lar.<br />
beltzurika (Dv). Poniendo mala cara. "Beltzurika haritzea, montrer de la mauvaise humeur" Dv. Oro<br />
joanak dira zerurat; bainan han ere, elgarri beltzurika ari omen dira bethi Darius eta Katalin. <strong>Bar</strong>b Sup 70.<br />
Batek eskaintzen dauku urez betherikako botoila bat, ezin-bertzean hartarik bederen dezagun edan: orok ezetz,<br />
burua inharrosiz urari beltzurika. JE Ber 26.<br />
beltzuriki, betzuriki (Lar). "Mulato, el que nació de negra y blanco, betzurikia. Lat. Homo fuscus" Lar. Cf.<br />
BELTZ-ZURI.<br />
beltzuritsu (Dv, A). "Qui accueille avec mauvaise grâce, qui fait mauvaise mine; menaçant, en parlant du<br />
temps" Dv. "Ceñudo" A.<br />
1 beltzuritu (Lar, Añ (G) A). 1. "Encapotarse, ponerse ceñudo, beltzuritu, bekoskotu" Lar. "Enfadar,<br />
enfadatu, adorgatu, musturitu, beltzuritu" Ib. v. BELTZURI EGIN.<br />
2. "Asustar, asostumatu, asustatu, sukarastu, belzuritu" Lar.<br />
2 beltzuritu. Dar color gris. Errekaren mazelak larre idor izana gatik eskuin ala ezker, arkaitz-mokor<br />
batzuek tokika goxoki beltzuritzen dituzte. JE Ber 14.<br />
beltzuritxo. "Sustillo, asostomatxoa, beltzuritxoa, sukarastxoa" Lar.<br />
beltzurizka, belzxurzika (Arch VocGr). "Grisâtre" Arch VocGr.<br />
beltzurrin, -urrun. v. giltzurrin.<br />
beltzuzka. "Negruzca" (R-uzt) Iz R 393. v. beltzezka.<br />
beltzuzko. "Negruzco" (R-uzt) Iz R 393.<br />
1 belu (V-arr-ger-m-gip-oroz-ple; Mic, Lar, Añ (V), H, Zam Voc). Ref.: A; Etxba Eib. 1. (Adv.). Tarde. v. 1<br />
berandu. Tr. Atestiguado en la tradición vizcaína desde RS. Ekandu gextoa belu anztu doa. "Costumbre<br />
perversa tarde se olvida". RS 156. Onelakuak dira belu edo berandu etxera duazanak, lagun deungakaz batu oi<br />
dirianak. CrIc 66. Gorputzeko gatxetan esan oi da adiuntzaz edo asieran datozala ondo osagarri edo<br />
erremedijuak; belu datozala, gatxak indarrak artu baditu. Mg CO 113. Belu jagi, galanto jan, egun guztian edo<br />
jokuetan edo <strong>bar</strong>riketa alperretan. Ib. 223. --Nos jagi zinian bada zeu? --Goisa<strong>bar</strong>, edo egun usaiñagaz batera;<br />
ta belu neritxon beste egunetakuen aldian. Mg PAb 116. Belu etxunik, belu jagi ta gox geiena emongo dogula<br />
ezer egin baga. Añ LoraS 189. Erraz da, llaga edo zaori bat egi-parria danean osatutea, baña gero nekez, belu<br />
ta gatx. Ib. 116. Beste batzuk, erdi edo osoz moskortuta, sarri belu etxera oi duazanak. JJMg BasEsc 13. Belu<br />
nator zugana. Askotan emon izan deutsut onduko nazalako berbea, eta eztot orain artekoan yagon. Añ EL 2 166<br />
(EL 1 151 belu). Ez da onegaz esan gura, itxaran dagiala beluraño konfesau baga pekatu mortalean dagoanak.<br />
CatBus 31. Ain belu ikusirik atxurren soloan. AB AmaE 231. Habanan neukan bizia / zan amak irakatsia: /<br />
goizean iagi, / ez belu ez nagi, / mezea entzun ta gosaldu. Azc PB 196 (Ur PoBasc 489 goxian gos jaki / egon<br />
baga nagi). Belu badoaz neskatxak, dauke / zer-entzun aman gedarrak. Ib. 72. Gudea! gizon deungaak /<br />
mundura ekarria, / belu sendotuten dan / munduko zauria. Ib. 345. Adiskidea bereala asiten da osagarriaren<br />
billa, baña belu zan; pozoiak edo benenoak indar andiak artu zituzan ordurako. Itz Azald 179.<br />
(s. XX) Bide onetik jarraittu dabenak, goiz edo belu, beti urteten dabe garaipenaz euren auzietan. Echta Jos<br />
269. Belu agertu zirean onek damutasunok. Ib. 292. Belu da, ta banoa etxera. Ib. 129. Kortan egozan abereak,<br />
urrumaka egozan jan <strong>bar</strong>ik belurarte. Ib. 20. Tire eskolara laztana, belu de ta. Ort Oroig 35. Agur xoxua, belu<br />
bazabilz. Enb 130. Lazaro, belu dok, eta emetik zeiara bidealdi andia yagok. Or Tormes 71. Etxakon atsegin<br />
izaten gure anaiak belu etxeratzia, domeketan batez-be. Kk Ab II 53. Aurrerantzean autsa ta lurra / bat bera<br />
biziko gara. / Ez nauke ezagun sustraiak ta aren / janaldi-ondar naiteke..., / nigaz, belu ta noizbait, oroitu /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
781
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
daiten artean Berpizte. Gand Elorri 169. Goazen ariñ, goazen ariñ, bestela belu helduko gozak ziñera ta. Osk<br />
Kurl 214. Orain ordia / zuri alabia / nok dauka emon guria? / Belu dabizen gau-txoriari / bat be emon ez da<br />
bakia. BEnb NereA 108. Goizian belu, naikua ordezko lo eiñda gero lagun urdi bixak tabernan bat eiñ ebanian.<br />
Etxba Ibilt 458.<br />
2. (V-gip ap. Etxba Eib). (Adj.). Tardío. "Belu, adj. Tardío" Etxba Eib. v. 1 berandu (2). Urte jaibala bano<br />
belua obago. "Mejor es el año tardío que el infructuoso". RS 321. Makatz onek goiztarrak; madari a, belua.<br />
Etxba Eib.<br />
Arratsalde belua zan. Erkiag Arran 150.<br />
3. (Sust.). Hora tardía. "Usuak juan, sariak eda". --Zer esan gura dau orrek? --Ez dala belu<strong>bar</strong>en zain egon<br />
biar, gauzaren bat egiteko. Mg PAb 123. Gabeko belubak ekarriko dau gois beranduba. JJMg BasEsc 114.<br />
- BELUAGO. a) Más tarde, con mayor retraso. Txilik uste ta gura eban baiño nekezago ta beluago eldu<br />
zirean Kristo Portalekora. A BeinB 90.<br />
b) Más tarde, luego. Beluago yakingo dituzu; oraindio ez. Zait Sof 122.<br />
- BELUEGI. Demasiado tarde. Beluegi dakusazu zuzenbidea, dirudizunez. Zait Sof 196.<br />
- BELU EGIN. Hacerse tarde. Eznea egosi dau ta belu egingo yakon ardureaz zurrutada baten iruntsi gure<br />
dau dana. Akes Ipiña 29. Mezarako belu egiten yakola-ta. Ib. 29.<br />
- BELUENA. "(A) más tardar, beranduena, beluena" Lar.<br />
- BELUEN DELA. A más tardar. Olluak karkarasaz astiaz batian jagiten nas beluben dala. Mg PAb 116.<br />
- BELUKO. Tardío. v. BERANDUKO. Beluko ezkonzea deunga, goxetikoa ez oba, aldia gauzak daude,<br />
aroari jarrain gakioza. "Tardío casamiento malo, el temprano no mejor, tiempo las cosas tienen, al tiempo<br />
sigámosle". RS 440. Donsubago nintzate eriotziak beingo baten eruango banendu neure biotzaren jaube nasala,<br />
eta ez bizi eriotza beluko baten zain, ezer egin baga. Mg PAb 203. Ni ta Alejo andik / beluko mezara sarri, /<br />
bidiaren ondoan / jaten zegoan bei ori. EusJok II 123. Beluko Meza aurretxuan batez be ikustekoak erri aretako<br />
bideak: baetorran jendetan eleizara! Bilbao IpuiB 236.<br />
- BELURENGO. Último, (el) más tardío. "Belurengo mezatara joan naz (V-ple)" DRA.<br />
Bere belurengo gauban / bere gorputz-odola, / bere diszipulu onai / berak eskuz emona. Añ EL 2 182 (EL 2 172<br />
azkenengo).<br />
- BELURIK BELURA. De tarde en tarde. Sarri konfesetan dirianak, errazago nagitzar belurik belura<br />
duazanak baño. Mg CO 18s. Sarri aldatuten dan erropa zurija, garbijagua egongo da, bakan ta belurik belura<br />
aldatuten dana baño. Ib. 287.<br />
2 belu (Añ (V) A). "(Hoja) de la espiga de maíz: (V) malutea, kapatxa, belua" Añ s.v. hoja de árbol.<br />
belu. v. belo.<br />
belu-antz. Ceño. N...-ri belu-antza juan zaio. "N..., ha desarrugado el ceño". Ayerb EEs 1915, 223.<br />
belubegi. "(V-ple), tardecito" A Morf 12 S (v. tbn. A Apend). Cf. ib.: "Curiosa es la evolución de begi 'ojo' a<br />
sufijo diminutivo. Además de los ejemplos citados en el Diccionario, andibegi, gorribegi, oribegi, zuribegi y<br />
zuriztabegi, he recogido en (V-ger) luzebegi larguirucho".<br />
belubi. "Belubia (G, L) (de bea, ura), eau deplamé, marais" H, que cita a Izt C. Ikusten da garbiro,<br />
Gipuzkoako ur garbiak naspillatu nai ez dutela beñere, erbesteko belubi zakar loitsuakin. 'Con las pálidas,<br />
ásperas y enlodazadas aguas del extranjero'. Izt C 110 (cf. H: 'avec les eaux de marais mauvaises et bourbeuses<br />
de l'étranger').<br />
belueta. Terciopelo. v. belus. Hara belueta renforzatua illia eterdizko kramoisitua. "Velours". Volt 245.<br />
belukiro. "Tardíamente, berandu, belu, berankiro, belukiro" Lar.<br />
belukor (V ap. A; Lar, Añ (V), H). "Tardío" Lar y Añ. "Belukorra, syn. berantkorra, qui a l'habitude de tarder,<br />
tardif" H. "(V,...), tardío" A. v. berankor.<br />
belumendu (V-m ap. A). 1. "Tardío" A. (Usado como apodo). <strong>Bar</strong>eño'tar Juli, "Belu-Mendu"-ri. Enb<br />
146. Txori onek diñona --ez emon, ez kendu--, / oso-osorik nai deuat... Agur, "Belu-Mendu". Ib. 146.<br />
"(V-arr), cierta variedad de castaña tardía" A.<br />
2. "(V-ger), tardanza" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
782
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
belun (V-gip, G-goi). Ref.: A Apend; Iz ArOñ; JMB At. 1. "Oscuro, moreno" A Apend. "Belun-a, matasia<br />
ondo zuritzen eztanean: illuna. Belunak urten daue (las ropas en la colada); urun beluna" Iz ArOñ. "Negruzco,<br />
moreno" JMB At.<br />
2. Triste, sombrío. Irriyario zana na<strong>bar</strong>i zait belun. / Norantz zoazte arin gaztaroko amets / ta ainara bularzuri?<br />
Zuek gabe ezin ets! / Zelaian lorerik ez eta biotza illun. Zait Gold 41.<br />
- BELUN-BELUN. (Con reduplicación intens.). "Bélun-bélun, zuri ederra eztana" Iz ArOñ. "Belun-belun dago,<br />
morado (de un golpe)" Iz UrrAnz.<br />
beluna. "Beluna (BN-baig), lambin [= 'remolón']" Lh.<br />
belundu (V-gip, G-goi; A DBols). Ref.: A Apend; Iz ArOñ. 1. (Vb.). "Goia belundu dau, se ha oscurecido el<br />
cielo" A Apend s.v. belun. "De belun. Belundu, beluniketan" Iz ArOñ.<br />
2. (Sust.). Moradura, esquimosis. "Belundu bat atera zaio besoan, kolpea artutako lekuan" (G-goi).<br />
belunka. "Belúnka bat, un poco oscuro" Iz ArOñ s.v. belun.<br />
beluntza (Lar, Añ (V) A, H). "Tardanza" Lar, Añ y A. "Rétard" H.<br />
belur. v. belus.<br />
beluri (G-to ap. A). Pálido. "Color pasado, pálido" A. Oroitzen al zera Leon, osa<strong>bar</strong>en eriotzea biotz<strong>bar</strong>ruragino<br />
sartua zuelarik, zein beluri ta zurbil, zein biozmindun ta atsekabetsu egun oso artan gekusen? A<br />
Ardi 100. Zenbat, zenbat apainduri / gorrixka, zenbat beluri! Gand Elorri 47.<br />
beluritasun. Palidez. Kendu alde batera beluritasun ta maskal antzak, ta odol-margoa ta ardau kolorea<br />
agirian ipini...! Erkiag Arran 35.<br />
beluritu. 1. Ennegrecer, pintar de negro. Jezabel, [...], begiak beluriturik eta burua ederki apaindurik, leio<br />
batean jarri zan, Jehuri begira. "Depinxit oculos suos stibio" (4 Reg 9, 30). Lard 247 (Dv fardaz thindatu, Ol,<br />
BiblE margotu, Ker koloretu).<br />
2. "Eguzkia beluritu zaigu, se nos ha palidecido el sol" A s.v. beluri.<br />
belus (L, BN, S; Hb ap. Lh, Dv, H), balus (S; Hb ap. Lh, H), belos (SP, Hb ap. Lh), belur (H). Ref.: Lh (balus,<br />
belus); Lrq /balús!/. 1. (Sust.). Terciopelo. "Belosa, velours" SP. "Belos muxtatua, velours moucheté" Ib. v.<br />
belueta. Ugatz gogor, lar-xuri, / Leunez balus' iduri. 'Ressemblent, tant ils sont lisses, au velours'. O Po 37.<br />
Istupa lokharria / edo bela haria / oinen zantzu hautsi, / eta hankan behera / belos galza zaharra, / lerratu<br />
behiti, / tirri, tirri, tirri. (Ustaritz, 1844). DRA. Ezkontzako bideak, legun eta garbi; / Urrundik begiratuz, du<br />
belus iduri. Dr. Larralde CancB I 3, 39 (en la vers. de Eskual 6-11-1908, 2 (que cita DRA), bolus iduri, sin duda<br />
errata). Huna Aztia, xapel belusezko gora bat buruan, soin guzia izar urhezko batzuz ihaurria. <strong>Bar</strong>b Sup 87.<br />
Balusezko zaragolla eta kasabet llabürñieki bezti. J. B. Mazéris GH 1933, 302. Ez ahal zinuen prezio hortan zeta<br />
edo balusa pretenitzen. Egunaria 16-11-1957 (ap. DRA). Zuk ere, Mattin, erraiten tuzu / gaur arras gauza<br />
konfusak, / zure erranak ifrentzua're / badu nola balusak. Xa EzinB 119.<br />
2. +belusa. (Adj.). De terciopelo, aterciopelado. Gizon ttipi bat, luze bezain zabala, <strong>bar</strong>rika bat iduri,<br />
beheretik dituelarik bi bota belusa. Prop 1897, 17. Bazen makiñu ausarki (feidiain) zunbait aztaletaranoko<br />
xamarrekin, zaragoilla balusak belhain-bürietara. Eskual 12-6-1908 (ap. DRA).<br />
- BELUSPEAN. Gathu famatu bat hau zen [...]: / belusapean sarthua / Gizen, yori, maltsatua. "Bien fourré".<br />
Gy 234.<br />
belusatu. v. 1 belustu.<br />
belusko (V-ple), beluzko (V-ple). "Belusko (V-ple), beransko (BN, S), tardecito" A Morf 310. "Beluzko,<br />
tardecito (V-ple)" A Apend.<br />
belustatu, balustatu. (Part. en función de adj.). Aterciopelado. Ekarkizue beraz ene arropa ederrenak,<br />
soineko xuri pintxarkatua, xapin dixtirant balustatuak. Etcheb MGaric 228.<br />
1 belustu, belusatu, balusatu. (Part. en función de adj.). Aterciopelado. Belusatua da [gathua] gu bezala<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
783
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berdin, / Pinkardatua, eta buztana luzea, / Modest bekokia, humilla portea. "Il est velouté comme nous". Gy<br />
219.<br />
(Referido a la voz). Hemen ginuen Jean Iholdy (kantoria). Partida denboran bere boz legun balusatua<br />
adiarazi du. Herr 4-9-1958 (ap. DRA).<br />
2 belustu (V-gip). "Belústu, belúsketan, ponerse deslucidas para presentar, v. gr., las manzanas con los<br />
magullamientos, etc." Iz ArOñ 176.<br />
belute. "Demora, tardanza, beranza, belutea" Lar.<br />
belutetu. "Demorar, tardar, beranzatu, berantu, belutetu" Lar.<br />
1 belutu (V-gip ap. Etxba Eib; Lar, Añ, H). v. berandutu. 1. (Con aux. trans. o intrans.). Hacerse tarde. "(Se<br />
hace) tarde, berantzen, berandutzen du, belutzen dau" Lar ( H). "(Se hace) tarde: (c.) berandutzen da; (V)<br />
belututen da" Añ. "Belutu eiñ jatan atzo, zuen etxera agertzeko" Etxba Eib. Darda gañian erabilli daruadaz<br />
ardao saltzallak belutu edo ondo gautu artian daukeezanian etxe <strong>bar</strong>ruban nekezaliak. Mg PAb 44. Belutu jaku<br />
bidian, baña oraindiño etzirian nire emazte, ume ta otseiñak oera juango. Ib. 91. Belutuko jaku orretan, ta dei<br />
egitera nuako Praiskari. Ib. 69. Dazau Konfesoriak, pekatu<strong>bar</strong>en iturrija daguala sartutian tabernan bera<br />
legezko lagunakaz; an belutu ta doiala bideetan zabuka, albo alboka. Mg CO 220. Zerbait belutu zanean, joan<br />
zirean okela, ogi, ardao ta a<strong>bar</strong>regaz zugatz baten azpira, lauretakoa artutera. Echta Jos 43. Adirazo eutsien<br />
kalekoei diruak gertu ipiñi biar ebezala [...], ta asko belutu <strong>bar</strong>ik, laster asiko zala diru-banandutia. Kk Ab I<br />
120. Aupa, mutillak! Urten jokora, belutu baño lenago. Enb 68. Guk be euskera maite badogu / ez da sekula<br />
galduko; / itxartu eta jagi gaitezan / belutu baiño lenago. BEnb NereA 94.<br />
2. (V-gip ap. Etxba Eib; Lar, Añ, H). (Con aux. trans. o intrans.). Tardar, retrasarse. "Tardar, beran, berandu,<br />
belutu, con las terminaciones de el neutro, v. g. yo tardo, tardas, berantzen naiz, zera, belutzen naiz; y tbn. de el<br />
activo berantzen det, dezu, &" Lar. "Tardar" Añ. "Belutzea. Tarder; être en retard. Belutzen naz, id. belutzen dot,<br />
je suis en retard, je tarde" H. "Belutu, vb. reflex. Retardarse. Batari eta bestiari aitzen, belutu naiz" Etxba Eib. <br />
Zizirikua ezo-ezo (bustitta) eguan-eta, asko belutu zan suba artuten. Altuna 85. Ez du ainitz belutuko [= 'no<br />
permanecerá aquí'], zure biraoak entzutean, beldurraren berri badu beintzat. Zait Sof 65. Itundu gaitezen<br />
erabakia artzeko: ezpaikaude belutzeko garaian, alegiñak egiteko ereti erosoenean baño. Ib. 13.<br />
3. (Con aux. trans.). "Retardar, diferir, berandu, berandutu, belutu, y las terminaciones del activo [= aux.<br />
trans.]; luzatu, geratu, atzeratu" Lar (v. tbn. en Añ). "Retardar, diferir" y "dilatar" Añ.<br />
2 belutu. Apesadumbrar, entristecer. Cf. belun (2). Onetxek arras belutu ninduan. "Causóme esto mucha<br />
pesadumbre" (Quijote IX). Anab RIEV 1928, 608 (AIr ib. 598 biotz min andia artu nuen).<br />
belutxo, belutxu. 1. (Dim. de belu). Un poco tarde. Juana Marik eta senarrak, usmau eben, Martin noizikbeñean,<br />
goizean-goizetik ardiak basora eroan da gero, belutxo etorten zala etxera. Echta Jos 38. Belutxo egin<br />
jat geure autuetan, da banoa arin-arin etxera. Ib. 133. --Orain meza nagusira noa, eta belutxo izango ote dan<br />
beldur naiz. --Ez; garai onean zoaz. Urruz Zer 96. Porteu az, mutil, belutxu baña! Enb 191.<br />
2. (Lar, Añ (V)). Breve tardanza. "Mórula, detención breve" Lar y Añ.<br />
- BELUTXOAGO. Un poco más tarde. Ezekian ordu atantxe edo belutxuago Talara ioan bear izaten ebanik.<br />
A BeinB 86. Besteak baino belutxuago eldu nintzen eskolara. A BGuzur 124. Ainbat ariñen ezkondu adi, eta<br />
belutxoago damutuko az. EgutAr 17-1-1959 (ap. DRA).<br />
belutze (Lar, H). "Retardación, berantza, berantzea, berandutzea, belutzea" Lar. "Rétard" H.<br />
beluze (Lar, Lcq 171 y 172, Añ, H). "Heno" Lar y Añ. "(Deschampsia flexuosa), heno común" Lcq 171.<br />
"(Holcus lanatus), heno blanco" Ib. 172. "Beluzea, (V, G), foin (de belar-bedar luzea, herbe longue, par<br />
opposition au regain, herbe courte)" H. v. BELAR LUZE. Bada gizona guztiya beluzea da, ta aren gloriya<br />
guztiya beluzearen gloriya bezala eroriko da. Echve Imit II 7, 2.<br />
beluzi. v. biluzi.<br />
beluzko. v. belusko.<br />
beluztegi. "Henil, beluztegia" Lar. "Fenil" H. v. belartegi.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
784
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
belxka (Arch VocGr, A; beltxka S), belzka (R), bezka (S), bexka (S). Ref.: A Morf 322 (belzka); Lh (beltxka);<br />
Lrq (beltzka). Negruzco; moreno. "Belxka, noirâtre" Arch VocGr. "Baltzezka o baltzizka (V), belzka (R),<br />
negruzco" A Morf 322. "Belxka, negruzco, moreno" A. "Beltzka /béska/, un peu noir. On dit plus souvent bexka"<br />
Lrq. "Beltxka, beltxko (S), beltxkara, noirâtre" Lh. v. beltzezka; beltzaran.<br />
belxkant (Sal, R ap. A Morf 296; Casve), belzkant (R-uzt ap. A). "Belzkanta (R-uzt), negro algo claro" A.<br />
"Belxkanta, negruzco, moreno" Ib. s.v. belxka. "Belxkanta "(Sal, R), negruzco" A Morf 296. "Brun, belxka,<br />
belxko, belxkant, muska" Casve.<br />
belxkantu. "Brunir" Casve.<br />
belxkantze. "Brunissage, belxkantze" Casve.<br />
belxkara. v. belzkara.<br />
belxko (L, BN, R, S; H; beltxko S), bexko (Hb ap. Lh), belsko, belzko. Ref.: A; Lh (beltxko). Negruzco,<br />
oscuro. "Belxkoa. Oihal belxkoa, drap un peu trop noir" H. "Negruzco, moreno" A s.v. belxka. "Beltxko (S),<br />
beltxkara, noirâtre" Lh s.v. beltxka. "Bexko (Hb), négret, un peu noir (pour beltz-xko)" Ib. Hemen gaindi [apobelatz]<br />
gehienak gainez belskoak dire, azpiz argiago. Dass-Eliss GH 1923, 377.<br />
(Dim. de beltz). "Xurixko, beltxko, phentsatzen gaixko (S), (petite chose) blanche et noire, assez difficile à<br />
deviner (devinette enfantine)" Lh. Xurisko, belzko, atxemaiteko gaiztosko? Phika. GAlm 1934, 46 (ap. DRA).<br />
Malo. Badire batzu bertzen alderat gaitzestera lerratuago eken egitearen onestera baño: "Ni ona banaiz,<br />
edozein gauza erranagatik beltxkoa". "Zer? Zure begia da gaiztoa zeren ni ona naizen!". FIr 159.<br />
belxño (H). "Belxñoa, beltxañoa, petit brun, petite brunette" H s.v. beltz.<br />
belxtto (H), bextto (S). "Belxttoa, baltxoa, un peu noir" H s.v. beltz. "Beltxto, beltzto /bés#t'o/, un peu trop noir,<br />
fort noir" Lrq.<br />
belxuri. v. BELTZ-ZURI.<br />
belzauri. v. beltzuri.<br />
belzgarri (Hb ap. Lh, -tz- Dv), beztugarri. Infamante. "Beltzgarri, propre à noircir, diffamant" Dv.<br />
"Diffamatoire" Lh. Egite gaiztoak, egin, len ere egiten ziran, baiña beztugarritzat artzen ziran. Vill Jaink 81.<br />
belzgende. v. BELTZ-JENDE.<br />
belzgorritu, bezgorritu (Lar), balzgorritu (Lar DVC 181). "Amoratado, moretua, odoluritua, bezgorritua"<br />
Lar. Zer da ikustea gizon bat eztagokena oñen gañean, erorka arat onat, beltzgorriturik aurpegia, begiak<br />
turbioturik iraulka bi argi iten diotela? (164; v. tbn. 202, 262). LE-Ir.<br />
belzinda. "Corneja" DRA, que cita GAlm 1955, 46 (pero no aparece en dicha pág.).<br />
belzka. v. belxka.<br />
belzkai, bezkai. "Tizna, materia para tiznar, bezkaia, balzikaia" Lar.<br />
belzkant. v. belxkant.<br />
belzkara (Urt III 243, Hb ap. Lh, Dv (-tz-), H, A), belxkara (Sal, R; -ltx- BN; H). Ref.: A (belxkara); Lh<br />
(beltxkara). Negruzco. "Belzkara (S), ombre, noir" H. "Beltxkara, tirant sur le noir" Ib. s.v. beltza. "Beltzkara,<br />
noirâtre" Dv A. "Belxkara (Sal, R), negruzco, moreno" A s.v. belxka. "Belzkara (Hb, Dv, A), brun, basané"<br />
Lh. "Beltxkara (BN), noirâtre" Ib.<br />
belzkaratu. "Beltzkaratu, rembrunir, brunir, se rembrunir" Dv.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
785
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
belzkari, bezkari (Lar). "Libelo satírico, perkea izkiraki bezkaria" Lar. v. belzkarri.<br />
belzkaro. Ceño, mala cara. v. beltzuri. Botztaroa da tristeziaren medika segürrena arima ederrer ere<br />
Jinkoak dereien dohaiña; halakoak belzkaroez dirade etsai. Egiat 232.<br />
belzkarri, bezkarri (Lar). "Cedulón, papelón satírico, txartel bezkarria" Lar. v. belzkari.<br />
belzkatu. "Tempérer, beltzkatu" VocS.<br />
belzkeria (-ltz- Dv, A) Infamia, acción infame. "Action noire, infamie, noirceur" Dv. "Acción infame" A. <br />
Nere beltzkeriek, ikharaz bethe eta hurran etsitzeraino hondatzen eta ithotzen naute! Dv LEd 79. Ez baita<br />
egundaino Israelen gerthatu horrenbertzeko izigarrikeria eta beltzkeriarik. Dv Iud 20, 6. Neron bildurturik,<br />
astakeri artatikan bere buruba garbitzeko, belzkeri ua kristauai egoztea gogoratu zitzaion. J.M. Tolosa EEs<br />
1913, 162. Gaizkiesaka ta belzkeri oiek <strong>bar</strong>katzen dizkiet gizagajoari. Or SCruz 141. Gu ere ibilli gera,<br />
paperetan edo ordun bizi ziranen ezpañetan olako odolkeririk edo beltzkeririk arkitzen ote degun.<br />
Ib. 83. Belzkeriren bat sumatzen dut. Amez Hamlet 32. Gogorra da joateaz egiten dudan belzkeria. Txill Let<br />
107. Iguin diat zaintiratua, gogoratu zitzaion. Gorputzaren belzkeri bat duk. 'Traición'. AGoen Agurea 59.<br />
Berandu dek berandu! / Ire bizitzan egin ditukan / belzkeriak zuritzeko. NEtx LBB 377.<br />
- ZURI-BELZKERIA. v. zuri.<br />
belzki, balzki. Obe da aurpegi gorri ze ez biotza balzki. "Mejor es cara colorada que no corazón denegrido".<br />
RS 322.<br />
belzko. v. belxko.<br />
belzkoi. Moreno; negruzco. Ribadeneirak dio, bizi zanean Hoces au arpegiz beltzkoi ta itxusia zala. Manzi<br />
GPatroi 164 (ap. DRA). v. beltzaran.<br />
belzkote, balzkote (A Morf 274), bexkote (Lar). Oscuro, moreno. "Morena, hogaza de pan moreno, ope<br />
bexkotea , lat. panis subniger" Lar. Non erasotzen dion morrosko belzkote batek aotik sudurrera<br />
maixeoz, aitona miñerituaren begiramen apurrik gabe. "Un mozo muy moreno". Mok 17.<br />
belzkura (H (S), T-L; -ltz- S), bezkura (-ua S). Ref.: Lh (beltzküra); Lrq (beltzkura).<br />
"Belzkura (S), tâche noire. Couleur sombre, noire. Syn. belztasuna" H. "Beltzküra (S-saug), noirceur, tache<br />
noire" Lh. "Beltzkura /besküa/, grande tache noire, noirceur" Lrq. "Noircissure" T-L s.v. noir. v. belztura. <br />
Lür ülhün eta heriuaren belzküraz estalirik daguenialat juan beno lehen. Mst III 52, 3 (Ip itzalaz). Arraroki<br />
edireiten da bere txerkü propiaren beltzküratik osoki xahü denik. Ib. 33, 2 (Ch amudio propioaren notha<br />
guzietatik). Begiak bethi ohil alde orotarat soz, beldürrez dezen jendiari ager arimaren belzkürak, ahoa bethi<br />
gahüntsü khorpitzak dian khozütik. Egiat 199. Bekhan edireiten da bere txerkhiaren belzküratik osoki xahü<br />
denik. Ip Imit III 33, 2.<br />
- BELXKURA (S; -txk- S; bexküra S). (Forma con palat. expresiva). a) "Belxküra, beltxküra, (S-saug), petite<br />
tache noire" Lh. "Beltxküra /bes#küa/, petite tache noire" Lrq.<br />
b) "Bexküra (Sc), rencorcillo. Horrek badik bere bexküra enetako" A.<br />
belztaile. v. beltzaile.<br />
belztaka (G-to), beztaka (G-to), beltzaka (G-goi). Moreno. "Be(l)ztaka bat, un negruzco, un moreno" Iz To<br />
s.v. beltza. "Beltzakia, el moreno, el negruzco; beltzaka bat (G-goi)" Ib. nota. v. beltzaran. Nori begiratzen<br />
ete dio zalduntxo beztaka lotsagabe orrek? TAg Uzt 27. Beztaka ta zimel bat al da mutil ori? Zenbat urte ete<br />
ditu? Ib. 189.<br />
belztakatu, beztakatu. Broncear, poner moreno. Eun eguzkialdik beztakatu dabelako, ordea, uritarrak<br />
"Beltxa" deitzen dautsoe. TAg GaGo 6s.<br />
belztasun (SP (-tz-), Urt III 300, Ht VocGr 390, Añ, Hb ap. Lh, Dv, H, VocB, A DBols), beztasun (Lar, Hb ap.<br />
Lh), belztarzun (beltz- Arch ap. DRA), balztasun (Lar, Añ), baztasun (Lar), baltzitasun (A DBols).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
786
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Tr. La forma beztasun solo se encuentra en Hiri<strong>bar</strong>ren, no como forma única, y en Beovide.<br />
1. Negrura; oscuridad. "Noirceur" SP, Ht VocGr, Lh. "Atritas, belztasuna, kolore beltza, goibeltasuna" Urt III<br />
30. "Atezamiento, beztasuna, balztasuna" Lar. "Negrura" Lar y Añ. "Belztasun, état de noirceur" Dv.<br />
"Belztasuna. Au physique et au moral, noirceur. Ga<strong>bar</strong>en balztasuna, la noirceur de la nuit" H. "Beltasun [sic],<br />
negrura" VocB. v. belztura, belzkeria. Illunbea ta belztasuna eguzkiari dariola deritzat. Mb JBDev 44. O<br />
egazti ederra. Ez dago zure berdiñik egodunen artean. Zure belztasunak argi egiten du. VMg 16 (dirigiéndose a<br />
un cuervo). Zer da beren gorputzak estaltzen dituzten soñekoen beltztasuna, begiratzen badiogu biotza erdibitzen<br />
dioten penen beltztasunari? Etxeg EE 1883b, 551s. Metal-orea hoztu ta nigredo mailara heltzen denean<br />
bezelatsu agertzen da, egakia, islatua, beltz-dirdiraz na<strong>bar</strong>mendua. Antzina, "belztasun" hori izan ohi zen,<br />
lanaren agertze eta gogortzearen aldez, aurreko sinalea. MEIG IX 123 (en colab. con NEtx).<br />
2. (Hb ap. Lh, H), beztasun (Hb ap. Lh). Maldad, infamia. "Ene falten belztasuna, la noirceur de mes fautes"<br />
H. "Infamie" Lh. Nigarrez nago ikhusirik / ene falten beltztasuna, / eta ikhasirik halaber, / Aita, zure<br />
ontasuna. Gç 105. Lehenago zure bekhatuen eskusatzeko erran zinezaken, ez zinduela ongi ezagutzen hekien<br />
belztasuna. Brtc 256. Ote dago nondik ezagutu komunio gaiztoaren belztasuna esan diran arrazoiaz gañetik?<br />
Mg CC 244. Izurrikeria hek guziak bet-betan pharatzen zaizko begien aitzinean; pharatzen zai[z]ko bere<br />
belztasun guzian. Dh 146. Jainko haren handitasunaren gainean neurtzen du dohakabe hark bere bekhatuen<br />
belztasuna. Ib. 135. Ez dut bada kausituko alde batetik miserikordiaren gaindidurarik, eta bertzetik<br />
eskergabetasunaren belstasunik baizen (c. 1815). Vin 176, 4. Bere baithan sarthu zenean, ezagutu zuen bere<br />
krimaren beltztasun guzia. MarIl 178. Entseia gaiten pasione haren garraztasuna eta hura kausatu duten krimen<br />
beltztasuna ongi kontzebitzera. Jaur 152. Jakin zazu bada, zein-nahi handi eta handiago iduri dakizun bekhatua,<br />
etzarela oraino nihondik hurbiltzen ezagutzera berenez zer den haren beltztasuna. Dv LEd 129. Etzirurin nihor<br />
urrikal zitekela hartaz, ikusi ondoan haren beztasuna eta bere ungi egilearentzat izan zuen esker gabetasuna. Hb<br />
Egia 45. Gu deituak gera, animak, geren danez, salbatzeko alegina egitera; biziuaren beztasuna adiaraztera. Bv<br />
AsL 161.<br />
Defecto, tacha. Agertu ditu hekien belztasun, gogortasun eta errenkurak. Hb Egia 6. Norbait asi omen zan<br />
Medelengan belztasunen bat na<strong>bar</strong>itzen; ta, [...] sukalde guztietan zabaldu zan, Apaizaren aita etzala kristau<br />
ona. A Ardi 101.<br />
3. Severidad. Igorri-bidaldu zion bein Jangoikoak Ecija deritzan erriko kargudun bati bere Apostol S. Pablo<br />
ta igorri zion bere ezpat zorrotza eskuan zuela ta begi belztasunez ta suz beteekin. Mb IArg I 117.<br />
4. "Tristesse" Dv. Ilhundurak alabainan hurbilarazten du herioa, eta zebatzen du indarra, eta bihotzeko<br />
belztasunak beheitiarazten du burua. Dv Eccli 38, 19. Zeren belztasun handia berritzen baitzen haren baithan,<br />
eta hiltzera zihoalako ustea hartu zuen. Dv 1 Mach 6, 9 (Ol atsekabe, BiblE nahigabe). Dira izar batzuek,<br />
doakabearen beltztasuna argitzen dutenak. Etxeg EE 1884b, 285.<br />
- BELXTASUN. "(Hb), état de noirceur" Lh.<br />
belztu (Ht VocGr, VocS, Dv, H, VocB; -tz- SP, Urt I 412, Gèze), beztu (G, AN-ulz, B, S; Lar, Añ, Hb ap. Lh),<br />
balztu (H), baztu (Lar), beltzitu (V-gip; Dv; -lz- Lar, Añ), baltzitu (V-arr-m-ger-oroz-gip; Dv; -lz- Lcc, Lar, Añ).<br />
Ref.: A (baltzitu); Lrq (beltzt); Iz Ulz (zuríe), UrrAnz (beltzítu), ArOñ (baltzittu); Etxba Eib (baltzitu); Asp Gehi<br />
(beztu); Elexp Berg; Gte Erd 199.<br />
Tr. Belztu es la forma más generalizada; está atestiguada en todos excepto en los vizcaínos. Estos últimos<br />
emplean generalmente baltzitu (atestiguado ya en Landucci y Egiaren Kanta); se encuentra balztu en fray<br />
<strong>Bar</strong>tolomé y Zavala. Emplean la forma beztu los guipuzcoanos ya desde Larramendi, así como Hiri<strong>bar</strong>ren (junto<br />
a belztu), y en el s. XX, tbn. Gandiaga y Mirande; Etxaide y Lizardi lo emplean junto a beltzitu. Esta última<br />
forma se encuentra tbn. en textos guipuzcoanos de autores vizcaínos (Moguel, Uriarte y D. Aguirre) y en<br />
Apaolaza (en los dos últimos alternando con belztu). En DFrec hay 5 ejs., vizcaínos, de baltzitu, 2 de belztu y 6<br />
de beztu.<br />
1. Ennegrecer(se); oscurecer(se). "Ennegrecerse, balzitu" Lcc. "Ennegrecer" Lar y Añ. "Denegrecer" Lar.<br />
"Noircir, belztü" VocS. "Noircir, rendre noir. Iguzkiak belztu du, le soleil l'a noirci" H. "Cirer des chaussures.<br />
Zapatak belztea, cirer les souliers" Ib. "Devenir noir, noircir. Iguzkian belztu naiz, j'ai noirci au soleil" Ib.<br />
"Ennegrecer" A. "Beltzt /best/, devenir noir" Lrq. "Masustak baltzittu dira sasixetan" Etxba Eib. "Aratostietan<br />
naikua da arpegixa baltzittutzia koko agertzeko" Ib. "Béztuik, ennegrecido" Iz Ulz. "Baltzittu, ennegrecer;<br />
baltzíketia, el ennegrecer(se). Baltzíttu, baltzíketan, ponerse de este color" Iz ArOñ. "Ennegrecer; también<br />
amoratar. Ogi au geixegi beltzittu jatzu" Elexp Berg. "Ankia beltzittu jatan egun batetik bestera" Ib. "Eguzkiak ez<br />
nau bezten (B), ekiak ez nau beztu (S)" Gte Erd 199. Lur ikharatze handi bat egin zedin, eta iguzkia beltz<br />
zedin bilozko zaku bat bezala. Lç Apoc 6, 12 (Dv belztu, Ip beztü, Ur (V) baltzitu, Ur (G) beltzitu; He, TB, Ol<br />
beltz egin, Echn, IBk beltz bi(h)urtu, Ker baltz biurtu, Ibe beltz jarri). Fiñean argitu zinduen / bizi onaz mundua,<br />
/ hala nola illhargiak / gau illunbez belztua. EZ Noel 150. Zegaiti ekusen Almiranteak / izerdiz balziturik,<br />
ukaturik oeak. EgiaK 89. Bataren eror arazitzea, bertzearen beltztea, [...], irri eta allegrianza erhoak eta<br />
ahalkhegabekoak dire. SP Phil 329 (He 330 maskaratzea edo tintastalzea). Ezpaitute kastitatea hautsten,<br />
badarik ere hura erbaltzen baitute, langiarazten, eta haren xuritasun ederra erdi beltzten baitute. Ib. 260 (He<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
787
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
262 belzten). Aurpegiko begi-ezpañak eta buruko muñak materi loi ta ar egiñak eta azpiko orzak belztu ta erdi<br />
eroriak. Mb IArg I 223. Ekarri zituen aitzur, golde, [...] ta bere alab, lur lanetako nekez, eguzkiz ta izerdiz<br />
belztu-gogortua. Ib. 211. Belztu zé zerua, / mostratus tristúra; / ilúndu mundúa, / guzía ilundúra; / lutos<br />
bestiturik / irúzki edergúra / egúna gáu biurturik. LE Kop 98. Baltzitu bagarik. msOñ 238r. Betazpiak<br />
baltzitubak; ortzak antxina juanak, oi utsak agiri ditubala. Mg PAb 72. Labazaina ezpada zuurra ta aituba, edo<br />
subak igaroko dau gania balzitu ta <strong>bar</strong>ruba erre baga, edo danak urtengo dau ezkotu ta errearinak. Ib. 152.<br />
Bizargin edo <strong>bar</strong>beruak apainduten dau arpegija bizarra kenduta; baña egun gitxiren buruban balzituten da,<br />
jaijoten da bizarra. Mg CO 80. Ez gaisuak argalduten dau, ez eguzkijak baltzuten [por balztuten?] dau, ez otzak<br />
zurituten dau, ez edadiak zaartuten dau. fB Ic I 61. Urten eban zulotik emakume batek, aillagiña penitenzijaz<br />
sikatuba, eguzkijagaz baltzituba. JJMg BasEsc 238. Eztituz ainbat gauzak baltztuten / gau ilunaren iluntzak, /<br />
zein da miruak dituz iluntzen / Ama-alaben biotzak. Zav Fab RIEV 1907, 94. Izanik zeu angeruen ispillu loibagea,<br />
[...], gelditu yatzun aurpegi guztia ainbeste yotegaz baltziturik, anditurik eta antz guztia galdurik. Añ EL 2<br />
197 (EL 1 192 baltziturik). Ikusten dau bere lagun errukarrija dana ezaindurik eta baltziturik. Ur MarIl 46. Ez<br />
bezteko larrua, yartzen dire yosten. Hb Esk 182. Saulek, noizbait bere morroi izan bazuen ere, etzuen ezagutu,<br />
artzai-soñekoakin eta eguzkiak belztua zegoalako. Lard 165. Kukurusta beltz[t]en bazaiote, buztan gaineko<br />
bixikan min dukete. Dv Lab 291. [Hortzak] laburtzen, beltzten eta des<strong>bar</strong>dintzen dira aberea zahartzen denaren<br />
arabera. Ib. 239. Sei egunen buruan denbora khanbiatzen da, itsasoa samurtzen, zerua belzten. Laph 222. Ez<br />
eben ezetara gura eguzkirik, / Baltzitu ez eioen berak arpegirik. AB AmaE 418. Beida beza nola beztubak<br />
gelditu diran [udariak] arri kolpiekiñ. Sor <strong>Bar</strong> 23. Zaagia bezala beztua / Daukala pikez <strong>bar</strong>rua. Urruz Urz 27.<br />
Beltzitu zituzten arpegiak iduri bustiarekin eta joan ziraden pagaria bera. Apaol 65. Eregi zan bat batera leioa<br />
eta arpegia eta eskuak beltztuta zeduzkan gizon bat agertu zan bertan pistoleta eskuan zuala. Ib. 71s. Izanen<br />
bada ere [iguzki-histura] bortz edo sei menderen buruan, aski dukezue, haurrak, erne egoitea, berinaki beltztuak<br />
[= 'cristal ahumado'] eskuan. HU Zez 96. Hobeki ageri zen oraino berinaki pozi bat supizteko baten lanoarekin<br />
apur bat belztuz. Harek eztitzen zuen iguzki ageri zenaren distira. Ib. 96. Bet-betan belzturik bezala jarri omen<br />
da. [...]. Hil-hurran edo hila hirirat ereman dutela dugu azken berria. HU Aurp 140. Esnea egosteko<br />
maskilotxue, <strong>bar</strong>rutik garbi garbie ta kanpoti kez da kedarrez edo i-iutukoz baltziturikoa. A BGuzur 156. Alderdi<br />
guztiak keiak ondo baltzituta eukazan, diz-diz egiteraiño. Ag AL 60.<br />
(s. XX) Betondoren bat baltzitu ta euren tokitik agiñen batzuk ataratea baño beste kalterik ezteutsat iñori<br />
erakarri. Ag Kr 83. Hantik eta berhala zelia belztü zen / Ebia jaits ahala lürra ikhara zen. Xikito 6. Naikua lan<br />
daukate auek beren buruak apaintzen, illeak beltzitzen, arpegiak irintzen, zimurrak estaltzen. Ag G 297. Bertan<br />
zeuden, su-aurrean, zumitzezko jarleku apalak eta keak eta urteak leundu zuten txisillu galanta, ta zapaldetan,<br />
sulla, morko ta [...], zurezko kollara belztuak. Ib. 15s. Beztu egingo zerate iguzkitan. Iraola 134. Ai lore<br />
gaxoaren / Loian belztutakoaren / Olerkari ona! EEs 1916, 330. Itsatsi gabe bertan beztu ta zimelduta geratu<br />
bada txorten ori, oso zail izango da kentzea. EEs 1917, 34. Eliza Juan Joxek berak zabaldutakoan, gizakume ta<br />
emakume arrapaztaka sartu ziran, bai laxter aitortegi-inguruak belztu ere. A Ardi 125. Bertze hiriak<br />
harrabotsean lanarekin zalapartaka ari direlarik, ikatzak belztuak, keak itoak. StPierre 39. Udak beztu duen<br />
eskua ez dun ausartzen ire bekokiari atxegiten. Or Mi 20. Belarriak dauzkat ubel ubelak, / sugurra berriz beztua,<br />
/ bi ankak ere sumindu eta / ipurdia're oztua. Tx B 48. "Sukar usteldunen", begitartea eroria, kolore ilun-zikin;<br />
begiak gorri eta ezpañak beltztuak, idorturik, erreak bezala edo xigortuak. FIr 192. Etxe-lerro beltz bat ikusten<br />
dugu lehenik, [...]. Etxeak baino goragoko arbola batzuek belzten dute gehiago oraino, beren itzalaz. JE Ber 99.<br />
Urmael onduan bazan eulizkua, <strong>bar</strong>riz, estatu bakotxian ixara bat baltzittuteko beste. Otx 159s. Oso gorri ez<br />
bazeukan ere / zurbildu zaio galdorra; / ubeldu gero; azkenik beztu / geldi dalarik min-sorra. Or Eus 315.<br />
Elkarrekin kordatuta / ertokian zintzilik; / ekeak beztu baiño lên / alde egin zuten andik. Ib. 65. Matelak odol ta<br />
nigar, jauntziak lohiz belztuak. Iratz 136. Joañixio arriturik zegon, iñauterik ain urruti ta gizon arrek zergatik<br />
eskuk eta musua beztu ote zitun oirako. JAIraz Joañixio 56. Zeinbat bidar ez ete ziran etxeratzen gorputzeko<br />
atzealdeak minbera ta baltziturik, ipurmamiñak azalak urratuta. Erkiag Arran 78s. Iru morrosko, aize ta eguzkiz<br />
baltzituriko arpegi ta kokotondo mardodunak. Ib. 50. Otzak baltzituta dardaraka batian euan Pattakia gizajua.<br />
SM Zirik 35. Begira iñoiz egon izan naiz / gauzak ezin sinisturik, / Askon gorputzak ikusten dira / eguzki galdaz<br />
bezturik. Basarri 100. Suak et' ekaitzak / beztuta, zarraski, / itzatsi ta zarpil, / Jorrailgo elorri. Gand Elorri 37.<br />
Aren (erropariaren) lepoan sartutako aiztoa ozta odolez tindatzen zen eta ondar-gaiña zorna pixkatekin doi<br />
beltztuten zen. Ibiñ Virgil 104. Emen, sutzar batek, atergabeko kez, abeak bezten ditu beti. Ib. 52.<br />
Pintar, escribir, marcar de negro (el papel). Urrien zazpigarren, egun gustia / Hespañenzat aurten izan<br />
zidia / ain egun alegrea akordetako, / papera geiago balzietako. EgiaK 90. Zain dagoz nor jausi aldedin zetan<br />
edo atan esesteko, paperak balzituteko. Mg PAb 193. Kaleetako bizimodu ta arrisku edo labanarri gustijak<br />
azaldeetan asi ezkero, liburu andi asko baltzitu biarko litzaatez txikin onen lekuban. JJMg BasEsc IV. Ainbeste<br />
bidar esan dautzut ba, / "Euzkeltzale-Bazkun" orri, / Nire argazkiz ez baltzitzeko / "Euzko-Deya"-ren ingorri.<br />
Enb 131. Mutillak salgai zituan idatsorta aietarik bat artu det, eta bai bereala antz eman ere arabierazko<br />
idazkeraz beltzitua zegoala. (Quijote IX). Ldi RIEV 1929, 208. Ori esanik, ekin diot paper-ondar batzuk<br />
beztutzen. Ldi IL 30. An bertan dut lan egiten / axotez beztuz paperak. Mde Po 41.<br />
Fruncir (el entrecejo, la frente). Bera're apenas zegon / kopeta beztuta, / adoratu genduben / danok<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
788
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
auspeztuta. PE 111. Nere bertsuen buelta kantatzen / dabil kopeta beztuta, / bere buruba garbitu nairik / baztar<br />
guztiyak nastuta. Tx B I 138. Segur bekundea belztuko du, norbeitek, haren espantuak hemen egin dituela<br />
heltzen bazaio beharrietarat. Zerb Azk 113. Itzik ez du egin nai, / kopeta beztuta, / zartzian gauza onik / gizonak<br />
eztu-ta. Uzt Sas 197.<br />
"Cárdeno: (c.) ubelurdiña; (V) baltzitua" Añ.<br />
2. (L-ain ap. A; Urt I 512, H), beztu (G ap. A; Lar), balztu (H), beltzitu (H (V, G)), baltzitu (H). Difamar,<br />
calumniar. "Allatrare, [...] injuriatu, desohoratu, laidatu, belztu" Urt I 512. "Infamar, betziztu, galostu, galositu.<br />
Lat. Infamare. Item besteren fama galdu, beztu" Lar. "Dénigrer. Norbaiten omen ona belztea, noircir la<br />
réputation de quelqu'un. Syn. histea" H. "Al eban guztia, baltzittu eban bestien aldia" Etxba Eib. Zu<br />
belzteagatik kolomnia [sic] pozoiñaztatuenak pensa ahal dezaken guzia, publikatzen balute ere, induria hek<br />
guziek zer kalte egiñ ahal diezakezukete? Arbill III 46, 2. Argatikan daude guziak aiñ geldi, aiñ isill, eskuak<br />
tolesturik, naiz beztu ta itxuzkitu dezatela [euskara], naiz darabiltela oñen azpian. Lar DT CCIV. Bertutea,<br />
kalomniaz belztua / Orduraino izan balin bada, / Egun hartan ohorez gainditua / Handizki laudatuko da. Monho<br />
120. Amatzen badegu lagun urkoa biotzetik, ez degu beraren onra eta izen ona beztuko. AA II 216. Begira<br />
aditzen egon ote zeran gustoz lagun urkoaren onra eta izen ona gutxitzen, illuntzen edo beztutzen duen gauzak.<br />
Ib. 229. Gizon horrek belzten dü ene elhea. Arch Gram 56. Yauna, zure aldean naski / Hala ez dena kondaturik,<br />
/ Naokakete beltzturik. Gy 75. Elkhar eziñ yasana, eziñ ikhusia, / Elkhar engana, elkhar beltz, da hango bizia. Ib.<br />
76. Latin, español edo franses yeloskorrak / Goibeldu, ahal guziz, eskaldun zaharrak; / Berak ez mintzatzean,<br />
aise zen belztea. Hb Esk 5. Ergela! uste duk ni beztu edo ahalkarazi, Aita-Saindutarra deithuz? Hb Egia 115.<br />
Nor nahik beltz eta asik dezake. Ib. 154. Zilegi othe zaizuen ene horrela aphaltzea eta belztea bekhatoros<br />
zonbaiten ene ganik urruntzekotan. Laph 115. Zirikatu zituen zenbait persona, bere izen on ta onra beztu edo<br />
beñepeiñ illuntzeko amaika iskanbilla ta esamesa gezurti banatu ta egiztatutzera saiatu ziradenak. Aran SIgn 92.<br />
Nahi izan dituztelakotz beren herrietako Erretorak belztu, kalomniatu. Elsb Fram 151. Zenbat izkribu eta gazeta<br />
tzar, [...], Erlijionea eta haren mixterio sainduak burlatzen dituztenak, Eliza eta Elizaren minixtroak<br />
mezprezatzen eta gezurrez belzten? Lap 27 (V 16). Haren xede onak bederen ez gintuzke nahi gehiago gezurrez<br />
beltztuak ikusi. HU Aurp 56. Berexten direnean hoien gozorik handiena hau da: elgarren jorratzea, aphaltzea,<br />
belztea. JE Bur 164. Nahiz hire ahopaldiek [gizon-jainkoa] nekez beltz dezaketen. Ib. 101. Santa Cruzen izena<br />
nola belztu egiñalak egiñ arren, etzuten nai zutenik irixten Or SCruz 107. Etzuen ura salatu ta belztu nai, aren<br />
sandutasuna begien aurrean zeukalako. Ir YKBiz 19. Onen izena zuritzearren, bere senarrarena bezteko gai<br />
etsitu zitun. Etxde JJ 164. Hainbestetan beztu ohi dugun Ahaide Nagusien nagusitasunarekin [...] batean joan<br />
zitzaigun [Erdi-aroko aho-poesia]. MIH 282. Esanak esan baditut, ez da xuberotarraren oroitzapena belzteko<br />
asmotan izan. MEIG VI 63.<br />
Presentar de modo negativo, pesimista. Zerua dena izar ikusten zuten gazte batzuek zeukaten [...] gauzak<br />
belzten dituela Xalbadorrek. Larre in Xa Odol 15.<br />
3. Envilecer(se), manchar(se). Zer zinen zure amaren sabelean kontzebitua izan zinen instant berean? Aita-<br />
Adameren bekhatuaz belztua, lepra huts egina. Brtc 83. Artuko jakula kontu estuba Jesu Kristoren Aditzain edo<br />
tribunalian, baltzitu, ezaindu edo zantartuten badago [por badogu?] pekatubakaz. CrIc 131. Kristau sinistea<br />
duteenak, nere maira biltzen diranak janaririk gozoena artzeko, etortzea anima beltzituekin, [...], nola nere<br />
biotza minberatu ez? Mg CC 245. Orra bada zein gauza gatxa dan zuritutia pekatu asko ta ekanduakaz balzitu<br />
dan arimia. Mg CO 112s. Arima osoki saindu, garbi eta amultsu hura, gizonen Erlijione eskas, inpiotasun,<br />
lohikeria eta bertze krima eta zikinkeria guziez belztua eta hobendun egina. Lap 245 (V 110).<br />
4. Entristecer(se), ensombrecer(se). Cf. Lç Decl Mm 3v: "Cedron, beltztua, tristea", donde no es seguro que los<br />
dos términos vascos se den como sinónimos. Bihotza belzten zait. Ohartzen naiz arima berezten hari dela<br />
gorphutzetik eta badihoakidala. Dv LEd 173 (Cb Eg II 96 lutoz betetzentzat). Ilhundu eta belztu zitzaioten gogoa<br />
denei. Jnn SBi 110. Ori iñoiz bezela / zurrutak poztuta, / tragua ustuta, / mokua zorroztuta, / kopeta belztuta, /<br />
erdi berdoztuta, / lotsak ematen dizkit / berak ez du ta. AzpPr 48. Leher-arazi zituen galtzak; bainan gure Errege<br />
Jaunari etzitzaion gogoa belztu hortakotzat. Prop 1904, 24. Ondotik, bigarren ilhundura bat, etsimenduz guti<br />
edo aski belztua, arteka tinkatzen delakotz berriz. JE Ber 10. Beltran jaunak elittuke ainbesteko dirutzak eralgiko<br />
bere aurraren bataio egunerako prestaerak egiten, baldin zorigaitz mingots batek bere etxea beltzitu bear lukela<br />
jakin izan balu. Etxde AlosT 18.<br />
5. "Baltzittu ein dia, se han hecho intransigentes" Iz ArOñ.<br />
6. "Lana baltzittu ein biar: lanai buru emun biar" Iz ArOñ.<br />
7. (V-gip), baltzitu (V-gip; A). Ref.: Etxba Eib (baltzittua); Elexp Berg. (Uso sust.). "Baltzitu, una negrura" A.<br />
"Cardenal, moradura. Eiñ destan atxumurkadiakin baltzittua laga desta besuan" Etxba Eib. "Moratón, cardenal.<br />
Baltzittu galanta daukat oinddio ipurdixan zuk emundako ostikariana" Elexp Berg.<br />
- BELXTU (S; Hb ap. Lh; bextü S). "Belxtu (Hb), rendre ou devenir noir. Oski belxtekua (S-saug; Hb), le cirage"<br />
Lh. "Beltxt /bes#t/, devenir noir" Lrq.<br />
- EZIN BELZTUZKO. "Qu'on ne peut noircir, dénigrer" Dv.<br />
belztura (SP -tz-, Hb ap. Lh, Dv), bezdura (Hb ap. Lh). 1. Negrura. "Beltztasuna, beltztura, noirceur" SP. v.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
789
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
belztasun, belzkura. Aberea, agatik zintzilika, dingili-dongoloan zekartean, [...], elur zuriaren agerian<br />
orañik obekiago zeintzen zitzaizkiola bai bere beltzura ta itxura izugarria. EG 1956 (5-6), 23.<br />
2. (Hb ap. Lh, Dv), beltzura (A). "Tristesse" Lh. "Noirceur produite par une action. Gogoko belztura, tristesse<br />
sombre" Dv. "Beltzura, tristeza, melancolía" A (que no cita fuente). Utz nazazu aphur bat ene dolorearen<br />
plainatzera, lur ilhunera, lur herioko beltzturaz estali hartara noan baino lehen. SP Imit III 52, 3 (Ch<br />
illhunbezko). Zurikail eginda nekez zijoakion bakartasunean arratsaldeko beltzura. Anab Eusk 1930, 126. Noiz<br />
idatzi duzu zeuk, irakurle? Beltzurak zure arima goibeltasunez bete zuenean. Txill Let 74. Xirimiri izan dugu<br />
goizean: eten gabe jantzi du Altzurain beltzuraz; guzia, jakiña, ni ezik. Ib. 60. Aitak bere aldetik ere pixkatxo bat<br />
itzegin zuan itzaldiaren ondorengoari beltzura kentzeagatik eta ala olde onean jaiki ziran maietik oerako. Anab<br />
Poli 130. Olerkariak iberitar ingurune guzira edatzen ere ditu beltzuraz begiak, zorigaitza datorkiolako. Gazt<br />
MusIx 67.<br />
3. (L ap. A), bezdura (Hb ap. Lh). "Calumnia" A. Cf. belztu (2).<br />
- BELXTURA (S; belxdura Hb ap. Lh). "Belxdura (Hb), -türa (S-saug), noirceur, qui tire sur le noir" Lh.<br />
belztxo (beltztxo Añ), balztxo (Dv; baltztxo Añ), baltztxu, baltxo (H), beztxo (Lar Dv), baztxo (Lar). Dim.<br />
de beltz. "Moreno, beztxo, baztxoa, beltzatxoa, baltzatxoa" Lar. "Brunete, bruno, negro no muy subido, beztxoa,<br />
baltxoa, illuntxoa" Ib. ( Dv balztxo). "Moreno: (V) baltza, baltztxoa; (G, AN) beltza, beltztxoa" Añ. "Belxttoa,<br />
baltxoa, un peu noir" H s.v. beltz. v. beltzatxo. Don Beltxo (1315). Arzam 165. Zorioneko txala / jakuna<br />
etorri, / bertsuak jarritzeko / bei baltztxu oneri. Noe 99.<br />
belzxurizka. v. beltzurizka.<br />
bemaila. v. BEHE-MAILA (s. v. behe).<br />
bemende. v. behemente.<br />
bemoleko. "Bergara aldean bemolekoa esaten yako zortziko edo lenengo elizkariari ta zergaitik dan jakin dot.<br />
Irugarren Salmua (Domine Deus, meus, in te speravi) itzal itzak, "bemol" da guzti, abadeak eresi edo kantaten<br />
dabe, elizkaria lenengoetarikoa danean, da auxe da izen orren jatorria" A Txirrist 75.<br />
ben (V, G ap. A; Lar, Añ, H), men (V-m-ger ap. A; Lar, Añ, H, Lh). 1. (Adj.). Serio, formal; grave. "Serio"<br />
Lar y Añ. "(Hombre de) veras, gizon mena, bena, ziñezkoa, benazkoa" Lar. "Gizon bena, mena, homme grave,<br />
sérieux" H. "[Benetan] significa formalmente, con seriedad, como procedente de bena: serio, formal" A in Apis<br />
1888, n.º 14, 112 (ap. NeolAG). "Ben, formal, serio. Hoy se usa casi exclusivamente con sus derivados" A. "Men,<br />
serio, formal" A. "Men. Droit, franc, loyal. Gizon mena da hori, c'est un homme loyal" Lh. Cf. IC II 322: "[El<br />
valle de Mena] quiere decir 'valle severo y verdadero' en el habla vascongada". v. zin. Tr. Documentado en la<br />
literatura desde Larramendi (cf. antes el testimonio de IC), es usado por autores vizcaínos y guipuzcoanos; al<br />
Norte lo hallamos en Birjin y en Mirande. Hasta finales del s. XIX men es casi la única forma que se emplea<br />
(sólo encontramos algún ej. de ben en Birjin, que usa tbn. men). Desde Azkue, que especializa el uso de ben para<br />
'serio, formal' y men para 'dócil, humilde', sólo se encuentra la primera forma para esta acepción (excepto en el<br />
ej. de Goenaga, v. infra). Cf. 4 men.<br />
Gerta zaizkiotzu mirabe ta aldamen menak, bere biotzaren erakoak. Lar Fueros 8. Gizon zuhur, zintzo, menak<br />
eta jakintsuak gure alde ditugunean, eztiegu beste jendalla horiei jaramon bear, ez eta aien esan mesanaz<br />
ajolarik artu. Lar in Mb JBDev 8. Ezta heien elheketan deus sartzen benik, ez sendarrik, ez onbidaririk. "Rien de<br />
sérieux". Birjin 85. Hura zeritzadan bizi bide zeinetan atseginik batere ukhan gabe, bethi men, bethi gaizkoan,<br />
eta gauz-eginetarik aldaratua egon beharko bainintzen. "Toujours sérieuse". Ib. 116. Eta solasa menago egin<br />
zen. Ib. 117. Aire mena berriz harturik, erran zeraien. Ib. 218. Nor da ain aitua ta mena eta egun guztian bekatu<br />
txiki askotan jausten eztana? Añ LoraS 36. Etxe bateko andrea / zan bada guztiz kirmena / begiratua ta mena: /<br />
berba baten, egillea. Zav Fab RIEV 1907, 96. Zure kutun on maitagarria / ain da ezkutarma mena, ezik / ezta<br />
berunik ez alzaidurik / eman legikeonik larria. Izt Po 50. Maria Magdalena emakume men eta egititzat<br />
bazeukaten ere. Lard 467. Zoro-antza eukiarren, edozein baizen benak edo serioak zireala. A Txirrist 181.<br />
<strong>Euskal</strong>dunen euren artean alde batzuetakoak berbaldunago izaten dira, beste batzuetakoak isilkorrago; [...];<br />
batzuk <strong>bar</strong>regarriak, besteak bena edo serioak. A Ezale 1899, 79b. [Jauna] egin nagixu ibilteko bena [...], sengiegittian<br />
sentsuba; zinddo ta garbija. AG (ap. NeolAG). Era berean biltzen dira anima ben garbiak, bakartadea<br />
nai dutenak. Ag G 333. Aurkezten diran gauza guziezaz oldozten eta goguari beti zuzenbide bena ematen oituaz<br />
astiro ta indarkatzeka irixten da gogo-gertasun egokia. "Una dirección seria". Zink Crit 9. Berau ostera piperra<br />
baño benago edo serioago geratu zan. Kk Ab I 22. Beti-beti auteskundiak edo erri-zuzentzak edo orrelako gauza<br />
benak erabagi <strong>bar</strong>ik, ondo da noz-edo-bein gauza arintxuak, <strong>bar</strong>regarrijak erabiltia be. Kk Ab II 7. --Zer<br />
derizkiozu, Mitxel aserretua bezela zegoala? --Bai zera! Beti da ben samarra. Lab EEguna 74s. Udalenak irria /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
790
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
oi-du zoro ozena; / udâk, aragikoia; / udazkenak, bena. "La primavera tiene una risa alocada y ruidosa;<br />
voluptuosa el estío; triste el otoño". Ldi BB 154. [Euskel-egunkaria] ongi ordaindutako gizonek egiña; berriez,<br />
lan benez ta arin-alaiez --parriduriak aztu-gabe-- naroki ornitua. Ldi IL 70. Gu txapel baten aurrean<br />
belaunikatu? Gizon men eta agurgarrien lepotik ixeka egin nai al du, edo? Goen Y 1934, 102. Etzerizkion eskasa<br />
suitzat Lopategiko Agustini. Mutil bena, zintzoa ta langillea. TAg Uzt 216. Arritzekoa da gure morroia dan<br />
bezelako gizon benak, ezer geiago gabe, iñor jotzea. Ib. 193. Oroi naiz Jainko bezala <strong>bar</strong>nean zauzkadena. /<br />
Zurekin biotzik biotz eingo dut otoitz bena. "Una seria oración". Or Poem 539. Lehen mintzatua olerkari bat zen,<br />
haren mintzo lilitsutik ageri zenez, baina beste guziak gizon hotzagoak, benagoak ziren. Mde Pr 134 (cf. nota del<br />
ed.: "bena, seriosa"). Eskualde hortan baditugu Padraig O Conaire, kondaira humoredunak idatzi dituena, [...],<br />
bai eta lan benagoak ere. Ib. 245. Gero mendi <strong>bar</strong>rena / on guzizkora daramaz; t'urean / poz benaz ditu urezta, /<br />
Artzai ta bazka batean / ta zori ona dan mai betean. "Ya en la vena del gozo fiel las baña". Gazt MusIx 89. Mai<br />
baten inguruan giñan zortzi bat adiskide; denok, gizakume, [...] eta denok tipula baiño benagoak eta Aita Santua<br />
baiño katolikoagoak. NEtx LBB 119. Begiratua ben-ilun [...], hizketan hasten da. "Grave la mirada". MEIG IX<br />
134 (en colab. con NEtx).<br />
2. (Lar, Añ). (Sust.). Seriedad; cosa seria. "Veras, benak, zinak, ziñak. Lat. Seria, orum" Lar (v. tbn. en Añ). <br />
Ainbeste aize ta zorakeriren atzetik, ainbeste bena, goibeltasun da trumoiren ondorean etorri bear eban ekatxak.<br />
Ag Kr 175, que emplea la forma con -a constitutiva.<br />
3. (Uso adv.). Seriamente; severamente. "Lengo gurasoak gaur baiño askotaz menago azi eroezan euren<br />
umeak; eta gero beste atzerik izaten eben onek (V-m), los padres de otros tiempos educaban a sus hijos con más<br />
seriedad que hoy" A. Errezau zan errosariyua guztizko ben eta ondo. Zelai guztia eguan familiaz bete-beterik.<br />
Kk Ab II 40.<br />
- BENAZ, BENAZKO. v. benaz.<br />
- BEN-BEN. (Forma con reduplicación intens.). Oin danetan yabilk dantza gurea, / ben-benari, be, eder<br />
yakok <strong>bar</strong>rea. Laux in Onaind MEOE 659.<br />
(Pred.). Erreskadan jarten dira, ta ben-ben, gauza andiren bat egiten baliñardube lez asten dira. Kk Ab I<br />
60. Bigurtzen yako Bertolda ben-ben eta badiñotso. Otx 64. Auzoko gixon batek ittandu eutson bein, ta berak<br />
ben-ben erantzun eutson: --Nik be bixi bear dodalako. Zidorra Euzk 1930, 359. Jakintsuak betaurrekoak bere<br />
lekuan jarri bitza, ben ben, Willi parrez asten dalarik. Lab SuEm 198.<br />
- BEN-BENETIK. "Men menetik daki berba egiten (V-m), sabe hablar con toda formalidad" A.<br />
- BENETAN, BENETAKO. v. benetan.<br />
bena. 1. Vena, inspiración poética. Zein dodan buruan bena liberala / edozein kantaeta trobatzeko.<br />
Lazarraga (B) 1193rb.<br />
2. (AN-ilzarb ap. Bon-Ond 139). Vena, vaso sanguíneo.<br />
bena. v. baina.<br />
benadats. "Adiantum, benadatsária, benadatsa, benadats belhárra" Urt I 168.<br />
benadatsari. "Adiantum, benadatsária, benadatsa, benadats belhárra" Urt I 168.<br />
benafartar, bena<strong>bar</strong>tar. Bajo-navarro. v. baxena<strong>bar</strong>tar. Gu Espainiari eratxikiak edo lotuak izanikan ere,<br />
Benafartarrak, Garazikoak gira, muga egileen gainetik. Zub 57. Lapurtar, bena<strong>bar</strong>tar, ziberotar aberatsak<br />
baitabiltza hainitz aldiz herritik urrun. JE Ber 43.<br />
benai. "Intención" Lar.<br />
- BENAIKO. "Intencional" Lar.<br />
benaiar. "Intencional" Lar.<br />
benaiarkiro. "Intencionalmente" Lar.<br />
benaibiur. "Intención segunda" Lar.<br />
benaikoro. "Intencionalmente" Lar.<br />
benaita. "Intendencia" Lar.<br />
- BENAITA NAGUSI. "Superintendencia" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
791
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
benaitari. "Intendente, ekaitaria, benaitaria" Lar.<br />
- BENAITARI NAGUSI. "Superintendente, benaitari nagusia" Lar. Antonio de Urkiola, Erregeren ontzidi ta<br />
Galeonkintzako Benaitari nagusia eta Jeneral Kantauriako Eskuadrarena. Izt C 475.<br />
benaitu. "Intentar" Lar.<br />
benaitukiro. "Intencionadamente" Lar.<br />
benaitza (Lar H), menaitza (Lar H). "Seriedad, menaitza, benaitza, menandea, benandea" Lar.<br />
1 benaka (A), penaka. "Parte inferior del gatillo de escopeta" A. "Benaka edo penaka, gatillo" Auspoa 66, 97n.<br />
Etxera joanda ekarri / nuan eskopeta, / baita ustez erbiyari / ederki apunta; / benakai tira niyon / ta ederki<br />
salta, / surikan ez dit artu / pistoia ez lertuta. Auspoa 66, 97.<br />
2 benaka. "(V-arrig-gip), red para pescar bermejuelas" A.<br />
3 benaka. "Tiraka, ta benaka, ta bultzaka, forcejeando" Fausto Arocena (comunicación personal).<br />
benaldi. v. menaldi.<br />
benande (Lar, H). "Seriedad" Lar. Cf. menande.<br />
benarriza (Lar), benarritza (BeraLzM). "Benarriza, pajarito regalado, eperta, txarta, benarriza" Lar. "Hortelano<br />
(pájaro)" BeraLzM.<br />
benarte. "Aequestro, depósito judicial" Lar.<br />
benartetu. "Sequestrar, poner en sequestro" Lar.<br />
benatsu. v. bentsu.<br />
benatz. Objeción. Benatz (objeción) honi erantzungo diot auxe: Gure arloa ez da bakarrik datorren izkera<br />
bakunduaren bexinedua (ortografia) egitea. Guri dago berdin oraingo izkelgi guztien bexineduaren autatzea.<br />
Broussain Eusk 1919-20 (II), 33 (recogido en un índice de neologismos, ib. 91).<br />
benaz (G ap. A; Lar, Añ, H), menaz (G ap. A; H). 1. De veras, de verdad, en serio. "(De) veras", "seriamente",<br />
"sinceramente" Lar y Añ. "(Ni en burlas, ni en veras con tu amo no partas) peras, ez benaz, ta ez burlaz ez adi<br />
josta nagusiaz" Lar. "Benazki, benaz, benetan, de veras" It Fab voc. "Benaz, benazki, benetan, menaz, menazki,<br />
menaldiro, véritablement, vraiment. Syn. zinez, egiaz, egiazki, egiaki" H. "Menaz (G), seriamente" A, que cita a<br />
Lard. v. benetan. Tr. Documentado en la tradición meridional desde mediados del s. XVIII. La forma menaz<br />
se encuentra en Lardizabal, J. I. Arana y Kortazar.<br />
Adierazteko, bati eta benaz gurtzen gatzaizkala, ezen ez arrotzok bekala, anbeste Jainko gezurrezko ta<br />
irrigarriri. "Que adoramos y muy de veras a uno solo". Lar DT LXXXII. Benaz benaz, diotsa Ollarrak, poz andi<br />
bat ematen didazu berri orrekin. VMg 56. Zer balioko du gizonak emaztea benaz eta biotzetik amatzeak, ezpadio<br />
emazteak borondaterik batere? AA I 569. Ekusten zuan Jesusek bere gudari edo soldaduetatik geienak, edo<br />
alde-aldean guziak etzirala benaz eta bear bezala peleatuko etsaiaren kontra. Ib. 16. Begira, Kristaua, benaz<br />
edo ziñez amatu ote dituzun zure lagun urkoak, oen artean zure etsaiak. AA II 110. Galduko zera betiko,<br />
ezpadezu txit benaz oitura ori desegiteko eta bizitz onari jarraitzeko alegiña egiten. AA III 505. Mingarria zan<br />
menaz, [...] beren guraso antziñakoai eskeñitako lur eder aren ateetara ezkero, sartu gabe itzuli bearra. Lard 93.<br />
Jainkoak amets uts baten bitartez itzegin ziolako, leku hura Jaunaren etxetzat artu bazuen, egiaz eta menaz<br />
Jainkoa bera dagoan leku bedeinkatu oiekgatik zer esango zuen? Ib. 35. Gogoz eta menaz jartzen zitzaiozkala<br />
igerritzen zienak, bere ikasleai bataiatu erazotzen ziezten. Ib. 375. Nere gogoa egin nai ezpadezu, ziñez eta<br />
benaz esaten dizut, bai zu eta bai semea biok hilko zaituztedala. Arr GB 26. Biotz-biotzeko erregu biziakin ots<br />
eta deadar eman zuben ziñez eta menaz. Aran SIgn 101. Patu artzaz oso errukiturik, biotzez eta menaz aregatik<br />
Jainkoari erregutzen jarri zan. Ib. 52. Benaz negar egiñaz / biotzetik eska, / biotzaren saltuak / gustatutzen<br />
zaizka. Xe 161. Egiaz San Franzisko zan Mariaren deboto aundia, eta zinez ta benaz Maria maitatzen zuan. Bv<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
792
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
AsL 201. Anima hura edertzea Mariak añ ziñez eta benaz bere kontura artu zuen, non [...], bere biziera ederra<br />
zala bide, Santuen erroldean jarria izatea merezitu zuen. Arr May 150s. Bere bizimodu galdu galgarria utzi, eta<br />
ontzeari ziñez eta benaz berealatik eman zitzaion. Ib. 53.<br />
(s. XX) Txit menaz nere utsegiteak ezagutzen ditut. Kortazar Serm 410. Gure aizkolariok, aoa zabaldu gabe,<br />
osoro benaz, patxada onean, [...] jarri ziran tente zuaitz gañean, beren lan ikusgarria asteko aginduaren zai. Ag<br />
G 102. Begira dezagun nola maitatzen duan aurrak aurtxoa: [...]; begira nola gizon zarrak: buruz, benaz, otz<br />
samarrean. Ib. 290. Etzaitezte nizaz txuliatu; adi zadazute benaz. Ib. 225. Lur ikara ta gertatu ziranak ikustean<br />
bildurrez jarri ziran, esanez, benaz ta ziñez Jaungoikoaren Semea zala au. Inza Azalp 50. Santa Cruzek ere<br />
badirudi egiz eta benaz menderatu naiean zegoala Lizarragari. Or SCruz 110. Nere galdera mamitsu bati /<br />
erantzun diozu benaz, / erantzun alai danik ederren / egi-egizko baietzaz. EA OlBe 40. <strong>Euskal</strong>-maitasun au<br />
benaz txalogarri da, baño erriari gerok ixten badizkiogu ateak, euskal-elertia geronek ilko degu. Etxde AlosT 9.<br />
Benaz, agi denez beren eguzki gun-emallea galduta, zertako biziko ez dakitela dautza erdi-illunean. Txill Let 27.<br />
Otoitzean benaz artzen diran kristau zintzoek kezkarik aundiena au dute. Or QA 135. Izango dugu beta, eta<br />
gogoa ez da faltako, analisi sakonetan astiro eta benaz murgiltzeko. MEIG VI 135.<br />
Seriamente, formalmente, con seriedad. Orra nola gure Txomiñek euskal-oiturak beti goratzen dituan:<br />
batzutan parre samurrez, bestetan benaz ta bizkorki. Lh Itzald II 117. Lenengoz antzeztu zan "Eskonduko al<br />
naz", / Gero "Meza <strong>bar</strong>ria", egoki ta benaz. Enb 196. Benaz eta erdi betozkoz egoan Tutulu, azeri zaarraren<br />
antza, artean galdurik ez ebalako. Erkiag BatB 32.<br />
2. "Benaz egon (V-m), estar con cuidado, apurado" A.<br />
- BENAZKO (Lar, Añ, Dv, A Apend). Verdadero, serio, sincero. "Real, ingenuo" Lar y Añ. "Benazkoa (J.<br />
Etcheb) [?], volontaire. Benazkoa edo ziñezkoa" Dv. "Benazko, serio, formal (Lariz)" A Apend. v. BENETAKO.<br />
Bihotza bekatuz zikindua dadukanak ezin iduki dezake, Jainkoak nai duen guzia egiteko, benazko edo ziñezko<br />
gogorik. Mb JBDev 6. Konsidera dezazula ziñez ta maiz Kristau Dotrinaren gañean, memoriaz artuarekin<br />
aspertu gabe, baizik erreflexio benazkoak egiñaz. "Seria reflexión". Lariz pról. Bizitza ontzeko asmoa (benazkoa<br />
eta osoa danean) eragillea da. AA I 125. Asmo au benazkoa, eta osoa bada. Ib. 124. Zenbateraño gure Aitalenaren<br />
biotzeko amoriua Elizarentzat zan aundia ta benazkua. Bv AsL 201s. Ain ziran egokiak Franziskoren<br />
itzak, ain benazkuak, indartsuak eta guziez gañ ain zan aundia Franziskoren itzaren eztitasuna. Ib. 217.<br />
Rozinante arrigarri zegoan irudikatua, ain luze ta zuzen, [...], ain gallurruts, ain benazko idor-eriduna,<br />
Rozinante izena zein jakin ta egokitasunarekin jarri zion agirian erakusten zuala (Quijote IX). "Tan ético<br />
confirmado". Anab RIEV 1928, 610. Zenbaki bidez jartzen dittugun zenbait itzen azalpideak eztira sarritan itz<br />
oien benazko esanaiak, ipuiaren ariari dagozkion irudikorrak (figurados) baizik. Etxde AlosT 12n.<br />
Edanda ez egoan. Aren itzak benazko ta ganora andizko ziran. Erkiag Arran 62. Evoluzioaren ta bere gurpil<br />
guztien jakintza osoa ta betea bageneki ere, Nola orren jakiñean egongo giñake bakar-bakarrik, [...], baiña<br />
atzenengo zergatiaz, benazko zergatiaz, tutik ere ez genuke jakingo. Vill Jaink 62.<br />
Serio, formal, grave. Bitartean ari da jo ta jo danbolin / irrizko ta benazko eresi onekin. "Entre formal y<br />
cómica". Or Eus 20. Ontatik du biotzondo ain na<strong>bar</strong>ia, ez gaindizkoa, ez belaxka; gizaki benazkoarena baino.<br />
"No desbordada y blandengue, sino grave y varonil". In Or BM 22. Benazko eliz-gizon bekozko-ilunek ondu<br />
dituztenez gero gehienbat euskal liburuak arimen onerako, ez da miragarri adarren lekukotasunak ez maizegi<br />
agertzea. MEIG I 212.<br />
- BEN-BENAZ. (Forma con reduplicación intens.). Ben-benaz euren zaindariaren / Sorkun-egun deuna<br />
ospatziarren, / [...], / Danak batera / Duaz autortu ta jaunartzera, / Gure asaba zarren antzera. Enb 87.<br />
benaza. "(V-ple), banqueta" A.<br />
benazki (H, A), menazki (H). De veras, seriamente, sinceramente. "Benazki, benaz, benetan, de veras" It Fab<br />
voc. "Benazki, vraiment, sérieusement" H. "(G), de veras, seriamente" A (que cita a Jauregui e Iturriaga). v.<br />
benaz, benki. Begiratu zion Jerusalengo Uriari, negar ta negar egiten zebala benazki. Jauregui 238.<br />
Oraindik galdu bage eta osorik zintzoro gordea arkitzen da karta bat [...], esaten ziolarik menazki, ezen, bere<br />
anaia ondraduak idurikatu zitzala eginpide guztietan. Izt C 464. Biaramunean seme nagusien biak txit benazki<br />
itzegin zioten, txaldankeri ura bertan bera ta beingoan laga zezala larderiatuz. A. Iturrioz EG 1956 (5-6), 23.<br />
Con seriedad, gravemente. Guztiak ojuka dabiltzala, gure olagizonok, ixill ta benazki, beren txamarrak<br />
kendu dituzte. Ag EEs 1917, 202.<br />
1 benda (V-gip; Lar, Añ, H). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. Venda. "Bande, bandage" H s.v. banda. "Fedia<br />
iduritzen dabe, begixetan bendia dabela" Etxba Eib. v. 3 banda. Zeñak eukan tafetaezko benda bategaz<br />
begiak itsirik. Lazarraga 1154v. Fraiska, berotu egizu laster ura, ekarri egizu gero terreña bat; presta egizuz<br />
benda ta sangrija txaplataak. Mg PAb 76.<br />
2 benda. "Bendea. Errotariek bere bearren truke ba, amar kilo eroan ezkero ioteko ba berak kilo bat kentzea<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
793
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
otzen beretzat. Eta askotan dirue emote yakon kiloa ez kentzeako" I<strong>bar</strong>ra Dima 263.<br />
benda. v. 1 menda.<br />
bendabal. v. mendebal.<br />
bendakari. v. mendekari.<br />
bendal. v. mendal.<br />
1 bendatu (R ap. A; Lar, Añ), mendatu (-au V-ple-arr-oroz-ger-m ap. A). Vendar. "Vendar, ertxabaldu,<br />
bendatu, bendaz lotu" Lar (v. tbn. en Añ). Bégiak bendaturík joka zezáten irris eta emánkas. LE Ong 42r.<br />
2 bendatu. "Bendau (V-och), domar, dominar" A. v. menderatu.<br />
benddari. "(Hb), lien, ruban, bandage" Lh.<br />
bende. v. mende.<br />
bendebal. v. mendebal.<br />
bendeja. "Bendéja, productos del campo que son llevados al mercado para su venta" Totor Arr.<br />
bendeja. v. bandeja.<br />
bendekatu. v. mendekatu.<br />
bendeko. v. mendeko.<br />
bendeku. v. mendeku.<br />
bendematu. v. mendematu.<br />
benden. (?). Ene muthil sankarra benden oraikoan / Napoleon diagu zango petan eman. Ith Napoleon 35. Tal<br />
vez var. de bederen. <br />
<br />
benderatu. v. menderatu.<br />
bendezino. v. bendizio.<br />
bendezitu. Bendecir. Artu zion Jesusek ogia eta bendezitu edo benedikatu zion. Hual Mt 26, 26 (He, Dv,<br />
Ip, SalabBN, Samper, Leon benedikatu, Ur, Ker bedeinkatu, Echn bedeikatu, Ol, Arriand, Or ontesi).<br />
bendikatu. v. bedeinkatu.<br />
bendimina, bindimina. Vendimia. v. mendema. Gal-ebatia, gal-jotia, matsa batzeia edo bindiminia.<br />
Astar II 71. Gure zuaitzetatik zintzilika dagoen bendimiña ezta Metimeko aienetatik Lesbosen biltzen dutena<br />
bezelakoa. "Uindemia". Ibiñ Virgil 84.<br />
bendita. (Forma con marca de género). Bendita. v. bedeinkata. Benditea zara zu andra gustien artean. Bet<br />
5.<br />
bendito. Bendito. Eta benditoa da zure sabeleko frutua. Bet 5. Edari bendito au / banoa astera, / ederki<br />
korritua / batetik bestera. JanEd I 83.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
794
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bendizio (Lcc, Lar, Añ, H), bedeizio, bendezino (V-gip), bendezinoe, bendizino (V-gip; Añ), bendizinoe,<br />
bendizione, benedikzio, benedikzione (Lar, Hb ap. Lh, H (L, BN, S)), beneditzione (S; Gèze), benedizino (SP),<br />
benedizio (Urt III 302), benedizione (SP, Urt III 302, Dv), benedizoin (Ht VocGr, Lecl). Ref.: Lrq<br />
(beneditzione); Etxba Eib (bendeziñua); Elexp Berg (bendezino).<br />
Tr. En los septentrionales está generalizado benedi(k)zione, cuyo grupo consonántico se mantiene (salvo<br />
Materre, Axular, Etcheberri de Sara, Urte y Duhalde, además de ejs. sueltos en varios autores) hasta la 2. a mitad<br />
del s. XIX, representado por las grafías (Leiçarraga, Etcheberri de Ziburu, Mihura, Maister etc.), (la<br />
más frecuente desde Belapeyre), (MarIl, Jauretche), (JesBih) y (Arbelbide); Pouvreau emplea<br />
siempre benedizino, Materre y Gasteluçar alguna vez; benedizoin aparece una vez en Leiçarraga; beneditzione<br />
está atestiguado en Maister (escrito ; gralmte. usa benedikzione ), Inchauspe y en textos recogidos por<br />
Larrasquet; benedikzio en unos versos de Roncesvalles (c. 1619). Bendizio, documentada ya en el Cantar de<br />
Bretaña, es general en guipuzcoano hasta mediados del s. XIX y aparece tbn. en algunos textos navarros (el<br />
baztanés Echenique, catecismos de Uterga, Salazar, Ulzama y el de Añi<strong>bar</strong>ro) y en Landucci; es relegado por<br />
bedeinkazio, aunque pervive hasta hoy, sobre todo en textos populares. Bendizino(e) es general en vizcaíno hasta<br />
el s. XIX; a comienzos del mismo convive, incluso en un mismo texto, con bendezino(e) (Añi<strong>bar</strong>ro, fray<br />
<strong>Bar</strong>tolomé) y con los primeros testimonios de bedeinkazino(e) (falta en f. <strong>Bar</strong>tolomé y J.J. Moguel), que termina<br />
por sustituir casi por completo a las otras dos formas. Bedeizio está atestiguado en los navarros Beriayn,<br />
Elizalde, Lizarraga de Elcano, el catecismo aezcoano y en un texto de Zugarramurdi (1875). Bendizione, en los<br />
catecismos baztanés y roncalés, Mendigacha y una vez en Legaz. En DFrec hay 2 ejs. de bendizio y uno de<br />
benedizio, todos ellos meridionales.<br />
Bendición. v. bedeinkazio, bedeinkapen. Mundu hunetako bizitzea hanbat miseriatara suiet badere,<br />
fidelarentzat Iainkoaren benedikzione bat da. Lç Ins D 6r. Ez; ezen maledikzionea bere gain harturik, desegin<br />
ukhan du hura bere berthutez, gu bere benedikzioneaz bethe genzanzát. Ib. C 4v. Laudatu dela Iainkoa zein<br />
baita Iesus Krist gure Iaunaren Aita, zeinek benedikatu baikaitu benedizoin spiritual guzian. Lç Eph 1, 3.<br />
Obispoen bendiziñoeakaz. Bet 15. Ipizkuaren benedizinoaz. Mat 168. Bisita ezazu zure benedizionez unzi<br />
hunetan den konpañia. Ib. 343. Iesu Kristoren ama, zenenganik baitatorgu guziei bedeizioa. Ber Doc 138r.<br />
Konfesio jenerala debotki egitea, / Benedikzione saindu prelataren hartzea. EZ Man I 23. Iainkoaren<br />
benedikzionea[k] lagun zaitzala. Volt 152. Obispoaren bendiziñoagaz. Cap 18. Iainkoaren benedizinoa harturik,<br />
hark nahi izan duen bezala behar dugun errepausuaren hartzera goaz. SP Phil 121. Nola baitzare Jaun handi<br />
eta ungigille bat, zeiña ezpaita sartzen etxe batean, benedikzione gustien ekhartzeko [...] baizen. Gç 119.<br />
Zuretzat begiratu tut zure benediziñoaren eta ene trabailluaren frutu hauk gustiak. Ib. 26. Jinkoa goiz arrats<br />
oroz othoitzen diener, zer frütü eta benedikzione Zelütik helzen zaitze? Bp I 126.<br />
(s. XVIII) Non arrozoinekin erran baititeke hau dela Noeren profeziazko benedizinoaren efetua. ES 122.<br />
Atsegiñei ukho egiñik aurkhituko duzu ene benedikzioneen eta faboreen gaindidura. Ch III 12, 5. Obispoaren<br />
bedeizioareki. El 17. Obispoaren bendizioa gatik. Iraz 39. Jainkoaren benedikzionarekiñ [sic] goanen gare<br />
berak guretzat nezesario errendatu duen errepausuaren harzerat. He Phil 123 (ed. 1853, 104<br />
benedizionearekiñ). Zer benedikzione ez othe zaie heldu Zerutik senhar-emazte fidelei. Ib. 409. Saintü eta<br />
benedika ezazü ene arima zelüko benedikzioniaz. Mst III 59, 4. Zikinz onek eliztasunik eta bendiziorik bage ta<br />
mezarik ezin eman diteken eran uzten du emengo Eliza. Mb IArg I 141. Zuganik gure ganera etorri dan<br />
bendiziño ta mesede onegaiti mundu guztiak beti alaba zaitzala. Cb CatV 108. Guziek, boz batez, [...] desiratu<br />
ziotzaten milla benedikzione Boozi eta Ruthi. Lg I 249. Ezen hitz hek erran nahi zuten Maria bethea zela Izpiritu<br />
sainduaren dohainez; benedikzione guziak gaindiz zirela haren baitan. Lg II 98. Ahituko ez diren benedizione<br />
batzuen ithurburuba. Mih 13. Nun behar da errezebitü Ezkonzako benedikzionia? CatLan 159. Eta hola ukenarazi<br />
baitauzkigü grazia eta benedizione infinituak. Ib. 75. Emadazu parte zure benedizione eztietan. Brtc 71.<br />
Agrada beikizu eta ez gaitzatzula egor zure benedikzionea gabetarik. Ib. 35 (tbn. en MarIl 60).<br />
(s. XIX). Gure ongille guziai, Jaune, Zure bendizio ugariaz pagatu zaiezu. Añ CatAN 75. Maria Santisimak<br />
berak bakarrik Zerutik errezibitu dituala [...] andrerik zorionekoenak baño bendizio eta zorion askoz andiagoak.<br />
Gco I 462. Jangoiko andiarén bedeizioa bétor gure gáin eta bégo guréki beti. LE Ong 41r. Eska zaiozu Jaunari,<br />
ixuri dezala zure gañean bere bendizioa. AA I 498. Jainkoaren benedizioneak alde batetik eta bertzetik bere<br />
bizitze erregelatuak begiratzen ohi diote jende prestuei bere osasuna. Dh 197. Seme alabaak ondo azten<br />
ditubeen gurasuen zaartzako, bizitzako ta erijotzako atseginak, ditxa onak, bendezinoiak ta grazijaak. fB Ic I<br />
app. 1. Erakarteko eureen gañera Zeruko bendizinoiak. JJMg BasEsc 254. Gurasuak honretan dituzanen ganian<br />
Jaunaren bendizinoia jatsiko da. Astar II 82. Yudizioko egunean onai ezarriko deutsen bendeziñoa. Añ EL 2 127s.<br />
Kantadu daikedantzat gero zeruan Angeruakaz nastean gloria, bakea, bendiziñoa ta betiko pozkaria. Ib. 106.<br />
Jainkoak bethe zuen haren etxea mirakuluz eta haren burhasoak benedikzione suerte guziez. Jaur 399. Onek du,<br />
didanean / niri eiza eman, / nere bendizioa / berekin eraman. It Fab 246. Benedizionea, argitasuna, esker onak,<br />
ohorea eta berthutea ditu eta izan ditzala Jaungoiko guziz saindu, justu, akhabantza gabeak. Dv LEd 72.<br />
Lurreko nazione guzien gainerat deithu behar zituen benedizioneak. Hb Egia 46. Benedizione hortaz borthiztua.<br />
Laph 251. Zeruko Aita, nere semetxo onen gañera zere bendizioa bial zadazu. Arr GB 52. Sententzi ori botako<br />
digu / Jesusen bendiziyuak. Xe 383. Eken bendizio ta konsellurik gabe ezkondu gogo dutenak. Legaz 27. Aita<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
795
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Jaungoikuaren bendiziua datorrela zuen gañ. Bv AsL 208. Maorek galdetu zion bere benedizionea eta eman zen<br />
lasterrari. Jnn SBi 104. Galtatzen deizüt ben[e]ditzione saintü hori ene arimarentako. Ip Hil 238. Ondoan<br />
benedizionea; erretorak zenbeit hitz onez eskerrak emanik herriari, joan dire zoin bere alde. HU Zez 129. Euren<br />
[gurasoen] bendezinoe eta oneretxia baga, ezkonduteko asmuan dabilzanak. Itz Azald 95. Zer esan gura dau,<br />
ezkontzan egiten dan elestunen bendezinoak? Ib. 175.<br />
(s. XX). Obispo jaunen bendizioa artziagatik. CatUlz 43. Naro eskatan naz gore Jeinari usurditzan orrengain<br />
bere bendizioniak. Mdg 139. Apostu ori berdiñ utzi du / Jesusen bendiziyuak, / leku askotan jarriko ziran /<br />
bestela okasiyuak. EusJok 25. Zúzte bakín, ene beneditzióne sáintieki. Lrq Larraja RIEV 1931, 239. Jainkoaren<br />
benedizioneak Jesu-Krixtok ekharri ditu gizalde guzieri. Zerb IxtS 24. Haritzaren adarrak / mugituz biziro, / aita<br />
nirea / balitz bezala / emaro, / behar nuen / bendizioa / partitu zidan / luzaro. Arti MaldanB 193. Badoha<br />
Erromarat buruz, Paul III Aita Sainduaren benedizione baten bila. Ardoy SFran 131. Oso adiskide ona bait zan,<br />
biotz-bera ta benetako laguna; bendizioa zirudin aren aurpegiak. Berron Kijote 137. Madarizionea dut gainera<br />
bilduko, eta ez benedizionea. Bibl Gen 27, 12.<br />
v. tbn. CatBurg 37. CatUt 68. CatSal 57. PE 19. Ud 95. Bendizione: CatB 59. CatR 57. Bendizino: CatLlo 98.<br />
Bendezino: CatBus 59. Benedizione: Urt Gen 27, 12. CatLuz 40. CatJauf 46. Benedizkione: UskLiB 111. MarIl<br />
100. Bedeizio: CatAe 56.<br />
(En expresiones formulísticas, con el vb. elidido y con dat.; cf. BENDIZIOA EMAN, BENDIZIOA EGOTZI,<br />
etc.). Eskiulako Parropiako fidel orori Salbamentü eta Benedikzione gure Jauna baithan. Mercy 12. Bakea<br />
eta benedikzionea pratika saindu haukiei iarraikitzen diren kongreganist guziei. JesBih 438. Gloria, uhure eta<br />
benedikzione Jaunaren izenian jiten denari. UskLiB 108. Bendizioa eta argitasuna eta yakinduria [...] gure<br />
Yangoikoai. Echn Apoc 7, 12 (tbn. usan esta construcción Dv (benedizione), Ip (beneditzione) y Ur (V)<br />
(bendiziñoia)). Gure Diozesako Fideler eta Eliza Gizun orori, salütazione eta benedikzione Jesu-Krist gure<br />
Jaunian. CatS III. Benedizione guziak zuri, oi Baziliza, zeren jarraiki zaren zure Jaunaren kontseluei. Jnn SBi 97.<br />
Aita Sainduaren graziaz Baionako Aphezpiku garenak gure diozesako Aphezei agur eta benedizione Jesu-Kristo<br />
gure Jauna baithan. CatJauf III. Bere mendeko eliz-gizon eta gañerako kristau guziai osasuna eta Jesukristoren<br />
bendizioa. Goñi 80.<br />
(Fig.). Acción de aguar el vino. Alferrik ari dira / pulpitutik oska, / bendizio urarenak / umillago gauzka.<br />
JanEd I 22.<br />
(Fig.). Golpe. Bere orduan adakizko bendeziño on bat lakorik eztago, jentia zuzen erabilteko. Kk Ab II 158.<br />
"Eta ze bendeziño!, ... ni qué puñetas. --Poliza bat falta jatsu. --Ze poliza ta ze bendeziño! Beti igual" Elexp<br />
Berg.<br />
- BENDIZIOA BOTA. Echar la bendición, dar la bendición. Ona, kristaua, paramentzen diranai Elizak<br />
botatzen diezten bendiziotatik batzuek. AA I 563. Bere bendizioa bi ezkon-berriai bota zien. Arr GB 9. Orduan<br />
manatu zuen Salbatzaleak yar zadiela yende tropa ura guzia eta bedeizio botarik eta milagrosoki berraturik ogi<br />
ek ase zuen yende guzia (Zugarramurdi, 1875). ETZ 304. Españako guzientzako / bota du bendiziyua. Ud 140.<br />
- BENDIZIOA EGOTZI. Echar la bendición, dar la bendición. Abade guztiak daode prozisioan / mila<br />
bendizio egozten digoela (Cantar de Bretaña). ConTAV 5.1.1. Bedeizioa egotzi arteraino. Ber Trat 98r.<br />
- BENDIZIOA EMAN. "Bendecir, bendizioa emon" Lcc. Eure benedikzionea emaiten drauealarik eure<br />
zerbitzari fidel Abrahami, Isaaki eta Iakobi bezala. Lç Ins B 7r. Emozu bada aitzinetik ene arimari zeruko<br />
benedizionea. Mat 253. Sandulariak ekusi du / gozo andis beterik, / Jhs. Jainkoak eman dio / benedikzio ederrik<br />
(c. 1619). TAV 3.1.24. Bendiziño atzerengo ezarten danak erakusten deusku Kristo gure iaunak emon eban<br />
bendiziñoa bere Apostoluai Aszensiñoko egunean. Cap (ed. 1893), 148s. Zuri milla benedizino emaiteko. Hm<br />
206. Ezen gure jaunak emaiten du bere ben[e]dizinoa, non ere kausitzen baitu untzi hutsturik. SP Imit IV 15, 3.<br />
Bena ordüko debetia da Apezak Meza ürhenzian emaiten dian benedizione solemnela. Bp I 112. Halako gisaz<br />
non baiterraket, Noek Japhet bere semeari eman zioen benedizino profeziazko hura, hemen konplitu dela. ES<br />
118. Nik aitzinetik eman ditzezüt ene eztitarzünaren beneditzioniak. Mst III 58, 3. Aren zeruko deia ta deseo<br />
santuak asko alabaturik, Bendizio Apostolikoa eman zion. Cb Just 44. Eman zaroen guziei bere benedizkione<br />
saindua. Lg II 297. Ez ninzen gelditzen laudorioak eta benedikzioneak guziz botheretsuari ematetik. Mih 86. O<br />
helas Jinko puisanta, / ororen kreiatzalia, / othoi eman ezadazüt / zure benedizione saintia. Xarlem 188. Eta<br />
zazpigarren egunean atseden zuan, au da, utzi zion lan egiteari: orregatik eman zion larunbat egunari bere<br />
bendizioa eta santifikatu zuan. AA II 43. Aita, aaztu da sazerdotia dana, ta emon biar deustana neuri<br />
bendizinoia? JJMg BasEsc 239. Othoitzen zütüt, Jauna, nahitüzün eman zure benedikzioniak eta graziak gure<br />
Aita Saintiari. UskLiB 24 (tbn. en CatS 126). Mila benedikzione emaiten ziozkaten. Jaur 361. Nadiñ baño lenago<br />
/ beste mundura joan, / nere bendizioa / dizakadan eman. It Fab 242. Iñaziok ihardesten du ez dezakela<br />
benedizionerik eman, ez delakotz aphez. Laph 156. Gogoz eman zion Aita Santuak bere bendiziua. Bv AsL 104.<br />
Emanik bere benedizionea han ziren guziei. Jnn SBi 32. Enaizü ütziko zure beneditzionia eman gabe. Ip Hil 238.<br />
Emozu, othoi, zure benedizionea. CatJauf 14. Obispo jaunak bere bendizioa eman zion. Goñi 78. Leonek eman<br />
zezala gau artan kurutzeaz onedaspena (bendizioa). A Ardi 121. Apaizak onespena (bendizioa) emateko<br />
garaian. ArgiDL 71. Jainko ona, othoi eman ezadazu / zure benedizione saindua. <strong>Bar</strong>b Sup 122. Haren Harem<br />
aurretik nintzala igaroa, / emazte batek zidan / eman bendizioa / ta eskatu ere hausi / nezaion destinoa. Azurm<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
796
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
HitzB 32.<br />
v. tbn. Gco I 424. Bendezinoa e.: Kk Ab II 157. Benedizionea eman: Mercy 16. Benedikzionea e.: Gç 119.<br />
CatLan 160. JesBih 465. MarIl 18.<br />
Errozue haren ikhus min handi batekin hiltzen naizela, eta neure benedizionea badiodala. Ax 329 (V 218).<br />
Idazü lakhet bazaizü zure benedikzione saintia. Bp I 129. Jesu-Kristo gure Jaunak digula guri eta gu harzera<br />
goazin janhariei eta edariei bere benedikzione saindua. CatLav 347 (V 168). Orái noáie lanerá orrén<br />
lizenziaréki, Jauna, bida bere bedeizioa ta grázia. LE Prog 98. Indazu zure bendizioa. AA I 523. Esku orregaz<br />
indazu arren / bendeziñoa, / auxe artzeko jarten natxatzu / auspazturik. AB AmaE 132. Nere Aitaren borondatea<br />
/ nola dan ongi dakizu. / Aren esanak narama, agur / bendizioa indazu (G-azp). Balad 240.<br />
- BENDIZIOA ESAN, BENDIZIOA ERRAN. Bendecir, decir la bendición. Sazerdoteak bedeizioa erraten<br />
duela Iaungoiko Aitaren eta Semearen eta Espiritu sanduaren bedeizioa jaitzi dedila zuengana. Ber Trat 97v.<br />
- BENDIZIOA EZARRI. Dar la bendición. Bendizino atzerengo ezarten danak. Cap (ed. 1893),148. Judizioko<br />
egunean Onai ezarriko deutsen bendiziñoa. Añ EL 2 127 (EL 2 127 bendeziñoa). Bere grazija, bakia ta<br />
bendizinoia ezarri dagijuen ezkondu guztiai. fB Ic III 347. Honradu egizu zeure aita, berak ezarri deizun bere<br />
bendizinoia, eta bedeinkazinoe onek iraun dagijan betiko. Astar II 87.<br />
- BENDIZIOZKO. Bendito, de bendición. Dakizuelarik ezer hartara deithuak zaretela, benedikzionezko<br />
heretajea posedi dezazuenzát. Lç 1 Petr 3, 9. Iainkoak ailliotsa haren seme maitea gonbidatua lizen eztei<br />
guzietara, [...] sekulan elizateke hetan konsolazionezko eta benedizinozko mahats arno eskasik. SP Phil 391s.<br />
Behiñ ere ez lizateke hetan konsolazionezko eta benedikzionezko arno eskasik. He Phil 396. Guziarekin etzen<br />
hekienzat benedizionezko ithurburu bat izatu, zeren bethi maitatzen baitzituzten bere Idolak. Mih 3.<br />
Benedizionezko sententzia arima zuzenaren alde; madarizionezko sententzia arima bekhatorearen kontra. Dh<br />
150. Aukeratu oraindixe, naijago dozun aldia. Edo ume lotsagaldukuak [...]. Edo bendizinoezko umiak. fB Ic I<br />
app. 30. Mariaren ilhabethea bilhakatu da benedikzionezko ilhabethe bat. MarIl 3. Hari kantatuko diote<br />
eternitate guzian laudoriozko, benedikzionezko, esker onezko kantika bat. Jaur 353. Zuen haur benedizionezko<br />
huni aingeruak egotu zaizko begira. Jnn SBi 69.<br />
bendu. v. 1 merendu.<br />
benedikatu. v. bedeinkatu.<br />
benedikta, benedita. Nombre de una función religiosa en honor de la Virgen. Kosta-erri ia danen / oitura<br />
bai ori: / urtero bialtzea / bi-iru mandatari, / Meza ta Benedita / eskeintzera Amari. SMitx Aranz 237.<br />
Arantzazuko ume kantariak, Benedikta deritzaion elizkizunean. Vill in Gand Elorri 15.<br />
benedikzione. v. bendizio.<br />
beneditano (benei- DBPT), benediktano, benediktino, beneditino, beneditin. 1. Benedictino. v. beneditar. <br />
Istorioak galdetzen ditu egiaren bahiak, zion Voltairek. Hori on da Benediktinoentzat. Hb Egia 126. Aita<br />
Beneditinoeri (Ce Cantique fut composé pour l'installation des Pères Bénédictins à Belloc). Zby RIEV 1908, 609.<br />
Ikusten dugu oraikotik / nor diren dohatsuenak, / Jainkoa maitatuz gogotik / zerurat xuxen dotzinak. / Hala nola,<br />
oroz gainetik, / baitire Beneditinak. Ib. 610. Aski izanen zaut aiphatzea Suger, zoina baitzen fraide benediktanoa.<br />
Elsb Fram 153. Athera zen mundutik eta egin zen benediktano Kluniko komentuan. Jnn SBi 52. Sainduen<br />
bizitzea, Aita Bazilio Joannategi benediktanoak argitarat emana. Ib. III. Aita Agostin Bastres, beneditanoen Jaun<br />
Priore ohoragarriak. Ib. II. Eskualdun Erretor, Aphez, Fraide, Beneditano, Misionest eta bertzek arta eta khar<br />
berezi batekin predikatu [...] dituztenak. Lap VI (V 1). <strong>Bar</strong>reiatu beharko direla [...] eskolatzaile frera eta serora<br />
guziak, ja hor harat joanak diren kaputxin, Franzizkano eta Beneditanoak bezala. HU Aurp 142. Aita Basilio<br />
Joannategi beneditanoarenganikako eskutitz bat. Lander RIEV 1909, 653. 1872an lau lagunekin joan zen<br />
beneditano egiterat. Iratz 183. Anai beneditano baten botu-egunean. Ib. 173. Beneditano batek konbertitu zituen<br />
seigarren mendean Anglesak. Zerb IxtS 101. Aita François Etchenique beneditanoa nork ez du ezagutu <strong>Euskal</strong>-<br />
Herrian? Zerb Azk 80. Gazterik hil zen lanak higatua. Badakigu zilo ederra egin zuela beneditanoetan. Ib. 80.<br />
Ordukotz hasia zen Jatsuar famatuenaren alderako debozionea, Belokeko Aita Beneditanoen laguntzarekin.<br />
Ardoy SFran 276. Karmeldarra ez ezik, beneditanoa izatea merezi luke langile azkar eta purrukatu honek.<br />
MEIG II 86. En DFrec hay un ej., septentrional.<br />
2. (Licor) benedictino. Bazkal-ondoko kafea eta beneditanoa hartzen. Arti Ipuin 58s.<br />
beneditanotu. Hacerse benedictino. Bi osaba banituen apez [...]. Bertzea Larresoron erretore eta,<br />
zahartzerakoan, Beloken beneditanotua. Iratz in Alzola Atalak 119s.<br />
beneditar. Benedictino. v. beneditano. Silosko beneditarren lekaretxe ospetsuan. GMant LEItz 59. Baso-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 797<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Baltzeko Beneditarren komentuko fraide-gela baketsuan egiñiko liburua. Alzola Atalak 84. En DFrec hay 11<br />
ejs., meridionales.<br />
benedizione. v. bendizio.<br />
benedizo. "Avenedizo, benedizoa, arrotza" Lcc.<br />
benedizoin. v. bendizio.<br />
benefizenzia. Beneficencia. Benefizenzia eta komunikazionea eztakizkizuela ahanz, ezen halako<br />
sakrifizioéz plazer hartzen du Iainkoak. Lç He 13, 16 (TB ongi egitea, Dv ongiaren egitea).<br />
benefiziatu, benefiziadu (Lcc, Lar), benefiziado. Beneficiado, el que disfruta de un beneficio eclesiástico.<br />
"Beneficiado, benefiziadua" Lcc. "Beneficiado de Iglesia, benefiziadua, onekindua" Lar. Don Martin de<br />
Arzadun, Durangoko uriko elexetako benefiziadu da kureak. Arz 1. Kristau doktriña guztiaren esplikazioaren<br />
saiakera, euskarazko platika edo doktriñetan partiturik; Don Jose Ignacio de Guerrico, Mutiloako benefiziaduak<br />
egiña. Gco I I. Don Lope Isasti, Benefiziadu Eliza berekoak izkribatu izan zeban Probinzia Gipuzkoaren<br />
kondaira. Izt C 478. Izandu zan [...] Benefiziadu San Migelko Eliza Oñatikoan. Ib. 486. Testamentu zarreko eta<br />
berriko kondaira, [...], D. Franzisko Ignazio de Lardizabal, Zaldibiako benefiziaduak. Lard I. Arkitu det uriko<br />
zuzelekuan atzenai edo testamentu bat, nun bertako benefiziadu On Migel Beaumont zeritzanak, [...], lagatzen<br />
dion Ama Guadalupekoari erregalo bat. Zab Gabon 89n. Tuy-Vigon be egon zan abade egin aurretik,<br />
katedraleko benefiziadu, musika-irakasle ta organu-jotzaille. Alzola Atalak 127. Jaufre jaun apezpikuak<br />
"benefiziado" alki bat eskaini zion. Lapeyrek ez zuen on-hartu. Lf ELit 201. Kanta iguzu zure amodioen<br />
erromantzea, zure osaba benefiziatuak egin zizuana. Berron Kijote 126. Gure erriko benefiziatua zan apaiza. Ib.<br />
138.<br />
benefizio (Lcc), benifizio. 1. Beneficio, bien. "Beneficio, benefizioa" Lcc. Publika dezagun haren herioaren<br />
benefizio eta irabazi handia. Lç Ins A 4v. Aen majestadeen benefizio eta obra onai. Cap (ed. 1893), 44. Zerren<br />
egin dion ain benefizio eta fabore andia. OA 72s. Jaungoikoaren benefizioei deskonozitu dena. El 50.<br />
Alkanzetan dira beragaiñik mesede da benifizio andiak. Urqz 6. Akordatzeko arzaz eta aren benefizioaz. Iraz 45.<br />
Onelako benefizio edo onegin soberanoagatik zenbat, Jauna, zor dizut? Cb Eg II 13 (Dv LEd 39 zer ezdarotzut<br />
zor, Jauna, hunelako ongieginarentzat?). Ainbeste benefizio espiritual eta denboral nik egin dizkitzudanak, nola<br />
pagatu dituzun, ta nola erantzun didazun orañ ikusi dezagun. Ib. 108 (Dv LEd 195 arimako eta gorphutzeko<br />
ongiegin). Akorda geinzen artas eta arren benefizios. CatUt 19. Emán Jangoikoari gráziak bere benefizio guziés.<br />
LE Prog 96. Ezin esan al baño andiagoak dirala Jaungoikoak zuek merezi gabe egin dizkitzuen mesede, ontarte,<br />
fabore edo benefizioak. Gco I 401. Oreit giten artas eta aren benefizioetas. CatAe 66 (CatSal 67 benefizioez,<br />
CatR 67 benefiziuetaz).<br />
2. (Urt III 307, Lar). Beneficio (eclesiástico). "Beneficium, benefizioa, kargu ispirituala, elizako kargua" Urt<br />
III 307. "Regresar, volver a entrar en el Beneficio que se había resignado, benefizioa berriz artu" Lar.<br />
"Beneficial, lo que pertenece al beneficio eclesiástico, benefizioari dagokana" Ib. Non dire orai dotor eta<br />
nausi zuhur hek noizbait bizi ziren denboran ezagutu ditutzunak? Hekin kadirak eta benefizioak bertzek<br />
daduzkate. "Praebendas". Ch I 3, 5. Haur bat Eliza-gizon egiten eztenean bere ahaiden gogara egitea gatik<br />
baizen, edo benefizioak izaitea gatik eta bere aisian bizitzea gatik baizen. CatLav 316 (V 157). Badütüzü bide<br />
lüzian untsa laixter egiten dienak, elizako benefizio txipi baten ükheiteko. Mst III 3, 2 (Ip irabazi). Zer behar da<br />
pensatü Ordenak errezebitzen ditienak Benefizio zonbaiten ükeiteko eta aisakiago biziaren eramaiteko? CatLan<br />
157. Erroman zegoela iritsi zeban Aita Santuagandik benefizio sinple San Clementekoa diozesea Cuencakoan,<br />
Salamancan zegoen Kolejio nagusi Cuencakorako. Izt C 501.<br />
beneikatu. v. bedeinkatu.<br />
beneizpen. v. BEHINAZ BEHIN.<br />
benenatu (G-azp, AN-gip, B ap. Gte Erd 15), berenotu. Envenenar(se). Batak deskuiduan esan eban berba<br />
bat, [...], enbusterubak geituta, berenotuta bestiari belarrijetara eruan deutsalako? fB Ic II 212. Zartuagatik gu<br />
gaude beti / benenatzeko bildurrak. Uzt Sas 134.<br />
(Part. en función de adj.). Envenenado, lleno de veneno; venenoso. Onéki egotzi zué sudurretáik animále<br />
benenátua, gaitzik egingábe. LE JMSB 196. Egin zuen sanduak gurutzearén señálea janari benenatuaren<br />
gañean. Ib. 199s. Ojala pekatu inpame ta desondragarri onen zabaltasuna, erreztasuna ta gatx berenotuba<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
798
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zeuben bijotzetan sustraiz sartu albanei. fB Ic II 188. Emeti datoz arako pekatu azi ugarijak, ta sustrai<br />
berenotubak. fB Ic III 275.<br />
beneno (Lar, Añ), bereno (V-gip), berenu, beleno, belena (BN-<strong>bar</strong>d), meneno (Lar, Añ, H). Ref.: A Apend<br />
(belena); Etxba Eib (berenua). Tr. Documentado en la tradición meridional, es más frecuente entre los<br />
vizcaínos: fuera de éstos, hasta el s. XX sólo lo hallamos en Mendiburu, Cardaberaz y Lizarraga. Hasta finales<br />
del s. XIX beneno es la forma más frecuente; Mendiburu usa beleno y Añi<strong>bar</strong>ro meneno (en ambos alternando<br />
con beneno); en DurPl, fray <strong>Bar</strong>tolomé y Uriarte hallamos bereno. Después, los vizcaínos usan bereno o berenu,<br />
y se sigue encontrando beneno en los guipuzcoanos Txirrita, N. Etxaniz, Basarri y Uztapide.<br />
1. Veneno. "Veneno, ira, irea, pozoia, pozoina, edena, menenoa, benenoa" Lar. "Veneno: (c.) be- o menenoa;<br />
(V) edena; (G) pozoia; (V, G) irea; (V) satarria" Añ. "Belena (BN-<strong>bar</strong>d), veneno" A Apend. "Berenua, veneno.<br />
Var. de benenua" Etxba Eib. v. eden, pozoi. [Zirauak] egiten dio oñean ozka ta orzez egiten dion zuloan uzten<br />
dio bere izur-pozoi-benenoa. Mb IArg I 230. Pozoiez, izurriz ta benenoz beterik arkitzen den janaria. Ib. 302.<br />
Badira dragoi itsusi, zakur amurratu, pozoi-belen, gos-egarri. Mb IArg II 277. Infernuko pozoia ta benenoa or<br />
dago. Cb Eg II 62. Zirau batek eldu balizu, edo benenoz beterikako sagar bat jan bazendu, Ah zeñ gogotik<br />
erremediorik dan samiñena ere artuko zendukean! Ib. 62s. Nola agitu zékion il zuen báti bere senárra benénos.<br />
LE JMSB 160. Sagarra jan artian / guztiz da gustoso / baña gero izaten da / gustuba beneno. DurPl 98.<br />
Osakarri edo erremedijo Jesu Kristok itxi ebana, biurtuten dabee arimen beneno edo satarri izatera. Mg CO 7.<br />
Nola ondo biziaz gizendu zan sugea, azi zitzaion mistoa edo benenoa. VMg 10. Txikitatik meneno edo edena<br />
jatera egin dana gero pozoiaz edo edenaz azi ta mantendu litekela. Añ GGero 74 (cf. ib. 112 eden edo beneno).<br />
Pensau dot, azartu biar dodala, naasteko dantzeen bereno madadikatuba azaldeetara. fB Olg 10. Zer egiten dau<br />
sugiak? Inor akordau orduko, ixilik eztena sartu, berenua ezarri ta gaisotu edo ill. fB Ic II 190. Leleengo<br />
emakume Eba tentau ebanetik, asi zan estalki ederrakaz pekatu<strong>bar</strong>en benenua apainduten. JJMg BasEsc 141.<br />
Murmuradoriaren miiña, [...], da aginkada bategaz iru personari benenua ezarten deutsan bibora bat legez. Ib.<br />
99s. Miina <strong>bar</strong>riz suba da, gatx gustijen tegija; dago beneno ilgile edo mortalez beterik. Astar II 109. Geratu zan<br />
bertan, edaten Babilonijako ontzijaren edari berenoz betia, azkenengo ondar ta apakiñetaraño. Ur MarIl 46.<br />
Adiskidea bereala asiten da osagarriaren billa, baña belu zan; pozoiak edo benenoak indar andiak artu zituzan<br />
ordurako. Itz Azald 179.<br />
(s. XX) Txakur bat billatu egizu eta mieztu dakiola arexek umetxuorri zauria, bereno guztia atara artegiño.<br />
Alt EEs 1912, 127s. Edo sagarrai berenue ezarri. Kk Ab II 119. Elizan gutxik ikusten naute / ez naiz sartutzen<br />
botikan, / gizonak oso beneno gutxi / artu biar du autikan. Tx B 211. Hilen dira, berenua / dagoelako zizan. Arti<br />
MaldanB 222. Petralkeri ta zitalkeria / daukazu alde guztitik, / beneno txarrez josia zaude / gañetik eta azpitik.<br />
Basarri 145. Nok il! Eden zitalak, berenuak. Erkiag BatB 100. Mediak dakartzi urin garratz eta sapore<br />
iraunkordun igali zoriontsuak (limoiak); eztago oberik gorputzetik berenu beltza iraizteko. Ibiñ Virgil 85.<br />
Jatekuegaz batera berenue emoten badeutsiet, diru guztiyak izengo die nietzako. Esan eta egin, berenuegaz ipiñi<br />
ebazan gaberako janariak. Alzola Atalak 44. Emaztiak pentsatzera arte berenua artu eraiñ zetsala jateko artan.<br />
Etxba Ibilt 473. Laztan bat, laztan bat / edenez betea (benenoz betea) eman zenidan <strong>bar</strong>t. NEtx LBB 389.<br />
Asmatutzen dituzte / abek aitzakiyak, / baña guk errekara / dauzkagu begiyak, / beneno-botatze oiek / ez dira<br />
egokiyak, / agur garai bateko / gure izokiyak! Uzt Noiz 40.<br />
2. (Usado adjetivamente, con un sdo. gral. peyorativo). Iso, is, iso, iso / ortik zek arua / beti baña okerretik /<br />
asto berenua. DurPl 60. Ezpata eulijak dira / beste jenerua / alemaninentzako / tormentu geistua / txit <strong>bar</strong>rena<br />
sartzen deutse / izpi berenua / gogorra izan arren / ganaduben narruba. Ib. 80. Gaztaña koloreko / ardi<br />
berenuak / lau oin dituz laburrak / bi luziaguak. Ib. 83. Nori gogoak emon artu burduntzia, / Tau sartuta<br />
galduko eutsala begia, / Agura berenoak bere andreari, / Irurogeta amar urtetxodunari? AB AmaE 237.<br />
- BENENOZKO. Venenoso. Banidadezkuak, bijotzaren berenozko illgarrijak ta oneenak bere, bapere balijo<br />
ez dabeenak diriala dantzaak, dino Santubak. fB Olg 164. Osagai berenozkuekaz ta gañibeta antzeko tresnakaz,<br />
zenbat gixajo ez ete-dozube bidaltzen beste aldera! Kk Ab I 18.<br />
benenoso, benenozo. Venenoso. v. benenotsu. Geróstik onát ezomendá jáio Irlándan animále<br />
benenosorík. LE JMSB 154. Urritxak, kuletruak eta beste olako bost edo sei klase kendu ezkero, beste guztiak<br />
benenozotzat jaukaz. SM Zirik 62. Plaentxia guztian zabaldu zan zurrumurrua [...] kuadrilla batek perretxiku<br />
benenozuak pe jaten zituela. Ib. 62.<br />
benenotsu (Lar, Añ), berenotsu. Venenoso. Basoko suga ta pristija benenotsubak oinduari berenua<br />
ezarten deutseen legez. fB Olg 160. Ez da onen miina, suga biboriarena baino gaistuago? Berenotsubago?<br />
Kaltegarrijago? fB Ic II 191. Au da enbusterija. Au da miin berenotsuba. Ib. 210. Eltxo berenotsuak datoz <strong>bar</strong>riz<br />
ur usteletik. Ur Dial 37 (It pozoitsuak, Dv phozoindunak, Ip phozudünak). Egonik beragaz batera eta beragaitik<br />
aserratuta beti suge berenotsuagaz, eta irabazirik berari garaitzarik osoena, trimendu euen bere oin garbiyagaz<br />
onen burua. Ur BulaAl 29.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
799
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
benera. "Venera de Caballeros, benera. Lat. Insigne pectorale" Lar. Zeñean, azaña gogoangarri onen bidez<br />
Irarrazabalko etxe argidotarrak bere armaetan jarriak dauzkan erregeren aginduz Baionan urratutako kate lodi<br />
burniazkoak Santiagoko benera birekin. Izt C 428.<br />
benerable (Lar). Venerable. "Venerable, benerablea, anbala, donekarra, gurgarria, ohoragarria" Lar. v.<br />
beneragarri. Bizkaitarrak egiten dau epitafio au / Egin diguzan mesedeen ezagueraan, / Aren ainzinatasun<br />
benerablea argitzean. (1638). TAV 3.1.26. Blosio benerableari errán zio Maria Santisimak, niri zerbitzatzen<br />
didáten guziéi nik nai diótet iltzerákoan asistitu. LE Ong 133r. Atsa neketán, estúl kontíno, ta petxoko miñ, Beda<br />
benerableak. Ib. 66v.<br />
benerablekiro. "Venerablemente" Lar.<br />
beneragarri (Añ). Venerable. "Respetable" y "venerable" Añ. v. agurgarri. Zuen [por zuek?], Jaun<br />
beneragarriak, Apostolo edo Obispoen urrengo presonak, ta Jainkoaren Eleizan aurreneko Ministro paregabeak<br />
zerate. Cb Eg II 4. Aita Gaspar Astete beneragarria, Salamancako Semea. Cb CatV 66. Zerren [erlikiak] dirian<br />
Espiritu Santu<strong>bar</strong>en tenplo edo egotegiak izan zirian gorputzen ondar beneragarriak. CrIc 51. Sinistu nai<br />
badiozu Maria Jesus Agredako beneragarriari. Mg CC 235. Okasino donga ta ezagutuban borondatez sartutia,<br />
da pekatuba; [...], dino Aita Calataiud Jesuita misionari ta beneragarrijak. Mg CO 128. Zek alan humildu,<br />
auspeztu, ezerbereztu ta beeratu eban lurregiño zure anditasun beneragarria? Añ EL 1 194. Presta daizala gure<br />
biotzak bere Gorputz beneragarria ondo errezibietako urrengo komuniñoan. Añ LoraS 81. Kenpis<br />
beneragarriak urrezko bere liburu preziatuan esaten digu. Gco II 50. Noe gizon ain beneragarriarekin au<br />
edanak egin zuanean. AA III 376. Dakutsu arima-zain edo kura, sazerdote, obispo edo beste gizon beneragarri<br />
izen oneko eta guztijak onzat daukena berbaz daguala kalian. Astar II 177. Guztien azgarrija da, Anonimo<br />
beneragarrijagaz jazo zana. fB Ic III 303. Ez dau kristiñautasunak mezea baño gauza beneragarriagorik. Añ<br />
EL 2 94. Egiña izan zan au milla sei eun eta amargarren urtean, noiztik onara irten izan dira etxe beneragarri<br />
onetatik ezin esan-ala misiolari jakintsu. Izt C 506. Tomas Kenpis beneragarrija izan zan txiki txikitatik<br />
Marijaren serbitzari ta deboto guztiz andija. Ur MarIl 9. Zar beneragarri entzuleak Jainkoari eskerrak eman eta<br />
altxatzen zuten. Lard 522. Ama ain beneragarriyak irabazi egiyola atxinako sugiari garaitzarik andiyena. Ur<br />
BulaAl 4. Hildorfo zeritzaion eta zar prestu, beneragarri eta guziz on bat zan. Arr GB 9. Luisa Velazquez<br />
beneragarria. Aran SIgn 56. San Franziskoren seme / beneragarriyak. PE 125. Apaiz beneragarriak jaso<br />
zuanean mendiaren gañean Jesusen Gorputz Santua. Zab Gabon 105. Apostolu santuen obi beneragarria<br />
ikusiaz. Bv AsL 167. Kristobal, zaigu gizon / Aiñ miragarria, / Batez ere Indien / Beneragarria. AB AmaE 161.<br />
Aita beneragarri Claretek "Bide zuzena" deritxon bere liburuan. Itz Azald 192. Nahiz bakan batzuek hizkuntza<br />
hain beneragarri baten zorigaitzaren gainean zenbait nigar-malko ixuri. Mde Pr 241. Iraindu eta laid<strong>ostatu</strong><br />
zuan Apaiz beneragarria. Alt LB 45. Bihotzetik gorrotatzen baitzuen apaiz beneragarria. Arti Ipuin 24. Badago<br />
oraindik beste zoko bat, bazter beneragarri bat, orain arte aztertu eztuguna: konzientzia. Vill Jaink 106. En<br />
DFrec hay 8 ejs., meridionales.<br />
beneragarritasun. Venerabilidad. Gizaldien arenganako zaletasunak, egizkotasuna ta beneragarritasuna<br />
emon eutsazan. Gand Elorri 120.<br />
1 beneratu (Lar, Añ). Venerar. Tabirako kapilla ederrean beneretan dan Birjina santisima errosariokoari.<br />
Urqz 1. Zaragozako gure Eleizan debozio andiaz beneratzen da. Cb Eg III 356. Ama Birjiñaren debozioan txit<br />
aurreratu zan Anunciada esaten dan imajina guziz Florenzian beneratuaren aurrean. Cb Just 29. Adorau eta<br />
beneretia. Zuzaeta 77. Jesus, Maria, Josep, / Beti behar tugu / Beneratu Kristauek / Eta maiz aipatu. Monho 90.<br />
Geroztik beneratzen da, Amunarro deitzen dan jaiot-etxe berarenean. Izt C 459. Emon eutsienian kristiñauai<br />
beneretako eta elexa gauzak agiriyan egiteko Mariyaren beraren sorreriari. Ur BulaAl 5. Jaungoikoaren Ama<br />
Donzella, yatorrizko pekatuaren mantxa bagarik sortua, alde guztiyetatik eta gogorik biziyenagaz onretia,<br />
beneratia, premiñetan berari deitutia. Ib. 45. Zeñean zijoan bera bezela Kristau-talde andi bat Leku Santuak<br />
beneratu eta agurtutzeko asmo Jainkozko eder berakin. Aran SIgn 39. Egia zala egun hura berak txit maite izan<br />
eta beneratu oi zuela. Arr May 158.<br />
2 beneratu. Ponerse serio. Baña, beneratu gaitean berriro, ta asketsi. Ldi IL 100.<br />
beneratzaile. "Venerador" Lar.<br />
benerazio (Lar, Añ), benerazione, benerazino (Añ), benerazinoe. Veneración. Egiten diogun benerazioa<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
800
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
eta reberentzia. OA 171. Erakutsi bear diogun benerazioa. Ib. 171. Bere natural on egokiagatik, bere<br />
gurasoakiko ta beste guztiakiko txitez estimagarria izandu zan, ta estimazio au beneraziora laster igaro zan. Cb<br />
Just 87. Beren prinzipe jabearen gorputz santua benerazio ta konsuelo andiaz bere errira eraman zuten. Cb Eg<br />
II 194. Dago fidantxazko, benerazionezko sendimendietan, inbokatzen, errespetatzen tügülarik. CatLan 30.<br />
Sandarén memória ta beneraziotán fundatu omenzé monasteriobát án Flandésen. LE JMSB 351. Beneraziñorik<br />
andienean euki bear badozuez bere Jangoikoaren Ministro guztiak, [...] euren artean danen onik onena autu<br />
bear dozue fietako zuen konzienzia. Añ LoraS 38. Goazen oraiñ agertzera Jesusi zor zazikan esker onak ta<br />
benerazioa emateko zenbait bide eder. AA III 65. Orregaitik bada zor deutseegu imajiña onei honra ta<br />
benerazinoe andija. JJMg BasEsc 68. Zelako errespetua zor ez jako Aingerubeen erregiñari? Ze benerazinoia<br />
Espiritu Santu<strong>bar</strong>en esposa ta Jesusen ama egiiazkuari? Ib. 69. [Gurutze Saindua] ohorezki altxatua izan da,<br />
noiz eta ere Jainkoak bilhaka arazi nahi izan baitu mundu guziaren benerazionezko opxet bat. Jaur 407. Egin ere<br />
zuten benerazio sagraduko orria urre txit garbizkoa. Ur Ex 39, 29. En DFrec hay un ej. de benerazio.<br />
benerikatu. v. bedeinkatu.<br />
1 beneta. Seriedad. "Beneta (V) proceder serio, según aquel dicho de Lekeitio: olgeteak benetea ekarten dau<br />
gero, luego la broma trae la seriedad)" A Morf 154. --Olgetan aitaturiko destaiña mingarriak, benetan<br />
esanikotzat artuten dozak ik. --Olgetan-benetan esan beti, Erroke; olgeteak benetea ekarten dau gero. A BeinB<br />
73.<br />
2 beneta. v. meneta.<br />
benetakotasun (PMuj). Seriedad, formalidad. "Autenticidad" PMuj. Nortasun aundikoa zan, errespetu<br />
aundikoa. Benetakotasunez egiten ebazan gauzak. Alzola Atalak 101.<br />
benetalari. 1. Formal; sincero, veraz. "Ezetariko euskal-ikasterik eztaben Ei<strong>bar</strong>ko langille batek erderazko<br />
'hombre serio, formal' euskeraz esan nairik gizon benetalarixa esan euskun" Alt Eusk 1920-21 (I), 34. Egiti ta<br />
benetalari diranak nekez jaso oi dabe burua gizartean. I<strong>bar</strong>g Geroko 166 (ap. DRA).<br />
2. Susceptible, crédulo. "Ori neskiori ain da benetalarixa ezen, ezin jakola bapebe esan brometan. Dana<br />
serixo-serixo artzen dau kotxauak" (V-gip).<br />
benetan (V, G; Lar, Añ, H, Zam Voc), menetan. Ref.: A; Etxba Eib; Iz ArOñ; Elexp Berg; Gte Erd 273, 306,<br />
307. Tr. Formas con m- inicial se encuentran en Lazarraga, CatLlo (menetako, pero benetan), Iztueta, Uriarte<br />
(en CatArrig), Lardizabal y Antia. En DFrec hay 217 ejs. de benetan, todos ellos meridionales.<br />
De verdad, de veras, en serio; realmente. "(De) veras", "seriamente", "(en) forma, realmente" Lar y Añ.<br />
"Benetan, vraiment, sérieusement" H. "Seriamente, formalmente" A. "(Modo adv.). De veras" Etxba Eib. "De<br />
veras" Iz ArOñ. "De verdad, de veras, firmemente. Benetan esaten dotsuet, oso asarre nago" Elexp Berg. "En<br />
serio, sin bromas. Etxakon igartzen benetan ala brometan zebillen" Ib. "Benetan aspergarrixa da telebisiñua" Ib.<br />
v. benaz. Tr. Documentado desde Lazarraga; es usado en el s. XIX por autores vizcaínos y, con menor<br />
frecuencia, por guipuzcoanos; en el s. XX es de uso gral. al Sur, y se encuentra tbn. algún ej. septentrional.<br />
Damu andia oi eben artu / biotz berean, menetan. Lazarraga 1147r. Graziaz betia zara, ta Jauna benetan<br />
dago zugaz. CrIc 177. <strong>Euskal</strong>dunak bagara benetan, bizi biar dogu geure aasabak erakatsi deuskubezan<br />
ekandubakaz. Mg PAb 55. Egijaz ta benetan, galdu dogu gizatzar a. Ib. 214. Eman niri, dio San Agustinek,<br />
Jangoikoa benetan maite duen anima bat. Mg CC 226. Beste batzuek dira beldurrez daudenak komulgatu ezinda<br />
eltxoren bat, edo benetan edo begitazioz igaro zatelako eztarritik. Ib. 228. Nekez jazoko da, benetan bat<br />
Jangoikoagana biurtzea, sustraitik atera ta alde egiten ezpada bekatuzko okasiñoa. Añ LoraS 27s. Benetan<br />
diñot, marai bat emongo eneukela euren garbitasun guztia gaitik. Ib. 173. Orra santifika bedi zure izena esaten<br />
degunean, nolako biotza eta nolako deseoak eduki bear ditugun, egiaz eta benetan eskatzen degula aditzera<br />
emateko. Gco I 413.Aztura gaiztoaz benetan damuturik bagaude. Gco II 5. [Ondo dakijeela] txantxeetan benetan<br />
pekatu egiteko konbit klarubak; [...] ta geijago ikusiko dabeena. fB Olg 100. Senar emaztiak benetan nai<br />
balebee, alkarren paltak iragoko lituke pazienzijagaz. fB Ic III 348. Benetan, Kristinaubak, alabanza andi bat<br />
emoten deutsazu zeure buru<strong>bar</strong>i. Astar II 108. Zorakerija andija benetan! Itxumendi sinisezgarrija! Ib. 224. Nai<br />
txantxetan zuazala infernura, nai benetan zuazala, <strong>bar</strong>din <strong>bar</strong>din erreko zaituz ango subak. Ib. 146. Aldatu bear<br />
dozu / bizi-modu ori / benetan gura bozu / ondasunak euki. Zav Fab RIEV 1909, 38. Abrahamen senoa da leku<br />
bat, [...], zeinetara benetan yatsi zan Jesu Kristo. CatLlo 25. Askotan esan zion, / ez irriz, benetan: / "Ez diat<br />
lanik egin / nere egunetan". It Fab 54. Nork ote dauka bada / arrazoi onetan? / Ez batak, ez besteak, / diot nik<br />
benetan. Ib. 164. Irizar jaunak ikusi zebanean maizterra arras mindurik menetan zebillela txit. Izt C 165. Gura<br />
dozu egijaz ta benetan Jaungoikuagana biurtu? Ur MarIl 77. Eta [infernu] berau de, Jesukristo gure Jaune<br />
egijez eta menetan yatsi zena. Ur CatArrig 75. Zeru-lurren jabea / gurutze orretan, / gure salbazio-eske / Aitari<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
801
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
benetan. Xe 358. Ez baditet ematen / txalo bat ederra / berriz nua benetan / arrabiyatzera. Sor AuOst 104. Bat<br />
ez bagara diñot benetan, / Egin ebala guriak, / Baita igesi egin ebela / Guraso zarren legiak. AB AmaE 71.<br />
Triste bai, triste dabiltz benetan, / Gaur gure nekazariak. Ib. 80. Olgetan aitaturiko destaiña mingarriak,<br />
benetan esanikotzat artuten dozak ik. A BeinB 73. Munduan beti dago / gizona amesetan: / gabaz zorakerian / ta<br />
egunaz benetan. Azc PB 335. Orretan zagoz zu bere? Benetan diñostazu? Ag AL 135. Ain benetan eze [...]<br />
prankotarrak eta gu adiskide izateagaitik ontxe emongo neuke neure bizitzea. Ib. 53. Artu bear diralako egiaz<br />
eta benetan, edo beintzat gurariz eta borondatez. Itz Azald 123. Irakurri egizue Cartagenako Apezpiko Jaunak<br />
Liberalismoaren gañean argitara emon eban bere karta arzainkor benetan jakintsua eta goratua. Ib. 56.<br />
(s. XX) Benetan, aren lepo lodi baltzak izurdearen antz pixkat badauka. Ag Kr 135. Benetan ikusgarriak,<br />
beste uri txikietan egiten eztiran legezkoak izaten dira orduko eliz-jaiak. Ib. 41. Benetan! Aitzgorri gañetik<br />
begiratu ezkero, be aldeko gauza guztiak ume jolasak dirudite. Ag G 12. Baña benetan al abill? Ez al den iretzat<br />
bear? Ib. 240. Baita itza eman ere, benetan gero, etzala iñongo jokotan berriz sartuko. Ib. 130. Au entzunaz asi<br />
ziran gaztiak <strong>bar</strong>reka, ain benetan, eurai bai txis-eragin eutsela aguriak bere ipuñaz. Kk Ab I 22. Altarako<br />
Sakramentuan egiaz ta benetan dagon Jesukristo. KIkV 89 (v. tbn. KIkG 69). Gizasemeai euren irrits, zalekeri,<br />
griña ta oitura dongak darakutsez eta orrelakoen baten otsein eta jopu diranai, olgetan-benetan, akar eta<br />
agiraka be egiten dautse. Eguzk LEItz 26. Ez dala gezurra, Pernando. Benetan arrapatu dirate. Muj PAm 64.<br />
Benetan nire ama bazintzaz [...], obeto egingo zeunke olako itxura magargarrijaz nigana ez etorri. Altuna 98.<br />
Benetan nai bozue nik abestutia, / Bertatik eingot pozik al dotan gustia. Enb 33. Nik Aitaguria esaten dot beti<br />
etxeko difuntuekaiti, baia benetan, biyotzez. Kk Ab II 59. Igarri eban agintariak benetan ebillala. Ib. 26. Erdi<br />
ixekaz erdi benetan egi aundia esan dezu. Lab EEguna 65. Bai benetan! Ak egingo yauk <strong>bar</strong>rezkua, ire lepotik,<br />
tenteltzar ori! Otx 159. Benetan, ezer oberik ez litzake: euskeltzale zintzo aberats batek beregain ta begipean<br />
egunkaria artzea. Ldi IL 73. Gur egin zioten esanez: benetan Yainkoaren semea zera. Ir YKBiz 214. Asi dira<br />
benetan, besagainka aurrena; / seina tiraldi dute; bota dute bana. Or Eus 33. Ori etxagunentzat, ziñez, etorkizun<br />
ederra da, benetan ederra! Eguzk GizAuz 123. Gauza orrein ugazaba izenez gizabatza ala estadua; izanez eta<br />
benetan gizabatzaren nai estaduaren buru ta agintariak. Ib. 145. Jaunaren irakaspenak euren alde dagozala<br />
esateko, benetan lotsa gitxi bear da. Ib. 13. Arrituta negon, benetan, ire aldakuntza orrekin! TAg Uzt 37.<br />
Benetan al-diok ala txantxetan ari aiz? Etxde AlosT 73. Horregatik gauzkakete jainkosatzat herri zenbaitetan eta<br />
jainkosak gara benetan. Mde Pr 127. Diotenez, ez da benetan ez lehenaldirik, ez geroaldirik, baina oro<br />
garaibereko dira. Ib. 328. Neska fiña ta polita zetorren benetan. Etxde JJ 27. Ziur dakit nik benetan esaten<br />
zituela Mirenek bolada onetan gauza aiek. Txill Let 66. Gogorra da benetan, malkoak isuri-eziñeko oiñazea.<br />
Erkiag Arran 154. Ez zan bizimodua, benetan bere, olgetan eta txantxetan ibilteko zera. Erkiag BatB 89. Zenbat<br />
eta zenbat il oi dira bizi izan direlako ustearekin, baiña ziñez eta benetan eztira sekula bizi izan. Vill Jaink 143.<br />
Aitortza on bat egin ondoren, asi lanean benetan. MAtx Gazt 47. Tira, tira! Noiz itzegin bear dezu benetan?<br />
NEtx LBB 43. Jolasean asi zana, benetan bukatu zan andik sei illabetera. Ib. 134. Esaidazu, arren, argi ta<br />
garbi: benetan bidoi orietan gasolinarik ba al dago? Lab SuEm 195. Gizona, bere kezka, min eta ametsekin,<br />
gizona bere zortean, onean ala txarrean, benetan bere egiten baiditu. Larre in Xa Odol 15. Benetan, au<br />
Jaungoikoaren Semea zan. Ker Mt 27, 54 (IBk benetan; Lç, HeH, Ip, Samper, Hual, Dv egiazki, Ur egiaz, TB,<br />
Echn segurki, Ol, Or MB 327 ziñez, Leon, IBe zinez). Gure aurrekoena ez baina geure izaera benetan azalduko<br />
baldin badugu, gure herrietako biziera nahasia euskaraz jarri behar nahi ta ez. MIH 36. Lastima da, benetan,<br />
horrako zuzentzaile horrek liburua zuzendu duen bezain erraz mundua ezin zuzendu ahal izatea. Ib. 172.<br />
v. tbn. (para textos anteriores a 1900) JJMg BasEsc 10. CatBus 32. Aran SIgn 211. EusJok II 103.<br />
- BENE-BENETAKO. (Intens. de benetako). Tr. Hallamos ben-benetako en Mirande, men-menetako en Antia.<br />
Bene benetako penitenzia egin nai balute bizio onetara emanik izan diranak, ez lukee ardorik aoan sartu<br />
bear. Mg CC 149. Ardoaren gañean esaten dituanean konsagrazioko beste itz batzuek, gelditzen dala Jesusen<br />
Odol egiazko edo bene benetakoa. Ib. 194. Nik uste neban bene benetako andikiren bategaz berba egiten nebala.<br />
Mg PAb 44. Etxia infernu<strong>bar</strong>en irudi bene benetako bat da. Astar II 104. Ara emen, bekatari baten irudi menemenetakoa.<br />
Lard 418. Lurreko ondasun ustelakgatik Jauna uzten dutenen zer irudi mene-menetakoa Gerasarrak<br />
begietan ipintzen diguten! Ib. 389. Bere Erregerenganako zeukan leialtasun bene-benetakoa eta<br />
jaioterriarenganako onginai ta maitetasun txit biotzekoa. Aran SIgn 13. Konfianza osoa eztaukagulako Jesu-<br />
Kristoren agindu men menetakoetan, esaten digunean, emango digula aren izenean eskatzen diogun guzia. Ant<br />
JesBi 73. Guztiak ikusi eben alargunaren parkaeran biotz andi ta bene-benetako euskaldun kristiñauarena. Ag<br />
AL 103. Biotz guztiagaz emoeben arranondotar danak euren oparitxoa gizon orren etxerako, ta Tramana ta Brix<br />
ibilli ziran eskean aterik ate, negarrez, bene benetako negarrakaz. Ag Kr 171s. Bazetorkion nunbaitetik benebenetako<br />
galera Joanesen jatorri sendoari. Ag G 18. Soro eder narotuz inguraturik, bene benetako patxadan<br />
zegoan Zabaleta baserria. Ib. 14. Irekin euskaldun jator bat, gure aurrekoak izan ziran bezela euskaldun bene<br />
benetako bat egiteko. Alz Ram 82. Azken une larrian nere Biotza gorde-leku bene-benetakoa izango dutela.<br />
ArgiDL 104s. Agur biotz. Zure ortan nerea sar ezazu, ito baño len zure maitale bene-benetako, Koldo. NEtx<br />
Nola 30. Bene-benetako penitentzi baten bitartez izan ezik Jaungoikoak bere pekatuak <strong>bar</strong>ka lizaizkiokenik<br />
ezpaitzun uste. Etxde AlosT 105. Xalbaten garbaia (damua) bene-benetakoa izan zen. Etxde JJ 265. Izen haundi<br />
horiek oro berme ditugu ez dela psikologigaindikoa gezurrezko jakintza, ben-benetakoa, egiazkoa baizik. Mde<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
802
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Pr 318. Tamal aundia, <strong>bar</strong>riz, bere sakelean daukan bene-benetako pistola <strong>bar</strong>ria probau eziña. Erkiag BatB<br />
186. Zaurittutako basurda asarre bat bezela, aindu zan Saloi nausira bene-benetako kulpadunaren billa. Etxba<br />
Ibilt 489.<br />
- BENE-BENETAN (V; Mg Nom 66, Añ; mene-menetan G). Ref.: A; Etxba Eib; Iz ArOñ; Elexp Berg. "Zin<br />
ziñez (G), bene benetan (V). De todas veras" Mg Nom. (Intens. de benetan). "(De todas) veras: (c.) bene benetan;<br />
(G, AN) zin ziñez" Añ. "Bene-benetan (Vc), muy de veras" A. "Mene-menetan (G), de todas veras" Ib. "Bene<br />
benetan (modo adv.). De veras, firmemente" Etxba Eib. Tr. Hallamos ben-benetan en Altuna, N. Etxaniz,<br />
Etxaide y Berrondo, bena-benetan (tal vez errata) en Enbeita. Oneek bai bene benetan irabazten dabeela jan<br />
biar dabeen ogija euren bekokiko ta korputz guztiko izerdijaz. Mg PAb 128. Nik esango deutsut emendik aurrera<br />
Maisu Juan, ta zuk niri Peru, ta alan aituko dogu alkar, itxirik ezjagokuzan Donok Abade ta bene benetan<br />
Andikijak diranai. Ib. 56. Damuturik bene benetan bere dongaro egiñaz. Mg CO 55. Ez dau artu gura onelango<br />
penitenzija bene benetan kunplietako goguaz? Ib. 221. Au gaiti dagoz kristinau gitxi, Jaungoikua bene benetan<br />
ameetan dabeenak. fB Ic I 39. Eskatu bene benetan Jaungoikuari ta Ama Birjina guztiz santiari Zeruko argija ta<br />
bijotzeko gogua. fB Ic III 317. Sinistuten dot Jesu-Kristo daguala bene benetan Altarako Sakramentuban. Astar<br />
II 6. Oneek irabazteko, oneek geuriak bene benetan izateko, eztaukagu ze nekatu, ze adikatu, inoena kenzeko<br />
adikatu biar dan beste. Ib. 164. Ez egizu esan sinistuten dozula Sakramentu orretan, hostija orretan artuten dala<br />
bene benetan, eta egija guztijagaz Jaungoikua berbera. Ib. 235. Jesu Kristo Jangoiko ta gizon egiyazkoa, zein<br />
dagoan bene-benetan Sakramentu Santu Altarakoan. CatLlo 71s. Nork ez daki mene-menetan, ugariagorik<br />
badala Gipuzkoako erreka bazterretan? Izt C 134. Mene-menetan esaten dizut. Lard 375. Mene-menetan diot,<br />
Elizatik etxera Publikanoa joan zala garbitua, eta ez Fariseoa. Ib. 420. Negar malko ta suspiruz bene-benetan<br />
erregutzen zion. Aran SIgn 26. Kinzianoren iritzirako / ark esatia basta zan, / bañan agindu etzionian / benebenetan<br />
triste zan. Ud 114. Premin, bene benetan bola da mundua, / Jira egiñaz berau aurrera dijua. AB AmaE<br />
403. Eta sinisten deutsadalako / Bene benetan berari, / Gura neuskioz jo alabantzak / Euskeldun eguzkiari. Ib.<br />
119. Emon eutsen <strong>bar</strong>reari etxeko guztiak, bada gure Lope bene-benetan egoan <strong>bar</strong>regarria. Ag AL 128. Kose<br />
Kusto ta arrebea bene benetan zintzoak eta menak eta zoritsuak izan bear eben. A BGuzur 108.<br />
(s. XX) An berbertakoa zan naigabea, oso egiazkoa, bene benetan sakona. Ag Kr 206. Bene-benetan dirautsut<br />
Martin, lotsatu egingo nintzakeala ezizen ori daukan senarragaz bizitten. Echta Jos 128. Erri txiki bateko<br />
sendakiña, baño erri andietakoak baizen argia; berritxu samarra, baño bene benetan jakintsua. Ag G 91.<br />
Euskera bene-benetan maite badegu, euskerarentzat izango da gure biotz guztia. Etxeg EEs 1916, 117. Egiazko<br />
Jaungoikotzat bera bakarrik ezagutu ta maitatzeko ta bene-benetan Beragan sinistu ta itxaroteko. KIkV 61<br />
(KIkG 48 bene-benetan). Ben-benetan, egun txarra ixan dok niretzat gaurko eguna. Altuna 62. Iñok beste guzur<br />
esango neuskio, ta atsegin egingo neuskio bene benetan. Or Tormes 95. Gertaera oek danak, Pernandori berari<br />
gertatuak ote dira? Nik ez det uste; bene-benetan esaten dizuet. Etxeg in Muj PAm 20. Au ez diñogu erdiolgetan,<br />
/ Bai, baña, bena-benetan. Enb 89. Bene-benetan, arpegikeran eta gorpuzkeran ezin lei onek ukatu<br />
Bertoldaren semia danik. Otx 117. Apaiza aldare-aurrean ba-litz bezelaxe, itzok esan zituan ben-benetan eta<br />
itzal aundiz. NEtx Antz 159. Egiazki, ez ote lizateke solas atsegingarri bat izanen, bene-benetan bere eskuetan<br />
hartuko balu alaba besoetakoaren eskolatzeko kargu hori. Mde HaurB 28. Etxean ben-benetan artu zuten<br />
asmoa eta azken aukera eman zioten zirt edo zart egiteko. Etxde JJ 73. Egi garratz bat behar dizut bene-benetan<br />
aitortu. Arti MaldanB 193. Bere azkena ba zuala uste zuan orduantxe ben-benetan. Berron Kijote 189.<br />
- BENETAKO (V-gip; Añ, H). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. Verdadero, real, serio, sincero, auténtico.<br />
"Verdadero: (c.) egiazkoa, benetakoa" Añ. "Benetako kristinauba bazina (Astar)" H. "Benetakua, con referencia<br />
a narraciones, sucedido, historia, en oposición a asmautakua, ficción" Etxba Eib. "(Adj.). Verdadero" Ib.<br />
"Verdadero. Orduan ikusi neban benetako lagunak zeintzuk zien" Elexp Berg. Tr. Documentado desde<br />
principios del s. XIX, en el XX es de uso gral. al Sur. En DFrec hay 135 ejs. de benetako y 23 de benetazko. <br />
Erraz da onelako pekatariak penitenzia benetakua egitia? CrIc 90. Ekusiko dezu uretan an ta emen Ilargiaren<br />
imajina, itxurapen edo irudia. Esadazu, badago ibaian benetako ilargirik? Mg CC 198. Jangoikuaren kontra<br />
zabilzala, zelan gura dozu benetako bakia? Mg CO 183. Zelan esan leite diriala propositu benetako ta senduak<br />
ainbeste bider austen dirianak Konfesinoe onduan? Ib. 90. Zerbait erosteko biar da diruba, baña diru legekua,<br />
benetakua, ez palso edo itxura utsekua. Ib. 62. Igerian zijoala, ekusi zuen uretan aoan zeraman okela zatiaren<br />
keriza, ta begitandu zitzaion zala benetako aragia. VMg 5s. Askozaz errazoi andiagoaz ta ardura benetakoagoaz<br />
garbitu bear dozuez zuen arimak. Añ LoraS 36. Bera bakarrik adoretia geure Jaungoiko benetakotzat. Astar II<br />
44. Ezta erraz jakitia benetako adiskide badira, edo egiten deuskubezan mesediak badira gugandik itxaroten<br />
daben beste mesede andijagoren bat gaitik. Ib. 288. Berandurik berandura konfesetiak dakarren irugarren gatxa<br />
da, poz eta atsegin benetako baga iragoten dan bizitzia. Ib. 223. Ez zan orduko Ezkontzia egijazko ta benetako<br />
Sakramentuba. fB Ic III 322. Indazu, Yauna, damu benetako bat. Añ EL 2 105. Infernukoaren parean su usaña<br />
baxen eztan su onek onelan erretan badau, zer egingo dau, bada, infernuko su benetakoak? Ib. 58. Euretan<br />
dagoalako bizitza onetan zoriyonekoak izatia, eta Zeruaren esperanza menetakoa. CatLlo 87. Jarri zaite bere<br />
esku bedeinkatuetan eta esan egijozu damu benetakuagaz: Mater peccatorum, ora pro me. Ur MarIl 68. Zuregan<br />
dago euskeldun lur au personaturik, / Bere ispillu benetakoa dauka zugaz. AB AmaE 65. Usategi batera usoak<br />
urrunetik etorri deitezan, zein izaten da eroakarririk onena? Usoa: benetakoa edo antzeraturikoa. A BGuzur<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
803
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
131. Benetako adiskideak, biotz-samurrak izateko, eztabe onetariko bigungarririk bear izaten. A Ezale 1897,<br />
151a. Arerio sartu ziranak adiskide benetako egiñik urten oi eben. Ag AL 148. Aldabaldo ta bere aideen<br />
Iaungoikotasun benetakoa. Ib. 127.<br />
(s. XX) Biotza astindua dagoanean gure aoak gauzarik benetako, egoki ta zintzoenak esaten ditu. Ag Kr 16.<br />
Arranondokoen belarriak ain dagoz onetara egiñak eze, batzuk, euren benetako izena zelan dan be eztakie. Ib.<br />
29 (se refiere a los motes). Josepa, benetakoa ete da Anjelen eskabidea? Ib. 194. Beste bizikera bat daukate uri<br />
gañean: benetako askatasuna, egiazko nagusitza, aize ta argi obea. Ag G 373. Benetakoa al da Malentxoren<br />
asmoa? Ib. 307. Dibersiuaren billa juan da / biziya emandakuak, / orlakuari esan leikiyo / martiri benetakuak.<br />
Arrantz 144. Oben astuna egiten dan bakoitzean, bere parkapena jadesteko, benetako maitasun-damua artu bear<br />
da. KIkV 98s (KIkG 75 benetako). Naikua eukon, benetako adiskidetasuna dala-ta-eztala Errotari malmutzak<br />
esaten ebanagaz. Altuna 56. Benetako gizona zan bada gure Pernando au. Buruz azkarra, esaeratsua, itzez<br />
etorri aundikoa. Muj PAm 7. Aupa, mutillak! Itxartu, jagi! / Guazen danok gudara! / Lenauko gure asabak legez<br />
/ Benetakuak bagara. Enb 96. Apur bat edan orduko, zoro benetakoaren antza artzeban. Kk Ab II 94. Azalpean<br />
benetako izena eman beza, gañean idazkipeko izen-ordea (naiz izena) ipintzen dularik. Ldi IL 99 (ref. a las bases<br />
de un concurso literario). Euskera aintzakotzat artu-araziz ta beren benetako izkuntzatzat. Ib. 171. Ordun ez gera<br />
Arana-Goiriren yarraitzale benetakoak, eta aberriak ezer onik ez dezake itxaron guregandik. Ib. 156. Etzazula,<br />
gero, lan ori utzi bertan-beera; jarrai zatzakio astiro astiro; ori da benetako "literatura". "Esa es literatura<br />
verdadera". In Or BM 10. Iruñako muñoan, ustez anziñan Beleia egon zan toki artan ere aztarna ugari eta<br />
benetakoak azaldu dira. JMB ELG 100. Estadua lez sendia be benetako gizartea da, aita buru ta agintari dala.<br />
Eguzk GizAuz 94. Ogasunok orrei [ugazabei] kenduaz, benetako jabeari, gizarteari, biurtu bear ei yakoz. Ib. 9.<br />
Langilleakazko erruki ori atxaki garbia izan da; benetako zio edo errazoia, langilleari jai-egunez lan eragiñaz,<br />
ugazabai etorkien irabazia. Ib. 159. Berjakintza-petiko gorena [...], gure benetako nortasuna da eta gure<br />
egiazko "ni"-a. Mde Pr 348. Bazun mutillik pranko laguntzalle, baiñan, oraindik-orain etzun iñorekin benetako<br />
artu-emanik. Etxde JJ 215. Egiari buruz, benetako aukeramenik ez du gizonak: ezin diteke osotoro aukeratu.<br />
Txill Let 130. Benetakoa da, ziñez, Mirenekiko nere maitasuna. Ib. 58. Oneixek ditugu emengo egiazko ta<br />
benetako "Doctor honoris causa" izendunak, maisuandra jator biurtu diranak. Erkiag Arran 136. Zuk diñozuzan<br />
<strong>bar</strong>reok, ete dira gero benetakoak, <strong>bar</strong>rutikoak? Bilbao IpuiB 10. "Basarri" emen daukak Zarautzen / benetako<br />
adiskide, / Emazteari goraintzik eman; / agur, lagun "Uztapide". Basarri 35. --Ipui bat kontatuko dizuet,<br />
Bermion gertaturikakoa. --Ipuia ala egia? --Benetako pasadizoa. Arti Ipuin 66. Zertarako ondo ein; ondo-ondo<br />
eingo banituke, benetako lorak diralakuan konejuren batek jango litxuke ta? SM Zirik 13. Uste al duzu erriagintariek,<br />
benetako agintariek, alegia, beren oldez agintzen dutenik? Zait Plat 138. Bazan alde ederrik sofisten<br />
ta benetako iakintzaleen artean, Platonen ustez. Ib. 125s. Zenbakiarekiko egiak dituzu neurriaren benetako lege<br />
ta arau. Ib. 59. Orduan ara zijoazten, benetako egurra ematen zuten polizi etxe arretara! Ugalde Iltz 52.<br />
Lenengo zumezko oboak lepo-inguruan iarri izkiezu, geiegi estutu gabe, ondoren, [...], benetako lepokoak ipiñi<br />
ezazkiezu zekorrei. Ibiñ Virgil 97. Atoz, nere etxera, ta nere amak alaba benetakotzat artuko zaitu. NEtx LBB<br />
162. Martiñek, ezkontzarako gauza etzan ordutik, ez Juanarekin eta ez beste iñungo emakumerekin sortu<br />
zezakean benetako ezkontzarik. Ib. 35. Regoyosen lauko-faltsuak, guzurrezkoak, agertzen asi dirala esan eustan<br />
museo bateko zuzendari jakintsu batek. [...] Komeni dana, lenbaitlen Regoyosen benetako kuadruen <strong>bar</strong>ri<br />
emotea da. Alzola Atalak 139. Ikusirik zaldun jator aren oztasuna bere etxeko emakume guztiendako, itandu<br />
zetsan beiñ, nola izan zeikian benetakua agiri gura eban oztasun aura. Etxba Ibilt 458. Egun orretan Lazkao-<br />
Txikik / bazuen naiko laguna, / bizi zeraden arte guzian / aztuko're ez dezuna, / alakuari esaten zaio / benetako<br />
maitasuna. Uzt Sas 271. Kristau benetakua Tolstoy zarra. Ib. Artalde-gudalostearen erdian <strong>bar</strong>rena sartu zan,<br />
eriosuan lantza-joka benetako etsaien aurka ariko balitz bezela egi-egitan. Berron Kijote 200s. Nork duda<br />
lezake, gerokoan noizbait, nere egintza famatuen benetako kondaira argitaratzen danean, idazle jakintsu ark<br />
onela ipiniko duanik. Ib. 42. Aldakuntza ori benetakoa den jakin behar, ala itxurakeria hutsa. MIH 132. Aipatu<br />
ditudan xehetasunok, [...], garbiro azaltzen digute Olabide ez zela zinetako eta benetako euskaraz ari, saio<br />
euskara edo euskara esperimental batean baino. Ib. 347. Jaiotzea gertatu zaigun hala-holako --baina benetako<br />
eta egiazko-- <strong>Euskal</strong> herri honetan. Ib. 280.<br />
v. tbn. (para textos anteriores a 1900) JJMg BasEsc 175. CatBus 46. Azc PB 346. Itz Azald 145.<br />
- BENETAZKO. Auténtico. Siñeste au izan da erlijio jatorraren benetazko erroa, orpoa. Vill Jaink 21. Baiña<br />
gizonak eztaki deus ere, eta eztakielako, eztauka benetazko aginterik ezeren gaiñean. Ib. 129.<br />
benetasun, bentasun, mentasun (Añ). Seriedad, sinceridad, autenticidad. "Realidad, ingenuidad, verdad" Añ.<br />
Cf. GMant Y 1933, 189: Erri onen eresi ta abestiak, benetasun eta oitura yarraigarriak, tal vez errata por<br />
beretasun. Nolakoak izan bear du propositoaren benetasun ta sendotasunak? Mg CC 65. Poesiak, edertasun<br />
eta xoiltasunez mamitua badago, benetasunez ernea badago, espiritua ber-sortu oi du. LMuj BideG 8.<br />
Seriedad, formalidad. "Seso, cordura, formalidad, seriedad" PMuj. Benetasun andijaz esan eban osalari<br />
ospatsubak. Kk Ab I 22. Zelan [aurkitu], eurakaz batera baebillen arerioa bentasun (seriotasun) andienagaz<br />
ziñotsela: Giiiizonak, mundu onetan asko ikesteko asko bizi. Kk Ab II 12. Jai oriek [...] eragozpen gabe ospatu<br />
alditzagun, nik [...] geren asmo ona, geren mentasun zintzoa [...] jakin-arazten dizut. Eguzk RIEV 1927, 427.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
804
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Egunkari ori benetasunaren mallakoa bear badu, ezin izan aundia, orri askoduna; [...]: ez oso aundi baña bai<br />
oso mami. Ldi IL 150. Ikustekoa da nolako benetasunez ari dan bere zer-egin txikian gure monagillo belarriaundia!<br />
Lek SClar 134.<br />
beneziar, beneziatar, beniziar, benezitar. Veneciano. Athera zuten erleki preziatu hura bahikundez<br />
zadukaten Veniziarren eskutarik, eta ekharri zuten Frantziarat. Lg II 410. Aita Santu au bada batu ta alkartu<br />
zan Venezijatarrakaz, ta Españatarrakaz. Ur MarIl 50. Orain berreun urte sartu zen ingles <strong>bar</strong>ku bat hango kai<br />
batean, eta nola errokaltartarrak franko asperturik baitzeuden benezitarren ajola apurraz, arras ongi onartuak<br />
izan ziren. Arti Ipuin 45.<br />
benga (V-gip). (Interj.). Venga. "Exclamación que se usa para meter prisa, dar órdenes, animar, etc. benga,<br />
benga! Ordau da oetik jaikitzeko!" Elexp Berg. Orren ateera zelebria zan / sagardoteira juanda're: / "Non<br />
dia angulak? Benga txuletak!" / markesak aña bondade. Tx B II 173.<br />
"Aurrekoak esandakoa ez dugula sinisten adierazteko [erabilia]. --Atzo bos kiloko erbixa bota najuan. --<br />
Benga, benga, sartuixok ori beste bati" Elexp Berg.<br />
bengai. Venganza. v. mendeku. Bengaien deseorik ez eutea. Cap 74. Arima gaiso Zerura biarrian Linbora<br />
juan zana, egongo da bengai eske onelako madarikatuben kontra. CrIc 68. Zerren auzi ta kerella modu oneek<br />
izan oi dirian bengaiz ta gorrotoz emonak. Ib. 72. [Aserrakuntzia] da arimiaren bizitasun andi bat, zeinek isioten<br />
gaituban bengai artzera lagunaz, egin deuskun txarkeria edo injuriaren bategaitik. Ib. 116. Josek pekatu egin<br />
gura ez ebalako gorrotoz ta bengaiz Seinoriak, [...] jaso eutsan Joseri guzurra. fB Ic II 230. Onako paltak<br />
esatia, [...], ez gaiskinaren gorrotoz ta bengaiz, ez bada nai onagaz [ez da pekatu]. Ib. 187. Batzuk bestearen<br />
kontrako su beroak itsutu zinduezan bengaia artuteko. Zav Serm I 12.<br />
bengaizo (G-azp), bengaizu (V-gip), mengaizo (G-goi). "Mengaizo, venganza" JMB At. "Bengaizu, venganza.<br />
Geixao basarrira ez bueltatzia izan zan aren bengaizua" Elexp Berg. "Bengaizua egin ziok, izurratzea nai zianda"<br />
(G-azp).<br />
bengala. "Bengala" Lar.<br />
bengano (V-gip). Mengano. "Béngano" Elexp Berg. "Gaur egun fulano ta bengano gehiago" Ib. s. v. ulixa.<br />
bengantza (V-gip; Lar (-nz-), Añ), mengantza. Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. Tr. Documentado desde<br />
principios del s. XVII, es más frecuente al Sur. La forma mengantza se encuentra en Pello Errota e Iraola. <br />
Venganza. "Venganza, mendekua, mendeka, mendekioa, benganza" Lar. v. mendeku. Nihor hill eztezakela,<br />
ez bihotzez gaitzetsi, / Ezen bengantzen Iainkoa ni behar nauk sinhetsi. EZ Man I 12 (tbn. en Ub 171). Etzaizkik<br />
deusik baliatuko hersturako eta bengantzazko egunean. EZ Eliç 184. Egiten daben pekatu mortalen bat, naiz<br />
aragiagazkoa, naiz dala benganzakoa. Cap 94. Iuje iustu benganzaren, / Orduan zaitezkena, / zaizkit,<br />
<strong>bar</strong>khamenduz arren / baliatzen zarena. Arg DevB 212. Eztuk hil behar nior ere / Eta ez nihor gaitzetsi. /<br />
Gustiek ni behar nauzue / Bengantzen Jainko siñhetsi. Gç 214. Bengantzen juie justua, / Galdegiñ gabe kontua, /<br />
Indazu <strong>bar</strong>khamendua. Ib. 159. Benganzaren deseo desordenatu bat. Iraz 42. Hau da [...], Jangoikoaren<br />
benganz izugarria, ta gaistoa bere gaistaginz galduak gatik sekula guziko nekepe izugarrian utzi nai duelako<br />
señalea. Mb IArg I 233s. Gorrotoz itsutu, ta benganzaz bete, ta bestearen kontra biurtu zan. Cb Eg II 165. --Ira<br />
zer da? --Benganzen gogo era bagako bat. Cb CatV 56. Zuk biltzen dezu, [...], Jangoikoaren aserrearen<br />
tesoroak bere benganzako egunerako. Mg CC 253. Damu bazendu izan dozun aserria, benganza gaisto ta<br />
gorroto bijotzekua, egongo ziñate prest eskatuteko Jangoikuari zeure arerijo ustekua gaiti. Mg CO 70. Nun<br />
legoke pakerik, aiñ sentikorrak, aiñ aserrekorrak eta benganzarako aiñ laisterrak gerenez guziok gerala? Gco I<br />
437s. Benganzaren edo bendekuaren erabageko apetitu, deseo edo gogo bizi bat. Gco II 46. Bekatu oen ama da,<br />
biotzean estalirik dagoan, gorrotoaren txingarra, ta bengantzarako sasoia. AA III 605. Topatuko dituzu beste<br />
asko, bengantzaren txingarra kolkoan duela bizi diranak. Ib. 605. Ta ez dira emen kontuban sartuten, dantzia<br />
emon jakuelako edo emon ez jakuelako, Kopradijeetako ta albo-errijeetako jentiak atera oi dituban okasinoiak,<br />
gorrotuak, bengantzaak, burrukak. fB Olg 74s. Inoren adiskidetasuna ikusi ezin dabeelako enbidijaz, edo batari<br />
edo bestiari, edo bijai, ezkutuko gorrotua deutseelako bengantzaz. fB Ic II 211. Zenbat familija ta persona<br />
daukaz lazauta diabrubak zorigaistoko benganzako kateiakaz? JJMg BasEsc 182. --Zer da ira? --Benganzaren<br />
deseiu gaisto bat. CatB 77 (CatEliz 472 asperzeko edo mendekatzeko desein). Nahi bezaiñ handia den,<br />
bengantzaren plazera, / Karioegi zait niri, halere erosten dela. Gy 145. Ez ezazu billatu bengantza. Ur Lev 19,<br />
18. Ez arren ixuri kulpagabearen odola, bada, odol au Zeruari benganz eske dagokio. Arr GB 36. Bengantzak<br />
zeukan ate zabala / derrepentian itxi zan, / erri guztia jarri gaituzte / pake santuko bizitzan. PE 28.<br />
Bengantzarikan baldin badegu / <strong>bar</strong>katutzeko alkarri. Ib. 27. Il da karidadea! / bizi da mengantza. Ib. 17 (v. tbn.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 805<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
And AUzta 71, con la var. bengantza). Zure jenteen bengantza zuzen aregaitik. AB AmaE 437. <strong>Bar</strong>riketakaz,<br />
berbeta dongakaz eta auzuetako <strong>bar</strong>ri-emoteakaz, areriyotasunak, aserrakuntzak eta bengantzak iminten<br />
dituezanak. Itz Azald 101. --Zer da ire? --Benganzan deseio desordenatue. CatUlz 51. Lesakan egin zan<br />
Bergarako komeniyua baña oroigarriyago izango da nere mengantza. Iraola 59. Au gorrototik dator eta<br />
asperkunde edo bengantzearen billa dabil. Eguzk GizAuz 100. Bengantzak bengantza ekarri oi dualarik, orixe<br />
nai zutela dirudi. Alt LB 91. Mendekoen bengantzaz. Etxde JJ 271. Beren apentzazko (bengantzazko) asmakeri<br />
guziak pikotara joan zitzaizkien. Ib. 90. Gaizkin bati asperkunderik (bengantza) etzaio zor, galena baizik. Zait<br />
Plat 120. Zaldunen bat zekartela iruditu zitzaion, zauritu-gaiztorik edo illotzik, aako baiarte artan, eta berari ta<br />
besteri ez, zegokiola bengantza. Berron Kijote 209.<br />
- BENGANTZA HARTU. Tomar venganza, vengarse. Ezazula bengantza har / Gure falten gañean. EZ Eliç<br />
343. Bere deseo deungaak kunplietako edo benganzea artuteko. "Vengándose". Cap 108. Arren, beraz ezazula<br />
har / Ene hobenen bengantza! / Zure odola laguntzen zait, / Eman darot esparantza. Gç 154. Gaitz gura<br />
desordenatu bat benganza artzeko. Mb IArg I 37 (corregido mendekatzeko). Merezi nuen Jauna, kriatura guziak<br />
nere kontra biurtzea, ta bengantza artzea. Cb Eg II 47. Gorrotoz benganza artzeko, Jainkoaren Legeak nori esku<br />
eman dio? Ib. 166. Lege ori ezpagendu eta benganza artzea guziok libre bagendu. Gco I 437. Benganza artzeko<br />
griña gaiztoari eta erabageko deseoari bere biotzean leku ematen dio. Gco II 49. Ez daizuzala loitu zeure<br />
eskubak nire odolagaz, zerren Jangoikuak, [...], artuko daben bere bengantzia. JJMg BasEsc 180s. Santuak ez<br />
daukala kandela bearrik, / Arek ez dakiala artzen bengantzarik. AB AmaE 274. Bere bizia galduaz etsaiengatik<br />
bengantza artu zuanekoa. Berron Kijote 196.<br />
- BENGANTZA-EGARRI. Sed de venganza. Bere bengantza egarria ezin asearen miñez. Etxde JJ 156.<br />
- BENGANTZA EGIN. Vengarse; tomar venganza. --Zer da irea? --Borondate ordenabako bat benganzea<br />
egiteko. "Apetito de venganza". Cap 74. Mustra infernal hurak / Erho ahal ditzagün / haiek egin benganza /<br />
arrapara ditzagün. Xarlem 401. Ximinoari net ontsa zitzaioen / Erregek egin bengantza, / izanik ere garratza.<br />
Gy 176. Sentimentua daukat nuelako nik ill, / Bengantzarik enion egin bear Txomiñ. AB AmaE 405.<br />
- BENGANTZAN. Vengándose. Guri bengantzan asi zerate / oso gorroto fuertian; / begi goguan izango<br />
degu / bizirik geran artian. Tx B I 110.<br />
- BENGANTZA-NAHI. Deseo de venganza. Mendeku edo bengantza-naia, arrokeria. Or Aitork 291.<br />
- BENGANTZA-ORDAIN. Mantuako markes aundiak egindako bizikera bera egingo dudala [...] alik eta<br />
bengantza-ordaiña jaso artean, onelako ankerkeria egin didan arengandik. "Hasta tomar entera venganza".<br />
Berron Kijote 117.<br />
bengari. Vengador. --Zetan igarriko jako, gorroto deutsagula arerio edo injuriau gaitubanari? --Berbia<br />
edo agurra uketan badeutsagu, juaten ezpagara len legez bere etxera geure bengari moduba erakustiarren. CrIc<br />
71.<br />
bengatibo. Vengativo. Zer egiten dezue bada Kristau aserrekor bengatiboak? Gco I 438. Etzan aek<br />
bezelako dollor prestueza eta bengatiboa izan. Gco II 69.<br />
bengatu (V-gip (-au), G, AN-ilzarb; Añ), mengatu (menga V-ger), benjatu, menjatu. Ref.: Bon-Ond 160; Ort<br />
Voc (menga); Elexp Berg. Tr. Usado, desde Lazarraga, por autores meridionales y suletinos. Hallamos benjatu<br />
en Xarlem y Etchahun, menjatu en Etchahun, mengatu en Iraola y menga en Ortuzar.<br />
Vengarse. "Vengarse: (c.) bengatu; (G, AN) mendekatu" Añ. "Mendekatu [AN-egüés-olza], bengatu [ANilzarb]"<br />
Bon-Ond 160. "Vengar, vengarse. Etzeukan bakeik bengau arte" Elexp Berg. v. mendekatu.<br />
(Hemos incluido en este primer apartado formas no personales que podrían tbn. corresponder al uso trans.).<br />
Tr. La persona de la que se venga aparece expresada en dat. en Xarlem, fray <strong>Bar</strong>tolome, Etchahun, Uriarte,<br />
Arrantz, Ortuzar y Txirrita, en sociativo J.J. Moguel, Etchahun e Iraola y en instrumental en Etxaide, en instr. en<br />
Xarlem y Etxaide, con el suf. -gandik en Astarloa; la acción por la que se venga se expresa en instr. en Xarlem, y<br />
en sociativo en Astarloa y Uriarte.<br />
Bizi banax, jakingo deut bengaetan. Lazarraga 1197r. Ira edo bengatzeko arrabia. OA 98. Bengatzeko deseo<br />
edo arrabiaren kontra. Ib. 98. Khiristi arraza orori / nahi gütük bengatü / gure espaten püntetan / igaranen<br />
zitiaigü. Xarlem 866. Renauti egin afruntiez / nahi gizaik benjatü / korajerik balin badük / behar dük kanpañala<br />
agertü. Ib. 417. Alo jaunak arren / bertan abanza gitian / khiristien hiltziaz / benja ahal gitian. Ib. 1147. Orra<br />
gure amorio propio eragabeak eta orri darraion bengatzeko pasio itxuak burura guzioi ekarten diguna. Gco I<br />
437. Zuk ordekoa projimoari pagatu nai badiozu, bengatu nai bazera. Gco II 51. Bein baino geijagotan eria euki<br />
eban Dabidek, Sauli ondo bengeetako. Ez eutsan inos bere kalterik egin. fB Ic I 102. Parkatu deutsezu: [...]<br />
zeuben adiskide ez dirian auzuai, edo soluan, edo esijan, edo ganaduban, edo osterantzian bengeetan ta kalte<br />
egiten bere. Ib. app. 20. Ez ebalako bengau gura izan beragaz, eukirik okasinoe ezin obia. JJMg BasEsc 179.<br />
Abisaik bengau gura izan eban bere ezpatiagaz. Ib. 181. Eztozu birauagaz egin jatzun kaltia osotuko, etzara gatx<br />
egin deutsunagaz bengaduko. Astar II 119. Jakin egizu zeure arerijuakgandik bengetako modurik onena dala ez<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
806
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bengetia. Ib. 121. --Zer da iria edo aserrakunzia? --Bengetako gurari zital bat. CatLlo 79. En'anaie erüsatia,<br />
menjatü hitzaiket aski, / Ene lehen eritajia orotan fraudaz ebatsi. 'Mon frère rusé, tu t'es sans doute assez vengé<br />
sur moi'. Etch 238. Eni benjatzez junik. Ib. 188. Hogei eta lau denin ama hil zeritan / eta aita benjatü aurrhideki<br />
bertan. Ib. 180. Da [ira] projimueri bengetako desio txar bat. Ur CatArrig 92. Gizon batek gura izan arren<br />
bengau gatx egin deutsanagaz, sarritan ezin bengau jako; baña Jaungoikuagan ez da alan, gura badau kastigau<br />
daike pekatarija, eta bengau arerijuai. Ur MarIl 29. Pekatu egin badozu, euki egizu ziur ziurtzat Jaungoikua<br />
bengauko jatzula. Ib. 30. Zer da aserrakeria? Bengetako gurari oker bat. Itz Azald 176. Batzuek orla aitzen<br />
dirade / arraizaliai bengatzen, / zer peligro ta arriskua duten / eztute konsideratzen. Arrantz 156. Allegatu da<br />
Gorraenera, begi onduan txunbo aundi batekin, txapelik gabe eta galtzaren atzian tarratara aundi bat duela,<br />
bidez suplementu inozente batekin mengatuaz. Iraola 97. Zeuk dakozu erru guztidxe, oneidxe zaralako! Ni, zure<br />
lez baneitxike, mengako nekitzat! Ort Oroig 96. Emen dagona ez da besterik: / bengatu naia elkarri. Tx B I 112.<br />
Bere sendiaz apentzeko (familiaz bengatzeko) aukera bat zetorkiola ikusirik zauri zarrak bizitu zitzaizkion. Etxde<br />
AlosT 70s. Aal izan banu bengatuko nintzan neroni, zaldun armatua izan ala ez. Berron Kijote 193.<br />
(-au V-gip). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. (Trans.). Vengar (una acción, un crimen, etc.). "Atilak bengau<br />
zittuan Erroman milla urteko ustelkerixak" Etxba Eib. Euren injuria dabe benga[tu]. (Cantar de la quema de<br />
Mondragón). IC I 555. Ene aitaren hiltzia / nahi dit benjatü. Xarlem 1046. Ain gogor bengadu beban aren<br />
erijotzia, zelan bengaduko eztau bere seme maitiari egiten deutsazun lotsabagakerija? Astar II 236. Egin<br />
deutsan gatx edo kaltia bengetako gogo edo gurarija daukanak. Ib. 24. Zeñek [...] bengau daben beren<br />
serbitzarijen odola bere eskubetatik. Ur Apoc (V) 19, 2 (Ur (G) bengatu, Echn bengatu; Lç, IBe mendekatu, Ip<br />
goiherazi, Dv aspertu). Bere illoba Baldobinosen eriotza bengatzeko zin egin zuanean. Berron Kijote 117.<br />
Neronek nere modura bengatzen ditut nik, neri egiten zaizkidanak. Ib. 190. Kendu dit gure Jaunak eriotza<br />
bengatu-bearreko lana. Berron Kijote 211.<br />
(Con dat.). Eta sekula ez dozulako negarrik bota, / Garbietako egin zenduan dongarua, / Jaunak berberak<br />
bere asarrez bengauko deutsu, / Ebagiagaz iduna zuri o gaixua! AB AmaE 440. Jaunak bengetan badeutsuz<br />
bere zeure okerrak, / Eurok kastigu eske dagokaz zeurorrentzat. Ib. 440.<br />
(Con la persona de la que se venga expresada como compl. directo). Ill bear aut, ill, gaur neure eskuz<br />
jaditxi daidan / I bengetea edo len neukan goitasuna. AB AmaE 452. Anton Amure oidi saiatzea / Txikito<br />
bengatutzera, / baño ortatik alderdi aundik / eztu ekartzen etxera. EusJok 105. Ikusiko duzute zeiñen errax<br />
bengatuko dudan aren etsaia, Alinfafaron Trapobanakoa. Berron Kijote 200.<br />
(Con la persona en cuyo nombre o a favor de la cual se venga expresada en compl. directo). Iuramentu egin<br />
beben, pekatu mortala dan gauzaren bat egiteko, edo bengeetako bere burua. Cap 93. Zure trajediari begira<br />
egon nintzanean eziñ bait-nintzan [...] Rozinanteren gaiñetik mugitu [...]. Zalditik jeixteko gauza izan banitz,<br />
bengatuko zindudan. Berron Kijote 193.<br />
Jaungoikoari bakarrik, edo aren eskua duen justiziari [...] dagokala guzion onerako eta pakerako gaiztagiñak<br />
kastigatzea eta justizia bengatzea. Gco I 437.<br />
bengatzaile (V-gip ap. Etxba Eib; Añ). "Vengador" y "vengativo" Añ. "Ostikopian beti, bengatzallian zaiñ bizi<br />
ziran" Etxba Eib. Bengatzaille etzarela gaxoaren gañean, / Bañan <strong>bar</strong>kha diotzotzu penak orai berean. EZ<br />
Man II 96. Eremuetara iges egin bearko genduke animali, abere, eta pistia mota guzien artean pake geiago<br />
izatera, gizon bengatzallen artean baño. Gco I 438. Bengatzalle bat beti dabil gogaiturik, sumindurik, sosegu<br />
baga; beti asmatzen nondik bengauko dan. Añ MisE 143. Antziña bateko gizonek uste zuten, nunbait, Jainkoak<br />
[...] zirela bidegabekeria guztien bengatzaille. Vill Jaink 77.<br />
benguru. "Faldón de alguna fábrica" Lar.<br />
1 benia (Gèze Dv, H y Lh). 1. Cuidado. "Soin, artha, maña, suein, arranküra, axol, benia" Gèze. Gurhia<br />
egin denian elkhitzen da untzitik eta hurian xahatzen benia handireki. Ip Dial 85 (It, Ur ardura, Dv artha).<br />
2. "(S-saug), moyen, manière (de l'esp. venir?)" Lh.<br />
2 benia. "(S; Foix), sort heureux. (Du fr. veine?)" Lh.<br />
benial (SP, Lar, Añ, Gèze, T-L), beniale. Venial. "Beniala, véniel" SP. "Venial, <strong>bar</strong>kakoia, zedastuna, ariña,<br />
beniala" Lar. "Véniel" Gèze. "Faute vénielle, huts arin, "bekatu benial" (terme théologique)" T-L (s.v. véniel).<br />
"Péché véniel: huts arin, bekatu beniala" DBPT (s.v. véniel). v. arin. Tr. Apenas se encuentra en el s. XX. <br />
Pekatu beniala bederatzi gauzagaz parkaetan da. Bet 18. Ezpaitzuen egundaiño izan bekhaturik, ez eta<br />
bekhaturen kutsurik ere, ez mortalik, ez benialik, eta ez are orijinalik edo ethorkizkorik ere. Mat 94. Ez bekatu<br />
orijinalerik, ez mortalerik, ez benialerik. Ber Doc 137v. Benial edo mortal bekhatu ez egiteko manuez. EZ Man I<br />
17. Fiñean arin eta pisu guardadi faltetarik, / Edo dire beniale edo mortaletarik. Ib. 17. Bekhatu mortalik ez<br />
izanagatik ere, badute zenbait benial, eta benialak asko dira kofesatzeko. Ax 536 (V 344). Zegaiti deretxo<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
807
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
pekatu beniala. Cap 72. Hori ezin diteke bekhatu benial arin bat baizen. SP Phil 448. Bekhatu benialetan hilzen<br />
direnak mortalen ere ogenak parkatürik haiek orok merexi zien penitenzia, mündü hontan aski onsa egin gabe.<br />
Bp I 54. Pekatu mortal da benial eginak. Arz 48. Ez ditu konfesatu bear benialzat pekatu mortaltzat egin<br />
dituanak OA 136. --Zenbat jeneros dire bekatuak? --Irur: orijinalea, benialea eta mortalea. El 82. Ezeriozko<br />
pekatua, deritzana beniala edo ariña, zer da? CatBurg 36. Diot bada orai, garbitu behar dela arima, bekhatu<br />
benialetarat dituzken afekzione guzietarik. He Phil 82. Besteren jüdikatzian, gizona banoki triballatzen da eta<br />
ardürago hüts eta bekhatü benial egiten dü. Mst I 14, 1. Bi gauz izugarri orien zaña ta sustraia bezala da bekatu<br />
txiki arin beniala. Mb IArg I 215. Nola gaitz txikiak eri bat gaitz andietara, ta ortik eriotzara daramaten, ala<br />
kulpa benial edo txikiak andietara, ta anima betiko galtzeko mortaletara edo eriotzara daramate. Cb Eg II 171.<br />
[Bekatua] daike izán mortále edo beniále. Beniále dá lébea. LE Doc 218. [Bekatü Kapitalak] batzütan mortal<br />
dira, eta batzütan benial, materiaren pezü edo arhintarzünaren eta bertze zirkonstanzien araura. CatLan 112.<br />
Bekhatu xumeez edo benialez kasurik egiten ez duena <strong>bar</strong>atxe-<strong>bar</strong>atxe mortaletan eroriko da. Brtc 109. Txiki<br />
ariñak, erraz egiten diran ta erraz <strong>bar</strong>katu ditezkean, benial edo <strong>bar</strong>kagarriak badira bekatuak. Ub 211. Bekatu<br />
mortalarekin / Juntatua denean / Huts benial batek berdin / Izanen du lezean / Pena eternala / Huts mortalak<br />
bezala. Monho 124. Pekatu benialak konfesetako bago obligazinoerik? CrIc 159. Konfesoreari agertzen diozkala<br />
tentazioak, inklinazio ta bekatu benialtzat dauzkanak ere. Mg CC 106. Orretarako jakin biar da ziur, pekatu<br />
beniala baño ez dala egin dan utsegite edo paltia. Mg CO 145. Bekatuak, benial arin txikiak, ez egizuez itxi<br />
konfesatzaga. Añ LoraS 33. Zergatik esaten zaio pekatu beniala edo <strong>bar</strong>kakizuna? Gco II 19. Gerta diteke,<br />
bekataria, zuk lagun urkoari bekatu benialean erortzeko bidea ematea, ta orduan zuk ematen diozun eskandaloa<br />
berez ez da bekatu mortala, baizikan beniala. AA III 550. Jakin behar dute, bekhatu benialak ere hagitz damu<br />
samina egiten dioela Jainkoari. Dh 65. Izango da guzurra pekatu txikarra edo beniala, Jaungoikuari ta pedeko<br />
gauzai injurijarik [...] egiteko uste bagarik esaten danian. fB Ic II 176. Bekhatü benialek eztiela komünione bat<br />
sakrilejio errendatzen. UskLiB 95. Bihotzeko garbitasunak, kasatzen ditu kontzientziatik bekhatu mortal eta<br />
benial guziak. Jaur 382. Pekatu arin edo beniala gatx txiki bat da. Ur MarIl 90. Debekatua zaiote xehatzea<br />
zertan datzan bekhatu mortala eta zertan beniala. Laph 97. Etzitezela arren orduan beintzat, pekatu illgarri edo<br />
mortal eta benial edo ez-illkorra zertan berezitzen diran erakusten ibilli. Aran SIgn 62. Bekatu arina edo<br />
beniala, zer gauza da? Legaz 43. Egun oro egiten ez dituzu pekatu ariñ edo benialak? Arr May 96. Zer da<br />
bekhatu beniala? CatJauf 40. Pekatua, beniala edo txikia deitu arren, berez ez da txikia, aundia da. ArgiDL 30.<br />
v. tbn. CatLav 166 (V 85). Iraz 39. Mercy 33. Astar II 154. CatLlo 68. CatB 58. CatLuz 23. CatBus 31. CatAe<br />
56. CatSal 57. CatR 57. CatS 55. CatUlz 43. Beniale: CatUt 68.<br />
benialdu. "Benialtzea. Bekatua benialtzen da ustegaberik eginez, le péché devient véniel quand il est fait sans y<br />
penser" SP.<br />
benialki (Lar). Venialmente. Lehen hauta zaite Jainkoa mortalki, oraino benialki ofensatzera baino, zure<br />
biziaren galzera. Hm 228. Endelgatu behar da, benialki edo mortalki. Tt Onsa 170.<br />
benialkiro. "Venialmente" Lar.<br />
benialmente. Venialmente. --Nezesidade baga Iuramentu egiten dauenak ze pekatu egiten dau. --<br />
Gitxienagaz benialmente edugi dauen reberenzia gitxigati. Cap (ed. 1893), 46.<br />
benialtxo. Dim. de benial. Ez nuke nai bekatu benialtxo batekin ere ofenditu Jangoikoa. Mg CC 237.<br />
beniatsu. "(S), soigneux" Lh. Cf. 1 benia.<br />
benifizio. v. benefizio.<br />
benignitate, benignidade, beninidade. Benignidad. Berzek egin drauzkigun falták <strong>bar</strong>khatzen ditugun<br />
bezenbatean, haren emetasunari eta benignitateari iarreikiten giaizkió. Lç Ins E 7r. Ala haren benignitatearen<br />
eta pazienziaren eta igurikite luzearen abrastasuna menospreziatzen duk. Lç Rom 2, 4 (He, Dv, Ker ontasun, TB<br />
eztitasun, Ol onbera, IBk, IBe bihotz on, Bibl onezia). Frutuak espiritu santuenak dira amabi. [...]. Laugarrena<br />
benignidadea. Bet 16 (Cap 17 CatAe 66, CatSal 67 beninidadea, CatR 67 beninidadia, El 16, Iraz 46, CatBurg<br />
43 benignidadea). Benignidadea, zeñak egiten deban Jaungoikoaren sierboa bere itzegitean afable, eta bere<br />
kondizioan suabe. OA 102. Laugarrena: Benignidadea edo ongiroa. CatOiq 266. Laugarrena, benignidade edo<br />
ondogiroa. Cb CatV 61. Laugarren frutua da, erdaraz benignidadea deritzana. Au da lagun urkoai on egitea, ez<br />
nolanai, baizik biotz biguin-bera batekin. AA I 614. Laugarrena benignidadia edo errukitasuna. CatLlo 84.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
808
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
benigno. Benigno. Ezen hura benigno da ingratetara eta gaixtoetara. Lç Lc 6, 35 (He, Oteitza, Dv, Leon,<br />
Or, Ker, IBk, IBe on, TB ongile, Brunet ongiro, Ol adeitsu). [Behar dik ipizpikuak izan] ez mahatsarnoari<br />
emana, ez ukhaldikari, ez irabazte deshonestaren guthizioso, baina benigno, ez reboltari, ez a<strong>bar</strong>izioso. Lç 1<br />
Tim 3, 3. Ejenplo oietatik atera bear degun dotrina da, gure Jaungoiko onginai, ongille, ongiro edo benignoa<br />
zeñ aita ta zeñ suabe amorosoa dan. Cb Eg II 160s. Orrengátik berorrengátik biz yágo gúre péna ofendítuas<br />
Jaun bát ain óna, benignoa ta préstua. LE Ong 136r.<br />
benignoki. Benignamente, con benignidad. Eta baldin zuetarik zenbeitek sapienzia faltarik badu, eska<br />
bekio Iainkoari, zeinek emaiten baitraue guziei benignoki. Lç Iac 1, 5. Eta ziraden lekhu hartan islako prinzipal<br />
Publio deitzen zenaren posesioneak, zeinek gu rezebiturik, hirur egunez benignoki lojea baikenzan. Lç Act 28, 7<br />
(He hagitz ungi, TB ontasun handi batekin, Dv begitharterekin, Ol adiskidetsuki, Ker maiteki, IBk gogo onez).<br />
benik. v. bederenik.<br />
benik-bein, benipein. v. BEHINIK BEHIN.<br />
beniziar. v. beneziar.<br />
benjamintar. Benjaminita, de la tribu de Benjamín. Bakharrik sei ehun benjamintar itzuri ziren desmasia<br />
hartarik. Ihes egin zuten mortutarat: hek behar zuten egun batez, altxatu benjamintarren tribua edo populua. Lg<br />
I 242. Bauringo urira urreratu zanean, bidera irten zitzaion Benjamintar bat, Saulen aidea, eta Semei zeritzana.<br />
Lard 197. Ibsoset Manainen bizi zan, eta bi Benjamintar Martiztian zerbait aginte zutenak Manainera joan, eta<br />
[...], il, eta lepoa ebaki zioten. Ib. 185.<br />
benjatu. v. bengatu.<br />
benjui. Benjui. "(Laserpitium gumiferum), benjui" Lcq 96. "(Styrax Benzoin), benjui" Ib. 116 ( Aizk). Cf.<br />
Lar: "Assa, goma del benjui, menjui, benjuiaren likurta", pero "benjui, goma olorosa, likurta usaitsu bat".<br />
benk. "Diente de peine (Darric)" DRA.<br />
benki, menaki. Seriamente. v. benazki. Kixostomek zesaion Juanesi / oso menaki: / Esan dizkiat egundaño<br />
/ bi gezur baño? / Eta Juanesek "iru onekin", darantzuio. EgutAr 21-9-1956 (ap. DRA).<br />
benkut. "Que tiene puntas, púas (Darric)" DRA.<br />
beno. v. baino; bueno.<br />
benozer. v. benuzer.<br />
benpe. Sin duda, ciertamente. "Etorriko al da benpe! (AN-gip), etorriko da doike (B), agian jinen da (BN-arb)"<br />
Gte Erd 161. v. beinke.<br />
benpe. v. 2 mende.<br />
1 benta (V-gip; VocBN, H), menta (Dv). Venta, posada. "Benta, auberge ou gîte isolé" VocBN. "Menta.<br />
Hôtellerie isolée pour les voyageurs. C'est la venta des espagnols. Ce mot ne se retrouve plus du côté de [la]<br />
France que dans des noms de maisons; on s'en sert pourtant en parlant de la partie transpyrénnéene du pays" Dv.<br />
"Benta, id. esp. 'venta'; auberge" H. "Bideko <strong>ostatu</strong>a. Adinekoak badakite zer den baina ez da apenas erabiltzen.<br />
Egon ere ez dago jada bentarik" Elexp Berg. Cf. Etxba Eib: "Con la cosa debió introducirse la voz, pues <strong>ostatu</strong>a,<br />
que puede ser préstamo anterior, no es rigurosamente su sinónimo. Olerriako bentia, Matxin-benta, Lapurbenta".<br />
Bentako otseiñak saldu nau. Igarriko deust neu nazala, ta dongago dana, zu bere eruango zaitube<br />
preso erru baga. Mg PAb 190. Bentara dua; an euko dau naikua zer edan. Ib. 193. Bi edo iru leguaz urruti,<br />
benta Iturriozkoan atsedeten santua gelditu zan. Aran SIgn 76. Gertatu zitzaion, bakarrik otoitz egitera Storta<br />
deritzan <strong>ostatu</strong>txo edo bentaren aldameneko elizatxo batean sartzea. Ib. 95. Au ...-en jaiua da ta / gañera bentan<br />
aziya. PE 81. Nekez emen eldu naz, / benta onetara gaur, / Gabau edola bere bertan egitera, / Errukitu zakidaz<br />
zerren galdurik nator / Ostatu onetako ugazaba jauna. AB AmaE 363. Urkiolako bentan Abenduko gau ekatx<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
809
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
andiko baten batu zirean sei bersolariak. Ib. 362. Funtziorako ardoa nai ta / juan naiz astua artuta, / Uli-ko<br />
bentan iru kantaro / jarri ditut pagatuta. Noe 29. "Santutxo" deritzaion bentan, tragotxo bat ardo edaten gelditu<br />
geradenian. Moc Damu 16. Oraindik egun asko eztala, gizon bat gelditu dute bi guardak, Larbetako <strong>ostatu</strong>tik<br />
edo bentatik atera eta bidian dijuala. Iraola 39. Bentatik nator, bentara noa / bentan da nere gogoa; / bentako<br />
arrosa krabelinetan / artu det amorioa. (AN-larr). A CPV 77. Aiphatu asaldura gaitzaren ondotik, deserturrak<br />
Luzaireko bentetan deskantsatzen ari zirelarik oraino. <strong>Bar</strong>b Sup 147. Benta polit batian / serbitzen jarriya. Tx B<br />
II 161. Bentako tabernatik / lenengo auzua, / an eztu mutill batek / jeniyo gozua; / [...] / arretxek tira ziyon /<br />
neskari basua. Ib. 162. Bein baten, onetariko mutil aldratxo bat, lau edo bost, ei eguan Urkiolako benta zarrian.<br />
Illuna<strong>bar</strong>rian elduta, bentako sukaldian egozan apalduten. Kk Ab II 165. Egunsentia baño len etxetik irten ta<br />
lendabizi Astigarraga, gero Andoain, [...], Asteasuren ondotik Iturriozko bentara. A. Zavala in Goñi 10.<br />
Emendik kilometro ta erdi bezela eskubi aldera, Astigarrako bentetara artuta, dago Sagasti baserria. Salav 11.<br />
Elbitxuri, Errenteritik kanposantuko kamiyoan gora Astigarragako benteta-aldera goazela [...] dago. Ib. 10.<br />
Aizpurutxuko Erdiko-bentan / lenengo plazan kantatu. Uzt Sas 149. Bederatzü lagün ginen / herrokan jiten<br />
Bentatik, / Trastü phezü hanitxekin / bizkarrak kargatürik. 'Nous étions neuf compagnons à revenir / En file<br />
indienne de la Vente'. Casve SGrazi 116. Benta, ikusi zuanetik bertatik, gaztelutzat artu zuan. Berron Kijote 45.<br />
Zaldun ibiltariaren ezkutari izanik, bere nagusiarentzat bezelako arrazoi-lege berbera zala beretzat ere, <strong>ostatu</strong><br />
ta bentaetan ez ordaintzekoa alegia. Ib. 191.<br />
- BENTA-ETXE. Venta. Benta-etxeko atea zabaldu-ta bentariari dei egin zion. Berron Kijote 188. Ixil-ixilik<br />
zegon benta-etxe guzia, eta ez zan bertan eskaratzean piztuta zegon krisaillu baten argia besterik. Ib. 176.<br />
- BENTTA. (Forma con palatalización). Huna behin nola baliatu zitzaion saratar bati eta nola enganatu<br />
zituen menttako inguruetan bi ohoin. Zerb GH 1921, 98. Benttetan arnoketa zabilan Astoko, / Bizkarrean zahagi,<br />
lephotik xahako. Ox 118. Menttan xahakoak betherik [...] draga draga bazoazin beraz etxe-alde. <strong>Bar</strong>b Leg 147. -<br />
-Nundik nora, Maider? --Haranederriako benttatik. Etxde JJ 235. Bentta i<strong>bar</strong>retik Athoroat. Casve SGrazi 124<br />
(pie de foto).<br />
2 benta (V-gip; VocBN, H). 1. Venta, acción de vender. "Benta, débit soutenu des marchandises dans les foires<br />
et marchés" VocBN. "Benta, id. esp. 'venta'; vente, débit. Id. menta" H. "Ze moduzko bentia euki dozu ba<br />
plazan?" Elexp Berg. Cf. salmenta. Mallaturik lurrian / daguan sagarra / aretxek izango dau / bentarik<br />
onena. DurPl 97. Gabian benta gustia / egin ezkeitio / kargia arturik / buruban / daruat etxegiño. Ib. 64. Benta<br />
onak uzten ditu, / zauri asko bistan ditu; / zakua ipiñitakuan / begi biak ixten ditu; / joaten ezin entenditu, /<br />
kargak bertan uzten ditu. Noe 47. Eztau atrapaten bentie. Ort Oroig 18. Gero ikusi laranja ura bezelako bi<br />
artzen zituala kilo erdiak. Gauza ona, baño benta obea. Anab Aprika 22.<br />
2. Éxito, voga. v. 1 menta. Pello Donostiara / etzaituzte deitu, / nork bere oñaziak / pasa biaitu, / emengo<br />
publikuak / umillak nai ditu, / zu guztion buruba / txokuan gelditu, / [...] /, zuri bentak aitu, / orgullo geiegiyak /<br />
ortara zaitu. AzpPr 51.<br />
- BENTAN (V-gip). "Bentan egon, salgai egon. Ze uste dozu ba, ni enago bentan" Elexp Berg.<br />
- BENTA ONA EMAN. Favorecer. Sazerdotek diote / Otoitz egiteko, / Karlos benedikatu / Setimorendako; /<br />
Ladronguari benta / Huna eman dako, / Lurreko abitante / Guzien publiko. Bordel 178.<br />
bentaja (Lar, Añ), mentaja. Tr. Empleado exclusivamente en la tradición meridional. Desde mediados del s.<br />
XIX se encuentra sobre todo en bersolaris y textos populares. La forma mentaja se documenta en Urruzuno. En<br />
DFrec hay 24 ejs. de bentaja, meridionales.<br />
Ventaja; excelencia. "Ventaja, gaindia, geidia, bentaja, abaintailla [sic]" Lar. En AxN se explica abantail<br />
(141), abantaillea (158), etc. por bentaja. v. abantaila; onura; alde (11). Poeta gatxa idoro dozu, / Sirena,<br />
ene laztana, / [zu]re bentajaok esateko. Lazarraga 1140v. Zegaiti dozun Euskel Erria / ainbat bentajaz dotadu.<br />
Ib. 1169r. Engañurik egin daben iokoan irabazten dabela bentajeagaz. Cap 109. Euskerak beste lengoaje<br />
askoren aldean bentaja andiak ta esan diran pribilejioak ditu. Cb EBO 48. Au, euskera lasterrago ta errazago<br />
ikasi, ta ondo itzegiteko bentaja andia dala, edozeñek dakus. Ib. 34. Zu seguru ta bentaja andiakin salbatzeko<br />
bearren dezuna da Santuak bezala, zure burua egunoroko guzietan ukatu. Cb Just 15. Beste bentaja txit andiak<br />
eta txit asko dakazki berekin kastidadeak. Gco II 45. Hiztun ederra dalako edo beste bentajaren batzuek<br />
ditualako banidadea eskuarkiro pekatu beniala izan oi da. Ib. 22. Bular egokiyak, / mingaña lasaitxua, / begiyak<br />
zuriyak, / oiek dira Agedaren / bentaja guziyak. Xe 180. Beltzak eta zuriyak / mendiyan ardiyak, / zuk ere ez<br />
dituzu / bentaja guziyak. Ud 162. Premiñ, zu esku utsaz, eta nik txisteraz, / Zerbait egingo nuke onela bentajaz.<br />
AB AmaE 398. Ai! pobreak bere bai, bear dauz bentajak, / lasterregi ez gaizan ill gu zorigatxak. Ib. 261. Guziak<br />
irabazi eta bentaja berdiñak ateratzen dituzte. Arr May 147. Beste bentaja batez / ornituba dago: / txikiratu<br />
gabia, / orra esan klaro. Noe 62. Faltak besterenak, / bentajak berenak. AzpPr 108. Ardoaren bentajak / noa<br />
esatera, / milagro aundigorik / munduan ote da? JanEd I 36. Estropadan asi ziran / biak alkarrekin / aurrera<br />
joan zitzaion / bentajearekin. Balad 212. Trabesak egin dira / bentaja aundian, / bai eta batzuk ere / oso<br />
berdiñian. EusJok 120. Nik onenbeste lan egiterik / oiek etzuten espero, / aundi-txikiyak berdintzen dira / bentaja<br />
eman ezkero. Tx B I 220. Pelotariyak duten bentajak / nua kontuz esatera: / noiznai deitu ta daramazkite /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 810<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Amerikako partera. Ib. 27. Inpernuen alabak / bi bentaja ditu, / plazan eder galanta / da etxian irritu. (V-ger).<br />
Garate RIEV 1935, 350. Aldaz eta Alderegia laisterkariak, Billabonatik Aiara probatu dituzte beren almenak. Bi<br />
minuturen bentaja eman dio Aldazek Alderegiari. Basarri 91. Aztoratua [ebillen] neskamian ondoren, naiz da<br />
onek ez izan beste bentajarik, jaunarentzat, <strong>bar</strong>rixa izatia baño. Etxba Ibilt 456. Len bigun ziran gauz danak<br />
gogor / ta gogor ziranak bigun, / ara zartzeak zertarañoko / bentaja ekarri digun. In Uzt LEG II 80.<br />
Diferencia. "Uretik ardaura baño bentaja aundiegoa dao (V-arr)" Gte Erd 140. "Batetik bestera ze bentaja<br />
dute adinean (B), diferentzi (AN-gip-5vill, BN-arb), diferentzia (G-azp, B)" Ib. 76.<br />
- BENTAJA HARTU. Tomar ventaja. Trabesak egiñ arte / bentaja artzen utzi, / naita ere azkenian / ezin<br />
irabazi. EusJok II 24.<br />
- BENTAJA ATERA. Sacar ventaja. Arrauna fuerte dantzatzen dute / bera jetxi ta gora iyo, / aik berdindu ta<br />
beste amalauren / bentaja atera diyo. Tx B II 81.<br />
- BENTAJA EDEKI. Sacar ventaja. A median genduan / urrengo asia, / artan ereki nion / bentaja bizia; /<br />
irabazten nuela / neukan ekusia, / ankabe ori nuen / erreztxo utzia, / ogei ta zazpi ontza / bentaja guzia. EusJok<br />
II 15. Ogei ontza bentaja / nezkion ereki. Ib. 14.<br />
- BENTAJA EGIN. a) Aventajar. Da andiago eta utra, bentaja egiten dabena fin baga ene pekatuen<br />
grabedade eta anditasunari. "Sobrepuja con grados infinitos a la gravedad de mis culpas". Cap 117. Izanik<br />
munduan ainberze Sanduren gorputzak, egiten diote S. Tiagok bentaja debozioan eta peregrinazioetan bere<br />
gorputzaren bisitatzera etorris [...] mundu guzitik. SermAN 4r. Zenbat bentaja egiten dion zeruak lurrari, ta<br />
aingeruak gizonari, anbat [...] egiten dio donzellen garbitasunak ezkonzari. AA III 392. Danian ardo ugari, /<br />
egiten asko mirari, / mentajarik ez dio egingo / iñork munduan berari. Urruz Urz 27.<br />
b) Aprovechar, ser ventajoso. Neri entregatubak, / nik ditut artubak / ta poltsan sartubak, / bentaja egin dit<br />
neri / an portatubak. AzpPr 39.<br />
c) (V-gip). "Crecer (muy usual en el <strong>bar</strong>rio de Aránzazu, tanto refiriéndose al crecimiento de los niños como de<br />
plantas, etc.)" Vill (comunicación personal). Son asimismo corrientes en hablas vizcaínas exprs. como uliek<br />
bentaja egin deutso 'le ha crecido el pelo';<br />
Tbn. es conocido bentaja egin en hablas guipuzcoanas con el sentido de 'mejorar (un enfermo)'.<br />
- BENTAJA ERAMAN, BENTAJA EROAN. Aventajar, llevar ventaja. Bentaja romanoai / deroezu Isasi, /<br />
guztiak bildur jatezanak / bildur jakuzan guri. BBizk 17. Ez dide kantatzen bentajarik eramango ez batak eta ez<br />
besteak. GavS 7. Ezta errez izaten / bentaja eramaten, / diferentzia aundirik / noski etzuten [bi aizkolariak].<br />
EusJok 125. Ez dagok zertan larritu, ez najok berialakuan arrapauko, buelta biterdiren bentajia jaroiat eta. SM<br />
Zirik 87.<br />
- BENTAJAGO. Premiyu orretan zu / ezpaziña izan, / Bernardo ta neretzat / bentajago zan, / pesta<br />
ederragua / askoz egingo zan. Ib. 38.<br />
- BENTAJA IZAN. (Con aux. trans. tripers.). Aventajar. Bakarrik Jaungoikuaren aurrerako uste det gauza<br />
batek oraziuari diola bentaja predikaziuak. Bv AsL 98.<br />
- BENTAJA KENDU. Sacar ventaja. Egurrak ebakita / <strong>ostatu</strong>ra segiran, / korrika juan nintzan / ezin<br />
geldituan; / Jose Martiñek ere / berak zuan partitu, / bentaja kendu nion / zortzi bat minutu. EusJok 87. Bi<br />
minuturen bentaja kentzen / ez dago erreza orri. Basarri 93. Gero ordubetheko klasea ta gero jolas-aldia,<br />
Juantxuri sei tantuko bentajea khentzeko garaia. Osk Kurl 167. Bentaja haundixa khenduko deutsoela<br />
erdeldunek kolejixoan lehenengo urthietan. Ib. 115.<br />
- BENTAJAN. Con ventaja, en situación ventajosa. Egondu naiz guztiyen / planari begira, / oraindikan<br />
bentajan / Udarregi da. AzpPr 111. Antzumarrik tronkua / ebaki aurrena, / baita gero ori nik / berriz bigarrena,<br />
/ bentajan juan eta / baita ere azkena, / amaikari emana / biotzean pena. EusJok 85. Orraitik neri gerta zaidanaz<br />
/ bentajan naiz aterako / kartzelako zertifikaduak / eraman zizkidalako. In SM Zirik 98.<br />
(Tras gen.). Con ventaja de. Lenengo bueltan bi segundoren / bentajan zegon Oriyo. Tx B II 81.<br />
bentajatu. Aventajar. En AxN se explica abantaillatu (510) por bentajatu, abantaillezkoak (103) por<br />
bentajatuak, abantaillatuena (139) por bentajatuena, etc.<br />
bentajoskiro. "Ventajosamente" Lar.<br />
bentajotsu. "Ventajoso" Lar.<br />
bentajotsuro. "Ventajosamente" Lar.<br />
1 bentana (V-ple-ger-gip, G-azp, S; Lar, Mg Nom, Añ), mentana. Ref.: Giese CasaS 10; Iz UrrAnz; Etxba Eib;<br />
Holmer ASJU 1968, 120 y 122; Elexp Berg. Tr. Documentado desde Lazarraga, se da casi exclusivamente en<br />
la tradición vizcaína; se encuentra tbn., junto a leio, en una canción baztanesa. Hallamos la var. mentana en<br />
DurPl.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
811
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Ventana. "Leioa (G), bentanea (V). Ventana" Mg Nom. "Ventana: (c.) bentana, (G) leioa" Añ. "Bentának"<br />
Giese CasaS 10. "Béntania, la ventana. Bi béntana (V-gip, G-azp)" Iz UrrAnz. "Prestado del romance en<br />
perjuicio de la voz propia, leiua, perdida en Ei<strong>bar</strong>. Neska bandera ori, beti bentanan (leiuan) dago" Etxba Eib. v.<br />
leiho.<br />
Zeure aposentuko bentanara joaten. Lazarraga 1140r. Gabetan <strong>bar</strong>riz ez jagot joko / laztanai biguelea, / ez<br />
geiago oneretxiai / bentanarean flautea. Ib. 1195v. Irikazu arako bentanea. Mic 12r. Axetxu oz bat sarzaiten da<br />
bentanatik ebagiten dauzela surrak. Ib. 12r. Joan zan komentoko bentana edo leio batera. Añ MisE 166.<br />
Bentanara urtenda, ango loijak jaurtegi eutsazan purijaz senarrari buruti beera. fB Ic III 374s. Neskatillak sarri<br />
urteten dabee bentanara, berso zikiñak entzun, ta <strong>bar</strong>rezko eskerrak emotera. JJMg BasEsc 125. Ikusi eban<br />
zelan idigi zan bere gelako leijo edo bentania. Ur MarIl 66. Euki biar ditu bentana asko axiaren sartu<br />
urtenerako. Ur Dial 82 (It leio, Dv, Ip leiho). Don Nikolas karamelo / konpesore Mariandres, / alarguna<br />
dontzellia / kantaremos alegria. / Lau bentana bost ate / sei etxe ta subete. Canc. pop. in Kk Ab I 60s. Edegi<br />
dirade zeruan / Ate diamantezkuak; / Arixekin batera / Bentana izarrezkuak (V-ger). Balad 193. Neure maiteak<br />
bota egin eustan / lantzea bentanarean (V-ger). Ib. 123. Urten daik, mutil, urten daik, mutil / alako bentanarian /<br />
ama neuriak urten dagian / kanpora sospetxerian (V-m). Ib. 57. Utsuak eder leio / bentanak are geiago / Utsuko<br />
etxekoandrea / Santanan defuntu dago (B). Ib. 181 (en la vers. de NafEKZ 191 Utsuak eder leiho, / Lantanak<br />
ederrago, / Lantanako alaba / Utsuan hila dago). Trumoiak diranean [...] Santo-kristoa bentanara atara eiten<br />
dogu. (V-gip). Gand Eusk 1956, 211. I, Jerolimo, urrenguan andriakin laztanka abillenian, bentana ondotik<br />
erretirau eike. SM Zirik 79. Geiagoko <strong>bar</strong>ik, bentania zabalduta, bota eban bere burua ibaira. Ib. 120.<br />
Bentanetatik preguntaten deutsoean euren andrari ea botako badaue (V-ple). Holmer ASJU 1969, 176.<br />
- BENTANA-MARKO. "Marco de ventana" Elexp Berg.<br />
- BENTANA-OSTE. Zona situada tras la ventana. Beste askok ez dauko / batbere modurik / jente guztijen<br />
aurrian / artzeko ardirik, / gero zer egiten dau / etxera juanda, / mentana oste batetan / banan, biñan bota.<br />
DurPl 85.<br />
- BENTANA-TAPA. "Tapa de ventana, contraventana. Bentana-tapak itxi amabixak aldera" Elexp Berg.<br />
- BENTANA-ZULO. Ventana, hueco de ventana. Plaza baztar bateti edo bentana zulo bateti dantziari<br />
begira. fB Olg 69.<br />
2 bentana (V-m, G ap. A), bentania (-ixa V-ple-ger ap. A), mentana (SP, Dv, H). "Mentanak, tripes de morue"<br />
SP. "Membrana de color negro, que recubre interiormente parte del estómago de algunos peces" A.<br />
bentanazale. "Ventanero: (c.) bentana-, leiozalea" Añ.<br />
bentantxila. "Bentantxillia, la ventanilla" Iz ArOñ.<br />
bentari. Ventero. v. bentazain, bentera, bentero. Nire laguntxoak artzaiñari deutse / Jarraitu atzetik toki<br />
atara, / Ez nebalako nai arei jarraitzerik / Bentaria nator Urkiolara. AB AmaE 365. Gaztelu ospetsuren batera<br />
sartu zala iruditu zitzaion, [...] eta bentariaren alaba, gazteluko jaunaren alaba zala. Berron Kijote 176.<br />
Albistea eman zien bentariak, bentan zeuden guztiei, etxe-lagunaren ero-aldia. Ib. 53.<br />
bentasun. v. benetasun.<br />
bentazain, benttazain (T-L). Ventero. "Mastroquet, tabernari, benttazain" T-L. v. bentari. Onagiño<br />
igotea, bizia salbeta arren, / Gura neban bentazaiña gaur al neban moduan, / Emen nozu errukarri, ill ez nadin<br />
otzen otzaz, / Errezki artuko nozu zure benta <strong>bar</strong>ruan. AB AmaE 365.<br />
benteboliño. Automóvil. v. automobil. Lenengo automobilla. Emen lenengo entzun zan benteboliñoak<br />
asmau zirala, berez joaten ziranak. And AUzta 89. Ez adi joan orain, benteboliñook gero ere ikusiko dituk eta.<br />
Ib. 89.<br />
bentera. (Forma con marca de género). Ventera. v. bentero, bentari. Zagoz ixillik; ementxe dator bentera,<br />
ta etxeko andra prinzipala, ta enzuten badeutsube konbersazinua, galdubak gara. Mg PAb 72. Ez egidazu<br />
geijago aitatu atso benteriaren konturik. Ib. 81. Zer egin daben? Bentera andra zar erdi itxu bat dana banatu<br />
berarijaz urdai azala aurrian iminita, labandu ta jausi zedin. Ib. 191.<br />
bentero. "Ventero. Olerriako benterua zan, bide batez, katenerua" Etxba Eib. v. bentari.<br />
bentertz. "Bentertz/a, la línea divisoria de aguas en un monte" Iz ArOñ. v. MENDI-ERTZ.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
812
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bentiladore. Ventilador. Belarra ontzeko era berri bat atera dite Ipar-Ameriketan: albuan ikusten dan<br />
bentiladoreakin. Oñatibia Baserria 44.<br />
1 bentosa. "Ventosa" Lar.<br />
2 bentosa. Ventoso (mes del calendario republicano). Iazko bentosa edo ilhabethe haizetsua daitzonaren<br />
hamahirurean eman zen ordenantza batez. Revol 145. Baionan egina, Bentosaren edo haize ilhabethearen,<br />
hogoi eta zortzian. Ib. 147. Ikusirik Izoard, gure lagunaren arrasta, iragan Bentosa deitzen den hillaren 28an<br />
emana. Ib. 149.<br />
bentosin. "Bentosiñ (Vc,...), cierta tela" A.<br />
bentsu, benatsu. Serio. Kukurruku egitera doian ollarrak legez burua jasota, sudur azpiko bizarrak<br />
kiskurtuaz, guztiz astiro ta benatsu. Ag Kr 97. Nere iritziz, a<strong>bar</strong>kadun gizonak menditarragoak, benatsuagoak,<br />
patxadagokoak, gizaseme zar ta aginpidekoai begirune obean itz egiten dakitenak dira. Ag G 95. Baña naiz<br />
gezur-zulo izan, / naiz bentsu, egi esale, / mundutar geranok zenbat / ixtillu ta buruauste. EA OlBe 102. --Artzak<br />
aulkia ta exeri adi. --Esan zion aitak benatsu baiñan itzetan errarik nabaitzen etzitzaiola--. Etxde JJ 69. Umore<br />
oneko gizona zan eta bizitzaren alderdirik goibel eta benatsuenak etsipenez eta sarritan bekoki alaiez artu oi<br />
zitun. Ib. 17.<br />
bentura, benturatu. v. mentura, menturatu.<br />
benturos. v. benturoso.<br />
benturosa. (Forma con marca de género). Venturosa, dichosa. Cf. benturoso. Ni mila bider benturosea.<br />
Acto 9.<br />
benturoso, benturos. 1. Aventurero. Kapitan d'Oyarzabalen biaia benturosak. "Voyages aventureux". INav<br />
(encabezamiento de págs. de la derecha).<br />
2. Venturoso, dichoso. Cf. benturosa. Benturosoa mila bider ni / zerren juntadu naizazun zeuri. Acto 5.<br />
Adan Paraisutik deserritua izan zan, ta ni zerutik. O erri ta leku benturosoa! Cb Eg II 59.<br />
bentzagi. v. berantzagi.<br />
bentzait. v. behintzat.<br />
bentzario. "(V-ger), vencejo (pájaro)" A.<br />
bentzida. (Empleado en la expr. bentzida jo 'vencer'). Kantabri ontan ori gañako / arraunlariyak nun dia? /<br />
orain jo naiez arkitzen dira / nunbait orrekin benzida. Auspoa 59, 31 (ap. ELok 307).<br />
bentzitu. v. bentzutu.<br />
bentzudura. "(BN; Hb), défaite, affaiblissement" Lh.<br />
bentzuera. "Vencimiento" Lar.<br />
bentzugarri. "Vencible" Lar.<br />
bentzulari (Añ). Vencedor. "Vencedor: (c.) bentzularia; (G) garaitzallea; (V) goiartzallea" Añ. Zerukoak,<br />
lenagotik etsaiak garaitu ta benzutu zituelako, [...] bake osoan bizi dira; orregatik ango Elizari deritza Eliz<br />
garailea edo benzularia. Ub 149.<br />
bentzun. Someter, vencer. v. bentzutu. Bi mutil gazte doazko, / Beldurrik gabe lotzeko. / Petirisants hor<br />
bentzuten dute / bi-biek zalusko. Etcham 186. Behin mutiko bat harrika jin zaitzun; / Ni lasterka jinik joan zen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
813
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
hortik urrun. / Zuretzat nor ote ez dezaket bentzun? Iratz 14. Larrua beltz, burua xut, / Tirain basak oro bentzun!<br />
Ib. 73. Bertze Aberats beltzek bezala, ez utz Herria hiltzera: / <strong>Euskal</strong>dun karra harturik zoazi, zoazi gainez gain<br />
ta bentzun. Ib. 106. Asko mandoren hezteko bezala duk, asko jenden hezteko ere. Zaharoaz bakarrik dituzkek<br />
bentzun. Larz Senper 24 (Vill makillarekin bakarrik ezitzen dituk).<br />
bentzutezgarri (-nz- Lar). "Invencible" Lar.<br />
bentzutu (BN, S; Urt I 136, Lar, Añ, Hb y Foix ap. Lh), bentzitu (benzitu VocBN; benzidu V-gip), mentzutu<br />
(Dv). Ref.: Lh; Elexp Berg (benzidu). Tr. Al Norte se encuentra ben(t)zutu (radical benzut en Leiçarraga)<br />
salvo en los bajo-navarros Dechepare, CatLan, Lopez y Bordel, que emplean ben(t)zitu. En textos vizcaínos se<br />
documenta exclusivamente ben(t)zidu; en el resto de la tradición meridional alternan tanto ben(t)zutu como<br />
ben(t)zitu, frecuentemente en un mismo autor. Men(t)zutu lo emplean Iztueta y Bilintx.<br />
1. Vencer, derrotar, superar. "Vencer" Lar y Añ. "Benzi, benzitu, vaincre" VocBN. "(Hb, Foix), vaincre (de<br />
l'esp. 'vencer'). Syn. garhaitü (S), menpetu" Lh. v. bentzun, garaitu. Tr. De empleo general, salvo en textos<br />
suletinos. Su uso decae relativamente en el s. XX. En DFrec hay un ej., septentrional, de bentzutu.<br />
Othoi iauna enguztazu lagun zure sainduiak / Enetsaiak benzi enazan neure azken finian. E 22. Egiaren<br />
klaretateaz benzutu izanik bortxatu izan dirade anhitz gauzaren konfesatzera eta aboatzera. Lç Adv ** 5r. Ezen<br />
norzaz nehor benzutu izan baita, hura haren sklabo egin izan da. "Par lequel on est vaincu". Lç 2 Petr 2, 19 (TB<br />
bentzutu; He garaitu, Ol menderatu, Ker azpiratu, IBk mende jarri, IBe mendean hartu). Etorrizkero donzella<br />
batek / amorez ei dau benzidu. Lazarraga 1180r. Loak benzitzen dau inozentea. Ib. (B) 1151vb. Txeak andia<br />
benzi liri. IC I 665. Jaungoikoa debeela herreguten / Degiola eman Konde laztanari / Bitoria andia gaiztoen<br />
kontra / [...], / Bretaña guztia benziturik, datorren / Konde galantori Gipuzkoa herrira. (Cantar de Bretaña).<br />
ConTAV 5.1.1. Iainkoa gatik eta haren legearen begiratzeagatik presenta ahal ditezkeien trabaillu eta egiteko<br />
guztien benzutzeko eta garaitzeko. Mat 145. Hik halaber bentzutzeko haragi gudutsua, / Errespetuz begira zak<br />
<strong>bar</strong>ur egun Saindua. EZ Man I 32. Lehen ere San Migelek munduaren hastean / Luzifer bentzutu zuen sendoki<br />
konbatean. Ib. 75. Bentzuturik herioa berze garratzagoaz. EZ Man II 16. O Martir animotsua, / zure pazienziak /<br />
bentzutu zituen burreu / odoltsuen furiak. EZ Noel 169. Lehenbiziko aurthiki zuen harria finkatu zeraukan bere<br />
etsaiari belarraren erdian, [...], eta egotzi zuen bentzuturik lurrera. Ax 89 (V 61). Nola baitira eritasun batzuk,<br />
hain handiak, gorputz guztia flakatua, benzutua eta ezindua ibentzen dutenak. Ib. 99 (V 68). Haragiak<br />
haragiaren benzutzea, naturalezak naturalezaren azpiratzea, gaitz da. Ib. 363 (V 240). Benzietarren da bitoria<br />
alkanzeetarren. Cap 69. Zure buruz bethi ezdeusera makhurtzen zara, laster erortzen, laster benzutzen, laster<br />
asaldatzen, laster flakatzen. SP Imit III 4, 2 (Ch berehala zare garaitua, Mst bertan goithü izaten). Zertan ere<br />
gizonak bere burua benzutzen eta espiritua mortifikatzenago baitu, hartan probetxu geiago egiten du eta grazia<br />
handiago merezi du. SP Imit I 25, 3 (Ch garaitzen, Mst garhaitzenago). Deabruaren eta munduaren zagitak<br />
bentzutzeagatik. Arg DevB 244. Damnatuak bentzuturik, / Su asprean hondaturik, / Deit nazazu zeureturik. Gç<br />
159.<br />
(s. XVIII) Hainaren sinhetsgogortasunaren bentzutzeko, ekharriko diotzat lekhuko herri hautako arbola ferde<br />
fruitutsu eta hagitz ederrak. ES 121. Arrozoinak eta oraino naturalezak berak ere onhesten du, bentzutuek amor<br />
eman dezoten garaitiarren usantzei. Ib. 108. Eskuara da hitzkuntza guztien artean bere indar propialez<br />
entseiaturik, etsaiez bentzutu gabekoa. Ib. 109. Beraren birtutean benziduko ditugu demonioa mundua eta<br />
geuren apetitu gaiztoak. OA 14. Ezin beregandik kendu dezakean edo bentzutu tentazio ori. Ib. 54. Zer<br />
inklinaziok eta biziok arrastradu deban edo benzutu geiena. Ib. 134. --Nondik izandu z[u]an gurutzeak birtute<br />
ori? --Benzitzeagandik Kristok gurutzean etsai oek bere eriotzarekin. Iraz 11. Pasioneen bentzutzeko eta bizioen<br />
garaitzeko moianik hoberenak. He Gudu 1. Ez zohazela gibela, seguratua bitoria eraman duzula, non ez zaitzun<br />
iduritzen osoki benzutua zarela. Ib. 91. Aren abegi ederrak / Duda baga benzitzen ditu / kanpoetako eperrak.<br />
Acto 310. Ala nola benzutu zuen Kristo gure jaunak demonioa ala guk ere aren majestadearen exenploarekiñ<br />
ikasi dezagun benzutzen demonioa (Muruzabal, s. XVIII). ETZ 64. Kristok bere eriotzaz antxe garaitu edo<br />
benzidu zitualako. Cb CatV 17 (CatG 25 garaitu). Oneganik iges egiten da eta au benzietan da gogortasun<br />
diziplina ta <strong>bar</strong>aurrakgaz. Ib. 58. Alafede nekea da; baña neke guziak amorioak benzitzen du. Cb EBO 51. Arma<br />
oiekin, soldadu goapoak bezala, zuk peleatu ta benzutu bear dezu. Cb Eg III 389. Herabe hura benzituz. AR 368.<br />
Egizu bentzu detzadan ene salbamenduaren etsai guziak. Brtc 31. Etsaiak garaitu ta benzutu zituelako. Ub 149.<br />
(s. XIX) Gure beiratzerat / Aingeru tropa bat / Da zerutik jautsiko / Eta bentzutuko / Mundu sotilla. Monho<br />
94. Emetasunak errexki / Du kolera bentzutzen. Ib. 98. Zelango indarrak artu ez daruaz arimiak arerijuak goitu<br />
edo benziduteko? Mg CO 98. Biar dabee konfesoriaren laguntasuna goitu edo benzietako tentazino gogorrak.<br />
Ib. 149. Dakuskuna da, ondasunen bat galduko danean, eragozgarri guztiak benzietan dirala. Añ LoraS 26.<br />
[Jangoikoaren] grazia laguntariaz benzuturik tentaziñoak ta tentatzalleak. Añ MisE 99. Filisteoak goitu edo<br />
benzitu eta Israeldarrak aetatik libratu zituan. Gco II 69. Nosbait goitu edo benzietan bagaituz tentazinoiak ezta<br />
Aingeru<strong>bar</strong>en erruz. Astar II 290. Abreak gerla eginen diote, bentzutuko ditu eta hilen ditu. TB Apoc 11, 7 (Ur<br />
(V), Ip goit(h)u, Ur (G), Echn garaitu). Filosofo urguilutsuak bentzutu zituen, eta girixtino on bilhaka arazi<br />
hetarik hanitzak. Jaur 386. Bildurrik gabe sartu aurrera / gogor etsaiarengana, / benzi dezagun indarrarekin /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 814<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
onuntza agertzen dana. Izt Po 144. Luzaro burruka alkar ezin benzutuz jardun ta ondorean, menderatu zeban<br />
noizbaten ere. Izt C 504. Laugarren ekinaldian, etsaiari indar berriak laguntzalle etorri zitzaiozkalako, izandu<br />
ziran menzutuak. Ib. 390. Etsai eziñ ikhusia, / Eramanik biktoria, / Hirriz badago hazia; / Ikhustearekin abre<br />
bentzutua / Errabiak zoratua. Gy 300s. Israeltarrai eraso zien, alako gauzarik gogoan etzeukaten garaiean, eta<br />
lenengo sarreran goiartu zien edo benzutu zituen. Lard 99. Onekin mundu au zenduan benzutu / Ta infernu<br />
guztiak ainbeste izutu. MSIgn 354. Aien <strong>bar</strong>rengo aldetik / ortza txiki fiñak, / txuriz elurrak ere / mentzutu<br />
eziñak. Bil 60 (cf. infra BENTZUTU-EZIN). Enbidia ori ez da / Lehenbizikoa, / Benzitu nahi dute / Jende<br />
ohorezkoa. Bordel 174. Igortzen ahal dute / Espaiñari goraintzi, / Sekulan ez dirote / Gobernurik bentzi. Ib. 184.<br />
Indarrak egiñ baño lenago / juiziyuan sartuba, / enemiguba bentzutziatik / amaika golpe artuba. EusJok II 89.<br />
Kartan benzitu ztiolakoz Kristok bere iltiaz. CatR 17 (CatSal 17 garaitu, CatAe 16 gareitu). Zeruko abisoak /<br />
ditugu mandatuz, / etsaia bentzitzera / saiatzeko kontuz. Xe 330. Bentzutu zuten [belek arranoa]; ezin atxiki /<br />
Hoinbertze etsai beltzen artean. Elzb Po 203. Etsaiarekin bethi guduan / Hemen gabilza munduan: / Pharatzen<br />
bazaizkigu buruan, / Oi gu nork bentzu orduan. Zby RIEV 1908, 285. Bentzutuak izatea izan garen bezala<br />
merezi ginuen. Elsb Fram X.<br />
(s. XX). Debruak bentzutuz geroz, haren meneko zen gizona. CatJauf 22. Jakin nai aundi ura ezin bentzutu<br />
nuan, eta joan naiz etxera gorde bide batetik. Ill Testim 28s. Bizkaien jaio ziran, / Bizkaien azita, / oraiñ gelditu<br />
dira / danak benziduta. EusJok II 119. Kanpeon pasa ditut / oi ta zortzi urte, / ontaz aurrera noski / bentzutuko<br />
naute. Tx B I 201. Alperkeriyak bentzitu zuan, / aztu zitzaion lanian. Tx B II 45. Haren samurtasunak<br />
bentzuturik, ezin hitzegin zezakeen. Mde HaurB 89. Zesarrek bezala esan dezaket: ueni, uidi, uici. Allega, ikus<br />
eta bentzu. Arti Tobera 272. Erreboluzioak bentzutu zuenetik aurrerantzean, mugartear guztiak gara anai, gara<br />
berdin, gara libre. Ib. 264. Paganoak bentzutuak ikusiz giristinoek zer bozkarioa zuten ohartuz, ez nituen<br />
gehiago sendi gorputzeko akidurak. Ardoy SFran 336s. Oi-ez bezalako burrukan Don Kijote Mantxakoak<br />
bentzutu nauana. Berron Kijote 39. Garaille zu beti, bentzutua beiñ-ere ez. Ib. 29.<br />
v. tbn. CatLav 396 (V 191). MarIl 103. Hb Esk 70. Lap 50 (V 27). Ben(t)zi-: CatUt 36. CatLan 72. CatLlo 95.<br />
CatBus 56. Ud 140.<br />
(Con dat.). Napoleon juan dela / dudarikan ez-ta, / ez baitzion bentzitu / oraiko disputa. Bordel 164.<br />
Convencer. Doktrina sanoz exhorta ere ahal dezanzát eta kontrastatzen diradenak benzut. "Convaincre".<br />
Lç Tit 1, 9 (He bentzutu; TB sinhestarazi, Ol zuritu, Ker sinismenera ekarri, IBk isilerazi).<br />
bentzitu (benzidu V-gip). "Vencer, hundir, romper o inclinar una cosa, o a una persona, el peso de algo.<br />
Sagarran pixuak benziduta dauzka adarrak" Elexp Berg. Salbadorea pausu bat ere / ezin emanik aurrera /<br />
arbola astunak azpiraturik / benzutu zuen lurrera. Bast 45 (cf. Balad 239 bentzitu (versión de Motrico)). Gure<br />
salbadorea gurutzetzar astunaren pisutasunak benzuturik lurrean auspez zetzala. Jauregui EE 1883a, 236.<br />
2. Censurar, vituperar. Baldin guziék profetizatzen baduté, eta sar dadin zenbeit infidel edo ignorant,<br />
benzutzen da guziéz, eta iujeatzen da guziéz. "Il est redargué de tous". Lç 1 Cor 14, 24 (cf. Dv: guziek egia<br />
erakhusten diote). Eta dathorrenean hark benzuturen du mundua bekhatuz eta iustiziaz eta iujemenduz. Lç Io 16,<br />
8 (He bentzutu; LE akusatu, Dv hobendun agerrarazi, Ol etsirazi, Ker arpegira jaurti, IBk agerian jarri).<br />
3. mentzutu (G-bet, AN-5vill, L-ain ap. A). "Humillarse. Arroa zan, baiña mentzutu da (AN-5vill), era<br />
orgulloso, pero se ha humillado" A.<br />
- BENTZUTUA EMAN. "Rendirse el vencido, benzidua emon [= 'dar la vencida']" Lcc.<br />
- BENTZUTU-EZ (-nz- Añ; benzutez Lar). "Invicto, benzutu eza" Añ.<br />
- BENTZUTU-EZIN. "Invencible, benzutu eziña" Añ.<br />
- EZIN BENTZUTU, EZIN BENTZUTURIKAKO, EZIN BENTZUTUZKO. Inquebrantable, invencible,<br />
insuperable. Eskualduna da guztien artean ez hotzetez, ez berotez, ez gosetez ezin bentzuturikakoa. ES 108.<br />
Bortha alhartzea hunkitu bezen laster, <strong>bar</strong>atua senditu nintzen, indar gorde eta ezin bentzutu batez. MarIl 72.<br />
Pazientzia bat ezin bentzutuzkoa. Jaur 152. Emadazut pazientzia ezin bentzutu bat. JesBih 451. Bethi haren fedea<br />
/ zutaz argitua, / Garbirik dago eta / ezin bentzutua. Zby RIEV 1908, 607. Mehatxuez eta heriotzeaz beraz ezin<br />
bentzutuzkoak. Lap 320 (V 145). Ezinbestean niharduen horrela, ezin-bentzutuzko indar baten morroi,<br />
gogoetaren gogoetaz gertatua desgertarazteko modurik balego bezala. MEIG I 93.<br />
bentzutzaile (Lar). Vencedor. "Vencedor, iraungillea, garaitzallea, bentzutzallea" Lar. Ezen mana etzaiote<br />
ematen bentzutzaillei baizen, eta laxoentzat hañitz miseria gelditzen da. Arbill III 35, 1 (SP garaia duenari, Ch<br />
biktorios, Mst garhaitzaile). Yupiterrek ihurtzuri kolpeka xahutu zituen eta egotzi bere mendien azpian.<br />
Horrengatik da deithua fable huntan, Titanen bentzutzaillea. Gy 285n. Sugearen eta debruaren etsai botheretsu<br />
eta bentzutzaile agindua zen emaztea, Maria da. Lap 147 (V 65).<br />
benuseria. v. benuzeria.<br />
benuzari. "Ensamblador" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
815
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
benuzatu. "Ensamblar" Lar.<br />
benuzatze. "Ensambladura" Lar.<br />
benuzer (Urt Gram 37, Dv, H), menuser (S ap. Lh; Gèze), menuzer (H), benozer (Ht VocGr 384, Arch VocGr,<br />
Hb ap. Lh, H), benuse (S ap. Lrq). Ebanista. "Menuisier, benozera" Ht VocGr 384. "Menuisier, mayer,<br />
menüser" Gèze. "/benüz!é/, n. menuisier. Empr. béa. menuse, menuisier" Lrq. Cf. Lar, que recoge las formas<br />
benuzeroa, benuzaria s.v. 'ensamblador' (v. tbn. benuzatu 'ensamblar', benuzatzea 'ensambladura'). v. zurgin. <br />
Gregori VII menüser botikatik aita santiaren kaideran jarrerazi. Egiat 244. Menüser, maiastüria, / Oi! lan güti<br />
egilia! / Dena gaxki egin eta zurak dü estaküria! 'Les menuisiers et charpentiers'. Etch 304 (v. tbn. ChantP 182 y<br />
Or Eus 281, que recoge la forma benüser y da arotz como su equivalente).<br />
benuzergo, menuzergo. Ebanistería (oficio). Adéma-Zalduby zenak egin zituen bakarrik hor ertor-etxea,<br />
eliza-pareta bat, eta, menuzergoko jeinua baitzuen, muble batzu ez nola-nahikoak. JE Ber 9.<br />
benuzeria, benuseria. Ebanistería, objeto de ebanistería. Urkhia ez da hanbat on etxe zurerietako, bainan<br />
bai benuzeriako, orga eta karrosa egiteko. Dv Lab 321. Lizarra [...] zuhamu ederrenetarik da berenez; ona<br />
zurgintzako nola benuzeriako. Ib. 321. [Misionestegiko] zurgindegi eta benuseriak xoratu zuen, bereziki, gor eta<br />
mutuaren esku lanak. Prop 1897, 133.<br />
benuzero. "Ensamblador" Lar.<br />
benuzi (Aq A). "Zorra del atún, mendreskea (G), y parece puede significar los menudillos de los peces<br />
aunque a los menudillos de la merluza llamamos benuziak (G)" Aq 191 A.<br />
benzedore. Vencedor. Inox ditxarik eztudala / benzedoretzat atabala / jo jagiteko sendoro. Lazarraga (B)<br />
1200vb.<br />
benzeju. Vencejo. Gu lotsatuteko etorten dira ude<strong>bar</strong>rian elaia ta benzeju edo zirrinkeru egaztiak. Añ<br />
MisE 76.<br />
benzilo. "(L, BN-baig), bocamanga" A.<br />
benzitu. v. bentzutu.<br />
benzutez. v. BENTZUTU-EZ.<br />
beñ. v. behin.<br />
beogu... (= behar dugu...). v. behar izan.<br />
beoia. v. BE-OIHU (s.v. bee).<br />
beoiu. v. BE-OIHU (s.v. bee).<br />
behoiz. "Cernuus, bisaia behera vel behoiz duena" Urt IV 424.<br />
behoka (V-oroz-arr-m-gip, G, AN-larr, B, L, BN; Lar, VocBN, Dv, H, VocB), behorka (V-arrig, L; Ht VocGr,<br />
Arch VocGr, Dv, H), bioka (V-ger, AN-erro-olza), biokia (det. Lar, Hb ap. Lh, H (V)), bigoka (V), bohoka (S;<br />
H). Ref.: Bon-Ond 142; A (beoka, bioka); A Apend (bigoka); Inza EEs 1915, 210; Lh (behoka, behorka); Izeta<br />
BHizt2. Potranca. "Behorkha [sic], pouline" Ht VocGr. "Potranca, beor gaztea, biokia, beoka" Lar. "Behorka,<br />
la pouliche" Arch VocGr. "Behoka, s., pouliche" VocBN. "Beoka, cría hembra de yegua" VocB. "Beoka (V-orozarr-m-gip,<br />
G, B), behoka (L, BN), beorka (V-arrig), behorkha (Ht), potranca, yegua joven" A. Sg. Inza EEs<br />
1915, 210, beoka en AN-larr y bioka en AN-erro, es el nombre que reciben las potrancas desde su nacimiento<br />
hasta la primera preñez. v. behorko. Doai oek dituanari Jaunak emango dio dagokan suertea, edo ezkonzaz,<br />
edo bestela; beste modu limuri ori da mendiko beokentzat. AA II 84. Nork daki, bada, zenbat zaldiño, moxal ta<br />
beoka eramaten dituzten Probinzia onetatik. Izt C 184. Zamarien izenaz ezagutzen dira, garaino, gañezari,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
816
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
jegua, beor, beoka, zaldi, zaldiño, moxal, [...], eta beste abere zamarako direanak. Ib. 167s. Oetako geienak dira<br />
zaldiño gazte, beoka txume eta asto txikitxoak. Ib. 183. Gero beor, beoka, txiko, zaldiakaz, / Mula, mando,<br />
mandako, ta asto ostuakaz. AB AmaE 235. Arlesko neska gazte batzuk, beoka zurien gañean zangalatrau datoz<br />
laugainka. Or Mi 49. Iratzebailleen eupetakoz biokak ikaratu egin dira. Lek EunD 23. Urruti bage, bikoak an du<br />
/ beor bat beokarekin. "Una yegua con su cría". Or Eus 328. Emakumezko bat, Aitnaiar beoka baten gañean<br />
yarririk, gureganuntz datorrela dakust. Zait Sof 114. Venusek berak eman zien gar ori Potkieko behokak<br />
launaka uztartuta Glaukusen lo-adarrak beren masail-ezurrekin zatitu zituten garai artan. Ibiñ Virgil 99.<br />
behokalde. "(Hb), troupeau de pouliches" Lh.<br />
behokategi. "(Hb), écurie à pouliches" Lh.<br />
behomi. v. buhame.<br />
beondari. "Cortejador" Lar. Cf. beondetu.<br />
behondari. Contemplativo. v. behondaztari. Batzuetan neskatxa batzu bizitz-izpirituale[a]n goraguregi<br />
izanez [...], egin nahi dira behondari ordu baino lehen. "Contemplatives". Birjin 264.<br />
behondatu. Contemplar; meditar. v. behondaztu. Errexki haren amodioaz sustatzen da guzia [Jainko]<br />
haren behondatzen ta maithatzen ematen den denbora hartan. "À le considérer". Birjin 264. Aste donean are<br />
berezikiago bermatzen zen Jesu-Kristoren behondatzen Gurutzearen gainean. "À contempler". Ib. 278.<br />
behondatze. Contemplación. v. behondazte. Azken afarian Gozabethariaren altzoan phausatzeko<br />
behondatze gozo batez. "Contemplation". Birjin 281.<br />
behondaztari. "Contemplador" Lar. Ai ni serafitar!, ni behondaztari!, ez naiz oraino aintzinatua othoitz<br />
arruntenean, ta hain gora igana naizela daukazu? "Moi contemplative!". Birjin 439.<br />
behondazte. "Contemplación" Lar. Emeki-emeki behondaztearen mailik gorenetaraino iragan-araz<br />
zinetzaketena. Birjin 97. Behondazteari behar zaizkola bakhar-bakharrik eman. Ib. 108.<br />
behondaztu (Lar). Contemplar; ver; considerar, meditar. Ea zertan emanen zuen denbora, Zerua ontsa<br />
behondaztu ondoan. Birjin 93. Dakit ene erredentora bizi dela, [...] ta ene aragietan düdala Jinkoa ikhusiren,<br />
nihaurek düdala ikhusgei berzeren begietan ez, bena enetzaz düdala beondaztüren. Egiat 183. Behondaztu dugu<br />
haren loria, Aitaren Seme bakharrara darokan loria bezala. TB Io 1, 14 (Lç kontenplatu, Dv ikhusi). Beondazt<br />
dezatentzat ene loria, zeina eman baidautazu. Ib. 17, 24. Iragaitearekin eta beondaztearekin zuen debozionea,<br />
ikhusi dut ere aldare bat. TB Act 17, 23. Jesus hau altxatua izan dena zuetarik zerurat yautsiko da zerurakoan<br />
beondaztu duzuen gisa berean. Ib. 1, 11. Begiratu eta beondaztu ezazu bai, zuk orain denbora gutxi zerekin<br />
zenduben nere alaba maiteari. Ill Pill 26.<br />
beonde. "Cortejo" Lar.<br />
beondetu. "Cortejar" Lar.<br />
behondo. "Retoño, renuevo, brote (Darric ms.)" DRA. "Arbol que viene directamente de la simiente (BN-lab)" A<br />
Apend.<br />
beonika. v. beronika.<br />
behor (V, G, AN, B, L, BN, Sal, R; Lcc, IC, Mic, SP, Ht VocGr, Lar, Añ, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Dv, H,<br />
VocB, Zam Voc), begor (B), beur (R-uzt-is), bior (V-gip, G, AN, B, Ae; Lar, Añ, H), biur (V-ger), bigor (H),<br />
bohor (S; Gèze, Dv, H (S)). Ref.: VocPir 404; Bon-Ond 142; A (beor, beur, bior, bohor); Lh (behor, bohor); Lrq<br />
/bohor/; Iz ArOñ (bior), R 287 y 303, Ulz (biórra); Etxba Eib (biorra); Holmer ASJU 1968, 93 (biúrra); EAEL<br />
81; Elexp Berg (bior); Gte Erd 2; Izeta BHizt2 (begor). 1. Yegua. "Beorra, yegua" IC 446r (v. tbn. 443r).<br />
"Behorra, jument. Behorrak ilhor egin du, la jument a avorté" SP. "Béur bat, una yegua" (R-is) Iz R 303.<br />
"Béurra, la yegua" (R-uzt) Ib. 287. "Biórra, bi(y)órra, la yegua; biorrán kímek, las crines de la yegua" Iz Ulz.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
817
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"Behorrak, astoak, zamariak, gereñoak zaldikundu dira (BN-ciz)" Gte Erd 2. Cf. Ech 76r.: "A las montañas que<br />
están a los lados del valle que se llama Beoti<strong>bar</strong>, que quiere decir 'valle de yeguas'". Tr. De empleo general.<br />
La forma bohor se encuentra en los textos suletinos (Etchahun, Casenave); bior en Arrese Beitia (junto a beor),<br />
Txirrita, Enbeita y Kirikiño; en PAb se pone en boca de un bajo-navarro una supuesta var. bihor. En DFrec hay<br />
11 ejs. de behor.<br />
Et in Beorburu (1198). Arzam 167. Hurraca la behorra (1330). Ib. 167. Irin flore fin, eta ogi bihi, eta<br />
behor eta ardi, eta zaldi, eta karriot, eta sklabo. Lç Apoc 18, 13 (Ip zamariak). Beor zarrari orbiden neke da<br />
irakasten. "A yegua vieja mostrar andadura es trabajo". RS 104. Ezta behorrik edo mandorik. Volt 156.<br />
Behorraren ustikoak, / eztitu sendi garanoak. O Pr 76 (cf. A: "bohorraren ostikoti ezta garaiñorik hiltzen (Sc)").<br />
--Mandoa nor duk aita? --Bortuko behorrik ederrena ama. Ib. 311. Denbora hartan khendu behar tuzue<br />
burukitik zamari, behor, urde eta berze azienda guziak. Mong 590. Zuri andreak esaten dizu nere Janes Leorra /<br />
Zaldiak maizak jan diuzku ta arren dakargun beorra. LasBer 4. Otsondoko mendian / Nor bizi, nor bizi / Ustez<br />
asanblearen / Joan ziren ihesi, / Mutuia izan eta / Itz bat ez bihurtu / Urdaxuri aldeko / Bihorrak izutu. Mg PAb<br />
170 (en boca de un baigorriano). Arkera, susara, yel, irausi, lau izen bakar oetatik dakite euskaldunak, ardia,<br />
beia, beorra edo zerria dan ume eske dagoena. Izt C 168. Phixtago kabal-zaiñek badie bereki / Hamabost ehün<br />
arres ehün behieki, / Urde zahar salduak, bohorrak hümeki. Etch 616. Abade baten mandoa / Bere hidalgiaz<br />
hazia kaskoa / Bere ama behorraz baizen etzen mintzo. Gy 139. Behorrei azken estalaldiak emanaraztea. Dv<br />
Lab 207. Jenobeba beor eder apañ baten gañean jarri. Arr GB 9. Beorrai lau ferra azaruan. HerVal 137. Lau<br />
ferra beor gaztiari. Ib. 155. Idi, bei, zezen, zekor ta txalakiñ aurten, / Urrengoan txarridun, <strong>bar</strong>diñ zan agertzen,<br />
/ Gero beor, beoka, txiko, zaldiakaz, / Mula, mando, mandako, ta asto ostuakaz. AB AmaE 235. Auntza naiz<br />
ardia, bior ta zaldia. Ib. 350. Mendi gaillurretan beorrak; egaletan, artaldeak eta bei batzuek, eguzki epela<br />
artuaz bedar ianean. Ag AL 54.<br />
(s. XX) Mendi goi gañean zaldi ta beor askatuak irrintzika. Ag Kr 205. Otso ta beor-oñatzez, pitsez, korotzez<br />
ta odolez naspillatutako lokatz-ustai zabala zegoan Arteagako bizkarrean. Ag G 159. Ik, Antton, akura zak beor<br />
ongi ezi bat, I<strong>bar</strong>retik gorakoa Andre Medelek berera egin dezan. A Ardi 60. Beorraren zurdea uretan suga<br />
egiten da (G-goi). "Las crines de yegua se convierten en culebras en el agua". A EY I 80. Erregeren deiari<br />
abreak oro gor; / Hartz, azeri, basurde, otso, basa behor. Ox 130. Jauregiko behorraren, / Primetako lehenaren,<br />
/ Alaba! / Donapoleon izan den / Garañorik gaitzenaren / Iloba! Ox 96. Beorrak abokoa autsi nai dik izututa. Or<br />
Mi 65. Gizonak berriz mendiyetatik / biorrak eta astuak, / gauza gozorik senti badute / azkar erantxi eskuak. Tx<br />
B II 66. Txorijak euren abes ederrez / Baso ta mendi, goi ta be, / Zekor, bei ta txal, bior ta moxal, / Ardi ta<br />
bildots bai ta be. Enb 38. Behiak, ardiak eta behorrak bazkatzeko. Zub 53. Zalukara urrundu zen, hatzik ez<br />
zezaten nehon utz, aztaparrak behorreri oihalez inguraturik. <strong>Bar</strong>b Leg 139. Noiz astoaren urratsean, noiz<br />
mandoaren taka-takan; azkenik, arnasa ilhun batekin, behor español baten lauazka pisuan. JE Ber 101.<br />
Biorraren arrautzak dira onek. Kk Ab II 117 (refiriéndose a unas calabazas). Sagarakoan isilgunea... / atarin<br />
beor-irrintzi, / ardi-joale, beor-kalaska / ta beien kaskoin-zintzarri. "Se escuchan relinchos, esquilas de ovejas y<br />
esquilones de yeguas". Or Eus 229. Buru-beorra, lurrean musu, / kizkurtzen zaie belarriz; / burua jasoz<br />
laugainka asten da / oiana astinduz irrintziz. "La capitana". Ib. 330. Eultzian ala, lau beor, lerro; / laurak ozta<br />
doaz berdin; / bi laisterkari, bi erakustun, / bein ezker, beste bein eskuin. / Biurgunea ezkerretara / dunak,<br />
aurrea berekin: / esku-beorra Lekunberri da, / birunda guk bear egin. "La yegua de mano es el de Lecumberri".<br />
Ib. 233. Gauko oihanetan lasterka / zure gainean zaldizka, / behor zalhu eta bizkor, / gau-bideetan gaindi,<br />
mozkor / banaramazu lasterka. Mde Po 96. Ez dut arkituko indar orrekin ene Iainkoa, ezagurik ez dun beor eta<br />
mandoak ere arki bailezake. Or Aitork 252. Beterinarioari deitu, jateko apartekoa emon, [...]. Baiña dana<br />
alperrik: beorra ezan umedun egiten. Bilbao IpuiB 116. Behorra zegoen, zaldiaren parean, / ahalke gaberik,<br />
astoaren aurrean, / ema-galdu bat balitz, laket lizunetan. Arti MaldanB 201. Beorren berotasuna denetan<br />
gartsuena, noski; Venusek berak eman zien gar ori. Ibiñ Virgil 99. Epiroko zaldiek aipatuak ziran oso, beorrak<br />
areago. Lasterragoak omen ziran zaldiak baiño. Ib. 80n. Ango mendietako / beorren taldiak, / zabal askuak<br />
beren / ipurdi aldiak. Uzt Sas 356. Eta beste abelbüriak: / horiek ezin zinhesteko! / Behi, bohor, zamariak /<br />
dütützie gisa orotako. Casve SGrazi 90. v. tbn. Etxeg RIEV 1908, 118. Zait Sof 29. Etxde JJ 11. And AUzta 66.<br />
Berron Kijote 163.<br />
"Beor zuria etorriko zaitzue, se dice a los chicos que se cansan en la labranza; litm. se os vendrá la yegua<br />
blanca (G-azp)" A EY III 257.<br />
2. "Soporte del eje en el molino (V-ple). Ardatza beorraren gainean dabil" A Apend.<br />
- BEHOR-AMA. Yegua madre. Umeon atzetik joan zan, eurok besarkatu ta beor-amarengana eroan nairik.<br />
Bilbao IpuiB 118. An ditu aurrean, beor-ama ta onen beorkume ederrak. NEtx LBB 188.<br />
- BEHOR BILTZAILE (bohor-biltzale Sc ap. A; Foix ap. Lh). "El viento que silba" A.<br />
- BEHOR-ELI. "Yeguada, beordia, beortaldea, beorrelia" Lar.<br />
- BEHOR-EULI (bohorülü S; bohilli S; bohüllü S; SP Dv y A; bohuli S; bühülli S). Ref.: A (bohorülü,<br />
bohilli, bohüli, bohülü, bühülli); Lrq (bohulu). "Bohulua, guêpe, bourdon, frelon" SP, que cita a O. "Bohülü 1.º<br />
(S) mosca de burro (v. bohorülü). 2.º avispa (SP)" Ib. "Bohilli, mosca borriquera. (De bohor-uli)" Ib. "Mouche<br />
des chevaux" Lrq. Zamal-xkotari büztan azotza alxatzen deio, eta, gibeleko begi ondotik ahürreto bat bohor-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
818
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
üllü idokiten. J. Berrionde GH 1930, 419. Hartzen deio büria besarka, eta ahürreko behor-ülliak beharri zilo<br />
batetan sartzen. Ib. 420. Segür bezala zen, Salgizeko bohor-ülliek haboroziz astoak etzeiela bere koxelia<br />
oihüstatüko. Ib. 420.<br />
- BEHOR-GIDARI. Yegüero. Larrain-erdian losa garbia, / bueltaka an beor-gidari: / eraztun beltxantz orren<br />
<strong>bar</strong>nean / dirudila begi-nini. "Los conductores de las yeguas". Or Eus 85. Orren begien larrain bietan / nindeke<br />
beor-gidari. "Yegüero". Ib. 86.<br />
- BEHOR-JABE. Dueño de yeguas. Lengo urtean beorrak karutu ziran ainbeste. Eta beor-jabe danak uste<br />
eben: Aberastu gaituk! And AUzta 96.<br />
- BEHOR-SAIL. Yeguada. v. BEHOR-TALDE. Beor-sailla arki dezatenean, / bilduko dira batera. Or Eus<br />
327.<br />
- BEHOR-TALDE (Lar, Hb ap. Lh, A Morf 99), BEHORRALDE (Lh). Yeguada. "Yeguada, beordia,<br />
beortaldea, beorrelia" Lar. "Beortalde, yeguada" A Morf 99. I<strong>bar</strong> artan bertan belar-jaten ari zan Galizikastako<br />
beor-talde bat. Berron Kijote 163.<br />
- BEHOR-TXORI (behor-xori L; H; bohor-txori S; Dv (S) A; beurtxori R). Ref.: A (beurtxori); Lh (bohortxori);<br />
Lrq (bohortxori). Estornino. "Beurtxori (R), estornino, lleguacero. Beurtxoria kantaten dianean, euria fite<br />
xinen da" A. "Bohor-txori (S-saug), -xori (L), étourneau" Lh. "Han-hemenka behorxoria erraten diote<br />
[artxipoteari]" Dass-Eliss GH 1923, 597. v artxipote. Behortxoria kantuz, haize gaixtoa bidean heldu hixtuz.<br />
Zerb Prov 150.<br />
- BEHOR-UZTARRI. Aintziradi ontan, gure aitona gizagajoak iru beor-uztar zitun, [...]. Onezkero zazpi<br />
beor-uztarri baditugu. Or Mi 46 (cf. en el original: 'Moun segne grand n'avié tres rodo; (fr.) mon vénérable aïeul<br />
avait trois rodes'; según se explica en nota a la versión francesa cada 'rode (roue, cercle)' consta de doce<br />
caballos). Illabete artan Camargako beor-uztarri bat eultzian ari unan aterbage. Ib. 104. Larraiñaren yabea,<br />
aizatzailea, agotza, azaoak, aurreko zaldiek, beor-uztarri osoa, dena lurrak irentsi bere osiñean. Ib. 105.<br />
behordi. "Yeguada" Lar.<br />
behordun. (El) que va montado en una yegua. Gero denak jin dira Larzabalko plazarat, behordunak<br />
aintzinean, gero bizikletadunak eta azkenik Jaun Apezpikua bere otoan. Herr (ap. DRA, que no da más<br />
referencias).<br />
beori. v. berori.<br />
behorka. "Iauzi behorka (BN-baig), marchar por saltos bruscos" A s.v.jauzi.<br />
behorka. v. behoka.<br />
behorketa. "Beorketa [muchedumbre] de yeguas" A Morf 106.<br />
behorko (V-ple, AN-ilzarb), biorko (AN-egüés). Ref.: Bon-Ond 142; A Apend. "Pouliche" Bon-Ond 142.<br />
"Beorko (V-ple), beoka" A Apend. v. behoka.<br />
behorkume, beorkuma, beorrume (Sal ap. A), biorkume (Darric ap. DRA). Cría de yegua. Sasi-artetik<br />
urtenda pizti txiki bi ez ioiazan ba salto-saltoka zelaia zear? Beor-kumak zirean, beor maiteak atarariko ume<br />
biak! Bilbao IpuiB 118. Ta beor-kumeok otso goseti bi izan! Ib. 118. An ditu aurrean, beor-ama ta onen<br />
beorkume ederrak. NEtx LBB 188.<br />
behorlari. Yegüero. v. behortzain. Eultzia apur bat zanpa deneko / mutil bat beor atzetik; / bi iru birunda<br />
eman orduko, / ateratzen da eultzitik. / Aren urrena beste bat doa; / bestea aren ondoretik, / beorlariak<br />
zartagailluaz / aizatu ez baletza andik. "Si el conductor no les ahuyenta con su zurriago". Or Eus 338.<br />
behornaitegi. "Monta, el lugar o sitio en que los caballos cubren a las yeguas, beornaitegia" Lar.<br />
behorralde. v. BEHOR-TALDE.<br />
beorri. v. berori.<br />
behortegi (V-arr-oroz ap. A; Hb ap. Lh). 1. Cuadra de yeguas. "Cuadra de yeguas" A. "(Hb), lieu où l'on met<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
819
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
les cavales, les juments" Lh. En Beortegui (1100). Arzam 167 (cf. tbn. el apellido Beotegui).<br />
2. Yeguada, rebaño de yeguas. Egun orretan, Urbiako artzai danak artalde ta beortegiak aurretik zituztela,<br />
beren etxe ta neguko ellorretara jetxi ziran. Ag G 159. Eure gañ gelditzen dituk artaldeak, larrabeiak,<br />
beortegiak, esparruak, eskortak eta saletxeak. Ib. 147. Banan banan ta ziur ziur ezagutzen zituan etxe-artaldeko<br />
ardi ta arkumeak edo norbere beortegian jaiotako zaldi moxalak. Ib. 133.<br />
behortzain (-rz- Hb ap. Lh), beorzai (Lar), bohorzañ (Hb ap. Lh), biorzain (V ap. A), biorzai (G-to, AN-5vill<br />
ap. A; Aq 1170), beozai (Lcc). 1. Yegüero. "Yeguarizo" Lcc. "Yegüero, yegüerizo" Lar. "Dulero" Aq 1170.<br />
"Dulero, pastor de yeguas" A. "Gardien de cavales" Lh. v. behorlari, behortzale. Badire senargaiak Crauen,<br />
gazteluetan. Basaka-bordan iru azaldu ziren: beorzai bat, beizai bat eta artzai bat. Or Mi 41. Larrain guzian<br />
ez da zabaltzen baba, garia bezala. Larrain-ertzean eraztun antzera <strong>bar</strong>ratzen da, [...]. Urrundik begiratu<br />
ezkero, begiaren antza artzen du, erdi-zuloan beorzaia ninitako dula. Or Eus 85n. Abelgorri eta beor-zaiak jo<br />
bat eta jo bestera ibili bear izaten dute mendietan. JMB ELG 43. Ardien artean agertu zen artzaina; / zaldiaren<br />
zelan zetorren behor-zaina. Arti MaldanB 200.<br />
2. beurzai. "(R-uzt), un pájaro. Litm. guardián de yeguas. Erroia beino ñoxago da txori kau" A.<br />
behortzaintza. "Behorzaintza (Hb), action de garder les juments" Lh.<br />
behortzaintzaile. "Behorzaintzaile (Hb), gardien de cavales" Lh.<br />
behortzale. Yegüero. v. behortzain. Beruta-muga pasako zuten, / jan-âla, joan ta joan. / Lau beortzalêk<br />
aurrera doaz, / urrun ez diralakoan. "Los cuatro buscadores siguen adelante". Or Eus 329.<br />
behot. "(S), anaphrodite" Dv. "Estéril (Arch)" DRA.<br />
behoxka, bihoxka (AN-gip). Potranca. "Zaldiko / bihoxka (AN-gip)" Gte Erd 17. v. behoka.<br />
beozai. v. behortzain.<br />
bepakar. v. BEGI-BAKAR.<br />
bepako. "(V-m), tuerto" A.<br />
bepakoitz. v. BEGI-BAKOITZ.<br />
bepazter. v. BEGI-BAZTER.<br />
bepelar (Ae). Ref.: VocPir 220; A Aezk. 1. Pestaña. "Cil. Bepelar (Ae), betazaleko bilo (Sal), ezpaleko bilo<br />
(R)" VocPir 220. "Bepelar, pestaña" A Aezk 290. v. betile. Ortako tugu betazalak ta bepelarrak,<br />
erreparatzeko beiratzean, eztoakigun iges arima, ta eztakigun sar eriotzea, ezi leio gebetaik igaten da eriotzea<br />
(179). LE-Ir (el editor lo interpreta como 'párpado').<br />
2. "Ceja, bepelarra (AN)" Aq 516 ( A). v. bekain.<br />
Etim. De beg(i) + belar.<br />
1 bepera (V-ple-oroz-arr-ger), begi-bera (V-m-gip, G-to), begi-bella (R-uzt), bebera (A), bebere (Dv). Ref.: A<br />
(bepera, begi-beila); Iz ArOñ (begi). De ojos delicados, enfermos; legañoso. "Chassieux" Dv (que cita a Lard).<br />
"Bebera: 1.º (V; Añ) [pero no lo encontramos en el dicc. de éste], tierno de ojos. 2.º (G, Lard), legañoso" A.<br />
"Begi-beila (R-uzt), begi-bera (V-m-gip, G-to), tierno de ojos" Ib. "Bepera (V-ple-oroz-arr-ger), persona que<br />
sufre de los ojos" Ib. "Begíbera, tierno de ojos" Iz ArOñ. Lia beberea edo begi-beraa zan, eta Rakel arpegi<br />
ederrekoa. Lard 36. Lia, bepera zan; Errakel, kaizuz ta aurpegiz ederra. Ol Gen 29, 17 (Urt begiak minbera<br />
zituen, Ur zan begi makartsua, Dv begiak zituen bethirintsu, Bibl begi hitsa).<br />
2 bepera. v. BEGI-BEHERA.<br />
bepetan. v. BET-BETAN (s. v. betan).<br />
bepila. "Silepsis, figura, bepilla" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
820
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bepilo (Lar, Hb ap. Lh, H), begi-bilo (Sal, Sc, R ap. A). 1. "Pestaña, betulea, bepiloa" Lar. "Bepiloa (begibilo),<br />
cil (BN, AN)" H. v. betile.<br />
2. "Bepilo (BN, Hb), sourcil, cil" Lh, que cita tbn. a H.<br />
bepuru (B, Ae, S; Deen I 88, SP, Urt I 38, Ht VocGr 427, Lar, Arch VocGr, Hb ap. Lh; -ph- BN, S; O-SP 221,<br />
VocBN, Gèze, Dv, H), berpuru (-ph- S; H), begiburu (Sal, R), beipuru (B), bupuru (Arch VocGr, Lecl, Hb ap.<br />
Lh)), bupura (Arch ms. sg. DRA), burpuru (burpuriak Lecl). Ref.: VocPir 222; A (bepürü, begi-bekain); Lh;<br />
Lrq /berphüu, bephüu/; Izeta BHizt2 (beipuru). 1. Ceja. "Bepuruak, sourcils" SP, que cita a EZ. "Bethurusta.<br />
Etcheberri l'interprette supercilium; en Basse Navarre et en Soule l'on dit bephurua" O-SP 221. "Ceja, bezinta,<br />
bepurua" Lar. "Sobreceja, bepurua, bezinta, betondoa, bepurugaña" Ib. "Arquear las cejas, bezintak, bepuruak<br />
jasotzea" Ib. "Bephuru, sourcil, synonyme de bekhain" VocBN. "Sourcil. Bekain, bepuru (Ae), begiburu (Sal),<br />
zeja (R)" VocPir 222. "Burpuriak [sic], sourcils" Lecl. "Sourcil" H. "La forme berphurua, employé parfois est<br />
vicieuse, le radical demandant be de begi, non ber-" Ib. "Lotsa zen bephuruak ere goititzera" A. "Bepuruko ilea,<br />
bepuru" A Apend. v. bekain.<br />
Zazpigarren egunean arras ebakiko ditu buruko illeak, eta bizarra eta bepuruak, eta gorputz guztiko illeak.<br />
Ur Lev 14, 9 (Dv bephuruak; Ol, Ker bekaiñekoak, Bibl bekainetakoak). Ikhustekoak dire beso, ukhondo, gerri<br />
eta zainak; begi, beharri, usna, bephuru, hortz, mihi, sabel eta hortzak. Hb Egia 12. Bekoki zabaltsuak eta<br />
adiragarriro jasotako bepuruak ematen dio aurpegiari alako era aundientsu eta garaibea. Otag EE 1881b, 85.<br />
Kendu eban apezpiko doneak bere ezpanetako <strong>bar</strong>rea, iatsi ta batu zituan bepuruak, illundu eban piska bat<br />
bekokia. Ag AL 119. Bepuru luze betien azpian begi urdiñ-a<strong>bar</strong> bigun bigunak. Ag Kr 87. Bepurubak, matrallak,<br />
sudurra, ezpanak, andi ta trauskillak ebazan, sutegiren baten mallukadaka egiñak irudijela. Kk Ab I 31.<br />
Txingarra lakoxe gorrijak zittuzan begijak; zurdea baxen luze ta latz bepurubak. Otx 11. Norbaitek hitz egiten<br />
bazuen gobernuaren kontra, eskumako bepurua kendua izaten zaio. Arti Ipuin 48. Soldado biak firmeko<br />
posizioan geratuko dirade, eta bepururik ere eztute mugituko. Arti Tobera 266.<br />
2. (-ph- H), betpuru. Párpado. "Paupière. Lanboa egotzten du bephuruetarik, il jette la flamme par les<br />
paupières (EZ [SP (v. supra) interpreta, en cambio, "sourcils"]). id. bethuruztea" H. Berzeari su datxeka<br />
bazter guztietarik / Eta lanboak egotzten tu bephuruetarik. EZ Man I 102. Zuhaitz baten pera badoa etzatera, /<br />
Badathorkio ere loa betphurura. Gy 13.<br />
3. (-ph- H). Pestaña. "Cil" H.<br />
- BEPURU-GAIN (Lar; -ph- Hb ap. Lh). "Sobreceja, bepurua, bezinta, betondoa, bepurugaña" Lar.<br />
bepurutsu. "Cejijunto, bepurutsua, bezintatsua" Lar.<br />
bepurzi. "Les sourcils, bephuruak, bepurzia , bekainak" Darthayet Manuel 219 (en la ed. de 1876,<br />
219 tbn. ; en la de 1861, 37 sólo da bephuruak). Tal vez errata por bepurua. v. bepuru.<br />
1 ber (S; Gèze, Dv (BN, S), H). Ref.: A; Lrq; Gte Erd 15, 3. I (Adj.). 1. (Antepuesto al sustantivo). Mismo.<br />
"Ber (prép.), même" Gèze. "Même [...]. Le souletin et le bas navarrais l'emploient au radical. Ber gizuna (S)" Dv.<br />
"Ber, pour bera, même. Ber gauza, ber gaiza, la même chose" H. "En S, aun hoy, se usa como intensivo de<br />
nombres: ber gaiza, la misma cosa. Ber gizona, el mismo hombre. Ber gisan, de la misma manera" A. "(Pron.),<br />
le même, la même, les mêmes" Lrq. "Ahizpa horiek ber egite ba die (S)" Gte Erd 15. "Zure ber adinekua da (S),<br />
ber adina düzie (S), beradinak ginen (S)" Ib. 3. Tr. Documentado por primera vez en Tartas, lo emplean los<br />
autores suletinos (aunque no lo hallamos en Maister); fuera de éstos, se encuentra tbn. en Hiriart-Urruty y<br />
<strong>Bar</strong>bier; aparece además en una expresión alto-navarra citada por F. Irigaray.<br />
Apostoliak ere ber gauza dio. Tt Onsa 134. [<strong>Bar</strong>berak] idoki behar du behin kanporat balak, burduiñak, eta<br />
pozoak, eta gero sendotu; ber gisan bekhatiaren bala, burduiña, pozoa idokazu zure arimatik kanporat. Tt<br />
Arima 28 (v. tbn. ber gisan Mercy 30, Etch 246, CatS 104, ChantP 206, Ip Hil 24). Hitz eman eztela aitzinera<br />
ber bekhatiala eroriren. Bp I 116. Eta orok etzien ber bihotz eta arima bat baizik; etzien ere bere artian deüs<br />
berhezirik. Bp II 75. Ehün gizon ber egünian hiltzen. Egiat 266. Girenian Franziara / espusatüren girela / eta<br />
ber denboran / batheiatüren nizala. Xarlem 1098. <strong>Bar</strong>da egin bekatia / ber denboran kofesatü. AstLas 46. Ber<br />
gaiza erran ezazü ifernietako phenen ereipenaz. UskLiB 99. Zük orori ederki egiten hunki jin; / Jinkuak ber<br />
batzarri deraizüla zelin. Etch 570. Denbora hegaletan badoatza phenak, / Ber hegaletan jiten aldiz plazerak.<br />
Arch Fab 193. Ehi da ordian ezagützia nula itxasua eta ekhia bethi dauden ber heñian. Ip Dial 110 (It beti<br />
estadu batean, Ur beti egoera baten, Dv bethi hein berean). Zeren batian eta bestian ber Biktima ohorezkatia<br />
beita, eta ber Apheza ohorezkazalia. CatS 74. Bena berriz, biharamenian, ber lekhialat ützülirik ediren zien. Ip<br />
Hil 201. Orok ber gauza erranen dautadela. HU Zez 38. Mila urthe behar da zelütik jiteko / eta ber bidia da<br />
harat joaiteko. Xikito 6. Arrats guziez, aire bera eta ber pertsuak. <strong>Bar</strong>b Sup 98. Elkarren etsaigoan<br />
dirautenentzat: "ez dira beregatzpean oatzen"; tellatu baten pean ez direla etzaten errateko. FIr 159. "Bai?"<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
821
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
egin zian Süperiürrak, eta ber denboran abiatü zen bere ustez ardu xuria zelako haren ürrintatzera. Const 21.<br />
Ber denboran Michelena Luisi izkiribatzen diot. Mde Pr 53s. Zure ber gaitza ükhenik niz, eta sendotü niz.<br />
Egunaria 20-14-1961 (ap. DRA). Merkeago pagatzen ahal dutelakotz ausiek lan hori? [...] Eta berdenboran aita<br />
faimiliakoak merkeago pagatzen etxekandereak irabazika lantegirat etor-arazteko? Herr 20-10-1966, 4. Ber<br />
ürhatsetan ditiela / bizi alkhartarzünian, / Thonatürik izan gabe / garbiki beren hunian. Casve SGrazi 166.<br />
2. (Gèze). Solo, único; solo, sin compañía. "(Adj.), seul" Gèze. v. 1 bera (4). Eta Iainko bat ber haur,<br />
gizonei zaie hunelako manifestatzen eta erakusten. Lç Ins G 1r (v. infra BER BAT). Aldiz naiz latzen, / Bilhatuz<br />
batzen, / Ban' ez ber zaitudanean. 'Je vous recontre, mais pas seule'. O Po 13. Eta hartako [Sakrifizio hori] ofritu<br />
beharzi Jinkoak ber hari, edo bere partikularrian egin derazkon graziez erremetziatzeko. AR 237.<br />
II (Adv.). 1. (H). Solamente. "Seulement. Ala Iuduen ber da Iainkoa? Ala Jentilen ere? Gerthuki Jentilen ere,<br />
ou c'est que Dieu est Dieu seulement des Juifs? Ou est ce qu'il l'est aussi des Gentils? Assurément il l'est aussi<br />
des Gentils (Lç Rom)" H. v. BAKARRIK (b), berbera (6). Eta zergatik hik Iainkoa, gure Aita deitzen duk,<br />
eta ez eure ber, partikularki? Lç Ins E 4v. Etzela harendako ber, baina haren leinu guziaren ere. Ib. G 2v.<br />
Baldin haren abillamenduak hunki baditzat ber, sendaturen naiz. "Si tant seulement". Lç Mc 5, 28. Ala Iuduén<br />
ber da Iainkoa? ala ez Jentilen ere? Lç Rom 3, 28. Egun entzun dud Otxagabira xin dela Eskribain berri bat,<br />
uskaldun, eztakid nonko den; baia uskara emon du, orrek eratsukirik; orren izen ori alegriak artan nionaz ber,<br />
intenzionia dud bixita baten egiteko izaguntra. Mdg 128 (J. Estornés traduce 'de tanta alegría que yo recibía por<br />
su nombre').<br />
2. (H). Precisamente. Hunetakotz ber suszitatu aut, erakuts dezadanzat hitan neure botherea, eta denunzia<br />
dadinzat ene izena lur guzian. "À cette propre fin". Lç Rom 9, 17 (He hortakotz berekotz, Dv huntako<br />
berekotzat).<br />
- BER BAT (H, A). a) Un mismo. "Berbat (BN, ...), uno mismo" A, que cita a Lç y O. v. 1 bera. Gauza ber<br />
bat erran dezazuen guziék. 'Idipsum'. Lç 1 Cor 1, 10. --Bainan haurrén Baptismora eta Zirkonzisionera<br />
rezebitzea razoin berbat da? --Razoin-bat bera. Lç Ins F 3r. Ganibet berbatek debaka ogia, eta erhia. "Un même<br />
couteau". O Pr 179. Ezen gauza ber batetarako afekzioneak eztute iraupe luzerik. "Affectiones circa idem, non<br />
sunt durabiles". SP Imit III 29, 2. Orobat da gizonaz, zeina baita, zaharren erranera, mundua bera batetan<br />
laburki serraturik; zeren eztago behin ere estatu ber-batetan. SP Phil 470. Balantza ber-batean Jainko handia<br />
eta gauza zikhin bat ezarri. Dv LEd 41.<br />
b) Un solo. --Aita, eta Semea, eta Spiritu saindua hirur Iainko dira? --Ez: baina esenzia dibinal ber batetan,<br />
hirur persona hauk dira distingituak eta zein bere. Lç ABC B 7r. Zeren hirurek naturaleza ber-bat, izaite bat, eta<br />
bothere bat baizen ezpaitute. Mat 40. Non bi ezpa hirur arimak edo geiagok batak bertzeari egiten baitiote parte<br />
bere debozioneaz [...] eta espiritu ber bat egiten baitira bere artean. "Un seul esprit". SP Phil 294 (He 295<br />
spiritu bat eta bera).<br />
2 ber (Sal, R, S; Gèze, Dv, H). Ref.: A; Lh; Lrq; Gte Erd 52. 1. Con tal de que, siempre que, mientras; en el<br />
supuesto de que. "(Conj.), pourvu que" Gèze. "Hotzik ez den ber, abia gaitezke, dès que, puisqu'il ne fait pas<br />
froid, nous pouvons partir. Pagatuko zaituen ber, pourvu qu'il vous paie" Dv. "(Conj.), pourvu que. Begite egin<br />
ahala, zu gibel-ber etzakidala, qu'ils fassent tout leur possible, pourvu que vous ne m'alliez pas en arrière (O Po).<br />
Nola nahi sar dadin ber <strong>bar</strong>din ziozu, pourvu qu'il entre d'une façon quelconque, cela lui est égal (AR)" H. "Se<br />
usa como si fuera sufijo del verbo conjugado, significando suposición. Ona den ber (S), on den ber (R), ona izan<br />
dadien ber (Sal), suponiendo que sea bueno, en caso de que sea bueno" A. "Huna den ber (S), du momment qu'il<br />
est bon. Jiten den ber (S), du moment qu'il arrive" Lh. "Pourvu que" Lrq. "Ber est parfois employé d'une façon<br />
absolue comme conjonction signifiant: 'par le fait même que..., du moment que, dès que...'. Hemen giren ber, du<br />
moment que nous sommes ici. [...]. Ikus dezan ber, pourvu qu'il le voie" Lf Gram 207. "Erosiren düt, hun den<br />
ber (BN-arb, S), denbora eder zen ber, mendira joan zen (BN-ciz, BN-arb), jiten den ber, ez du inporta (S)" Gte<br />
Erd 52.<br />
Tr. Documentado casi exclusivamente en autores bajo-navarros y suletinos (tbn. en el roncalés Mendigacha);<br />
se encuentra por primera vez en Oihenart. En Tartas y CatLan aparece precedido de frase condicional; en las<br />
poesías de Oihenart entre el radical y el auxiliar con el suf. -(e)la. Todos los demás autores lo emplean tras un<br />
verbo conjugado en subjuntivo o con el suf. -(e)n.<br />
Bana begit' egin-ahala, / Zu gibel-ber etzazkidala, / Ene bihotz', ezi zu bazaud' eneki, / Ni bizi eta hil nahi<br />
nuzu zureki. 'Mais qu'il fassent ce qu'ils veulent, pourvu que vous ne vous détourniez de moi'. O Po 23. Usiki<br />
bazitza, non nahi den, hunki bazitza ber, ioan zira, galdu zira, hil zira. Tt Onsa 140. Salbamentiaren lekhü<br />
següriala hel nadin ber, zer axola düt, nik soferitü dütüdan gaizen hanitxtarzünaz, eta handitarzünaz?<br />
"Dummodo tandem ad portum salutis perveniam, quid curae est, quae & quanta passus fuero?". Mst III 57, 4 (SP<br />
baldin noizpait finean heltzen banaiz, Ch ardiesten badut, Ol baldin banaramakezu, Pi eldu ezkero). Izanik ere<br />
tentatü, eta thürbürarzün hanitxez eskerniatü, eztit lotsarik ükhenen, zure grazia eneki den ber. Ib. 55, 5. --<br />
Konbeni dea ardüra komüniatzia? --Bai, ahalik arrangüroskiena preparatzen bagira ber aldi oroz. CatLan 137.<br />
--Galda ditzakegia Jinkuari huntarzün tenporalak, hala nola bizia, osagarria, &c.? --Bai, galdeiten baditügü ber<br />
fin edo xede hun batez. Ib. 68. Jesu Kristo irabaz dezagun ber, bestiak oro lohi, eta hungarri direla. AR 10.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
822
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>Bar</strong>din ziakozu, bere xedera hel dadin, eta gal-arazi gitzan ber. Ib. 42s. Orhit zite phensamentü eta diskurs<br />
hunak horo [sic]. Meditazione direla, aldikal erresolüzioniak har ditzazün ber. UskLiB 71. Jinko ezinago<br />
miserikordiusa zoin bethiere prest beitzaude bekhatoriaren errezibitzeko. Zure ganat bihotz dolorez eta<br />
hümilitatez bethe batekila ützül dadin ber. Ib. 99. --[...]. Jan hütsareki ezin bizi gitake. --Zertako ez? hotz<br />
handirik eta bero handirik egiten eztian ber. Ip Dial 41 (It egiten ez badu beintzat, Ur egiten ez badau, Dv egiten<br />
ez badu). Eta gure arimaren aitziko eztiren ber, segür izan gitian haren bidez ardietsiren dütügüla gure<br />
galthoak. Ip Hil 149. Eskuaraz gaitezin elhesta ala etxeko jendeen artean, ala herriko adiskide eta lagunekin,<br />
bai eta herriz kanpo ere, hitz batez non-nahi, eskualdunekin garen ber. Arb Igand 20. Eta horra non laguntzarik<br />
aberatsenak hitzemaiten derauzkigun, haren Eguna sainduesten dugun ber. Ib. 65. Nor nahi, borondate ona<br />
duten ber, zahar ala gazte, gizon ala emazte, jaun eta andere, ala den apalena <strong>bar</strong>din. HU Zez 141. Oihanean<br />
direnak han dire hobekienik, triparen betetzekoa zerbaitetarik duten ber. Ib. 74. Aren eskutik xin dein ber, izan<br />
deila komeni dena. Mdg 121. Zendako ez litake nor bederarentzat zilegi, dakien ber, erakutsi nahi duen ber,<br />
beha egon nahi zaizkonen jakintsun ezartzea ofizio bati doazkonetan? JE Bur 53. Daukagu eite zerbeit duten<br />
ofizio guzietako langileek, xuxenak diren ber [...], indar handia egin lezaketen beren alderat. Ib. 202. Ara guziak<br />
badira; oro metan hartuz, ontsa ditazke oro, diren ber. Ib. 108. Eta zonbat pezeta?! Bainan zer zoakon, herriko<br />
alkate-jaun egiten zuten ber? <strong>Bar</strong>b Sup 37. Emazte bat zen, lanetik ihes, gauaz dabiltzan hoitarik / Nor nahi<br />
gertha, gizona den ber, ez baitute ahalgerik. Ox 72. Supazter bero bat ez dugun ber, deusetako ez gira hon. Zub<br />
122. Hatsa doi-doia duen ber haren alabak, nik sendaturen dut eria. <strong>Bar</strong>b Leg 135. Etxe-<strong>bar</strong>neaz ez axolarik<br />
ukan, garbia den ber. JE Ber 34. Enaizu maite --hala diozu. Zer / zeit eni, haatik, ene ziren ber / gai huntan -erdi<br />
sutan, erdi hotz--? Mde Po 48. Haren [Jainko baten] jopu izatera ere lizake, beldur izugarri hau ken<br />
lezaioken ber. Mde Pr 371. Problemaren edozein askapen ongi-etorri izanen da, Theresa beste jendeetara<br />
joatera uzten ez duen ber. Mde HaurB 82. Lurra aski berotua den ber, 8 degre berotasun, ahal bezein goizik<br />
ereiten da betarraba. Gatxitegi Laborantza 100. Debekatu zituen gai sakratuzko antzerki horiek oro, profanoak<br />
haizu uzten zituelarik, garbiak eta onestak izanen ziren ber. Lf in Casve SGrazi 9.<br />
2. (BN-ciz-arb ap. Gte Erd 245). Desde el momento que, inmediatamente de. "Ikusi bezain ber, aussitôt vu" Lf<br />
Gram 207. "Jiten den ber, hasiren da jaten (BN-ciz), ardia etzan dadin ber joanen da (BN-ciz-arb)" Gte Erd<br />
245 (s.v. orduko). Ifernuratzen zaren-ber, zure lehenbiziko gogarapena da noiz akhaba daitezkeen oinhaze<br />
ezin-bertzezko hekiek. Dv LEd 225. Urrunerat hautemaiten nuen ber, ixilik jartzen nintzan, erdi ahalge, erdi<br />
izitua. JE Bur 10. Hek ez dira gu bezala nekatzen gogoeta. Lehia heldu zeien ber, jazar. Ib. 94. Ilhezko soka aldiz<br />
harro hutsa da, eta tiratzen duten ber, amor emaiten du, hertsitzen eta luzatzen da. Lf Murtuts 20.<br />
ber. v. behar.<br />
1 bera (gral.; SP, Lar, Lar Sup, Aq 947, Añ, Dv, H). Ref.: A (bera, berean); EI 227; Iz Ulz (emen berian); Gte<br />
Erd 52, 256; Elexp Berg. v. 1 ber; berbera; cf. berau, berori. . La declinación más usual es bera, berak,<br />
beraren, berari, berean (bertan; v. infra (2)), bereko (bertako), beretik (bertatik), etc.; (pl.) berak (v. beraiek),<br />
berek, beren, berei, beretan, beretako, etc. Algunos autores suletinos (como Oihenart, Belapeire, etc.), o<br />
roncaleses como Mendigacha, emplean tbn. berark (erg.), berartan (ines.), etc. En algunos autores vizcaínos (Ur<br />
MarIl 113, Itz Azald 130, Otx 55) encontramos el ines. beratan.<br />
1. (El) mismo, (el) propio, (él) en persona (lat. ipse). "Egun beretik, dès aujourd'hui" SP. "Aquí, allí mismo,<br />
emen bertan, an bertan [...]. En el Cielo mismo, en la misma casa, Zeruan bertan, etxean bertan" Lar. "Aora<br />
luego, orain bereon" Lar Sup. "Allí, an, berean (AN)" Aq 947 (puede tratarse de an berean, a pesar de la coma).<br />
"(Lo) mismo, mismísimo, bera, berbera" Añ. "S'il a le sens de 'lui-même', le nom et le pronom prennent tous<br />
deux la désinence casuelle. Gizonari berari, à l'homme lui-même" Dv. "Berean: Hemen berean, ici même, sy. V,<br />
G bertan. Orai berean, à présent" H s.v. bere-. "Atzo berean (S), ayer mismo" A. "Emen berian, ementxe berian,<br />
berióntan, aquí mismo" Iz Ulz. "Amari berari egin zion kalte (G-azp-goi, AN-gip)" Gte Erd 52.<br />
"Dokumentazionea bakotxak berak joan (=eraman) behar du (BN-arb)" Ib. 256.<br />
Tr. De uso general. En la construcción más frecuente, el sintagma nominal y bera están unidos en aposición,<br />
tomando ambos los mismos sufijos de determinación o declinación; sin em<strong>bar</strong>go, la construcción del tipo Jainko<br />
berak emana es usual en los textos antiguos: aparece en Dechepare, en una poesía publicada en Pamplona y,<br />
alternando con la anterior construcción, en Leiçarraga, Etcheberri de Ziburu, Capanaga, Gasteluçar y Belapeire;<br />
en Axular y Pouvreau lo hallamos además tras sust. det. A partir del s. XVIII, si bien es la única empleada por<br />
Mendiburu, va escaseando más, y la mayoría de los autores, durante los últimos doscientos años, usan<br />
construcciones del primer tipo; con todo hallamos ejs. del segundo en Etcheberri de Sara, Cardaberaz (EBO 54),<br />
Larreguy (I 291), Mihura (127), Ubillos (72), Moguel (CO 173), Añi<strong>bar</strong>ro (EL<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 823<br />
mende.<br />
1 224), Aguirre de Asteasu,<br />
Lardizabal, Hiri<strong>bar</strong>ren (Egia 119), J. I. Arana (SIgn 96), Iturzaeta (Itz 37), KIkV 74, Inza, Oxobi, Lizardi (IL 92),<br />
S. Mitxelena (Aranz 168), Irazusta (Bizia 58), Bilbao, Zaitegi (Plat 39), M. Atxaga (Gazt 15), Labayen (SuEm<br />
205). En algunos contextos es especialmente frecuente, p. ej. en orai beretik, que usan Chourio (I 22, 5),<br />
Haraneder (Gudu 165), <strong>Bar</strong>atciart (114), Monho (88), Duhalde (211), CatLuz (2), MarIl (111), Goyhetche (323),<br />
Duvoisin (LEd 175), Hiri<strong>bar</strong>ren (Egia IX), Laphitz (87), Elizanburu (Po 218), Joannateguy (SBi 38), Hiriart-
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Urruty (Aurp 221), J. B. Etchepare (99) o Larzabal (Iru 32); sus equivalentes meridionales oraintxe bertatik y<br />
orain bertatikan aparecen, respectivamente, en Uriarte (MarIl 31) y Pello Errota (116).<br />
En los casos locales de declinación, bera aparece declinado como determinado (etxean berean, hara berera, etc.)<br />
en los textos septentrionales y navarros; en los occidentales, por el contrario, se declina como indeterminado<br />
(etxean bertan, hara bertara, etc.); podemos citar las excepciones de Goyhetche, que emplea en alguna ocasión<br />
bertan, y de Lardizabal, que usa berean.<br />
O anderia, ezin date ehor zure <strong>bar</strong>dinik, / Gainekorik zuk eztuzu Ieinko beraz berzerik. E 107. Mirail bat nik<br />
ahal banu hala luien donoa, / neure gogoa nerakutson sekretuki han <strong>bar</strong>na, / han berian nik nakusen harena ere<br />
nigana. Ib. 143. Hunegatik Iainkoari berari-ere etzaió laido haién Iainko deitzera. Lç He 11, 16. Emazte haur<br />
hatzaman izan duk adulterioko egitate berean. "Sur le fait même, commettant adultère". Lç Io 8, 4. Oek guztiok /<br />
ortuan iragarorik, / eroan eben / Kristo bera loturik. Lazarraga (B) 1200v. --Orazino haur nork egina da? --<br />
Iesu-Kristo gure Salbatzailleak, eta bere ahoaz beraz berak erakutsia. Mat 86. Iaietan ezin gabiltzke / Bertze<br />
garien igitan, / Baña au igita daiteke / Korpus Kristi egun berean. (Pamplona, 1609). TAV 3.1.20. Atratzen<br />
denean Sazerdotea Sakristiatik rebeztiturik begiratu bear diogu Iesu Kristori berari bezala ikusi baigindu<br />
zioaienean guregatik ofrezitzera. Ber Trat 12r. Ifernu berean sartzea. EZ Man I 94. Lehenbiziko partean dire<br />
Jesus Kristo sortze-aitzineko gauzen gañean Noelak. [...]. Bigarrenean, Jesus Kristoren beraren gañean Noelak.<br />
EZ Noel 27. Athera ziazotela aitari berari bere begietarik bata. Ax 348 (V 231). Iainkoaren donua eta emaitza,<br />
Iainkoa beraganik baizen bertzetarik ezin datekeiena. Ib. 454 (V 296). --Nok ordenadu eban Pater Nosterren<br />
oraziñoa? --Iesu Kristo berak Apostoluak eskatua gati. Cap 36. Premiak berak egiten dituz orduan obligaziño<br />
geiagotako. Ib. 69. Hori eginik, konsidera zazu emeki eta bakerekin nola oraiko oreneraino ibilli zaren<br />
Iainkoarekin, lagunarekin, eta zure burua berarekin. "À l'endroit de vous-même". SP Phil 512. Biek elgar<br />
aditurik [egiñ dute], / lehenik amudioak, / gero Jainko Haur beraren / indar handi dibinoak. Gç 77. Zure Spiritu<br />
Sainduak berak ontasun guzien ithurrirat gidatuko nau bide xuxenean. Ib. 50. Jesüs Jaunak berark Ebanjelioan<br />
erran derikü. Bp I 70. Amorekatik hura egon ladin Dabid berak egin zerion Tabernaklian. Bp II 84. Jesu Kristo<br />
gure Jauna bera. ES 153. Orai aiphaturikako gauzen frogantzatzat ekharriko dut Axular beraren obra. Ib. 145.<br />
Orien eran berea egiten duena iganen da Jesus beraren aldera. Mb IArg I 348. [S. Joan Bautista da] santu,<br />
aurtasun beretik eremu batean sartua. Ib. 70. Markesak berak, gure Aita Klaudio Jeneralari guzia eskribitu<br />
zion. Cb Just 43. Hil zuen gero Absalon, erregeren semea bera. Lg I 320. Joseph bere esposari berari. Mih 35.<br />
Ezpataz zian bere khorpitza igaran ta hil han berian. Egiat 174. Leku infámean bérean triunfánte kastidáde<br />
garbi edérra. LE JMSB 120. Txarrijak berak, ain ezaña izanik, daukaz izen asko. Mg PAb 87. Au izanik<br />
garbitasuna bera. AA III 393. Matrimonioari dagokan garbitasuna gorde gabez matrimonioan bertan. Ib. 395.<br />
Añ itsusia iritzi zion Judas berak ere bere bekatuari. AA I 424. Dela Jainkoaz beraz, guri bihotzera mintzatuz,<br />
dela gure kofesorez. Dh 216. Sartu zaitekez Elexan ikara lotsazkoak; begitandu bekizu zeruan bertan zagozala.<br />
Añ EL 2 16. Gidatiak izan ahal gitian zelüko gloriala Jesüs-Kristez berartzaz. UskLiB 28. Zertako ez mement<br />
huntarik beretik? Ib. 210. --Nola! alderagotik al dator? --Emen bertan atzeman diteke. It Dial 4 (Ur emen<br />
bertan, Dv hemen berean, Ip heben berian). Aingeru batek adierazo eban Jesusen beraren etorreria zerutik<br />
luurrera. Ur MarIl 22. Eta du mement berean / Leher egiten han bertan. Gy 257. Itho zuten han berean. Ib. 147.<br />
Simon berak ere Feliperen esanai ezin arpegi eman zien. Lard 491. Apaiz-Nagusiak berak ere etzuen onean<br />
eraman bear. Ib. 446. Jainkoak lege zarrean berean ere ezkonduen elkarganako leialtasuna zorrotzkiro agintzen<br />
zuen. Ib. 22. Tabernakuloan bertan. Ib. 85. Horren erratea bera ahalkagarri zaio. Hb Egia 3. Eitzazu kan berian<br />
zore oberta altarian antzinian. Hual Mt 5, 24 (Samper kan berean, BOEanm 1285 an berean). Abereak eskutik<br />
bertatik jan. Arr GB 45. Argizagia bera baño da / Euskera apatzagoa. AB AmaE 426. Zaldia plazan bertan itxi<br />
eban deslai. Ib. 307. Ohartu zenean burregoa bera ikhara daldaretan zuela. Jnn SBi 141. Bada hor egiazki<br />
gauza bat, Erlijione gabekoen beren begietarat dohana. Lap 323 (V 147). Jinkoa bera baizik ezta hura beno<br />
gorago, ederrago, photeretsiago eta handiago denik. Ip Hil 214. Dana egoan bakean, dana Mañasiren arimea<br />
izan ezik, eta bestien bakeak berak miñ <strong>bar</strong>ria emoteutsan neskatilleari. Ag Kr 117. Eta erreboteko harriek<br />
berek baitituzte beren zilo eta zizkak. JE Bur 28. Bere Jaungoikotasunagatik Aingeru guzien eta baitta Espiritu<br />
Santu beraren ere aurretik dala zeruan. Inza Azalp 79. Eta oro emaiten dire, erhiez zirtaka, tokian berean<br />
dantzatzen, hau pulliki kantatuz. <strong>Bar</strong>b Sup 61. Beren etxeetan beretan. Ib. 114. Gertaera oek danak, Pernandori<br />
berari gertatuak ote dira? Etxeg in Muj PAm 20. Zilarrezkoa dirudi hantxet han Axulaiko kaperak, / Nundik<br />
baititiu, bethi bihozdun, gerizatzen Ama berak / Dantxariatik Mugarreraino Lapurtar herri ederrak. Ox 31.<br />
Prantzitik etorriak eta emen bertan ari ziran karlistak, berriro sartu ditezke Gobernuaren soldaduzkoan. Or<br />
SCruz 34. Bakaldun jauregijan basuan baxen eroso ibiltten ikusiko dozu emen, bakaldunaren beraren eta<br />
jauregi-gixon guztijen arrigarri ta omengarri. Otx 6. Gure lanaren gaitzagoa, asabaen za<strong>bar</strong>keria ta izkeraren<br />
bereiztasuna bera etsai ditugula. Ldi IL 57. Herodesek berak Erromanoeri obeditu behar zuen. Zerb IxtS 78.<br />
Ibillera guztian, argi gozo dario, goiz-argi, Asisko bertako egun-sentiak bezela. Lek SClar 121. Txakurra be<br />
bero ebillen. Ta Kukubeltxu beragaz "baltzioan" egiteko gogoa baten baiño sarriago izan ebalakoan nago.<br />
Bilbao IpuiB 154. Beltza zan nere biotz-utsunea margoz bete da ta polita dirudi orain tristurak berak. Txill Let<br />
116. Orai berean harat joaiten baniz. JEtchep 81. Datorkion irabazi-lantsaria norberaren antzetik bertatik<br />
bakoitzari ezpaitatorkio. Zait Plat 139. Beste izaki ori zein den esan bearrik eztago: gizona bera. Vill Jaink 57.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
824
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Erosi bage saldu, gatxik eta galtzairik jasateke. Zer egin ete eban Gabontzak berak, asieran? Erkiag BatB 155.<br />
Ameriketan bertan, onen izenak, alde batetik besteraiñoko arrada eman du. NEtx LBB 77. [Film honetako<br />
sinbolo guztiak] egilearentzat berarentzat ere argi eta garbi ote zeuden beti? MEIG I 198. Moguer-en gertutzen<br />
ari diren jaialdiaz zerbaitxo jakiteko, Moguer-eko bertako Alkateari idaztea izango duzu onena. Ib. 205.<br />
(Tras demostrativo). "Hura bera da, c'est lui-même. Hark berak egin du, c'est lui-même qui a fait" SP. "Esse<br />
mismo, esso mismo, hori bera, hori berori" Lar. "(Lo) mismo, mismísimo, bera, berbera, a bera, ura bera" Añ.<br />
"S'il accompagne un pronom démonstratif, tous deux marquent le cas. Hara berera noha, je vais là-même.<br />
Haren beraren egitera noha, je vais faire cette même chose. Gizon haren beraren etxera goan da, il est allé à la<br />
maison de cet homme même" Dv. "Hau bera (L, BN, S), kau bera (Sal, R), hori bera (L, BN, S), kori bera (Sal,<br />
R)" A s.v. ber-. Tr. De uso gral. Ordu hartan berean ethor zitezen Iesusgana diszipuluak. Lç Mt 18, 1 (TB<br />
oren hartan berean, Samper, Hual okasione kontan berean (-ian); He denbora hartan, Dv, Leon orduan, Ip<br />
ordian, Ur, Echn ordu artan, Or une artantxe, IBk aldi hartan). Eta hartara berera gu formatu gaituena Iainkoa<br />
da, Spirituaren errésak eman-ere drauzkiguna. 'In hoc ipsum'. Lç 2 Cor 5, 5. Nik laztan bazaitut, agaz beragaz /<br />
pagatu bear dozu zeure zorra. Lazarraga (B) 1194vb. Puntu artarik bertarean / illundu zidin zerua. Ib. (B)<br />
1201vb. Hirurgarrenean iakin behar duzu illhabethe haren beraren zenbat garren den eguna. EZ Eliç XXXII.<br />
Erraztasun hargatik beragatik ere, kondenatu zuen bere ondoko guztiekin heriotzera. Ax 58 (V 38). Mirakuillu<br />
hunetan berean da ageri. ES 394. Bada zuen, eta orrelakoen ezkontzak ori bera. Cb Eg III 362. Ezi laidazale<br />
hurak berak ezdeüs dütüzü. Mst III 14, 4. Ezkondu berrien ta orien beren ezkonzaren alde. Mb IArg I 177. Trufa<br />
hek berak ordean probetxu handitakoak dire. Mih 129. Hark berak irakasia. Monho 136. Pekatu atxek berak<br />
zaurituten nau orain sugetzar onen itxuran. Mg CO 167. Edaten dezu odol ura bera. AA I 421. Sustrai onetati<br />
bertati sortuten dira. fB Ic II 263. Zortzitik zortzira egiten da au bera. It Dial 89. Eta erregutu zuen irugarrenez,<br />
itz aiek berak esanaz. Ur Mt 26, 44 (Lç hitz berak). Orixe bera, emen eztago besterik. Ag Kr 98. Paper<br />
eskribatzalle onek berak ara nola kontatzen zuen. Iraola 127. Hitz hok berak ezarri nituen Eskualdunean dituela<br />
bi urte. JE Bur 182. Gauz ori bera pasa zitzaigun / Karlosen gerra zarrian. Tx B I 112. Mutil a bakaldunaren<br />
kutuna zala une atan bertan etxakan gogoratu. Otx 149. Nik lepoa moztu nion Yoan ura bera piztu da illen<br />
artetik. Ir YKBiz 204. Horrek berak oro bozkariatu zituen. Zerb IxtS 72. Eta ardi hek berak zaitzen zituen udan,<br />
bortuan. JEtchep 52. Zuk orain dauzkatzun urte oiek berak izan zitun zu aitortzen zaitun apaiz orrek ere. MAtx<br />
Gazt 92. Eta ortuko lirio zuriak egun aretan bertan zimeldu. Alzola Atalak 36.<br />
Ori beragatik izango da gogor garartzagoa gure kondenaziñoa. Añ LoraS 71.<br />
(Ni eta bera, hura eta bera, etc.). --Hik diok ezen Iainkoak nola iustizia haur Ebanjelioan presentatzen<br />
baitrauku, hala haren rezebitzeko moiena-ere fedeaz dela. --Hori eta bera. Lç Ins D 1r. --Ba, eta zer da? Eclipse<br />
edo delako hura ote da hau? Hura eta bera. HU Zez 95. --Zu zira bederen? --Bai, ni eta bera. HU Aurp 182.<br />
Bai, yauna, bai. Auxe eta bera da lau milloiak zituena. Izeta DirG 66.<br />
2. (V-ger-m, G-azp-goi, AN-gip, L, BN, R; SP, Ht VocGr, Lar, Añ, Dv). Ref.: A (berean); Gte Erd 52, 53. (El,<br />
la, lo, etc.) mismo (lat. idem). "Leku berera bihurtz, retourne au même lieu" SP. "Même" Ht VocGr 385.<br />
"Mismo, aplicado a otras cosas [las entradas anteriores son "yo mismo", "tú mismo', etc.], bera, lat. ipse, idem"<br />
Lar. "Actualmente, con relación a lo pasado, orduan, ordu berean, lat. tunc" Ib. "Quand bera accompagne un<br />
nom, il suit ce nom et marque le cas s'il a le sens de 'même'. Gizon berari, au même homme" Dv. "Egun berean<br />
(V-ger), en el mismo día [...] Gisa berean (L, BN, R), de la misma manera" A (cf. ib.: "egun bereatan il jatan<br />
alaba gazteena" (V-ger)). "Lapur berak (V-ger-m, G-azp), ohoin berek [ebatsi] (BN-arb)" Gte Erd 53. v.<br />
berbera (3). Tr. De uso general. Es algo menos frecuente en textos meridionales. En Lazarraga y Beriain<br />
aparece acompañando a un sintagma nominal que puede tomar los sufijos de determinación y declinación.<br />
Hallamos algunos pocos ejs. de declinación indet. en casos locales: así bertan en Lazarraga, Zaitegi (Sof 18) y<br />
Ugalde, berartan en Mercy y Mendigacha.<br />
Bertan date irekiren lurra oren berian. E 67. Nitan ikhusi duzuen, eta orain enzuten duzuen konbat bera<br />
duzuela. Lç Phil 1, 30. Othoitz egin zezan heren aldian, hitz berak erraiten zituela. Lç Mt 26, 44 (He, TB, Dv,<br />
Echn, SalabBN, Samper, Hual berak; Ker berberak; Ip ber; Ur aiek berak, Ur (V) leengo berbaak eurak). Nun<br />
idoro eben [...] itxi eben maneran bertan. Lazarraga 1138v. Zeñek Maistruak bezala erraten dizkiotela munduan<br />
ibildu zenean predikatu eta erran zituen gauzak berak, eta deseoareki berareki aprobetxa ditezen bere<br />
Ebanjelioan erakusten duen dotrinas. "Las mismas palabras [...] y con el mismo deseo". Ber Trat 54r. Guri ere<br />
egikeguzu / laster fabore bera, / baldin erortzen bagare / lazeria berera. EZ Noel 133. Molde berean erran ahal<br />
diteke miserikordiaren esperantzan bekhatu egiten duenaz ere. Ax 151 (V 99). Debozionea eta hori eztira gauza<br />
bera. SP Phil 473. Gauza bera da munduko gloria. Gç 30. Ezin iskiriba dezaket, Autor berak [Hugo Kardinalak]<br />
dioen bezala. ES 189. Berriz huts beretan eroriko zare. He Gudu 44. Beren beldur berarekin arkitzen ziran beti.<br />
Mb IArg I 335. Handik laster, entzuten du boz bera. Lg I 252. Arramaiatzaren hogei eta hamar denian urthe<br />
berartan. Mercy 10. Bide berás joan beárko joan bear duénak, berzelá estaike elléga. LE Prog 114. [David zan]<br />
gizon andi bat; eta odol, ta etxe beretik etorri-beharra zan Munduko Salbatzallea. Ub 39. Ipiñi dot liburu bera<br />
Bizkaiko euskeran. Mg CO IV. Egia da, beste konfesoreak ere esku bera duela buldaren bidez. AA II 81. Bada ni<br />
ere zeru berak, zorion berak higurikitzen nau. Dh 182. --Zelan yatzi zan? --Yatzi zan bere arimia,<br />
Jangoikotasunaz baturik.--Eta bere gorputza zelan geratu zan? --Baturik Jangoikotasun beragaz. CatLlo 25.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
825
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Begiek bethi letra bera ikhus dezaten gatik pronontziazione berarentzat. MarIl VI. Itztegi beraren irureun, ogei<br />
ta zazpigarrengo orrikaren bukaeran arkitzen dira itz oek. Izt C 134. Mendi berean, zegokion onorearekin<br />
gorputz-illa lurpetua izan zan. Lard 99. Kanako ezteietan zure Seme Jaunari erran zinaroen solas bera, orai-ere<br />
idokozu gugatik. Dv LEd 144. Ez ginezan bortzek soineko bera ekhar. Laph 89. Gauza bera esan biar diozute<br />
ere arreba Klarari. Bv AsL 99. Urthe berian bürüllan. Ip Hil 202. Xede berak, osoki berak izanik ere. HU Aurp<br />
104. Igortzi edo gantzututen deutsala bere bekokiya Krisma Santuagaz, berbak esaten dituzan denpora berean.<br />
Itz Azald 131. Mertxede eskatu zitzauna egin balau ezren enuxaten eta xarrekitezren adexkidetarzun berartan.<br />
Mdg 124. Nik berriz ere galde bera. JE Bur 120. Gizonik andienen izen ta entzutea laster asko utsera etortzen<br />
dan era berean. Ag G 12. Zure asmo bera izan nuben. Alz Txib 106. Emon egijuela, euren senarrai legez,<br />
batzarretan eta agimendubetan sartzeko eskubidia, eta, era berian, autarpidia eta auzijetarako entzupidia ta<br />
ebazpidia. Otx 45. Edermena ez degu guziok margo bereko ariez eioa. Ldi IL 113. Begiak ere zulo berera /<br />
zuzentzen oraiñokoan. Or Eus 221. Etsaiak entzuten ditut bethi solas beretan. Zerb IxtS 115. Iru izen auekin piñu<br />
bera ezagutzen da. Munita 152. Kristo Erregen eguna zala / izentauriko egun ori, / egun berian gaixotu ta il<br />
zan, / ez al da au miragarri? BEnb NereA 147. Eta artzaina bere artaldeaz mintzatzen zen, mutiko bat bere<br />
emazte gaiaz bezala, aita bat bere haurrez bezala, amodio berarekin, atsegin berarekin, ohore berarekin.<br />
JEtchep 52. Eliz bertan Jaungoiko berari otoi egin eta lenengo Jauna artu, jolas berak alkarrekin egin, gose ta<br />
ase berak alkarrekin igaro, soñu berarekin poz-dantzak beko edo goiko plazan egin. Ugalde Iltz 21. Zer<br />
zerasan? Beti lelo bera, Ebanjelioan ikasia. Ardoy SFran 104. Maite zaitunak, Poliu, zure zori bera iritxi beza.<br />
Ibiñ Virgil 40. Ez al gaituzu bada, guziok, aberats eta pobre, Egille Beraren ume? Lab SuEm 196. Izen bera<br />
duan beste [libruru] au. Berron Kijote 82. Teknikoak eta zientifikoak, bidena<strong>bar</strong>, ez dira gauza bera, zuk besterik<br />
uste izan arren. MIH 216.<br />
3. (gral.; SP, Urt, Ht VocGr, Lar, Añ, VocBN, Gèze, H, Zam Voc), bea (G, AN-larr, S). Ref.: Bon-Ond 169; A;<br />
EI 226; Lrq /bea/; Holmer ApuntV; Etxba Eib. (Usado como pronombre de tercera persona). Él (mismo); (pl.)<br />
ellos (mismos). "Bera, aquél mismo" IC 59. "Bera báño sendoagoaz hilla izatu da" Urt I 12. "Soi, se" Ht VocGr.<br />
"Étele, ara bera, lat. ecce illum, eccum" Lar. "Inexistente, beragan dana" Ib. "Ela, veisla, ona bera, orra bera,<br />
ara bera" Añ. "(Ir a su) presencia, bere aurrera, beragana joan" Ib. "Ellos, aquéllos, (V) eurak, (G) berak, (AN)<br />
ek" Ib. "Continuar, proseguir [...], ekin, emon berari" Ib. "Bera (p.), le même, la même" VocBN. "Bera (pr.), luimême,<br />
soi-même" Gèze. "Berartan (S), en lui-même, dans son sein" Dv. "Berak erran daroku, lui-même nous a<br />
dit" H. "Berak (G), ellos" A. "El (Gram.)" Zam Voc. "(Pron. réfl.), lui-même, elle-même, soi-même. Berak, euxmêmes,<br />
elles-mêmes" Lrq. "El, ella" Holmer ApuntV. "Él, aquél mismo. Conviene advertir que en castellano<br />
dicen habitualmente "él" aun refiriéndose a "este mismo", "ese mismo"; y en tales casos no debe decirse bera,<br />
sino berau y berori" A. "Berartan (S), en él [...]. Berartaz ebaki (R), cortar con ello (cuchillo, etc.)" Ib. "Beratan<br />
(V), en ello. Beratan dago zure betiko zorion edo zorigaizto guztia" Ib. v. hura.<br />
Tr. De uso gral. La forma de gen. beraren es utilizada generalmente en contextos no anafóricos (es decir,<br />
aquellos en los que no tiene un antecedente en caso ergativo, absoluto o dativo dentro de la misma oración);<br />
hallamos sin em<strong>bar</strong>go unos pocos ejs. de uso como anafórico, en contextos en los que habitualmente aparece<br />
bere; así beraren büria [erho zin] (Etch 626), ezaguturik aitak beraren antza eta amaren edertasuna bere<br />
semietan (Bv AsL 73), beraren eskutikan ez gaitzala laga (Tx in Imaz Auspoa 24, 55); v. tbn. <strong>Bar</strong>b Leg 129, Zait<br />
Sof 151, Mde Pr 179. Es más frecuente el uso anáforico de berarekin, p. ej. en gizalegean auzotasunak artuemana<br />
darakar berarekin (Etxde JJ 226), eraman zuan, bada, berarekin (Anab Poli 53); v. tbn. Ag G 190, Ir<br />
YKBiz 99, Mde Pr 136, NEtx LBB 162, Berron Kijote 222.<br />
Penak oro jiten dira Ieinkoaren nahitik / Eta berak permititzen oro hobenagatik. E 239. Tormenta handi bat<br />
altxa zedin itsasoan, hanbat non untzia bagaz estaltzen baitzen: baina bera lo zetzan. Lç Mt 8, 24 (Dv, Ur, Ur<br />
(V), Ip, Ol, Or, IBk bera; He, TB, Echn, SalabBN (h)ura; Hual, Samper, Leon, Ker, IBe Jesus). Eta Iudas<br />
Iskariot, zeinek bera traditu-ere baitzuen. "Qui aussi le trahit". Lç Mc 3, 19 (cf. Mt 10, 3: Iudas Iskariot, hura<br />
traditu-ere zuena, "qui même le trahit"). Eta gauza hauk erraiten zitiat munduan, dutenzát ene alegranza<br />
konplitua berak baithan. Lç Io 17, 13. Oi orain, <strong>bar</strong>riz, nik ifini dot / bera kateaz loturik. Lazarraga 1181v.<br />
Dohatsu dira miserikordia egiten dutenak, zeren hala berek ere miserikordia ardietsiko dute. Mat 158.<br />
Iaungoikoari graziak emateko berak eta berzek aren ganik errezebitu dituzten ondasunen gatik. Ber Trat 72r.<br />
Esan dit gaztiga degizudala naiztebala monja zeran, bera orain serbi dezazula. (Azpeitia, 1622). ConTAV 5.2.9,<br />
126. Hala dio San Agustinek gerthatzen zeikala aldia batez berari ere. Ax 47 (V 30). Baiña zertako sartzen naiz<br />
ni [...] zure laudorioen aiphamenean? Berak dira bere buruz asko gora mintzo. Ib. 9 (V 5). --Nolan, señalean,<br />
ala figuraan bakarrik? --Ez Iauna, ezpada bere sustanzian, eta bera dana legez. "En su misma real sustancia".<br />
Cap 64. Bana hura, hargati, / Nizaz ezt' axolan, / Et' enu itoiten, berak / Sartu nauen penati. O Po 28. Zeinek ere<br />
baitu ogena, / Berark dezan bak' izuna. Ib. 43s. Ematen da bera, ogi eta arno / Idurian zarratua. Gç 124. --Manü<br />
honek zer debetatzen dütü? --Berartan edo bestetan gogo, hitz, eta egite likhitz güziak. Bp I 96 (Cf. infra<br />
BERARTAN). Bere ethorkia, eta leinua, arbasoak, eta berak egin etzituen gauzak, etzituela bereak deitzen. ES<br />
105. --Aiteak nogañik dau izaitea? --Ez inogañik, Juana, ezpada beragañik. Arz 31. Aiñ bete-betean jo zuen bere<br />
etsai illun itxusi ura, non sekulako beregandik igeseragin zion, eta orrekin bera gelditu zan betiko argi-uts<br />
ederra. Lar SAgust 6. Batbederak irakurtüren dü berak enthelegatzen dian lenguajia. Mst XXI. Jesus beragana<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
826
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bere ager-aldi guzietan joatea, beragan gogoa ta begiak ezarri ta humil-humilki ta errespetu andiarekin egotea.<br />
Mb IArg 391. Birjiña, nere Amandre, Jainkoaren Ama maitea: Zuk bai dakizula bera amatzen. Cb Eg II 136.<br />
Samsonek bilhatzen zuen ezkontza hartan parada bihurtzeko filistindarrei berek hanbat urthez israeldarrei<br />
yasan-arazi zioten gaixkien ordaina. Lg I 225. Bere Ikasle Anaje onai / Berak emonik bere eskuz: / Bera eginik<br />
jan, edana; / Beragaz bildu gaituz. Añ EL 1 172. Joaten zera bera ekusteagatik, ta berarekin egoteagatik. AA III<br />
552. Zer dire othoitz, hanbat <strong>bar</strong>raiamendurekin, erdietan zer zerasan berak ere etzakien gisan egin dituen hek?<br />
Dh 142. Izan biar dau zure salbaziñoiak balijo guztiz andikuak; bada beragaitik eldu zan Jaungoikuaren semia<br />
kurutze baten illtera. Ur MarIl 107. Zotza Sauli erori zitzaion. Ibiltaririk azkarrenak bereala beraren billan<br />
joan, eta guzien aurrera ekarri zutenean, ikusi zuten, beste guziak baño askoz luzeago zala. Lard 156. Lürrak<br />
berartan badü gozo künte hanitx. Ip Dial 48 (It bere <strong>bar</strong>renean, Ur bere beraren <strong>bar</strong>ruban). Buztinak eta<br />
laphitzak ur guti uzten dute jaustera berak baino beherago. Dv Lab 109. Eta azkenez, gora Lauburu! / Euskelerriko<br />
bandera, / Beragaz geure Foru maiteak / Biztuko doguz atzera. AB AmaE 39. Isaiasek erraten du oraino<br />
Salbatzaile hura sorthuko dela Birjina baten ganik; berak ezarriko dituela bide onean jainko faltsuen<br />
adoratzaileak. Jnn SBi 4. Gobernamenduak nun behar ditu hautatu bere mutilak? Berak bere eskoletan argitu<br />
eta altxatu haurretan, ala Elizarekin egon direnak heiekin lerroan ezarririk, erdizka? JE Bur 51. Ana Josepak<br />
zer erabaki duan berari, mutillari, esan bearko dio. Ag G 306. Aguriari itz egin biar yakola ta beragaz aitu, ia<br />
onian zuzendu al eitekian zorritxarreko arazo a. Kk Ab I 26. --Alkate ta Etxenagusia al dira? --Bai, bai berak<br />
dira. Lab EEguna 109. Manatu zioten [Errege-Jaunak bere haur eta andreari] berarekin itzul zitezen etxerat.<br />
<strong>Bar</strong>b Leg 69. Ordu aretan baña, Urtziren mosubak / osatuten dauz euren zauri odoltsubak, / Berak legortuten<br />
dauz nekezko negarrak. Laux BBa 58. Beak [txolarreak] baño kalte aundiagoa egiten zuan zomorro bat, garia<br />
baño geiago jaten zutela ikusi-ta. Munita 141. Berarentzat ezan egon errukirik: <strong>bar</strong>re egin eutsen ugari eta gero<br />
kartzelaratu. Bilbao IpuiB 249. Nola baliatzen zituen haurrak, hauier manatuz berek gogoz ikasi otoitz eta egiak<br />
gero etxean egun guziez burhasoeri errepika zitzaten. Ardoy SFran 323. Atzera bueltan etorri giñan / jun bezin<br />
mutil azkarrak, / beragatikan Jaungoikuari / ematen dizkat eskerrak. Uzt Sas 125. Lapurtarra, klasikoa eta ez<br />
hain klasikoa, berek bertan behera utzia dute, Iratzeder edo kentzen badugu. MIH 122. Ez dugu horrenbestez<br />
esan nahi berarekin bat gatozenik. Ib. 321.<br />
Lo mismo, la misma cosa. "Continuar, proseguir [...], ekin, emon berari" Añ. Ez baitira Iainkoa dan bera.<br />
"Quia non sunt id ipsum". Or Aitork 357. Maiz ari zan kristau zala esaten eta Sinplikianek beti bera erantzuten.<br />
Ib. 187.<br />
(Usado como predicado). Igual, inmutable. "Bethi bat, bethi bera izaitea, être toujours un, toujours le même<br />
(Ax)" H. Nihork ez du munduan Eskaldun adina; / Bakharra da mendetan bera egon dena; / Nahastean<br />
bertzeak bere pasaietan / Odola hark du garbi beiratu zainetan. Hb Esk 7. Yesus ez da nihoiz ganbiatu; lehen<br />
egunetik azkeneraino bethi bera da. Hb Egia 92. Ez Fede Katolikuaren egientako, hurak bethi berak dira, zer<br />
nahi gisaz erakuts ditian. CatS VI. Eskualdun mintaira zaharra da eta bethi bera. Isoard V (ap. DRA). Fedezko<br />
egiak bethi berak dire segurki. CatJauf III.<br />
4. Solo, único. v. 1 ber (I, 2), bakar, bakoitz; cf. BAT BERA. Bada Rege eternalari, immortalari,<br />
inbisibleari, Iainko zuhur berari dela ohore eta gloria sekula sekulakotz. "À Dieu seul sage". Lç 1 Tim 1, 17<br />
(He, TB, Dv, Ol, Ker, IBk, IBe, Bibl bak(h)ar). --Kontrizione berareki salba gitakia? --Bai oso bada, eta ezin<br />
kofesa bagite. Bp I 67.<br />
(Tras demostrativo). Lehenbizikoan abisatzen gaitu Iainkoak hura bera dela gure egiazko Iauna, guk<br />
ohoratu, adoratu, zerbitzatu, eta Iainkotzat (bertze guztiak utzirik) eduki behar duguna. Mat 102s. Nik daritzat<br />
hobe dela / hura bera gal dadin, / ezen harengatik jende / guztia honda dadin. EZ Noel 95. Bekhatutan egoiteaz<br />
[...] bertze kalterik ethor ezpaldi ere pleguaren eta aztura gaixtoaren hartzea baizen ere, hura bera behar<br />
lizateke asko bekhatutan pausatzetik begiratzeko. Ax 88 (V 60). Konsiderazazu guzien gainetik pena hekin<br />
sekulakotasuna, hura bera gatik bertzerik ezpaliz ere ezin iasanezkoa baita Ifernua. "Laquelle seule rend l'enfer<br />
insupportable". SP Phil 56. Eta hitzkuntza hura bera nahasi izan zen hainitz bertze hitzkuntzetara. ES 387. Ez<br />
duzu zerbitzaturen hura bera baizik. Lg II 131. Hori bera asko da ikhara saindu batez transitua izan dadinzat.<br />
Mih 24. Neskatxak ez ukhana gatik ere xede gaixtorik, gizon gazten aitzinean alegeregi ta arraiegi agertzen<br />
bada, horrek berak asko ta asko bekhatu eragin dezake. Dh 73. Hori bera askiko zutela egiaz / Otsoak oro<br />
urruntzeko. Gy 253. Buru bat galtzen duenarentat, hori bera soberaxe da. Dv Lab 214. Hori bera aski da<br />
errateko ez direla egiazko Eliza. Hb Egia 109. Hüllantü zen bere semiagana eta erran zeitzon hitz horik berak:<br />
eztizie ardurik. Jesüsek ikhusi zian bere amak nahi ziala, harek eman liezen ardu. Ip Hil 147. Baginuke aski hori<br />
bera, gure onetan ez uzteko galtzerat euskara. HU Aurp 202. Izena erranez geroz, aski jaun da izen hura bera<br />
eskuaraz, Dabid ala Salomon. HU Zez 177.<br />
(BN-arb, S, R-uzt-is; SP, Lecl, H, A, A Apend). Ref.: Iz R 286, 303; Gte Erd 35, 219. (Pred.). (Estar, etc.)<br />
solo. "Bera dago, il demeure seul" SP. "Seul" Lecl, H. "Solo, sin compañía" A (que cita el ej. de Lç Io). "Bera<br />
gira, estamos separadamente, aparte" A Apend. "Kúrak xin tun bérak, aquéllos han venido solos" Iz R 286.<br />
"Etxen urte bat bera iragan zian (BN-arb, S) [...], ata eta bi alabak berak bizi ziren (BN-arb, S)" Gte Erd 35.<br />
"Mementu huntan hobe da bera uztea (BN-arb), üzten ahal da bera (S)" Ib. 219. Luk bera duk enekin. "Luc<br />
est seul avec moi". Lç 2 Tim 4, 11 (He, TB, Dv, Ol, Ker, IBk, IBe, Bibl bak(h)arrik). Baldin ogi bihia lurrera<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
827
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
eroririk hil ezpadadi, hura bera dago. "Il demeure seul". Lç Io 12, 24. Beraz emazte hura aurkhitzen zen bera,<br />
senharrik eta umerik gabe. Lg I 244. Doluduna minean serorak segitzen; / bera utzi behar da hitz onen hedatzen.<br />
Hb Esk 203. Igan zen bera orazione egitra mendi batian. Hual Mt 14, 23 (Ip bera; Lç bereziki, TB, Dv, Ur,<br />
Echn, SalabBN, Samper, Or, Ker, IBk bak(h)arrik, Ol berezian, Leon ber-bera, IBe bakardadean). Eta Jesüs<br />
<strong>bar</strong>atü zen bera, eta hareki, txüti erdian zen emaztia. EvS Io 8, 9 (Dv bakharrik gelditu zen). Jesus Jaunak nola<br />
utz zezaken bera eta kontsolazionerik handienak eman gabe, harren gatik hainbertze sakrifizio egiten zuena? Jnn<br />
SBi 125. Maria bera zegoan bere Nazaratheko etxanoan. Ip Hil 154. --Erraiten denean Elizak zerbait erakasten<br />
edo manatzen duela, zer aditzen da Elizaz? --Aditzen da Aita Saindua bera, edo Aphezpikuak Aita Sainduarekin<br />
batean. CatJauf 65. Bera gelditu zen Sabuquy, nahi-t-ez pil pil. Oren erdia, oren bat, oren bat et erdi... laguna ez<br />
ageri. Ox 198. Zartagiña zaharra etzen seküla bortüzale bera juaiten [...] hobe zen hanitxez zunbait lagün<br />
algarrekin izan zitian. Const 37. Zorigaitzez gogoeta ilun horietarik heldu bazaizkion, amodiozko kantu alegera<br />
bati lotzen zen bera balinbazen. JEtchep 60. Arthaldea bera utzirik urruntzen den artzaina. Larz Iru 92.<br />
(Pred.). Por sí solo, por sí mismo. "Bera-dago (V-ger, L-ain), andar por sí mismo, hacer pinitos (un niño)" A.<br />
v. berez. Lan-ihesi Crastora, han ere iakia bera eztator ahora. "Il va à Castro, pour fuir le travail, néanmoins<br />
là aussi, la viande ne lui viendra pas d'elle-même à la bouche". O Pr 295. Hegatsa iduri harri handi bat ezin ibili<br />
eta eman da xutik bera, eta ez da huntza behar errateko Eliza bera eman dela xutik, ez ikusteko Yainkoaren lana<br />
dela? Hb Egia 153. Hazi gaixtoa bera sortzen da. Zerb Prov 489.<br />
- BAT-BERA. v. bat.<br />
- BERA-BERA. A) (Intens. de bera). v. berbera. a) (Usado como pronombre). "Bera-bera (S), lui même, en<br />
personne" Lh s.v. bera II. Bethi zen sethiatua guritasunezko asmuz bera-berarentzat. "Des pensées<br />
continuelles de tendresse sur elle-même". Birjin 362. Ordean nahi zioen, erran behar bada, bera-berari gorde.<br />
"La cacher [...] à elle-même". Ib. 562. Ezagutzen zituen bera-berak frogaturik [...] on handi ezin gehiagokoak.<br />
Ib. 447. Jainkoaren loriaren kharrak erretzen dauko den guzia; hari egiten zaizkon damuak, bera-berari<br />
darontsotenak baino minkiago sentitzen ditu. Dh 257. Jesu-Kristok, bera-berari egintzat kontatzen dauku, haren<br />
amoreak gatik jande beharrei egiten diotegun ongia. Ib. 227.<br />
b) (Tras sust.). Ta bat-batean gogo edo anima bakoitzak arkittuko du lengo gorputz bera-bera lengo osotasun<br />
berean eta berarekin batuko da, beñere geiago ez bereixteko. Inza Azalp 111.<br />
"Ume ori ama bera bera dator (G-azp)" Gte Erd 15. B) (En, por, de, etc.) sí mismo. Bera beraren kontra<br />
partitua diteken erresuma guzia iraulia izanen da. He Mt 12, 25 (Lç, TB, Ur, Echn, Ol bere, SalabBN, Ker bere<br />
buruaren (buriaren)). Persona ederrak [...] ez dau kanpoko edergarri ta apainduraren bearrik [...]; bada, bera<br />
beragan da ederrik asko ondo irudituteko. Añ GGero 329 (Ax 513 (V 312) bera baita bere baithan eder asko).<br />
Jangoiko andija iru personatan, eguan bera beragan glorija, ta zoriontasunez beteta. JJMg BasEsc 29.<br />
Norbaitek etorri gura baldin badau nire atzetik, bera berari ukatu beitekeo, artu begi kurutzea, eta jarraitu<br />
begit. Itz Azald 189. --Zeinbat eratara maite izan ginaike Jaungoikoa? --Geuretzat ona dan legez, edo amodio<br />
maitagarriagaz, eta Bera Beragan ona dan legez, edo amodio ondogurakoakaz. Ib. 77. Zure aurrean ez dirudi<br />
bidezko, argi alda-eziña Bera Beragan ezaguten dan bezala, "argitu" aldakor batek ezagu dezan. "Se scit lumen<br />
incommutabile". Or Aitork 393. Ederra bera beragan danik ezta ederraren beraren idearik ere bat-bera beragan<br />
dirauenik ezpaiteritza beredin eder baizik. Zait Plat 47. Goi-beietako / Bakaldun guren / Alguztidun aberatsa, /<br />
Alatz-egodun / Bera-Berenez / Gurendaz dua goirantza. Enb 112.<br />
C) (L, BN, S). (Pred.). "Bera-bera (L, BN, S), tout seul" Lh s.v. bera III. "Bera bera, solico (expresión infantil)"<br />
Satr VocP.<br />
"Bera-bera (B, BN-baig) [...], andar por sí mismo, hacer pinitos (un niño)" A. Cf. bera-bera.<br />
- BERAGAN EGON. a) Estar en sus cabales. "Beragan (V), en su juicio. Beragan badago, si está en sus<br />
cabales" A. Ez eguala beragan, ez ekijala zer zinuan. Astar II 187.<br />
b) (V-oroz-arr ap. A). Estar aparte.<br />
- BERARTAN. a) En sí mismo. Aita ageri da minzatzian, semia berartan, eta Espiritü saintia urzoaren<br />
üdürian. "En sa propre personne". Bp II 29. Eztirogü Jinkoaren izatia berartan gure korpitzeko begiez ikhus. Bp<br />
I 85.<br />
a) Allá mismo. v. bertan. Atzendurík Aita zéla, atrazué ezpáta iltzeko alába berártan. LE JMSB 92. Ordu<br />
berean irten edo atera zan illobitik, bere gorputza lotzen zuten oialak berartan utzirik. Inza Azalp 75.<br />
- BERARTARIK. "(S, Foix), volontiers, spontanément" Lh. "Nire baitetik ari naiz lanean (B) [...] berartarik<br />
(S)" Gte Erd 204.<br />
- BERARTAZ (Hb ap. Lh), BERARTZAZ, BERATZAZ. "(Hb), de lui-même, par lui-même" Lh. v. berez. <br />
Gaizak beratzaz eztaidiana, edo Jinkoa ganik indar baten egiteko hartü gabe, natüraz gaintiko gaizen egitera<br />
iarten direnak, karaktero izkiribatü zonbaitez edo nola nahi. Bp I 87. --Kontrizione Inperfeitak berartzaz<br />
Bekhatoria Jinkuareki bakian ezarten dia? --Ez: bena adelatzen dü Bekhatoria jüsto errendatzen dian graziaren<br />
errezebitzera. CatS 84.<br />
- BERATARA. "(V-ple), aparte" A.<br />
- BERATARIKO. a) "(V-oroz-arr-ple.ger), propio, lit.: de su especie" A.<br />
b) "Retazo análogo a la tela, a la que se echa" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
828
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BERE-BEREAN. (Intens. de berean). Justo en el mismo. Cf. ejs. de berberean s.v. berbera. Jainkoak esan<br />
zion era bere-berean egiñak zeudelako. Lard 82. Kusai Jerusalenen sartu zan, Absalon bere anditasun guzian<br />
sartzen zan ordu bere-berean. Ib. 198.<br />
2 bera (gral.; Lcc, SP, Urt V 408, Ht VocGr 431, Añ, Arch VocGr, VocBN, Dv, H), beraa (Lar Dv; Añ, A).<br />
Ref.: A; Iz ArOñ. Tr. Documentado desde comienzos del s. XVII; entre los meridionales la var. beraa domina<br />
hasta mediados del s. XIX.<br />
Blando. "Bera, que quiere decir 'blando' o 'muelle'" IC 59. "Tendre, mol" SP. "Tendre" Ht VocGr. "Blando"<br />
Lar y Añ. "Mou, molle" Arch VocGr. "Mou" VocBN. "Lur bera, terre molle" Ib. "Blando (hablando de cosas)"<br />
A. "(G, S), rollizo, lozano, mullido, tierno" Ib. "Blando" Iz ArOñ. "Blando, berea" Lcc. "Mou" Dv. Podere<br />
baneukaike tenplatzeko / neure begi beraonen alboreak! Lazarraga (B) 1193rb. Zura beraago, arra <strong>bar</strong>renago.<br />
"La madera cuanto más blanda, el gusano más adentro". RIs 22 (O Pr 442 zura berago, harra <strong>bar</strong>nago). Baiña<br />
baldin mehe, leun eta bera bera bazuen [eskuetako larrua], alfertzat kondenaturik, falta gutigatik ere bortitzki<br />
gaztigatzen zuela. Ax 32 (V 19; Añ GGero 22 beraa). Oen irudimendua, edo imajinazioa beraa dago,<br />
argizagiaren eran, eta ekusten dituen gauz itsusien irudi, anz edo imajiñak an ezarriak geratzen zaizte. AA II<br />
143. O! begira, begira zeñ txiki eta beraak dauden [txoritxoak]. Arr GB 59. Eta hortik, bekhatuak desmasia<br />
frango badarabiltza gure gizon gazte nagituen artean, ezen, dio erran zaharrak, lur beran zilo handi. Arb Igand<br />
44. Bere zura lenengo urteetan gizena ta beraa; giarretuta oso ona ta iraunkorra. Munita 79. Ez, zu bakharrik,<br />
irriño batez / ene ondoan etzanik, / Blue-jean gorritan gorputxo bera / ferekuz gose jadanik. Mde Po 81.<br />
(V-gip; Añ). "Remojado" Añ s.v. benemérito e Iz ArOñ.<br />
(gral. ap. A; Dv, H), beraa (A). (Fig.). Suave, amable; clemente, compasivo. "(Fig.), tendre" Dv. "(Au fig.),<br />
tendre, aimant, facile à l'attendrissement, à la compassion" H. "Benigno (hablando de personas)" A. "Beraa,<br />
benigno (Cb EBO)" Ib. "(AN-5vill, BN-baig), franco, generoso" Ib. Errepuesta emeak, eztiak, eta berak,<br />
ematzen, eztitzen, beratzen eta hausten du mendekatzeko desira desordenatua. Ax 293 (V 195). --Nor dira<br />
urrikaritsuak? --Arrotzakin ere txitez beraa diranak. CatBurg 45. O guziz beraa! O urrikaritsua! O Maria<br />
Birjina gozoa! Ib. 6. Zenbat eta ni gogorrago, ta etsaiaren obrak egiten, anbat Zu beraago deitzen, palakatzen,<br />
ta Aitarik amorosoenaren obrak nerekin egiten! Cb Eg II 73. Peregrino ori txitez Jaun andi, berez manua,<br />
suabe, beraa, ona, ta gozoa zala. Cb Eg III 330. Zan biotzez umilla, biguña, beraa, ta erraza. Ub 80. Nor dire<br />
mansoak, edo beraak? Añ CatAN 66. Aserratu bear danean ez aserratutea, sentikortu bear danean ez sentietea,<br />
beti bat, beti euli makala, geldoa, mamukioa, bigun beraa izatea ezerbereztasuna da, ez gizontasuna. Añ GGero<br />
206. Azkenik Ama Birjiñari esaten diogu: O guziz beraa! eta biguña! edo, O Klementisima! O piadosoa! O dulze<br />
edo gozo Birjiña Maria! Gco I 470. Atozea, eztakizu zeiñ ona, zeiñ beraa, zeiñ miserikordiosoa dan zure Aita<br />
Zerukoa. AA III 518. Zenbatez ni gogorrago eta etsaiaren egintzetan ibiliago, eta hanbatenaz zu berago,<br />
eztikiago deitzen eta mainatzen, eta aitarik gozoenaren egintzak nerekin ibiltzen. Dv LEd 137. Bainan bihotza<br />
hain du on eta bera, non urrikaltzen baita hobendunaz. Hb Egia 45. Nola Maria dan ama txit bera, urrikitu zan<br />
arren negarrakin. Zab Gabon 81 (en la vers. de EE 1880a, 207 beraa). Ebanjelioko emakume pekatari gajo ura<br />
Jesusen aurrean ikusteak on-gura, menatasuna eta naikunde beraak biotzean sortutzen ditula. Ayerb EEs 1915,<br />
291.<br />
(En la expresión bihotz bera). "Clemencia, gogozadea, biotzbera" Lar. "Piedad, biozbera" Ib.Cf. bihozbera.<br />
O Iongoiko, zeñen baita ezagun bihotz bera, / Bekhatorea mundutik doanean berzera. EZ Man II 93. Zuk<br />
indazu bihotz bera / Beharraren gañean. EZ Eliç 401. Guztiz probeen aldera / zinduen bihotz bera. Ib. 363. Zure<br />
lagun urkoarentzat zuk beti biotz beraa idukitzea. Cb EBO 55. Aita haren bihotz bera zaurthua zen guzia damu<br />
minenaz. Lg I 318. Pensatu ze maitetasun, humiltasun, biotzbera ta damuagaz urtuten eban Madaleneak bere<br />
biotza. Añ LoraS 70. Zoaz zere Aita Zerukoagana eta artuko zaitu biotz bera urrikaritsu batekiñ. AA III 612.<br />
Zeren eztute eiek falta aundirik, burua dute ariña, bainan biotza bera. EE 1885b, 51. Zure biotzbera. "Pietatem".<br />
Ol Imit IV 2, 1 (SP bihotz beratasuna; Ch, Mst, Echve, Ip miserikordia). Gizonen biotz beran zuk uste duzu!<br />
Gudak, seaska-aur samurrari ere, ez dio azkesten. Goen Y 1934, 100. Ta umetxuaren begitze arek / Ai! biotzberaz<br />
jarri nindun. E. Muxika in Onaind MEOE 849. Agian zuzenketaren bitartez bereganatuko du oraingoz<br />
ukatzen zaion biotz-bera. "Misericordia". Berron Kijote 83. Zentzuratzen badira, zuzenbidea ta biotz-bera izango<br />
zaie. Ib. 81.<br />
Blando, débil, que no tiene fuerza. "Mou, tendre et facile à se fatiguer, à s'emousser, à se tordre. Gizon,<br />
langile bera, homme, ouvrier mou, peu résistant à la fatigue, au travail" H. Idi bereari goldea. "Al buey<br />
blando el yugo". RG A 42.<br />
Suave, agradable (referido a cosas). Eta oriek ondo gordetzen badira, gure Euskera txit beraa, suabe, ta<br />
gozoa ertengo da. Cb EBO 48. Gertatu zan gau hura guziz epel biguña, noizik beñ euri beraa eta urrena aize<br />
epela egiñaz. Arr GB 58.<br />
- BELLA (S, R-uzt; Gèze, Dv, H). Ref.: A (beilla); Lh. (Forma con palatalización expresiva). "Tendre, bella,<br />
üster" Gèze. "Bella (S), mou. Belhar bella, herbe tendre" Dv. "Bella (S) pour bera, mou, tendre" H. "Beilla (Ruzt),<br />
blando" A (la -i- se debe sin duda a reconstrucción del lexicógrafo). Belhar xehia eta bella eta trefla<br />
xuria edo gorria hanitx hun dira bazkatako. Ip Dial 82 (It, Ur, Dv samurra).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
829
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
3 bera. Pasión. Este empleo debe de tener su fuente en una mala extrapolación del artículo -bera en Azkue:<br />
"Sufijo que se agrega a palabras que designan pasiones y denota que el sujeto que las posee es sensible o<br />
propenso a ellas. Egarbera (Vc, Gc, AN-5vill), sediento, propenso a la sed [...]; pupera (V, ...), quejumbroso,<br />
propenso al dolor". Jaungoikoa Maitasuna da, baiña maitasun ori Jaungoikoan ezta, gizonen artean legez,<br />
bera edo pasiño bat. EgutAr 16-5-1964 (ap. DRA).<br />
? bera. "Bera, vera, Vicia saepium (Lcq, AN-5vill)" A Apend. No aparece sin em<strong>bar</strong>go en el dicc. de<br />
Lacoizqueta. Podría tratarse de un error de lectura por beza (sic), que sí aparece en éste, aunque como<br />
equivalente cast. de Vicia sativa.<br />
bera. v. BEHERA (s.v. behe); behere.<br />
beraa. v. 2 bera.<br />
berahala. v. berehala.<br />
berhaats. v. berrarats.<br />
beraatu. v. beratu.<br />
beraatzi. v. bederatzi.<br />
bera-bera. Automóvil. v. beribil; cf. BERA-BERA. Baziren ere biderat atheratuak ez guti, bai eta<br />
jarraikitzaileak dela kabrioletez, dela automobil, beribil, bera-bera lazgarri hoitaz. Eskual 20-11-1908 (ap.<br />
DRA). Ez duzu zeren aipha dezozuten burdin biderik, ez eta beribil edo bera-bera hoitarik. Prop 1909, 267s.<br />
beradura. Blandura. Denbora idorrean gure borondateak eramaiten gaitu Iainkoaren serbitzura, bortxa<br />
bortxatuz bezala, eta halatan behar da sendoago eta fermuago den beradurazko denboran baino. "En temps de<br />
tendreté". SP Phil 492 (He 499 samurtadezko denboretan).<br />
"(Hb), mollesse, manque de courage" Lh.<br />
berhagailu. v. berregailu.<br />
beraganatu (Añ), beragandu. Tr. Documentado en autores vizcaínos desde principios del s. XIX; tbn. se<br />
encuentra, en menor medida, en guipuzcoanos, desde la segunda mitad del s. XIX. Las dos variantes beraganatu<br />
y beragandu tienen una frecuencia similar y coexisten a menudo en un mismo autor; en los textos guipuzcoanos<br />
se encuentra casi exclusivamente beraganatu. En DFrec hay 1 ej. de beragandu.<br />
1. (Aux. trans.). Conseguir para sí; atraer a sí. "Apropiárselo aquél" Añ. Cf. niganatu, zuganatu, etc. v.<br />
bereganatu. Eskatu daiola Jesuseri, jagon ta zaindu daiala Eleza Santea; beragandu hereje, ta fede-bage<br />
guztiak. Añ EL 1 216. Katea bateko gartza, edo elestunak dagozan legez ain alkarturik, non, bati tiraturik, onek<br />
besteak beraganduten dituan. Añ LoraS 119. Ezkonduben bizitza gaistua iminten dabenian, arima asko<br />
beraganatuten ditubala [diabrubak]. fB Ic III 368. Imiñi zituban asmo guztijak beraganduteko Dama onen<br />
borondatia. JJMg BasEsc 228. Eta alan [Anibalek] alegin guztijak egin zituzan [Kanta-uritarra] bere aldera<br />
etxun zedin Erromatarren kontra. Beraganatu ebanian, beronegan ifini eban bere uste guztija. Astar II IV.<br />
Yaungoikoak asko ta lar egin eban ni zerura eroatearren. Zeinbat arimako ondasun ta grazia ni beraganatuteko!<br />
Añ EL 2 64. Beragandu ereje ta fedebaako guztiak. Ib. 230. Lenagoko sosegu ta gozotasun hura guzia oso<br />
beraganatzeko. Aran SIgn 27. Alan ez da millagro, itxaso andiak / Beraganatutea errekak guztiak. AB AmaE<br />
328. Txikia andiak indarrez ez bei beragandu. Ib. 469. Palagu ta loseinkok / Etziran bestetarako, / Azurrak ez<br />
eze mamiñak bere / Beraganduteko. Ib. 203. Orregatik ematen zien aiñ erraz eskatzen zuten guzia, denboraz etxe<br />
ura beraganatzeko ustean. Urruz Urz 18. Andik amabost urtera [Jesusen Kurutzea] beragandu eban Heraklio<br />
agintariak. Itz Azald 12. Oneen aberastasunak eta ondasunak beragandu zituzan. Ib. 104.<br />
(s. XX) Bere izate irrituagaittik igaro ebazan ainbeste neketasun, da beraganatu eban eriotzea, oraindiño<br />
gaztea zala. Echta Jos 114. Saldu eban Josetxok ontziko karga edo zama apur bat, beraganatzeko bear eban<br />
dirua. Ib. 205. Gogoz ta benaz ikasiaz beragandu zuen eres-almen indartsuaren bitartez, Usandizagak ugaritu ta<br />
geitu du eresertitza. Garit Usand 64. Jaungoiko-Semeak gizatasuna beraganatu ta beretu zuala adirazten digu<br />
Gizakunde edo Inkarnazioak. KIkG 17 (KIkV 26 beragandu). Izatasuna azeria da-ta, asko beragandu, naspildu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
830
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ta atzipetzen ditu. Pi Imit III 54, 2 (SP bereganatu, Mst bereganat thiratü, Ip bildü, Ol atotsi). Naiz gastiak, naiz<br />
zarrak, / Naiz andi, naiz txiki, / Beragandu oi dituz / Maitasunak beti. Enb 59. Aginpidea beraganatzen dakian<br />
estadurik, ez ei da bear. Eguzk GizAuz 87. Ondasuna ekarteko gai ta bide diran gauzen jabetzea, iñori<br />
bidegaberik egin <strong>bar</strong>ik, gizon bakotxari kenduaz, beragandu ta beretu daike gizarteak. Ib. 91. Ortarako lurrak<br />
berak dei egin bear die, erakarri egin bear ditu ta beraganatu. Munita 20. Pixti txar guztiak beraganatzen omen<br />
zituan. Ib. 69. Egoki izango zan Zuriñek norbaitengandik irakaspenen batzuk beragandutea. Erkiag Arran 88.<br />
Urrengo jai-egunean [erloiu urrezkoa] beraganatuko dau neskameak. Bai bein! Erkiag BatB 158. Ez dau nai ez<br />
soldau joan, ez beragandu-<strong>bar</strong>ri dituan txanponak, diru gozoak, arriskuan jarri. Ib. 164.<br />
2. (Aux. intrans.). Acercarse a él, juntarse a él. v. harganatu. Beragandu zaiteze, diño Profeteak, ta berak<br />
argituko zaitue. Añ LoraS 87. Alkar jarri zan bere lagunakin ara joanda otsegingo ziela, danak an<br />
beraganatzeko. Aran SIgn 63. Nork esan gure ibillkari guziz jaieratsuaren atsegiñ eta negar-malko gozoak [...]<br />
Erlijioso San Franziskokuak beraganatzean? Ib. 39. Astirik galdu <strong>bar</strong>ik beraganatu nintzan arin-arin. Kk Ab II<br />
52.<br />
3. (Añ), beragandu (Añ). Volver en sí. "(Volver) sobre sí", "recobrarse" Añ.<br />
4. (Aux. intrans.). Recogerse, concentrarse. Or emen darabildenak zabaldurik euren gogoa, nekez<br />
beraganduko dira. Añ LoraS 96. Langai arreta andikoren batek eragozten ez bazion, ordutxo bat ere etzuela<br />
igarotzen, beraganatu bagerik. Aran SIgn 45.<br />
(Part. en función de adj.). Etxian, beragandua eta ez-iñoz alperra. Cristiñau nescatilla-gaste ondo aziyaren<br />
begiracaya 1 (ap. DRA).<br />
beragarri (Hb ap. Lh, Dv). (Lo) que ablanda (sentidos prop. y fig.). "Émollient, propre à amollir" Dv. Ez al<br />
zitekean biotz-bera izan, edo-ta, ez al lirake zenbait gauza biotz aren beragarri? Anab Poli 19. T'elorri<br />
inguruan, / lotuta lez, nauka / zerbait beragarrik. "Como preso de un misterio que me enternece y sacude". Gand<br />
Elorri 32.<br />
Atenuante. Gañeratzen du ondoren aitak zigorrari beragarri bat billatu nairik. Etxde AlosT 29. Beragarri<br />
guziak billatzen saiatu zan ezkontza-nahasleen errua gutxiesteko. Etxde JJ 176.<br />
- BELLAGARRI. (Forma con palat. expresiva). "Beillagarri (R), conmovedor. Bereter korrek biotza andiarazten<br />
daikugu bere sermoneki, beillagarri da" A (la -i- se debe sin duda a reconstrucción del lexicógrafo).<br />
berhagarri. v. berregarri.<br />
beragaza, beragasa (V-m ap. A), begaza (A), beraza (V-m ap. A). "Beragasa (V-m), una clase de manzana" A.<br />
"Begaza, beraza (V-m), jauda negra" Ib. s.v. sagar. v. pegaza. Erreten [dagoz] sagar mueta asko, berazak,<br />
gazaminak, urtebetiak, domentxak, kurkubietak, gorrigarratzak, abapurubak. Mg PAb 104.<br />
beragiaz. v. berariaz.<br />
beragin. v. belagin.<br />
beragontza. v. beheragontza.<br />
beragoraki. v. beheragoraki.<br />
beragune. v. beheragune.<br />
beraiek (AN-mer, S), beaiek (S), beraek (AN-erro). Ref.: Bon-Ond 169; EI 226. 1. (Usado como pronombre<br />
de tercera persona del plural). "Beren; aien; beraien (en todas partes)" Bon-Ond 169. Cf. 1 bera (3). Tr.<br />
Documentado en textos suletinos de los ss. XVIII-XIX, y en autores meridionales del s. XX. En DFrec aparecen<br />
116 ejs. de beraiek. Ükhenen düie begira edo soeiña pietatezko marka emaitez eta mündiaren exenplü hon<br />
izatez, beraien kondütaz, beraien egoitiaz Konfrariako exersizuetan. Mercy 20. Beste Konfraiak obligatü dirate<br />
xerkatzera edo proküratzera beraien khostüz. Ib. 32. Aitaren tresoretik diharü / nik beitüt hartüren, / eta gero<br />
Ihesi beraieki / beiniz eskapiren. Xarlem 1076. Nik baditit bost küñat braborik halere; / Sekurs handirik beraieki<br />
beitire. 'Ils ont en eux bien du secours'. Etch 276. Elio lüzaz prezia prauben arrazu txarra / Haier elio ez idek<br />
beraiek jan beharra. Ib. 514. Esan dezakegu ba, guk ere beraiekin Kredoa edo Siñiskintza Apostoluak erakutsia<br />
dala. Inza Azalp 29. Otoitzik ederrenak billatzen badittuzu ere, ez duzu beraietan upatuko Aitta gurean ez<br />
dagoanik. Ib. 129. Yoaten zan nire lastoetara ta beraiekaz iraultzen nindun sugea nigana yoaten zalakoan. Or<br />
Tormes 55. Bai gorde ere eramaten zizkiotenak, beraiek ere sumatuko etzuten tokian. Or SCruz 25. Erauntsi aiek<br />
indoeuropatarrenak ziran, eta beaien kutsuak oraindik mardul eta ugari agertzen zaizkigu Euskadin. JMB ELG<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
831
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
75s. Nere aiskide batzuek zugana bultzaka nakarte. Egikizun bat beraiek nai bezin azkar nik ezin bete, alegiya.<br />
EA OlBe 5. Aien inguruan oro eder dira; beraiek itsusi. Or Aitork 102. Beaiek baino oberik, ezta kidekorik ere<br />
aukeran eztalakoan. Zait Plat 140. Alaere eziñ uka beraietan bere animako zer garaiena ta sakonena ustu<br />
zigunik. Gazt MusIx 63. Aiek mundutik aizkatu nairik gu, eta ea beraiek eragiten diguten guri, guk aiei eman nai<br />
diegun neke-miña. Berron Kijote 75. Bearrezkoenak ikusi-ta beraietaz ornitu zedin. Ib. 88. Laguntza ere eskeini<br />
zidaten jesulagun haiek, beraiek bilduta zeuzkaten hitzak emanaz. MEIG I 90.<br />
2. (Uso adj.). (Los) mismos. v. 1 bera (2). Pietatezko eta debozionezko sendimentü beraien inspiratzez beste<br />
Khiristi orori. Mercy 32. Jujeatü zünian arrazu beraietzaz. Ib. 11. Emaiten dügü orano Konfrai eta Konfraisa<br />
beraier [...] indüljenzia osua. Ib. 6. Bazter beraietan baziran zenbait artzai, gauaz basoan beren artalden zai<br />
zeudenak. Ir YKBiz 21. Eta bestek besterik balekusa egiaren argitan ori ere, ez legokela ulertzeko itz beraietatik<br />
alde. Or Aitork 369. En DFrec aparecen 5 ejs. meridionales.<br />
beraik. v. berarik.<br />
berahil. v. berhil.<br />
1 berain (V-gip), berein (V-gip), berin (V-gip), berrain (V-ger). Ref.: A (berraiña); Iz ArOñ (beriña, bereiña).<br />
1. "Tela que se forma en la superficie del agua detenida" A. "Beriñ/a, beriñ/ak eiñ errekaan, la tela azulada que<br />
se forma a veces en el agua estancada [...]. Beraiñ, beraiña" Iz ArOñ. "Bereiña [...] especie de alga flotante en el<br />
agua; también los filamentos del fondo en las piedras cuando se ponen resbaladizas en el río; también se forma<br />
en el agua ferruginosa" Ib.<br />
berein (V-gip), berin (V-gip). "Beriña eiñ, se le hace a la alubia y queda la caña sola, se pierde" Iz ArOñ.<br />
"Bereiña [...] en la alubia y la yerba" Ib.<br />
berein (V-gip). "Especie de tela que se le forma a la leche sin cocer" Iz ArOñ.<br />
bein. "(Vc), hierba de las orillas de los arroyos, y que comen los <strong>bar</strong>bos" A.<br />
Larrosak paran jausten jatazan, / baiña zikindu egin neroien / berin apazto larritan. 'Resbalaban tus rosas<br />
sobre mí / como una lluvia, / lluvia que me manchaba / con fétida y viscosa corrupción'. Gand Elorri 178.<br />
2. (Uso adj.). Udazkeneko ta / masusta beriñen orban ta mozkorrez loituta / etxera, oraintsu izandako poz<br />
baten uts-une gogoz ta / gurari eziñez beterik, geldika naroan / argi-ondakiak. 'Luz sucia y ebria / con las<br />
podridas moras del otoño'. Ib. 199.<br />
2 berain (-rh- S ap. A (+ berhaiñ); Gèze (berhañ) Dv, Hb y Foix ap. Lh, H (BN)), berkain (R-vid ap. A). <br />
Sin em<strong>bar</strong>go. "Cependant" Gèze. "(BN), cependant, cependant que, tant que [...] (O Po)" H. "Berkain, de todos<br />
modos" Mdg 126. "Sin em<strong>bar</strong>go, de todos modos" A. "De todos modos, como quiera que sea" A. Ezi eztuket<br />
berhain asperrik, / Ioan' enea zenbait hil-errik, / Lupean, air' edo zeruan / Derakustano den lekuan. O Po 52.<br />
Eztizügü hobenik, Sira, / Hebe egonik batere. / Berhain bataillatzeko / Ezkütüzü kapable. Normandie 115 (ap.<br />
DRA). Berrogei gizonen indarra, hik berhain badük. RolTrag 35 (ap. DRA). [Lili] haietarik betherik den /<br />
parterra bat üdüri dizü / Eta aldiz deüs ere / Berhain ageri eztüzü. StJul 42 (ap. DRA). Adina zaizü goratzen,<br />
ezkuntziaz ez ohartzen, / Zure ezpiritü unestak beiteizü lüza-erazten, / Areta berhaiñ bazenakike, zük, dama<br />
gazter minzatzen. 'Cependant, de toutes façons, vous sauriez bien parler aux dames'. Etch 578.<br />
- BERAINEZ. "Berkainz xiten da kori (R-vid), txikitan xiten da kori (R-uzt), pocas veces viene ese" A.<br />
"Berkainz (R), pocas veces" A Morf 672. Cf. berainez.<br />
beraindu, bereindu (V-gip ap. Iz ArOñ s.v. beriña), berindu (V-gip ap. Iz ArOñ). Ref.: Iz ArOñ (berinddu,<br />
beriña). Formarse una telilla. "Berinddu, berinketan: hablando de la alubia" Iz ArOñ. "Ponerse resbaladiza la<br />
sopa" Ib. Cf. 1 berain.<br />
berainez (S ap. A; -añ- Dv s.v. bestela, Foix ap. Lh), beañez. 1. De por sí, de suyo. "Por sí mismo" A. v.<br />
berez. Hotarraña ere berde da berañez, bena egostian gorritzen da. Ip Dial 19 (It, Ur berez, Dv berenez). Lür<br />
ordokiak dira lantzeko hun direnak; zeren berañez txar izanik ere, lürlantzale hunak huntuko beitütü. Ib. 52.<br />
Bazakian untsa berainez deüs ez zela eta deüs ez ziala; Jinkoaganik zütiala zütianak oro. Ip Hil 58s. Lür beltz<br />
gizen bat da, beañez aberats. D. Béhéty GH 1931, 447.<br />
Por su cuenta; espontáneamente. "Berainez (S)" Gte Erd 204 s.v. (bere) kontura. Tokietan, toki arau,<br />
berainez edo berez, sortzen diren landare mota etarik eldu da tokiaren izena. FIr 166.<br />
2. "De otra manera (Ax)" A (pero no lo encontramos en Axular). Cf. Dv: "Berañez, v. bestela, bertzela"; s.v.<br />
bestela se compara la formación de bestañez con la de berañez, sin darse ambas voces como sinónimos.<br />
berainik (O VocPo SP y A; H). "Berainik (S), de son mouvement, nurainik, de mon mouvement, hirainik, de<br />
ton mouvement" O VocPo. "Exprès, déliberément [...] (O Po)" H. "Espontáneamente, de suyo" A. Ioana, ene<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 832<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bizi erazitera / berainik lurrer' etorria, / Edo zerutik igorria. O Po 48.<br />
beraixtu. v. BERAXTU (s.v. 1 beraztu).<br />
beraiz. v. berariaz.<br />
beraizenen. "Por lo mismo (G-goi)" A Apend.<br />
beraizik (G-goi-to ap. A). 1. "Adrede" A. v. berariaz. Euskeraz orain arte orrelakorik ezpada --utz<br />
ditzagun beraizik Biblia protestantea ta erri-abestietako zenbait gordinkeri-- euskeraz ezer gutxi idatzi dalako<br />
da. Ldi IL 51. Gañera, beraizik edo apropos sozialismoari su ematen asi ziran, aundikien eta beekoen arteko<br />
gorrotoa gero ta aundiagoa zedin. Ib. 165. Jonek amesak ames egiten jarrai egian, beraizik uts egin ete eban<br />
Zuriñe ederrak? Erkiag Arran 68. Okerreko bidea artu eban, baiña beraizik eta jakiñez. Erkiag BatB 97.<br />
Sekulako belar-zama ekarri omen zuen mutillak, beraizik ere neskaren aurretik, arek ikusi zezan. Ataño MLanak<br />
52.<br />
2. "(G-to), en broma" A. v. berariaz (2). Larramendi askotan beraizik ari da; bere buruaren gaiñetik ere<br />
parra egiten du. Or Eusk 1930, 253. Burruntzalietara eldu diralarik, / Sutegik lagunari diotsa beraizik. "En<br />
broma". Or Eus 359. Ona emen erantzuna "zer ari zan Iainkoa zeru-lurrak egin aurrean" galde dagidanari. Ez<br />
dut erantzunen auzi zailla itzuri naiez Urliak beraizik erantzun omen zuna. "Ioculariter". Or Aitork 315. Amona<br />
Mari-Axuntxik etzunan beraizik artzen. Or QA 40.<br />
beraizkatik, beraizkatikan (G-bet ap. A). "De intento, adrede" A. v. beraizik.<br />
beraka. v. beheraka; fereka.<br />
berakasopa. v. BERAKATZ-SOPA.<br />
berakatu. v. ferekatu.<br />
berakatutx, beakatutx (S), beakaputx (Hb ap. Lh), bekatutx (-kh- S), berekatutx (Chaho ms. ap. A, Foix ap.<br />
Lh). Ref.: Lh (bekhatütx); Lrq /beakatüc#/ (ü acentuada). Pulidor, trozo de cuero o tela que se coloca entre los<br />
dedos para protegerlos o alisar el hilo cuando se devana; pedazo de papel o tela alrededor del cual se ovilla el<br />
hilo. "Bekhatütxa: Oihal landerki puxka, bi errien artean hartzen dena, hariari lotzeko, eta astalkatzean errien ez<br />
pikatzeko" Alth in Lander RIEV 1911, 596 (cf. comentario en nota: "Hitz hortan [...], hasi behar izatu da erraten<br />
bethatutx. Bethatxu edo phedaxu bat da, landerki deus gutitako, xilho ttapagailu bat. Bethatutx baino errexago<br />
zen errateko bekhatutx"). "Beakaputx (Hb), morceau d'étoffe que les dévideurs mettent entre les doigts (de beatz,<br />
behatz, doigt, pouce)" Lh. "Bekhatütx [...] (S-saug), tampon de fil autour de l'axe où on enroule le fil" Ib. "Au<br />
propre, tortillon de papier ou d'étoffe sur lequel on enroule les pelotes de fil" Lrq. Lhande incluye s.v. behatz la<br />
supuesta var. behatz-kaputx, claramente etimológica. Cf. peakattulu.<br />
"Berakatuxaren elhia, el cuento de nunca aca<strong>bar</strong>' (Arch ms.)" DRA. "Bekhatütx-elhe, funtsik gabeko solasak"<br />
Alth in Lander RIEV 1911, 597.<br />
berakatux (Lh (que cita a Const)), beakatutx (S), bekatutx (-kh- S), berekatutx (Foix ap. Lh). Ref.: Lh<br />
(bekhatutx); Lrq (beakatutx). "Bekhatütx-gizon, funtsik gabeko solasetarik dariozkona" Alth in Lander RIEV<br />
1911, 597. "Bekhatutx [...] (S), (personne) de peu de fond, volage" Lh. "Berekatütx [...] (S, Foix), au fig. bêta" Ib.<br />
--Aizan, bear aut besarkatu; ala sartu zaidan buruan. --Zer diozu, gizon berakatuxa-- erantzun zion emazteak.<br />
Egunaria 10-1-1920 (ap. DRA). Haritxabaletek maite zütian lagün gozuak bena etzen laket laidoria egilekin:<br />
"Ala txoria!, erraiten zian, holako berakatüxek uste die orano bestiak berakatüxago direla". Const 29.<br />
"(Réflexions) sans tête ni queue, embrouillées et sans importance. Bearn. pe-a-capuch, pied-au-sommet (lit.),<br />
embrouillé" Lrq.<br />
berakatz (V; Añ (V)), <strong>bar</strong>akatz (V-gip; Lcc, Lar, Mg Nom, Añ, Izt C 42, Lcq 159, H (V)), <strong>bar</strong>akatx (Lar DVC<br />
174), bedekatz (V-gip), birakatx (V-arrig). Ref.: A (<strong>bar</strong>akatz, berakatz, birakatx); Iz ArOñ, UrrAnz; Etxba Eib<br />
(berakatza, bedekatza); Elexp Berg. Tr. Usado por autores vizcaínos y por Lazarraga; éste emplea la forma<br />
<strong>bar</strong>akatz, que no hallamos en la literatura posterior.<br />
Ajo. v. <strong>bar</strong>atxuri. Alfer ifini naizu purgaetan / ozpin-<strong>bar</strong>akatzetan sekulako. Lazarraga (B) 1194vb. An<br />
aragiz, porruz, kipullaz, berakatzez ase betetzeko. Añ GGero 332. Israeltarrak jiretan ebeen euren gogua ta<br />
gurarija Ejitoko kipula ta berakatz berdeetara [...]. Naijago zituben pekatu arteko berakatz berdiak ta kipula<br />
garratzak, zeruko Mana grazijazkua baino. fB Ic III 274. Arranondora berakatzak eta piper gorria saltzera<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
833
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zauriz ta zornaz beteriko mando zarragaz etorri zanean. Ag Kr 174. Osterantzean ez dakit nik bere ortuko<br />
porru-berakatzekin bizirik urteterik ete eukanik. Bilbao IpuiB 255. Testilik ere berakatz ta txirpotxa --belar<br />
urrintsuak-- mozten ditu sapa astunez nekatu itailarientzat. Ibiñ Virgil 34.<br />
"Berakatza baiño fiñaua izan, oso fiña izan" Elexp Berg.<br />
Zeñi deituten eutsen Juanatxo Erlea, / Fintasunez berakatz <strong>bar</strong>diñik bagea; / Gañera kristiñau on, zoli ta<br />
noblea. AB AmaE 278.<br />
Ta gatzbagekoa izanagaitik autua, edo berakatza, edo porrua, edo kipulea, baeban zerbait, bada mutillak<br />
geroago ta geldiago igoten zituan mallak. Ag Kr 104.<br />
- BERAKATZ-AIHEN. "Berakatz-aien, pámpano del ajo" A (s.v. aien).<br />
- BERAKATZ-ATAL (V-gip). Ref.: Etxba Eib; Iz ArOñ; Elexp Berg. Diente de ajo.<br />
"Berakatz-atala lakoxea da mutil ori, ese muchacho es muy fino [...] (Vc)" A EY III 291. "Berakatz atala baño<br />
zintzuagua, loc. con que se encarecen las buenas cualidades de una persona. Berakatz atala baño zintzuagua<br />
urten detsa artu eban andriak" Etxba Eib. Atsotxu bat egoan [...], berakatz-atala baiño zintzoago ta eguzkia<br />
baiño goiztarragoa. A Ezale 1897, 149. Emakume au alper-usain bakoa da, beargin suarra, ekiña, berakatz<br />
atala baiño fiñagoa. Erkiag BatB 151.<br />
"Berakatz-atala gizon nai emakuma zintzo, maratz, langilla, etxerakoagaitik esaten da" A Ezale 1897, 318b.<br />
Gizon basto ardandegi-zale batek emazte langille, maratz, berakatz-atala makillaka ausi ausi egiten dabela.<br />
A BGuzur 152.<br />
- BERAKATZ-BELAR. "Aliaria, hierba con olor de ajos, <strong>bar</strong>atzuri belarra, <strong>bar</strong>akaiz [sic]bedarra" Lar.<br />
"<strong>Bar</strong>akaiz belarra [...] yerba de ajo, aludiendo al olor aliáceo que despiden sus hojas cuando se restregan" Lcq<br />
53.<br />
- BERAKATZ-BURU (V-gip; berakazburu V-gip; <strong>bar</strong>akatz-buru Lar). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. Cabeza de<br />
ajo. "Cabeza de ajos, <strong>bar</strong>atzuri burua, <strong>bar</strong>akatz burua" Lar.<br />
- BERAKATZ-KORDA (berakazkorda V-gip; berakaskorda V-gip). Ref.: Iz ArOñ(berakaskordaak); Elexp<br />
Berg (berakazkorda). Ristra de ajos.<br />
- BERAKATZ-LANDARE (-landara V-gip ap. Etxba Eib). Planta de ajo.<br />
- BERAKATZ-SALDA (V-gip; berakasalda V-gip). "Caldo de ajo. Negu eta uda, berakatz saldia goizeko<br />
zortziretan gosari letz" Etxba Eib. "Caldo de ajo. Bixamona pasatzeko ezta txarra berakasaldia" Elexp Berg. <br />
Eta gero dagoena jan: artoa ta esnia ta berakatz-saldia ta... And AUzta 99.<br />
- BERAKATZ-TXORTA (V-gip), BERAKATZ-SORTA (V-gip; berakasorta V-gip). Ref.: Etxba Eib (berakatztxortia);<br />
Elexp Berg (berakatz-sorta). "Ristra de ajos. Berakatz-txortia lepotik bera, nafarrak San Fermiñetan"<br />
Etxba Eib.<br />
- BERAKATZ-ZOPA (V-gip; berakatz-sopa V-gip; berakazopa V-gip; <strong>bar</strong>akatz-sopa Lcc). Ref.: Etxba Eib<br />
(berakatz-sopak); Elexp Berg. "Almodrote de ajos, <strong>bar</strong>akatz sopak" Lcc. "Berakatz-sopak, sopas de ajo.<br />
Errondarioxen legia, azkenengo tabernan, berakatz-sopak eiñ goizaldera" Etxba Eib. "Eta goiz aldera<br />
berakazopak jan giluzen" Elexp Berg. "Ondo einddako berkazopia gauza edarra da" Ib. "Pluralean, batik bat"<br />
Ib. Gosalduteko gertuta dauke / etxera doiazaneko / beraka-sopa ta okela errea / aginak bizkortuteko. Azc PB<br />
118 (Ur PoBasc 305 berakatz sopa). Porru-saldea nai berakatz-sopea egoanean, orduan, ama-semeen urdaillak<br />
sutatik arako gaiaz berotzen ziran. Erkiag BatB 59.<br />
- BERAKATZ-ZUKU. Sopa de ajo. Zein gosari imiñiko dautsut, berakatz-zukuba ala sardiña zar errea? Kk<br />
Ab I 64.<br />
- EZ GATZ EZ BERAKATZ. "Ez gatz ez berakatz, ni fu ni fa [...] (V-ger-arr-m)" A EY III 197. Tentela baxen<br />
ergela dozu au, ez gatz ez berakatz. Otx 130.<br />
"Orrek eztauko ez gatzik ez berakatzik, eso no tiene substancia, no sabe a nada (V-ger-arr-m)" A EY III 197.<br />
"Ez gatz eta ez berakatz ez euki, ganora edo grazia gutxi izan. Zuk eztaukazu ez gatz eta ez berakatz" Elexp Berg.<br />
Baña <strong>bar</strong>riketaldi onek ez gatzik ez berakatzik ez dau euki-ta, azkenerako zerbait baño geiago gogaitu be egin<br />
gara. Eguzk LEItz 14.<br />
berakauten. v. KABUTAN (s.v. 2 kabu).<br />
berakazdun. "Berakazdun, provisto de ajo" A Morf 214.<br />
berakazki, <strong>bar</strong>akaiski (Lar). "Pampirolada, papirolada, salsa, <strong>bar</strong>atxurikia, <strong>bar</strong>akaiskia" Lar.<br />
berakaztxo, <strong>bar</strong>akaztxo (Lar). "Ajete, ajillo" Lar.<br />
beraki. "(Hb), mollement, avec lâcheté" Lh.<br />
- BELLAKI. (Forma con palat. expresiva). Blandamente, dulcemente. Baia Jesusek beiratan ztiolarik bellaki,<br />
erran zabein. Hual Mt 19, 26 (Samper benignidaderekin).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
834
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beraki. v. 1 belaiki.<br />
berakibelar. v. BEIRAKI-BELAR.<br />
berakiro, beraakiro (Lar). "Blandamente" Lar.<br />
berako. v. beherako.<br />
berakoi. "Concupiscencia, berakoija" Dgs-Lar 6.<br />
berakotan. v. KABUTAN (s.v. 2 kabu).<br />
? berakullora. v. ? <strong>bar</strong>akuilora.<br />
berala. v. berehala.<br />
beralde. Aparte. Horiek oro apart edo berhalde utzirik, beharrenera jarraikiten duzu. AR 128. Halaz<br />
Mezako Sakrifiziua oferitzen zizin betan gauza horien ororendako, eta bakoitzaren apart edo berhalde baten<br />
xoilki ofritu bailu bezala. Ib. 235.<br />
beralde. v. beheralde.<br />
beraldi, beraaldi (Lar, Añ). "Remojo" Lar y Añ. Cf. beratu.<br />
beraldi. v. beheraldi.<br />
beraldiko. v. berealdiko.<br />
beraldu. v. beheraldu.<br />
beran. "Cincel muy estrecho que se emplea para labrar ranuras o para trabajar en los interiores de las ranuras.<br />
Ori kanal <strong>bar</strong>ru-ori sakon daok eta beranakin artu biaok" SM EiTec1.<br />
beranda. v. <strong>bar</strong>anda.<br />
berandatu. v. berandutu.<br />
berandetsi. v. berantetsi.<br />
berandiar. v. berantiar.<br />
1 berandu (V, G, AN-ilzarb-olza; Ht VocGr, Lar, Añ, Dv), berant (AN-egüés, B, L, BN, S; SP, Urt I 383, Lar,<br />
Lecl, VocBN, Gèze, Hb ap. Lh, Dv, H). Ref.: Bon-Ond 171; A (berandu, berant); Lrq /beant/; Iz UrrAnz; Etxba<br />
Eib; Holmer ApuntV; Elexp Berg; Izeta BHizt2 (berant); Gte Erd 8, 22, 131, 280.<br />
Tr. Berandu es la forma propia de los textos vizcaínos y guipuzcoanos, y berant de los septentrionales y<br />
navarros, en los que tbn. se encuentra (generalmente en los antiguos) berandu-: Leiçarraga sólo usa berandua<br />
izan; en Axular aparece tanto berant como beranduraiño y berandu duzu; Tartas emplea berandia, y Pouvreau<br />
berant pero beranduan. Lizarraga de Elcano usa berant, berantago, berantegi, y por otro lado beranduraño. En<br />
DFrec hay 73 ejs. de berandu, meridionales, y 15 de berant, 11 de ellos septentrionales.<br />
I (Adv.). 1. Tarde, con retraso. v. 1 belu. Tr. Documentado desde Dechepare, es usado tanto al Norte como<br />
al Sur. [Amoriak] arnoak bano gaizkiago ordi diro persona; / Sarri estaka, berant laxa, hark hatzeman<br />
dezana. E 141. Berandu etzin eta gox jagi, / iruli sarri oean. Lazarraga 1196r. Edo berandu edo goxago / zuk<br />
bear nauzu kuradu. Ib. (B) 1179rb (v. GOIZ EDO BERANDU). Berand heldu dena. Volt 159 (tal vez por<br />
berant). Sarri edo berant ditu atzematen guztiak, / Ezen itzurtzeko dire bide guztiak hertsiak. EZ Man I 43.<br />
Baiña alferrik, probetxu gutitan, berant orhoitu zen. Ax 211 (V 142). Berant jina, gaizki etzina. O Pr 90. Hobe<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
835
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
da berant ezi ez iagoiti. Ib. 624. Bide hunetan, Philothea, gutiren <strong>bar</strong>renean zure faltak xuxendukotutzu, bainan<br />
afekzione xoillez berant erremediatuko itutzu, eta nekhez. SP Phil 106s. Bañan zu aspaldion zaren / On eder eta<br />
berria! / Nola hunen berant darotzut / Eman arima gustia! Gç 103. Batbedera adela onsa kofesatzera ordü<br />
honez, egon gabe berant, eta Bazkoko lehietrano. Bp II 43. Gutitan eta berant izanen dituzu haren argiak. Ch I<br />
14, 3. Luzero beillatzen dute, goiz iaikitzen dire, berant etziten. Ib. 25, 8. Zure arrazun gañen, edo adrezian<br />
haboro bermatzen bazira, eziez Jesü Kristen berthütiari zor düzün obedienzian, bekhanki eta berant zirate gizon<br />
argitü bat. Mst I 14, 3. Ara zen, nekez ta berandu bazen ere. Mb IArg I 175. Berandu elzen ta itsasten zaio bere<br />
egitekoari. Ib. 81. Ai Jauna: zugana onen berandu etorriaz damu det. Cb Eg III 292s. Pensamentuan nator,<br />
zerren dan berandu. Acto 110. Ez dakigu noiz hillen garen, ez non, ez nola, laster ala berant. Lg II 187.<br />
Zerbitzatuko zaitut, hanbatenaz leialtasun gehiagorekin, zenbatenaz berant hasi izatu bainaiz. Mih 15. Zure<br />
karitateari / Berant diot ihardetsi. Monho 82. Ene arimain éske dágo / beregana artzeagatík: / Jesus, arbez<br />
bérla bérla, / beránt dá berladaník. LE Kop 183. Adiuntzaz ta era onez, edo asierati gatxari bidera urten biar<br />
jakola; ezpabere berandu datozala osakarrijak. Mg PAb 124. Ipui onek dio, gazte uzu, natu txar, ta aziera<br />
gaiztokoak berandu, neke, ta askotan iñoiz ere ezi ezin dirala. VMg 86. Berandu joango gareala oera. Añ LoraS<br />
189. Aditu dezu eragotzi bear diezula zure umeai berandu etxeratzea. AA III 596. Kaltekor dela berant etzatea,<br />
berant jaikiko bada ere. Dh 56. Piestati berandu etxera juan dirialako. fB Olg 63. Berandu artian etxetik<br />
kanpora dabilzanak. Astar II 78. Hoin berant ezagutu eta hoin guti maitatu. JesBih 455. Erran dezogun ongi<br />
berant eman gaizkola eta gure izpiritua eta gure bihotza hartaz ongi berant okupatu direla. Jaur 347. Dendaria<br />
berant jiten / Arratsen goizik ützültzen. Etch 304. Berandu baña noizbait / duke ezagutzen / ortzak dijoazela /<br />
guztiak kamusten. It Fab 92. Gauza berant jinak / Llabur du bizia. Arch Fab 231. Establimendu zoin nahi / Bethi<br />
dathor berant eta dirau guti. Gy 151. David Hiriart seme, berant apheztua, / Legez eta eskaraz ezin ixildua. Hb<br />
Esk 146. Onekzero berandu zala, etorri zan gion aberats bat. (Mt 27, 57). Ur BOEg 1757. Baña Israeltarrak,<br />
berandu bederik, oroitu ziran. Lard 119. Eta oiek janaz batetik, eta aragi-gauza sendo, eta ardo gabe bestetik<br />
bizi ziran gizonak berandu zartzea eta erortzea, etzan zer miretsi. Ib. 8. Goiz ala berant joko nauen herioak, hori<br />
nik ezin erran. Dv LEd 160. Berant etzaten zen, arrosarioak eskuan bethi. Laph 191. Egun batean eta bestean<br />
beti onela zijoazen, goizean goiz asi, eta arratsean berandu geratuaz. Arr GB 126. Goizetik <strong>bar</strong>u, bazkari txarra,<br />
/ afari ona berandu. Xe 234. Jaungoikoak zerutik deutsa lagunketan, / Eta suerte ona datorrela nai noz / Ez<br />
dalako berandu beretzako iñoz. AB AmaE 421. Itxon dezala... Oraindik ezta berandu. Apaol 41. <strong>Bar</strong>ne hartan<br />
haritu zen othoitzean berant arte. Jnn SBi 66. Eta gü berant artino ezkira bizi arimaren bizitziaz. Ip Hil 33.<br />
Ostatuetan berant egoiteaz geroztik, hobe laiteke miletan Bezperetara sekulan ez ethortzea. Arb Igand 144.<br />
Bainan goiz ez bada berant, beren ahalaz onerat itzuli baitire. HU Aurp 153. Pekatu egiten dabe, euren esanak<br />
egiten ez dituezanak, berandu eta gogo txarragaz egiten dituezanak. Itz Azald 95.<br />
(s. XX). Berandu be bazala ta otz be begoala ta, arrañ piska bat be bageukala ta... asi giñan etxeruntz. Ag Kr<br />
89. Andre Joakina! gaur berandu dabil! Iraola 69. Damu det zerbait geiago eskatu eza, baño ezta oraindik<br />
berandu. Ag G 40. Neskatilleak, eskarrak egiñaz, itz-eta-itz adirazo eutson berandu eldu zala, edo besten<br />
bategana itxez lotuta aurkitxen zala. Kk Ab I 37. Hain berant hasirik zuela bere dolu guzia. <strong>Bar</strong>b Sup 63. Berant<br />
bazen berant, guardagoari emanxea hots. Ox 200. Soñekoa zarpilduta masustetan aurpegia ubelduta etxolara<br />
berandu biltzen nintzanean. Or Mi 25. Orma galanta ari zubela / etxera juan zan berandu. Tx B I 148. Berant<br />
afaldurik, akidurak loaletu zituen eta badoazi oherat. Zub 110. Ta ezagutu eben, baña zoritxarrez berandu, bere<br />
oldea ez egin gura ixattiarren il ixan yakela. Otx 93. Ain bide luzea egiteko berandu omen dala-ta. Ldi IL 40.<br />
Baña eguna apalduz zioan ta berandu zan. Ir YKBiz 209. Naiko berandu zan, ba, bazkaltzeko. TAg Uzt 159.<br />
Baiño orain, berandu zan ezti egiteko. Etxde JJ 61. <strong>Bar</strong>kamen-eskeka berandu agertua gatik. Mde Pr 98.<br />
Berandu maitatu du Iainkoa. Or Aitork 276. Egun artan berandu zebillen Poli kaiean. Anab Poli 23. "Sacré<br />
Cœur"eko malladian izan nintzan arratsean, eta biziro egoki gelditu an berandu arte. Txill Let 132. Noian<br />
etxera berandu dalako. Erkiag Arran 48. Tamala da, Damaso, hain berant etortea. Arti Ipuin 83. Ezaun duzu,<br />
bai, berandu etxeratzen zarela gauetan. Izeta DirG 104. Ongi dago; oraino ezta berant. Ib. 59. Berandu esnatu,<br />
berandu jakin ezkontza-bideak nola ziran, eta berandu utzi nere apaizetarako ikasaldiak. NEtx LBB 87. Mundu<br />
onetan ez du balio / akordatziak berandu. Uzt Sas 209.<br />
v. tbn. DurPl 75. Sor <strong>Bar</strong> 33. Zab Gabon 42. Urruz Urz 46. Ill Pill 29. EusJok 53. Inza Azalp 116. ArgiDL 26.<br />
Alz Ram 58. Lab EEguna 80. Lek EunD 17. EA OlBe 66. JAIraz Bizia 100. Bilbao IpuiB 209. SM Zirik 24.<br />
BEnb NereA 172. And AUzta 144. Osk Kurl 190. Ibiñ Virgil 99. Alzola Atalak 57.<br />
2. Espaciadamente, de tarde en tarde. Cf. BERANDUENA. --Zeinbat denpora bear da egiteko? --Sarri<br />
konfesetan danendako gitxiago, berandu konfesetan danendako baño. Arz 51.<br />
II (Adj.). (Lecl), berant (L, B; SP, H). Ref.: A (beranta); Izeta BHizt2 (beranta). Tardío; retrasado; tardo.<br />
"Beranta, tardif, tard. Bere eginbidetan alfer eta beranta, fainéant et tardif à son devoir" SP. "Berandua, tardif"<br />
Lecl. "(Adj.), tardif, lent" H. "Tardío" A. "Tardío. Aza berantak landatu tugu" Izeta BHizt2. "Beranta beti<br />
berant" Ib. v. berantiar, berankor, BERANDUKO. O gizon egin-bidera alfer eta beranta, / Iabearen<br />
laudatzera ez aizela marranta. EZ Man II 17. Goidelen ondotik beste inbasorerik ere sartu da Irlandan,<br />
Germanak etorri baino aitzinago; inbasore berant horietarik zenbait p-keltak zirela dirudi. Mde Pr 222.<br />
Bestelan ez zatekeen hain beratx ibiliko, bakar beranta, karrika huts eta beltz horietan. Ib. 162.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
836
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"Gau-beranduan (V, G, AN), en las últimas horas de la noche. Goiz-beranduan (V, G, AN), goiz-ondoan (Lain),<br />
a media mañana" A. "Gaiberantean (Sc), gauberantean (L, BN), en las últimas horas de la noche. Goizberantean<br />
(L, BN, S), a media mañana" Ib. (cf. gois beranduba (JJMg BasEsc)). "Gai berantean jin zen (BNarb,<br />
S), [...] gau beranduan (AN-gip)" Gte Erd 131. Tr. Documentado sólo en textos meridionales; sin casos<br />
locales de declinación lo emplean algunos autores modernos. Eta gau beranduraño kanpoan gelditzea, bere<br />
gurasoen edo familiaren sentimentu andiarekin. Gco II 60. Atzo goiz beranduban / Donostiko erriyan /<br />
ekusgarririk asko / zan plaza berriyan. Echag 48. Arratsalde beranduan, Malentxo aitonarekiñ atarian zegoala<br />
jakinda [...] Zabaletako beitegian sartu zan. Ag G 272. Amaika bidar gau beranduan uritik bota zituen<br />
nekazariak asi oi ziran Lokatzan, beranduago, enbidoka ta ordagoka! Ib. 324s. Arrats-beranduan, illun kozkortu<br />
ondoan, Yesus bakarrik zegon legorrean. Ir YKBiz 213. Zeruko Giltzari dogunaren bezpera edo aintzintiko<br />
egunaren goiza zan, goiz berandua. Eguerdi aldea zala esatezkero, zuzenago ausaz. Erkiag Arran 23. Gau<br />
beranduan egiñagaitik / ikaratzeko zantzuak, / zer egin leike egun argitan / ibilli ezin dan atsuak? BEnb NereA<br />
210. Gau beranduan beren ordua / ondo aukeratzen dute, / Atari zakur gogorrengatik / ajola gutxi zaiote.<br />
Basarri 114. Biaramonean, goiz berandu baiño leen. Erkiag BatB 64. Arrats berandu batean. Ib. 106. Goiz<br />
erdian nai goiz beranduan. Ib. 25. Eta gau beranduan etxeratzen zenean, erosigabeko ianariz maia betetzen<br />
zuen. Ibiñ Virgil 110. Gau berantari iges egitea oroitzeke. Ib. 56.<br />
Gabeko belubak ekarriko dau gois beranduba, ta salto, ta danziak bijaamonerako alper usaiña. JJMg BasEsc<br />
114.<br />
III (Sust.). 1. Hora tardía. Eta ori edozein ordu ta denporetan; zerren Jangoikoagan ez da ordu txarrik, ez<br />
da berandurik, ez aldi gaistorik munduko jenteen artean legez. Añ GGero 301.<br />
2. berant (Hb ap. Lh), beant, behant. Tardanza, retraso. Banakien egun eta oren bakhar baten beraren<br />
berantak galtzen ahal gintuela. Prop 1888, 242. Bulegorat noizpeit agertu zelarik Sabuquy, beranta eta<br />
lagunaren galtzea nola xuritu zituen Harriet brigadierarekin, hori ez nakike. Ox 198. Helduko zen hirur orenen<br />
berantarekin. Ib. 197. Berantak lotsatua bainiz, biltzen dut besotik ene laguna sahetserat, eta abiatzen gira<br />
karraskan, gizonaren beha egon gabe. JE Ber 51. --Aizina duzu, aizina, gaixo Maiana! --Beranta ba, izaitekotz!<br />
Ez dakizu Mayi lagundu behar dutala beztitzen? Lf Murtuts 52. Odol-bataioa nai du; berantak dauka larri. Or<br />
Poem 545. Beranta bil beldur bazira. JEtchep 83. Arri mandoa!... Arri hunat!... Orai segurrik behanta diauk!<br />
GAlm 1960, 16. Horrek ekharri du bi orenen beanta, aratsaldeko bi orenak hurbil denak bururatu orduko. Herr<br />
18-4-1963, 2.<br />
- AHALIK BERANDUENA, AHALIK (ETA) BERANTENA. "Au-plûtard, ahalik beranduena" Ht VocGr 330.<br />
"Ahalik beranduena, le plus tard possible" Dv. Purga ezin bertzez, eri zarenean, premia duzunean hartzen<br />
duzu: eta orduan ere ahalik eta gutiena, eta berantena. Ax 255 (V 171). Lanean hari behar denean, ahalik<br />
berantena lotzen baitgaizko. He Gudu 120. Bainan beharra gaihendurik, azala khentzen baduzu, ahalik<br />
berantena egizu. Dv Lab 371.<br />
- BERANDU ABARREAN. "Berandu a<strong>bar</strong>rian, berandu, ordua pasa eta gero.... --Izan ziñan batzarrian? --Bai,<br />
berandu a<strong>bar</strong>rian baiña izan nitzan" Elexp Berg.<br />
- BERANDUAGO, BERANTAGO (S, R-uzt; Dv, A). Ref.: Lrq; Iz R 394. Después, más tarde, posteriormente.<br />
"Plus tard" Dv y Lrq. "Más tarde" A. "Berantágo, más tarde" Iz R 394. v. GEROAGO. Franko bezütian ezi<br />
sortzepenaren legarrak dirade dütügün min güziak ta herioa zorren pakazalia, batzütan lehenago, berzetan<br />
berantago. Egiat 239. Esperánza kunplibedi, / ez espéra berantágo. LE Kop 213. Badira gazte guraso onen<br />
umeak, ondo aziak, doktrina ederki dakitenak zortzigarren urterako, oek komulgatu bear dute. Beste batzuek<br />
dira beranduago ere doktrina ez dakitenak. Mg CC 214. Eta sartzen dana goizago edo beranduago loitua<br />
geratuko da. AA III 567. Etxia urrinago daukeenak, urteten dabee, oidanez, leenago plazati. Urraago<br />
daukeenak, berandubago. fB Olg 72. Idortzekotzat, lore bethean ebaki nahi du, eta ez berantago. Dv Lab 96.<br />
Berantago Jainkoak manatu zion Abrahami har zezala Isaak. Jnn SBi 6. Berantago hamabigerren mentian Besta<br />
horren zelebratzen hasi ziren Angleterran, Franzian, Españan eta Italietan. Ip Hil 17. Txili, ori beranduago; ez<br />
esan ori orain. A BeinB 60. Edo ez bagra eltan xuntatra, berantago oilten dazkad al dokedan obekienaz. Mdg<br />
142. Lehenikan Orriagako abadea izana zen [...]. Berantago Erromarat joan zen, eta han ere kargu haundienak<br />
ukan zituen. Zub 46. Ortan nagonean, gogo dutena ekarriazi nai dut, eta olako berela datorkit, beste olako<br />
berantago, gordagu izkutuagotik letozen gisan. Or Aitork 253. Berantago Frankua zen / herri orotan hedatzen.<br />
Casve SGrazi 128. Beranduago erdietsi zuen [gizonak], nekazaritza eta abelzaintza sortu ondoren batez ere,<br />
lanbide bereziak hautatzeko astia. MIH 285.<br />
(Con término de comparación explícito, o con cuantificador). "30 segundo beranduago (V-m, G-azp),<br />
berantago (BN-arb), 30 segundo geroago (V-arr-m)" Gte Erd 279s. Apirillaren ogei ta bosta bañan<br />
berandubago. Sor <strong>Bar</strong> 70. Zortzi egun berantago [...] urkhatu zuten. Elsb Fram 79. Billaldira besteak baño<br />
beranduago eldu zan atsotxu batek. Ag Kr 134. Ordulauren beranduago eldu izan bazan Bermeoko txalupea,<br />
danak ittoko zirean. Echta Jos 92. Hanitzez berantago egina izan omen du aitzinalde hura, dena ere ez<br />
garaitikoari eman zen molde beretan. JE Ber 22. Burdinori-aldia berriz bosteun urtez beranduago asi eta milla<br />
urtean iraun zuan. JMB ELG 63. Esaiozu, datorren ostegunean, toki ontantxe bertan, illun-aurrean, itxogingo<br />
diodala; baña ez dedilla etorri iñolaz ere zortzirak baño beranduago. TAg Uzt 254. Egun batzuek beranduago,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
837
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berak eziñ antz eman zion nolatan ill ez zan. JAIraz Bizia 58. Beren hizkuntzan dute Irlandarrek kultura hori<br />
mintzerazi nahi ukan, Europako erresuma erran delako "argituek" asko berantago segitu behar zuten bide bat<br />
horrela erakusten zutelarik. Mde Pr 226. Handik askoz, askoz beranduago, laztantze hori amaitu zuenean. Mde<br />
HaurB 73. Andik eta ordu batzuetara beranduago, Kosepantoñineko txalupetxean ba-zan autua ta berbotsa<br />
baiño etzana. Erkiag Arran 29. Andre karraxiak eta tranbearen frenu negarrak geroxiago etorri ziran; askoz<br />
beranduago ez, bañan geroxeago. Ugalde Iltz 53. Urthe asko beranduago "aspaldia" gogoratzen digunean. Osk<br />
Kurl 81. Behar zen hil hura baino hogoita-hamalau urte berantago, 1586 urtean. Ardoy SFran 57. Frantses<br />
baino hogoita hamalau urte berantago. Ib. 148. Ba ote zen, ordea, orduan eta puska bat beranduago, frankista<br />
ez zen Diputaziorik? MEIG I 255. Oihenartek, berriz, ehunka urtez beranduago Arana Goirik egin zuen gisan,<br />
bere legeak sartu nahi ditu. MEIG IV 118.<br />
(Con zenbat eta o en construcción equivalente). Berandurik berandura baño konfesetan eztanari, guztiz<br />
astun, eta garratz egiten jaka konfesetia, eta zenbat eta berandubago, ainbat eta astunago. Astar II 222. Xara<br />
berantago eta aphalago helduko da. Dv Lab 370. Zenbait kristauk zerua bezala; hara joan nahi, baina zenbat<br />
eta beranduago, hobe. MIH 363.<br />
Más tarde (de lo habitual, de lo debido, de lo convenido, etc.). Jaiki bortz orenetan, non edo osasun<br />
eskasak, edo arduran baino berantago etzan izanak, edo bertze zenbait arrazoin onek eztuen pixka bat berantarazten.<br />
Dh 48. Segurago da hori, bainan arbola gibelatzen da; berantago heltzen da gero. Dv Lab 380.<br />
Eguzkiak kemen gutxiago idukitzeaz gañera, bere irteera beranduago eta sarrera goizago egiten zituen. Arr GB<br />
61. Biurtu zan bere etxera, bearbada zerbait beranduago beste egunetan baño. Itz Azald 90. Itz Azald 90. Iñoiz<br />
baño beranduago jagi zan egun atan. Ag Kr 201. Afalondoa luzatzen dute / oi dan baiño berantago. Or Eus 94.<br />
Ba, beranduago apaldu bearra ere egokitzen duk makiña bat aldiz. Etxde JJ 6. Gabian amarrak edo amaikak<br />
aldera, sarritan beranduago ere bai. Ib. 88. Goiz-aldean bestetan baño beranduago argitu. Anab Poli 60.<br />
Aurrez-aurre bildu giñanean, bearnetarrak ordu erdi batez beranduago zetozela bota zien. Anab Aprika 82.<br />
(Todavía) más tarde. Beránt áski dá, ta ez útzi / ez nazála berantágo, / ezi ez iltzeas iltzen nágo. LE Kop<br />
214. Nagusia berandu jaikitzen zan, / beranduago morroia. Urruz Urz 36. --Ai amalau legua! Zuk dituzu kulpak.<br />
Ez gera beñere alleatuko, burnizko bidian ez jartzeko seta orrekin. --Bai; lepo ezurra austeko eta berandubago<br />
alleatzeko. Sor AuOst 73. Amaika bidar gau beranduan uritik bota zituen nekazariak asi oi ziran Lokatzan,<br />
beranduago, enbidoka ta ordagoka. Ag G 324.<br />
- BERANDUAGOKO. Posterior, más tardío. Zein hizkuntzatan agertu dira gure antzinako eta beranduagoko<br />
balentriak zabaldu zituzten irakurgaiak. MEIG IV 125. Iruñean, Iruñeko eta a<strong>bar</strong>, baita Iruñea ere, beraz,<br />
askozaz beranduagokoak dira. MEIG VII 114.<br />
- BERANDUAGORA, BERANTAGORA (H). "Au plus tard" H. Ikasi bear da ipui onekin ebakitzen auziak<br />
mugonez, beranduagora larga gabe. VMg 5.<br />
- BERANT-AIRE. a) (Adv.). Bastante tarde. Berant aire apeztua zen. Zerb Azk 79. Errak, berant aire nuk<br />
jada. Larz Iru 70. b) (Sust.). Tardanza, retraso. v. supra (III, 2). Huna zerbeit orai bere berant-airea<br />
<strong>bar</strong>katuko diozuena: egiari zor zaio hedatzea. Zerb Azk 32.<br />
- BERANDUA IZAN (V-gip; Dv, H), BERANTA IZAN (L, BN, S, R; Gèze, H). Ref.: A (beranta); Elexp Berg.<br />
(Intrans., en 3.ª pers. sing.). Ser tarde. "Berandua izanen da ethorri gareneko, il sera tard quand nous serons<br />
arrivés" Dv. "Berandua da, beranta da, il est tard" H. "Berandua da ta banoia etxera" Elexp Berg. Desertu<br />
duk lekhu haur, eta ia berandua duk. Lç Mc 6, 35 (TB, HeH berandua, Ker, IBe berandu; Ol beranduxe). Eta ia<br />
berandua zela ilkhi zedin Bethaniarát hamabiekin. Ib. 11, 11. Bena berandia zen, zeren urak elkhargana<br />
bildurik, Pharaon, eta haren jendiak oro erran den bezala galdu, eta peritu ziren. Tt Onsa 32. Berandua da anitz<br />
xardukitzeko. SermAN 7. Berandua ere baitzen. He Mc 6, 35. Dizipuluek, ikhusirik berandua zela, erran zioten<br />
bere nausiari. Lg II 162. Arratsaldeko bata zan / eta berandua, / andreak ur billa joan / oi ziran ordua. It Fab<br />
235. --Ze! Bai al dijua orrenbesterekiñ? --Bai, beranduba da. Sor <strong>Bar</strong> 38. Berandua dek neri emateko / obispo<br />
nonbramentua. In SM Zirik 99. Lehen bai lehen jaustekotan haatik gure ahamenaren jateko, ezen ahulduak gira<br />
guziak eta beranta ditake. JE Ber 24. Larunbat aratsa. Etzen beranta, ilhun izanik ere. JEtchep 110.<br />
Othuruntzaren ondotik, ordukotz beranta, san Josepek antolatu zituen estalki batzu Andredena Mariarentzat.<br />
Jnn SBi 11.<br />
- BERANDUAN (V-gip, L; H), BERANTEAN (S; Dv, H; -tin S). Ref.: Lh; Lrq; Elxp Berg. "Berantean, dans le<br />
tard, c.-à-d., à une heure, à une saison tardive" Dv. "Beranduan, berantean ethorri zare, vous êtes venu tard, à<br />
une heure avancée" H. "Berantin, sur le tard" Lrq. "Atzo, beranduan, zarata batzuk entzun zien" Elexp Berg.<br />
"Orri beranduan ibiltzia gustatze jako" Ib. Bizkitartean kalte espirituala ahantzten zaiku, eta nekhez,<br />
beranduan ere, bihurtzen gare gure gana. SP Imit III 44, 2. O aspaldiko edertasuna, nolatan horrein beranduan<br />
ezagutu zaitut? SP Phil 506. Gizonak nahi luke sinhets arazi eztena badela, baina, miserable elgerra, berandian<br />
ikhusiko du, ordu eztenian, dena ere eztela. Tt Onsa 100. Eta galtze espiritual bat ahaztera eizten dizü,<br />
berantian ere bortxa orhitmentxala jiten delarik. Mst III 44, 2. Goizean joaten gera tabernara / eta arratsean<br />
beranduan etxera / gerok joaten gera. Izt Po 108. Irus berantian ohartzen bagira! Ip Imit III 44, 2. Beretako bat,<br />
atsedeteko ustean txit beranduan bere etxera biurtu zan. Arr May 56. Nigana allegatu zan / gaubaz beranduban.<br />
AzpPr 43. <strong>Bar</strong>t arratsean berandun / etxera nekez jo gendun. JanEd II 58 (ib. 56 <strong>bar</strong>tarratsian beranduan). Gure<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
838
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Azaroa Abenduan, / goiz bear ta beranduan. Muj PAm 62. Oihan-bidean ergelen bat / oihuz dihoa berantean.<br />
Mde Po 77. Goizian izarrakaz / lanari oratu, / gaubian beranduan / ondiño jarraitu. BEnb NereA 124. Berebat<br />
badakit besteek erabat beranduan edaten dutena. Zait Plat 107.<br />
- BERANDU HANDI, BERANT HANDI (Dv). "Berant handi zen ordukotz, il était bien tard pour lors" Dv.<br />
- BERANDU HANDIAN. "Berandu handian ethorri, fort tard venu, il a tardé à venir" SP. Cf. BERANDUAN.<br />
- BERANDU BATEAN. Tarde. Gabian berandu batian sartu zan tabernan bezero onenetariko bat. SM Zirik<br />
17. Jo eban etxerutz berandu batian. Ib. 61.<br />
- BERANDU-BELDUR. Berandu-beldurrak al zaramate? "¿Os acosa el temor de llegar a deshora?". Ldi IL<br />
130.<br />
- BERANDUEGI (berandugi V-gip, AN-ulz), BERANTEGI. Demasiado tarde. "Berándugi, berandugí" Iz Ulz.<br />
"Berandugi, demasiado tarde" Elexp Berg. Zeren berantegi bihurtzen zaren orazione egitera. SP Imit III 30,<br />
1. Berantegi ezagutu aut, / Enganagarri mundua! Gç 162. Kofesatu behar da muga onez, eta ez berantegi egon<br />
behar bertze sakramenduak errezibitu gabe. CatLav 352 (V 171). Deüsek ere eztizü zelüko konsolazionia hala<br />
trebükatzen, nula berantegi orazionialat ützültziak. Mst III 30, 1. Helik ezagutu zuen, berantegi balin bazen ere.<br />
Lg I 253. Berantegi hatzemana, / Robespierre kruela / Gillotinan da finatu. Monho 64. Zein beránt onetsidúten!<br />
/ Ai Jesus, berantegí. LE Kop 183. Berantegi yaiki, goizegi ohera. Gy 204. Berantegi da orai soals horan<br />
sartzeko. Dv Lab 221. Erranen diote beraz, berantegi dela bide onerat itzultzeko. Jnn SBi 95. Urruñarrak,<br />
berantegi jakinik, ezin etorri dire. HU Zez 160. Berantegi helduko zelako beldurrarekin. <strong>Bar</strong>b Sup 39. Abiatü<br />
ziren bena berantegi. Const 31. Ez da goizegi, baño ez beranduegi ere! Or Mi 105. Ez ete-zabiltzate beranduegi?<br />
TAg Uzt 141. Berantegi heldu zira; Marianne gaixoa Jainkoa baitan pausatu da! Lf Murtuts 34. Eta abagunea<br />
etorri zenean, beranduegi zen. Mde HaurB 34. Beranduegi datorkit damua. Txill Let 141. Ez duk oraino<br />
berantegi. JEtchep 74. Beranduegi konturatu zan Nikanor. Erkiag BatB 59.<br />
v. tbn. Zait Sof 142. Ugalde Iltz 14. Lab SuEm 182. Berantegi: Mih 14. Egiat 245. Arch Fab 155. CatJauf 15.<br />
Zub 50. JE Ber 20. Or Aitork 227. Larz Iru 118. Ardoy SFran 90.<br />
(Beranduegia izan). Beranduegia ez balitz, erran nezakezu orai. Bego biharko. Dv Lab 90. Beranduegia<br />
dela zehetasun hortan sartzeko. Ib. 58.<br />
- BERANDUEGIKO, BERANTEGIKO. Tardío, que llega demasiado tarde. Hordikeria madarikatu hori [...],<br />
hobe luke miletan, berantegiko erretretaren esperantza baino. HU Zez 204. Bai, burugabe jokatu naiz, egia!<br />
Baña beranduegiko gauza da, lengo utsegiteak orain zuzendu nai izatea. TAg Uzt 125.<br />
- BERANDU EGIN. Atardecer, hacerse tarde. Azkenean berandu egin zan, gaua heldu, ta agur esan zieten<br />
azkeneko etxekoei. Osk Kurl 59. Oso berandu egin zanean. Ker Mc 6, 35 (IBk, IBe berandutu).<br />
- BERANTEGIZ. Pensando que es demasiado tarde. Ahanzten dugu erraitea, sendatu zenetik hamabortz bat<br />
egun lehenago, Moynac medikuak igorria zuela Baionako ospitaletik etxerat, deus onik egiteko berantegiz. HU<br />
Aurp 187.<br />
- BERANDUEN (Dv), BERANTEN (Dv, A). "Beranten, le plus tard" Dv. "Beranduen, le plus tardif" Ib. "Lo<br />
más tarde" A.<br />
(Con ere). "Beranduen be, iruretan etorriko da (V-gip)" Gte Erd 280.<br />
- BERANDUENA, BERANTENA. a) Lo más espaciadamente. Cf. supra (I, 2). Ore Kreazalia errezebi ezak<br />
berantena bazkoz ümilki. FPrS 15 (tbn. Bp I 47, CatS 7). Urthian behin Bazkokari berantena Jaun Erretorari,<br />
edo haren lekhükoer, edo hari permisione galthatürik, beste kofesor bati kofesatü eztatianak. Bp I 109.<br />
b) "(A) más tardar, beranduena, beluena" Lar. Daigun aprilian edo maiatzian berantena, akabaten da<br />
pakatiaz zor guziua. Mdg 138.<br />
- BERANDUENA JOTA ERE. Como muy tarde. "Beranduena jota ere, iruretako emen izango da (G-azp)" Gte<br />
Erd 280.<br />
- BERANDUENAZ. v. BERANDUENEZ.<br />
- BERANTEN BERANTENA. Como muy tarde, a más tardar. Gomendatzen zankolarik othoi beranten<br />
berantena oren baten buruko etxen izan zadin. <strong>Bar</strong>b GH 1930, 176.<br />
- BERANDUENEAN, BERANTENEAN (-nin S). "Berantenean (Hb), au plus tard" Lh. "Au plus tard" Lrq s.v.<br />
berant.<br />
- BERANDUENETIK, BERANTENETIK (Hb ap. Lh). "Du plus tard" Lh.<br />
- BERANDUENEZ, BERANDUENAZ (H), BERANTENEZ (BN-arb), BERANTENAZ. Como muy tarde. "Au<br />
plus tard" H. "Berantenez zortzi orenak ukanen ditu (BN-arb)" Gte Erd 280. Bere nahikara guzien bururat<br />
heltzen badire ere, berantenaz hiltzearekin batean; eta batzutan, oi, zein laster, guziak galdu beharko dituzte. Dh<br />
200. Haren ondotik, gaztenaz ase; gero, bederatzietako oherat, berantenaz. JE Bur 76. Urteroko artikulu-epaia<br />
beranduenez Garagarrillaren azkenerako eman bear da. Ldi IL 99. <strong>Euskal</strong>dunek beren lehenbiziko maileguak<br />
berantenaz egin zituztela XVI garren mende erditsutan. Lf in Casve SGrazi 10.<br />
(Con ere). Eta berantenaz ere biziarekin akhabatzen da. Jaur 144.<br />
- BERANTENIK. En último lugar, más tardíamente. Hurbildu ziren berantenik ethorriak, eta izan zuten<br />
kornadu bana. Lg II 196.<br />
- BERANDU IZAN. (Con aux. trans.). Ser tarde (para alguien). Bada ez, ez, berandu duzu, alfer mintzo zara,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
839
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
orai ene aldia da, lehen zurea zen bezala. Ax 212 (V 142). Igarri ezketio / berandu dodala, / artu ditudan<br />
arrañak / dakardaz portura. DurPl 75. Biar goizetik jaiki bearra naiz, berandu ere badegu ta Jainkoak dizutela<br />
gau on bat. A Ardi 41. Ixteben, esaiok etortzeko; berandu dugula. Lek EunD 46. Oitamar urte dituelarik /<br />
mutillak nai du ezkondu, / sasoi onian arkitutzen da, / oraindik ez du berandu. Uzt Sas 188.<br />
- BERANDUKO (V-gip ap. Elexp Berg; Dv), BERANTEKO (Dv; berantko Foix ap. Lh). "Beranduko, tardif"<br />
Dv. "Beranteko, tardif, qui vient tard" Ib. "Tardío. Dícese sobre todo de aquellas frutas y hortalizas que dan el<br />
fruto tardíamente. Aurten beranduko kipulaik eztou sartu" Elexp Berg. "Patata-saill ori goizaokua ala<br />
berandukua da?" Ib. "Badakizu beranduko lanak zelakuak izaten dien" Ib. "Emakumea urtetan aurrera doala<br />
izandako haurraz ere berandukoa dela entzun izan da" Ib. Beranteko xitoetarik ez da begiratzeko. Dv Lab<br />
289. Eta egin zen beranteko umeak zirela Labanenak, eta goixtiarrak Jakobenak. "Ea quae erant serotina". Dv<br />
Gen 30, 42 (Urt ardiak berankor zirenean). Gertau ziranak gertau ezkero on guztiak berandukoak izango ziran.<br />
Ag AL 93. Tokika nekazariak zer egin badaki; / ta ala beranduko ordez ereiten goiz-azi. Or Eus 45. Ai nere<br />
beranduko poza! Or Aitork 38. Zer dala-ta asmau eban gizur ori? Eure beranduko etorrera tapatziarren seguru.<br />
SM Zirik 28. Gure hasierak berandukoak izan ohi dira guztiok dakigunez. MEIG VII 28.<br />
- BERANDU-MARKOL. "Berandu-markola (G-to), especie de castaña" A. Ez al dira [Gure<br />
euskaltzaletasunaren enborraren igaliak] berandu-markolak eta arberak izango, irunako eta i<strong>bar</strong>beltzak baizik.<br />
Zait ES 1954 (11-12), 202.<br />
- BERANDURA (V-ger), BERANTERA (H). "Berantera uztea, igortzea, luzatzea, laisser, renvoyer, à tard" H.<br />
"Ez gero berandura begira egon, luego no esperes a (que se haga) tarde" (V-ger) A Morf 495.<br />
- BARENDURA GABE. Pronto, sin demora. Izango aal-da berandura-gabe <strong>Euskal</strong>-Errian ots aundiko ta<br />
euskaldun on guziek ezaguna. Ldi IL 142. Leenbizi egin ditzagun gure bazkide, ta gero, berandura-gabe,<br />
etorriko gatzaie berriro egunkariarekikoa eskatuz. Ib. 153.<br />
- BERANDURAINO (SP, Urt I 126, H). Hasta tarde. "Etzaika beranduraino sinhesterik emaiten [...] (Ax)" H. <br />
Iguzkiak arrazoiñarekin erran ahal diazaio beranduraiño ohean datzanari: zer aratza hor alfer-nagia? Ax 34<br />
(V 21). Baña leku emateuntének ain beranduráño dúte kulpa yágo. LE Prog 112. Nola goiz etxeratzen, zerori<br />
umeen kontu gabe beranduraño tabernan bazaude? AA III 380.<br />
- BERANDURIK BERANDU. De tarde en tarde. Onetan erorten dira berandurik berandu esamina azaleko<br />
arin ta beingo batekin konfesatzen diran bekatari batzuek. Mg CC 167.<br />
- BERANDUTIK BERANDURA (Dv, H), BERANDURIK BERANDURA. De tarde en tarde. "Berandutik<br />
berandura Jaun andia artzea (Mb), communier de loin en loin (lit. de tard en tard)" Dv. "De fois à autre, de<br />
temps en temps (de tarde en tarde esp.) (Astar)" H. Zeren kontent arkitzen diran beren bekatuaren loan ta<br />
ibiller makurrean ta, konfesatzen badira, konfesatzen diran bakan-bakan ta berandutik berandura ta orregatik<br />
gaizki. Mb IArg I 244. Zenbat izango dira onelako asmo garbirik gabe Jaunaren maiean jartzen diranak?<br />
Zenbat bortxaz, gogoaren kontra, eta berandutik berandura artzen duenak? AA I 451. Baña zer egingo dau<br />
berandurik berandura baño konfesetan eztanak, eta komulgadu baga daguanak? Astar II 151.<br />
- BERANDUXEAGO, BERANTXEAGO. v. s.v. berantxe.<br />
- GOIZ EDO BERANDU. v. goiz.<br />
2 berandu (Lar, Añ, Hb ap. Lh, H; -zea Lecl), berantu (BN, S; Lar, VocS 143, VocBN, Dv). Ref.: Lh; Lrq<br />
(berant).<br />
Tr. Atestiguado desde Leiçarraga en septentrionales y navarros; se encuentra tbn. en Lazarraga<br />
(berantzakarik) y Refranes y Sentencias, además de en algunos textos guipuzcoanos, como las cartas de Andoain<br />
de principios del siglo XIX, Uriarte u Orixe. Hallamos ejs. seguros del part. berantu en Leiçarraga (-thu), la<br />
pastoral Mustafa, Archu, Orixe, J. B. Etchepare y Arradoy. En los textos septentrionales la forma del radical es<br />
berant.<br />
1. Tardar, retrasarse. "Tardar, beran, berandu, belutu, con las terminaciones del neutro, v.g. yo tardo, tardas,<br />
berantzen naiz, zera, belutzen naiz; y también del activo, berantzen det, dezu" Lar. "Demorar, tardar, beranzatu,<br />
berantu, belutetu" Ib. "Tarder" VocS, Lecl, Dv, Lrq. "Tardare, tarder" Dv. "Tarder. Ez berant, ne tardez pas [...].<br />
Eztugu berandu, nous n'avons pas tardé. Berantzen naiz, je suis en retard" H. "S'attarder" Lh. v. berandutu.<br />
Tr. Usado gralmente. con aux. trans.; en un ej. de Lizarraga, en Orixe y en Mirande aparece con intrans. (cf.<br />
infra los ejs. con aux. intrans. bipersonal de RS y Uriarte). Eta miresten zuen nola hark hanbat beranzen zuen<br />
tenplean. Lç Lc 1, 21. Ethorteko dena ethorriren da, eta eztu beranthuren. Lç He 10, 37. Mundu behere hunetan<br />
/ eztu zeren berandu, / ezen Aitaren manuak / obretan eman ditu. EZ Noel 114. Noiz artean duzu bada, / Iaun<br />
ona, beranduko? "Sed tu, Domine, usquequo?" (Ps 6, 4). EZ Eliç 303. Konberti zaitezi, bekhatutarik iltki zaitezi;<br />
eta eztezazula berant, eztezazula egunetik egunera luzat. Ax 76 (V 51). Zeren desira handi batekin, gure<br />
penitentziaren eta konbertitzearen beha baitaude, eta berantzeaz damu hartzen baitute. Ib. 556 (V 356). Noiz<br />
arteraiño ene Iaunak beranduko du ene ganat ethorri gabe! Ch III 21, 4. Ethorri beharra dena ethorriko da, eta<br />
ez du beranduko. He He 10, 37 (TB, Dv ez du beranduko; IBk ez du luzatuko). Nola heien arabera<br />
Salbatzailleak berantzen baitzuen, manatu zioten haren berri ahal zakiten guziei errateaz non zen. Lg II 207.<br />
Baldin beren txurrerias pribatzen bada artzetik estado bear zuena, edo notableki berantzen bada (118). LE-Ir.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
840
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Baña berantzen zuéla iduriturik, etzúte amak ta anáiak pazienziarik esperátzeko orduráño. LE JMSB 515.<br />
Badakizu ene aitak egunak khondatzen dituela; eta egun bat gehiago berantzen balinbadut, haren arima<br />
atsekabetan jarriko da. Dv Tob 9, 4. Eta nola esposoak berantzen baitzuen, asi ziren kuluskan, eta loakartu<br />
ziren denak. Echn Mt 25, 5. Ordua da ta zerbait berantuz / ikusten dituzu urbiltzen. "Con un tanto de retraso".<br />
Or Eus 395. Jaun esposak berantzen baitzuen. Leon Mt 25, 5. Herioa [...], biktimaren zoriaren arabera edo,<br />
segurkiago, borreruak ukan dituen ixilikako aginduen arabera berantzen da. Mde Pr 76s. Otoitz egin nai nere<br />
alde nere lorrez berantzen naizanean. "Quantum retarder pondere meo". Or Aitork 247. Beraz orai berean<br />
goazen, sobera berantu gabe. JEtchep 85. Egia erran, lur lerrakor hortan nahiago zuen Frantsesek ez sobera<br />
berantu, urrunago baitzuen gogoa. Ardoy SFran 185.<br />
(Con -tzera(t)). Tardar en. "Tarder, retarder. Berandu dut zure ikustera, j'ai tardé à vous voir" SP. "Berandu du<br />
ethortera, il a tardé à venir" Ib. Eta nola sposoak ethortera beranzen baitzuen, guziak logale zitezen, eta loak<br />
har zitzan. Lç Mt 25, 5 (Ur berandutu, Dv, Ol luzatu). Othoizten zutela ez lezan beránt hetarano ethortera. Lç<br />
Act 9, 38. Konfesio egitera eztugula berandu. EZ Man I 21. Zeru lurrak ditu Iaunak / betan iharrosiko, / orduan<br />
eztu iaustera / hañitzik beranduko. EZ Noel 31. Eztezazula berant ene bisitatzera. SP Imit III 3, 7 (Ch luza, Mst<br />
lüza). Noiz ere ezpaitu berantzen bertzeri <strong>bar</strong>khazino eskatzera. SP Imit I 24, 2. Ezen zenbatenaz berantzenago<br />
baitugu hari kontra egiterat, hanbatenaz flakatzen gare gehiago. Ch I 13, 5. Eta hala ez du berantzen Jaunak<br />
bere agindua konplitzerat. He 2 Petr 3, 9. Haxe honen altxatzera, / Bizkarriala ezartera, / Eztuk hanitz<br />
beranturen. Arch Fab 119.<br />
(Con -tzeko). Tardar en. Nola esposoak berandu baitzuen xiteko. Samper Mt 25, 5.<br />
(Con -tzeaz). Tardar en. Nola esposuak berantan baizion xitiaz. Hual Mt 25, 5.<br />
(Con aux. intrans. bipersonal). Retrasarse (algo a alguien). Cf. infra (2). Etzain ez berantüren / mundu<br />
hunen kitatzia. Mustafa 25 (ap. DRA). Berantzen zaio nere jaunari etortzea. Ur Mt 24, 48 (TB berantzen du<br />
ethortzea; Ur (V) belututen jako etortia). Bertze zortzi egunez berandua zaio, hari, operazionea. JE Ber 88.<br />
(Con -tzen). Retrasarse en. Beranketan jakanari emaiten agindua, dago aginduaz damutua ta garbatua. "Al<br />
que se tarda en dar lo prometido está pesaroso y arrepentido de haberlo mandado". RS 521.<br />
(Urt, Lar, H; -tzea Ht VocGr), berantu (BN, S ap. A; VocBN, Gèze). (Con compl. directo). Retrasar, demorar.<br />
"Adhibere moras, &c." Urt I 161. "Retarder" Ht VocGr y Gèze. "Retardar, diferir, berandu, berandutu, belutu, y<br />
las terminaciones del activo" Lar. "Berantzen dut, je retarde" H. "Retardar" A. Nuiz artio berantzen dü ene<br />
Jinkuak eneganat jitia. Mst III 21, 4. Bada beranzen dute beren bekatu berria konfesatzea ta arte artan bekatu<br />
berriz ta berriz betetzen dira. Mb IArg I 248. Baldin zenbait arrazoinez etzatea berantzen bada, jaikitzea ere<br />
pixka bat berant diteke. Dh 56. Ene nagusiak berantzen du ethortzea. TB Mt 24, 48. Agindutako batek beranzen<br />
zualako bere etorrera edo diruaren bigalera. CartAnd 377. Berantzen dü ene nausiak jitia. Ip Mt 24, 48<br />
(SalabBN berantzen baitzien yitia). Zuregan bizitzea "egunoro berantzen nuan", eta ez nuan berantzen<br />
neronegan iltzea. "Differebam". Or Aitork 146.<br />
Retrasar, hacer que se retrase, obstaculizar. Bere falten kausaz balu arimaren athea / zarratua, berantzeko<br />
eriak zure sartzea. EZ Man II 87. Jinkoa baizen billatzen, hura baizen maite ez duen bihotzaren sakrifizioa<br />
berant ahal dezaken guziak, bihotz hura tristatzen du zeren luzatzen baitu haren zoriona. Mih 12. Ezin hillak ene<br />
baithan ala baidu luzatzen! / O, heriotze maitea, zerk hau horla berantzen! CantIzp (1813), 34.<br />
2. (L, BN, S, R ap. A; -zea Lecl). Hacerse tarde; atardecer. "Se faire tard" Lecl. "Hacerse tarde" A. v.<br />
berandutu (2). Hastetik egizu guardia, berandurik heldu da erremedioa, zahartu denean zauria. SP Imit I 13,<br />
5. Bada berándu zelarík egun-gártan, astearen lenbizikoan [...] etorri-ze Jesus. LE Io 20, 19. Nola ordukoz<br />
berantzen hari baitzen, dizipuluak hurbildu zitzaizkon, ziotelarik: Mortu tokia da hau, eta jadanik goan da<br />
eguna. Dv Mc 6, 35 (Ker berandu egin, IBk, IBe berandutu; Lç, He, TB berandua baitzen). Lurra zaila zegoen<br />
eta nik bukatu egin nai berantuta ere. Or Mi 114. Iharduk gaitzari, erroak egin aitzin; beranduz, sendagailu<br />
guziak debalde. Leon Imit I 13, 5.<br />
Hacérsele tarde (a alguien). "Berantzen zait, berandu zait, j'ai tard, se me hace tarde (esp.)" H. Bitartean<br />
ordea berandu zaie; zeren haurretikako haztura gaixtoa nausitu baita, eta eman baitu bere burua ezagutzera. ES<br />
181. Beranzen zat; bakarrik esaten dizut Estellatik goraxiago izan dala atake sendo eta leiakoa luzaro. CartAnd<br />
391. Berantzen bazaio, itxedon zaiozu. (Hab 2, 3). Ur BOEg 1547. Oroitu zaite etzaiola berantzen eriotzari.<br />
(Eccli 14, 12). Ur BOEg 1086.<br />
(Con arrats, gau, etc. como sujeto). Cf. 1 berandu (II). Bainan arretsa berandua dela ohartzen naiz. Dv<br />
Lab 5. Bizkitartean, gaba beranduz zuan. Atheka 62.<br />
3. Impacientarse por la demora. "Etxekuen ikhustia berantzen zaizü (S)" Gte Erd 280.<br />
v. berantetsi. Berantzen zaut heien jakitea; konda daiztadatzu lehen bai lehen. Dv Telem 19. Bena berantzen<br />
zitadazüt / zure berriz ikhustia. (En una canción de Etxahun-Iruri).<br />
- BERANDU GABE. Pronto, sin demora. Obedi ezazu emeki, kontra ihardetsi gabe; berehala, berandu gabe;<br />
arraiki, grinatu gabe. "Promptement, sans retardation". SP Phil 248. Nola beárden aditu Jangoikoaren boza edo<br />
inspirázioa, ta obeditu berealá berandugábe. LE JMSB 510. Tolosako jujeak nun diren, eta nun behar-bada<br />
presondegia, jakinen dugu orai berandu gabe, ni beldur. JE Ber 47. Martak ordea, berantu bage ta zalantza<br />
bage esaten du. Or Mi 136. Eta berandu gabe, goazen polizia-nobela hunen egilearekin. AIr in Izeta DirG 9.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
841
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BERANTZAKARIK. Sin tardar, sin demorarse. Bere arkua armatu eben / amen bat beranzakarik.<br />
Lazarraga (B) 1200rb.<br />
berandu etsi. v. berantetsi.<br />
berandukor. v. berankor.<br />
berandutar. v. berantiar.<br />
berandutu (Lar, Añ), berantadu. Tr. Documentado desde Capanaga en autores vizcaínos, guipuzcoanos y<br />
navarros. En DFrec hay 2 ejs.<br />
1. Retrasar, demorar. "Retardar" Lar y Añ. "Dilatar" Añ. Leelengo ikusi begi, ea berantadu eban<br />
testamentua kunplietea. "Si detuvo". Cap 114. Azkeneko bi bertso ok kendu egingo nituke, berandutu egiten<br />
baitute. Ipuia bukatua zegoan. Indarra kentzen dio. Or Y 1933, 416.<br />
(AN-gip; Añ, H (G)). Tardar, retrasarse, demorarse. "Tardar" Añ. "Tarder" H. "Berandutu egin zizian (ANgip)"<br />
Gte Erd 280 s.v. (asko) tardatu. v. 2 berandu; belutu. Tabernan sartzean bere moduko lagunekin, an<br />
berandutu ta joaten zala etxera zabuka. Mg CC 148s (CO 220 belutu). Berandutu zue (104). "Tardó en venir".<br />
LE-Ir. Beranduturik bada ezkonberriaren etorrera, lo galetu ziran guziak eta loak artu zituzten. "Moram autem<br />
faciente sponso". Ur Mt 25, 5 (Lç nola sposoak ethortera beranzen baitzuen, Dv nola ezkonberriak luzatzen<br />
baitzuen, Ol senargaiak luzatzen zula-ta, IBk senargaia berandu zetorrelarik). Iñork araugaiei buruz zer-esanik<br />
badu, mintza bedi, asko berandutu gabe. Ldi IL 101. Alare, lugin ua ekarri-erazi ezazu: ez berandutu. Zait Sof<br />
80. Luzaturik, ordea, berandutzen baduzute, oiek baño geiago eta azkarragoen aurka yardun bear duzutela<br />
gogoan artu. Ib. 48. Bein eta berriz Mesiasi deika ari da Eliza: "zatoz, ez berandutu". Or MB (ap. DRA).<br />
Augustiñek berandutzen: griñak marmari egiten. Or Aitork 205. Uste baño geiago berandutu zuen illobak;<br />
bañan azkenean agertu zen bi poliziekin. Izeta DirG 30. Etzuten bada, aunitzik berandutu. Ib. 123.<br />
(Con -tzen). Tardar en. Ain xuxen etzegoen basoa urruti, eta etzuen berandutu an sartutzen bizkaitar<br />
neskatx garbiak. Otag EE 1882c, 510. Beste batzuek Jaunak berandutuko dualakoan beren kontuak artzera<br />
etortzen, gaiztakeri guzietara jartzen dira. Inza Azalp 12.<br />
(Con aux. intrans. bipersonal). Retrasarse (algo a alguien). Bear bada, berandutu egingo zitzaien etortzea.<br />
Or SCruz 138.<br />
(Part. en función de adj.). Tardo, que se demora. Ark lilipen adats guria mozten zuen uda berandutuari ta<br />
Zephir nagiari par egiñaz. Ibiñ Virgil 110.<br />
2. (V-m; Lar, Añ), berandatu (G-bet; -dau V-m), berantau (V-m). Ref.: A (berandau, berantau); A Apend;<br />
Zubk Ond; Zt (comunicación personal). Hacerse tarde. "(Se hace) tarde, berantzen, berandutzen du, belutzen<br />
dau" Lar. "(Se hace) tarde, berandutzen da" Añ. "Hacerse tarde" (G-bet) Zt (comunicación personal). <br />
Berandutu ta gero mutilla etxeratzen ez zala ikusita bere billa irten ziran batean. Muj PAm 6. Tira goazen,<br />
berandutzen ari dek eta. Sabiag Y 1934, 23. Ta gañera presa det. Berandutu baño lenago, beste leku batera iritxi<br />
bearra naiz. NEtx Antz 90. Toki baztarra da au, ta oso berandutu du. Or Mc 6, 35 (Lç berandua duk). Kerman<br />
bere, oindiño gei dago ta berandutu baiño leen... Erkiag Arran 90. --Seme! Nola erori aiz? --Berandutu ta<br />
illun... NEtx LBB 98. Eta jarrai aurrera, aitakide jauna, berandutzen ari du-ta. Berron Kijote 82. Berandutu<br />
egin baitzen. IBk Mc 6, 35 (IBe berandutu zuenean).<br />
(V-gip). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. Hacérsele tarde (a alguien). "Berandutu biar jatzu mezatarako" Etxba<br />
Eib. "<strong>Bar</strong>riketan berandutu ein jat eta banoia klasera" Elexp Berg. Bañan, emakumea, mugitu gaitean,<br />
berandutuko zaigu bestela. Moc Damu 7. Goazen azkar, egun argia da, naikoa berandutu zaigu. Ag EEs 1917,<br />
173. Kiman berandutu zainalako amaren bildur ote aiz? Or Mi 24s. Berandutzen ari zaigu, ta bagoaz aurrera<br />
elizara orduz iritxi gaitezen. NEtx Antz 46. Neguko zapatu batean, Mendikuriko tabernan pixkat berandutu egin<br />
jaken, lagunekin berbetan. Alzola Atalak 38.<br />
berandutxo, berandutxu. 1. (Adv.). Algo tarde; un poco demasiado tarde. v. berantxe. Apaindu nai geiegi<br />
bat, berandutxo etxeratze bat. AA III 619. Berandutxu etegoazan nago, Katalin. A BeinB 63. Berandutxo<br />
bederik, oartu ta baliatu zan une egoki onetzaz. Aran SIgn 8. Berandutxo abillela uste diat. Ag G 263.<br />
Kaballeroaren konsejuak berandutxo ikasi zitualako. Urruz Zer 127. Berandutxu eldu naz gaur bai. Kk Ab I 12.<br />
Egun artan berandutxo zijoan Izar. NEtx Antz 152. Berandutxo konturatu ditxin. Or QA 90. Gizajeak,<br />
berandutxo baiña, gura ezarren be, leziño polit bat artu eban egun atan. Bilbao IpuiB 191. --Txoria! Neuk<br />
lumatuko aut i. --Berandutxo zatoz ba andra, lumatuta nago-ta. SM Zirik 77. Ori ere berandutxo egin nuan.<br />
NEtx LBB 87. Gurasoak konturatu ziran geroago eta gaiztoagoa etorrela semea, eta pixka bat gogor egiten asi<br />
ziran Enekori, baiña alperrik. Berandutxo zan. Alzola Atalak 49. Baña berandutxo izango dala esango nuke,<br />
orain. Uzt Sas 20.<br />
2. (Añ), berantxo (Lar). (Sust.). "Mórula, detención breve" Lar y Añ.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
842
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
3. (Uso adj., tras arratsalde, goiz, etc.). Goiz-berandutxoan agertu zan Ontziagintaria. Ag Kr 142. Eta<br />
arratsalde berandutxuan, ija illuntzian, umorerik onenagaz diñardube apai-merijendie eiten. Kk Ab II 86.<br />
- BERANDUTXOAGO. Un poco más tarde. v. BERANDUXEAGO (s.v. 1 berandu). <br />
Auxe dago geurean: arin natorrenean, umeak eguzki geiago artu bear leukeala, berandutxuago elduezkero,<br />
salda-tan. A BeinB 44. Eguardiko amabiterdietan, bestetan baño berandutxoago, sukaldeko maitxoaren ondoan<br />
bazkaitara jarri zanean. Ag Kr 155. Berandutxuau joanda ere / etxian egongo dira. BEnb NereA 34. Biar<br />
astelena da-ta <strong>bar</strong>ra berandutxoago irikita ere, eztegu kalterik izango. NEtx LBB 63.<br />
- BERANDUTXOAN. Algo tarde. Arratsalde aretan, berandutxuan, eruan eutsoezan Elexakuak Drakeri. Kk<br />
Ab II 21.<br />
- BERANDUTXO IZAN. (Con aux. trans.). Ser un poco tarde (para alguien). Baña, berandutxo degu guk, eta<br />
bide luzeak egin-bearra. Ldi IL 47.<br />
berandutza (Añ A). "Tardanza" Añ. v. berantza.<br />
berandutze (Lar). Tardanza, demora, retraso. "Retardación" Lar. v. 1 berandu (III, 2), berantze. Eta egia<br />
esan, beraren berandutzeak arriturik nauka. Zait Sof 64. Bigarren hau izanik, eta batzuetan berandutze luzez<br />
izanik ere, hilurrenaren agertu nahi bati ote darraikio, eta hildakoaren agertu nahi bat ote dugu orduan? Mde<br />
Pr 341. Badakizu, Betargi maite, berandutzerik txikienak ere, nolako estutasunak ematen dizkidan. Alt LB 33.<br />
beranduxe. v. berantxe.<br />
beranduxko. v. beranxko.<br />
beraneante. "Beraneante (beraniante agian gehiago), veraneante, turista. Badatoz gure beraniantiak" Elexp<br />
Berg. "Sekula baiño beraneante geixao egon ei da Donostian" Ib. "Duela hogeita hamar bat urte arte, turista<br />
hitza sartu eta inposatu zen arte, hitz hau erabiltzen zen" Ib.<br />
beraneatu. "Beraneau (du ad.), beraniau gehiago, veranear. Beraneatzen egon giñan lekuan, Zuazo de<br />
Cuartango edo" Elexp Berg.<br />
beraneo. "Beraneo, beranio ere bai, veraneo. Beraneo denporan bete eitte zan Deba" Elexp Berg.<br />
beranez. "Beranez, de suyo, por lo que a él afecta (V-ple)" A EY III 339. v. berenez, berez.<br />
beranga (V-ger ap. A), beranka (G ap. A). "Castaña tardía, que madura por noviembre" A.<br />
berangarri (Lar), berantgarri (Dv), berantkarri (SP). (Adj. y sust.). "Berantkarria, chose pour retarder.<br />
Berantkarri bat ezarri deraut" SP. "Dilatorio" Lar. "(Adj.), qui cause du retard" Dv (que cita el refrán de<br />
Oihenart). Lehia gaitza berantgarri. "Une hâte trop précipitée, est cause de retardement". O Pr 300.<br />
berangorri. "Rubio (pez). Darric" DRA.<br />
beranka. v. beranga.<br />
berankara (B ap. A), berantkara (B ap. A). "Berantkara zoatzin etxera (B), algo tarde iban a casa" A s.v. -kara.<br />
"Berankara ezalduk?, ¿no será algo tarde? (B)" A EY III 340.<br />
berankari, berantkari (Hb ap. Lh). "Temporisateur" Lh.<br />
berankeria (H), berantkeria (Hb y Foix ap. Lh, H). Tardanza, aplazamiento. "Berantkeria. Syn. luzakeria:<br />
retard, atermoiment. Berankeriarik eztu eginen, il ne cherchera pas des atermoiments, ou, il ne tardera pas (Mst)"<br />
H. Zuñek pharkamentü esketzeko, berankeriarik ezpeitü egiten. Mst I 24, 2 (Ip berantü gabe). Eta zure<br />
boronthate hunari, berankeriarik gabe, oberenda nezan ene büria. Mst III 39, 1 (SP bethi prestik egon nedin, Ol<br />
zartadan).<br />
beranketa. "(V), tardanza" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
843
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beranki, berantki (H). "Berantki, tardivement" Arch Fab voc. (aunque en el texto sólo aparece berantxki).<br />
"Tardivement" H.<br />
berankior. v. berankor.<br />
berankiro (Lar), berantkiro (H). "Tardíamente" Lar. "Tardivement" H.<br />
berankoi. "Moroso" Lar. v. berantiar.<br />
berankoide. "Morosidad" Lar.<br />
berankoikiro. "Morosamente" Lar.<br />
berankoiro. "Morosamente" Lar.<br />
berankor (V, G, L, BN, Sc, R-uzt ap. A; Urt II 227, Lar, Hb ap. Lh, Dv, H), berantkor (L ap. A; SP, Arch<br />
VocGr, H), berandukor (V, G, B ap. A; Añ), berantior, berankior, berantkior, beankor. Tardío; (el) que se<br />
retarda, que retarda. "Berantkorra. Jainkoa ezta ahatzkor, berantkor baizen" SP. "Tardador, berankorra,<br />
belukorra" Lar. "Tardío, bera[n]korra, belukorra" Ib. "Dios consiente, pero no para siempre, Jainkoa ezta azkor,<br />
bai berankor" Ib. "Tardío" Añ. "Tardif, tardive" Arch VocGr. "Tardif par nature, comme certaines espèces de<br />
fruits. Harriak eraman zuen garagarra, bainan ez ogia, berankorragoa delakoz, la grêle détruisit l'orge, mais<br />
non le froment qui est plus tardif. Jainkoa da gaztigatzera berankor, Dieu est lent à punir" Dv. "Tardif, qui<br />
arrive tard" y "qui fructifie tard" H. "Tardío, cachazudo, paciente" A. v. berantiar; luzakor.<br />
O adimendu gabeak, eta Profeték erran dituzten gauza guzién sinhestera bihotz berantkorretakoak! "Tardifs<br />
de cœur à croire". Lç Lc 24, 25 (HeH herabe zareten bihotzak, Dv bihotzez uzkur zaudeztenak, Leon sinesteko<br />
bihotz-uzkurrak, Ol siñesteko biotz-motelok, IBk sinesteko motelak). Halakotz, ene anaie maiteák, biz gizon<br />
guzia enzutera lehiati, berantkor minzatzera eta berantkor aserretzera. Lç Iac 1, 19 (Dv mintzatzerat herabe eta<br />
hasarretzerat nagi). Minzatzera eta aserretzera berantior. Lç MTaula e) 8r (remite a Iac 1, 19; v. supra). Berakere<br />
testifikatzen duen bezala, ezen ungi egitera gogabera dela eta aserretzera berantkor. Lç Ins D 4r. Halakotz<br />
Iauna delarik gaztigura berantkor / Eztuk zeren enganatu allegia ahantzkor. EZ Man I 91. Anhitz enganatzen<br />
ohi du arratsaldeko urrikimenduak, penitenzia berantkorrak. Ax 210s (V 141). Hain lasterkatsu pausatzera,<br />
hain berantkor trabaillatzera. "Tardus ad laborem". SP Imit IV 7, 2 (Ch haiñ lanaren etsaia, Mst berantiar, Pi<br />
lanerako orren motela). Bañan ardiak berankor zirenean, etzituen ezartzen, eta berankorrak Labani heldu<br />
zitzaizkon eta khexa-berak Iakobi. 'Ea quae erant serotina, Laban'. Urt Gen 30, 42 (Ur udazkenekoak, Dv<br />
beranteko umeak). Zer urrikiak, zer damuak! baña damu ta urriki guztiz berankorrak! Mb OtGai II 238.<br />
Dizipulu traidoreak ezagutu zuenean etzuela deusere irabazten bere aithor berankhorraz [...], eman zitzaion<br />
desesperamenduari. Lg II 266. Bainan ogia eta bertze bihiak etziren galdu, berankorragoak zirelakotz. Dv Ex 9,<br />
32. Girixtino berankiorrak jakintsun eginik, nola Meza hastekoa baitzen, athera ziren betan gure fededunak.<br />
Prop 1897, 14. Da zein sagar gozo, esaterako txarbea, sagarrik berankorrena ta gozoena, ezta izaten azaltximur<br />
ispilduna? A BGuzur 116. Berankiorrak ez daudelarik berantegi, batzuetan heltzen zeien bezala. Eskual<br />
10-1-1918 (ap. DRA). Jaungoikoa ezta azkorra, beankorra bada ere (G-azp). AEF 1921, 56. Gizaki guziak bitez<br />
azkar entzuteko, uzkur itz egiteko, ta berankor aserrerako. Ol Iac 1, 19. Banaitteke berankor bañan ez aazkor,<br />
seme. Etxde AlosT 63. Jaungoikoa badaiteke berankor, baiñan sekula ez ahazkor. Etxde JJ 230. Yainko<br />
errukitsu ta adeibera; aserrerako berandukor; oso samur ta kirmena. Ol Ex 34, 6 (Ker geldia). Isturitzen duen<br />
kaperalat ere bazoazin lehen ainhitz beilari. Bereziki mintzatzeko berantkior ziren haurrekin. "Mintzo eder"<br />
erran nahi du Eulalia izenak. Egunaria 12-1-1958 (ap. DRA). Lore usain gozokoa, ai, enada berantkorra. Arti<br />
Ipuin 55. [Erle] berantkorrak Martiren borontze-ots erlatzak zirikatzen ditu. "Morantis". Ibiñ Virgil 109.<br />
Gutartean erraiteko, "giristino berantkorretarik" omen gira! (Funtsean, irauteko, ez omen da berantkorra<br />
bezelakorik...). "'Chrétiens tard venus' [...] rien ne vaut le tardif". Ardoy SFran 11. Jainkoa izan ditteke berankor,<br />
baña ez atzenkor (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1224. <strong>Euskal</strong> literatura ez dela bakarrik berankorra izan, baizik eta<br />
berankorra izateaz gainera suntsikorra ere izan dela. MEIG IV 61.<br />
berankortasun. Carácter tardío; carácter tardo. "Cessatio, [...] nagitasuna, berankortásuna, alfertásuna" Urt<br />
IV 443. Oso berankorra dela euskal literatura [...]. Berankortasun hori ez da alde batetik bakarrik: bi<br />
aldetatik da. MEIG IV 59.<br />
beransi. v. berantsi.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
844
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beranska. v. beranxka.<br />
beranski. v. beranxki.<br />
beransko. v. beranxko.<br />
berant. v. 1 berandu.<br />
berantadu. v. berandutu.<br />
berantarazi, berantazi. Retardar, atrasar. v. 2 berandu. Jaiki bortz orenetan, non edo osasun eskasak, edo<br />
arduran baino berantago etzan izanak, edo bertze zenbait arrazoin onek eztuen phixka bat berant-arazten. Dh<br />
48. Eta beste gizon biur ninteken une ua urbillago, ta ni izutuago; ez nindun ordea gibelerazten, bai<br />
berantarazten. "Suspendebat". Or Aitork 205. Berantarazten ninduten deitu tokira iauzteko. "Retardabant". Ib.<br />
206. Onek berantazten zun beste edozerk baiño areago, gure bideari lotu zedin. Ib. 214.<br />
berantarbi (V-gip, G). Ref.: A; Iz ArOñ. "Nabo tardío" A e Iz ArOñ. "Ara, gure berantarbia!" (G-azp; ref. a<br />
una persona que ha llegado tarde).<br />
berantardi. Oveja nacida a final de temporada. Arkazteak, berantardiak, bi aldiz umatuak, umeak kenduak,<br />
eta ume-egiteko zeuden sabel-nagiak. Or Mi 42.<br />
berantaro (AN-larr-erro, B, L ap. A; Dv). "Arrière-saison. Berantaroko, tardif, de l'arrière-saison, par opp. à<br />
goizarokoa" Dv. "Sazón tardía" A. "Berantaroko (AN-larr-erro, L), tardía" Ib. s.v. aro. Harek zuen lurrari<br />
emanen dio goizaroko uria eta berantarokoa, bil dezazuen ogi, arno, olio, sorho-belhar azienda bazkatzeko, eta<br />
zerorrek jan dezazuen eta ase zaitezten. "Pluviam terrae vestrae temporaneam et serotinam". Dv Deut 11, 14s<br />
(Ol goizeuria ta beranteuria, Ker goiz-beranduko euria).<br />
berantarto. "(G), maíz tardío" A.<br />
berantasun, berantarzun. "Berantarzun, tardanza (Archu ms.)" DRA.<br />
berantaxuri. Cordero tardío. Afariz bildu dira Garazirenera, / berant-axuriaren exur-bereiztera. "Cordero<br />
tardíamente nacido". Or Eus 288.<br />
berantegitu. Hacerse demasiado tarde. Hanbat gaixtoago aditu ez dutenentzat, edo ahantzirik edo<br />
lazakeriaz berantegitu arte egon diranentzat. Eskual 17-9-1909 (ap. DRA).<br />
beranternai (V-gip). "Una oveja que ha parido tarde" Iz ArOñ.<br />
berantetsarazi (Dv), berandetsarazi, berantetsiarazi. 1. Hacer impacientarse por la tardanza. "Faire<br />
désespérer" Dv. Gero jendea aski berandets-arazi duela ikusi duenean, aldera joanik hirur-garren aldikotzat,<br />
emaiten dio lephoa osoki pikatzen dion ukhaldia. Prop 1896, 51s. Beldurrez berantetsaraz <strong>bar</strong>kuko gizonak.<br />
Prop 1911, 75 (ap. DRA). Eta Yainkoak ez al die bere autetsiai zuzenbidea emango, berari gau ta egun oiuka ari<br />
zaizkionean? berantetsi-araziko al ditu? Ir YKBIz 342. Zertako bada dautazu berantets-arazten! Iratz 61.<br />
2. berantetsiarazi (Urt V 287). Retener, demorar. "Cognitionem sustinere, [...] ezagutza berantetsiarazi,<br />
luzatu" Urt V 287. Eztiezadazuela berantetsiaraz, Eternalak dohatsu errendatu duenaz geroz ene bidea; egor<br />
nazazue, goan nadiñ ene Iaunagana. 'Nolite, ait, me retinere'. Urt Gen 24, 56 (Dv ez nezazuela, othoi, iduk, Ur ez<br />
nazazute gelditu, Ol ez luzatu nere itzulera, Ker ez egidazue luzatu etxera biurtzea).<br />
berantetsi (AN-gip-5vill-erro, B, L, BN, S, Sal; SP, Urt I 161 y 383, VocBN, Hb ap. Lh, Dv, H), berantsi (ANgip-5vill),<br />
berentetsi (AN-ulz), berandetsi, berantetsitu (Foix ap. Lh), berandu etsi, berauntetsi. Ref.: A; Iz Ulz<br />
426; Gte Erd 280; Izeta BHizt2. 1. Pensar, considerar que algo se retrasa; impacientarse por la tardanza (de).<br />
"Berantetstea, se fâcher de quoi l'on tarde" SP. "S'impatienter d'attendre, désespérer de voir arriver ou se réaliser<br />
quelque chose" VocBN. "Désespérer pour cause de retard" Dv. "Berantesteko, qui est à désespérer pour cause de<br />
retard. Ez da oraino berantesteko, il n'en faut pas désespérer encore" Ib. "1.º (B, L, BN-ciz, S, Sal), aburrirse,<br />
impacientarse. Berantetsiak gaudela (B), (sabed) que estamos impacientes de tanto aguardar. 2.º (Sal), parecerle<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
845
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
a uno que es tarde" A. "Ta éz eldu te éz eldu te gure gizon oiek berént etsi zaudén" Iz Ulz 426. "Beransten du<br />
etortzea (AN-5vill); amak semia berantetsi zian (S); nik bereala beransten dut (AN-gip)" Gte Erd 280. "Non<br />
egon zara? Berantetsiek ginauden" Izeta BHizt2. Cf. VocNav: "Tardarse. En el sentido de impacientarse o<br />
inquietarse en la espera. Usase en expresiones como éstas: No te tardes si llego a deshoras (no te impacientes).<br />
(De uso casi general)"; v. tbn. s.v. tardado.<br />
Tr. Documentado, desde Leiçarraga, en autores septentrionales y alto-navarros (incluido Mendiburu); en el s.<br />
XX también lo utilizan algunos occidentales. Suele llevar complemento en caso absoluto (aunque cf. el ej. de<br />
Argaignarats con instr.). En cuanto a la distribución de variantes, berandetsi se encuentra en Mendiburu y en<br />
autores septentrionales de finales del s. XIX y principios del XX (alternando frecuentemente con berant-);<br />
berandu etsi lo emplea Lizardi, y beranduetsi Lekuona. Hallamos además berauntetsi en unos versos de finales<br />
del s. XVIII cuyo autor (seguramente labortano) intenta reproducir el habla guipuzcoana, por lo que la var.<br />
podría ser facticia. En DFrec hay un ej. de berantetsi, septentrional.<br />
Eta are Mesias handi hunen ethortea desir handirekin berant esten zutenak, Iainkoak manera oroz<br />
konfirmago litzanzat eman ukhan draue bere Legea skribuz. Lç Adv ** 3r. Ha, Iauna, utz-tazu aphur bat,<br />
igurikazu bertze aphur bat, ez lehia, ez khexa, ez berantets, sarri naiz zurekin. Ax 53 (V 34). Baitziñaraman<br />
bizia, / Langiturikan penaz, / Munduan berantetsia, / Hilzearen orenaz. Arg DevB 147. Errezibitu dugu plazer<br />
handirekin zuen hil hunen hogoieko letra zina [= zeina] berantetsirik, ordukotz eman baikindioen letra bat<br />
xaluparen iabeari (Urrugne, 1680). RIEV 1908, 730. Baldin hil ondokotzat bada laudorioen loria, enaiz<br />
lehiatzen, erran nahi du, hil ondoan bederen izanen zela laudatua eta onhetsia, eta ordu artearainokoan etzuela<br />
berantesten bere laudorioa. ES 148. Azoteak eman naiez berandetsiak zeuden borreroak tiraka laguntzen<br />
ziotela. Mb OtGai II 351. Artan zebilzanak zenbait egunez geldirazi naiagatik, "ez, arren, berandetsiko lukee<br />
nere ait-am gaisoak". Mb IArg I 94s. Adonias, Dabiten semerik zaharrenak, berantetsirik bere aitaren heriotzea.<br />
Lg I 323. Herodesek berantetsi zituen Jesusen adoratzerat urrundik ethorri ziren erregeak. Ez zitzaion<br />
gogoratzen Jainkoak gibelatu zituela hel-araztetik haren ganat. Lg II 120. Zeruan Jesusen presenziaz gozatzea<br />
berantetsia duen arima batek. Mih 43. Iya berauntetsiak gure parajetan. BertsZB 162.<br />
(s. XIX) Idúki paziénzia: ez berantétsi; bérak dáki noiz ta nola. LE Ong 59v. Etzelaik ageri nai bezain laster,<br />
berantetsirik zeude (104). LE-Ir. Jin bazira, jin zira, / Segür hunki jin zirela! / Erraiten deizüt berantetsi<br />
züntüdala. ChantP 166. Nindiagozün jarririk leihuan / Nuntik ikhusiren züntüdan / Esparantxa handi handitan; /<br />
Hoztürik eta berantetsirik / Juan nündüzün oherat tristerik. Ib. 300. Ongi berantetsirik lan horren hastea / ez<br />
diat errex yasan iragan urthea. Elzb Po 230. Noizpeit agertu zitzaioten izar berantetsi hura. Jnn SBi 15. Erran<br />
nahi baita, berantetsia zela noiz ethorriko zitzaion bere bizia Jesus Jaunarentzat emanen zuen oren maitea. Ib.<br />
132. Azkenean ethorri zitzaizkon aingeruak erratera, akhabatzera zohazkola lur huntako egun beltz eta luzeak,<br />
zeru guzia berandetsia zuela. Ib. 48. Gora zare hegaldatu, / Uso garbi aratza: / Mundua duzu gaitzetsi, / Ikustea<br />
berantetsi / Aingeruen egoitza! Arb Igand 137. Iduri berantetsiak, noiz izanen den heien aldi, lerroan jartzeko.<br />
HU Aurp 220. Engoitik botoilaño hori harantxet berandetsirik dago norbeit. HU Zez 185.<br />
(s. XX) Beha gaude berandetsiak zer berri ekharriko darokun. Prop 1905, 42. Digula San Josepek<br />
berandesten hasia dugun aro ederra. Eskual 11-4-1913 (ap. DRA). Eta ez dugu berantetsi bear, eskatzen duguna<br />
nai bezin agudo ez bazaigu ematen. Inza Azalp 128. Bear dugu ba eskatu ta eskatu beti, ez aspertu eskatzeaz ta<br />
ez berantetsi eskatua. Ib. 129. Dominixe berantetsirik zen. Const 40. Etxekoanderiak berantetsiak zaudelarik<br />
beren etxe aitzinean, zerbait gertakari itsusi igurikan eta herabean. Zub 43. Baniak, etxekoek ez nezaten<br />
berantets. Ib. 75. Deus ez aditzen eta gosetuak, ihiztariak ethorri ziren berantetsirik. "Impatientés du retard".<br />
<strong>Bar</strong>b Leg 131. Zoazte, zoazte lenbaitlen, gaxuok. Beranduetsiko dute, bestela, iratzebailleak. Lek EunD 30. Baña<br />
Yon Sanduak ez al zekien bada, Yesus zala Yuduak berantesten zuten Mesia ura? Ir YKBiz 150. Xo! Sankristauak<br />
berantetsiak zituzte! Lf Murtuts 53. Tobias gaztearen burhasoak berantesten hasiak ziren. Zerb IxtS 63.<br />
Itzalgaizka zerbait asmaketan diardun norbait laisterka doanean, nerauk ere laisterka ibilli bearra dut, nire<br />
burua begiratzeko. Luzatuz berantetsi ezkero, ordea, aren asmoak burutu ta nereak porrot dagikete. Zait Sof 74.<br />
Elurte gaitzak botatzen baiditu [artzaiak] lenengoaz ahaztutzeko betarik eman gabe eta berantetsi baiño len,<br />
artaldeak beraka bidea artzen dute egugiro epelagoaren yoranez. Etxde JJ 25. Orain, ostera, oieratu, ta<br />
berantetsita narabilte milla asmaziok, eta milla kezkak naragite, pake zena batbatean ekaitz izugarri egiñez.<br />
Txill Let 36s. Noiz-nai ordue zen, berantetsiek ginauden. Izeta DirG 20. <strong>Euskal</strong>erria / zein gora zegon ondo<br />
dakian gizona / olaxe dago berantetsiten / lengoratzeko mugona. Atutxa Mugarra (ap. DRA). Espos maiteak,<br />
gaurko eguna zinuketen berantetsi; / bidak maitatuz geroztik elgar, bakarzka zendako bizi? Xa Odol 211.<br />
Pixkaren bat berandetsirik geunden noiz ikusiko plazaren erdian. MEIG III 75.<br />
(En otras construcciones verbales). Berantetsi didazu [= 'te he aburrido, (lector), te me estás poniendo<br />
impaciente'] gargero, ta noa eizkerarat. T. Arburu EEs 1916, 318. Dalako iztegi ori ez ote degun arloteok txerri<br />
goseak ezkurra baño ametsago; ari berandu etsirik ez ote gauden. Ldi IL 59s.<br />
2. berantsi (AN-larr). "Tardar" Asp Leiz.<br />
- BERANTETSI ERAGIN. "Cognitionem sustinere, [...] ezagutza luzatu, berantetsieragin, berantetsieragiñ" Urt<br />
V 287.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
846
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beranteuri. Lluvia tardía, de final de temporada. Goizeuria ta beranteuria garai egokietan emango dizkiot<br />
zuen lurrari. Ol Deut 11, 14 (Dv berantarokoa, Ker goiz-beranduko euria).<br />
berantgarri. v. berangarri.<br />
berantiar (AN, L, BN, S; SP, Lecl, Hb y Foix ap. Lh, Dv, H), berandutar, berandiar. Ref.: A; Lrq (berant). <br />
"Tardif" SP, Lecl. "Tardif, par opp. à goixtiarra" Dv. "Qui a habitude de tarder [...]. Tardif, lent [...]. Qui porte,<br />
fructifie tard" H. "Tardío" A. "(Foix), retardataire" Lh. "Sagar berantiar (S-saug), pomme qui mûrit tard" Ib.<br />
"Tardif, en retard" Lrq. v. berankor, 1 berandu (II). Guztiz ere Abrahamen kasta berantiarrak / Iraganen<br />
ordain ditu erakutsiren kharrak. EZ Man I 73 (se refiere a los judíos, que retrasarán hasta ese momento su<br />
conversión). Etzarela berantiar ene faboratzera. EZ Eliç 29. Aurher, laxo, neglijent eta berandiar gertatzen da<br />
bekhatiaren loan eta lohian. Tt Onsa 103. Gure eginbideak konplitzeko uzkur, gogourri eta berantiar<br />
errendatzen bagaituzte [konzienziako erreportxu hek]. He Gudu 155. Hañ leihatü pausiaren hartzeko, hañ<br />
berantiar lanari lotzeko. Mst IV 7, 2 (SP berantkor). Ogi berantiarren egitea. Dv Lab 210. Goiztarrak edo<br />
urrutikoak, gizadizko erreken antzera, etxeruntz dijoazenean, urrekoak edo berandutarrak badatoz mendira<br />
txindurriak txindurtegira bezela. Ag G 181. Etzoaztela, emakume berandutarrak, eliz utsera, iru giltze-biur<br />
emanera alki gañean bekokia duzutela loak artzera. Or Mi 77. "Ots, mutikoak" esan ordez, du / "Angelus"<br />
otoitza artua; / arekin --etzun berandutarrik-- / argitzen zien burua. "No había rezagados". Or Eus 194.<br />
Berandutarrek, zuti daudenen / ankartetik nai ikusi. Ib. 306. En DFrec hay un ej. de berantiar. Bera beranduar.<br />
berantiatu. "Tardar" Asp Leiz.<br />
berantior. v. berankor.<br />
berantkara. v. berankara.<br />
berantkari. v. berankari.<br />
berantkarri. v. berangarri.<br />
berantkeria. v. berankeria.<br />
berantki. v. beranki.<br />
berantkior. v. berankor.<br />
berantkor. v. berankor.<br />
berantordu (L, B ap. A; Dv). "Berantordu, moment tardif, saison, époque tardives. Berantorduko, qui est<br />
d'heure tardive, d'arrière-saison" Dv. "Hora tardía" A. Nik erran bezala egiten baduzu, berant-orduak etzaitu<br />
atzemanen. Dv Lab 202.<br />
berantsi (-ns- Lar). "Apesgar, hacer peso" Lar. Cf. ib.: "Prensa [...], es voz bascongada, y se dijo de brensia,<br />
sincope de beransia, beeransia, añadido, pegado bajo de algo, y es efecto de la prensa".<br />
berantsi. v. berantetsi.<br />
berantto (S). Ref.: Lh; Lrq. 1. (Adv.). "Berantto (S-saug), tardivement" Lh. "Un peu trop tard" Lrq s.v. berant.<br />
v. berantxe. Behin gogoa othoitzari emanik uste gabian egon zen berantto elizan. ArmUs 1900, 59. Berantto<br />
orai mahatsez mintzatzeko. Eskual 17-11-1905 (ap. DRA).<br />
(Adj.). Algo tardío. Cf. 1 berandu (II). Ardi guziak batean erdi diten bildotx beranttorik eta antzurik ez<br />
ukaiteko, behar litaike eman olhoa pikorrean. Herr 6-7-1961 (ap. DRA).<br />
berantu. v. 2 berandu.<br />
berantxe (L, BN, S; Dv), beranduxe. Ref.: A (berantxe); Lrq (berant). "Un peu trop tard" Dv y Lrq.<br />
"Tardíamente, demasiado tarde" A. v. berandutxo, berantto, beranxka, beranxki, beranxko. Ala orduan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 847<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
sentitzen baitu, bainan, helas! berantxe, zer zoramendu zen haren baithan. Dh 134. Ez dugu bertze penarik<br />
bainan berantxe ezaguturik. AstLas 69. Presentatu ginela / Sobera berantxe, / <strong>Bar</strong>kamendurik etzela / Guretzat<br />
oraixe. Bordel 48. Gaizo izan zela zaldia ohartu zen, / Baiñan ez berantxe baizen. Gy 145. Abiatzen gare orduan<br />
heien garbitzen. Bainan berantxe, ezen ordukotz gerthatzen da aziendek odolean sarthua dutela izurria. Dv Lab<br />
215. Berantxe ezagutu duket hemengo jendea; bainan hartu dudan baino nekezago dut galduko gogotik. HU<br />
Aurp 69. Toki au baztertuta dago, ta beranduxe da. Ol Mc 6, 35 (Lç ia berandua duk). Aitak ere errana zakon<br />
hobe zuela goizegi ezinez eta berantxe. JEtchep 82. Berantxe zatortza, Aurtenetxe. Eztakit, bada, garaiz heltzen<br />
zaren. Arti Ipuin 80.<br />
- BERANTXEAGO (-txigo S; beranxago R-uzt), BERANDUXEAGO. Ref.: Lrq (berant); Un poco más tarde.<br />
"Berantxigo, un peu plus tard" Lrq. "Beranxágo, un poco má t." Iz R 394. Guziá dágo órtan, joátean óngi<br />
eméndik; dela goixágo, déla berantxágo, guti doáie óntan. LE Ong 76v. Osasunik hazkarrena maiz flakatzen<br />
dute, batzutan laster ere bai, eta bethi kasik berantxago bederen bai. Dh 198. Belhar meta berotuko da goitxago<br />
edo berantxago, nolako trenpua duen. Dv Lab 125. Badaki Jainkoarentzat ari dela, badaki Jainkoa goizxago<br />
edo berantxago helduko zaiola. Laph 238. Hortakotz eman zen lazakeriari; eta berantxago, sartu soldadu. Jnn<br />
SBi 90. Zer laguntza, zer indarra eztukezu berantxago zeok moldaturikako aphez andana baten ganik! Prop<br />
1904, 171. Gero Izpuran, Madalenan berantxago, Donazaharre-Maiderrenean azkenik. <strong>Bar</strong>b Sup 179.<br />
Ardandegitik beranduxeago zetorrelako. Etxeg in Muj PAm 22. Uste bañon beranduxeago netorrek. Alz Ram<br />
105. Uste baño beranduxeago iritxi. Anab Poli 109.<br />
- BERANTXEGI. Un poco demasiado tarde. Ez dakit, Ñakero, berantxegi ez nizanez bethi jeikiren hortako...<br />
<strong>Bar</strong>b Sup 184.<br />
berantxeko. v. beheranzko.<br />
berantxki. v. beranxki.<br />
berantxko. v. beranxko.<br />
berantza (Lar H, Hb ap. Lh; -nz- Lar). "Dilación", "retardación", "tardanza", "demora, tardanza" Lar. v.<br />
berandutza. Zenbat ere geiago hau hartu bage zauden zu, anbat urrunago dijoakizu zere Jainkoa [...]; bada<br />
zere beranz gaistoarekin gogortuko zaitzu bihotza bekatu beren damu ona arzeko. Mb IArg I 174.<br />
berantza. v. beherantza.<br />
berhantza. v. berrantza.<br />
berantzagi (G-goi; Lar (-nz-), Hb ap. Lh, H (V, G)), beantzagi (VocZeg 287; -nz- G-goi-azp), beantzai (G-goi),<br />
bentzagi (G-nav), mentzagi (G-nav), mentzai (G-nav), menzaki (G-nav). Ref.: A (beanzagi, bentzagi,<br />
berantzagi, menzaki); Iz Als (mentzai); Ond Bac (mentzagi). Levadura. "Mentzaia baino bigunago, levadura<br />
(G-nav)" Satr (comunicación personal). "Mentzaiya, la levadura; mentzai gutxi" Iz Als. Arkumearen aragia<br />
surtan errerik jan zezatela beanzagi bageko ogiarekin eta letxuga miñakin. Gco I 117 (Lard 72 legami gabeko).<br />
- BERANTZAGI-ARTO. "Beantzai-arto (G-goi), pan de maíz con levadura" Iz IzG 202.<br />
berantzako. v. beheranzko.<br />
berantzakodun. v. beheranzkodun.<br />
berantzatu (Lar). "Dilatar, retardar" Lar. (-nz- Lar). "Demorar, tardar" Lar.<br />
berantze (Lar, Dv). Demora, retraso. "Retardación" Lar. "Obedi zazu berantzerik gabe (He), obéissez sans<br />
tarder" Dv s.v. berant. v. berandutze, 1 berandu (III, 2). Eztu beranzen prometatu duen Iaunak (batzuk<br />
beranze estimatzen duten bezala) baina pazient da guregana, ez nahiz nehor gal dadin, baina guziak<br />
emendamendutara datozen. Lç 2 Petr 3, 9 (TB gibelamendu). Obedi zazu fiñean emeki, iharduki gabe, berehala,<br />
beranzerik gabe, bozki eta alegeraki. He Phil 250 (SP 248 berandu gabe). Jainkoaren araberako obedientziak<br />
izan behar du eztia, arraia, lañoa [...] berantzerik gabekoa, artosa. Dih MarH 417 (ap. DRA).<br />
beranxka, beranska (Sal ap. A). Un poco demasiado tarde. v. berantxe. Hasiak gira ba ohartzen<br />
noiztenkako erosle nasaia baino hobe dela luzara egun guzietako hein batekoa; ez ote da beranxka? Herr 8-11-<br />
1962, 1.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 848<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beranxki, berantxki, beranski (Sal ap. A). Un poco demasiado tarde. v. berantxe. Bere tontokeriaz<br />
ahalketurik / Beliak, berantxki, / Zin egin umen zuen / Geiago ezutela atzamanen. "Mais un peu tard". Arch Fab<br />
77.<br />
beranxko, beranduxko (AN-5vill; Lander ap. DRA), beransko (BN, S), berantxko. Ref.: A (beranska); Gte Erd<br />
258. Un poco (demasiado) tarde. v. berantxe. Malezi horri egia erraiteko beranxko gira ohartu. "Lili pollit<br />
bat badut nik" (ap. DRA). Beransko izana gatik --zortziak eta laurden da-- itsas-mainu baten hartzeko, ene<br />
lagunek nahi dute egin legartzarako itzuli bat bederen. JE Ber 86. Bainan ez dea beranxko / itzultzeko<br />
artzaingora? / Ibaia ezin daiteke / itzul ithurrietara! Herr 26-4-1956, 4. Aurthen, atuna beransko agertu da gure<br />
eskualdean... Herr 9-10-1958, 4. Ene maite pollita, nolaxe zirare? / Berantxko ikustera heldu naiz ni ere...<br />
Elizalde-Tipi in Onaind MEOE 479. Gu, egia esan, ari gara eginahalean, beranduxko haatik, orduko makurrak<br />
zuzentzen. MEIG VII 28.<br />
- HANDIK BERANXKO. Un poco más tarde de ello. Gardak hartan juan ziren. Hantik beransko, garden<br />
kapitaina, ardüra egiten zian bezala, juan zen Haritxabalet-ekin bazkaitera. Const 32.<br />
berar. v. 1 belar; mehar.<br />
berhara. v. berrara.<br />
beraraki (Lar Lcq 52). "Oruga, planta, berarakia. Lat. Eruca" Lar. "Berarakia, oruga" Izt C 42 (en una lista<br />
de plantas).<br />
berharats. v. berrarats.<br />
berarazi (L, BN, S ap. Lh; Urt V 449). Ablandar (sdos. prop. y fig.). "Commitigare, [...] beraeragiten,<br />
berarazten" Urt V 449. "Commalaxare" Ib. 409. "Faire amollir" Lh. Azkenekotz beraraziak edo guriaraziak<br />
zituen bihotzik gogorrenak, bere eztitasunaz eta saindutasunaz. Jnn SBi 167s.<br />
berharazi. v. berretarazi.<br />
berarazle. "(L, BN, S), amollissant, émollient" Lh.<br />
berarendu. (Aux. trans.). Apropiarse (él). v. beretu. Ango artzain ta gurtzainen biotzak osaro berarendu<br />
zituen iztun berriak. A Ardi 88. Zer egin dezakegu Medelen biotz gogortu ori bigundu ta gureganatzeko, gure<br />
bitartez Jaunak berarendu dezan? Ib. 109.<br />
1 berari. "(?), carácter" A. Cf. beraritasun.<br />
2 berari. Propio, auténtico. Baña Gastela-mutil benetakuak geruago izan ziran, karlisten lenengo<br />
gerratiaren ostian [...], geienak argin [...] ta pioiak, Gastela gustiyan, [...] Estremaduran, eta a<strong>bar</strong>. Orrexek<br />
ziran Gastela mutil berariyak. Kk Ab II 167.<br />
beraria. "A propósito (G-goi)" A Apend. v. berariaz.<br />
- BERARIA BEREZ. "Expressément, beraria berez" Ht VocGr 358.<br />
berariaz (V, G, L, AN ap. A; SP, Urt I 29, Ht VocGr, Lar, Añ, Lecl, Dv, H), berariz (V, G, AN ap. A; Dv, A<br />
DBols), berariez (B ap. A), beraiz (Dv), bereriz (V-ger ap. A).<br />
Tr. La forma berariz, aunque se documenta desde Mendiburu, aparece sobre todo en textos vizcaínos (ya<br />
desde el catecismo vizcaíno de Cardaberaz), hasta que, aprox. desde principios del s. XX, se convierte en la<br />
forma más empleada. Beraari- se encuentra en J.J. Moguel y fray <strong>Bar</strong>tolomé. En DFrec hay 7 ejs. de berariaz- y<br />
10 de berariz-, todos ellos meridionales.<br />
1. A propósito; expresamente. "Expressément" SP. "À dessein" Ht VocGr. "Exprés" Ib. 358. "Adrede", "(de)<br />
industria", "(de) pensado", "(de) propósito" Lar y Añ. "(De) malicia" Añ. "À dessein, exprés" Lecl. "Berariaz,<br />
ixenduz, jakinez, adrede, scienment. Berariaz, ustearriaz, aposta, de propos délibéré. Berariaz, arretaz, de caso<br />
pensado, avec préméditation, de propos délibéré. Berariaz, beraiz, berariz (V, G), volontairement,<br />
spontanément, à dessein" Dv. "Exprès, à dessein, volontairement" H. "Especialmente" A. Leiçarraga (Decl a) 7v)<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
849
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
da expresuki como equivalente suletino de berariaz. Tr. Documentado al Norte (siempre berariaz) ya desde<br />
Leiçarraga, se encuentra en Etcheberri de Ziburu, Haranburu, Axular, Pouvreau y en la carta labortana de 1680;<br />
durante el s. XVIII su uso va disminuyendo, y a partir del siguiente sólo se encuentra algún ej. en Duvoisin. Al<br />
Sur se documenta desde mediados del s. XVIII hasta nuestros días.<br />
Zein igorri ukhan baitut zuetara berariaz, ezagut ditzanzát zuen egitekoak, eta konsola ditzanzát zuen<br />
bihotzak. "Expressément". Lç Col 4, 8. Bortxaz apartatzen dire elkhar ganik hek biak [gorputza eta arima], /<br />
Elkharren lagun Iainkoak berariaz utziak. EZ Man I 42. Berak berariaz egitea da bekhatu mortal. Harb 159.<br />
Aurthiki zioten zenbait ur burutik behera. Eta eztakigu ala ustekabean, ala berariaz. Ax 312 (V 208). Halaber<br />
badira urputzuak, berariaz eginak, zimenduan ithurria baitute. Ib. 232 (V 156). Eta emazte gaixtoak batzutan<br />
bere burua, berariaz haserre iduri egiten zuen. Ib. 343 (V 228). Bai eta badira huts batzu, zeinetan ezpaita<br />
bertze gaitzik beheramendua bera baizen, eta humiltasunak eztu nahi halako hutsik berariaz egin dezagun,<br />
ordea nahi du hek eginez gero asalda ez gaitezin. SP Phil 217. Emakume lizun batek berariaz haren<br />
fermutasunaren inharrosteko. Ib. 438. Eta badiruri berariaz egiña dela gure autoritatei bidagabe <br />
egiteko (Urrugne, 1680). RIEV 1908, 729. Zenbait hutsetan erori zarela ikhusten duzunean, ala flakotasun<br />
phuruz ala berariaz eta maleziaz. He Gudu 156. Berak berariz deiturik [ill-hordua] eta suge bati bere ozkarekin<br />
zuen izurri guzia bere bularrean sar-erazten ziola. Mb IArg I 65. Uzten baditugu geren obenez ta berariz zerua<br />
irabazteko diran gauzak. Ib. 209. Konsiderazio oien ondoren, ondo ta berariaz bezala Eriotza onaren gañeko<br />
ematen ditudan Ejerzizio biak. Cb Eg II 12. Eskola oiek konseju andiaz ta berariaz Erromak paratu zituen, gazte<br />
alperrak galdu ta munduaren desonragarri izango ziranak, ondo azi ta Erromaren onragarri izan zitezen. Cb<br />
EBO 4. Konzienzia ondo esaminetako bide argi erraza, Euskerazko Ejerzizioetan, Konfesore ta Penitenteenzat<br />
berariz luzaro emon dogu. Cb CatV 85. Baña nik zuentzat berariaz inprimierazo ditudan Kantatxo edo Otsaldi<br />
eder auekin erregalatzen zaituet. GavS 5. Boozek oraino manatu zituen bihi biltzailleak utzteaz, berariaz,<br />
erortzerat zenbait ogi buru, Ruthek altxa zetzantzat. Lg I 245s.<br />
(s. XIX) Igarotzen bada eztarritik, berariaz ez dala, ur tanta bat edo beste, ez da <strong>bar</strong>aurra galduko. Mg CC<br />
228. --Baña zelanguak izan biar dau Konfesinoerako Esaminiak? --Kontuzkoak, berariz egiñak, astiro, ez itoka,<br />
aringa ta priesaka. Mg CO 17. Ta bizitzia daukenen izen guztijak, diriala berarijaz eraatsijak, adierazoteko<br />
euren inklinazino edo propiedaderen batzuk. Mg PAb 184. Arkituko dezu kanta gaitzat katu eizariaren ipui<br />
zortzikoan berariz ipiñia. VMg VIII. Eta berari eskatu bear diozkagu bere Seme bakar Jesu-Kristoren izenean:<br />
eta onek berariaz erakutsi zigun orazioan. Gco I 404. Konsideratu dezagun astiro Jesu-Kristo gure Jaunak<br />
berariaz autu zuen pobrezako bizimodua. Gco II 38. Berarias atratzea bere erritik ez entzuteagatik meza [bekatu<br />
da]. (69). LE-Ir. Latinez parátuak dire berárias, ez alá errateko eriari, ez, baizik oroigarritáko memoriarén<br />
amóres, obéki alá oroitzekó errannaidénas. LE Ong I. Begira, berariaz eta luzaro egon ote zeran emakume<br />
apainduai begira lilluraturik. AA II 143. Begira, berariaz aurra galtzeko alegiña egin dezun. Ib. 80. Ez gitxik<br />
uste dabe, enzun ezkero goxean meza bat, ta ori albaitanez ta berariaz arin laburrena, jai guztia dagoala osoro<br />
gorderik. Añ MisE 242. Naasteko dantzaak berarijaz ikustia, ta arei begira egotia bere, eragotzita dago<br />
aparteko legiagaz. fB Olg 171. Zelan au? Zeubek erakutsita. Ez beraarijaz. Ezbada umeen aurrian zeubek<br />
ardura bagarik sarritan esanda. fB Ic I app. 16. Ez diñot Baseerritaarrak ez diranak ez dabeela izango emen zer<br />
ikasirik, ezpada ez dodala berariz eureentzako berba egiten. JJMg BasEsc IV. Ezin ukatuko dabee nasala<br />
leleengua zubei bakarrik, ta beraariz liburuban berba egiten. Ib. II. Nork daki zenbaterañoko zerri samaldak<br />
eramaten dituzten Bizkaitar, Arabatar, Erriojatar eta beste askok berariaz artara etorririk? Izt C 186. Eman<br />
zion berariaz arentzat gordeta zeukan aragia. Lard 155. Zenbat gogoramendu on izpiritura, eta nik berariaz<br />
guziak bazterrerat, eta hekiez ardurarik ez. Dv LEd 167. Eta badiruri berariyez datorrela, zaldi onen jaso-al<br />
eskasak jartzen gaituen larritasunetik kentzera. Bil 164. Alanbere elexa onen obra argitsuak dira egiyaz, eurak<br />
bakarrik berariz aitatuteko duiñak. Ur BulaAl 7. Orrela obeto bere gogoak ezkutatzeko, santuak beraiz besteai<br />
alako itzerdiren batzuek zabaltzen laga ta utzi zien. Aran SIgn 66. Itz zenbait, erdarazkoak izanik ere, utzi dira<br />
berariaz ukitu gabe. Legaz III. Eta gaitz hura Birjiña txit santak berariaz bialdu ziola, zirudien. Arr May 191.<br />
Agur Maria guztiz garbia / ta inoiz orbanik bakoa / Iaungoikoaren mirari andia / berariz sorturikoa. Azc PB 41<br />
(Ur PoBasc 503 Ama Konzeziñoekua). --Eta zer diraustazu bere Biotz guztiz maitegarriaren ganean? --<br />
Jaungoikoak egin ebala berariz eskutapen andi orretarako. Itz Azald 72. Zein da Sakramentu oni berariz<br />
dagokan lenengo egitadea? Ib. 167.<br />
(s. XX) Ta ala iduritzen zait, idazkortzakin goraki goretsi bearko zuenetan alako zaldun ona, berariz ixilean<br />
iragaiten dela. "De industria" (Quijote IX). AIr RIEV 1928, 604. Zaldun bikain onen aipuetan luzatu bear<br />
lukenean ere, berariz ixiltzen baita. Or RIEV 1929, 8. Nik ostera, biderik txarrenetatik neroian berariz, gaitz<br />
egitearren. Or Tormes 23. Eta zakura sartzekoan, esku zuri ta beltxa, berariz edo ustekabean bata<br />
bestearengana zoazin. Or Mi 21. Iraizean esan balu, <strong>bar</strong>kakizun ziteken, baina berariz ari izan zan. Or Y 1934,<br />
84. Azkenengo ikustorduan ain berariz itzegin eutsana. (Interpr?). Erkiag Arran 150. Eluke zuzen egingo, ezta<br />
buruak emandako egiak oro berariaz esan balezaizkio ere. Zait Plat 91. Baiña <strong>bar</strong>rendu dezagun urbillagotik<br />
eta berariaz puntu au. Vill Jaink 158. Emeak, berriz, berariz argaldu bear dira. "Volentes". Ibiñ Virgil 97.<br />
Esana dago, berariaz esan ez bada ere, hizkuntza idatzia astiroago aztertu dugula ahozkoa baino. MEIG VII 81.<br />
2. (BN-baig; VocBN, H), berariz (G-to, AN-gip), beragiaz (AN-gip). Ref.: A (berariz, beragiaz); A Apend<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
850
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(beraria). En broma. "Dire ou faire quelque chose pour s'amuser, adverbe opposé au mot serioski, sérieusement"<br />
VocBN. "Par feinte, par manière de jeu, par plaisanterie. Ez khexa, berariaz egin du, ne vous fâchez pas, il l'a fait<br />
pour plaisanter" H. "Zinez ala berariaz, en serio o en broma (BN-baig)" A Apend. Gizon au, berariz ari ez<br />
bada, eroa duk, esan zuen apezak berekiko. Or Mi 36. Ark ordea, berariz orma-artea aipatzen. "Saepe ab illo<br />
parietum irrisio repetebatur". Or Aitork 187. Berariz, baiña benetan oartaraziz, ezkon-ituna irakurten entzutean,<br />
neskame-agiri zala uste ukan bera zutela zesaien. "Veluti per iocum graviter admonens". Ib. 228.<br />
3. Especialmente, sobre todo. (Esta acepción tendrá seguramente su fuente en una mala interpretación del<br />
significado "especialmente" que da Azkue en su dicc.). Elizara sartu diranak, zelaikoen arreta lageaz,<br />
gogamen ta begiak Malentxogan jarrita dauzkate. Berariz Kataliñek. Ag G 339. --Zegaitik diñogu "zeruetan<br />
zagozana"? --Jaungoikoa toki guztietan egon arren, zeruan berariz dagoalako, diñogu "zeruetan zagozana".<br />
KIkV 48 (KIkG 32 batez ere). Estaduak bere eskua gizarteko arazo guztietan, edo beintzat geienetan, sartu bear<br />
ei dau, ondasunai dagokien arazoan berariz. Eguzk GizAuz 38. Baña gizarteko gauzak egon diran lez, makiñak<br />
berariz eta batez be ugazaben alde lan egin dabe. Ib. 21s.<br />
4. (Tras bere, etc.). "Beren berariz diardue, trabajan con todo empeño (V-m)" A EY III 282.<br />
- BERARIAZKO (Ht VocGr 358, Dv, H; berarizko V ap. A; bererizko V-ger ap. A). a) Propio, expreso;<br />
especial. "Fait exprés, berariazkoa" Ht VocGr 358. "Particulier, spécial [...]. Lan horren egiteko, behar da<br />
berariazko tresna bat, pour faire ce travail, il faut un instrument particulier. Har zazu xede berariazko bat,<br />
prenez une intention spéciale" Dv. "Fait à dessein" H. "Especial, característico" A. Tr. Al Norte se documenta<br />
sólo en Pouvreau, en el catecismo de Lavieuxville y en Duvoisin; al Sur se emplea desde mediados del s. XVIII.<br />
Hura imita dezakezu, zure aparta espiritualetan eta berariazkoetan. SP Phil 147. Jesu-Kristo gure Jaunak<br />
egin du hartaz Ebanjelio sainduan berariazko manamendu bat. CatLav 191 (V 98). Non ez duten permisione<br />
berariazko bat iskiribuz Jaun Aphezpiku haren ganik. Ib. pról. (V 1). Aldi oietarako behar zutela erran izandu<br />
didate anitz Eliz-gizonek, berariazko Libruren bat edo bertze. Mb OtGai I pról. Berariazko ta berezkirozko<br />
Jaungoikoaren argi ta doai gabe [...], ez berak ta ez bestek ezin gauz onik egingo zuen. Cb EBO 49. Ejerzizio<br />
eder onen ondoren, Dotrinaren puntu berariazko bat berak azaltzen edo esplikatzen zuen. Ib. 60. Eta bere<br />
modestia birjinalaz batean txit berariazko grazia Jainkoak eman zion, egokiro ta guztien gustora ederki itz<br />
egiteko. Cb Just 117. Eta orrenzat, eta donzella, ezkondu, alargun ta relijiosoenzat, estadu guzietan Jangoikoa<br />
obeto serbietako berarizko Libruan atera zituan. Cb CatV 66. Elexa Santeak berarizko Oraziñoak ditu. Ib. 105.<br />
(s. XIX) Susko labe gori berariaskoa (240). LE-Ir. Eta grazian daudenai, ori konserbatzeko, berariazko<br />
Zeruko sokorruak eta indarrak iristen diezulako. Gco I 467. Eta argatik oen gañean zazpi dotrina berariazkoak<br />
aurrera egingo dizkizuet. Gco II 7. Jangoikuak sorreratik legez zubek ganako iraatsi eustan berarizko<br />
etsigitasunak txiki txikitatik zaletu ninduban zubekaz artu emon estu bat eukitera. JJMg BasEsc I. Gure<br />
estadu<strong>bar</strong>i iraatsi eutsazan beraarizko beste obligazinoe asko eta astunak. Ib. 3. Berarizko ta beren beregiko<br />
ardura bat artu ezpadozu arimako okerrik izan ez dedintzat. Añ EL 2 141. Eta daukeen legez auturik aste<br />
bakotxian egun bat, zein dan zapatua, igaroteko berarizko arduriagaz Ama samur onen gogoko egikizun eta<br />
lanetan. Ur MarIl 1. Han debruak berariazko errementa ikharagarri batzu eskuetan, ni thormentatzera paratuak<br />
daude. Dv LEd 216. Bene benetan beretzako da / Egokien Jaungoikua [izena], / bere Erreñu berarizkoa /<br />
Zergatik jakon zerua. AB AmaE 426. Areriozko soldadu aldra ta pilluak, / Ezin ezautu zeikean meta<br />
berarizkorik, / Ebiltzalako ganora baga banatuak. Ib. 449. Pekatu mortalean ao sakrilegoan Bera artuaz,<br />
infernuko sugarretan berarizko bizilekua dan bular ats batean Bera artuaz. Arr May 100. Teofilo iritzi añ<br />
andian zegoen, nun Obispo izateko txit egoki eta berarizkotzat iduki zuten. Ib. 149. Berarizko apaingarririk<br />
ezeukan etxe onek. A BeinB 83. --Zer da argingurua? Sari bat edo zoriontasun berarizko bat, emongo jakena<br />
irakaslai, martiriai eta dontzellai. Itz Azald 42. Bere gogoketa guztiak Adalbaldori, Lopek, berarizko beste<br />
gogoketa bategaz kendu ta zerutik Lurrera erakarri eutsazan. Ag AL 158.<br />
(s. XX) Ta Malentxok, belauniko jarrita, eskerrak emanaz, malko gozoak ixuriaz, jarleku berezia eskatu zion<br />
Jesusi aitonarentzat, berarizko laguntasuna etxeko danentzat. Ag G 286. Aparitan berakin iduki ninduten,<br />
bainan etzuten berarizkorik deus aitatu. A Ardi 49. Antza danez, onetantxe be, lapur ixaten be, euzkeldunek<br />
berarizkuak ixan dira, euren antza ta ez iñorena euki dabe, iñor ez lakuak ixan dira. Kk Ab I 117. Ardura<br />
berarizkoz indotarrak zaintzearren. GMant LEItz 69. Gotzain Jaunaren berarizko baimen <strong>bar</strong>ik <strong>bar</strong>riro<br />
argitaratzea zearo eragotzita dago. KIkV 2. Gurutze eta Aragi bulda artu, eta orretarako oi dan limosna eman<br />
bear da berarizko eskubide oien jabe izateko. KIkG 64. Obi maitati / Berarizkuak / Egixuz, arren, / Zeutzat gure<br />
bijotzetan. Enb 105. Mendirik-mendi ibiltzeko jaunzdura berarizkoa urdina denez gero, jauntzi zurail urdinean<br />
eman zen. FIr 139. Egiya da euzkeldun geienak arotz, argin, igeltseru, errementari, au da, berarizko lanbiden<br />
bat ebenak, opiziodunak, izaten zirala. Kk Ab II 182. Oñaztarra berarizko arri bat dala uste oi da. JMB ELG 83.<br />
Toki batzuetan berarizko ikasketak egin dira, geigarri au, langilleen alogerai dagokienez euneko zenbateraño<br />
eltzen dan jakiteko. Eguzk GizAuz 184. Lugin edo nekazariak berarizko ogasun eta eskubideak daukez-ta,<br />
berarizko bazkunak bear dabez. Ib. 193. Kaixazaarraren ganeko olari noizean bein berarizko dranga-dranga<br />
otsak ateraziaz. Erkiag Arran 37. Urtero ikusi daitezela [eresoinketak] uriko kaleetan, izakera berarizkoaren<br />
agerkaietariko lez. Ib. 40. Alabak, neskatilla beargin eta garbiak, amaren ondotxoan azirikoak, laguntasun<br />
bererizkoa egiten eutsen. Ib. 16. Basorako berarizko zaletasune euken. Akes Ipiñ 34. Aren baimen berarizkoaz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
851
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bere bai. Erkiag BatB 20s. Problema berri bat dela gizona. Eta erantzupena ere berarizkoa galdegiten duela.<br />
Vill Jaink 57. Ortaz gañera, aren olerkien berarizko <strong>bar</strong>ne-igimena kantetarako. Gazt MusIx 168. Au du<br />
berarizko Fray Luisek. Ib. 68. Santuari berarizko otoi eta eskari beroak egin ondoren. NEtx LBB 142.<br />
(Uso sust.). "Proprio, mensajero, berariazkoa, mandatari berriaz bialdua, egarria, lat. tabellarius peculiariter<br />
missus" Lar.<br />
b) (SP, Lar, Dv, H). Voluntario. "Berariazko bekhatua, péché de malice, de volonté déliberé" SP. "Cosa hecha<br />
adrede, berariazkoa, itxenduzkoa, jakiñezkoa" Lar. "Volontaire [...]. Berariazko emaitza bat, un don volontaire"<br />
Dv. "Beren berariazko itsuerak galtzen ditu, leur propre aveuglement volontaire leur perd (Mb)" H. Orra<br />
nondik datorren gaistoen bekatutik bekaturako ibillera galdua: beren berariazko itsuera gaistotik. Mb OtGai I<br />
42. Israeldarren berariazko galtzea. Ib. II 267. Berariazko edo ezagutzerekilako falta edo bekatu orori, zunbat<br />
nahi ttipi izanik ere, ihes egitia. AR 53. Nausi batek bi mutil ondoz ondo elgarren berririk jakin gabe zerbait<br />
eitekoz lekhu berera igorten tienian, elgarren lekhu hartan ez ustian kausitzia heen errespetura suerte bat duzu,<br />
bena Nausi igorliaren errespetura berariazkua [= 'coincidencia provocada, intencionada'], edo Nausiaren<br />
maniaren araukua. Ib. 304s.<br />
c) Espontáneo. Sua etzan toki batean bakarrik sortu. Orrek agertzen du ez zala berarizkoa. Munita 26.<br />
berariazki (Ht VocGr 358, Lecl, Dv, H). "Expressément" Ht VocGr 358. v. berariaz. Uste izan dut berehala<br />
enganatzen nintzela, eta berariazki higuriki zaitut urhatsean hurbilagodanik zu ikhusi nahiz. "Expressément".<br />
Birjin 63. Ezkare obligatuak egia da, egiten ditugun gauza guzietan xede hori berariazki gogoan hartzerat. Dh<br />
347.<br />
berarik (H y A (que citan LE Urt)), beraik (G-to ap. A), berarikan. 1. Al menos. "Siquiera" A. v. bederik. <br />
Lenago, lenago bear zen, baño kondarrak berarik, negar anitz egiñez, prinzipala malogratu edo galtzera bota<br />
bada ere. LE Urt 88s (ms. 31v ondárrak berére). Berak ekarri zuen [txala] / andik Zaldibira, / Artikulara zuten /<br />
gero urrengo jira, / ezurrak berarikan / etorriyak dira. Ud 103.<br />
2. "Adrede, de industria, sabiéndolo, [...], (V) berarik, beren-berengi" Añ. "(V; Añ), especialmente" A. v.<br />
berariaz.<br />
beraritasun. Euskaraa bera dai bere modukoa eta beraritasunez erakusteko izkeraa. "Con un método<br />
especial y exclusivamente suyo". A Gram VIII.<br />
berariz. v. berariaz.<br />
1 beraro, beraaro (Lar). 1. Blandamente, suavemente (sdos. prop. y fig.). "Blandamente" Lar. Beraro ar<br />
nazazu, traidorea, / edo bestela noxbait il nagizu. Lazarraga 1186v.<br />
2. "(V-och), cómodamente" A.<br />
2 beraro (V-ple ap. A). 1. "Curiosamente" A.<br />
2. (V-ple ap. A). "Curioso" A.<br />
berartan, berartaz. v. BERARTAN, BERARTARIK, BERARTAZ (s.v. 1 bera).<br />
berartekotu. "Ensimismarse, abstraerse" BeraLzM.<br />
berartrakari. "(R), de igual condición (que él). Aita ongi eginkari (jarrakiten zau), seme berartrakari, (a) padre<br />
bienhechor (le corresponde), hijo de igual condición" A.<br />
beras. v. beraz.<br />
berasa. "(V-ger), tener a manos llenas, en abundancia, bienes, como tierras, dinero, etc." A (no se trata<br />
obviamente, a pesar del significado que le da Azkue, de un verbo sino, a lo sumo, de una expresión adverbial).<br />
berase. "(V-gip), Mucha humedad. Berase andia egin dau (V-gip), ha hecho gran humedad" A.<br />
berasi (Lar H). "Tibio" Lar.<br />
beraska. v. a<strong>bar</strong>aska; beraxka.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
852
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
1 beraste. "Devolución" Lar.<br />
2 beraste. "Tibieza" Lar. Cf. berasi.<br />
berastegi. "Baxada, jatxiera, beerastea, berastegia, jauspidea" Lar.<br />
berasteko. "Devolutivo" Lar.<br />
berastemio. v. bereztemio.<br />
berastetu. "Devolver" Lar.<br />
berastu. "Entibiar" Lar.<br />
beratar. v. beheratar.<br />
beratasun (V, G, AN ap. A; Urt I 305, Ht VocGr 431, Lecl, Hb ap. Lh, Dv, H), beraatasun (Lar, Añ, Hb ap.<br />
Lh), beratarzun (Arch ms. ap. DRA). Blandura, ternura (sentidos prop. y fig.). "Aegrimonia, flakéza,<br />
beratásuna" Urt I 305. "Tendresse du cœur, beratasuna, amulsutasuna" Ht VocGr 431. "Blandura" Lar.<br />
"Relente, rellente, blandura que causa el rocío, intzaren beraatasuna" Ib. "Tendresse" Lecl. "Qualité de ce qui<br />
est tendre, sensible. (Au phys.), mollesse" Dv. "Tendresse, et tendreté" H. "Mollesse, effémination" Ib.<br />
"Blandura" A. "Beraatasun (Hb), action par laquelle un corps se ramollit lorsqu'on l'expose à la rosée" Lh. Sg.<br />
Añ: "Remojo, (c.), beraaldia, beraatasuna". v. beraztasun. Debozionea beraz eztatza beratasun eta<br />
sentimenazko afekzione hetan. SP Phil 476. Bihotzeko beratasunik eta sentimendurik gabe Iainkoari egiten<br />
diogun serbitzua. Ib. 491. Ekusten dezu, Kristaua, zeiñ beratasun eta kontu andia duan Eliz Ama Santak bekatari<br />
errenakin ere? AA III 522. Nik erretzen egotea nuen merezi, eta zuk, zure beratasuneko ihintzaz gozatu duzu<br />
nere bihotza. Dv LEd 245. Fedegabeen aratoitzak deituko diote argidotarra bere biotzaren beratasunagatik.<br />
Otag EE 1884a, 310. Gazte biotzen alkar-beratasuna, leengo ume-bizikerea aldaturik beste amesbizitza ta<br />
izakera bat sortuazoten dauan <strong>bar</strong>ruko garra. Erkiag Arran 60. Gizonen beratasun ta galpide, argalkeri ta<br />
oztopo, Egilleak orrelantxe eginda --nork eztaki?-- emakumeak oi dira. Ib. 41.<br />
Sensibilidad. --Beratasuna zer da? --Gauza eder baten aurrian, biotzak errez zausk egiteko gaitasuna. EEs<br />
1925, 83 (se refiere a una de las cualidades del artista).<br />
- BELLATASUN. (Forma con palat. expresiva). "Bellatarzün (S, Foix), mollesse" Lh.<br />
beratasun. v. beheratasun.<br />
berategi, beraategi (Añ). "Remojadero" Lar.<br />
berati (Dv A). "Facile à attendrir, sensible, clément, doux" Dv. "Placable, clemente" A. Cf. bihozberati. <br />
Ene Jainko guziz botheretsuak berati eragin dezazuela. "Faciat vobis eum placabilem". Dv Gen 43, 14 (Ur ongi<br />
eginkorra).<br />
beratiar. "(S; Chaho ms.), solitario, misántropo" A. Cf. 1 bera (4). v. bakartar.<br />
beratitasun. "Placibilidad" BeraLzM.<br />
berats. v. 1 beratz.<br />
beratsu. v. bertsu.<br />
beratu (gral.; Lcc, SP, Aq 1175, VocBN, Hb ap. Lh, Dv, H, VocB, A DBols, Zam Voc), beraatu (V ap. A; Lar,<br />
Añ, Hb ap. Lh), beatu (G-nav, AN). Ref.: A (beratu, beatu, beraatu); Iz ArOñ; Ond Bac 390 (beatu).<br />
Tr. Documentado tanto en textos septentrionales como meridionales desde finales del s. XVI.<br />
1. Ablandar(se). "Blandamente, beratua legez" Lcc. "Ablandar lo duro, beratu gogorra" Ib. "Amollir, rendre<br />
souple" SP. "Enternecer" Lar y Añ. "Mollear" Lar. "Enveradas, uvas, beratuak (AN)" Aq 1175. "Ablandar" Añ.<br />
"Amollir" VocBN. "Amollir" Dv. "Ramollir" H. "Ablandar como la cera, como el gato al fuego" VocB. "Beratu<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 853<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(c.), ablandar" A. "Ablandarse" Iz ArOñ. "Macerar, manir" Ond Bac. v. 1 beraztu, biguindu.<br />
Iguzkiak beratzen du ezkoa, eta gogortzen lurra. Ax 109 (V 72). Jesusen negarrak ta odola arriak berak<br />
beraatzeko poderosoak dira. Cb Eg II 56 (Dv LEd 108 beratzeko). Ithurriak, lupuak eta hunelako bertze<br />
trunpiloek mantharraz beratu behar dute. Dv Dial 79 (It biguindu, Ur bigundu, Ip eztitü). Haragia ere<br />
beratuegia edo tendratuegia dikek. Prop 1902, 136. Eta ainbeste urtetako kutxa zarra, indarrik ez biotzik ez<br />
ebana oso beraturik eta zizkaturik egoana, berela eskuratu yatan eta saietsean zulo eder bat egin neutson nire<br />
onerako. Or Tormes 51. Onako muño ok, ezkoa bezala lenago beratuko dire, ta lenago yoan al diteke itsasoz<br />
Bausko irira. Or Mi 51. Iztarren koipea, berriz, beratu-beratuz urtu egiten zan errauts gañean. Zait Sof 189.<br />
Nolatan ez ditu bere begirada otoitsuak arkaitzak berak beratzen? Txill Let 34.<br />
(V, G; SP, Ht VocGr, H), beraatu (Lar, Añ). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. Remojar(se), ablandar(se)<br />
poniendo a remojo. "Tremper, mouiller" SP. "Tremper" Ht VocGr. "La terre trempée, lurra beratua" Ib. 434.<br />
"Remojar" Lar y Añ. "Empaparse" Añ. "Poner en remojo" A. "Remojar" Etxba Eib. "Ablandar poniendo a<br />
remojo. Bakillaua ondo beratu biar izaten da, babak eta garbanztuak pe bai" Elexp Berg. "Beratzen euki, tener a<br />
remojo" Ib. "Beratzera bota, echar a remojo. Botaizu babak beratzera" Ib. Eramaten bada arako prestatu<br />
bage edo gobadan ta lisiban berotu ta beratu baño len, urean batek zenbait erabilze, igozka ta kolpe emanagatik<br />
geldituko da lensu bezala. Mb IArg I 279. Ta arik eruaten / Gabiko egitera, / Beratu ditezan / Pozu baten eukita<br />
/ Egun batzubetan. Mg PAb 143. Oneen lapikuan ogija beratu ta koipetuta jatera. Ib. 131. Kapuleak ifintzen dira<br />
ur irakiñean, eta an beratzen dira. It Dial 6 (Ur bigunduten, Dv guritzen, Ip mardotzen). Pagoaren ezkurrak,<br />
urrak eta aziak ur epeletan beratu bear dute. Ib. 105. Paguaren ezkurra, urra eta azijak beratu biar dira ur<br />
epeletan. Ur Dial 105 (Ip, Dv beratu; Ip mardotü). Eskoziako bakallao ona artu, eta ipintzen da beratzen zati<br />
anditxoetan. Cocinan 19. Eta atzetik zintzilika zegoan pertz ori bat bakallauez beteta, beratu zedin. Zab Gabon<br />
33. Ta kalan, euri truxu zaparradetan beratuten, aize otzetan gogortuten edo eguzki berotan kiskaltzen luzaroko<br />
orduetan egon da gero. Ag Kr 61. Bakallua gendukan / beratzen potzuan. Noe 94. Oñatiko San Eliasen<br />
ermittara joaten dira. Ermitta inguruko potzu batean emakumeak bere esku-musuak garbitu oi dute. Egikun oni<br />
berau esaten diote. JMB LEItz 94. Zein ederra zegoen, ointxoak iturriko ur garbian beratuz. Or Mi 50. Kafe<br />
utsetan ogi-zatiak beratuta jaten zitun. TAg Uzt 253. Urrena jartzak bakallua beratzen onenbesteko puskak<br />
eginda. Anab Poli 42. Leio maitetik dakusdan lurra / --udalen ura ganean--, / beratzen dago, gizentzen dago, /<br />
arratsalde euri-berean. Gand Elorri 151. Gertau eban zigorra gatz-uretan beratuaz miñgarrixagua izan zeiñ.<br />
Etxba Ibilt 470.<br />
(gral. ap. A; Urt, Dv, H), beraatu (A). (Fig.). Ablandar(se), enternecer(se); aplacar(se). "Adducere ad<br />
misericordiam, bihotza samurtzea, bihotza berátzea" Urt I 146. "Attendrir" Dv. "(Au fig.), attendrir, toucher,<br />
appaiser, s'attendrir, s'apitoyer, s'appaiser" H. "Aplacar" A. "Beraatu (Ur Lev 1, 3), aplacar, ablandar" Ib. <br />
Zeure biotza bera bekizu, / badozu piedaderik. Lazarraga 1184r. Zeurk zeure aita ori ondoena beratuko dezu<br />
(Azpeitia, 1622). ConTAV 5.2.9, 124. Eta haur da egundaiñoz gero, gure Iainkoak, bekhatore bihotz gogorrari,<br />
bere gogortasunaren hautsteko, eta beratzeko, ediren duen erremedio handietarik bat. Ax 571 (V 366). Peril da<br />
baldin xoil gogor ezpada, bera dadin, linbur dadin, amora dadin. Ib. 350 (V 232). Minzo emeak bihotz gogorra<br />
bera diro. O Pr 318. Bada horren gainean zer etzuen egin Saulek erakusteko beratu zitzaiola bihotza Dabiten<br />
aldera? SP Phil 473. Dagoela eztiki, dagoela saminki, bakean, tribulamendutan, argian, ilhunbean,<br />
tentazionean, errepausuan, gusturekin, gusturik gabe, idorturik, beraturik. Ib. 471. Haren bihotz gogorraren eta<br />
hotzaren [...] beratzeko, urtzeko, ematzeko. Tt Onsa 45s. Bustirik ene nigarrez / Izan zarete beratu, / Ene<br />
auhenak entzunik, / Zuek zarete ernetu. Gç 71. Ezen bere bihotza hasten zitzaion beratzen bere anaiagana, eta<br />
billha zebillan non nigar egiñ. 'Conmota fuerant viscera eius'. Urt Gen 43, 30. Ekusi bear du Jangoikoak hau<br />
bere bihotz damuz ta urrikiz beratuarekin. Mb IArg I 279. Faraon bezain gogortua arkitzen etzen bat beratzeko<br />
aski ta sobera zena. Ib. 119. Lagun zadazu zure Biotzeko amorearen sutegi biziaren konsiderazioan ondo<br />
sartzeko, ta burnia baño otzago ta gogorrago banago ere, or berotu, ta beraatuko naz. Cb Eg II 39s. Jesus<br />
Dibinuak egin ziozkan finezeen golpeakin ezta beratzen (Muruzábal, 1761). ETZ 119. Au bera gertatuko zaize<br />
zuegi, konpadezitzen eta beratzen etzaratenak (Langarica, s. XVIII). Ib. 159. Hekien auhenek eta suspira minek<br />
ez dute ukitzen, ez beratzen haren bihotza. Brtc 147s. Ta eskatuten badeutso Jaunari, gozotu ta beraatu daiola<br />
bere biotza. Añ LoraS 55. Atzenean onela gogorturik dagoan bekataria, beratu, gozatu eta biguindu ordean<br />
Jaunaren itza eta Sakramentuakin, geiago eta geiago elkortzen eta gogortzen da. AA III 502. Hark beratzen du<br />
zeruko aitaren bihotza gure alderat. Dh 226. Azkenean bada ikhusten du urrun danik dathorrela, erraiak<br />
beratzen zaizko. Ib. 434. Ordea hunen sangez, / Eta marraska miñez / Zauden guti beratuak / Motztaille<br />
kostumatuak. Gy 143. Aitoren semea solaz llabür horrez bihotza beratürik, igitü gabe egon zen mement bat.<br />
Arch Gram 90. Eta harria bezain hotza eta gogorra naizen arren, hor burdin goria bezain berotuko eta<br />
beraturen naiz. Dv LEd 81. Eskeñiko du ar aitzaki gabe bat testimonioko tabernakuloko atean beraatzeko<br />
beretzat Jauna. Ur Lev 1, 3. Nigarra begirat jin zitzakon, bihotza tanpez beraturik. JE Bur 80. Orrelako<br />
maitetasunak irabazi ta beratuko eztuan gizonik ezta. Ag G 373. Amari bere biotz xamurra beratzen zaio /<br />
atsegiñezko pozaren pozaz urtuta. Jaukol Biozk 91. Pareta histuek begia jotzen daukute, beratzen bihotza. JE Ber<br />
75. Iturri garden, aran sotil, baso itzal, mendi zorrotz, maite min eta minkuntasunak beratutako gaiak goiar<br />
biarentzat egokienak dirala ez uste. Aitzol in Laux BBa X. Argatik ez dute graziaren argia ikusten, ez<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
854
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Yainkoaren deia entzuten, eztu ezerk ere aien biotza beratzen. Ir YKBiz 164n. Mun eta musu, beratu dute /<br />
Aingeruaren biotza. Or Eus 262. <strong>Bar</strong>nea beraturik, nigarrez hasi zen. Mde Pr 160. Jaungoikoak ez ote zion<br />
beratuko alako biotz gogorra? Etxde JJ 240. Burutsik ta zutunik ta bakar-bakarrik ikustean askoren biotzak<br />
samurtu ta beratu egin ziran. Erkiag Arran 168. Nikanor-en biotza, <strong>bar</strong>riz, ez da orren errezto beraatuko. Erkiag<br />
BatB 172. Manesetara ere ioan zen eta aien errege beldurgarriarengana giza-otoitzekin iñoiz ere beratzen<br />
etziren biotz aiengana. Ibiñ Virgil 116. Mutillak eta dantzak, biak batu ziran Anaren biotza beratzeko. NEtx LBB<br />
50.<br />
beraatu (Lar, Añ). "Mitigar, suavizar" Lar y Añ. Ta nire zanei darioen inpernuko sua, an beraatu ta<br />
ozkirriantzeratuko aal dot. Erkiag Arran 156.<br />
Debilitar(se). Gose edo egarriz ezin beratua, / Lan gehienetako da gizon hautua. Hb Esk 87. Zenbatenaz<br />
gehiago <strong>bar</strong>raiatzen baitzitzaioten izpiritua eta beratzen bihotza, hanbatenaz gutiago bilhatu dute Eliza. Hb<br />
Egia 135.<br />
(G-goi). "Endulzar, templar el ambiente" JMB At. "Egualdia beratu egin da (G-goi)" Gte Erd 86. Egurastia<br />
galanki beratu eta epeldu zan. JMB ELG 55.<br />
"Berátu, beráketan [...] ponerse con diarrea" Iz ArOñ.<br />
2. (Uso sust.). "Blandura, beratua" Lcc.<br />
"Remojón. Beratua ederra artu dogu, eiñ daben trumoi eurixakin" Etxba Eib.<br />
- BELLATU (S, R; Foix ap. Lh). (Forma con palatalización expresiva). "Beillatü (Sc), beillatu (R). 1.º ablandar.<br />
Eztula beillatu zita, se me ha ablandado la tos. 2.º (R), echar en remojo" A. "Eskuzta zak kandela kori suara,<br />
beilatako (R)" Ib. s.v. eskuztatu. La -i- se debe sin duda a<br />
reconstrucción del lexicógrafo.<br />
- BERATU ERAGIN, BERAERAGIN. "Commitigare, [...] beraeragiten, berarazten" Urt V 449.<br />
- EZIN BERATUZKO. "Qui ne peut être amolli" Dv.<br />
beratu. v. beheratu.<br />
berhatu. v. berretu.<br />
beraturi (SP Dv y A). "Beraturia, vrille, instrument de menuisier" SP. "<strong>Bar</strong>rena" A. v. daratulu.<br />
1 beratx. v. BERATX (s.v. 1 beratz).<br />
2 beratx (V-arr). "Beratxa, Alium sativun, ajo" Arzdi Plant1. v. berakatz.<br />
beratxarko. "Corral (R-uzt)" A Apend.<br />
beratxatu. v. BERAXTU (s.v. 1 beraztu).<br />
beratxo. Dim. de 2 bera. v. beraxka, belaxka. Eta zu indar gutxikoa eta beratxoa zeundela etsai oen<br />
kontra peleatzeko. AA I 91s. Begira zerekin edo iñudearekin eratzo ote dezun aur jaioperria edo beratxoa,<br />
itotzeko perill andian. AA II 81. Ez guri orrelako gauza gogorrik esan, baizik gauza beratxoak eta gustokoak.<br />
AA III 422. Uztabiltzerik geienetakoa zan txakolina non nai deitzaion ardoarena, zeña beratxoa eta gorputz<br />
gitxikoa izan arren, bazkatzeko aiñ ona zan nola Cabretongoa. Izt C 146.<br />
1 beratz (B, BN; Aq 1037, VocBN, Hb ap. Lh, Dv, H), begats (AN). Ref.: A (beratz, begats); Iz Ulz.<br />
Tr. Documentado desde mediados del s. XVIII; entre los vizcaínos sólo se encuentra algún ej. moderno. La<br />
forma con palat. expresiva beratx la emplea por primera vez Mendiburu, y es frecuente sobre todo en textos altonavarros;<br />
beratz se encuentra alguna vez en Lizarraga de Elcano (frente a beratx mayoritario en este autor), y es<br />
la forma más usual desde mediados del s. XIX. En DFrec hay un ej., septentrional, de beratz.<br />
Blando. "Blando" Aq 1037. "Mou" VocBN. "Mou, ductile" Dv. "Facile à s'émousser, s'ébrécher. Nabala<br />
beratza, couteau mal trempé, a fil peu durable" H. "Blando" A. "Berátza, lo blando" Iz Ulz. v. 2 bera. Nahiz<br />
zuhamu beratza den, burzuntzak badu on handi. Dv Lab 319. Muina zako bakarrik gelditzen osoki beratz<br />
hezurrari. JE Med 21. Ta matxarroan erretako berengenak, eta piper amorratuak eta tipula beratzak... oparo.<br />
Or Mi 89. Sapelar biguin, karda beratza, / belarrik balitz susperkor, / ta arbi ostoa... beren ondoan / ez badute<br />
na<strong>bar</strong>i iñor. Or Eus 221. Ele-ederrek esker emanez, / aldiz, omen-du gordeko / eltze bat bete gazta beratza, /<br />
Kokok ain baitu gogoko. Ib. 238. Argorria, zuria baño, beratzagoa da. Garm EskL I 96.<br />
(Dv, H, A), beraz. Tierno, dulce, delicado. "(Fig.), tendre, délicat" Dv. "Sensible, délicat" H. Jangoiko ónak<br />
alá / ónak eta gaitzak / tú nasten bekála, / gogórrak, berátzak. LE Kop 127. Gogorat heldu zaizkit / --hau dut<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
855
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
hau laguntza-- / Aitaren urrats zuzen / eta boz beratza. Etcham 72. Ama-arreben biotzetan zeruetako mana bezin<br />
beratz, goitiko eztia baizen guri, zuzpertzaille ta gozagarri izan ziran [berbok]. Erkiag Arran 160. Lekaimeak itz<br />
beratz amultsuok esan bitartean. Erkiag BatB 200. Nabaitu leikean or / nobere arnasa, / abere ta lurraren /<br />
loaldi beraza. "Suave sueño". Atutxa Mugarra 62. Bainan bihotza beti bezain beratz. Ardoy SFran 224.<br />
Bazitazken milaka dedikatzaile horiek baino jende arruntago eta sordeisagoak; bai eta ere (zertako ez?) bihotz<br />
beratzago eta goragokoak. Lf CEEN 1973, 130.<br />
(B, BN-lab, AN-burg; VocBN, H), berats (L-ain). Ref.: A (beratz, berats); Izeta BHizt2. Débil, flojo; delicado<br />
(en sdo. peyorativo) "Faible" VocBN. "S'emploie en L sous le sens de mou, sans énergie ou vigueur, sans force<br />
de résistance à la fatigue. Zaldi beratza, cheval mou" H. "Berats [...], hombre que se fatiga pronto" A. "Flojo,<br />
poco resistente. Beruna baiño beratzago aiz, eres más flojo que el plomo. Jan beratza, comida floja" Ib. "Zein<br />
beratza zaren!" Izeta BHizt2. "Yende beratza irietan" Ib. Higana oraino-ere bihurtzen natzauk, oi gorputz<br />
beratzegia, hiri olde gaixtoetan oraidino nahi bezala ohitua. Dv LEd 86. Idi guziak berenez indar handikoak<br />
dira; beratzak direnek ere laborantzako nekhea jasaiten dute. Dv Lab 235. Bertzeak baino beratzago eta<br />
alferrago dira, bainan gizenkorragoak. Ib. 237. Emazteki minbera eta beratza, lurrean ibil etzaitekeena eta<br />
zangoa lurraren gainean eman etzezakeena. Dv Deut 28, 56 (Ol emakumerik minbera ta miliñenak, Ker<br />
emakumerik legun eta samurrenak). Eskuara hoin beratz eta thoil balin badago, apezek daukatela emalditurik.<br />
JE Bur 101. Ordikeriaren ondorenak zirala ainbeste ta ainbeste aur ergel, berats ta gaixobera jaiotzia. EEs<br />
1918, 86. Bada, jakintsuek ikusi izan dute, zelula gazte berddes horiek biziki beratzak direla, "rayons X"<br />
direlakoen alderat. JE Med 140. Arraza arrunta da, ez feirosa, ez beratza, azkarra eta aski esnalduna. Herr 26-<br />
3-1959, 2. Zarrada aundia eragiten eutsen arako biotz bigun eta meneko ziran mutiko beratz eta ikaratiai.<br />
Erkiag BatB 20. Ez da, beraz, Bizkaia Sobieski baino beratzago azalduko eta luzaro gabe etsi beharko bestela<br />
uste duenak. MEIG V 82.<br />
beraza. "(V-ger), blando (tiempo). Eguraldi beraza, tiempo blando" A. Aroa euritsua eta beratza duguna<br />
aurten, erran ditake ez dugula negurik izan orai artio. Herr 2-4-1959, 4.<br />
beraza. "(B), franco" A (parece querer decir 'generoso'; cf. "largueza, franqueza" s.v. berazataxun).<br />
beraz (V-arr ap. A), beraza (V-oroz-m ap. A). Cómodo. Cf. 1 beraro (2).<br />
- BERATX (AN, B, Ae; VocB; beratxa Añ (AN); berax Hb ap. Lh). Ref.: A; Bon-Ond 155; CEEN 1970, 324.<br />
(Forma con palat. expresiva). a) Blando. "Blando", "suave", "manida" Añ (la -a constitutiva está apoyada por<br />
beratxatasuna y beratxatu). "Tierno" VocB. "Al suelo de Aria le dan sus habitantes el calificativo de beratxa"<br />
CEEN 1970, 324. Santius Beraxaiz (Leire, 1080). Arzam 169. Uidelicet cuius nomen est Beraxa (1141). Arig<br />
SM 21, 203. Berassa goiena (Ulzama, s. XIII). TAV 2.1.7, 34. Ta gerta ere litekena da, banaka batzuk<br />
eserleku geiago bear lirakela esatea: ipurmamiak zenbaitek bezin beratxak ez dituela-ta, naiz arri landuberria<br />
izan, ez diela axolik. Ldi IL 83. Ama gaisoak, aldiz, azal errapea, / akaiñez eta artapoz josia ankartea; / iztar<strong>bar</strong>rena<br />
gorri, illun betartea; / azkazala beratxa, lepoa luzea. Or Eus 247. Eyittuen orduen [ogia] sekoxago ta<br />
beratxagokuan erreparauan egoten. Iz Ulz 428.<br />
(AN; H), berax (B, Sal). Ref.: A (beratx, berax); Gte Erd 143; Izeta BHizt2. Tierno, suave; compasivo.<br />
"Beratxa, principalement en dialecte Navarrais, a le sens fig. de tendre, compatissant. Beratx bear degu biotza<br />
beartzuekin [...] (LE). Iuez beratxa, juje compatissant (Mb)" H. "Berax (B, Sal), compasivo, caritativo" A.<br />
"Manso" Ib. "Bere umekin beratxegia da (AN-5vill)" Gte Erd 143. "Gure amatxi izigerri berax dugu, ona da"<br />
Izeta BHizt2. "Zer bada?; ez dakizu", esaten dio abadeak, "zein urrikalt-beratxa den Jangoikoa?". Mb IArg I<br />
280. Bere probidenziaréki gobernátzeas ene bizia berátxes ta gogórres. LE Ong 35v. Ezpaita niór bera bezain<br />
berátx amoltsurík. Ib. 107r. Moises andi gartas erraten da Eskrituran zela gizon txoil benignoa edo beratxa<br />
(128). LE-Ir. Zorionekak mansoak edo beratxak, zeren oiek izanen baitiren lurraren Jabe. Añ CatAN 65. Birjiñe<br />
laudagarrie. Birjiñe Poderosa. Birjiñe Beratxa. Birjiñe Leiala. Ib. 79. Zein itz beratxak erraten bide zitioten Sn.<br />
Josei, Sn. Juan Bautistai, Dabidei, Abranei, Job sanduari, eta gure lemiziko Aitei (Erro, s. XIX). ETZ 267.<br />
Arrizko azaldun irudi orrek / beratx biguin du biotza. A RIEV 1909, 158. Besoak zabalik hartu dute kritikoek,<br />
bai beratxek eta bai xorrotxek. MEIG II 55.<br />
Débil, flojo. Zehaztasun latz horrek balio du gutxienez askoren erraztasun beratxak adina. MEIG III 109.<br />
Hermitaño moduko bat iduri zubena bere trajian, bere kolore beratxetan, flakuran (Aralar, 1833). ETZ 189.<br />
b) (Uso adverbial). Eztú kastigátzen bi áldis bát, béñere sóbra ez, baña beratxágo emén. LE Ong 60v. Arimak<br />
beratx laztantzen ditu, / beratx laztandu ta igurtzi. Gand Elorri 47.<br />
2 beratz. "(B), aguanieve" A.<br />
beratz. v. 1 behatz; belats; beraz.<br />
beratzaile. "Desirainlea: begirunlea, beratzallea, gozatzallea, esker-beltzen desegillea" Aran app. a Mb JBDev<br />
(ed. 1882), XXIV.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
856
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beratze, beraatze (Lar). "Enternecimiento" Lar. (Referido al tiempo). Laister ordea, egugiroak elur<br />
aurretiko epel-alditxoa artu zun eta lañoak beraka egin zuten euren magal ezearen zamak eraginda. Giro<br />
beratze onek, itsas-egitan eta behe-alderditan euri txingortsua ekarri zun. Etxde JJ 257.<br />
beratzeunde, bertzeunde. Novena. Neol. creado por AG en 1897, al parecer de bederatzi 'nueve', egun 'dia' y<br />
-te. Orain arte eztogu iñun idoro Begoña-kuaren novena edo beratzeunderik. Bai ikusi doguz azalan Begoñako<br />
Ama-Neskutzaren Bertzeundia diñoen liburu edo iraztiak. AG 1565.<br />
beratzi. v. bederatzi.<br />
berau (V-ger-gip, AN-mer; SP (beronek sin trad.), Dv), beraur (H, Lh). Ref.: Bon-Ond 169; Ort Voc; Etxba Eib.<br />
Tr. Atestiguado al Sur desde Lazarraga, es algo más frecuente entre los vizcaínos; Al Norte sólo se encuentra<br />
en Axular, Pouvreau, Maister, Mercy y CatS.<br />
Los suletinos usan beraur, y Axular beror. Al Sur beron- es la forma general en los casos oblicuos; encontramos<br />
sin em<strong>bar</strong>go beraun- en Enbeita y beraur- en E. Arrese. Al Norte Axular y Pouvreau emplean beron- y Mercy<br />
berun-; en Maister hallamos siempre beraur-.<br />
1. (Uso pronominal). Este mismo. "Lui-même" Dv. "Précisément ceci, celui-ci" H s.v. bera. "Nor da berau!"<br />
(exclamación en sdo. peyorativo) Ort Voc. "Beraur (S; Mst 15), ce même, cette même [...]. [Il] se décline:<br />
beraurtan, en lui-même, beraurtarik, de lui-même, etc." Lh. Cf. 1 bera (3). Ene zaldiau dabilela / berau<br />
pilotu berau bela. Lazarraga (B) 1200vb. Enkantadora Medeak baño denpora baten Jasoni beronek bere<br />
ezteidio falta geiago damari. Ib. (B) 1200vc. Eta hau izandu zela Iaun onen intenzioa, beronek aditzera eman<br />
zigu. Ber Trat 71v. Eta bere baitan <strong>bar</strong>rena egiazko bertuteak, pazienzia, humiltasuna, bere buruaren<br />
beheramendua, eta beronen ganako amudioazko ukhoa frankoki pitzten dituela. SP Phil 491. Berau ikusi nuen<br />
ezkero. Acto 318. Beraur eztiaukezü ixilik segretü galthatü deitadanian. Mst III 45, 4 (Ip berak). Aphürri bere<br />
büriaren ezagüt erazitzia, berauren bihotzaren bethi ikhusle izatia. Ib. 45, 5. Zunbatenaz aphalago bere beithan<br />
jaisten beita, eta berauri xarrago dela üdüri beitzaio. Ib. 42, 1. Arako tronpeta San Jeronimo bati biotzeko ikara<br />
ematen ziona: au eremu batean, berau, penitenzia, orazio, ta negarrez desegiña zegoela. Cb Eg II 142s. Aita<br />
Saintiaganik Bülla ükhen artio, berunen Indüljenziareki. Mercy 11. Gloriako errége dagóla / beráu nork<br />
erranendú? LE Kop 169. Begira Altara orretan Zeure Seme maitea [...]. Berau da ostia garbia, Ostia santea,<br />
Ostia miragarria. Añ EL 1 113. Bekaturen bat konfesazagarik azturik ezkutuan geratu eztakidan: bada eztakit,<br />
berau danez azkenengo Konfesiñoa. Ib. 149. Gomutaurik ez dala, berau baño asti ta era oberik. Añ LoraS 79.<br />
Botika guztiak baño, geiago osatu ditu beronek bakarrik. Ib. 15. Orregaitik eztago zeruban, ez luurrian eskabide<br />
oberik berau baño. Astar II 249s. Guztijai adi erazo eutsen ze osasuntsuba izan zan Luzatute au, bada beronegaz<br />
bota eban Anibal Italija guztitik. Ib. XIII. Gaztigatu izan zion onek, ezagutu zezala ezin zezakeala ezer egin indar<br />
andiagoen kontra, eta baldin ezpazan errendatzen tropa guztiarekin, beronen naierara, ganibetaz igaroak<br />
izango zirala. Izt C 489. Izan zaite Marijaren deboto egijazkua; bada beronek artuten ditu beronen egapian bere<br />
serbitzarijen arimaak. Ur MarIl 38. Beren esku-tzarrakin masallan, eta eskutik kañabera kenduta, beronekin<br />
buruan jotzen zuten. Lard 455. Karitatia da berthüte sürnatüral edo Jinkoaganiko bat, zuñek maitharazten<br />
beiteikü Jinkua beraur-gatik gaiza ororen gañetik. CatS 10. Premin, bene benetan bola da mundua, / Jira egiñaz<br />
berau aurrera dijua. AB AmaE 403. Orra, euskaldunok / Ispillu gaia, / Beroni jarraitzen / Arren izan bedi /<br />
Gure alegin ta / Danoen naia. Ib. 116. Bere Jesus txit maitagarria zuretzat iñolako probetxu gabe galtzea, eta<br />
beronegatik, tormentu geiago eramaten ikustea. Arr May 130. Bearrekoa eta preminazkoa dala guretzat<br />
erregua; bada berau baga, ezin jaritxi eta alkantzau ginaikez [...] laguntasun zerukoak. Itz Azald 59. Aragia<br />
kastigetea eta bere griñak ezitea da gauza bearrekoa arimearen zoriotasun betikorako, eta beraugaitik da guztiz<br />
ondo datorrena. Ib. 191. Jaungoikoak daki zenbat dirutan erosi daben au Jose Antoniok. Ta ondo egoki datorkit<br />
berau, egia esateko. Ag Kr 166s. Josetxo oso sendatu zanean, beronegaz joan zirean Gernikara Txomin da<br />
Juana Mari. Echta Jos 260. Aberatsik ere bat eta berau biartik aurrera badoakigu ta kito. A Ardi 72. Onexeri<br />
dautsoe bildur, berau egin da ugazaba, beronek epaia emoten dau eztabaidetan. Kk Ab I 92s. Juan dira<br />
abadiagana; etorri da berau be pelota-lekura, ta laster asmau dabe partidua. Ib. 97. Pizkortu, indartu ta<br />
sendotu ezadazu sinismen au, beronetan bizi ta il nadin. KIkG 84. Gorputzarentzat beroni dagokion janaria, ta<br />
arimarentzat bere eskarra ta Sakramentuak eskatzen dautsaguz Jaunari. KIkV 49. Jesusek erakutsitako egiak<br />
erakusteko, beronen bialdutakoen eta oien ondorekoen eskualdea bear da, ba, izan. Inza Azalp 93. Berau ere<br />
ixilik egon zan aguazillak amaitu arte. Or Tormes 109. Euzkera maite / daigula Jaunak gura dau, / goimaitasunez<br />
/ berau indartzen / alegindurik / uda, negu, egun ta gau. Enb 141. Baña beraunek eurai damotse<br />
ogija. Ib. 129. Ekarri eben zara bat, berau auzpez ipiñirik. Kk Ab II 147. Idaztitxu onek ezer jakingarririk edo<br />
ikaskarririk beronengan baldin badau, erarik atsegingarrijenaz irakasten dauala deritxot. Otx 6. Bata:<br />
euskeraren bidezkoagoa, beronek añako nortasunik beste izkuntzarik batek ere eztulako. Ldi IL 57. Euskel-<br />
Idazle-Batza irasi, ta beronentzat Batzorde ari sari orren zaitza eskatu. Ib. 148. Liburutxo au irartzekoan,<br />
beronen egillea ezpaitzegon irar-lekuan, uts askotxo agertu dira. Ir YKBiz 545. Gure baserritarrak --geienak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
857
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beintzat-- gizartekeri edo sozialismoa zer dan, beronen asmuak zeintzuk diran eta nora garoakezan eztakie.<br />
Eguzk GizAuz 120. Zorionean berauren bidez / baldin banaiz gaur txori xamarra! EA OlBe 28 (en la vers. de<br />
Txindor 102 beronen). Onetsia bedi berau ta onetsia orrenbesteko erregearen emazte martzalak inguruan<br />
ditunok. Zait Sof 82. Azentzik eztu iñor bear alboan, izketan aritzeko. Beronek asmatzen ditu galdera ta<br />
erantzunak. NEtx Antz 77. Beti izan baitzion zaletasun aundia ta beronek egin oi zittun okerrak beti gutxietsitzen<br />
zittun. Etxde AlosT 60. Zama guztia Mateok eramanen du mando pare batekin, berau baitut ene konfiantza<br />
osokoa. Etxde JJ 52. Gurasoek nekez gerokotu sosekin kanpoan erosi etxe txipi batean beren egunak bukatzera<br />
joan zirenetik, berau ere haiekin bizi zen. Mde Pr 146s. Ara, luze genion oraiñaldia egun bakarrera osta<br />
laburtu. Azter dezagun berau ere, egun osoa ere ez baita oriñaldi. Or Aitork 319. Gaur, ostera, beste bat yatorkit<br />
burura. Zelebriagoa berau! Bilbao IpuiB 93. [Zubi] Bilbokoa bera be beunek [Steinman-ek] egiña dala esan<br />
geinke [...] Beunena da Mackinackoa be, zortzi kilometro luzeran dituana. EgutAr 10-6-1960 (ap. DRA). Asko<br />
ikasi geinke / berau artuagaz, / eta polito bizi / irabaziakaz. BEnb NereA 109. Atenaitarrek ere etzuten ahantziko<br />
gertaera itzal aren eguna, ots, Sokrate il zutenekoa; Platonek are gutxiago, zeren-eta berau baitzan ikaslerik<br />
kutunena ta argiena. Zait Plat 12. Hau egin digunak merezi du hiltzea. / Ezta gauza erreza beroni <strong>bar</strong>katzea.<br />
Arti MaldanB 210. Asi gaitezen ezkontzatik, berau baita familia berri baten asiera. Vill Jaink 156. Senar-emazte<br />
naikoa zaarrak dagoz bertan eta seme bat, langillea berau, bizi dira an. Erkiag BatB 169s. Alegiñak egin zituan<br />
mutillari beronen elgorria sendatzen. NEtx LBB 124. Berau da interesik aundiña euki biar leukiana. Etxba Eib.<br />
Beronek esan desku etortzeko, biar bat aindu gura deskula ta. Ib.<br />
v. tbn. Urruz Zer 93. Altuna 22. JMB ELG 102. Osk Kurl 39.<br />
(H), beraur (Lh), beror. (Tras sust.). Este mismo. "Beraur (S; Mst 15), ce même, cette même. Herri<br />
beraurtako aphez bat, un prêtre de ce même pays" Lh. Cf. 1 bera (1). Ihur ikhusi badüzü behinere hiltzen,<br />
orhit zite, bide beraurtarik behar dükezüla igaren zük ere. Mst I 23, 2. Sokhorri berauren emaitia. Mst xv. Esan<br />
bere eutseen beste bein gauza berau beste berba batzubekaz. Mg CO 8. Euki dogun errierta berau, izan dedilla<br />
kaltetsuba geure arerijuentzat. Mg PAb 210. Eta gauza santa beronen bitartez Filistintarrak ere kastigatu nai<br />
izan zituen. Lard 152. Illaren egunetako bakoitzerako irureun eguneko indulzia [sic], eta ill beronetako egun<br />
batean konfesatu eta komulgatu eta [...] erregututa induljenzi oso edo plenaria eman zuen. Arr May 5. Maite<br />
ditugun guzti-guztiei mesede berau egiezu. ArgiDL 70. Baba beltxarena soillik esanen dizut nik / --taiu berau<br />
baitute bestelako guzik--. Or Eus 49. Gorputz berau dugula, nolabait argia bezain mei ta sarkor biurtua. Or QA<br />
201. Auzi berau arildu nai zuen Anaximander-ek. Zait Plat 29. Beste aburu batzuk, gai beroni buruz. Vill Jaink<br />
185.<br />
(Tras demostrativo). "(Eso) mismo, (c.) ori berori, orixe. Este mismo, berberau, au berau, auxe berau" Añ.<br />
"Au berau (G), auxe berau (V), ce même, cette même chose" Dv. Eze Iesu Kristo zeruan dagona bere Aita<br />
eternoaren eskuian Iaun hau berau an faltarik egiten eztuela baitago hostia konsagratuan. Ber Trat 8v. Bada<br />
haur beror erran ahal dezake gure Iaungoikoak ere. Ax 173 (V 116). Baiña ene kontra dela dirudien arrazoin<br />
hunek beronek, ni esportzatzen eta aitzinatzen nau. Ib. 16s (V 7). Bada arrazoin horren beronengatik, eztut<br />
ikhusi nahi. Ib. 394 (V 257). Egia au irakasten debe Teologo guztiak, eta au berau ediroko deb Kristabak<br />
segitzen diraden berso oetan. OA 166. Au berau egin bear dezu beste Santuen imajinakin. Iraz 27. Otoitz hau<br />
berau euskeraz. Lar STomas 1. Kristabak degun fedea au berau aitortzeko. CatBurg 14. Jesüs Jauna, zeren zure<br />
bidia hersi den, eta mündiaz mesperetxatü, emadazü grazia haren berauren mesperetxiareki zure imitatzekua.<br />
Mst III 56, 3. Ejenplu au berau Demofilo zeritzan Monje bati eskribitu zion. Cb Eg II 159. Ta Santa au berau,<br />
illtzer zegoela, Jesu Kristo, Aingeru ta Santuakin, bere ondoan ikusi zuen. Cb Eg III 238. Au berau egiten duten<br />
beste Arzai onak badira. Cb EBO 60s. Kristiñabak daukagun Fede au berau autortu edo konfesetako. Cb CatV<br />
19s. Onek Jainkoari eskatu ta eragotzi zuan euria iru urte ta erdian; onek beronek egin zituan beste onelako<br />
mirari ta ekuskari ikaragarri asko. Ub 47. Au berau gertatzen da nere Sakramentura urreratzen diranetan<br />
graziako estaduan. Mg CC 230. Au berau eukan Jangoikuak Adani iraatsi eutsan berbeetiak. Mg PAb 186. Lar<br />
bere egia da, auxe berau, ta beste onen beste jazoten dala gugaz. Añ EL 1 87. Ta au berau, orain aita dogun<br />
sailaren gainian. fB Olg 135. Au berau aituten emoten deutsku San Paulo Apostolubak. fB Ic I 90. Ahi zenbat<br />
emakume arro, ta eurakaz dabiltzan mutillakaz jazoten dan au berau gaurko egunian! JJMg BasEsc 193. Egiten<br />
dau pekatu, auxe berau abere, edo animalijaren bategaz egiten dabenak. Astar II 149. Au berau gertatzen da,<br />
naiz izan guria. It Fab 259. Au berau gertatzen da arbolen ostoakin, gariarekin eta arroparekin. It Dial 32 (Ur<br />
auxe berau, Dv, Ip hau bera). Ah! Zenbat denpora ete dan auxe berau diñozula, eta orain artian ez dozu ezer<br />
egin! Ur MarIl 77. Juduak ere bazebilzan beren aldeko zerbait egin naiez, eta onek beronek San Pabloren itzari<br />
indar geiago eman zion. Lard 517. Lepoa apaintzeko perla oiek eman zizkidanak berak lepo au berau ebakitzea<br />
aginduko zuelakoan ez negoan! Arr GB 33. Bigarren aldiz Españara juan zanian, agertu zuan asmo au berau.<br />
Bv AsL 209. Auxe berau egin bear dau gugan erabagi egiazko eta benetakoak. Itz Azald 147. Auxe berau jazo<br />
ixan zan Bertolda nire senarragaz be. Otx 109. Alaka au berau alperrik da. Txill Let 82. Sariketa aretara<br />
aurkeztu zireanetatik bat, libru au izan zan, orain eskuetan daukozun auxe berau, irakurle. Bilbao IpuiB 5.<br />
Oindio asko ezta, auxe berau, edo onen antzeko gauza bat, Bilbo Katedraleko Majistralari entzun geuntsela.<br />
Akes Ipiñ 12. Eta literatura horren hasieran, jaiotorduan ia, Etxepare [...] daukagu, aurrean duzuen Etxepare<br />
hau berau. MIH 291.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
858
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
2. beraur. Sólo este. Cf. 1 bera (4). Txerkha ezazü egiazko bakia, ez lürren gañen, bena zelian, ez<br />
gizonetan, ez beste kreatüretan, bena Jinkuatan beraurtan. "In Deo solo". Mst III 35, 2 (Ip Jinkoatan berartan).<br />
Jinkuareki beraureki, eta haren aingürieki nabasi izatia desira ezazü. "Soli Deo & Angelis eius opta familiaris<br />
esse". Mst I 8, 1.<br />
berauek. (Pl.). Cf. berau. 1. Estos mismos. Beti-betiko bizitza izango dugula, gure gorputz berauekin gure<br />
anima azken-egunean bildu ezkeroz. Inza Azalp 112. Urek sortuak dira auek, baiña Zure itzean [...]. Ur berauek<br />
iraitziak, baiñan aien garraztasuna zala bide, Zure itzez sortuak. "Ipsae aquae". Or Aitork 400.<br />
2. (Uso pronominal). Gure naikeri ta griña gaiztoak itxutzen gaitute berauetan atsegin artu bearrez. Etxde<br />
JJ 210. Onerako ditudan joerak asaldatu egiten direla, berauen kaltetan ari naizenean? Vill Jaink 85.<br />
beraugarri. "Prescriptible" Lar.<br />
berauk, -(t)zu... v. BEGIRA EDU-.<br />
beraun. v. berun.<br />
berauntetsi. v. berantetsi.<br />
beraur. v. berau.<br />
(beraurde). "Beraurdea, pecha que pagaba el pueblo de Auza (ant. Aoiza) en la Ulzama y que se consideraba<br />
como la más deshonrosa de todas" TAV 2.2.13.<br />
berauri. v. belauri.<br />
berauriko. v. belauniko.<br />
beraurke (Lar Dv). "Assistencia, el estar presente" Lar.<br />
beraurketu (Lar Dv). "Assistir" Lar.<br />
beraurki (Lar Dv). "Assistente" Lar.<br />
beraurkitu. "Assistir" Lar.<br />
berautezgarri. "Imprescriptible" Lar.<br />
1 berautsi. Romperse la cabeza, preocuparse. "Nik bela berausten dut (AN-gip), buruauste handia duzu hor<br />
(BN-arb)" Gte Erd 18. v. buruhautsi.<br />
2 berautsi. "Refrescar" BeraLzM.<br />
berautu. "Prescribir" Lar.<br />
berauxe (AN ap. A Morf 649). (Uso pronominal). Este mismo. v. berau. Bat-baten dau bota, / arrak<br />
sustarran jota, / usteltzen da lorea; / baña bein be ez urrea: / berauxe ziñan ba zu, / Eltzo-tar Joseba. Enb 89.<br />
Ta berauxe gertatu yaken gure mutillori. Bilbao IpuiB 158. Eztute asko uste, orraitio, beren bizitzako arorik<br />
onena berauxe dela. Vill Jaink 122. Olertikera au da Teresa deunagaño ta Donibane Gurutzaganaño eltzen<br />
dana; berauxe ere eliz-lelotegietan XVIIgn. mende-asieraño. Gazt MusIx 160. Beronexek irakas zidan. Ibiñ<br />
Virgil 47.<br />
(Tras sust.). Geroago, ezteietara ere ots egiten asi zitzaioten elburu beronekintxe. Etxde JJ 270. Asmo<br />
berauxe bestetara esango dizut: buruen buruko idazleetan gertatu oi danez, berri dirudien bera zarra duzu<br />
orobat. Zait Plat 27.<br />
(Tras demostrativo). Erdiarotasunaren gai onixe beronixe jarraituaz. Lek SClar 118.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
859
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beraxe (AN). (Uso pron.). El mismo. "En AN se oyen [...] beraxe, berarretxek" A Morf 649. v. 1 bera (3). <br />
Ongi aztertu ondoren, osabide bakarra arkitu dut eta beraxe burutu. Zait Sof 59. Ezagun da: beraxe, Ismene,<br />
ene aizpa kutuna da. Ib. 114. Beti bizi dut aita, ni gisaz iagoteko. Beraxek egin nau ta iagoten. Or Aitork 248.<br />
Gorria gero makala beraxe! Bilbao IpuiB 107. Batik-bat alabearrez beraxe idoro bazeneza ere, nola iakingo<br />
zenuke auxe dala zeuk eztakizuna? Zait Plat 62.<br />
(Tras demostrativo). --Joxe Mari Okozpe, lengoan ezkondu zoanari? --Areri berarixi. Bilbao IpuiB 13.<br />
beraxgura. "Berax gura, tierno" LE Urt voc. "Beraxgura (AN; LE Urt 52), compasivo" A. En el texto se lee<br />
graziaren grazia da kariño ta piedade beraxgura, es decir, beratx más el demostrativo de tercera persona. v. 1.<br />
beratz.<br />
beraxi. v. bereizi.<br />
beraxka, beraaxka (Lar ), beraska (V-gip ap. Iz ArOñ; Urt IV 418). Blando, suave (dim. de 2 bera).<br />
"Cerea brachia, beso berak, sufleak, guriak, beraskak [en la ed. de Urkizu berasoac, probable error de lectura]"<br />
Urt IV 418. "Papandujo, -ja" Lar. "Blanducho, suave, v.gr., la masa con demasiada agua" Iz ArOñ. v. belaxka.<br />
Oianeko añube beraxkan / ollagorra ezteietan dabil. Elizdo EEs 1928, 78.<br />
berhaxka. v. berraxka.<br />
beraxkatu, beraskatu (V-gip). "Beraskatu, ablandarse" Iz ArOñ. v. beratu.<br />
beraxki. v. berazki.<br />
beraxtasun. v. BERAXTASUN (s. v. beraztasun).<br />
beraxtu. v. 2 beraztu; BERAXTU (s.v. 1 beraztu).<br />
beraz (gral.; SP, Urt I 22, Ht VocGr, Lar, Añ, Lecl, VocBN, Hb ap. Lh, Dv, H, A DBols), beras, beratz (ANmer),<br />
begaz (V), beaz. Ref.: A (beraz, begaz); Bon-Ond 172 (beratz); Gte Erd 239, 245. 1. Pues, por<br />
consiguiente. "Beraz, que quiere decir 'de manenera que'" IC 59. "Donc" SP, Ht VocGr y Dv. "Donc, par<br />
conséquent" H. "Luego, sacando consecuencia", "según eso", "con que, de suerte" Lar. "Ergo", "luego, ergo",<br />
"consiguientemente" &c. Añ. "Donc, synonyme du mot arren" VocBN. "Por consiguiente, pues" A. En un pasaje<br />
de LE Urt 369: Biaz bear da kuidadoa iduki, ez gorputzarenaz bakarrik, Azkue interpreta erróneamente biaz<br />
como variante de beraz, y traduce: "por lo mismo debe tenerse cuidado no sólo del cuerpo"; en realidad "hay que<br />
cuidar de los dos (del cuerpo y del alma)". v. bada; 1 arren (4).<br />
Tr. Documentado desde Leiçarraga, es de uso gral. excepto entre los suletinos, en los que sólo lo encontramos<br />
en Belapeire y Archu; tampoco parece frecuente en textos navarros: aparece p. ej. en Lizarraga, pero no en<br />
Beriain ni Elizalde. La forma beratz sólo se encuentra en Tartas, y begaz en fray <strong>Bar</strong>tolomé. Beaz es empleada<br />
por algunos autores guipuzcoanos a partir de finales del s. XIX, como Soroa, Alzaga (STFer 117), Mocoroa<br />
(Damu 25), Illarramendi (Pill 5), Orixe, Labayen (EEguna 108), Lekuona, <strong>Bar</strong>riola (Goi 58), N. Etxaniz,<br />
Irazusta (Bizia 25) o Etxaide (JJ 51). En DFrec hay 788 ejs. de beraz.<br />
Beraz sori da sabathoetan ungi egitea. Lç Mt 12, 12 (He, TB, Ol, Leon, Or, Ker, IBk, IBe beraz; Ip, SalabBN<br />
arren, Echn bada, Ur ala bada, Ur (V) alan bada, Dv hargatik, Hual kala bada, Samper segun kori, BOEanm<br />
1300 geros). Beraz, hire erranaren araura, Iainkoaren botherea eztiagok behin-ere alfer. Lç Ins C 1v. Hik diok<br />
beraz, ezen behar zela Iesus Krist gizon egin ledin. Ib. 3v. Nagoen beraz bethi prestik, / Seguranzarik eztenaz<br />
geroztik. Mat 324. Nik esan diot eztebala dotoreak kulparik [...]. Esan dit zuk dezula beraz kulpa. (Azpeitia<br />
1622). ConTAV 5.2.9, 126. Alferrik beraz altxatzen tuzte gora bihotzak / Eta alferrik egiten hain aberats<br />
emaitzak. EZ Man I 112s. Allegera adi, beraz, / berri hauk entzuteaz. EZ Noel 30. Beraz hunelatan, badu<br />
Iainkoaren zerbitzariak bertze mundukoaz gaiñera, mundu hunetan ere zenbait golardoa. Ax 507 (V 326). Zer<br />
antsia zen beraz hargatik? Ib. 191 (V 129). Beraz obligadurik gagoz iakiten eta ulerretan ori guztiori. Cap 24s.<br />
Beraz eztago sakramentuan ogien eta ardaoen sustanziarik? Ib. 64. Beraz, biho' en' artizarra / Larderi' oro<br />
kanpora / Erakutsu zutan den garra, / Eta zure bihotz gora. O Po 44s. Zarela beraz eskerdun dohain xipiena<br />
gatik, eta mereziko duzu handiagorik hartu. SP Imit II 10, 5 (Mst, Ip arren). Ea beraz gure obrak, / Lehenak<br />
guzietan, / Ditugun beti, Debotak, / Iaunaren ohoretan. Arg DevB 109. Nork egin du beratz, edo nontik jin da<br />
herioa? Tt Onsa 154. Huna beraz ahuspez non naizen zure oiñetan, majestate adoragarria. Gç 27. Zergatik<br />
beraz, Elizak dioan bezala, hura deitzen die hen sor egüna? Bp II 88. Eliza beraz ezta belzez estalzen, ez eta<br />
ülhünki ari kantatzen, lürreko honen galzia gatik? Ib. 128.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
860
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(s. XVIII) Hargatik beraz Aitzindaria edo Buruzagia behar da izan, lehen erran dudan bezala bakharra,<br />
baina hura ona eta behar bezalakoa. ES 141. Ensaia zaite beraz arthozki zure baithan garaitzerat bertzeen<br />
baithan gehien gaitzesten ditutzun eskasak. Ch I 25, 4. Ea beraz anaiak, goazen elkharrekiñ. Ch III 56, 6. San<br />
Ioseph ezta beraz Jesu-Kristoren Aita? CatLav 48 (V 32). Beraz mundura heldu garenean zenbait bekhatuz<br />
kargatuak gara? Ib. 43 (V 29). Beraz, Hermogenes, izenak ifintea, ezta iñolaz ere, zuk uste dezun bezala, gauza<br />
ariña edo txikia. Lar DT L. Herejia bakoitza da arrats itxia baño illunago [...]. Nolako gaba beraz egingo dute<br />
herejiya guziak batean bildurik eta baturik? Lar SAgust 8. Zaude beraz zure buruaren gaiñean erne eta atzarria.<br />
He Gudu 125. Beraz, berez gauz ona da kristau-ezkonza. Mb IArg I 178. Ta onek erremediorik ez duela? Beraz<br />
nere atsegiñak joan dira. Cb Eg II 192. Orrela beraz nor da Jesu Kristo? Cb CatV 25. Entzun ezazu beraz orai<br />
zer manatzen darotzun. Lg I 271. Ez dezazula beraz uste izan Jinkoaz arbuiatua zarela. Mih 47. Bekatü dira<br />
beraz plazer satsü güziak? CatLan 94. Berás eztá galzen matrimonioaren ondasungáu [umerik] ez izánes, nola<br />
eztén kulparik berén aldétik ez izáteko. LE Matr2 88. Examina dezadan beraz orai ene burua, kontsulta dezadan<br />
ene bihotza. Brtc 205. Beharra egiten duan langilleari zor zaio bere saria. Gure onagatik, guri Zerurako bidea<br />
erakusteagatik, nekatzen dira [...] Apaizak eta Eliz-gizonak: zor zaie beraz, bizitzeko behar duena. Ub 187.<br />
(s. XIX) Gu baitan den on guzia / Zerutik heldu zaiku, / Ordean gaixtakeria / gerok obratzen dugu. / Zertaz<br />
beraz glorifika? Monho 106. Beraz gure sakrilejioa da ezaguera osoaz egiña, estalgarri edo eskusa gabea. Mg<br />
CC 243. Amar orduko lua egin dozu beraz, bada etzun zinian <strong>bar</strong>t amarretarunz. Mg PAb 115. Eragozten digu<br />
beraz Jesu-Kristok, alimentu billa geroko nekatzea. Gco I 424. Sinistu diteke beraz, Jaungoikoa bizi dala lurrean<br />
gizonakin? AA I 528. Ezin ardiets dezake gozatu nahi luken Jainko hura: beraz herran eta errabian sartzen da<br />
haren kontra. Dh 159. Ezin esan ginai, Santubak emongo eutsala libertadia, pekatu egiteko. Begaz ez da pekatu<br />
dantzan egitia San Pranzisko Salesen eritxijan. fB Olg 159s. Begaz amau biar ditugu geure burubak Jaungoikua<br />
gaiti. fB Ic I 78. Beraz guzurra dinozube dirauskuzunian eztozubela ezer sentietan. Astar II 140. Beraz baduzu<br />
zuk Aingiru guardiakoa? CatB 40. Zer egin behar du beraz? CatLuz 23. Dugun beraz izan bethi Ama Dibino<br />
harentzat egiazko errespetua. MarIl 65. Zer ez dugu beraz guk egiteko, gu grazian ez borthiztuak [...] eta<br />
betheak garenak habitura kriminelez? Jaur 344s. Beraz orrela beti jiraka biraka dabiltza itsasoko urak kurpilla<br />
bezala. "Según eso". It Dial 109 (Ur, Dv beraz, Ip hola arren). Beraz etzaiote bear atxakia egotzi lurrai,<br />
zergaitik ez diran artarako gai. Izt C 138. Erradazu beraz, / Zer duzun egunaz / Irabazten. Arch Fab 227. Beraz,<br />
ondo ero ta zentzun bagia da [...] zerua galduteko arriskuan jarten dana. Ur MarIl 62. Bakotxa ager bedi beraz,<br />
bethi den bezalako. Gy 115. Bada beraz bethi Elizan gidari bat, ageria guzientzat. Hb Egia 115. Frutu ona<br />
ematen ez duen arbola, ebaki eta suari emana izango da. Beraz beren frutuetatik ezagutuko dituzute. Lard 385.<br />
Ez beraz egon, ordu gaixtoa etzaitzulakoan helduren. Dv LEd 219. Diozu eskolarik ez duzula. Izpiritu saindua<br />
mintzo zaizu beraz? Laph 94. Frantzes asko ill dala / diote Austrian, / beraz ez da onezkero / frantzesik<br />
Frantzian. Xe 223. Beraz, beste lekuren batean esan bearko didazu? Zab Gabon 73. --Bigar arte, Batista. --<br />
Badijoa beaz? Sor <strong>Bar</strong> 106. Aur au izango da santu aundi bat: guarda biar dezu beraz arrisku guzietatik. Bv<br />
AsL 24. Beraz, ez aite Arno i ere, / Ez aite izan aiñ arrua. AB AmaE 102. Egoitea hobe dugu beraz garen<br />
lekhuan! Elzb PAd 13. Ageri zen beraz, ezin hobeki, san Benoaten izpiritua eta botherea fraide gazte hura<br />
baithan zirela. Jnn SBi 106. Emagun beraz gobernamenduak zinez eta egiazki axola duela. HU Zez 106.<br />
Ermitaraño lagunduko dizut beraz. Moc Damu 14. Beraz Eleizea sartu leiteke erreñuetako gauzen zuzenbidean?<br />
Itz Azald 211.<br />
(s. XX). Beraz badire hirur Jainko? CatJauf 51. Eta euskerea erakustearren erderea baserritarren buruan<br />
sartzeko aña lan eztogu egingo? Ona dago beraz gure erri zaletasuna! Ag Kr 7. Nahiago hite ikusi eta haztatu,<br />
oinhazerik minenak behar gabetarik jasanikan ere. Erabilzkik beraz aztaparrak! JE Bur 124. Beraz ez dezu<br />
familirik? Iraola 121. Zoritsu dira beraz gure ezagunok? Zabaletan bai; obeto eziñ. Ag G 367. Beraz bi amets,<br />
bat lotan ta bestea esna egiñ dituzu. Urruz Zer 15. Aspaldijan etxuat euki lanik, eta etxaukuat lauzirikorik, eta<br />
beraz etxaukuat nun sartu, zer jan, ta etxakiat zer egin be. Kk Ab I 14. Aurkalarien eleizak ez du ba batasunik ez<br />
beren siñisgaietan ezta ere beren Sakramentuetan. Beraz ez da au egiazko Eleiza. Inza Azalp 96. Polliki polliki<br />
khentzen ditu beraz bere galtzak, esker eta eskuin behatuz. <strong>Bar</strong>b Sup 46. Ni nauk beraz gezurtia? / Ikusi<br />
gaitukanean, / Zer duk ba gorde sakelan? Ox 54. Beraz, itsu gaiztoak nire abotik bere tronpia atara baiño<br />
lenago, nire urdailla nastu zan. Or Tormes 29. Karlistak esnatu zirala ikusita itzuli zan Españira, Errekondoren<br />
agindupean kapellau izatera. Beaz aurrena kapellau izan zan. Or SCruz 29. Nafartar bat beraz izan da idazle<br />
lehena gure mintzaira ederrean. Zub 17s. Deia egin diet ta baiezkoa eman zidaten, beraz laister agertu bear<br />
dute. Lab EEguna 68. Zuk, ezkontzarako, gauza bat bakarra dakarzu: burruntzi bat. Beaz, zu, ez zera nere<br />
ala<strong>bar</strong>en mallan jartzen. Alz Burr 15. Gixon zurra zara eta beraz, parkatu egitten dautsut. Otx 18. Ementxe<br />
itxoingo ziotet, beaz, gure bi mutillai. Lek EunD 45. Beraz aspaldikoa da Euskadin etxe bakanduen oitura. JMB<br />
ELG 68. Agertu ziran beraz amaikagarren orduko langilleak eta denario bana artu zuten. Ir YKBiz 354. Beraz,<br />
sendi alogera gizartearen onak eskatzen dau. Eguzk GizAuz 180. Biar bertan etorriko naiz bazkalondoan zure<br />
erantzunaren billa. Beraz, biar arte. TAg Uzt 208. Sabeleko debruak itsuturik, gure muttikoa hasten da beraz<br />
erhia untzian sar, ahorat ekhar. Lf Murtuts 10. Iduri du beraz Nive delakoari ez diogula bertze izenik bilatu<br />
behar. Zerb Azk 48s. Zorioneko ago beaz alde guztietatik? NEtx Nola 20. Jarrai gakizkion, beraz, ipuiari. Etxde<br />
JJ 94. Aitortuko du, beraz, zer dakin eta zer ez dakin. Or Aitork 248. Zorakeri-unen bat izan ete eban, beraz, Aita<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
861
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
<strong>Bar</strong>tolomek pulpitoan? Bilbao IpuiB 238. Ez zituan loak artu, beraz, gure mutiko biurriak. Erkiag Arran 58.<br />
Txalupa loturik eta burni-besoak gañean gelditu zan, beraz. Anab Poli 24. Ikusten duk beraz aitak ere maite<br />
hituela, harek ere baitaki egun batez hunat etorriko hizala. JEtchep 66. Susmo, intuizio ta antzemate sakonen<br />
errian gaude, beraz. Vill in Gand Elorri 14. Bere diruak han zituen oso osorik. Ez dute beraz ebasteko hil. Larz<br />
Senper 58. Nun zagon beraz nagusia? Ala etzen nagusi? Ardoy SFran 64. Beraz juan nai dezu / laister<br />
bazkaltzera? Uzt Noiz 118. Arbolak bizi deno baduke itzala, / beraz balaike fruitu ekar dezakela. Xa Odol 123.<br />
2. Ciertamente. Gizona aberastutzea, nai izatea baño geiago gabe egin zezaken Jaun aundiak, beraz ta ziñez<br />
esku zabala izan zuan gizonarekin. Inza Azalp 45. Artzai arrek siñisten zuan egun artan etzala euririk. Arrek ala<br />
uste zuan beintzat. Baño bai al-zekin ziur edo beraz? Ib. 24.<br />
beraz. v. 1 beratz.<br />
beraza. v. belaze; beragaza; 1 beratz.<br />
berazain (-añ- Gèze, H), berazan (S), beazain (S; Dv; beha- BN; H), beazan (S; Gèze, Dv, H (BN)), berezain<br />
(H; -añ- H), berezen. Ref.: A (berazan, beazain); Lh (beazain, behazain). Campo del que ya se ha recogido la<br />
cosecha; tierra en <strong>bar</strong>becho. "Beazan, champ en repos pour assolement" Géze. "Berazañ, champ moissoné" Ib.<br />
"(S), jachère (Gèze); au mot beazañ, champ moissonné (Gèze). Je présume que le sens de 'jachère' est<br />
improprement applicable" Dv. "Beazan, champ laissé au repos (de behatze 'attendre')" H. "Berazaña, champ de<br />
blé dont les fruits sont enlevés. Id. berezaña, berezaina" Ib. "1.º rastrojo. 2.º campo segado" A. "Berazan: 1.º<br />
(Sc), rastrojo de trigo. 2.º (S; Chaho ms.), rastrojera, tierra que ha quedado en rastrojo" Ib. "1.º chaume; 2.º<br />
champ fauché; 3.º (Foix) plaine" Lh. "Behazain (BN; H), var. et probablement forme primitive de beazan, champ<br />
laissé en friche (est-ce la racine berho, pré, ou beda, herbe?)" Ib. Cf. la carta de Ip a Bon de 15-8-1857 (Eusk<br />
1957, 180s.): "J'ai mis bedazana pour rendre 'champ moissonné'; on prononce ordinairemente be[a]zana; comme<br />
la diphtongue ea n'est employé en Soule que pour les mots dans lesquels on supprime una lettre consonne h, r ou<br />
d, j'ai pensé qu'ici il fallait mettre bedazana pour beazana; et je supposais que l'étimologie était racine d'herbes.<br />
En mettant beazana on est plus en sûreté et je préfère que vous supprimiez le d consonne". Ergela da<br />
gordatzera doena berezenera. "C'est être sot que de se faller cacher dans le retouble". O Pr 580. Orobat diot<br />
beazanetako belharraz, bustirik ezpada. Ip Dial 82 (It, Ur galondoko, Dv ogi ondoko).<br />
beraze. v. belaze.<br />
berazgo. "Consequencia" e "ilación, consequencia" Lar.<br />
- BERAZGOKO. "Consiguente" Lar.<br />
berazgogabe, berazgobage (Lar). "Inconsiguiente" Lar.<br />
berazgoro. "Consiguientemente" Lar y Añ.<br />
berazgotu. "Inferir" Lar.<br />
berazkarri. v. beheranzkarri.<br />
berazki, beraxki. Suavemente. (El padre reprende a los hijos) bear den denboran ta moduan, lenik<br />
beraxki, gero gogorki, ez dagolaik beroturik ardoas edo koleras edo pasioneas (375). LE-Ir.<br />
berazkiro, beraskiro (Lar). "Tibiamente" Lar.<br />
berazko. v. beheranzko.<br />
berhaztapu. v. behaztopa.<br />
beraztasun (Dv, H). Blandura, ternura, misericordia. "Beraztasun, qualité de ce qui est mou, tendre, délicat"<br />
Dv. v. beratasun. Proximoarenganako beraztasuna. CatB 81. Hamargarrena: Beraztasuna. "Mansedumbre".<br />
CatLuz 28. Amargarrena, Beraztasuna, edo biguntasuna. Legaz 52. Laguna maitatzea, guretzat ona delakotz,<br />
gure gogarakoa delakotz gure bihotzeko jitez eta beraztasunez, hori askotan haizu da, askotan ongi. Dih MarH<br />
401 (ap. DRA). Badakigu [Spinoza] moralista zela oroz gainetik eta ez ditakela zinezko moralistarik beraztasun<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
862
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
izpi bat gabe. Lf EG 1956 (1-2), 59. Gide-rekiko har-emanetan azaldu zuen ez zeukala fedegabeengana<br />
beraztasun gehiegirik. MEIG VIII 71.<br />
+ berazataxun (B ap. A). Generosidad. A<strong>bar</strong>iziaren kontra Beraztasuna. "Contra avaricia, largueza". CatB<br />
78. A<strong>bar</strong>izien kontra, beraztasune, edo largeza. CatUlz 50.<br />
- BERAXTASUN (B, Sal ap. A; H, VocB (+ beratxtasun); beratxatasun Añ). (Forma con palat. expresiva).<br />
"Suavidad" Añ. "Compasión, caridad" A. "Ternura, misericordia" VocB. "Compasión, caridad" Ib. Elizak<br />
peligro geiago du galtzeko beraxtasunez, ezen ez martirioen erruaz. LE Urt 68. Espiritu Sanduaren Frutuak dire<br />
amabi. Lenbizikoa, Karitatea [...]. Amargarrena, Beratxatasuna. "Mansedumbre". Añ CatAN 64. Ito egin bear<br />
nuen nere beraxtasuna]k[, bigunkeria igarokorra baño etzalako. Txill Let 98.<br />
Generosidad. Zikoizkeria garaitzen, beraxtasunaz; bekaizkeria, maitetasunaz (B). Inza EsZarr 174.<br />
1 beraztu (B, Sal ap. A; Aq 839 (AN), Dv, H, VocB). Ablandar(se) (sentidos prop. y fig.). "Ablandar" Aq<br />
839. "Amollir, rendre, devenir mou" Dv. "Poner tierno, blando" VocB. "Ablandar, remojar" A. v. beratu. <br />
Berázten eta gozatzendéla untátus Jesus onarén odólas. LE Ong 16r. Odola zaut hoztu, / Biotza're laztu, /<br />
Gorputza beraztu; / Oraino gazte banitz / banuke gustu. Bordel 105. Ekhartzen diotzate aitzinera bere emaztea<br />
eta haurrak, ustez eta heien ikhusteak beraztuko ziola bihotza. Prop 1885, 219. Abiatzen da untzia, laster<br />
abiatzen ere dira estomakak berazten. Ducq 385 (ap. DRA). Etsaiak arrizko labe lodi batzuen gerizan zauden;<br />
mia berazteko eta bertzelakatzeko untzi andi batzuen arri-oñak. FIr 140. Ikus-aldi bakotx, berazten dautet<br />
bihotza, haurreko orhoitzapen batzuen mina bat-batean jabetzen baitzait. JE Ber 9. Begiak goxatuaren-goxatuz,<br />
bihotzaren beraztea baitzitaken. Ib. 63.<br />
- BELLAZTU (Foix ap. Lh), BELLAZI (Foix ap. Lh). (Formas con palat. expresiva). "Rendre mou" Lh.<br />
- BERAXTU (B, Sal ap. A; H, VocB; beratxatu Añ (AN) A). (Forma con palat. expresiva). "Ablandar",<br />
"suavizar" Añ. "Beraxtu, compadecerse, ablandarse de mal ajeno" VocB. "Beraxtu (B, Sal), compadecerse [...];<br />
ablandar" A. Ezi nornái beraxtendá, ta erretiratzendú azótea, ikustearéki bérzea humillaturik konfesátzen<br />
bere kúlpa. LE Ong 60r. Errespuestagonéki beraxturik Ziro, libre utzizitue biak. LE Doc 98. Emen agian<br />
makurtu diteke justiziaren <strong>bar</strong>a, edo beraxtu, on iduri, ta enpeñu, ta emaitz, ta negarrakin. LE Urt 5. Eguraldi<br />
gogorra beraixtuko balu, / laister liteke elurra, aurraren jostaillu. Or Eus 129.<br />
- BERAXTUXE. (Forma con suf. -xe, de valor aproximativo). Edaratea sendatzeko, txerri-mina beraxtuxe<br />
eserten zen eri gaixoan (Sal). "Hiel de cerdo algo templada". A EY IV 258.<br />
2 beraztu (BNc ap. A), beraxtu (Sal ap. A). "Hacerse tardío" A. v. 2 berandu.<br />
beraztun, berazun. v. 1 behazun.<br />
berazune. "Tierra demasiado mojada para la siembra. Berazune gorra duk au! Lurre logi" Izeta BHizt2.<br />
berba (V; Lcc, Mic, Lar, Mg Nom 67, Añ, Dv (V), H). Ref.: A; Iz ArOñ, UrrAnz; Etxba Eib; Holmer ApuntV;<br />
Elexp Berg. Tr. Documentado desde Lazarraga. Es de uso gral. en la tradición vizcaína, aunque a partir de<br />
principios del s. XX su uso disminuye notablemente. Se encuentra algún ej. aislado en autores guipuzcoanos<br />
como Cardaberaz e Iztueta; tbn. aparece un sorprendente berbea en los versos de Lasarte de 1716. En DFrec hay<br />
21 ejs.<br />
1. Palabra. "Habla", "palabra" Lcc. "Habla, palabra" Mic. v. hitz.<br />
Tr. Documenatdo ya en Lazarraga, es de uso gral. entre los vizcaínos desde los primeros textos. En el s. XX,<br />
especialmente en su primera mitad, su frecuencia disminuye, y no se encuentra en algunos autores como Altuna<br />
o Eguzkitza, que usan itz. D. Agirre lo emplea habitualmente en Auñemendiko lorea pero apenas hallamos algún<br />
ej. en Kresala (89).<br />
Asi zan berba oek esaten. Lazarraga 1151v. Berba orren berba gazia, / Berba orri nai ez dakiola balia. TAV<br />
3.1.8. Iaungoikoen berbea enzunakaz. Bet 15. Pekatu asko egin dodala pensamintuagaz, berbeagaz, eta<br />
obreagaz. Ib. 12. Ea esan dabeenz blasfemiako ber<strong>bar</strong>en bat. Cap 92. Iaungoiko semea nik ofrezietan deutsudaz<br />
neure berbaak. Ib. 123. Ekusi begi berbeetan, berba desonesturik egin daben andraakaz. "En las palabras se<br />
pregunte". Ib. 105 (cf. BERBETAN s.v. berbeta). Iesu Kristo gure Iaunek esan zituzen berbaak. VJ 2.<br />
Jaungoikoak libradu nagian berba gaitzetatik. CatAnz 2. Zerren diran Jaungoikoren berbaak. Ib. 3. Medizinori<br />
eman eta lendabiziko berbea / Ai zen galanki eman didazun Juanes nere Jabea. LasBer 16. Nun eingo diraz iru<br />
kurutzeok da ze berbagaz? Arz 25. Gaurko neure pensamentu, berba ta obra guztiak ofrezietan deutsudaz. Cb<br />
CatV 99. Eta baldiñ Latiñak eta Griegoak berak itz, boz edo berba asko Euskaratik artuak badituzte. Cb EBO 8.<br />
Orra bukatu dot kutun nekagarri hau zeuberi eskarako berbaegaz. Eskara guztiok dodaz maite ta gozo! Lar,<br />
carta a Gandara 162. Aren aoko berba dulzea aditu neban puntuan. Acto 327. Berbook eder aoan orapiloa<br />
kolkoan. Ib. 266.<br />
(s. XIX) Nok ikara andi bat artuko ez dau Jaungoikuaren berba au enzunda? Mg CO 262. Baña, ze eskusa<br />
emongo dabee doktrina santubetati igesi dabiltzanak enzun gura ez dabeela Jangoikuaren berbia? Ib. 29. Baña<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
863
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bestelango berba arrotzak, kendu biar dira dagozanian izen euskerako garbi ta nekezarijen artian artu ta<br />
aotubak. Mg PAb 196. Gitxiago minberatuko nintzate, neuri esango bazeunstaz amar berba astun ta garratz,<br />
oneei bat baño. Ib. 154. Adierazoten dituz, Kristok illte aurrean Krutzetik esan zituan zazpi berba mirariz<br />
beteak. Añ EL 1 116. Bein murmuraziño ta esaka gaistoakaz, beste bein berba loiakaz, biraoakaz, &c. Añ LoraS<br />
53. Sazerdote Jaunak, liburu onak irakurteko, Jaungoikuaren Berbia erakusteko. fB Olg 39. Berba bategaz<br />
luurrera ezarten ditu, bera preso artutera duazan Judas ta soldaubak. fB Ic I 73. Inos etorten bajatzu, ez<br />
juakona, ondo gura baleutsu legez, miin zorrotzagaz ta berba labanakin enbusterijak kontetara. fB Ic II 215. Ez<br />
dira neure berbaak, ta bai jakitunagueenak. JJMg BasEsc 81. Berba astun edo garratzen bat esaten badeutsube,<br />
aztu biarrian beti zagoz <strong>bar</strong>riztetan. Astar II 106. Eta bere lenengo berbiagaz geratu zan santuturik erraijetan<br />
eukan seme San Juan. Ib. 270. Gazte gaztetxutatik / beti elexara, / zeuen abadearen / berbak entzutera. Zav Fab<br />
RIEV 1909, 38. Zeñagaitik Juanes Camerciok adierakietan Lucio Florori, beraren aberastasunaz itz egitean,<br />
esaten ditu berba oek. Izt C 63. Jaungoikoak gorde gagizan berba gestoetarik. CatBus 9. Abegi on, amodijo ta<br />
berba samurren lekuan, izan zituzan arpegi illuna, bekoki astuna, berba garratzak ta agiraka andijak. Ur MarIl<br />
10. Da [oraziño bokala] berbakaz eta miñegaz egiten dana. Ur CatArrig 76. Berba onetara idigi zituzan<br />
mutiltxuak bere begijak. Ib. 35s. Berbakaz adierazo ezin leikianak. Ur BulaAl 1. Ez da mirari entzun neutsuzan<br />
berba andiak / Neure burutik oraindik ezin kendutea. AB AmaE 136. Ze sentimentu ete dau oraiñ artu nigaitik? /<br />
Zergaitik nire berbai ez deutse jaramoten? Ib. 173. Arpegirik eztauko / nunbaist drogosoak / len legez ereiteko /<br />
berba arin zoroak. Azc PB 256. Gurasoen aurrean / surrari eraginez / berrogei berba esanda / Griegu ta<br />
Latinez, / emon eban Galenok / bere epai andia. Ib. 251. Ez da geitu ez kendu ez aldatu bear berba bakar bat<br />
ere, zergaitik bertako guztia da esangura andikoa. Itz Azald 19. Gure biotza eta adina joan daitezan gure<br />
minagaz eta berbakaz batera. Ib. 62. Iñoiz ezteutsat arpegira begiratu, egundo eztau berba bat nire aotik entzun.<br />
Ag AL 17. Amandok berba onak esanaz parkamena emoten eutsala, il zan euskaldun bikaiñ argidotarra. Ib. 92.<br />
(s. XX) Aida baten, lau berba esan orduko, jaurti eutsezan ukabilkadak. Echta Jos 146s. Senar-emazte biari<br />
esaeutsazan agoratu jakazan berba guztiak. Ib. 177. Nai det berba gutxitan biar au amaitu. Enb 162. --Josiko<br />
dautzut pozik, --zeuk, berba samurrez--. Laux BBa 108. Euren aurrian ez esan bein-be berba txarrik ez badaezpadako<br />
gauzarik. Kk Ab II 145. Ene bakaldun zurra, ezegixuz siñistu onen guzurrezko berbak. Otx 19. Eta<br />
eztaust iñok berba geiagorik atarozoko, ez-ta ludiko urre guztijakattik be! Ib. 79. Andrea oinak eranzten, /<br />
berbako amar erantzuten (V-arr). "Respondía diez palabras por una". A EY IV 78. Baliogoa: Erraz aipatzen dan<br />
berba. Txill Let 56. Olerkariak eta koblakariak berba ain gozoz ta esakera gartsuz kanta oi daben maitetasunak.<br />
Erkiag Arran 60. Berba bi esan nai deuazat neure azken-agurra emonaz batera. Bilbao IpuiB 209. Zenera<br />
etorrena asi zan berbak soltatzen. SM Zirik 75. Berba labanak, jolasak <strong>bar</strong>din, / gaba arturik eguna; / auxe da<br />
gure etxietako / bakia kendu dabena. BEnb NereA 161. Gogaitu egin dala dirudi, beti berba antzeko ta <strong>bar</strong>diñak<br />
esan ta esan. Erkiag BatB 175. Alperreko berbak, alperreko erantzunak, alperreko begiradak. Ib. 112. Gero,<br />
begien aurrean dugu, gutxien espero dugunean, adiguritasuna edo horren gisako beste berba zantarren bat.<br />
MEIG VII 39s.<br />
v. tbn. (para textos del s. XX) Akes Ipiñ 33. Gand Elorri 24. Osk Kurl 117. Etxba Ibilt 457.<br />
(-ea det. Añ (V)). Verbo, segunda persona de la Trinidad. "Verbo divino, Berbo Dibinoa, Jangoikoaren<br />
Berbea" Añ. v. berbo (2). Berba Jauna gizondurik, / Berbea aragitu zan: / Berba bat Berbeak esanik, /<br />
Berbea janari biurtu zan. Añ EL 1 172. Eta jantzirik eguan odol txipristiñez beteriko soñekuagaz: eta deituten<br />
jako bere izena, Jaungoikuaren Berbia. Ur Apoc (V) 19, 13 (Ur (G), Ker Itza).<br />
2. Palabra, compromiso. "Esponsales, (V) eskonz-berbak, (G) ezkonz-itzak; fedeasteak, esposaiak" Añ. Cf.<br />
BERBA EMON, BERBA JAN. Faltadu ezin lei berba errealak. EgiaK 89. Alkarri emon eutsen berbeari. "A<br />
la fe que se prometieron". Cap (ed. 1893), 50. Emon deutsu sinistea / --Andikanoren berbea-- / franzesari ze<br />
zatozan / iditera atea. BBizk 27. Emaiten deutsut berba irme bat. Urqz 29. Orra zein laster kunplietan dabe /<br />
bere berbia Zerurik. Urqz 86. Neure bitarteko Santu, S.N. ta N. lagun zakidaz neure berba ta propositu au gaur<br />
ta beti ondo gorde dagidan. Cb CatV 100. Emoten deutsut berba oso sendo benetakoa aurrerakoan ez geiago<br />
bekaturik egiteko. Añ EL 1 143. Ezkontzeko berbia eskatuten da, pekatu egiteko. fB Ic III 362. Bada kobru emon<br />
biar jako berbiari. Ib. 359. Agaitik izten da ainbeste nasaitasun, ainbeste ezkontzako berba ariñ ta ondo pensau<br />
bagaak. JJMg BasEsc 248. Nun da emiendia? Nun proposituba? Oh! Zenbat guzurrezko berba emoten jakon<br />
Jangoikuari! Ib. 56. Onezaz ostian, dagoz ofizijoko batzuk, zeinzuk ezin esan leijen pekatu mortalen beian<br />
dakijen gauzia, isilik egoteko ber<strong>bar</strong>ik emoten ezpadabe bere. Astar II 181. Emen nator ni Pedro Bentura, /<br />
geroago ta meaago, / neure berbea betetuteko / bost aste baino lenago. Azc PB 125. Neure biotzean daukadala,<br />
baña eguno eztogu egin ezkontza ber<strong>bar</strong>ik. Echta Jos 192. Bakizu, Sabas, zein indar daukan euskaldunaren<br />
berbeak, eta berbatuta badago, ezin leike aldatu ezegaittik. Ib. 324. Asmakeri au neuk emon neutsun berbea<br />
betetako baño ezta ixan-da. Otx 29. Etzagun batzuk emoniko berba ori ondo gorde daude. Akes Ipiñ 27. Ondo<br />
konpondu ei-ziran, eta ezkontzeko egin ei-eben berba. Alzola Atalak 45.<br />
Berbea-berba, ta eskatu dozuna ordaindduaz, amaittu dira gure artu-emonak. Echta Jos 243. Berbea berba,<br />
gixona. Alde orretatik ardura <strong>bar</strong>ik egon. Otx 76. --Bai jan! Eta len emoniko berbia? --Berbia berba. Baiña<br />
badakik ba: Gose danak jan egin bear yok-eta. Bilbao IpuiB 48.<br />
3. Discurso, palabras; conversación. "Berbak ekarri dau [gai ori] (V-gip)" Gte Erd 27. Cf. BERBA KENDU.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
864
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Bestelan berbiak ekarriko dau ikus ta egon guria, onek biztu kariñua. Mg CO 142. Berbia ta gogua edo<br />
jakina bat egiten ez dirianian, izaten da guzurra. fB Ic II 171. Aoko berbiaren bitartez, alkarri aituten emoten<br />
deutsagu geure goguan daukaguna. Ib. 173. Lagun onak eureen exenplu ta berbiagaz emongo deuskubee<br />
sokorru andija. JJMg BasEsc 167. Sermoia edo Jaungoikuaren berbia. Astar II 261. Ikusi bear dot oraindik nire<br />
berbeak surik eta biotzak irabazteko indarrik ete daukan. Ag AL 82. Gure arimea izanik bat bakarra, denpora<br />
bat baten dago guzti guztia gorputzeko alde edo zati guztietan; eta gure berbea, bat bakarra izan arren, entzun<br />
eta artuten dabe guzti guztia, geure aurrean dagozan guztia. Itz Azald 174. Eladi apainddu <strong>bar</strong>ik, zoro bat lez,<br />
ebillela zeian, da bere ber<strong>bar</strong>i ezeutsala jaramon. Echta Jos 293.<br />
4. Voz. Ozta aituteko berba motelagaz esan eustan: Neure semia, ez dot biar beste gauzarik neure<br />
Jangoikua baño. JJMg BasEsc 285.<br />
5. Lengua. Baña nik uste dot askoz argiago / Egingo dabela goian zeruan, / Kantaurik Gaiarrek, nik baño<br />
leunago / Euren ondrak gure berba gozuan. AB AmaE 155.<br />
6. Habla, facultad de hablar. Cf. BERBA GALDU, BERBA JOAN. Mutilla adore <strong>bar</strong>ik aurkitzen zan,<br />
gustiz yausita, berbia be ost-osta eukala. Kk Ab II 47.<br />
- BERBA ALTUA. "Berba-altua (V-oroz-arr), hablar en voz alta" A. (Por berba altuan o berba altua egin?).<br />
- BERBA HARTU. Cf. ber<strong>bar</strong>tu. a) "Tomar o usar la palabra, en reuniones formales. Batzar legekuetan, berbia<br />
eskatzen da, eta buru eitten dabenak emonda gero, zutiñik, artu berbia eta bere eritxixa esaten dau, zer esan<br />
daukanak" Etxba Eib. Laster itxiko eban narru gorrian Lorentzo gizajoa, Don Pedrok, berbia artuta, ixildu<br />
ezpaebazan. Bilbao IpuiB 146.<br />
b) "Berbia artu, tomar en cuenta una promesa, etc... Esan najuan eun kiloko arrixa jasotze nebala ta lagunak<br />
berbia artu josten da oiñ kontuak" Elexp Berg.<br />
- BERBA-HASTE (Añ (V)). "Preámbulo" Añ.<br />
- BERBA-AURRE. v. berbaurre.<br />
- BERBA-AURREKO. Prólogo. v. berbaurre. Berba-aurrekua irakurle Bizkaitarrari. Mg CO III. Berbaaurrekoa.<br />
Zav Fab RIEV 1907, 91.<br />
- BERBA HAUTSI. Faltar a la palabra, romper la promesa. On lizate bakea, legerik baliz, / ausi ezpalegie<br />
berbea <strong>bar</strong>riz. EgiaK 87. Ausi ez daikezubezan iños Jangoiko andijari emoniko berbaak. JJMg BasEsc 50.<br />
- BERBA BATEAN (berba baten V-gip). En una palabra, resumiendo. "En resumen" Etxba Eib. Dago Jesu<br />
Kristoen Odola. Baia, Odol bizia zelan dagoan, Gorputz ta Arimeagaz dago, eta Jangoikotasun edo iru<br />
Personakaz. Berba baten: Ostian Jesu Kristo guztia dago, eta kalizan bere Jesu Kristo guztia. Cb CatV 74. Baña<br />
ni naz gizon baketsuba, eruapen andikua [...]; berba baten, Jangoikuaren bildurrekua. Mg PAb 49. Eta autstu ta<br />
apurtuko dituz Uriak, Jauregiak, etxeak ta ondasunak; berba baten: mundu ta mundutar guztiak. Añ EL 1 39.<br />
Santa Teresa batek, San Franzisko Salesek, eta berba baten, edozein Santu garbienak. Añ LoraS 173. Berba<br />
baten, neure Kristinaubak: Ez dau inok ardurarik iminten, dotrinia biar dan moduban ikasteko. fB Ic I 4. Berba<br />
baten: erosten dabenari biar leukian baño gitxijago emoten deutsanak, dan moduban dala, pekatu mortala<br />
egiten dau. Astar II 165s. Berba baten, eztago, dino Santu onek, ordi bat salbadu al leijan gauzarik. Ib. 129.<br />
Etxe bateko andrea / zan bada guztiz kirmena, / begiratua ta mena: / berba baten, egillea. Zav Fab RIEV 1907,<br />
96. Juan beragaz egotera bere irudiren baten aurrian, emon zerbait eskekoren bati, berba baten, igaro egun au<br />
albait onduen. Ur MarIl 120. Berba baten, erakusten deuskube izaten biargiñak ta begiratubak. Ur Dial 27 (It itz<br />
batean, Dv, Ip hitz batez). Au da esatea ziur / eta berba baten / gorriak dagozala / guzurrak esaten. Azc PB<br />
217s. Agaiti orain Martian / Don Pedro Santanak / agintariak, eta / --berba baten-- danak / gogoz zin egin dabe.<br />
Ib. 208. Ezingeiagoan eta egiaz gura dituzulako gure arimen ona, gure esetsialdiak eta burrukak, gure<br />
garaitzak, berba baten, gure zoriontasun betikoa. Itz Azald 117. "Mautsa"-k badauka euki nogaz berba egin, nok<br />
erantzun; berba batean, nogaz banandu bere bakartadea, katuaz osterantzean, mutillari esker. Erkiag BatB<br />
131s. Txarrean ala onean billa datozanak, lapurrak berba baten. Ib. 141. Berba baten: esan dozun guztia,<br />
guzurra. Etxba Eib.<br />
Berba baten esan dagidan nolakoa dan mutila. Acto 348. Edo, berba baten esateko, nai leukee, lizenzija emon<br />
dagijuen, Jaungoikuaren lege santuba austeko. fB Olg 193. Eta berba baten esateko, bera egin dabelako<br />
bigarren Eba, erbestetu edo desterretako mundutik lenengo Ebak ekarri zituzan aijari, zispuru, zotin eta<br />
negarrak. Astar II 272. Izatea bitartekoa, oparitzallea, emontzallea, irakaslea, berba baten esateko,<br />
Jesukristoren ordekoa. Itz Azald 169. Berba baten esateko, egon bear dabe, Kristoren eta bere Eleizearen<br />
arerioak diran guztien kontra. Ib. 212.<br />
- BERBA EGIN (V; Lcc, Mic, Añ, VocCB, Dv, H; berbagin Añ; berbegin Lar). Ref.: A; Etxba Eib; EAEL 268;<br />
Gte Erd 134, 222, 201; Elexp Berg. Hablar. "Hablar" Lcc y Mic. "Orar como orador" Lcc. "Tartamudear motel<br />
(V) berbagin (G) itzegin" Añ. v. HITZ EGIN.<br />
Tr. Documentado desde Lazarraga. Es de uso gral. en la tradición vizcaína.<br />
Baneidio [mutil] bati berba. Lazarraga 1190r. Judeguakin aurraz berba eginik. Ib. (B) 1203v. Badagik su<br />
atean ipirdia uzkarti, zeian berba dai zugaiti. "Hablará por tí en el mercado". RS 33. Egin begi berba errespeto<br />
andiagaz. Cap 125. Kortesia iasarten eta berba egiten. Ib. 127. Nogaz egiten dogu berba? Arz 41. Aita gurea<br />
esatean nogaz berba egiten dozu? Cb CatV 30s. Misionistak geratu zirian ikariaz konorte ta zenzun baga legez,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
865
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ta berba egin eutseen arima kondenada ak. Mg CO 186. Ez eban Jesu Kristok euskerarik berba egin. Mg PAb<br />
57. Egizu berba ardura baga. Ib. 72. Nogaz orain berba egingo dozu? Añ EL 1 208. Ez nas luzero egongo; eztot<br />
bakarrean berba egingo. Añ LoraS 25. Pazienzia edo onez-igarotea, da humiltasunaren alaba-len-jaioa: eztago<br />
au, baxu berba egitean; burua ta begiak beranz erabiltean, &c. Ib. 167. Guztiekin tratau dagijeela, ta berba egin<br />
dagijeela modu oneko alegrijagaz. fB Olg 24. Onan Jaungoiko, guztien Juezak berba egiten deutsee luurreko<br />
Juezai. fB Ic II 166. Naiko zenduke, zeure ama gaiti alan inok berba egitia zeure aurrian? Ib. 197. Daukazu<br />
ugari zeren ganian berba egiñ. JJMg BasEsc 108. Esan lei, arimiak berak geijago berba egiten dabela miiñak<br />
baño. Ib. 284. Ezaguturik berba egiten guazan Jaunaren anditasun pare bagia. Astar II 253. Esan gura dau<br />
zelan Kristok gizonakaz berba egiten eban. Añ EL 2 107. Geure Jaungoikoagaz berba egiten dogula. CatBus 9.<br />
Nik ez dakit zer esan daikezudan: berba egin dagijala nire bijotzak. Ur MarIl 98. Gaur berba egingo deutsut<br />
erleen ganian. Ur Dial 10. Euskara Sartaldekoan [...] berba egin dute itzpide eta erausi ederrian beren<br />
liburuetan Kapanaga, A. Agustin Bazterretxea [...], eta bat edo beste geijagok. Aran SIgn 201s. Bildur bagarik<br />
azartuko naz / Berba egiten onela. AB AmaE 70. Berba egizue baña gaur zuek / Itxurritxoak, / Berba egiñik itxi<br />
gaizuez / Gu lotsatuak. Ib. 42. Eztaki zein Santuri / berba egin obato, / lenengotzat daukala / San Ramon Nonato.<br />
Azc PB 75. Neu ioango naz agintariak dagozan tokietara --agertu eban Amandok-- eta neuk egingo dautset<br />
berba. Ag AL 139. Eskatu eutsan, berba egiola eta emon egiozala azalduera eta errazoiak. Itz Azald 24.<br />
Ikusteagaz, entzunagaz, usain eginagaz, berba eginagaz, eskuakaz eta oiñakaz, nik egin ditudazan pekatuak. Ib.<br />
168. Adiskidea, egizu nai dozun-beste berba, baña geldi-geldi esku orregaz! Echta Jos 244. Zentzun obeagaz,<br />
ezin berba egin leike gazte batek. Ib. 154. Berba egiten etorteko zegozer jazo dok. Kk Ab I 53. Azkenik gixon<br />
batek berba egin eban, / Erakusteko gure alderdija zer dan. Enb 207. Amaika urte geruago ezautu gendun<br />
Abadiñoko axe mutilla Kortezubiko katian, eta berba-egin be bai beragaz. Kk Ab II 48. Eta kalia luze yoiazala<br />
ona emen berba egiten dautsoela Peruri gizon bik. Ib. 75. Argi egidazu berba, ulertu dagitsudan zerbait. Otx 46.<br />
Beñola, aberiak berba egitten eben aldijan. Ib. 57. Gero medikuegaz berba egin yoat. Bilbao IpuiB 163. Bai,<br />
iregaitik pe neuk berba ein biarko juat, ik eztakik eta. SM Zirik 41. Jon, bigun itxuraz, zarbokeriz berbegiten<br />
aalegindu zan. Erkiag Arran 99. Orretarako ni baño obiak / berba egin dabe aurreti. BEnb NereA 160. Eta<br />
zerutik zetorren lehengo abotsak berak, orain ere berba egiten zuen bere belarrietan. Arti Ipuin 28. Goizak<br />
berba egin dau. Gand Elorri 52. Etzazu utzi telephonua. Semeak eginen dizu berba. Osk Kurl 30. Pistolak berba<br />
egin dagiela. Erkiag BatB 183. Emakumeak samurkiro berba egiten deutsa. Ib. 172. Batez be Bizkaiko<br />
euskalkian ondo berba egin eta idazten eban. Alzola Atalak 101.<br />
(Con complemento dat.). Hablar (sobre). Ondo dinozu; eldu gara olara, ta euko dogu zer ikusi, ta zeri<br />
berba egin. Mg PAb 124.<br />
(Ber<strong>bar</strong>ik egin, en oraciones negativas). (No) hablar ni palabra. Ez eben gura inork ber<strong>bar</strong>ik legion.<br />
Lazarraga 1143r. Zeinbat dagoz aserreren baten ondoren ber<strong>bar</strong>ik bere egin baga, lagunaren gorrotuan, ta<br />
alanguen gatxetan bijotzez poztuten diriala? Mg CO 27. Amaren bularreti ikasi eban berbeetan, ezin ber<strong>bar</strong>ik<br />
egin? Mg PAb 199. Ber<strong>bar</strong>ik alkarri egin gura ez da egotia. fB Ic I 101. Antxe ikusiko doguz Ama-Semeok<br />
alkarren aurrez aur, larriaren andiz ber<strong>bar</strong>ik egin ezinik. Añ EL 2 225. Ezin alkar ikusi dabe, ezteutse alkarri<br />
ber<strong>bar</strong>ik egiten. Astar II 31. Egin <strong>bar</strong>ik zaratarik / ez alkarregaz ber<strong>bar</strong>ik. Azc PB 163. Moskor andi baten<br />
ostean sormiñak io ta il zan, ber<strong>bar</strong>ik egin baga. Ag AL 169. Ezeidazu geiago ber<strong>bar</strong>ik egin auzi orren ganean.<br />
Echta Jos 154. Belauniko jarrita, negar-anpulotan, ia ber<strong>bar</strong>ik be egin eziñik, asi yakon esaten. Bilbao IpuiB<br />
130. Ber<strong>bar</strong>ik egin <strong>bar</strong>ik, begira egokion neskato aundikiari. Erkiag BatB 76. Baña jakizu iñoiz ez dorala<br />
ber<strong>bar</strong>ik egin aregaz zu aurrian ez zarala. Etxba Ibilt 480.<br />
(No) hablar. Eztakije ber<strong>bar</strong>ik egiten juramenturik ezarri baga. Astar II 65. Marijaren izenian egotera<br />
Eleixan modu guztiz onagaz, albuetara, ez iñori begiratu baga, ber<strong>bar</strong>ik egin baga. Ur MarIl 56. Baña emen<br />
<strong>bar</strong>ruban ezin dot ber<strong>bar</strong>ik ondo egin. "Non posso parlare". Otx 75.<br />
(En oraciones interrogativas o condicionales). Ber<strong>bar</strong>ik badegizut poridadez, / gogorrik jarten zara<br />
bereala. Lazarraga 1187r. Ta egin deustak da ber<strong>bar</strong>ik? Bilbao IpuiB 141.<br />
"Berba geixegi eitten dozu" Elexp Berg. Berba bat egidazu, traidorea. Lazarraga 1186r. Berba<br />
desonesturik egin daben andraakaz. Cap 105. Egon zaree luzaro <strong>bar</strong>riketan milla berba alper egiten. Mg PAb<br />
55. Kotorrak adierazoten dabe euren poza berba asko egiñaz. Añ LoraS 174. Inogaz berba bat egiten isten ez<br />
badeutsu. fB Ic III 363. Nor-nairi berba gozo egiozu / ez ostikotu. Zav Fab RIEV 1907, 95. Berba asko egin da<br />
gero. Echta Jos 314. Egin ebezan beste berba asko. Ib. 313. Zeugaz berba batzuk egiten nator. Kk Ab I 53.<br />
- BERBA-EGITE (Añ (V)). a) "Locución" Añ. Beste bat dirudi Sortaldeko <strong>Euskal</strong>-erriaren erranak eta<br />
mintzatzeak, beste bat Sartaldekoaren berba-egiteak eta esateak, eta beste bat Egoaldeko edo <strong>Euskal</strong>-dierriaren<br />
biyotzeko itz-egiteak, esanak, erausiak, eta itzpideak. Aran SIgn 200.<br />
b) Modo de hablar. Lotsa-bagetasun edo modu txarra berba-egitean, begiratutean, ibiltean, zenzun ta ganora<br />
baga gauza guztiak egitean; eskutadak, txaloak, <strong>bar</strong>re ta sansoak. Añ LoraS 191.<br />
- BERBA EMAN (b. emon Lar, Añ). a) Prometer, comprometerse. "Apalabrar" Lar. "Apalabrados están,<br />
hitzemanak daude, berba emonak dagoz" Ib. "Apalabrarse" Añ. v. 1 berbatu. Biurtu baga kendubak, berba<br />
emonarren Konfesoriari. Mg CO 256. Kristoren arerioai jarki eta burrukan egiteko, Bateo santuan berba emon<br />
eban legez. Itz Azald 8. Berba emoten eutsela, batzuk o<strong>bar</strong>ia artuko ebela euren geisotasunean, besteak osatuko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
866
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zirala. Ib. 71. Bear bada, berba emonda egongo zara beste bategaz ezkontzeko. Echta Jos 110s. Bizkai, Gipuzko,<br />
Araba, Napar, / Zubero eta Lapurdi, / gaur Arantzazun besarkaturik, / berba emonaz elkarri, / erabagia artuten<br />
dabe / laguntzeko euskerari. BEnb NereA 91.<br />
(Con berba det.). "Berbia emon (vb. trans.), dar palabra, prometer. Berbia emon zetsan, bere ondoria izango<br />
zala Zeruko izarrak bezin ugarixa" Etxba Eib. "Prometer. Joango nitzala esan notsen eta behiñ berbia emun<br />
ezkero juan ein bihakot" Elexp Berg.<br />
b) (Sust.). Compromiso. Eztaukat iñogaz berba-emonik. Echta Jos 111.<br />
- BERBA ERAGIN. Hacer hablar. Zerubak berba eragin dautsu orain! Otx 80.<br />
- BERBA-ERDI (V-gip; Añ; berberdi V-gip). Media palabra. "Medias palabras, (V) berbaerdiak" Añ.<br />
"Berbaerdi (berberdi ere bai), media palabra. Nik berbaerdi esan orduko asarretu eitten da" Elexp Berg. "Ixo!<br />
Eztot berbaerdi be entzun nai" Ib. Esaizu dakizun guztija berba erdi orretan itxi baga. Astar II 188. Yakiteko<br />
egarri andiya erakusan eta berba-erdi bategaz beinguan ulertzen eban esan gura yakona. Kk Ab II 71.<br />
- BERBA-ERDIKA. "Berberdika (Vc), a medias palabras" A. "Berbaerdika (berberdika ere bai), a medias<br />
palabras. Etzaitte ibilli berbaerdika eta esan garbi gauzia" Elexp Berg.<br />
- BERBA-ERDITXO. Dim. de berba-erdi. "Bestela, gaztetxua da baia, berberditxu bat gogortxuago esatea<br />
naikoa dau zezenduta paretako (V-ger)" A s.v. zezendu.<br />
- BERBA-ERIO. v. BERBA-JARIO.<br />
- BERBA ERNARI. "(V-ple-ger-m), pulla, palabra punzante, litm.: preñada" A.<br />
- BERBA ERNE. "Palabra preñada, berba hernia" Dgs-Lar 8.<br />
- BERBA-EROTU. v. berbaerotu.<br />
- BERBA ESKATU (V-gip). "Berbia eskatu [...], pedir [...] la palabra, en reuniones formales. Batzar legekuetan,<br />
berbia eskatzen da" Etxba Eib. "Berbia eskatu, pedir la palabra" Elexp Berg.<br />
- BERBA GABEKO. a) "Berbabakua, inconstante, infiel, sin palabra" Etxba Eib. Alan esan errian / ta alan<br />
inguru guztian, / ta nobioak / berba bakoak / alan iakin eban artez / kartatxu baten bitartez. Azc PB 162.<br />
Asieratik azkenerañok, berbabakua. Etxba Eib.<br />
b) No oral, no verbal. "Oración mental [...] (V) berba (G) itz bageko orazioa" Añ.<br />
- BERBA GALDU. Perder el habla. "Emmudecer [...] (V) berbea galdu" Añ. Zer egin yako oneri niri ez<br />
erantzuteko? Berbea galdu, biarba, edo zoritxar andiren bat jazo ete-yako itzik ezin egin ixateko? Otx 142.<br />
- BERBA GOZO (V ap. A; Añ). "Chiste", "gracia, chiste" Añ. "Chiste" A. No hallamos ningún ej. en esta<br />
acepción; cf. berba gozo, con el significado de 'palabra suave', en Añ LoraS 176, fB Ic I 19, Azc PB 281, Bilbao<br />
IpuiB 29.<br />
- BERBA JAGIN. Hablar (a). Nun esan eusten / guztiai berba jaginik. Lazarraga (B) 1203v. Modu onetan / oi<br />
ta [Peruri] berba jaginik. Ib. (B) 1200v.<br />
- BERBA JAN. "Berbia jan. Faltar a la palabra. Berbia jandako jendia jarri da aintzen leku askotan. Etxba Eib.<br />
"Berbia jan, incumplir la palabra. Ezixozue ezer sinistu, berbia jaten zalia data" Elexp Berg. Agindu nai<br />
dabenak / dakuskuz labanak / eta gero urdinduta / berba iaten danak. Azc PB 218. Frantzesen nagosia / egun<br />
birik baten / ikusten da berbea / guzurrakaz iaten. Ib. 218.<br />
- BERBA-JARDUN. Discurso. Germanicoren berba jarduna soldadu matxinatubai. Mg PAb 207. Berba<br />
jardun oneek. Ib. 218.<br />
- BERBA-JARIO (Añ), BERBA-ERIO (Añ A). Hablador, parlanchín. "Picotero, hablador, (c.) be-, o<br />
<strong>bar</strong>ritxua, (V) berba, (G) itz jarioa" Añ. "Charlatán [...], (V) berba-erioa" Ib (tbn. berbaerioa s. v. "loquaz" y<br />
"parlador"). "Berbaeriola [sic, seguramente error por -erioa] (V; Añ), parlanchín" A. v. berbatsu.<br />
- BERBA JOAN. Perder el habla. Mutu batek edo aldi txarren bategaitik berbea joan jakon batek ezin egin<br />
leikee aozko autormena. Itz Azald 137.<br />
- BERBA-JOKO. Forma flexiva. Euskeriak daukaz berba joko bestek ez legezkuak. Mg PAb 200. Banator,<br />
bazatoz [...] bajatortzuz, bajatortaz [...]. Erdaldunak gastelarren artian irauntsi luziak biar ditube, berba joko<br />
oneetan daguana esateko. Ib. 200.<br />
- BERBA KENDU. Retirar la palabra. v. BERBA UKATU. Agurra ta berbea kendu edo gatxik opa izan<br />
deutsazunez. Añ EL 2 142.<br />
- BERBAKO (V; Dv) Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. Fiel, (el) que mantiene su palabra. "Qui tient la parole<br />
donnée" Dv. "Fiel, (hombre) de palabra" A. "Cumplidor de la palabra. Gizon berbakua bada derrior bueltau<br />
biost sor dostan dirua" Elexp Berg. v. berbadun (2). Sendotasunian, Iraunzalian, Odol noblian ta Berbako<br />
izatian. fB Ic I III. Ta esangozu: Ai txibia / egia-zale ta berbakoa! Zav Fab RIEV 1909, 35. Apala esandako /<br />
berbakua bada. Noe 90. Ezaguten ebanetik Nausixa gizon berbakua zala. Etxba Ibilt 483.<br />
- BERBA-LAGUN. "Alguien con quien charlar, con quien hablar. Banoia soziedadera ia berbalagunen bat<br />
topatzen doten" (V-gip, comunicación personal).<br />
- BERBA-LAGUN EGIN. Hacer compañía (hablando). Bide batez bakanderearenera ixan zan, zati baten<br />
areri berba-lagun egitten. Otx 138.<br />
- BERBA-LAPIKO (V-ger-m-... ap. A; Añ (V)). "Boquirroto", "loquaz", "parlador", "bachiller, hablador" Añ.<br />
"Charlatán" A. v. berbontzi, berbatsu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
867
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BERBA-MERKE. "Berba-merke, parla <strong>bar</strong>ato, charlatán (V)" A EY III 272.<br />
- BERBA MIN. "Reprensión" Añ.<br />
- BERBAN-BERBAN. "(Vc), a cada palabra, en todas las palabras" A. v. BERBA-ORO.<br />
- BERBAN-BERBANGO. Continuo (al hablar). Emeti agiri da, kristinaubak, orrako berban berbango<br />
guzurtegijori, guztiok ta bakotxa diriala pekatubak. fB Ic II 175s.<br />
- BERBA NEURTU. Verso. v. neurtitz. Esaeuskun ipuin txito eder abade batek imini ebana berba neurtu ta<br />
soñutubaz. Mg PAb 96. Eurak [ipuinak] dagoz berba neurtuetan, eta neurri labur-luze, ta gera-aldi era<br />
askotakoetan. Zav Fab RIEV 1907, 92. Ta amaituten da, azkenian imiñiko diran berba neurtu lauko edo<br />
zortzikuakaz. Ur MarIl 2. Ziarduan irakurten liburu donga, berba neurtu edo bertso na<strong>bar</strong>men, amodijo<br />
nasaikuak eukazan bat. Ib. 62. Eskribu orreen artean ondo / Gogoan sarturik daukat, / Berba neurtuan, onen<br />
antzera / Jarri zenduan egi bat. AB AmaE 195.<br />
- BERBA-ONTZI. v. berbontzi.<br />
- BERBA-ORO. Continuamente (en un discurso), a cada palabra. Au gaiti esaten deutsee eleisiaren gurasuak<br />
berbaoro geure errijeetako zezenai, dantzai ta komedijai: jentilidadiaren zatijak, relikijak edo ondokinak. fB<br />
Olg 145.<br />
- BERBARAKO (Vc ap. A). a) Por ejemplo. v. ADIBIDEZ, ESATERAKO. Asmadu eikezu gaur zelan eta<br />
zetara ezi ta nekatuko dozun zure gorputz gaistoa. Ber<strong>bar</strong>ako, zutunik bazagoz, ez ezeri eutsi. Añ EL 2 68. Eta<br />
zelan ikasiko dozun birtuteren baten ekandu ederra: ber<strong>bar</strong>ako, umiltasuna. Ib. 82. Ukatu egunoro bere buruari<br />
bere gogoko gauzaren bat, berez txarra izan ez arren: ber<strong>bar</strong>ako, zaleen dan jatekoren bat. Ur MarIl 3. Eurai<br />
ezarriyagaz, eurai ez jatorkena, ber<strong>bar</strong>ako, "Jaungoikoa dala gorrotoduna". Itz Azald 88s. --Zeintzuk dira<br />
parkamen aldekorrak? --Muga izentauagaz emoten diranak, ber<strong>bar</strong>ako , berrogei egunekoak, eun<br />
egunekoak, zazpi urtekoak. Ib. 150.<br />
b) Por decirlo de alguna manera, como si dijéramos. Baña betiraun edo eternidadiagaz neurtu ezkero<br />
denporia, ez bakarrik da guztiz laburra, baita bere ber<strong>bar</strong>ako, utsa. Ur MarIl 23.<br />
- BERBATIK BERBA (Añ (V); berbati-bera Añ (V)). "Letra por letra" y "palabra por palabra" Añ.<br />
- BERBATIK BERBARA. Literalmente. Libru onetan aitatzen dirian Eskritura Santa eta Doktoreen esanak,<br />
eztira betibere berbatik ber<strong>bar</strong>a euskerara biurtu, iruli ta aldatu. Añ GGero 4.<br />
- BERBATIK IRTEN. Incumplir el compromiso. Bein alan ezkontzako berbia emon ezkero lagunari [...],<br />
berbati urteten dabena, ta garbatuten jakona, juezez ekarri legijala ezkondutera. fB Ic III 359. Errazoe bagarik<br />
burutazinoe bat gaiti garbatuta, berbati urten dabena, ezin ekarri legijala juez aurreti, karzelati, nai edonundi<br />
ezkontzera. Ib. 359.<br />
- BERBATIK ORATU. "Agarrarle la palabra. Berbatik oratu eta ez zetsan laga ezkondu arte" Etxba Eib.<br />
- BERBA UKATU. Retirar la palabra. v. BERBA KENDU. Gomute-zaite, iñori gorrotorik euki; gatxik egin;<br />
ondrarik kendu; berbea ukatu [...], eta ikusi ezinik euki bozu. Añ EL 2 133.<br />
- BERBAZ (V; Lcc, Lar, Añ (V)). Ref.: A; Elexp Berg. a) De palabra, verbalmente. "Juego de palabras, berbaz<br />
jokua" Lcc. "(De) palabra", "verbalmente" Lar y Añ. "De palabra" A. Ezin badau berbaz, des[e]au biardira<br />
konfesetia biotzetik. ZBulda 8. Iñori ez gatxik egitea, ez obraz, ez berbaz, ez eta gogoz bere. Cb CatV 41. Ni illda<br />
bere, berbaz irakatsi ezin dodanian, irakasteko Zeruko bidia euskaldun guztiai Liburu onen bidez. Mg CO IV. Ta<br />
buruko uliak beste pekatu egiten dabeela pensamentuz, berbaz, ta eskuz. Ib. 115. Gogoz, berbaz, ta egitez euki<br />
dodazan bekatuak. Añ EL 1 148. Berbea janari biurtu zan: / Berbaz, fedez sinisten dogu / Berbearen Gorputzan.<br />
Ib. 172. Daigun kontu, norbaitek egiten ditubala pekatubak berbaz, eskukaz, naiz beste edozeiñ modutan. JJMg<br />
BasEsc 80. Uste dot laster aurkituko gariala okasinoian erakusteko egitadaakaz berbaz esan dozuna. Ib. 18.<br />
Benetako juramentu egiteko gogo edo intezinoe baga, edo aoz edo berbaz bakarrik. Astar II 61s. Igarla, edo<br />
Profetak ez bakarrik esanez, edo berbaz, baita euren egite, eta ejenplubagaz bere irakatsi euskuben <strong>bar</strong>u egiten.<br />
Ib. 247. Zetan uts egin daben, obraz, berbaz, pensamentuz, edo desioz. CatLlo 62. Egin dodala pekatu<br />
pensamintuz, berbaz eta obraz. Ur CarArrig 96 (Bet 12, Cap 20, VJ 15, Oe 15 berbeagaz). Balio izan<br />
deuskuelako berbaz, lumaz ta / Armaz, asaben eskubideak gordetako. AB AmaE 192. Jesukristok irakatsi<br />
eutsezanak Apostoloai eta oneek berbaz eta aoz irago eutsezanak. Itz Azald 17s. Iñori, ez egikeraz, ez berbaz, ez<br />
gogoz, kalterik ez egitea. Ib. 99. Eta neure inddarrakaz zure zoritxarretik urteten ezin lagundu al banegixu be,<br />
berbaz besterik ezian, urgazi ta poztu egin zaikedaz. Otx 73. Ipiñeko etzegunek auzo orreiri be arribide orretati<br />
igaroteko eskubidea berbaz emon dautsien-ezkero. Akes Ipiñ 8. Seme-alaberi berbaz azi-era (edukaziñoa)<br />
emotea bear-bearrezkoa da. Baiña zeuen bizitzagaz jarraibide ezpazaiakoze, egingo ete deutsazue gero gauza<br />
aundirik? Bilbao IpuiB 61. Lagun bat bialdu eban Dukiagana erregutu zeixon, berbaz eta karta baten bittartez.<br />
Etxba Ibilt 479.<br />
b) (En expresiones como berbaz egon "conversar", berbaz asi "ponerse a hablar", etc.). v. BERBETAN. <br />
Adiskidakaz berbaz luzero egon ezkero. Añ LoraS 188. Obispo edo beste gizon beneragarri izen oneko eta<br />
guztijak onzat daukena berbaz daguala kalian edo bidian andra señora bategaz. Astar II 177. Jaungoikuagaz<br />
berberagaz gagozala berbaz. Ib. 253. Urten zanean berbaz laster asi jakon. AB AmaE 219. Baltzez iantzita<br />
dagozan neskaak / dabilz erripa bategaz, / ikusten euren biotzekoak / berbaz badagoz bestegaz. Azc PB 71.<br />
Ordu bat igaro eben / alkarregaz berbaz. Ib. 141. Eta nor ezta gizona / berbaz eztoiana / irri<strong>bar</strong>reka pozik /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
868
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
neska bategana? Ib. 174. Ta abestu ondorian, une atan bertan, / Miren berbaz asten da neugaz era ontan. Enb<br />
52.<br />
(Con jakin, ikasi, etc.). (Saber, aprender a, etc.) hablar. "Berbaz irakatsi, enseñar a hablar (V-gip)" A Apend.<br />
"Eztaki berbaz (V-arr)" Gte Erd 3. Ardura au artu biar dabe euren umiak berbaz asi orduko. Astar II 93.<br />
Noizik maite zaitudan / orain nik ez dakit; / berbaz baino lenago / ikasi neban nik. Azc PB 99.<br />
- BERBA ZATARREKO. "Hitz itsusiak esan zalea. Ezta persona txarra, baiña berba zatarrekua" Elexp Berg.<br />
- BERBAZ BERBA. Literalmente. Buruz buru edo berbaz berba ezin biurtu leikez esakuna oneek bada<br />
eurotan adizkeiak urtuta legez dagoz. A in Mg PAb (ed. 1899) 79n.<br />
- BERBAZKO (V-gip; Añ (V)). Verbal, oral. "Berbazko tratuak pe balio dabe juiziuan" Elexp Berg. Egin<br />
dituzen pekatuek mandamientuetati, pensamientuzkoak, berbazkoak eta obrazkoak. VJ 10. Beti, ezin egiñak,<br />
murmurazino bildurrak, ondu gura gauza ezak, propositu berbazkuak. Mg CO 142s. Biar dira agertu [pekatu]<br />
pensamentuzkuak pensamentuzkuak legez; berbazkuak, deseozkuak, tokamentu ta obrazkuak, bakotxa okertu<br />
baga. Ib. 170s. Berbetan ez bagenki, ez gendukez geure lagunak berbazko guzurragaz engainauko. fB Ic II 174.<br />
Sodomijako, ganadubagazko, berbazko ta kantazko pekatu loi guztien desiua. Ib. 269. Berbazko edo obrazko<br />
pekatubetan jausteko, badauka gizonak zek atzeratu dagijan. Astar II 141. --Zeinbat eratakoa izan leiteke pekatu<br />
norberarena? --Gogozkoa, berbazkoa eta egitezkoa; gogozkoa izango da [...], berbazkoa, aoagaz egiten danean,<br />
birauba legez. Itz Azald 135. Berbazko mataza nastea biribildu arte, bakoitzaren iritzi ta aburuak eio ondoren,<br />
ontzat artu eben senar-emazteak. Erkiag Arran 126. Baiña, berbazko erasoaldi luzeak aiñako iskillu eragikorrak<br />
eta gertuak zituan. Erkiag BatB 20.<br />
- BERBA-ZURRUMURRU. Rumor de voces. Eskillaretan berba-zurrumurrua entzun eban, eta emakumea<br />
izanik, jakingureak geiago egin eutsan. Erkiag Arran 150.<br />
- BERBETAN. v. berbeta.<br />
Etim. Del lat. verba.<br />
berba-aldi. v. berbaldi.<br />
berbabide. 1. "Asunto de conversación (Añ ms.)" A. v. berbagai, hizpide. Nik artu dodan berba bidia ezin<br />
obia dala edozeñek ezagutuko dau. Konfesiño ona da Zerurako atia pekatu egin dabenentzat. Mg CO VII.<br />
2. "(V-ger), razón, verdad del aserto. Berbabidean zagoz, tiene usted razón" A. v. hizpide. Eztaukazu<br />
zentzunik ez berbabide onik, diarduzun autuetan. Echta Jos 66. Ta beste onango berbabide asko ataraten<br />
eudiezan euren alde. Akes Ipiñ 26.<br />
3. "(Vc), giro de conversación" A.<br />
berbadun. 1. (El) que tiene la facultad de hablar. Cf. Añ: "Orador, (V) berbakuna [sic, probablemente por -<br />
duna] (G) iztuna". O! berbadunak balira <strong>bar</strong>riz / Gure mendiak, / Orreek esango leuskiguez bai, / Gauza<br />
aundiak. AB AmaE 41.<br />
2. "Constante, consecuente, de palabra. Berbaduna zanetik, soldautzatik etorri arte itxain zetsan" Etxba Eib. v.<br />
BERBAKO.<br />
berbaegikera, berbegikera, berbaikera. Lengua, idioma. Lau erri orrek, kondairetan banakuak, baña<br />
berbegikeraz, gixantzeraz ta ixakeraz anaiak. (1893). AG 168 (v. berbegikera in NeolAG). Erri baten denpora<br />
edozeintzubetan berbegikera ta egipenak adittuteko, erri beraren denpora aretan ixakerea ezautu biar dau.<br />
(1893). Ib. 163n. Eta onetara diñardubenian [igeleak], eurak euren berbaikeran laukat-rrrkrr, laukat-rrrkrr<br />
esaten daraigoioela antz emoten dabenez. Otx 133.<br />
Bada au egiñagaz eztot egin besterik igazko <strong>Euskal</strong>zalen X-garren geiak berba egikerean ganean diñoana<br />
baiño. Zam Ezale 1898, 260b. Eztakit nik zeu nor zarean, baña gixon zintzua dirudixu zeure berbaikeran. Otx<br />
74. Zeure berbaikerearen adi egonaz beraz ezagutzen da noren ikasle ixan zarean. Ib. 110.<br />
berbaegikune, berbaegikuna (Añ), berbaikune. 1. Lengua, idioma. "Idioma, (V) berbakuntza, berba egikuna,<br />
(G) izkuntza, izkundea, (AN) mintzoera" Añ. "Habla, lenguaje" Ib. "Dialecto" Ib. Bakotxa bere berbaegikunan<br />
ezagututen da nongoa dan: franzes berba egiten badau, Franziakoa dala; espaiñolez berba egiten<br />
badau, espaiñarra dala. Añ GGero 192. Ain <strong>bar</strong>ruan yako gizonari bere berbaikunea [...] ta euskaldunari<br />
euskera. EgutAr 24-10-1956 (ap. DRA).<br />
2. (Añ), berbaegikuna (Añ). Modo, estilo de hablar (de una persona). "Labia, (V) berbakunea, berba egikuna,<br />
(G) izkundea, (V) berbakuntza" Añ. "(Tiene buena) labia, (V) berba egikune, (G) izkunde ederra du" Ib.<br />
"Elegante en hablar, (V) berbakuntza, berbaegikune ederrekoa" Ib. "Eloquencia, (V) berbakuntza, berba<br />
egikuna" Ib. v. berbakuntza. Itxirik Oraziñoa, ezta asko izango itxitea len eukan moduzkotasun, ta berbaegikune<br />
ona; ta orra emen, non gitxituten jakan lenago emoten eban usain gozo santua. Añ LoraS 103. Alperrak<br />
entero dira berba-egikune ederrekoak, miñ-labanak, <strong>bar</strong>ritsuak, berba-lapikoak. Añ GGero 33. Auxe berberau<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
869
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
da deabruaren berba-egikunea, bere eskolan, ikaslekuan irakurria. Ib. 105.<br />
3. Expresión, locución. Angerua San Gabrielek agur goza Ama Birjiñari egin ezkero, esan eutsan: Jauna da<br />
zugaz. Judeguak au berba egikunau eukeen euren artean. Añ MisE 125. Esatea juramentuaren ordez,<br />
juramentuaren lekuan berba-egikun au: "bai seguru, ez seguru; alan da, ezta onelan". Añ GGero 200. Libru<br />
onetan aitatzen dirian Eskritura Santa eta Doktoreen esanak, eztira betibere berbatik ber<strong>bar</strong>a euskerara biurtu,<br />
iruli ta aldatu, zerren euskereak eta beste berbakuntzak euren esaera ta berbaegikune banaak, bakarrak ta<br />
berezkoak dituez. Ib. 4.<br />
4. "Habladuría [...] berbaegikuna" Añ.<br />
berbaegikuntza, berbaikuntza. Conversación. v. berbeta (2) Peru atxulari alperrragaz Yoane nekazale<br />
zintzoaren arteko berbaikuntzea. Zav Fab RIEV 1909, 36.<br />
berbaegitasun, berbaitasun. "Berba-itasun, expresión" msOch 16.<br />
berbaera (V; Lar, Zam Voc), berbakera, berbeera (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ (berbeera); Etxba Eib. 1.<br />
Lengua, idioma. "Lenguaje" A. "Lenguaje. En G se dice izkuntza" Zam Voc. "El lenguaje" Iz ArOñ. Guztiok<br />
egin daigun / Gogotsu euskera, / Oso galdu eztaigun / Geure berbaera. Echta Jos 349. Zenbat berbakera<br />
diferentetan esango da [Aita Gurea]? Gitxien gitxienez, milla bosteun ta zazpi berbakeratan bai, esango da.<br />
EgutAr 23-2-1956 (ap. DRA).<br />
Dialecto; habla. Arimia geiyegi azi yak, esan osten beren berbakeran, gorputza gitxiegi. A BGuzur 126.<br />
Durangotar da Bermeotar da enparauentzat bakarrik egiten danean, edo bertakoen berbakerea agertu nai izan<br />
ezkero. Zam Ezale 1898, 260b.<br />
2. "Acento en lo hablado, modo de pronunciar, hitzera, hitzegiera, minzoera, bozaera, berbaera" Lar.<br />
3. Expresión, giro, modo de decir algo. Zeñen irudira izan zara egiña? Jaungoikuaren irudi eta antzera. Ez<br />
da au larregi esatia, eta ain gitxi izkuntza eta berbaeraren bat, ezpada egija guztiz ziurra. Ur MarIl 15.<br />
Fórmula. --Zer da, Sakramentu guztien ganean gogoratu bear doguna? --Euren geiya, berbaerea,<br />
artutzallea, egitadeak eta premiñea. Itz Azald 125. --Zer da berbaerea? --Dira arako berbak, zeintzukaz eregi<br />
eta goratuten dan geiya, egitade sakramentukorra egiteko. Ib. 125. --Zer da berbaerea? --Da au: "Nik<br />
bateatutzen zaitut Aitearen eta Semearen eta Espiritu Santuaren izenean". Ib. 130.<br />
4. "Lenguaje, estilo, modo de expresión. Zer berbaera dok ori neusixago batekin ganako?" Etxba Eib.<br />
berbaeriola. v. BERBA-JARIO.<br />
berbaerotu (Añ A). "Delirar, (V) berba-erotu, (G) itzerotu, (c.) adimentu baga berba, itz egin" Añ.<br />
"Desvariar, delirar, (V) berbaerotu" Ib.<br />
berbaeta. v. berbeta.<br />
berbagai, berbagei. Tema de conversación. v. berbabide. Illundu arpegija, itxi belaarrijak, ta ez jaube<br />
egin aren esan txarrai. Edo aldatu berba geija beste gauza batera. fB Ic II 204. Alkarregaz dagozanian, ez<br />
dabee berba geija inos bere palta. Ib. 207.<br />
berbagura. Hablador, parlanchín. v. berbati. Andrea da <strong>bar</strong>autan / berba-gurea, / baina ordirik badago /<br />
ittuxurea. Azc PB 107.<br />
berbaguratsu. Hablador, parlanchín. Zein baño zein pozago, zein baño zein bizkorrago, zein baño zein<br />
berbaguratsuago. Zam RIEV 1907, 425.<br />
berbaguratu. "Berbaguratu, ketan, ponerse con gana de hablar" Iz ArOñ.<br />
berbaikera. v. berbaegikera.<br />
berbaikune. v. berbaegikune.<br />
berbaikuntza. v. berbaegikuntza.<br />
berbakera. v. berbaera.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
870
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berbakeria. "Parlería" Añ.<br />
berbaketa. Conversación. v. berbeta (2). Baiña aspalditxuko domeka ta jai egunetan beintzat baerabillen<br />
beste berbaketa jakingarriago bat. Bilbao IpuiB 138.<br />
- BERBAKETAN (Añ; berbaaketan V-gip). Hablando, en conversación. "Platicar, conversar, (c.) solasean,<br />
jolasean, (V) berbaketan, (G) itzketan, (AN) mintzatzen egon" Añ. "Berbaaketan dia, se hablan" Iz ArOñ. v.<br />
BERBETAN. Ordu erdi igaroko eben, gitxienez, ekiñaleko berbaketan, norberaren iritxia txapeldun jarri<br />
nairik. Bilbao IpuiB 120.<br />
berbaki. "Homilía" Añ.<br />
berbakinda. "Gramática" Añ.<br />
berbakizun (V-ger-gip). Ref.: A Apend; Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 81. Motivo de comentario, de<br />
murmuración. "Motivo de habladurías" A Apend. "Comentario, murmuración. Ondo edo txarto, berbakizuna<br />
ipiñi dau beintzat, bien o mal, ya ha dado a lo menos materia de murmuración" Etxba Eib. "Berbakizune ekarri<br />
dau orrek (V-gip)" Gte Erd 81. "Habladuría, tema de conversación. Errixan makiña bat berbakizun emon dau<br />
familixa orrek" Elexp Berg. v. berbaleku. Berbakizun aundiak emon zituan trabes arek ta baztarra guztietan<br />
izan ei ziran iñolazko trabesak. SM Zirik 71. Ei<strong>bar</strong>-en, bazan erregaldarian lazkotxe burua eukan bat. Errian<br />
naikua berbakizun ipintzen ebana, Joxio buru aundia. Ib. 116.<br />
berbakoi. "Berbakoi, -bakhoi (S; Foix), (brebis) qui aime l'isolement" Lh s.v. ber. Cf. BER BAT (s.v. 1 ber).<br />
berbakune (V-gip; Añ). 1. Modo, estilo de hablar (de una persona). "Labia [...] berbakunea" Añ. "Elocuente,<br />
berbakune ederrekoa" Ib. "Lenguaje, estilo, modo de expresión. Zer berbaera dok ori neusixago batekin<br />
ganako?" Etxba Eib. Berbakunea bere gero eztau ustela. A Txirrist 267. Mandazaiñaren aoan beren<br />
berarizko berbakunea oso osorik itxita. A BeinB 33.<br />
2. "Lengua, idioma [...] berbakunea" Añ. "Lenguaje, idioma" A (que cita fB Ic II 288, pero no lo encontramos<br />
en esta pág. ni en este autor).<br />
berbakuna. "Dialecto, berbakuna" Añ.<br />
berbakuntza (V ap. A; Mg Nom, Añ). 1. Lengua, idioma. "Itzkuntza, berbakuntza, lenguaje" Mg Nom 67.<br />
"Lengua, idioma" Añ. "Habla, lenguaje" Añ. "Lenguaje, idioma" A. Erromar, Pranzes, Gaztelar ta beste<br />
berbakuntzetan ez dago euskeran legezko jira birarik. Mg PAb 200. <strong>Euskal</strong>dunak bagara, zetarako berba egin ez<br />
geure asaben berbakuntzan? Ib. 47. Zerren euskereak eta beste berbakuntzak euren esaera ta berbaegikune<br />
banaak, bakarrak ta berezkoak dituez. Añ GGero 4. Jarraittu bear doguz / <strong>Euskal</strong>dun bideak, / Enda,<br />
berbakuntza, ta / Ekandu maitteak. Echta Jos 349. Franzeako berbakuntzan esaten ebazan berba batzuk. Ib. 264.<br />
<strong>Euskal</strong>dunak alkarregaz ez leukiela egin bear euskera baño beste berbakuntzarik. Ib. 347.<br />
2. Discurso, oración; palabras. Alejandroren berbakuntzia bere gaisotasunian adiskide ta osagilliai. Mg<br />
PAb 202. Onetan esan egiozue humildanzia maiteaz oneek, edo onelako berbakuntzak. Añ LoraS 41. "Niretzat<br />
lurrean dan guztia, autsa ta utsa da; ta iltea zoriona da". Auxe berau zan Santu guztiak eukeen berbakuntza. Añ<br />
MisE 164. Alan gero eureen Sermoe, ta berbakuntzeetan erakusten ditubee esakune erdaldundubak. JJMg<br />
BasEsc VII.<br />
Conversación. v. berbeta (2). Bai, bere berbakuntza gozo zeruzkoak ditu Jesusek arime sinpletxoakaz,<br />
beragana humiltasun garbiaz eltzen dirianakaz. Añ LoraS 87. Berbakuntza oneetan giñoiazala eldu giñan baso<br />
arte baten eguan Hermita zaar, denporeen baten parrokija izanikora. JJMg BasEsc 279.<br />
3. Modo, estilo de hablar. "Labia" y "elocuencia" Añ. Orain dagoz esaten ta ikasten, gero infernuan deabru<br />
artean eukiko daben berbakuntza, biraoa ta ernegua. Añ MisE 206. Juramentu asko egitea, beti biraoka ta<br />
erneguan egotea infernuko usantza da ta infernuan egin oi dan berbakuntza madarikatua da. Añ GGero 191.<br />
4. "Habladuría" Añ.<br />
berbal. Expediente sancionador. v. prozeberbal. Jandarma batek bietan behatzeko du, berbal bat mozkor<br />
bati egin aitzin; hogoietarik hemeretzietan, berbala urratua izaiten ohi da biharamunean berean, herriko meraz<br />
ez bada, kantonamenduko kontseilari jeneralaz. JE Med 146s. Bi berbal badituela zure adixkide Mariak, billetik<br />
gabe zabilalakotz, batto, eta bertzea, gasna ustel batekin sartua zelakotz hemen. <strong>Bar</strong>b Sup 84. Zure izena, eta<br />
zalhu oraino! Berbala egiten dautzut, prozedura bat gatz eta bipherrarekilakoa! Ib. 48. Zonbaitek berbalak bildu<br />
dituzte karramarro edo zamarron arrantzan ibilirik. Herr 13-8-1959, 3.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
871
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berbalari. v. ber<strong>bar</strong>i.<br />
berbaldau. "Berbaldaua (V-gip), el hombre versado en muchas materias" A.<br />
berbaldi (V; Añ (V), Dv), berbataldi (Añ (V)), berba-aldi. Ref.: A; Elexp Berg. Tr. Documentado en textos<br />
vizcaínos desde principios del s. XIX; la forma berbataldi sólo se encuentra en Añi<strong>bar</strong>ro. En DFrec hay 3 ejs. de<br />
berbaldi.<br />
"Coloquio" Añ y A. "Conversación, (V) berbataldia" Ib. "Conversation" Dv. "Rato de charla. Zerbezia eranaz<br />
berbaldixa ein giñuan aspaldiko partez" Elexp Berg. Eta oneri deritxo Coloquio, edo biotzeko berbaldia. Añ<br />
EL 1 17. Alde egiteko bekatu-bideak, lagun okerrak, berbataldi loiak, ordi-lekuak, joko larrak ta galbide deungak.<br />
Ib. 81. Okasiñotxo bat, berbaldi gitxi bat, adiskidetasun guztiz txarra eztan bat, eldute bat arako etxera, txantxa<br />
bat ta beste onelakoak. Añ LoraS 107. Lagun bi, edo iru alkarregana batu ezkero, berba aldi gitxi izaten dira,<br />
lagunari gitxi edo asko ondran ikutu bagarik. fB Ic II 192. Onexen ganian izango da nire gaurko berbaldi edo<br />
platikia. Astar II 121. Eta alan nua tabernara kuartilutxu bat ezarri, berbaldi bat egin lagun eta adiskidiakaz,<br />
eta gaberako etxera. Ib. 126. Eurakaz berbaldi edo konbersazinoian egotia. Ib. 151. Gaurko berbaldija uste dot<br />
ez dala izango atseginik gitxijen emongo deutsuna. "Conversación". Ur Dial 101 (It jolasak, Dv solasa, Ip<br />
elhestaldia). Atan amaitu zan lenengoko / gazte bien berba-aldia. Azc PB 168. Ta Amandok, berak gogamen<br />
guztiak eukazan gauzara berbaldia eroanaz, itandu eban. Ag AL 50. Berbaldiya aldatu edo beste gauza<br />
batzuetara eroan bear dau. Itz Azald 111. Joan zan agerraldi bat egittera, ta bidebatez, guduko jazoerakaz<br />
berbaldi bat egittera. Echta Jos 112. Atsuagana artez artez yuan eta beragaz berbaldi luzia euki eban. Kk Ab II<br />
73. Eta ondoren bakoitza bere neskatilleaz egundoko berbaldi ta solasean, erdi isilka-misilka jardun eben<br />
bikoteak. Erkiag Arran 29. Zuriñeren amak berbaldi labur egin eban eurekin. Ib. 159. Konta-eziñak dira gure<br />
azeriak Anastasigaz eukitako berbaldiak! Bilbao IpuiB 200. Lorategian jesarri gara, eta berbaldi luze bat euki<br />
dogu. Alzola Atalak 88.<br />
(V ap. A; Añ), berba-aldi (VocCB). Discurso, sermón; palabras. "Oración", "plática, sermón" Añ. "Discurso"<br />
VocCB y A. Gero egiten da berbaldija: kantetan dira letañaak, emoten da bedeinkazinoia, ta amaituten da,<br />
azkenian imiñiko diran berba neurtu lauko edo zortzikuakaz. Ur MarIl 2. Sermolari edo Predikadore bat<br />
[Purgatorijora juan zan] bere berbaldi ta eskribiu zituzan gauzai eutsen eraaspen andijegijagaitik. Ib. 93s. Ezin<br />
adierazo neike zelako atsegiñagaz entzuten dodan zure berbaldija. Ur Dial 59. Lagun askon aurrean / berba<br />
ondo egitea / gitxik dabe munduan / lortu iakitea. / Berbaaldiak neurritu / ebazana lenen / izan zan Polimnia: /<br />
sinistuten zan len. Azc PB 303. Alper ez eukan iñok koroia / baegoan nok egin sermoia, / eta asi iaken azkor<br />
esaten / berbaldi baten. Ib. 44. Amandok, arrenak esan da bereala, berbaldi samur bat egin eban gizonaren<br />
ezerezaren gaiñean. Ag AL 101. Errokek baietz erantzun da gero, modu onetan iarraitu eban bere berbaldia edo<br />
iarduna. A BeinB 75. Gure erritar A. Baertelek, igaroriko martitzenean, berbaldi bat egin eban Etxarri-<br />
Aranazko Elizan, Jose Urrestarazuk esan daben meza <strong>bar</strong>rian. Ezale 1897, 7a. Arimeak Jaungoikoagana<br />
biurtuten danean euki daroan zoriontasunaren gañeko berbaldia. Itz Berb II 5. Eleizako irakatsiak eta berbaldi<br />
jaungoikozkoak. Itz Azald 127. Errelijinoaren kontrako berbaldiak gogoz entzuten dituezanak. Ib. 20. Eta<br />
sermolariak... ori da sermolaria!... sekula entzun eztogun lango berbaldia bota deusku. Zam RIEV 1907, 426.<br />
Bakotxak berbaldi luzeak egiñaz, egon zirean ogeratu baga gaberdirarte. Echta Jos 20. Zagoz-ba ixillik neure<br />
berbaldia amaittuarte. Ib. 215. Abadiak domeketako berbaldiyan esan oi dauan lez. Kk Ab II 143. Zeuk egin<br />
dozun berbaldija entzutia baño eztago euren aldez zagozela ikusteko. Otx 22. Neskatillak <strong>bar</strong>re egiten dabe,<br />
mutillaren berbaldi bakotxean. Erkiag BatB 113. <strong>Euskal</strong>tzaindiko sarrera-itzaldia, berbaldia "Luzaideko otoitz<br />
ttipiak" artu eban gaitzat. Alzola Atalak 126.<br />
berbaldu. "Hacerse locuaz (V-ger)" A Apend.<br />
berbaldun (Vc ap. A; Zam Voc), berba-aldun (Añ). "Boquirroto" Añ. "Charlatán" A. Sg. Zam Voc: "Locuaz.<br />
No 'charlatán', como <strong>bar</strong>ritsu". Amodijua berbalduna da, ta ez errazto ixillik euki deitekiana. JJMg BasEsc I.<br />
Ta sakela edo ziskua edo diru-zorrua... ikusi nai neuke zeiñ arpegi ederdun berbaldunek dauken ugariyagua. A<br />
BGuzur 119. Arratsalde obako berbalduna da berori! (V-m). "Vaya un charlatán". A EY III 346.<br />
berbaleku (V-m ap. Etxabu Ond). Motivo de habladurías. "Berbaleku asko emoten dau, da mucho que hablar"<br />
Etxabu Ond 112. v. berbakizun. Zuzen gabiltzan beti / Yaunaren bidean: / ta ez berba-lekurik / imini errian.<br />
Zav Fab RIEV 1909, 38. Zeinbat gazte izango dira Madaleneak legez euren nasaikeriakaz errian berba-leku<br />
andia imini izan dabeenak? Zav Serm I 12.<br />
Habladuría. Zelan entzuten dabe mezea kristiñaurik geienak? Gogo baga, zer egiten daben jakin baga eta<br />
errietako berbalekuak ixilduteagaitik. Itz Berb I 84 (en la vers. guipuzcoana jendearen berriketa).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
872
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berbalots. v. ber<strong>bar</strong>ots.<br />
berbandi. "(msLond), berrera, berreza (Bot.)" A.<br />
berbaots. v. berbots.<br />
berbapetu. Apalabrar, convenir. v. 1 berbatu. Emendik aldra areek andik eskatuta yuaten ziran, zelako<br />
lana ta zenbateko alogera irabaziko eben berbapetuta. Kk Ab II 163.<br />
ber<strong>bar</strong>i (V-och; Lcc), berbalari (V). Ref.: A (ber<strong>bar</strong>i, berbalari); Iz ArOñ (berbalari). Hablador. "Hablador",<br />
"palabrero" Lcc. "(V-och), hablista", "berbalari (V), hablador, en buen o mal sentido" A. "El hablador" Iz ArOñ.<br />
v. berbati, berbatsu. Ori dakiana dok gure Jaungoikua, / Ez, i lako ber<strong>bar</strong>i eta <strong>bar</strong>ritsua. AB AmaE 280.<br />
Jesarri zirean maian irri<strong>bar</strong>reka ta guztiz berbalari. Echta Jos 19. Juana Mari, berbalari zagoz goizeon,<br />
mutikoari eperdia berotu deutsadalako. Ib. 31.<br />
"Bien hablado, ber<strong>bar</strong>i ona" Lcc. Dalako bera gizon guztiz plantosoa, / Ber<strong>bar</strong>i ederra ta prestu antzekoa.<br />
AB AmaE 329.<br />
ber<strong>bar</strong>o (V-arr-ger-gip-m; Mg Nom). Ref.: A; Larrak EG 1958, 371; Etxba Eib (ber<strong>bar</strong>ua); Elexp Berg. <br />
Ruido de voces. "Murmullo de voz" Mg Nom 67. "Rumor, ruido confuso de voces" A. "Arratian ber<strong>bar</strong>o ta<br />
berbalots erabilten dauz erriak itz egiten dabenen itz-otsa iragarteko" Larrak EG 1958, 371. "Auzoko etxian<br />
ber<strong>bar</strong>ua entzuten zan" Etxba Eib. "Rumor de palabras. Ikusi eztot eiñ baiña ate onduan bere ber<strong>bar</strong>ua pentsau<br />
jat" Elexp Berg. v. ber<strong>bar</strong>ots, berbots. Txomin, urteizu atera. Ber<strong>bar</strong>ua da, ta bat baño geijago dira. Mg<br />
PAb 153. Bertolda laba <strong>bar</strong>ruban ezkutauta eguan, beraz, eta billa ebilkijozanen ber<strong>bar</strong>ua noxian-bein entzun<br />
egitten ebanez, iltteko bilddurra sartu yakon. Otx 87. Tabaku-bedarren keia, gizonen ber<strong>bar</strong>oa, argi motelak;<br />
orra edaritegi aretako gaiak. Erkiag BatB 100. Ber<strong>bar</strong>oa susmauten dau sarri Nikanor-ek etxaldean. Ib. 124.<br />
Voz. Bein edo beste baño euren Eleisara eztuazanak, ta euren Arzainaren ber<strong>bar</strong>ua zelakua dan ozta<br />
dakienak. CrIc 97. Alako berbotsa entzun dau mutillak beeko bizitzan. Ber<strong>bar</strong>o ez ezaguna. Erkiag BatB 141.<br />
ber<strong>bar</strong>ots (V-oroz-arr-ple), berbalots (V-arr-gip). Ref.: A (berbalots, ber<strong>bar</strong>o); Larrak EG 1958, 371. Ruido<br />
de voces. "Arratian ber<strong>bar</strong>o ta berbalots erabilten dauz erriak itz egiten dabenen itz-otsa iragarteko" Larrak EG<br />
1958, 371. "Rumor, ruido confuso de voces" A. v. ber<strong>bar</strong>o, berbots.<br />
ber<strong>bar</strong>tu (V-ger-m ap. A), ber<strong>bar</strong>tun (V-m ap. A). 1. "Tartamudear" A.<br />
2. (V ap. A), berba-artu (V ap. A; Añ), berba-artun (V-m ap. A). "Ber<strong>bar</strong>tu (c.) [sic, seguramente por Vc],<br />
tartamudo" A. "Berba-artu (Vc), berba-artun (V-m), tartamudo" Ib. s.v. berba.<br />
3. "Berba-artu, tartamudez" Zam Voc.<br />
ber<strong>bar</strong>tutxo, ber<strong>bar</strong>tuntxu. "Ber<strong>bar</strong>tuntxua ezpalitz, a bai sermolaria!, si no fuera algo tartamudo, qué<br />
predicador sería aquél!" A. Cf. ber<strong>bar</strong>tu (2).<br />
berbat. v. BER BAT (s.v. 1 ber).<br />
berbataiatu, berbateatu (Lar). "Rebaptizar" Lar.<br />
berbataldi. v. berbaldi.<br />
berbatar (Añ (V)). "Verbal" Añ.<br />
berbategi (Añ (V)). 1. "Diccionario" y "vocabulario" Añ. v. hiztegi. Berbategi bi, bat euskerarik erderara,<br />
ta bigarrena erderarik euskerara. Zav in Ulib 46s.<br />
2. Cátedra, lugar desde donde se habla. Obe litzateke isil isilik istia Espiritu Santu<strong>bar</strong>en berbategi edo<br />
katedria eurakaz loitu baño. Astar II 148.<br />
berbati (Mic A). "Hablador" Mic. v. ber<strong>bar</strong>i.<br />
berbatsu (V-arr-ger-gip; Lar). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. "Hablador" Lar, A, Etxba Eib y Elexp Berg.<br />
"Berbatsua danak, gauza askotan uts eiñ biar" Etxba Eib. v. berritsu. <strong>Bar</strong>ritsua, berbatsua, miñ zorrotz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
873
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
arinduna, bakerik emoten ezteutsuna. Añ NekeA 222. Berotuten dira, eta ardaua berbatsua dana legez, esaten<br />
dau euretatik batek bestiari gogua betetan ezteutsan gauzaren bat. Astar II 127.<br />
1 berbatu (V; Mg Nom, Añ, A DBols). Ref.: A; Etxba Eib. 1. Apalabrar, convenir; apalabrarse,<br />
comprometerse. "Convenir en palabra" Mg Nom. "Convenir de palabra" Mg PAbVoc. "Apalabrarse" y "convenir<br />
en palabra" Añ. "Comprometerse de palabra" A. "(Vb. trans.), apalabrar, convenir oralmente" Etxba Eib.<br />
"Kataliñ Bizkai-nekuak berbatu dabe txarrixa Aretan" Ib. "Ez dozu ondo eiñ berbatutzia, ez kunplitzekotan" Ib.<br />
v. BERBA EMAN, berbapetu. Nundik dakie [neskatillak] besteren bat lenago berbaturik daukan edo ez<br />
[mutillak]? CrIc 170. Enterruko egunetik nago berbatuta, leleengo egun librian egiteko. JJMg BasEsc 273. Iru<br />
gari arlogaz Araka gañean / Ebagiteko laster berbatu zirean. AB AmaE 417. Angeruba berbatuten da bere<br />
senarragaz, onek Jaungoikoari Elexan eskiniak egiten ziarduban unean. Itz Berb I 269. Baina euskaldunak bein<br />
berbatuak / biotza eztogu geurea. Azc PB 127. Gero beste bategaz / berbatu nintzan ni / a bere ezkondu zan, ta /<br />
laster neukazan bi. Ib. 342. Liburu onek artuteko berbatuta dagozanai, egun batzuk <strong>bar</strong>ru bialduko iakez. Ezale<br />
1897, 184b. Josetxo ezegoan iñogaz ezkontzeko berbatuta. Echta Jos 323. Bakizu, Sabas, zein indar daukan<br />
euskaldunaren berbeak, eta berbatuta badago, ezin leike aldatu ezegaittik. Ib. 324. Ama, ni enago ezetan<br />
berbatuta Ondartzako mutillagaz. Ib. 217. Berbatu da plaentxiatar batekin da ein dabe posturia norek murgil<br />
luziagua ein. SM Zirik 38. Guzti-guztiak, iñok ezetzik emon <strong>bar</strong>ik, berbaturik gelditu zirean, baso-arteko auzobideari<br />
lau metroko zabalerea itxiko eutsiela. Akes Ipiñ 27.En DFrec hay 3 ejs.<br />
2. "Hablar, (V) berba egin, (G) itz egin, (AN) mintzatu, (V) berbatu" Añ. "Tratar, confiriendo, tratatu,<br />
zerbaiten ganean (V) berba, (G) itz egin, (V) berbatu" Ib.<br />
3. (V-gip ap. Etxba Eib). Ponerse a discutir. "(Como reflex.), apalabrarse, venir a palabras. Berbatu zan<br />
nausixagaz, eta berbetatik jo eben orruetara, eta orruetatik ikubilletara, eta or dozu oiñ kerizpian" Etxba Eib. <br />
Ez dakigu zer dala-ta, berbatu ziran lagun bi. SM Zirik 67s.<br />
2 berbatu (Añ (G, AN), A), berpatu (Lar, Añ (G, AN), A). "Reunir" Añ. "Berbatu (G, AN), reunir (de ber +<br />
bat)" A (cuya fuente, para esta var. y para berpatu, es probablemente Añi<strong>bar</strong>ro). v. batu.<br />
berbatxo (Lar), berbatxu. Dim. de berba. "Palabrita" Lar. Deitu zaitubedaz bada, o neure soldadubak,<br />
berbatxu bitan neure asmua agertuteko. Mg PAb 204 (VersBasc 8 itztxo). Onen ondoren berbatxo bat, eta da,<br />
eztaukenak biotzik, ateretako okasiñoak sustraitik, eztabela eukiko, ekandu txarrak kenduteko. Añ LoraS 29.<br />
Berbatxo batek itxiten badau iraindurik ta soberbiaturik. Ib. 65. Zenbat auzi galgarri, zenbat kerella ikusten<br />
eztira onelakoxe berbatxu bat baño beste sustrai edo asijerarik eztaukenak? Astar II 107. Emen jo, an ukutu,<br />
orain oratu, gero arpegijak urreratu, eta gero berbatxu alegre bat esan. Ib. 151. Noizbait topaten eban Eladi<br />
kalean aurrez-aur, berbatxo bat edo beste alkarregaz egitteko. Echta Jos 239. Ni bere ezkongei nago, baña<br />
eztaustazue esaten berbatxo bat-be. Ib. 315. Arek atzeneko berbatxoak, ai! ondo adierazo eben, arek biotz samur<br />
biak, etzireala aldendu bata-besteagandik. Ib. 67. Nere poza, lenen ikasi nituen itz aiek (berbatxu arek)<br />
arrointzat artuta, lan ta lan egitea! A Ardi VII. Berbatxo bi. Bilbao IpuiB 9.<br />
berbatza. "Berbatzia, abundancia de palabras, palabrería. Erabilli eban berbatziakin, nai ta nai ez guzur asko<br />
artian" Etxba Eib.<br />
berbatzaile (Añ (V)). "Hablador" Añ.<br />
berbatze, berpatze (Lar, Añ (G, AN)). "Reunión" Lar y Añ.<br />
berbaurre (Añ), berba-aurre (Añ). "Prólogo", "prefacio", "preámbulo" Añ. v. hitzaurre, BERBA-AURREKO.<br />
Eztoguz argitaratu gura izan ez berbaurrea, erara ezetorrelako, ezta atzeko iztegi laburtxua bere. A in Mg<br />
PAb (ed. 1899), 13.<br />
berbaxe. Dim. de berba. Itxi neutsan, berbaxeoek / neure laztanaz eginik. Lazarraga 1172v.<br />
berbeera. v. berbaera.<br />
berbeeta. v. berbeta.<br />
berbegikera. v. berbaegikera.<br />
berbegin. v. BERBA EGIN.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
874
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berbeina. v. berbena.<br />
berbel. "Salpa, salema (Boops salpa)" FauMar 78. v. berdel.<br />
berbena (V-gip, R; Lar, Lcq 134, Alth Bot 24), berbeina (-eña V-gip), mermena (V-gip), mermeina (-eña Vgip).<br />
Ref.: VocPir 604; Elexp Berg. 1. Verbena (planta). "Verveine" VocPir 604. "Verveine. Ihitzi belhara,<br />
berbena" Alth Bot 24. "Verbena officinalis, verbena" Elexp Berg. "Berbenia urrezko atxurrarekin jorratu biar<br />
litzake (esr. zah.)" Ib. v. 1 belberin, berdan.<br />
(R-is). "Parece ser Senecio y no Verbena; la cuecen y con el decocto lavan las afecciones cutáneas" Arzdi<br />
PlantR.<br />
berbeina. "Berbeiña (AN-5vill), hinojo (Bot.)" A.<br />
2. Verbena, fiesta popular. "Orain berbena asko m[erkatu] da; leen erri aundietan egiten ziran eta orain<br />
edozein erri-koxkorretan" Gketx Loiola s.v. merkatu.<br />
- BERBENA-MALBA. "Alcea, basa malba, berbenmálba" Urt I 478.<br />
berbenda. "(Hb), prébende, titre clérical" Lh.<br />
berber (R ap. Iz R 394). 1. (Antepuesto al sust.). "Bérber gísa, de la misma manera" Iz R 394. v. 1 ber. <br />
Heben gisala erraiten die / berber lekhiak direla, / Santa Grazi herria Urdatx / deitzen zelarik bezala. Casve<br />
SGrazi 30.<br />
2. "Ber ber, tanto se me da" Mdg 126. "Ber-ber (R-vid), tanto se me da, no importa, igualmente" A.<br />
berbera (L, BN, S, Sal; Lecl, Gèze, Dv, H). Ref.: A; Lrq (ber); Lh; Gte Erd 36. (Intens. de 1 bera). Tr.<br />
Hallamos la forma berpera en Iztueta y en Antia (cf. berpertan, berpertatik).<br />
1. (Usado como compl. predicativo). Solo. "Berbera (adj.), seul" Gèze. "Ber-bera ethorri da, il est venu tout<br />
seul" Dv. "Aita dut berbera etxean, j'ai mon père tout seul à la maison" Ib. "Tout seul" H, Lh y Lrq. "Ber bera<br />
eleketan ari da (BN-lab)" Gte Erd 36. v. 1 bera (4). Igan zedin mendira bereziki, othoitz egin lezanzát. Eta<br />
arrastu zenean ber-bera zen han. Lç Mt 14, 23 (Ip, HeH, Dv, Leon ber-bera; He, TB, Echn, Ur, Samper<br />
bak(h)arrik, Hual solo, IBk bakar-bakarrik). Retira zedin berriz mendira ber-bera. Lç Io 6, 15 (EvS berbera; LE<br />
bera bakarrík). Egun batez, ber bera paseatzen zelarik landa batzutan. AR 189. Egiazki gaiza hau dago haiñ<br />
gorderik non Jinkoa beita berbera dakiana. Egiat 196. Bai, bai, ene arimak hegaltaz airian / Laguntu nahi dik<br />
hirea bidian. / Bena senharra ber bera da joaiten. Arch Fab 195. Neskatxa hori berbera egon zen. "Seule". Arch<br />
Gram 31. Ükhen dü zerbait andere horrek; berbera bizi da. "Elle vit seule". Ib. 32. Berbera joan da. "Il est parti<br />
seule". Ib. 33. Hüllantü zeitzon dizipüliak berberak, eta galthatü zeiuen. Ip Mt 24, 3 (Lç apart, Heh<br />
bakhartasunean, Ol berezian, IBk bakarka). Ikusiz haren egitateak, batzuek egin zutena egin balute orok,<br />
demisionia eman, ber-bera gelditzen zela ikusiz, beharko zuen berak ere demisionea eman. HU Aurp 129. Eta<br />
jendea igorri ondoan, mendirat joan zen ber-bera, othoitzean artzeko. Leon Mt 14, 23 (Lç bereziki, Ip, Hual<br />
bera, TB, Dv, Ur, Echn, SalabBN, Samper, Or, Ker, IBk bak(h)arrik, Ol berezian).<br />
(Como sujeto). Berberak jaten duenak bere oilloa, berberak errekeita beza bere oloa. "Celui qui seul<br />
mange sa poule, que seul cueille son avoine, ou son orge". O Pr 685.<br />
"(BN-baig), andar por sí mismo" A. Biharamenian Josefen makhila ediren zen berbera hoztürik eta<br />
lilitürik. Jnn SBi 61.<br />
2. (Añ, Hb ap. Lh), berpera (A). Mismo, propio (lat. ipse). "(Es) parecidísimo a su padre [...] aitaren txit antz<br />
andia dau, aita berbera dirudi" Añ. "El mismísimo" A. Tr. Documentado por primera vez a mediados del s.<br />
XVII. En cuanto a su funcionamiento sintáctico, se dan dos tipos de construcción (cf. 1 bera (2)): el primer tipo<br />
es una unión por aposición, en la que el sintagma nominal y berbera toman ambos los mismos sufijos de<br />
determinación o declinación (Jaungoikoak berberak, etc.); lo hallamos en Moguel, Goyhetche, Arrese Beitia,<br />
Iturzaeta, D. Agirre, Echeita, Kirikiño (Ab I 85), ArgiDL, Enbeita, Lizardi (IL 168), Anabitarte, Erkiaga (BatB<br />
129) e Ibiñagabeitia (Virgil 57). En el segundo tipo estos sufijos recaen sólo sobre berbera (Jaungoiko berberak,<br />
etc.); hemos encontramo ejs. de Pouvreau, Moguel, Añi<strong>bar</strong>ro, Inza (Azalp 152), Otxolua, Etxaide, Basarri,<br />
Ibiñagabeitia (Virgil 38), Berrondo (Kijote 82).<br />
Hala non zure bihotza baitago bera bakharrik Iainko ber beraren presenzian. SP Phil 123. Ea orái beardúzu<br />
errezibitu zeure <strong>bar</strong>nerá munduan ta zéruan dén erregálo ta erremediorik obéna, Jesus berbéra, salbazále<br />
bakárra. LE Ong 28r. Bihotz pietatetsuak / Eta miserikordiosak / Deitzen ditu dohatsuak / Eta egiazki urusak, /<br />
Urrikalmenduen Jaunak, / Egia ber-bera denak. Monho 144. Baña nora igoko ez du ofensa ta injuriak egiten<br />
zaionean Jesu-Kristo berberari emanik <strong>ostatu</strong> pekatuz zikindua? Mg CC 242. Bada Kristok berberak dio<br />
errazago ori egingo dala gizon aberats diru zale bat salbatzea baño. Ib. 200. Etorriko zara persigietara Jesu-<br />
Kristo ber bera sakrilejio latzak eginda? Mg CO 211. Jesus berbera, Belenen jaio zana, artu dozue zeuroen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
875
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bularrean. Añ LoraS 63s. Ez Jesusen Irudina, ezpada Jesus berbera. Ib. 79. [Jaungoikua] da egija berbera,<br />
orregaitik ezin esan leike dakijan baño beste modutan. Astar II 3. Hostija orretan artuten dala bene benetan, eta<br />
egija guztijagaz Jaungoikua berbera. Ib. 235. O Yesus edertasun berbera! Añ EL 2 197. Yabeak ber-berak<br />
ziotzan pikatu. Gy 142. Has zaite berehala, orai ber-berean loth zaite. Dv LEd 235. Eta ni bainago, ni horren<br />
dohatsutasun handiari begira? Bai ni berbera. Ib. 61. Ez naiz iñongo anima, egiaz zure Jenobeba, zure esposa<br />
ber bera naiz. Arr GB 103. Aiñ zan tranposoa ze, eban engañauko / Deabrua berbera, etorri ballako. AB AmaE<br />
235. Ez du gaixoak Patxin antz aundirikan... Ama ber bera dator ura guztian. Apaol 111. Izatez hargatik ez arno<br />
ez ogi; / Jesus ber-bera da Sakramendu hori. Zby RIEV 1908, 209. Han ber-berean dire, etxearen <strong>bar</strong>nean,<br />
gan<strong>bar</strong>atik hurbil. Arb Igand 77. --Zer esan gura dau "dala amaibagarik ona" esateak? --Dala izatez eta berez<br />
ontasuna berbera. Itz Azald 23. Goietan dagon Iaun betikoa Maitetasun utsa da, Edertasuna berbera,<br />
zoriontasun guztien Iturria. Ag AL 113. Mendiolako iauna berbera. Ib. 24. Masimak ber-berak egieutsan berba<br />
Antselmari. Echta Jos 185. Zuri, eder, galanta: bere aita berbera dirudi. Ag G 69. Seneka berbera euren artian<br />
agertu bailitzan. Kk Ab I 27. Jesukristok ber-berak erakutsi zigun otoitza esan dezagun. ArgiDL 68. Euzkereari<br />
egin daiogun / biar dan lako arrera, / dalako geure zorun guztijen / etorkixuna berbera. Enb 40. Neskatilleak,<br />
xalotasun eta apaltasun berbera dan neskatilla orrek, etzattuzala gura esan dagixun bilddur ete-zara, ba? Otx<br />
78. Gure euskera berbera baño lurrera eroriagoa egon da Eringo izkuntza. Ldi IL 168. Apaizak ala Bildots<br />
otzana, / eskuan artuz Ostia, / Mezerdikoan Kristo ber-bera / biur dalarik ogia. Or Eus 417. Bere zurrutarako<br />
naiko dirua bildu ezkero, etzuan izaten arek erregearen berberaren gutiziarik. TAg Uzt 255. Nor uste duzue<br />
nuela hor?... Murtuts, bai Murtuts ber-bera, bere kokots handiarekin. Lf Murtuts 4. Naiz nere arre<strong>bar</strong>en alaba<br />
izan, naiz Tzeu etxe-zaindari ber-bera baño aide urrenagoak balira ere. Zait Sof 174. Bizimodu ortara makurtu<br />
baiño naiago zun milla bider leikidea ta bere emazte berbera erail. Etxde JJ 185. Euskeria gure erriaren anima<br />
ber-bera izanik. SM Zirik 41. Zu, gaztetasun ber bera zera, / zu, arnas eta bizia. Basarri 71. Sartzen da berriz<br />
gizon prantzesa ikaragarrizko bibote luzearekin bi aldeetara, arabiarra berbera arrituta utzirik. Anab Aprika<br />
23. Obeto esan, etxeko guztiak dagoz arriskupe, Nikanor berbera alaber. Erkiag BatB 142. Ez zure Meri zaharra<br />
ezta Menalk ber-bera ere, ez zitezkean bizirik. Ibiñ Virgil 59. Aita berbera dozu seme ori. Etxba Eib. Agertzen<br />
dira mandatari bitxi, tirano, itsu, morroin ausart, eta Satan ber-bera, maltzur, trufari eta orotarik<br />
ikaragarriena. Lf in Casve SGrazi 9. Ni sortu ninduen nere aita ber-bera erreko nuke zaldun-antzean balebil.<br />
Berron Kijote 76. Ez da hutsik gabe, liburuak berberak aitortzen duenez. MEIG III 47.<br />
3. (V-arr-gip; Dv, H). Ref.: Etxba Eib; Gte Erd 217. (El, lo, la) mismo. "Gizon ber-bera da, c'est absolument le<br />
même homme" Dv. "Gauza ber-bera erran zion, il lui dit justement la même chose" H s.v. bera. "Neska [...]<br />
berberagaz (V-arr)" Gte Erd 217. v. 1 bera (1). Tr. Documentado por primera vez a mediados del s. XVIII; lo<br />
emplean algo más los autores meridionales. El sintagma nominal al que acompaña suele aparecer en forma<br />
indet., aunque en ocasiones lo hace en forma determinada (siempre en caso absoluto), ya sea sust. más artículo<br />
(así en Antia, Echeita (Jos 363), F. Irigaray, Lizardi, <strong>Bar</strong>andiaran, Orixe, T. Agirre (Uzt 189), S, Mitxelena<br />
(Aranz 157), Irazusta (Bizia 120)) o una oración de relativo más artículo (en Moguel, Iturzaeta, D. Agirre,<br />
Lizardi, o T. Agirre); veánse además infra ejs. tras demostrativo. Izpiritu berberean egiñak zaudeztela eta<br />
gogo berez elkharrekin trabaillatzen zaretela Ebanjelioaren fedearentzat. He Phil 1, 27 (Lç batetan, TB, Bibl<br />
berean, Dv batean, Ol, IBk, IBe batez, IBk bateko). Laster sarzen dira leneko beren bide galgarri makurrean<br />
[...], ta azkenean leneko beren bekatu ber-beretan. Mb IArg 98. Heen gorphütz ber berak heen arimer izanen<br />
direla berriz ünitiak eta jüntatiak. CatLan 57. Eleiza luzatzen ta zabaltzen da Munduaren leku guzietaraño, ta<br />
guzietan aitortzen du fede ber-bera ta ditu Sakramentu berak. Ub 144s. Esango dio Jesusek bekatu mortalean<br />
komulgatzera dijoan edozein kristauri Judasi esan ziona ber bera. Mg CC 246. Ta egin biar genduban zeugaz,<br />
zuk gugaz egin gura izan dozun ber bera. Mg PAb 213. Mezan <strong>bar</strong>riztetan da bere Bizitza, Pasiño ta Eriotza<br />
berbera. Añ EL 1 84. Ezen elkhar ezin jasan dezaketen bi lagun nola jar ditezke mahain berean, nola har<br />
dezakete janhari ber-bera. Dh 251. Kal<strong>bar</strong>ijoko mendijan kurutzian Aita betikuari mundu guztijen osasunerako<br />
sakrifikadu jakazan gorputz berbera, odol berbera eta erijotzia berbera opa edo ofrezietia. Astar II 205.<br />
Abrahanen Senoa da leku bat, zeinetara yoaten zirian Jesu Kristok gu erredimidu baño leenago, graziyan ilten<br />
zirianen arimak [...]: eta leku berbera, zeinetara benetan yatzi zan Jesu Kristo. CatLlo 25. Santisimo<br />
Sakramentu Altarakoan dagoala Jesu Kristo geure Jauna Jangoiko ta gizon egiyazkoa, Zeruan dagoan berbera.<br />
Ib. 92. Laztantzen zaio Erri onen erditik datorren ibai txiki izen berperekoa. Izt C 114. Ez balego infernurik,<br />
erraztasun berberagaz egingo zenduke edozein bere pekatu. Ur MarIl 91. Zurezko Yainkoak bethi zaramala /<br />
Bere pitantza ber-bera. Gy 313. Odol ber-beretik biak nola garen. Ib. 229. Gipuzkoa, Bizkaia, itsaso aldean, /<br />
Hedatzen zaizko, berex, mintzo ber-berean. Hb Esk 78. Lau mila urthetako populu berbera. Ib. 25. Eta aurrik ez<br />
izateagatik, gaiztakeria zatar itsusietan erori izan zalako, anaiaren gisa ber-berean il zan. Lard 50. Gauza berbera<br />
da aziendekin. Dv Lab 240s. Izkuntza biyetan eta liburu batean alkar-ipiñi, gauza ber-berak esan eta<br />
kondairaturik. Aran SIgn I. Gurutzeko sakrifizioa berpera dan meza santuan. Ant JesBi 155. Gordeizu modu<br />
berberean / O Ama euskaldun gure ontzia. AB AmaE 382. Iberrin ginen hasi / Bizitzen berex gure nausi; /<br />
Iberritar berberak hemen / Eskualdun ginen berezi. Zby RIEV 1909, 398. Manatu deraukote haurrak beren<br />
herriko mintzaiari jarraikaraz detzazten Erdarari bezala, artha ber-berarekin. Arb Igand 36. Bere Aitarekin eta<br />
Izpiritu-Sainduarekin Jainkotasun ber-bera daduka. Ib. 92. Gauza ber-bera erraiten zuen kardinale hil denak.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
876
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
HU Aurp 54. Sakramentu au dala arimearen janaria, ogiak gorputzari egiten deutsana berbera, arimeari egiten<br />
deutsana. Itz Azald 157. Eta agintaritasun berberagaz kendu leikez, zerzeridadeak alan eskatuten dabenean. Ib.<br />
91. Badago ele franko erraiten baidra letra berberetaz bi eta irur gisatako. Mdg 134. Neuk euki nebana berbera<br />
da. Neuk lenengo ta Birigarroneko Mikallak urrengo, Ja jai! Etxerik etxe erabilteko erosia izango da. Ag Kr<br />
193. Nik badakit nolako bizitza zeraman Gaztelerrian Zabaletako semeak: beste ango adiskidien bizitza berbera.<br />
Ag G 121. Bi alderdietako eskolemaileen izendatzea, gazteer tituluen emaiteko ara berberetan egin litake. JE<br />
Bur 51. Iruak dira Jaungoiko, baño Jaungoiko ber-bera, ez iru Jaungoiko. Inza Azalp 38. Laxter artu zuen bide<br />
ber-bera Zwingliok Suizan eta Kalbinok Jinebran. Ib. 95. Udaberrian, iguzki ona deneko berriz agertu, / Huna<br />
nun zaukun xori ber bera ezkaratz berean sartu. Ox 109. Sendalari jakintsunek diote: eriek gaitza berbera<br />
izanik, ez dela bi eri berdinik. FIr 188. Asun nire neskamiagaz egin dauan berbera jazo yako zure emaztiagaz be.<br />
Otx 150. Ontzi guztijok lur berberagaz eta esku berberak egiñak dira. Ib. 55. Aiei gurea berbera gertatzen:<br />
gaelera ori, gure euskeraren antzez, zaar-zaarra dala, ta antziñetik batere landugabea. Ldi IL 168. Bi agindu<br />
sail degu abertzaleok. Arana-Goirik aitortzen zitunak berberak. Ib. 156. Erdi-akarrean ari gera --ez al-da<br />
parregarri?-- ta guziok iritzi berberako izan. Ib. 92. Ariotarrak osteguna izentatzeko zerabilzkiten itzen ikurpena<br />
berbera dute. JMB ELG 76s. Trikuarri sallak gaurko artzai-saroberik aundi eta ospetsuenetan dauden toki<br />
berberetan arkitzen dira. Ib. 65s. Amandreak atea ez idikitzera, / botako dute igazko biraua ber-bera. Or Eus<br />
141. Astiro "bat, bi, iru, lau" entzun ta / keiñu ber-berak artuaz, / bat baterago ezin atera / neurri berean<br />
sartuaz. Ib. 393. Esan eta egin, lentxeago Balendinek egin zuana berbera egin zuan Agerrek ere. TAg Uzt 140.<br />
Ontan, lagunartean egiten dezun Euskera ber-bera, zure kartetan ere, egizu. NEtx Nola 6. Miliak ala Xemenek<br />
egin balitek oker berbera beste kuku batek jo lieke soñua. Etxde AlosT 31. Oñaze berberak erditurik altzo batean<br />
bildutako malkoak Jaungoiko Jaunak ederretsiko al-zitun luzaro gabe! Etxde JJ 243. Zergatik mintzen nau<br />
areago neri baño besteri bidegabe berberaz nere aurrean egozten dioten goitzarrenak? Or Aitork 295. Ta<br />
lengoa bera egiñaz, lengo ber-bera esan be esan eutsan. Bilbao IpuiB 275. Ez dau bizitzaldi onek beti arpegi<br />
berbera. Erkiag Arran 175. Polik lengo egiteko berbera egin zuan orain ere. Anab Poli 83. Betiko lillurak,<br />
betiko okerrak, beti betiko asmazio ero berberak. Txill Let 100. Besteok ere bizi gera toki berberean, eta eztugu,<br />
noski, poetek sumatzen duten goi-mundu antzaldatu ori na<strong>bar</strong>itzen. Vill in Gand Elorri 12. Ondar bustiaren<br />
kolore berbera artu zuten. Anab Aprika 42. Onek begiratu zituen ongi eta an agertu ziren Marsellatik emanikako<br />
izen ber-berak. Izeta DirG 74. Gure kidekoen artean berriz ere zabaldu da amets berbera. Vill Jaink 99.<br />
Bearbada, Erromako gudariek itz-urren berbera ekarri zuten. "Una sintaxis uniforme". Or in Gazt MusIx 22. Ez<br />
al-tzan ura amandrearen izarra?... Bai, bai! Basaburun amandreak erakutsi zion ber-bera! NEtx LBB 66. Joko<br />
huntan lau molde dezazkegu ikus: / esku larruz, xixteraz, palaz edo eskuz; / iduriz bereziak jokatzeko moduz, /<br />
bainan denak arima ber beraren gorputz. Xa Odol 283. Gizon berbera, idazle berbera, beraz, ageri da hiruotan.<br />
MEIG III 152. [Esku-izkribu hau] Peillenek atzeman duen obran "agergei" bezala aipatzen duena berbera da,<br />
edo obra berberaren zatia behintzat. MEIG I 231. Bere legeak ditu jakite-lanak, lege jakinak eta berberak<br />
nonnahi. MEIG VIII 93.<br />
v. tbn. Altuna 11. Zait Sof 175. Ibiñ Virgil 56. Lab SuEm 167. Berron Kijote 191.<br />
(Tras demostrativo). "Ipsissimus, absolument le même. Zuk maite zinuen haur hura berbera itzuliko da zure<br />
kontra, ce même enfant que vous aimiez se retournera contre vous" Dv. Haur hau berbera izatu duk / Guztien<br />
Salbatzaillea; / Birjina Haurtxo hunen Ama / Gure ungiegillea. Gç 133. Ezta emen egiten dan sakrifizijua, an<br />
egin zana baño txikijagua; ezta au a baño balijo txikijagokua. Auxe berbera da. Astar II 205. Ez da, bada,<br />
oraindik urte asko auxen berpera gertatu dala azaburubilduakin Probinzia onetan. Izt C 156. Bedariak otso<br />
batek hau berbera egin zuen. Gy 47. Hulakoa iduri du, nere lagun eta adiskide izana. Bai, eta hura ber-bera da.<br />
Dv LEd 269. Jakob-ren eta Joseren Jainko hura ber bera da orañ ere. Arr GB 130. Peru, axe berbera, ez Jesus<br />
ta Amen, / Geratu da otz otzik beingo beingo baten. AB AmaE 323. --Ori egin aldek ames? --Orixen berbera. Ag<br />
G 246. Kal<strong>bar</strong>io mendian il eta andik iru egunera bikain da agurgarri piztu zan Jesus uraxe ber-bera ortxe<br />
aldare gañean dago osti Donean ezkutatuta. ArgiDL 66. Zure semiak gero, / Gixon eta andera / Dirala, eingo<br />
dabe / Orixe berbera. Enb 59. Urte batzuk lenago, bide au berbera eraman zuten, kontrako aldera baiña. Etxde<br />
JJ 190. Arrigarria! Franzisen erloju zar ura ber-bera zen. Izeta DirG 117. Baiña gizona deus eztela diotenak,<br />
oiek berberak datozkigu gero esatera ba-dagoela zer-ikusi. Vill Jaink 106. Auxen ber-bera gertatu bait-zan<br />
itzez-itz Manbrinoren yelmoaz. Berron Kijote 118. Horixe berbera gertatzen omen da Orozkon. MEIG VII 65.<br />
Aita Santu batek, [...] debekatu zituen jaialdi horiek [...]. Eta Aita Santu horrek berberak eman zion baimena<br />
San Frantziskori honen asmo ederra betetzeko. MEIG I 75.<br />
v. tbn. Kk Ab II 39. TAg Uzt 245. Anab Aprika 61.<br />
4. (gral. ap. A; Lar, Añ, Dv). (Uso pronominal). El, lo mismo; él mismo, él en persona. "(Lo) mismo mismo o<br />
mismísimo, ber bera" Lar. "(Por) lo mismo, por el mismo caso, beragatik, ber beragatik" Ib. "Uno mismo, bat<br />
bera, ber bera" Ib. "(Lo) mismo, mismísimo, (c.) bera, berbera, a bera, (G, AN) ura bera" Añ. "Ber-berari<br />
mintzatu natzaio, j'ai parlé à lui en personne" Dv. "El mismísimo" A. Cf. A EY III 311: "Berbera, <strong>Bar</strong><strong>bar</strong>a!, ¡no<br />
tienes mala!; liter.: ello mismo, Bár<strong>bar</strong>a (V-ger)". Tr. Documentado por primera vez a mediados del s. XVII;<br />
lo emplean más los autores meridionales. Bizi denak Mundu huntan / Hilla baliz bezala, / Ber berak obrak<br />
kontutan, / Bizi da, dadutzala. Arg DevB 170. Igan zen mendi batetarat bera bakharrik othoitzean egoterat eta,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
877
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
arratsa ethorri zenean, berbera zen han bakharrik. He Mt 14, 23 (cf. Lç arrastu zenean ber-bera zen han). Ez<br />
ete deusku Jangoikuak lagundu gura? Ez dino ber berak gura dabela gure bizitza ona ta azkeneraño irautia<br />
grazijan? Mg CO 85. Sirakusarren Errege Dionisiok, ondasun ta atsegin guztiak gura betian eukazan egunetan,<br />
berberak adierazo eban, etzala ez egijaz zorionekua. Mg PAb 215. Bere ait'amen aphaltarzünaz ahalketzen den<br />
semea, laidogarritzen dük berbera. Arch Gram 59. Berak erakusten deutse zelako soñekua jantziko dabeen:<br />
berbera jarten da euren buru, gordetzalla ta gijari egiñik. Ur MarIl 22. Etzien Pedrok ezertxo ere kontrarik egiñ,<br />
ezpada emeki arturik, ber-berak Aita Santuarekiñ itz-egitera sartuerazi zituben. Aran SIgn 91. Zabaltzen doa<br />
zerua egun pozez betea, / Alako santa arrigarria danarena; / Nok leukekean berberak eukan lako lumea! AB<br />
AmaE 156. Eguzkiak goixago / Ta argiago urten dau, / Berberak kantetako / Bizkortu bere nau. Ib. 179. Bururik<br />
buru bere ibilten da / zuritu ta mutulduten; / eta berbera da iabilkuna / sabel-errotak lotuten. Azc PB 351. Eta<br />
au asko eta naikoa ez balitz legez, Berberak emon gura izan euskun <strong>bar</strong>auba egiteko onbidea. Itz Azald 116.<br />
Berak egin daben kaltea berberak aguro desegin daiala. Ag AL 82. Berbera etorri jaku, ementxe egonda, berak<br />
esan deusku Mañasi nai leukiala emaztetzat. Ag Kr 126s. --Zeiñ, zeiñ? --Joanesen semea. --Zabaletakoa?<br />
Trosuetan ebillena? --Berbera. Ag G 112. --To, debrien arima! Ellande ote iza? --erraiten dako eierazainak. --<br />
Ba, ba, berbera. Zub 86. Ezilkortasun nairik Jaunguak eztauko, / betiraun osoena berbera dalako. Laux BBa<br />
126. --Zein diñozu, chauffeurra ala? --Berbera. Kk Ab II 16. Berberak ez-ete eban, ba, neuri oso-osorik<br />
bigurtuteko epaia jaurti? Otx 23. Berak adierazi, berrizaleak aurreraegi-zale dirala. Ondoz, berberak aterea<br />
dezu idazle-mallekiko auzia. Ldi IL 113. Gure aita zana, bere burua ogendun atzematean, berberak bere<br />
atzaparrez bere begi biak erauzita, gorrotogarri ta osperik gabe il zala. Zait Sof 162. Ai zer nolako arima beltza<br />
eduki behar zuen Gabriela Lohitegi hark... Hargatik, berberak ez zekarren ausaz bere gaiztakeriaren erru osoa.<br />
Mde Pr 181. --Ezagutzen al-duk Engrazi, Pelentuakua? --Gaztelondokoa? --Berbera. Etxde JJ 71. Alde<br />
guzietara begiratu dut, eta... berbera. Txill Let 32. Ez egiala, arren, iñork ez iñork jakin, berberak Xirdogana<br />
izaniko jita, joera edo eraspena. Erkiag Arran 157s. Orrelan eragoion andre Iñesek bere kolkorako, berberak<br />
pillotu ta metatutako egurrai, egur <strong>bar</strong>riak gaiñeratuaz. Ib. 90. Agerian baitago, nolabaiteko zuzentasuna<br />
aiengan badala, izan ere, berberek eta gainerontzekoek zuzenbagekeriarik elkarri egin eztezaioten. Zait Plat<br />
147. "Bidegabekeriaren ama da agintarien ahala", berberak idatzi zuenez. Ib. 18. Jainkoak asmatu zituen<br />
izakiak. Berberak nai izan zituen. Berak erabaki izan du bakoitzaren izaera eta legea. Vill Jaink 94. --Nikanor! -<br />
-Berbera. Erkiag BatB 176. Egiñ ere, berberak aitortzen digunez, bere "izarraren leraz" egin baitzitun. Gazt<br />
MusIx 63. Berari zor zaio, berbera baitugu, moldatzailea ez ezik, tren-gidari jatorra bera ere. MEIG I 171.<br />
(Como complemento predicativo). (Ser, parecer, etc.) lo (el, la) mismo. "Biak ber-bera dira, tous les deux sont<br />
la même chose" H. "Berbera gerthatuko da, gizonaren Semea agertuko denean, lo mismo sucederá cuando<br />
aparecerá el Hijo del hombre" A. Urlia nere lagun, aide edo adiskidea dirudi. Bai, ta berbera da. Cb Eg II<br />
152. Bada Euskerazko Erretorika berbera da, ta erregla ta lege berdiñak dira. Cb EBO 59. Baña ondo itzegitea<br />
ta ondo eskribitzea guzia bat edo berbera deritzala, dio Quintilianok: "Mihi unum, atque idem videtur bene<br />
dicere, ac bene scribere". Ib. 14. Nahi izatea eta egitea, berbera dire zuretzat. Mih 55. Jauna amatzeko, Jaunari<br />
agradatzeko intenzioarekin edo berbera dana Jaunaren onra ta gloriarako. AA III 359. Esaterako, Ama Birjina<br />
Aranzazukua, berbera da zein Begoñakua edo Arratekua. Astar II 48s. Ana Mari berriz, txoratuba beorren<br />
kosmodamakiñ [...]: egundañoko palaziyuak, ontziyak, erriyak, elurteko mendiyak, guztitatik badago, jauna, ta<br />
ber-berak dirudite. Sor <strong>Bar</strong> 69. Naiz izatez ez ber-berak izan, lurrak beste aingeru batzutan biurturik erakutsiko<br />
gaittu-ta. Inza Azalp 139. Bai omen zan mutill aietan Santa Cruzen antz-antzekoa, ber-bera zirudina. Or SCruz<br />
104. Ez da berbera, baina / bai antz-antzekorik. Or BM 94. Jabetzen dira, <strong>Euskal</strong>erria / an-emen ber-bera dela.<br />
Or Eus 387. Nere amaren ama dizut nik amona, / okotzez ta sudurrez berbera dagona. "La misma exactamente<br />
en nariz y <strong>bar</strong>billa". Ib. 104. Siñestedun guztien biotza bat eta berbera zan. Eguzk GizAuz 13. Nornaik ibilli al<br />
zezakean bere-berea zuan txalupa? Ez al zan berbera ikutzea baño geiago edo ainbeste beintzat? Anab Poli 30.<br />
Eztanik ezin daiteke izan, berbera baita zerbait oldoztu ta zerbait ori izatea. Zait Plat 44.<br />
(Permanecer, ser) inmutable, idéntico. Jaiñko handia! Munduan gauza guziak mobitzen ditutzuna, zeroni<br />
bethi mobitu gabe eta berbera zaudezen denboran. He Gudu 130. Oraño beraz, o Jesus! besoak heda<br />
deitzakidatzu, zure bihotza bethi berbera da. Mih 118. Bethi berbera da ene alderat. Ib. 15. Deliberatu duzu<br />
bekhatua utzi, bizitzea ganbiatu behar duzula; ordean bethi ber-bera egon zare. Brtc 249. Bethidanik zen berbera,<br />
/ zena bere baitharik. Zby RIEV 1908, 203. Gure bihotza bethi berbera / thona batek ez du histu! Ox 162.<br />
Zure urteak ez baitira aitzen, berbera baitzera. "Quia idem ipse es". Or Aitork 349. Gizakumeek eztakite iakin<br />
ere, aldatuz ari dana nola dateken berbera. Zait Plat 34.<br />
5. (H). (Adv.). Solamente. v. 1 ber (3). --Nula deitzen dira Jinkuari menepian egon ziren Aingüriak? --<br />
Deitzen dira Aingürü hunak, edo berbera Aingüriak. CatS 21. Debetatzen deizkü ez berbera akzioniak eta hitzak<br />
Xahütarzünaren kuntre duatzanak, bena orano berthüte hura kolpatzen dien nahiküntiak eta phentsamentiak<br />
oro. Ib. 49. Haren arima izan da ez berbera osoki xahü, bena Jinkoaren dohain berhezienez eta handienez<br />
edertürik eta aphaintürik. Ip Hil 15.<br />
- BAT BERBERA. a) Un único, un mismo. Au da bere Aita Eternoarekin Jaungoikozko izate bat bera,<br />
naturaleza bat ber-bera eta Jaungoikotasun ber-bera daukana. Gco I 408. Guziok dotriña bat ber-bera ikasi<br />
degu. Gco II 72. Guziok fede bat degu; esperanza bat ber bera degu. Ib. 72. Iruak dute izate bat ber-bera. Inza<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
878
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Azalp 39.<br />
b) Un único, solamente uno. "Ahur bat berbera, une poignée toute seule, toute juste, ni plus ni moins" H.<br />
"Ahutzeta bat berbera (S), tout juste une bouchée" Lh.<br />
- BERBERAZ. "(R), por propia iniciativa" A.<br />
- BERBEREAN. v. berbertan. a) "(R, S, Chaho ms.), al momento, ahora mismo" A.<br />
b) "En el mismo sitio" A.<br />
- BERBEREON. Al momento, inmediatamente. v. berbertan (2). Herodes burlaturik gelditu zanean,<br />
berbereon, / agindu eban ilteko inozente guztiak Belengo urian (V-m). A EY IV 124.<br />
- BERBERTAN. v. berbertan.<br />
- BERBERTATIK. v. berbertatik.<br />
berberana. Verbena. Berberanea yo ta botellan ardao zuritan euki ta egunean iru basokadatxo edanaz<br />
kentzen da laru-miña. (V-ger). "Desmenuzando la verberana [...] se quita la ictericia". A EY IV 250.<br />
berberatsu. v. berbertsu.<br />
berberau. 1. Este mismo. v. berau. Ia neure esku ber-beronek be belarri ondoko bana emon agiñean izan<br />
dotaz-ta. Bilbao IpuiB 87.<br />
(Tras demostrativo de 1. er grado). Auxe berberau jazoten da arima askogaz. Añ LoraS 95. Bada auxe<br />
berberau, eta geijago egiten dozu birao, eta maldizinoiak botaten deutsazuzanian. Astar II 121. Auxe berberau<br />
jazoten yako / Euzkera maitaliari. Enb 137.<br />
2. (Añ, A Morf 347). (Como pronombre). "Eso mismo, (c.) ori berori, orixe. Este mismo, berberau, au berau,<br />
auxe berau" Añ. Euzkelerrijaz berberau egin / Gura dau Jel-alderdijak. Enb 131.<br />
berberaxe. Lo mismo. --Burutsua dan berean ote da on ere, antzebagea, berriz, izan ere, dan berean ote<br />
da gaizto? --Baiki. --Zer, beraz, sendatzaileari buruz? berbera ez ote? --Berberaxe, noski. Zait Plat 143.<br />
Berberaxe baita oldoztea ta izatea. Ib. 44. Erantzun ezazu zuk uste duzun berberaxe. Ib. 66.<br />
berberberau. "Cabe también repetir, para dar más fuerza de expresión, el elemento ber: berberau y aún<br />
berberberau, este mismísimo" A Morf 347.<br />
berberbertan. "Cabe también repetir, para dar más fuerza de expresión, el elemento ber: [...], berbertan y<br />
berberbertan, allí mismísimo" A Morf 347.<br />
berberdika. v. BERBA-ERDIKA.<br />
berbereaneala (R-uzt). "De la mismísma manera" A Morf 360.<br />
berbereki. Fielmente, verazmente. Berbereki antzeztua zegoan, lenengo orri-sortan, Don Quijote ta<br />
euskaldunaren arteko erasoa. "Muy al natural" (Quijote IX). Ldi RIEV 1929, 209 (AIr RIEV 1928, 603 izan zen<br />
bezalaxe, Anab ib. 610 itxura bere-berean, Or RIEV 1929, 8 egite berean).<br />
berbereon. v. BERBEREON (s.v. berbera).<br />
berberori. Ese mismo. v. berori. Euskararen zabaltzea eta hedatzea izan zuen amets, eta egingo nuke<br />
orain bertan ere amets berberori duela eragile. MEIG IV 110.<br />
(Tras demostrativo de 2.º grado). Alaba ere orixe, berberori: besterikoa, protestantea izan bear. A Ardi 53.<br />
Antxiña, abereak asko be askatuago bizi oi zirean, eta gu lako bateri ogi-zati bat jatea yakuna, ori ber-berori<br />
yaken eurai alkarregaz berba egitea. Bilbao IpuiB 239. Gizon askorekin ere, hori berberori egin behar litzake<br />
sarritan. Arti Tobera 271.<br />
(Tras oración de relativo). Inolaz ere, bistan daude Xenpelarren alde onak, batbateko etorriaz gainera:<br />
laburtasuna, giharra, zorroztasuna eta baita zenbait aldiz zarpailkeria dirudien berberori ere. MEIG II 107.<br />
berberorixe. Ese mismo. Zer egin ebala uste dozue Errupiñok Ixidro aldendu zanean? Orixe irakurleok!<br />
Zeuok igarri izan dozuen ber-berorixe! Bilbao IpuiB 96.<br />
berbertan (V, G ap. A), berpertan, berpetan (V-arr-oroz ap. A; Añ). Tr. Exclusivo de la tradición meridional.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
879
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
1. "Aquí, allí mismo, [...] berpetan, ementxe, bertantxe" Añ. "Allí mismísimo" A. Zer begi-zizta! Berreun<br />
oiñera / poxpolo bat irazeki / tiroz buruan jota; besteaz, / berbertan joaz, itzali. Or Eus 422. Arren, sendatu<br />
nadinean atera nazazu gaztelu ontatik, ormatzar auek ber-bertan itto ez nazaten. Etxde AlosT 55.<br />
"(V, G), muy cerca" A. "Ber bertan (adv. de lugar), muy cerca, exactamente en el mismo lugar. Urten<br />
Elgoi<strong>bar</strong>tik eta ber bertan dago nik esaten detsuten etxia" Etxba Eib. Ez dakizu goixean zazpiterdietan, / Jazo<br />
jakun kontu bat guretik berpertan? AB AmaE 323. Eriotzea berbertan / sarri-sarritan aurkittu oi zan, / Olako<br />
gertaeretan. Echta Jos 353. Ber-bertan dute Txonkone-borda; / Trintin-malkorra gaiñean. "Cerquita". Or Eus<br />
330. Or dator, berbertan, neskatxi gustagarria. Erkiag BatB 139.<br />
2. Inmediatamente; de repente. v. berbertatik, berehala. Mireik ber-bertan atzeman zun zabaldi artan osin<br />
baten arri-ezpain zuria. 'Aussitôt'. Or Mi 102. Eta berbertan ezten-agaz yo gazte gizagajoa ta zinkurinka erori<br />
zen lurrera. Ib. 61. Berbertan ordea, ikarak igesegiñ, ugiñ izugarriak berdin, odei-tzarrak urrun aize biurtu. Ib.<br />
131. Beso-makillen oldarrari berpertan amore emon biar ixan eutsan. Otx 149. Ber-bertan etortzear giñedukan,<br />
eta egun aiek ere bukatu ziran. "Erat iam iamque facturus". Or Aitork 216. Ain bat-batean erantzun, nere<br />
gogozko uste ura ber-bertan txikitu zidala. Anab Aprika 58. Arik urrengo, kalera zan, eta berpertan ugazaba<br />
aurkitu eban. Erkiag BatB 99. Jendetzar madarikatu orrek, laga ber-bertan karroxa ortan gogoz-kontra<br />
daramazkitzuten printzesa goeneko oiek. "Luego al punto [...] presta muerte". Berron Kijote 101.<br />
- BERBERTOKO. De quí mismo. Liburu ontan azaltzen diran pusketak eztira berbada izango ber-bertoko<br />
izkeraren ispillu onena. Vill in And AUzta 21.<br />
- BERBERTON. Aquí mismo. Ez al-dau nire seme onek berperton illtia ibazi? Otx 139. Jo turuta Sionen,<br />
Jauna berberton dago-ta. EgutAr 21-12-1956 (ap. DRA).<br />
berbertatik (H), berpertatik (V ap. A; Añ, Dv (V)), berpetatik (Añ), berpertati (V ap. A; Añ), berpetati (Añ),<br />
berbertatikan. Inmediatamente, al momento. "Inmediatamente", "luego, de aquí a un poco", "ahora, luego",<br />
"(al) instante", "(al) punto", "(al) momento" Añ. "Berbertatik agertuten da bertan (ispiluan) zure iduria,<br />
immédiatement apparait là (dans le miroir) votre image (Astar)" H s.v. bertan. "En seguida" A. v. bertatik,<br />
berehala. Tr. Documentado en textos meridionales desde principios del s. XIX, algo más frecuentemente (al<br />
menos hasta el s. XX) en autores vizcaínos. La forma más usada es berbertati(k); berpertatik se encuentra en<br />
Jauregui, Iztueta, Uriarte y Otxolua; berpetati(k) en Añi<strong>bar</strong>ro, y, más modernamente, en Akesolo.<br />
Bada berpetatik artu eben bidea. Añ LoraS 7. Begira ze laster ustel-kirastuten dan arima baga gelditu dan<br />
gorputzik sendo indartsuena. Berpetatik asten da emoten usain txarra. Ib. 103. Bada jakinik ziur ziur eztiriala<br />
eurenak, edo norenak dirian, berbertatik biurtu biar deutsez. Astar II 158. Ain daukat jenijo bizija, ain lasterra<br />
eta erria, ze berbertatik iragoten naz. Ib. 104s. Asmetan badozu zeure arimaan bekatu mortalen bat, berbertati,<br />
geiago luzatu bagarik, konfesa zaitekez gaur. Añ EL 2 31 (EL 2 27 bereala). Bai berpertatik artzen det asmo oso<br />
betea, ez geiagoren geiago bekaturik egiteko. Jauregui 235. Mindu ziren lazki <strong>Euskal</strong>dun prestuak, eta asi ziran<br />
berpertatik Euskara garbi gozoaren doai ederrak zabaltzen mundu osoaren jakiunderako. Izt C 9. Eta Agintari<br />
ta Buruzariak jarri ditzatela berpertatik aginde oek bear dan bide zuzen egokian irozotzeko moduan. Ib. 140.<br />
Baña gitxi dira diñuenak bijotzetik: oraintxe berpertatik ondu gura dot. Ur MarIl 78. Ongi izango da adieraztea<br />
berbertatik irakurleai urtez-urte Santuaren bizitzako gertaldirik bikañenak. Aran SIgn III. Berbertatik oso beste<br />
bat egiñik. Ib. 69. Betor bada ber-bertatik / plei plei beterik basoa. JanEd I 115. Euren zotin ta negar, zizpuru,<br />
tristeen alde, / Jaso izu jaso, zure besoa berbertatik. AB AmaE 437. Jaungoikuak desanparatuko zaituzte<br />
berbertatikan, eta ilko zerate zeon pekatuan. Itz Berb I 18 (en la vers. vizcaína berbertatian, tal vez errata). Nai<br />
dezunean, bada, berbertatik joan zindezke. Ag G 284. Asi bada ber-bertatik: asi berriro animaren etsaia<br />
purrukatzen, jarrai gogotik aragiaren jaikiera gaiztoak azpiratzen. Ib. 342. Patxikok berbertatik txapelaz keinu<br />
bat eginda. A Ardi 66. Bertoldak, amabi kaikutzarra zorro <strong>bar</strong>ruban imiñi ebanian, berpertatik iges egittia<br />
erabagi eban. Otx 83. Ba-ekijalako berpertatik ezpai <strong>bar</strong>ik urkatuten eruango ebena. Ib. 87. Ta ber-bertatik, onâ<br />
Euskel-Idazle-Batzarentzat bi zeregin polit. Ldi IL 147. Berpetati artu zituen Andra Mariko parroko jaunek<br />
agindu au betetako bideak. Akes Ipiñ 14. Banekian nik erritik ez urruti bazala chott edo gatz-putzua ta berbertatik<br />
ikustea otu zitzaidan. Anab Aprika 91. Mundu onen legeak gordetzen baditugu, ber-bertatik dugu saria.<br />
Vill Jaink 103. Olakorik baldin bada, --Santxok-- ber-bertatik uzten dut nik, agindutako ugartearen<br />
gobernadoretza. Berron Kijote 117.<br />
- BERBERTATIKO. Instantáneo, inmediato. Lau gauza oneek etzirian bata bestien leijan edo ondoren egin,<br />
ezpada beingo beingo baten edo berbertatiko instantetxu baten. Astar I 46s. Bada borondatiak beingo beinguan<br />
nai izatia da asko; berbertatiko baija edo konsentimentuba baño ezta biar. Astar II 114.<br />
berberton. v. BERBERTON (s.v. berbertan).<br />
berbertsu, berberatsu. Casi el mismo. Egia esan, eta ez da gutxi, ez dirudi Agirreren errainuak gehiegi<br />
artegatu duenik Erkiaga, zerbait lagundu badio ere. Hondarrik hondarrenean gauza berberatsu izanik, ez du<br />
nolazpait ere eleberri honek harenaren eite larririk. MEIG II 99.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
880
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berbeta (V), berbeeta, berbaeta. Ref.: A; EI 296; Etxba Eib; Elexp Berg. Tr. Documentado en Lazarraga<br />
(berbaeta), Capanaga (berbeetan), y en textos vizcaìnos desde principios del s. XIX.<br />
1. Idioma, lengua; dialecto, habla. "Lenguaje" A. "Lenguaje. Ei<strong>bar</strong>ko berbetia eta zuen izketia, senide urrak"<br />
Etxba Eib. "Habla. Etxakixat zein zan baiña Mondraue aldeko berbetia eitten juan" Elexp Berg. v.<br />
berbakuntza. Zu bazarade serbietan / jakiten naxan nungoa, / <strong>bar</strong>din badozu adietan / erri artako berbaetan,<br />
/ ni banax Arabakoa. Lazarraga (B) 1201rb. Seintxu edo jente gaztiak txito erraz ta ederto ikasi darue berbeetia,<br />
dala erdera, dala euskera. Mg CO 110. Euren gogoz, aztu eragingo leukee berbeeta, erderia baño leenago ikasi<br />
ebeena. Mg PAb 219. Andi asi zan berbeeta asko lurrian egotia. Ib. 185. Enzun ditut atseginik andienaz<br />
euskeratuta, Erromarren berbeetan ondo apainduta egozan esakuneak. Ib. 218. Dan-en kasta gaistoti<br />
datorrelako, emoten jako dantziari oneetako berbeeta askotan bere erriko izena. fB Olg 139s. Berbeetia imini<br />
dot neure errikua: dakidana. fB Ic I VIII. Erdera, Latin, ta beste berbeeta asko ikasten ditubee txito ondo ta<br />
garbiro. JJMg BasEsc VII. Erri, Probinzia ta berbeeta modu askotako jentiak, guztijak auzpaztu ta adorau<br />
ebeen. Ib. 144. Dontsua ume ama daukana / <strong>Euskal</strong>dun garbi osoa, / Titiaz naste edan dagion / Berbeta<br />
jaungoikozkoa. AB AmaE 426. Irakurri bei bestalan nai nok / Euskeldun apolojia, / Baita lenengo berbetearen /<br />
Gañeko errazoi-aldia. Ib. 122s. Ik eztakik ingeles-berbetea. A BGuzur 155. <strong>Euskal</strong>dunak alegiñak egin bear<br />
ditue, ill arteraiño, euren lurra, euren ekanduak eta euren berbeta ederra gordeten. Ag AL 90. Orrelangoak<br />
eztakie nortzuk garean, nun bizi garean, asabak euki genduzanik, ez euren berbetea ta ekanduak aittarik-seme<br />
beti maitte izan bear doguzanik. Echta Jos 347. <strong>Euskal</strong>dunen artean, / Berbeta gozoa, / Asabak itxiriko, / Kutunkutuntxoa.<br />
Ib. 348. Ekin geuntson bideari ta egun gitxi <strong>bar</strong>ru irakatsi eustan gitanu-berbetia. Or Tormes 13s.<br />
Alkar izketean batez be, zelako bizitasuna, eta zelako esaerak, erriko berbetearen kolore guztiekaz jantziak! Vill<br />
in Bilbao IpuiB 6.<br />
2. (V; Dv, Zam Voc). Ref.: A; Etxba Eib. "Conversación" A. "Jarraittu deixogun atzoko berbetiari" Etxba<br />
Eib.v. berbaketa, berbaldi, hizketa. Zelan <strong>bar</strong>re zoro, berbeeta alegre ta esku estututiakaz likatuko ez da<br />
bere bijotz samur erraza? Mg CO 278. Berbeta edo konseju dongaakaz. Ib. 129. Maisu Juan, asko da gaurko<br />
berbeeta jakingurakorik. Mg PAb 110. Olgetan ginian asko sagutxuben berbeeta ta jazoerak enzunda. Ib. 103.<br />
Moises Arzain pobriagaz berbeeta luziaguak daukaz Jaungoikuak, Ejitoko Faraon Erregiagaz baino. fB Ic I 51.<br />
Ez da asko obia, inoren berbeta desondragarrija bere guraz entzutia. fB Ic II 194. Ez zan entzuten<br />
murmurazinoerik: berbeeta nasaijak ez eukeen lekurik eureen artian. JJMg BasEsc 96. Konbersazinoe edo<br />
berbeta luziak semiak maite daben neskatillagaz. Astar II 96. Guztija da berbetia, edozein gauza esatia, ez ezer<br />
parkatutia, ez ezer isilik eukitia. Ib. 109. Perugaz Yoanen arteko berbeta eder erakutsi andikoa. Zav Fab RIEV<br />
1907, 91. Zu, pekatari eskandalosua, zu zara ezaindu dituzuna altaraak eta Eleixa santuak zeure berbeta, <strong>bar</strong>re,<br />
modu txar eta menturaz gauza dongaguakaz. Ur MarIl 54. Txorien kantuak entzuten / Mendian ditudaz gogoz, /<br />
Aixe me bigunak jo eta / Orrien berbeta gozoz. AB AmaE 150. --Zer da murmureta? --Da lagunaren kontrako<br />
berbeta bidebagakoa. Itz Azald 110. Berbeta eta adiskidetasun arrisku andikoak, dantza eta ikusgarri<br />
pekaturako-bide-emongarriak. Ib. 103. Guk alkarregaz berbeta gitxi egin dogu, ta olango gauzarik beñ bez. Ag<br />
Kr 24. Entzuten zan gizonen berbetea. Echta Jos 145. Eta ordubete inguruko berbetea egin ebanean, deittu<br />
eutsan albora Josetxori. Ib. 306. Autu isil, <strong>bar</strong>riketa ozen, <strong>bar</strong>re zoro, irri gangar, itz gozo, berbeta eze, mozkordeadar...<br />
Erkiag BatB 134.<br />
berbeeta (Mg Nom). Palabras, expresión. "Frase, expresión" Mg Nom. Au da Eleixaren Gurasuen berbetia<br />
naasteko dantza galdubeen kontra. fB Olg 84. Edozein lagun artetan erakusten dabeela eureen egoneriagaz,<br />
ibiliteriagaz, berbeetiagaz ta geriagaz, eldutasuna, atsetasuna, juizijua, lotsa ona ta kristau usaina. Ib. 199.<br />
Orregaiti munduko gizon ta emakume guztiak euki biar ditugu geure laguntzat ta proximotzat. Au da San<br />
Agustinen berbeetia. fB Ic I 84. [Biotz batzuk] besoen eragikeran, ezpanen irri<strong>bar</strong>rean da miiñeko berbetan,<br />
egiñenetan baizen argi ikusten dira. A BGuzur 151.<br />
3. Modo, estilo de hablar. Euren artian geiyenian egiten zan berbeta berarizko eta arrigarri au. Ur BulaAl<br />
41 (BulaG 554 izketa mot berarizko).<br />
- BERBETAKO. De hablar. Berbetako gogoa eukan Urabilak. A BGuzur 153.<br />
- BERBETA LAU. "Prosa. Anton. itz-neurtua. Bai berbeta-lauan eta bai itz-neurtuan, <strong>bar</strong>diñ ederra antxiñako<br />
aura" Etxba Eib.<br />
- BERBETAN (V; Añ). Ref.: A; Elexp Berg. Hablando. "Conversar [...] (V) berbetan egon" Añ. v. BERBAZ<br />
(b), BERBAKETAN. Tr. Documentado desde Lazarraga (en la forma berbaetan), es propio de la tradición<br />
vizcaína; su empleo aumenta algo a partir de mediados del s. XIX. Bere buruaz berbaetan. Lazarraga 1197v.<br />
Jarri ginean berbaetan. Ib. (B) 1183rb. Zeinbat bider enzun daben gogoa daukala beste lekuan, berbeetan edo<br />
<strong>bar</strong>rez dagoala. Cap 95. Ez dozu enzuten, zelan gure baserritar ta beste nekazari askok diarduben berbeetan.<br />
Mg PAb 197. Neska bat, bi edo iru mutil bategaz [...] berbeetan ta maitekerijeetan dagozala. fB Olg 46.<br />
Berbeetan, tratuban ta artu emonian, zuzena dan kristinauba. fB Ic I 44. Zer: emetu al dira / gutarren biotzak? /<br />
baita askok berbetan, / dirudie motzak? Zav Fab RIEV 1907, 93. Egon beti modu onagaz Eleixan, ez berbetan,<br />
<strong>bar</strong>rez, albuetara ta atzera begira. Ur MarIl 92. Bein baten Jaungoikuagaz berbetan ziarduala. Ib. 95. Bere<br />
artean <strong>bar</strong>riz, o!, zeñbat alditan / Ibillten zan bakarrik onelan berbetan! AB AmaE 278. Kontua ordaindu ta /<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
881
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
guztiak berbetan, / erdi oker, erdi zuzen, / doaz ilunetan. Azc PB 90. Inor eztau nai subil-ondoan / egun guztian<br />
berbetan. Ib. 91. Abadeak Izekotxugaz luzero egon zirean berbetan. A BGuzur 124. Eta gogo bagarik euren<br />
guraz dagozanak, berbetan, lo dagozanak... Meza santuaren zati andiyan. Itz Azald 92. Adiskide batzuk<br />
lagunagaitik txarto esaka eta berbetan asi ziran. Ib. 112. Alabeak aitagaz berbetan iarraitu eban. Ag AL 87. Zu<br />
berbetan zagozan bitartean. Ib. 161. Iñoiz somau ditut nik gazte batzuk [...] berbetan. Ag Kr 84. Jarraitu eban<br />
lenengo berbetan asi zanak. Ib. 21. Ordubetean iñardu eben berbetan. Echta Jos 313. Berbetan aditu ezin<br />
bagara alkarregaz. Ib. 321. Asi yakon andriari berbetan edo izketan. Kk Ab II 8. Nongo morroiak edo zelako<br />
alkarren ganeko aberiak dira zugaz berbetan diñardubenok? Otx 112 (122 berbetan entzun). Matxin eta Txomin<br />
astronomiaz berbetan ziarduelako ez arritu irakorle. SM Zirik 108. Berbetan zelebria, beti <strong>bar</strong>ria darixola. Ib.<br />
103. Amaika ordu igaroa naz ni solo ondoan Txomin Txikigaz berbetan! Bilbao IpuiB 32. Ez dok ikusten eure<br />
kontra berbetan agoana? Ib. 247. Berbetan atzera samarra zan. Erkiag BatB 183. Noiz izango ete eban <strong>bar</strong>riro<br />
eretia Garbiñeren ondoan egoteko, aregaz berbetan? Ib. 87s. Aita Leandrokin Bidasoaldean berbetan. Alzola<br />
Atalak 74.<br />
(Con jakin, ikasi, etc.). (Saber, aprender a, etc.) hablar. "Eztaki berbetan (V-gip)" Gte Erd 3. Bada<br />
kristinautzako erakutsijan zuzen aituten emotia leenago da berbeetan erakustia baino. fB Ic I IX. Oba izango<br />
zala, gizonak eta emakumiak berbetan ez jakitia, berbetan jakinda, berbiagaz alkar engainetia baino. fB Ic II<br />
174. Ai! ango laratzuak, berbetan baleki, / Ak bai, esango leukez kontuok ederki! AB AmaE 237. Mutikoak<br />
bekian oñez ibilten, baña oraindiño ezekian berbetan: esaten ebazan berba bakar batzu euskera. Echta Jos 16.<br />
Arin da polito ikasi eban Josetxok euskera berbetan. Ib. 32. Talako Sankuan atzeko ormak berbetan balekie!<br />
Erkiag Arran 144. Erriberako Sesma erritxoan jaioa izan arren (1894), euskeraz berbetan eta idazten ondo ikasi<br />
eban. Alzola Atalak 73.<br />
- BERBETARA. A hablar. Zer egin biot-ba urtebian kanpoetatik ibilitta, etxeratu dan adiskide bat, berbetara<br />
baiatort? Echta Jos 149. Josetxok esaten deusku eztala iñoz joaten Eladigaz berbetara. Ib. 164.<br />
- BERBETARAKO. a) (Adnominal). De hablar, de para hablar. Itxoidazu piska baten, entzuidazu,<br />
berbetarako gogoa etorri iat eta. Ag AL 97. Ire semiari berbetarako edukaziño pixkat emon biar detsak. SM<br />
Zirik 78.<br />
b) (Adv.). Para hablar. Miña bere, berbetarako bizkor ta artazia eben morroiak. Erkiag Arran 54.<br />
berbetaldi. Conversación. v. berbeta (2), berbaldi. Otsoa legez asi zatxataz lenengoan, da orain azeria<br />
legez amaituten dozu gure berbetaldia. Ag AL 99. Etxeko balkoian emon dogu arratsaldea, berbetaldi egokian,<br />
gure gauzak kontetan. Alzola Atalak 89.<br />
Conferencia. Idazle asko utzi doguz aipatu <strong>bar</strong>ik, beste berbetaldi baterako. Alzola Atalak 97.<br />
berbetatu. "Rellenar" Lar.<br />
berbikin (V-gip), birbikin (V-gip). Ref.: Etxba Eib; Iz ArOñ (birbíkiñ); Elexp Berg (birbikiñ). "Birbíkiñ,<br />
berbiquí" Iz ArOñ. "Berbikiñagaz atakadore zulua eittia pitxoikuetan, zeregiñ kakatsua" Etxba Eib.<br />
berbildu. Reunir de nuevo. Bixigu-arrantzu-aroa gerturatzen zanean, artarako bear izaten ziran tresnak<br />
berbildu bear izaten zituzten. Elizdo EEs 1925, 215.<br />
berbixi. v. berpiztu.<br />
berbizerazi. v. berpiztarazi.<br />
berbizi. v. berpiztu.<br />
berbizkaldi. v. berpizkaldi.<br />
berbizkun. v. berpizkun.<br />
berbizkunde. v. berpizkunde.<br />
berbizmen. v. berpizmen.<br />
berbizte. v. berpizte.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
882
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berbiztu. v. berpiztu.<br />
berbiztzalle. v. berpizle.<br />
berbo (V-gip ap. Etxba Eib; Urt, Lar). 1. Verbo. "Verbum analogum, berbo zuzéna, erregel araberako<br />
berbóa" Urt II 75. "Adverbio, ala deitzen diogu berboari darraikan eraiskun bati, eta aren adierazia nolatzen<br />
duenari" Lar (pero cf. ib.: "verbo, en la Gramática, eraskitza"). "Zeiñ ez dakixana, sasoian, maittien berbua?"<br />
Etxba Eib. v. aditz. Haukien gainean dohazi bertze gainerako berbo guztien konyugazinoak, latinez deitzen<br />
diren berbo anomaloez eta defektiboez kanpoan. ES 91. Zerenetariak ezin ediren baitzetzaketen berbo pasiboari<br />
justuki erantzun zezokion sinifikantzarik. Ib. 96. Konsidera badetzagu hitzen sinifikantzak, izenen deklinazinoak,<br />
berboen konjugazinoak eta propietateak. Ib. 127s. Beste parteak, Berboaren aldean zerikusirik ez dute. Cb EBO<br />
32. Artikulu oriek Euskerak Berboan daramazki. Ib. 32s. Liburu euskera garbikuak irakasten dabee onduen,<br />
zelan jokatu izen ta berbuetan. Mg PAb 200. Berbuan bertan sartuten dira ainbeste gauza. Ib. 201. Noiz ere<br />
berboko lan egilea lehen presuna baita, eta bakotxa. "Lorsque le sujet du verbe est de la première personne et du<br />
singulier". Arch Fab 150. Berbo edo adititzen lenengo erabidera iritxi zan. 'A la primera conjugación de los<br />
verbos'. Aran SIgn 49. Ene ustez hitzen ikastea bezain beharrezkoa da aditza eta berboa. Zub 93.<br />
2. (Lar, Añ). Verbo, segunda persona de la Trinidad. "Verbo Divino, Berbo Dibinoa, Jainkoaren adititza" Lar.<br />
"Verbo divino, Berbo Dibinoa, Jangoikoaren Berbea" Añ. Mintzo da Ama bere Haur / Berbo dibinoarekin.<br />
Gç 74. Aitaren berboak egin zuenean / Amudiozko banketa. Ib. 124. Berboaren bothereaz haragi egiñ izatu<br />
zaren ogia, urrikal gakizkitzu. Ib. 126. Berbo eternoa, leen solamente Jaungoikoa zana. OA 27. Berbo eternala<br />
irakhatsaille duenak ez du horlako gauza alfer eta funs gabekoez spiritua trabatzen. Ch I 3, 2 (Ol Betiko Itza, Pi<br />
Auti edo Jaungoiko-Semeak). Gauza guziak berboak egin ditu. Ib. 3, 2 (SP gauza guziak heldu dira hitz<br />
batetarik). Neuri ere berbo eternala mintzatzen beita, hura hanitx ustekeriatarik eskantzützen da. Mst I 3, 2.<br />
Zure errai garbietan Berboa haragiz bestitu zenaz geroztik. Mih 49. Zeruak, lurrak, Berboaren inkarnazioneak,<br />
sortzeak, bizitzeak, heriotzeak, guziek erraten darokute gu dohatsu egiteko izan direla. Brtc 135. Kriatura guziak<br />
baño lenago sortu zuan Berboa, edo Hitza, ta Jakiundea. Ub 125. --Berbo edo Itz beti dirauen ori zer da? --<br />
Jainkoaren Semea. Ib. 65. Prinzipioan bazé Berboa, eta Berboa zego Jangoikoan, eta Jangoiko zé Berboa. LE Io<br />
1, 1 (HeH Berboa; Lç TB, Dv, Leon, IBk, IBe Hitza, Ol, Arriand, Ker Itza). Ea bada, o! Berbo adoragarriaren<br />
ama loriosa! eztezazula, arren, nere othoitza arbuia ta mespreza. Dh 89. Berbo Yauna gizondurik / Berboa aragi<br />
da: / Berboak berba egin da / Berboa da yan gauza. / Berbaz bada gora daigun / Berbo Yangoiko Yauna. Añ<br />
EL 2 182 (EL 1 172 Berbea aragitu zan). Berboak hartu du haragizko gorputz bat. CatLuz 40. Berbo eternalaren<br />
humiliazionea misterio hortan. MarIl 124. Zeinak nahi izan baitu mundua salbatu Berbo eternalaren<br />
inkarnazioneko misterioa den bezen moien espantagarriaz. Jaur 349. Berboa aditu behar da Iesu-Kristoz,<br />
Hirurtasuneko [...] bigarren presunaz, Hitzaz, Aitaren Semeaz. HeH Io 1, 1n. Eta aren izena Yinkoain Berboa<br />
deitua da. Echn Apoc 19, 13 (Ip Hitza, Ur (G) Itza, Ur (V) Berbia). Dio [Mahometek] Yesusez: Mariaren Semea<br />
Mesiaz dela, Yainkoaren Berbo eta Izpiritu. Hb Egia 78s. Agertu zaiku geroago, Berbo Dibinoa, Trinitate<br />
Sainduko bigarren presuna. Lap 315 (V 143). Adora eta lauda zazue gure artean egon nahi izan den Berbo<br />
eternala. Arb Igand 183. Zein da Jaungoiko gizon eginaren edo Berbo Aragituaren izen egokia? Itz Azald 29.<br />
Hartakoz Berboa / Da aragitü / Eta Jaongoikoa / Hartarik sorthü. UNLilia 17. Jainko Berboa gizon egin zen.<br />
CatJauf 28. Jainkoaren Hitza edo Berboa: Trinitate Sainduko bigarren presuna. Leon Io 1, 1n.<br />
- BERBO-LAGUN. "Adverbium, aberbioa, berbo laguna" Urt I 256.<br />
berbolsaratu. "Reembolsar" Lar.<br />
berbolsate. "Reembolso" Lar.<br />
berbontzi (Añ (V), A Apend), berba-ontzi (Añ). "Boquirroto", "bachiller, hablador" Añ. "Berbontzi, charlatán y<br />
berbontzikeri, charlatanería (del msOch pág. 276)" A Morf 202. "Parlero, charlatán" A Apend. v. BERBA-<br />
LAPIKO, hitzontzi.<br />
berbontzikeria (V-m-och ap. A Apend; Añ (V)). "Parlería" Añ. "Berbontzikeri, charlatanería (del msOch pág.<br />
276)" A Morf 202. "Berbontzikeria, parlería, charlatanería" A Apend.<br />
berbotaera. "Rebotadura" Lar.<br />
berbotatu. "Rebotar" Lar.<br />
berbote. "Rebote" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
883
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berbots (V ap. A), berbaots. Ruido de voces. v. ber<strong>bar</strong>o. Berbotsera inguratu ziran auzoetako<br />
emakumeak. Ag Kr 33. Ango akitika egin bearra, ango berbotsa, ango joan etorri ta gora berea! Ib. 57.<br />
Kosepantoñineko txalupetxean bazan autua ta berbotsa baiño etzana. Erkiag Arran 29. Urrun-samarretik<br />
etorren berbaotsa, itz zaparradea. Ib. 49. Gerogarrenean, ez lo bai lo dagoala, alako berbotsa entzun dau<br />
mutillak beeko bizitzan. Erkiag BatB 141. Bide asko zear / joan da jendea. / Berbotsa joan da ta / galdu da<br />
azkenengo / soiñu-zaratea. Gand Elorri 175.<br />
berbuts. "(Vc), muy charlatán" A.<br />
berdaats. v. berdats.<br />
berdaderamente. Verdaderamente, realmente. Zeña dagoan berdaderamente sakramentu santisimo<br />
onetan. Iraz 40. Berdaderamente [kontrizioa] daukanari Jaungoikoak <strong>bar</strong>katzen dizkio bekatu mortale guziak. El<br />
68.<br />
berdadero (AN-ilzarb ap. Bon-Ond 155), berdaderu. Verdadero. v. egiazko. Iaungoiko da Gizon<br />
berdaderuen Humanidade Santisimeari [pertenezietan jakaz]. Bet 8. Maistrua egiaskoa eta berdaderoa fedesko<br />
gauzak erakusten dituzuna. Ber Trat 57v. Iangoiko eta Gizon berdaderue. VJ 10s. Eta ala nola baitire irur<br />
persona distintorik eta Jaun Goiko bat berdaderorik. SermAN 1r. Penitenzia berdaderoa. El 82. Nezesidade<br />
berdaderoareki inpediturik dagona. Ib. 62. Iru persona distinto eta solo Jangoiko berdaderoat. CatUt 210.<br />
berdagai. "Tiento de los volatines, el palo con que se equilibran" Lar.<br />
berdagailu (Hb ap. Lh, Dv), ferdegailu, berdailu, ferdailu. Vegetación; pasto verde. "Verdure" Lh. "Viror,<br />
(le) vert, fourrage vert" Dv. v. berdagarri. Iralekhu hoberen, ferdailu landetan. Hb Esk 189. Egunazko<br />
sepharen ondotik heldu da ihintz perla dena lore, osto, belhar eta zuhamuentzat; samurduren ithurri,<br />
ferdailuentzat. Hb Egia 38. Zeren ihartu baita belharra, iraungi sorhoa, hil berdagailu guzia. Dv Is 15, 6. Haren<br />
oinen petan berduratzen zituzten erramu adarrak eta ostuak, eta bertze ferde-gailuak. Lap 250 (V 113). Lurra<br />
berdailuz berda bedi: belar hazi-hazle, fruitu-zuhaitz [...]. Bibl Gen 1, 11 (Dv belhar ferdeak).<br />
Verdura, hortaliza. Eltzeko berdagailiak azieta batean berex zerbitza zaitzu. ECocin 3. Igandetan ogiaz<br />
bertzalde berdagailu zerbait jaten du, bainan hautsa emanik, gormandiza egin beldurrez. Laph 38. Ogi,<br />
zekaletan [gisua erabili]: burnil-urrietan. Luzerna, trefla, berdagailu: urri-haziletan. GAlm 1946, 21. Neguko<br />
arbi eta pherdailuak erain ginituen batzuk eta bertzek, leku berriez jabetu aintzin. Larz GH 1959, 83.<br />
berdagarri. Verdura. v. berdagailu. Europako berdagarri guzietarik badugu nasaiki eta oro ederrak [gure<br />
<strong>bar</strong>atzean]. Prop 1887, 182.<br />
berdail. "(BN-baig, Sal), verduzco (se dice hablando de cosas)" A. v. berdats.<br />
berdaildun. v. BERDE ILUN.<br />
berdailu. v. berdagailu.<br />
berdailxka (BN ap. Lh), berdailska (Sal ap. A). "Verduzco" A. v. berdats.<br />
berdais (G, S ap. A; Lar, Gèze), berdaisa. Verdoso. "Verdegay, verde alegre, berdaisa" Lar. "Verdâtre" Gèze.<br />
"Verduzco (se dice hablando de cosas)" A. Erraulea da euli me, luze, berdaisa bat. "De color verde alegre". It<br />
Dial 15 (Ip berdais bat; Ur berdiska bat, Dv ferde ederreko bat).<br />
berdal. "(V-oroz), rama delgada provista de ramillas, se usa para espantar moscas, etc." A.<br />
berdalatz (Lar, Hb ap. Lh), berdelatz (Lcq 96). "Pánace, planta" Lar. "Berde-latza" Lcq 96 que dice tomarlo de<br />
Lar, pero no encontramos en éste dicha var.).<br />
berdaldi. "(Darse un) verde, berdaldia bat, jostaldia bat artu" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
884
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berdamaskuri. "Verdevexiga, color de pintores" Lar. "(Hb), vert de vessie (?)" Lh.<br />
berdamen (V-gip). Verdor. "Berdamena asi da, el verdor. Berdamena kendu, quitar el color verde a las<br />
madejas" Iz ArOñ.<br />
berdamendi. "Verdemontaña, color de pintores" Lar. "(Hb), vert de Hongrie" Lh.<br />
berdamin, ferdamin (BN-baig ap. A; O-SP 227 SP, Dv, H). I (Sust.). 1. "Ferdamina, crasse verte qui sort<br />
du fil ou du linge la première fois qu'on le met à la lessive" O-SP 227 (la misma definición en SP). "Première eau<br />
qui a servi au lavage du linge neuf ou du fil" Dv. "1.º (BN-baig; Oih ms.), primera agua que ha servido en el<br />
lavado de la ropa blanca nueva de hilo; 2.º suciedad verde que sale del lienzo" A.<br />
2. "Berdamin (L-ain, R-uzt), jugo de berzas verdes" A.<br />
II (Adj.). (L-ain), ferdamin (SP, Dv, H, A), perdamin (ph- H), berdumen (G-to). Ref.: A (berdumen); A<br />
Apend (berdamin). (Adj.). (Hilo, tejido) crudo, sin blanquear. "Hari ferdamina, fil qui n'a pas été à la lessive" SP<br />
s.v. haria. "Ferdamin, écru. Oihal ferdamina, toile écrue. Hari ferdamina, fil écru" Dv. "Fil écru, toile écrue" H.<br />
"Ferdamin [...] crudo" A. "Ari berdamin, hilo crudo (L-ain)" A Apend.<br />
berdan (Hb ap. Lh). Verbena. "Berdana, verbena" Izt C 42 (en una lista de plantas). v. berbena.<br />
- BERDAN-BELAR. "(G), hierba medicinal contra diviesos" A.<br />
berdandu (V-gip). "Berdandu, berdanketan, matasaak berdanketan, blanquear con lejía casera las madejas.<br />
Idem, pasar en lejía las madejas por primera vez" Iz ArOñ. Cf. berdamin.<br />
berdangilo. "(V), hoz, instrumento para cortar hierba" A.<br />
1 berdantza (V-gip, G-to-bet, AN-gip-5vill ap. A; Añ (-nz-)). Anteanoche. "Anoche, (c.) <strong>bar</strong>t; ante anoche,<br />
(G) berdanza" Añ.<br />
- BERDANTZA-ANTXITI. "(V-gip), tras anteanoche" A.<br />
- BERDANTZA-BART (G-to; Añ; berdentza-<strong>bar</strong>t AN-larr; berdantzart Lar (-nz-), Hb ap. Lh; berdantzarat Lar<br />
(+ -nz-), H; berdantzat AN-gip, G-bet; Lar (+ -nz-), H). Ref.: A (berdantza, berdantzat); Asp Leiz2<br />
(berdentza<strong>bar</strong>t); Gte Erd 131. Anteanoche. "Trasnochada, de la noche inmediata, <strong>bar</strong>t, de la antecedente,<br />
berdanzart, berdanzarat", "antes de anoche, berdantzat, berdantzarat" Lar. "Anteanoche" Lar y Añ.<br />
"Berdantzaara [?], berdantzart (Hb), jour, temps d'avant-hier, nuit précédente" Lh. "Berdantzat etorri nintzen<br />
(AN-5vill)" Gte Erd 131.<br />
- BERDANTZA-BART ANTZITI (berdantzat antziti G ap. A; berdantzat antxiti Lar, H). "Ante anteanoche"<br />
Lar. "Tras anteanoche" A.<br />
- BERDANTZA-GAU (G-to ap. A; berdonta-gau VocZeg 285). "Anteanoche, berdontza gaue" VocZeg 285.<br />
Etim. Se trata probablemente de un derivado de <strong>bar</strong>da 'anoche'.<br />
2 berdantza (Lar, H, Hb ap. Lh (-ntz)), ferdantza (Lar, H, -ntz Lh). 1. "Verdor" Lar. "Ferdantza [...], couleur<br />
verte" H. v. berdetasun.<br />
2. (G-to, AN-larr). Ref.: A; EI 383. "Tiempo duro, verde" A. "Tiempo lluvioso" (AN-larr) EI 383. v. berdate.<br />
3 berdantza (G-azp-bet; MItziar Txoriak 151). Ref.: A; Arzdi Aves 164. Escribano (pájaro). "Un pájaro<br />
(Emberiza citrinella)" A. "(Emberiza citrinella, Emberiza cirlus)" Arzdi Aves 164.<br />
berdantx (Hb ap. Lh). Pito verde (pájaro carpintero). "Pivert" Lh. v. okil.<br />
- BARATZE-BERDANTZA. "<strong>Bar</strong>atz-berdantz, (Emberiza hortulana), escribano hortelano" MItziar Txoriak<br />
151.<br />
- BERDANTZA TXORO. "Berdantz-txoro, (Emberiza cia), escribano montesino" MItziar Txoriak 152.<br />
- GARI-BERDANTZA. "Gari-berdantz, (Emberiza calandra), triguero" MItziar Txoriak 150.<br />
- SORO-BERDANTZA. "Soro-berdantz, (Emberiza cirlus), escribano soteño" MItziar Txoriak 151.<br />
berdantzaki. v. bernazaki.<br />
berdantzarat, berdantzart, berdantzat. v. BERDANTZA-BART (s.v. 1 berdantza).<br />
berdar. "Verdal, berdarra" Lar. Cf. DAut: "Verdal. [...] se aplica a un género de ciruelas, que tienen el color<br />
tirante a verde, aunque estén maduras".<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 885<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berdara. "(Hb), qui est de couleur verte" Lh.<br />
berdaratx. v. berdats.<br />
berdarri. "Serpentín, cierto mármol verde manchado, berdarri na<strong>bar</strong> bat" Lar.<br />
berdaska. v. berdaxka.<br />
berdastu (S ap. Lrq). Ponerse verdoso. "Berdastü, verdâtre" Lrq s.v. berdats. Lür sagarrak [...] etxeki<br />
ülhünpian, berdats ez ditian. Herr 8-11-1956, 3.<br />
berdate (V-m-gip, AN-gip-5vill ap. A), berdete (V, G-to ap. A). "Tiempo duro y prolongado" A. v. 2 berdantza<br />
(2). Ostiraleko trumoia, berrogei eguneko berdatea (G-azp). A EY I 175.<br />
berdate. v. berdete.<br />
berdatiste (Lar), ferdatiste (Lar). "Berylo" y "esmeralda" Lar.<br />
berdats (S, Sal, R; Hb y Foix ap. Lh), perdats (ph- BN), ferdats (Dv A, H), ferdarats, perdarats, berdaratx<br />
(B), berdaats. Ref.: A (berdats, pherdats, berdaratx); Lrq /berdac!/. 1. Verdoso. "Ferdats (adj.), tirant au vert.<br />
Cette expression est moins positive que ferdekara" Dv. "Verdâtre" H. "Verduzco" A. "Berhats (S), verduzco.<br />
¿Será berdats?" Ib. v. berdais, berdaxka, berdekara. Zaldi pherdats bat, eta haren gainean iarririk<br />
zegoenaren izena zen Herioa. "Fauve". Lç Apoc 6, 8 (Ur (V, G) zurbil, Dv hits, Echn ori, Ip zurphail, Ol zurbil,<br />
Ker berdizka, IBk horiska; cf. Vulg. "pallidus"). Haren karriketan ibiltzean, iduri du Jesus hil duten Juduak<br />
direla zure inguruetan diren edo zuri buruz heldu zaitzun jendeak, beren begitharte pherdaratsarekin. Ducq 128<br />
(ap. DRA). Gero bi argi ferdaratsek distiratzen dute. Prop 1902, 37. Sartzen dire [...] oihaleria distirantek, eta<br />
larrazkeneko aldaska ferdarats eta lorek, <strong>bar</strong>nez ederresten duten trinket ikusten den handienerat. Lander RIEV<br />
1912, 555. Hiriño bat baita han, eliza ikusten dioguna, hango argiak dira ur-<strong>bar</strong>nean ageri, igikor eta berdaats<br />
ura bezala. JE Ber 91.<br />
(Uso sust.). Color verdoso. Ditazken dirdira gaixtoak oro bazituen urak; guneka, berdaatsa eta lohia nausi.<br />
JE Ber 79.<br />
2. "(R), burro mal capado" A.<br />
3. "Verderón (pájaro) Archu ms." DRA.<br />
berdatsu (Hb ap. L), berdetsu. 1. Lleno de verdor, de vegetación. "Verdoyant" Lh. Itsusiak ziren [behiak]<br />
eta mehe-errokituak eta alhatzen ziren ur-hegian berean, toki berdatsuetan. "In locis virentibus". Dv Gen 41, 3<br />
(Ur berdetsuetan).<br />
2. (L ap. A; Dv), ferdatsu (Hb ap. Lh), berdotsu (Lar). Verdoso. "Verdâtre" Dv. v. berdats.<br />
berdatu (B, S; Hb ap. Lh, Dv, VocB; -aa- V-gip), berdetu (Lar, Añ, Hb ap. Lh), ferdatu (Hb ap. Lh, Dv, H, A),<br />
ferdetu (SP, Urt Gram, Lar, H), perdatu. Ref.: A; Lrq; Iz ArOñ; Izeta BHizt2. Poner(se) verde; reverdecer.<br />
"Verdir" SP. "Reverdir" Urt Gram 390. "Verdecer" y "reverdecer" Lar y Añ. "Verdir, rendre vert" Dv. "Verdir,<br />
devenir vert, verdoyer" H. "Reverdecer" A. "Berdáatu, berdáaketan, ponerse verde" Iz ArOñ. "Reverdecer el<br />
campo. Uri unekin kanpoa berdatu de" Izeta BHizt2. Frinkaturik bere paloa lurreán bere bedeizioaréki, ta<br />
etzelarik bikuaréna, berdatuzé, ta itzulize biku, ta urte berártan emánzue anitz biku osasungárri. LE JMSB 281.<br />
Tenplatuzé ta berótu airea, kánpoak berdatu zire, plántak lorátu. Ib. 514. Bedatsian bazterrak berdatzen dirade.<br />
Etch 668. Erraietan dakharke arraina ausarki, / Inguru errepirak ferdatzen ederki. Hb Esk 94. Primadera<br />
hastean [...] belharra berdatu zen. Dv Lab 194. Neguan, elhurpean, hilak dute iduri; ferdetzen dire berritz<br />
primaderan. Lap 391 (V 170). Urthe guziez arbola berak ostatzen eta lilitzen ziren, pentze berak pherdatzen.<br />
JEtchep 17. Johan de Jassuk berak etzakien laster primadera berri batek ikusiko zuela arbola zahar hori sekulan<br />
ez bezala berriz berdatzen. Ardoy SFran 53. Belar berriak berdatu ditu zelaiak ta mendi gaina. Xa Odol 197.<br />
<strong>Bar</strong>atzan ere jenero danak / berdatu eta neuzkan nik, / ez det pentsatzen ezer bizirik / onek [elurrak] utziko<br />
duanik. Uzt Sas 89. Mendi-puntan bai orain atsegin, / ostuak danak zabaldu, / larriak ere berdetu dira / eta zer<br />
jana ugaldu. Ib. 63. Lurra berdailuz berda bedi. Bibl Gen 1, 11.<br />
Rejuvenecer. Oraindik ere bertso bikañak / badira almazenian, / berdetu egiten naiz ni askotan /<br />
gobernatzen naizenian. Lasarte in Uzt Noiz 116.<br />
(B, S; Foix ap. Lh), perdatu (BN-arb). "(Sc), montar en cólera" A. "Asertu eta berdatu zen (B), kexatu eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
886
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
perdatu zen (BN-arb), arpegi berdea jarri zitzaion (AN-gip), koloreak oritu zitzaizkion (G-azp)" Gte Erd 199.<br />
Hay tbn. en G berde-berde eginda, etc., con el mismo sentido.<br />
"(Foix), mettre les légumes à la soupe" Lh.<br />
berdatxo. "Verdacho, verde baxo, mineral de que usan en la pintura, berdatxo, berdatxoa, dim. de berdea" Lar.<br />
Cf. berdetxo.<br />
berdauza (Lecl, H), berdausa. Verderón. "Verdier" Lecl y H. "Berdausa" Izt C 197 (sin trad., en una lista de<br />
aves). "Ttorrottari, han eta hemen, <strong>bar</strong>din erraten diote durdura eta berdauza eta, Larramendiren arabera,<br />
txoaberdea" Dass-Eliss GH 1923, 759. v. 2 berdel.<br />
berdaxka, berdaska (G, R-uzt), berdazka, berdeska (V-m-gip), berdexka (V-gip), berdezka (V-m-gip, AN),<br />
berdiska, berdizka (V), ferdaiska (H Lh), ferdaixka (H), pherdexka (L). Ref.: A (berdaratx, berdezka,<br />
berdeska, berdizka); Lh (pherdexka); Etxba Eib (berdizkia); Elexp Berg (berdexka). 1. Verdoso. "Un peu vert,<br />
verdelet" H. "Verduzco" A. "Berdezka [...], color verde, alegre, verduzco" Ib. "Bedar artian sortutakua zalako,<br />
subia zan berdizkia, eta konturatu <strong>bar</strong>ik zapaldu neban" Etxba Eib. v. berdats. Erraulia da euli mee, luze,<br />
berdiska bat. "De color verde alegre". Ur Dial 15 (It berdaisa bat, Dv ferde ederreko bat, Ip berdais bat). Nornahik<br />
aise ezagut dezake hegaztin hau buztaneko luma azkarretarik, buru gorri eta bizkar pherdeskatik. Dass-<br />
Eliss GH 1923, 416s. Eguzkiak odei tarteetatik izpi beroak bidaltzen zituan. Ibaiko ura oraintxe berdaxka<br />
azaldu. Anab Eusk 1930, 156. Gabontzaren txeke-txortatik erauzirik, txeke berdeska bat bete dau. Erkiag BatB<br />
162. Gari-soloak. Landa berdezkak. Alzola Atalak 82. Begiratu ta zaldi berdizka bat ikusi neban. Ker Apoc 6, 8<br />
(Lç pherdats). Nekez izango ere [benetako adiskidetasunik], gainera, daramatzagun uniformeek, grisa bata eta<br />
berdexka bestea, bereizten gaituzteino. MEIG IX 91.<br />
2. berdeska. Licencioso. Gizon ezkondurik bere ez, berdeskaren batzuk ezbada. fB Olg 112. Bada oi dira<br />
guraso berdeska batzuk, umiak euren ezkongeijekin etxian ta kanpuan ibili arren, penarik artuten ez dabeenak.<br />
fB Ic III 354.<br />
berddes. v. berjes.<br />
berde (gral.; Lcc, Lar, Añ, Arch VocGr, VocBN, Hb ap. Lh, Gèze, Dv, H), ferde (L-côte, BN; SP, Urt IV 76,<br />
Lar, Dv, H), perde (BN; ph- BN-lab; H). Ref.: A (berde, ferde); Bon-Ond 154; Lrq; Etxba Eib (berdia); Holmer<br />
ApuntV; EAEL 221; Elexp Berg. Tr. General en todas las épocas y dialectos, su uso baja relativamente en el s.<br />
XX. Berde es la forma más extendida y única documentada en textos meridionales y suletinos. En la tradición<br />
labortana se encuentra preferentemente ferde en los siglos XVII-XVIII (aunque Leiçarraga usa pherde y Axular<br />
berde); a partir de principios del s. XIX alterna con berde, a menudo en los mismos autores. Pherde se<br />
documenta por primera vez en Leiçarraga, y aparece en algunos autores septentrionales (generalmente bajonavarros),<br />
coexistiendo a menudo con ferde y berde. En DFrec hay 34 ejs. de berde, uno de ferde, meridional, y<br />
2 de pherde, septentrionales.<br />
I (Adj.). 1. Verde. "Piedra sufre, berde sufrea" Lcc. v. musker, orlegi. Lurrak dak[a]r og[...] zotzak ardan<br />
bustia, <strong>bar</strong>adizu menda berde (Pamplona, s. XIV). TAV 2.2.15. Orduan mana zitzan, iar erazi litzaten guziak<br />
mahaintaraz belhar pherde gainean. Lç Mc 6, 39. Eta arborén heren partea, erre zedin, eta belhar pherde guzia<br />
erre zedin. Lç Apoc 8, 7 (He, TB, Dv ferde, Ur (G y V), Ip, Echn berde; Ker eze (berde), IBk, IBe heze). Aren<br />
erditan silla berde bat. Lazarraga (B) 1199rb. Terziopelo berdez. Ib. (B) 1182rb. Kolore eta kalitate honesko<br />
badut, iakitera, xuri, belz edo bruna, gorri, horia, more, ferde, inkarnatua. Volt 252. Nola pikatzen baititu segak<br />
belhar ferdeak, / Hala azpiratzen dituk puxant eta probeak. EZ Man I 44. Haurrak ethorri zitzaizkon / eta jende<br />
xeheak, / eskuetan zituztela / arramu eder ferdeak. EZ Noel 89. Asteazkenean lurra / zinduen berregindu, /<br />
belhar eta zuhaitz ferdez / hartarakotz beztitu. Ib. 141. Nola gau ilhunean dabillanak ezpaitu ezagutzen, zerk zer<br />
kolore duen: zein den berde, eta zein more. Ax 283 (V 189). Bide ederra, plauna, plazenta, zuhaitz berdez,<br />
itzalez eta plazerez bethea. Ib. 521 (V 335). Egia da, uriak bizia emaiten deraue ferdedurarik duten landarei,<br />
baina ferde eztirenei edekiten deraue. SP Phil 486. Irla bat zeina baita Irla berdea. INav 117. Zuk dituzu hekiñ<br />
eskuak / Erramu ferdez edertu. Gç 196. Herri hautako arbola ferde fruitutsu eta hagitz ederrak. ES 121. Lurrak<br />
eman beza belhar ferde hazi emaillea, eta arbola fruitukorra. Ib. 172. Belhar ferde guziak. Urt Gen 1, 30.<br />
Urrezko ariz egiña zen onziko bandera, granaz gorritu-ederrak ontz-egal-belak eta sed urdin-zuri-berdez<br />
egiñak. Mb IArg I 65. Arbola orritsu berde, trebola fiñak, / larrosa, klabeliña, eta jazmiñak. GavS 18. Haren<br />
ostoak haize bero guzien gerizean, bethi ferde izanen dire. Mih 71. Bere izairiaz ezta gazi Ekhiak lürretik<br />
hürrüpatzen dütian baporrak ixurten dereitzonetzaz dereio gaiña gazitzen, ta dian kolore berdia emaiten. Egiat<br />
266.<br />
(s. XIX) Hunen ostuak dira / bethi berde egoiten. Xarlem 1194. Sustraiaren ingurutik goraño jantzitzen da<br />
osto berdez. AA I 596. Zeinbat ur berde, ta mingotx, ta zeinbat lizuntasun ez dakuszuz or zeure ariman, zeure<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
887
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
konzienzijan, ta zeure bijotzian? fB Ic II 234. Ispligu gozo, azitrai berde, / arros, klabelin, jazmiñak. Echag 60.<br />
Baditut erregalo / Ark egindakoak: / moredin ederra ta / erramu berdea. It Fab 192s. Otarraina ere berdea da<br />
berez, baña egostean gorritzen da. It Dial 19. Probinziako aitzak dauzkate gordeak / Landare ederrakin berar ta<br />
loreak; / Txuri, beltz, urdin, gorri, berde ta moreak. Izt C 166. Belhar berde eta zuhaiñez nasai dire betheak. Gy<br />
89. Belhar ferdea alha-alditan arraso daramala. Ib. 86. Galtzen bada bidea, izanen elgeak, / Gainditzen<br />
dituenak bazkailu ferdeak. Hb Esk 132. Horra non den aldagarri ferde batean hetsia bere bizkar xorrotxa. Hb<br />
Egia 136. Garagarra, lur sagarra eta bazka berdeak eraitea. Dv Lab 206. Lurra ekhar betza belhar ferdeak. Dv<br />
Gen 1, 11. Apirillaren lagun elkarra, / saroi berdeko alaitasuna. Bil 110. Ilhar pherdiak. ECocin 24. Ahizpa<br />
jaunts ezazü arrauba berdia, / Nik ere jauntsiren dit ene xuria. ChantP 286. Sar zaite elizan, munduari irebazi<br />
biar diozun garaimenaren seña bezela, erramu-osto berde bedeinkatua artutzera. Bv AsL 92. Mendi basook ta<br />
larrak, / Soñeko berde euskaldunakaz / Jantzi daitezan dandanak. AB AmaE 34. Nok dakarren oliba / Berde<br />
pozgarria, / baketzeko gu jaio / Giñean Erria. Ib. 179. Errabia gorriaren bortxaz ezpainen artetik harrapo berde<br />
bat zariola. Elzb PAd 41. Batean zioten nonbait eta nonbaiteko ohoin, brigant multzo batek, ogi landa osoak,<br />
oraino pherde zirelarik phikatu zituztela. Elsb Fram 70. Eta ordu berean jende keta handi bat athera zitzaion<br />
bidera, zuhain edo arbola adar ferde batzu eskuan. Jnn SBi 26. Sugandola ferde bat da muskerra. HU Aurp 99.<br />
(s. XX) Agiri zan itxaso apurra berde baltzeran irakindua egoan. Ag Kr 14. Denak ostro berde berriak<br />
zeruruntz jasoaz. Ag G 11. Nola oso argala dagon eta beti grano berdez betia. Iraola 80. Alabainan, sugeangela<br />
pherdeari erraiten ohi diote eskualde hetan: muskerra. JE Bur 155. Tratu bat ona eginik ferietan, moltsa<br />
luze berdea diruz betherik, amiñi bat alegera zen. <strong>Bar</strong>b Sup 129. Bizkarrean ikusia niola Salomonen denborako<br />
soin bat ferdea, bainan ferdea, muskerra! Ib. VII. <strong>Bar</strong>neko motxa dena ttitta gorri eta pherde. Ib. 9. <strong>Bar</strong>atz<br />
ederra ta andija zan eta bedar orlegiz (berdez) ta samurrez beterik eguan. Altuna 43. Zuhaitz dohatsuari /<br />
xoratuak gaude: / Enborra sendo eta / ostoak tu berde. Etcham 212. Ditakeneko toki pollitenian yarria, oian eta<br />
pentze ferdeen artian. Zub 17. Garazi aldeko pentze eta larre pherde eta muskerrak. Ib. 109. Pentze-zolak berde<br />
agertzen zaizkigu, artho-alhorrak musker. JE Ber 74. --Oi! neroni ere ez naiz gogoratzen. A bai! berdea. --<br />
Muskerra... Lab EEguna 113. Gerka-lerro zuriz, naiz beltzez, berdez, oriz eta gorriz apainduak. JMB ELG 99.<br />
Bedar berde usañez beterik / landa zabal gustijak dira. Laux AB 44. "Aberrija dok zorun-utsa" / zaldun berdiak<br />
ots-egijan. Ib. 76. Noek berritz usoa igorri zuen leihotik eta usoa itzuli zitzaion aldaxka pherde bat mokhoan.<br />
Zerb IxtS 14. Gai ontaz, batez ere piñu azkar, oraingo urre berdeari begiratuta, bide zuzena azaltzen dute<br />
ikasketak egin dira. Munita 61. Lerro beltz eta berdeak zittun zapi bat eramanazten zien buruan. Etxde AlosT<br />
41n. Irlandako jakintsuak eta eskoladunak halaber ari izan ez badira, ez ote da Uharte Berdea Erromak beretu<br />
ez zituen Europako lurralde urrietarik bat delakotz? Mde Pr 225. Palmadoi pherde hartan. Mde Po 38. Osto<br />
ezez jantzirik, berde agiri ziran inguruak. Erkiag Arran 7. Putzu aundia dagoan tokian, berdeago ura. Anab Poli<br />
106. Nire begi berdeak / eztira orain itsu! Arti MaldanB 197. Nik faltrikaratik maindire ferde bat atera nuen.<br />
Arti Ipuin 65. Argi gorri, pherde eta blu batzuek argitzen zituzten <strong>ostatu</strong>, kafe eta zinemetako aintzin ederrak.<br />
JEtchep 78. Osin berde aren azaleko bakeak damua, bekatxa emoten deutsa. Erkiag BatB 111. Botetan baziren<br />
belhar pherde eta iratze luma batzu, fresko freskoak. Larz Senper 58. Xuri, arbola berde batekin, eta hartz beltz<br />
bat zangotan. Ardoy SFran 52. Udaberriak lur gorrien jantzi berdea ta txorien kabigintzarekin dei gogorra jo<br />
zuan Anaren biotzean. NEtx LBB 50. Itsasoaren ondoan / geldi itsasbelarrak / lo berde itoan. Azurm HitzB 57.<br />
Laurdenkatua dakar bere ikurdia arma urdin, berde, txuri ta oriz. Berron Kijote 196s.<br />
v. tbn. Txill Let 111. Gand Elorri 63. Vill Jaink 140.<br />
(Con el suf. -dun). "Callaica, harri preziatu [...] kolore ferdeduna" Urt IV 76. Berriz ere usoa bialdu zuen,<br />
eta olibo-adar-osto berde-duna mokoan zuela itzuli zan. Lard 9. Ekharri zion bere mokoan olio arbola adar bat<br />
osto pherdeduna. Etcheberry 13.<br />
(Añ), ferde (SP, H). Verde (leña, etc.). "Egur ferdea, bois vert" SP. "Verde, leño (c.) ezea, berdea" Añ. "Vert,<br />
qui conserve de l'humidité, en parlant de bois" H. Uztai gaia berde dan artean, okertu arren, erraz zuzenduko<br />
da, baña zartu bada, ta legortu upelari dauskiola ez da geiago zuzenduko. AA III 384. Jakobek zotz berde<br />
batzuek artu, eta unetik unera azala kendu zien. Lard 38. Ordian gizonak zaharo berde bat muztü zian eta<br />
emaztiari eman zeron. Mde Pr 123.<br />
(V-gip ap. Elexp Berg; Lar, Añ), ferde (H). "Verde, no maduro" Lar y Añ. "Vert, qui n'est pas mûr. Mahats<br />
ferdea, raisin vert" H. "Berdia. Heldu gabea. Inmaduro. Sagar berdiak jatearren dago tripakomiñak" Elexp<br />
Berg. Batzutan ardandegiaren arnoak nahasten dire, alentatzen eta gaixtatzen, ezta sobratzen gaixtorik eta<br />
ferderik baizen. SP Phil 276 (He 277 ferderik). Arbolari begira / dio azeriak: / eldu bageak daude, / oraindik<br />
berdeak. Echag 162. Onelako tokietan ikusten dira arbola batean eta denbora berean lorea, fruta berdea eta<br />
eldua. It Dial 40 (Ur fruta berdia, Dv fruitu berdea, Ip frütü berdia). Bena molkoak etziotzan atzaman. / Berdegi<br />
dituk orano, zuen erran. Arch Fab 135. Harzatzu zortzi helzaur berde. ECocin 50. [Adanak] Behar dira hartu<br />
ongi berdiak eta ongi gogorrak. Ib. 48.<br />
(Fig.). Lozano, vigoroso, juvenil. "Vert, qui conserve de la vigueur, en parlant de personnes agées" H. <br />
Egonen baitire bethiere estatu batetan, egoitza batetan, molde berean, bethi berde. Ax 600 (V 386). Gizon bat<br />
zelarik onduxea adiñez, / Ez gazte ya aboro, zahar ere arras ez: / Bi kolore yadan egiña bilhoa / Baiña den<br />
berdena oraindik gogoa / Xedea hartzen du bada ezkontzekoa. Gy 19. Aspaldi, artean gazte eta berde nintzela.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
888
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
BAtx Obab 199.<br />
Pálido, cetrino (ref. al color de la piel). Ezkon-minak dutenak seinale dirade: / Mathel hezurrak seko<br />
koloria pherde. ChantP 124. Laburra, zabalotea, beso ta isterrez oso lodia, buru andiduna, illetsua, ia<br />
begietaraño bizarrez jantzia, okotz biren jabea, beltzeran berde samarra. Ag G 170. Maisu geienak kastillanuak,<br />
/ kolorez berde askuak. Tx B II 169. Itoko zuan bere atzaparretan maketo arpegi-berde ura! Ugalde Iltz 49.<br />
Batzuk gizena izaten dute / eta zuk dezu giarra, / kolore berde xamarrak baña / badezu naiko indarra. Uzt Noiz<br />
116.<br />
Pálido (de ira). Galdetzen bazaiote deusik eman duten, / Muskerrak baizen ferde, ixilik egoten. Hb Esk 198.<br />
Itzetik ortzera, asuna baño berdeago jarri zan Moxolo; beazun guztiak begietaraño igo zioten. Ag G 304.<br />
ferde (BN-baig ap. A; H). "Ferdea, cru" H. "Crudo" A. Cf. BERDERIK.<br />
2. (V, G, AN ap. A), ferde (SP). "Denbora ferdea, goibela, temps sombre" SP. "Berde (V, G, AN), (tiempo)<br />
crudo" A. Cf. 2 berdantza (2); berdate. Gero ta aize berdeago dakar. [...] Emen goaz ondo. Aize berdetxu<br />
au ez balego... Ez dot uste geituko danik baiña. Berriat Bermeo 388.<br />
3. (V-gip), ferde (H). Obsceno; licencioso. "Ferdea, en V, G, cru, malhonnête, indécent, en parlant de discours,<br />
des mots, des paroles" H. "Obsceno, verde. Zuen tio berdiaua da, berdiaua..." Elexp Berg. "Txiste berdiak<br />
kontatzeittu zuen mutikuak" Ib. Esango dituztela itz berdeak, ta eman gazteai konseju gaizto-lasaigarriak. Mg<br />
CC 172. Buru ule murritu edo zuritubaz eukiko ditube bijotz ta ezpan porruba baño berdiaguak. Mg CO 114.<br />
Kontu ta ipuin eze berde zantarrak. Añ MisE 47. Zar berde bik elkar artuta bekatura amilderazteko bidean ta<br />
bizitza galtzeko perillean bere burua ekusirik. AA III 315. Bekatu oen guztien ama da, gazteetan, bizitza lasaiberdea.<br />
Ib. 608. Aita berdiaren semia berdia. fB Olg 59. Ipoin berdiak, berba zatarrak, kontu loijak, errazoe<br />
bajubak, prestuezak ta gizatasunaren lotsagarrijak. fB Ic I app. 23. Berba berde, nasai, amore geistoko,<br />
tentagarri, ipuiñ edo kontu zikiñakaz lujurija predikeetan dabeenak. JJMg BasEsc 102.<br />
II (Sust.). 1. (Lar, Añ, H), ferde (Lar, H), pherde (H). Color verde. "Verdor" Lar. "Uda-<strong>bar</strong>riko ostruen berde<br />
<strong>bar</strong>rixa, Neguko tristurak urrintzeko onena" Etxba Eib. v. berdetasun. Erraulia da uli lerden, luxe, ferde<br />
ederreko bat. Dv Dial 15 (It berdaisa bat, Ur berdiska bat, Ip berdais bat). Bada nik, egiya esateko, jarrua zala<br />
uste nuen berdez pintatua. Iraola 92. Gere ibilliaren azkenaldian, berriro leengo musker (berde) ezeak irten digu<br />
bidera. Ldi IL 44. Beltzak pekatuaren orbana (mantxa) azaltzen zun eta orlegiak (berdeak) itxaropena. Etxde<br />
AlosT 41n. Goldioak berdez margotua. Txill Let 22.<br />
2. ferde, pherde. Plantas verdes, hierba, etc. Eta erran zekién ez lagioten kalterik lurreko belharrari ez<br />
ezeinere pherderi, ez ezeinere arboreri. "Ni à nulle verdure". Lç Apoc 9, 4 (Ip ez berde zen orori, IBk<br />
landareei). Badoaz; eta zaldiak / Ferdean zadukatenak, / Halako bisita segur gura etzenak, / Ya, ya ateka yauziz<br />
nahi du pasatu, / Eta hetarik urrundu. Gy 274. Orañ zelai au len bezela elurrez zuritua ez, baizik berde ederrez<br />
jantzia dago. Arr GB 54. Berderako asenaiuak. "Zanahorias forrajeras" (ib. 38). GipNek 1905, 42. Mendien<br />
mazelak ez dira larrutuak nihun, nihun ez dira erreak; halako berde bat badute, begiarentzat ezin eztiagoa. JE<br />
Ber 51. Lurrak orain biltzen / ederra, argi gaiztoz zeruak / begitan artzen berde / arraia, ta bana-banaka / ostoz<br />
erazten adar-buruak. "El ameno verdor". Gazt MusIx 113. Galiziko zelaiak berdea zerioten alde guzietara. NEtx<br />
LBB 33.<br />
- BERDE-BELTZ (-beltx Lar, H; ferde-beltx H). Verde oscuro. "Verdinegro, berdilluna, berdebeltxa" Lar. "Vert<br />
obscur" H.<br />
- BERDE-BERDE. (Intens. de berde). Muy verde. Eta osterontzeko lau-illetan ere berde berde irauten dute,<br />
abereak negu beltzean bazkatzeko lurrak berez ematen dituen gorosti, agin, ota, erramu, isats, untz eta beste<br />
zenbait orni mueta. Izt C 160. Bainan buru has neguan, eta udan haitzaren ostoek ferde-ferdea daukatela, itzalaterbe<br />
xori ohantze bat iduri! HU Zez 117. Erosten dautse amamak bertan izoztu bana ta sagar berde-berde<br />
batzuk. Kk Ab II 157. Iaz erriak eta aurten denak / berde-berdeak dagotzi. Mattin in Xa EzinB 113.<br />
Muy colérico. Okasiyuan asten danian / jartzen da berde-berdia. Tx B III 34.<br />
- BERDE ILUN (Hb ap. Lh; berdilun Lar, H; ferde-ilhun Hb ap. Lh, H). a) Verde oscuro. "Verdinegro" Lar.<br />
"Vert foncé" Lh. Bere ostoa berde-illuna gañetik. Munita 43. Enborra gora du [alarguntsa-belarrak], hostoa<br />
perde-ilhuna, lorea urdin-beltza. Herr 17-9-1964, 1.<br />
b) Color verde oscuro. Kantauriako ur ugariak berde illunez jantzirik egozan. Ag Kr 77.<br />
c) (ferdailun Dv A). "Poire verte-longue" Dv. "Ferdaillun (Dv), pera verde-oscura" A.<br />
(berdaildun BN ap. A). "Ciruela claudia, variedad de ciruelas" A.<br />
- BERDE-KOLORE. Color verde. Urregorri-antzeko izarea dala emoten dau basoaren berde-kolore<br />
<strong>bar</strong>dintsuak. Alzola Atalak 83. Berde-kolorez <strong>bar</strong>rieztauak mendietako basoak. Ib. 85.<br />
- BERDE-NABAR. Verde y pardo. Urdiñaren ordez zelai ta soloen kolore berde-na<strong>bar</strong>ra ikusten,<br />
ekandutuko ete zan Kantauriko ume bulartsua? Erkiag Arran 125.<br />
- BERDE-HORI. a) Verde amarillento. "Chrysoprasus, harri ferdehória"Urt V 12.<br />
b) Verde y amarillo. Argizko lora, o, zeiñ zuriak! / Urdiñ gorriak! / Berde oriak ! AB AmaE 373.<br />
- BERDERIK. "Ferderik azak, sagarra iatea, manger du choux, une pomme crus" H.<br />
- BERDE-SALTZAILE. "Verdulera, verdulero" Lar.<br />
- BERDE-URDIN. Verde y azul. Uhin berde-urdinak eztiki hausten ziren. Mde HaurB 97.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
889
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berdeagotu. Hacerse más verde. Belarraren berdea berdeagotu zen, eta txiribita zuriak banan banan galdu<br />
ahala, hamar halako rubi-kolorezko unanu-lore jaiotzen ziren. MIH 298.<br />
berdedura, ferdedura, ferdadura (SP). Verdor. "Verdure" SP. v. berdetasun. Egia da, uriak bizia emaiten<br />
deraue ferdedurarik duten landarei, baina ferde eztirenei edekiten deraue. SP Phil 486 (He 493 ferdadurarekiñ).<br />
berdeitsaski. "Verdemar, piedra, y color de pintores" Lar.<br />
berdeja. "Berdeja baltza (V...), una uva de granos pequeños y muy dulces" A. "Berdeja bera (Vc), una especie<br />
de uva" Ib.<br />
berdekara (BN-baig), ferdekara (BN; Urt, Dv), pherdekara (L). Ref.: A (berdekara, ferdekara); Lh<br />
(pherdekara). Verdoso. "Balanites, ezkur hárria, harri perziatu ferdéxkoa vel ferdekara" Urt III 245. "Color<br />
verde alegre" A. "Ferdekara (BN...), verduzco" Ib. v. berdats. Ixilik oxin mutua, urretxaren kerizpetan. Zidar<br />
eta berdekara kolore illuna, dizdizka. Alzola Atalak 82.<br />
- BERDEKARAKO. Verdoso. Hetan kausitzen baduzu harea xehea eta ferdekarakoa izanen zare Uxantik<br />
hurbill. INav 81.<br />
berdekeria (V-gip ap. Elexp Berg). Obscenidad. "Andrei berdekerixa batzuk esan da gustora ibiltzen da<br />
Joxe" Elexp Berg. v. gordinkeria, lizunkeria. Ta esan legijan berdekerija altubak, klarubak ta zatarrak. fB<br />
Olg 71s. Pornikazinoia, loikerija, berdekerija, luxurija... fornicatio, inmunditia, impudicitia, luxuria. fB Ic II<br />
253. Ez da, eztegu<strong>bar</strong>en atxekijagaz, nasaitasunari, ordikerijari ta berdekerijari leku emoteko eguna. fB Ic III<br />
338. Esango dizut zer dan / mozkorran kontua: / sarri maldiziyua / ta arrazoi tontua, / berdekeria eta / izkera<br />
gaiztua. JanEd II 119.<br />
1 berdeki. "(Hb), verdure, fourrage vert" Lh.<br />
2 berdeki, ferdeki (Urt). "Animose [...], ferdeki, biziroki" Urt II 108.<br />
1 berdel (V, G; Lar, Hb ap. Lh, H), berdell (H). Ref.: A; Arzdi Peces; FauMar 88; AEF 1960, 20, 45; Etxba<br />
Eib; Elexp Berg. Verdel, sarda. "Salpa, pescado" Lar (tbn. Izt C 205, en una lista de peces). "Maquereau,<br />
poisson" H. "Pez marino, algo mayor que la sardina, y cuya carne es muy ligera" A. "(Scomber scombrus),<br />
sarda" Arzdi Peces. "Caballa, verdel, sarga, maguerol" FauMar 88. "Pescado del Cantábrico. Joxe Migelen<br />
batela, txitxarruak eta berdela" Etxba Eib. Arrapatu nai nuan / oiekin berdela, / eta bidian galdu / zitzaidan<br />
txapela. Uzt EBT 111. Egunero aipatzen ez diren gauzak [...] erdal hitzez izendatzen dira: morgi (marraxua),<br />
macrell (berdela), crwban (apo harmatua). MIH 188.<br />
- BERDEL BEGI-HANDI. "Berdel begi-andia (V-m), cuerva, un pez" A.<br />
- BERDELETAN. A la pesca del verdel. Bagagoz, bagagoz illuna<strong>bar</strong>rean, potin txiki baten lau laguntxu,<br />
berdeletan, Orioko aurrean. Ag Kr 89.<br />
2 berdel. "(V-och), verderón (pájaro)" A. v. berdauza.<br />
berdelatz. v. berdalatz.<br />
berdeleta. Verderón. "Txorru (Ondarribia), berdoi (Donostia sg. Larrinúa), txoaberde, berdeleta (V)" Arzdi<br />
Aves 164. v. berdauza.<br />
berdeloga. "Acanthis, ferdemírua, xoriférdea, berdeloga" Urt I 69.<br />
berdeloi. v. berderoi.<br />
berdelur. "(Hb), terre consacrée aux fourrages qui se mangent verts" Lh.<br />
berdentza-<strong>bar</strong>t. v. BERDANTZA-BART (s.v. 1 berdantza).<br />
berderako. "(Adj.), tendiendo a verde. Erosi daben soñekua, illun berderakua" Etxba Eib. v. berdats.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
890
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berderoi, berdeloi (V-gip), berdeloe (V-gip), berdoi (G-bet). Ref.: Arzdi Aves 164; SM EiPáj; Elexp Berg.<br />
"Verderón [...], berdoi (Donostia sg. Larrinúa)" Arzdi Aves 164. "Escribano soteño (Emberiza cirlus)" SM EiPáj.<br />
v. 3 berdantza; berdesila. Tarin, kardantxulo, txirriskillo ta berderoiak, bata bestearen atzetik jira-bira<br />
bizibizian, iñon ere gelditu ezinda. Ag G 43.<br />
berdesila. "Berdesilla (V), verderón (pájaro)" A.<br />
berdeska. v. berdaxka.<br />
berdesko. v. berdexko.<br />
berdet (S ap. Lrq; Foix ap. Lh). "Vert de gris" Lh y Lrq.<br />
berdetasun (Lar, Añ, Dv), ferdetasun (BN ap. A; SP, Lar, Dv, H), berdatasun (Hb ap. Lh). 1. Verdor.<br />
"Verdeur" SP, Dv. Berak nola nai ere ikusi lezakee goiko zeru orien urdintasun zoragarria eta lurraren<br />
berdetasun ederra! Arr GB 19. Era berean lurraren gaña / Berdetasunez jantziaz. "De verdura vistiendo". Otag<br />
CancB III 333. Itzik ez dabe [zugatzak], baña begira / Euren onbide andia, / Egilleari berdetasunaz / Emoten<br />
deutsen gloria. AB AmaE 465. Ostoen beste egiteko aundia berdetasuna ematen dien ezadea sortzea da. NekIr<br />
6. Itsasoan sartu ziren [...]. Apur bat egon zen berdetasun hartan haurrarekin itzulika. Mde HaurB 100.<br />
Lozanía. Hala da gizona ere, gizon alferra eta guti balioa, bere gaztetasuneko lorea eta berdetasuna<br />
iraganez gero, obra onen fruiturik gabe dagoena. Ax 191 (V 129). Amari agradatzen bazazkiyo kortejubak,<br />
yuaten bada danzetarat [...] alabak bere adiñaren berdetasunian, bere pasionien billigardatasunian<br />
gorrotatukottu desordenok? (1858). In Satr Seksu 33.<br />
ferdetasun (Urt, H). "Amarities" Urt II 12. "Verdeur, âpreté, acidité du vin, des fruits" H.<br />
2. "Ferdetasun, crudité, indécence des discours, paroles" H. v. berdekeria. Ta egitadeetan, elduten dirian<br />
leku guztian, berdetasuna ta indezenzija erakustia. fB Olg 53. Ez dozu ikusten, loi bat, nos bait konpesau arren,<br />
leengo berdetasunak ta aragijaren erako pekatubak erakusten ditubala? fB Ic III 274.<br />
3. "(Vc, G, AN, ...), humedad" A.<br />
berdete. 1. "(R-uzt), tinte verde" A.<br />
2. berdate (B). "Sulfato que se da a las plantas para matar los insectos. Tomate-landare oiei berdatia man"<br />
Izeta BHizt2.<br />
berdete. v. berdate.<br />
berdetsu. v. berdatsu.<br />
berdetto. "Un peu trop vert" Lrq.<br />
berdetu. v. berdatu.<br />
berdetxo, ferdexo (Lh). Verderón. "Verdier" Lh. Cf. berdatxo.<br />
berdexe. "Un peut vert" Lrq.<br />
berdexka. v. berdaxka.<br />
berdexko (G, L, S, R-uzt), berdesko, ferdexko (Urt). Ref.: A (berdeska); Lrq. Verdoso. "Balanites, ezkur<br />
hárria, harri preziatu ferdéxkoa vel ferdekara" Urt III 245. "Verduzco" A. "Un peu trop vert" Lrq.<br />
Bah! dio azkenean, beude; / Oraiño berdesko daude [mulkoak]: / Ez dire on bertze iñorentzat, / Baizen mutiko<br />
tzarrentzat. "Trop verts". Gy 129 (Arch Fab 135 berdegi dituk orano).<br />
berdextu. "(Hb), couvrir de verdures (?)" Lh.<br />
berdezka. v. berdaxka.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
891
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berdeztatu (Lar), ferdeztatu (Hb ap. Lh), ferdestatu (H). "Transflorear, dar color verde sobre oro u plata,<br />
urregañean berdeztatu" Lar. "Couvrir de vert, verdir" Lh. "Verdir, donner une couleur verte" H.<br />
berdextatu (Hb ap. Lh). "Couvrir de verdures" Lh.<br />
berdeztu. "(G-to-bet), casi emborracharse" A. v. berdoztu.<br />
berdies. v. berjes.<br />
berdigu. v. berdugo.<br />
berdilun. v. BERDE ILUN.<br />
berdin (V-gip, G, L, AN, BN, R; SP, Lar, Mg Nom (G), Añ, VocBN, Hb ap. Lh, Dv, H, Zam Voc), <strong>bar</strong>din (V, L,<br />
AN-egüés, BN, S, R-uzt; Ht VocGr 351, VocS, Mg Nom (V), Añ, Lecl, Gèze, Dv, H, Zam Voc), berdi. Ref.: A<br />
(berdin, <strong>bar</strong>din); Bon-Ond 155; Lrq /<strong>bar</strong>din/; AtBou 368; Iz ArOñ (<strong>bar</strong>din), Ulz, Als; Etxba Eib (<strong>bar</strong>diña); Gte<br />
Erd 79, 157, 200; Elexp Berg; Holmer ApuntV (<strong>bar</strong>din). Tr. Berdin es la única forma documentada en la<br />
tradición guipuzcoana, y <strong>bar</strong>din en los textos vizcaínos (tbn. en el alavés Lazarraga, y en Iztueta) y suletinos.<br />
Los autores labortanos y bajo-navarros emplean ambas variantes: así, por ej., <strong>bar</strong>din en Dechepare (en el que<br />
aparece, además, una vez berdi), Leiçarraga, Duhalde, Duvoisin, Hiriart-Urruty y <strong>Bar</strong>bier; berdin en Materre,<br />
Etcheberri de Ziburu, Axular, Chourio, Arbelbide y J. Etchepare. <strong>Bar</strong>din se encuentra tbn. en Lizarraga de<br />
Elcano. En varios autores, la diferencia formal berdin / <strong>bar</strong>din se corresponde con una diferencia de significado:<br />
así, Harizmendi y Haramburu emplean <strong>bar</strong>din con el valor de 'igual', mientras que berdin es usado como<br />
adverbio ('igualmente', 'de todos modos') o conjunción ('pues, ya que'); Oihenart usa <strong>bar</strong>din ('igual') y berdin<br />
('d'ailleurs'), y en Duhalde se encuentra sólo <strong>bar</strong>din como adj. y adv., mientras que como conj. aparecen tanto<br />
dicha variante como berdin. En DFrec hay 568 ejs. de berdin (27 septentrionales), y 11 de <strong>bar</strong>din, vizcaínos.<br />
I (Adj.). Igual. "Égal" SP, Ht VocGr 351, VocBN, Dv y H. "Par, igual" Lar. "Hombrear, quererse igualar a otro<br />
hombro con hombro, berdin izan nai" Ib. "Pair" VocS. "Berdin gelditu dira [='han empatado'] (AN-gip)" Gte Erd<br />
157. Tr. De uso general, se documenta desde Dechepare. Para la expresión '(ser) igual a, igual que', -(r)en<br />
berdin es la construcción propia de la tradición septentrional; los autores meridionales emplean -kin berdin, -gaz<br />
(-az) <strong>bar</strong>din. Hay, sin em<strong>bar</strong>go, excepciones: algunos guipuzcoanos modernos (como Etxaide, Orixe, Lekuona<br />
(SClar 126), Anabitarte o Uzpaide) usan la primera, mientras que hay ejs. septentrionales (en HeH y Duvoisin)<br />
de la segunda. Encontramos además -i <strong>bar</strong>din en TB y Orixe.<br />
Zure gortean <strong>bar</strong>din dira handi eta xipia. E 235. Andria, Ieinkoak drugatzula; orai berdi girade; / Ni errege<br />
balin baninz, erregina zinate. Ib. 169. Azken hauk oren bat egin dié lanean, eta gure <strong>bar</strong>din egin dituk. "Tu les<br />
as fait pareils à nous". Lç Mt 20, 12 (He gure berdin egin, Ip gure <strong>bar</strong>din egin; HeH, Dv gurekin <strong>bar</strong>din egin, Or<br />
gurekin berdin egin; TB guri <strong>bar</strong>din egin). Ezen egiazko Pastor oro, non-ere baitirade, bere ofizioaren<br />
exerzitatzeaz den bezenbatean, zein bere lekhuetan authoritatez eta puisanzaz <strong>bar</strong>din diradela. Lç Ins G 6v.<br />
Ezen lehenago, iguzkia sar zedinetik ilkhi arterano, gaua laur parte <strong>bar</strong>dinetara partitzen zutén. Lç Decl a) 7r.<br />
Arma <strong>bar</strong>dinaz. (Cantar de Lelo). IC II 90. <strong>Bar</strong>din Burgos eta Markina. "Iguales son". RG A 49. Zeñek baitu<br />
bere ethorkia Aita eta Semea ganik, gauza guztietan hekin pare eta berdin. Mat 64. Zeren izan baitzarete /<br />
Lurrean gure berdiñak, / Hezurrez eta haragiz / gu bezala egiñak. EZ Noel 130. Zeren orduan biak baitira<br />
berdin, biak baitira erho. Ax 301 (V 201). Eta aldez aingiru gaixtoen berdin, deabruen paretsu egiten da. Ib. 98<br />
(V 67). Zeren berdinarekin ihardukitzea dudos da eta perilos, handiagoarekin erhokeria, eta ttipiagoarekin<br />
itsusi eta desohore. Ib. 332 (V 220). Ederrenen <strong>bar</strong>dina / (Ezpadohat' atzina) / Da begitartez, eta / Diskret oboro<br />
ezina. O Po 27. Xazkoaren adin, geurzkoaren <strong>bar</strong>din. O Pr 480. Munduko muga guztiek / Ikusi dute berdin /<br />
Nola Iainkoak eztuen / Bere baizen deus <strong>bar</strong>din. Hm 65s. Hekien bien <strong>bar</strong>din zara. Ib. 75. Hala zorigaitzean,<br />
nola onean, gauza guziak pisu berdinez pisatzen tutzula. SP Imit III 25, 3. Atsegina eta atsekabea bihotz bethi<br />
kasik berdin batez hartzen du. SP Phil 9. Hark egitentu gizonak kasik Angeruen berdin. Ib. 250. Ioandone Paule<br />
apostoliak ere erraiten du loa, eta herioa, biak <strong>bar</strong>din direla. Tt Onsa 79. --Zeiñ da hirur hautarik / Handien den<br />
Presuna? / --Hirurek <strong>bar</strong>diñ dute / Bere handitasuna. Gç 212. Bere baithan ikhusi da / Bere Seme <strong>bar</strong>dinean, /<br />
Nola baita presuna bat / Ezagutzen miraillean. Ib. 71. Errazu nola den berdiñ / Semea Aitarekien. Ib. 25. Jente<br />
güzien gaitz <strong>bar</strong>dinetik haren begiratüz eta bere graziaz aitzindanik Adamen bekhatiaren khozütik gibeltüz. Bp II<br />
92.<br />
(s. XVIII) Iru Persona distinta, bata besteagandik diferentea dana; bañan guzian igoalak eta berdinak. OA<br />
20. Zeiñak egiten baitu gizona aingeruen berdiñ, Jainkoarenzat maitagarri, eta giristino guzientzat ohoragarri.<br />
Ch III 10, 6. Daukalako gloria <strong>bar</strong>dina Aiteagaz da Espiritu Santuagaz. Arz 36. Irurak bat da <strong>bar</strong>dinak gauza<br />
gustietan. Ib. 31. Ala zure gehienak, ala zü beno gaztiaguak, ala zihaüren <strong>bar</strong>dinak. Mst III 49, 7. Orregatik bat<br />
bera ta berdiña da irurei ematen zaion honr, adoranz eta gloria. Mb IArg I 357. Puntu onetan, nola <strong>Euskal</strong><br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
892
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
errietan era edo manera jakinik ta guzienzat berdiñik orañ artean izan eztan. Cb EBO 61. Lagun guzienzat<br />
berdiña, ta guztiakin igoal gozatsua edo afablea. Cb Just 91. Ak Jangoikoa dan aldez, gloria <strong>bar</strong>dina eukitea:<br />
eta Gizona dan aldez, beste iñok baño andiagoa. Cb CatV 27. Zerua eginen zenean, gizonen bekhatuen gatik,<br />
metalaren berdin, lurra burdinaren. Lg I 333. Izan zaite kanpoz yende prestu eta berthute dutenak bezala aphal,<br />
modest, arrai, bethi umorez berdiña. Mih 36. Seme guziz maite haren ikhusteaz izan zuen bozkarioa, haren<br />
eskasak eman zioen griña eta khexagunearen berdiña izatu zen. Ib. 118. Igual eta berdin dira gauza güzietan.<br />
CatLan 26. --Ta Espiritu Santua Aitarekin ta Semearekin berdin da? --Bai: irurak dira berdin-berdiñak. Ub 128.<br />
(s. XIX) Ez zaitut zu ez behar egin / Paxuko, debot atea, / Maingu tringil horien berdin. Monho 38. Ez da<br />
guzien iritxi berdina jakiteko zenbat denporaren buruan desegiten dan hostia konsagratu edo ogi itxura. Mg CC<br />
239. Konfesore guztiak ez dira <strong>bar</strong>dinak. Mg CO 192. Baña badakizu ez dala <strong>bar</strong>din gabeko jagiguria ta<br />
goixekua. Mg PAb 116. Ez da <strong>bar</strong>din ta ora batekua areen ta gure zorija. Ib. 205. Andi ta txikien arteko partilla,<br />
ez da inoiz berdiña. VMg 6. Laguntzat arzazu berdiña: / Andiagoa izango da kaltegiña. Ib. 8. Jangoikoaren<br />
Legea bat <strong>bar</strong>diña ezta guztientzat? Añ LoraS 33. Biak batera, ta neurri <strong>bar</strong>dinean. Ib. 176. Eta ala lenago<br />
eman bear zaie, premia berdiñetan, obligazio geiago diegun personai. Gco II 37. Eztíre ez <strong>bar</strong>dín oraiko<br />
trabájuttoak emanen zaigun gloriarén áldean. LE Ong 81v. Prestaera berdiña bada. AA I 472. Eskeintzen zaio<br />
alabaña bere Seme bakarra, guzian berarekin berdiña. AA II 13. Baña lan guziak ez dira berdiñak, ez<br />
debekatuak. Ib. 50. Ezen gaba eta eguna, gauerdi eta eguerdi, ilhunbea ala argia, <strong>bar</strong>din dire zuretzat. Dh 203.<br />
Goragokoak, <strong>bar</strong>dinak eta bereziki sehiak eta bertze bere menekoak erasiaz eta errephortxuz xahutzen dituzte<br />
orobat huts xumenak gatik. Ib. 68. Soinuba joteko erramientak <strong>bar</strong>dinak izan ezarren, soinu guztiak dira<br />
<strong>bar</strong>dinak, orain tokeetan danez. fB Olg 32. Bijak badira odol <strong>bar</strong>dinekuak, gitxi gora beera euki <strong>bar</strong>dinekuak,<br />
kleitu <strong>bar</strong>dinekuak. fB Ic III 334. Ez da izaten mantenimentu <strong>bar</strong>diña erri guztietan. JJMg BasEsc 205. Mediku<br />
guztijak dirala <strong>bar</strong>diñak. Ib. 82. Eta ezta zuk dinozuna zuri deritzunagaz <strong>bar</strong>din. Astar II 57. Berdin dire Aita,<br />
Semea eta Espiritu Saindua. CatB 28s. Emen berdintzen dira / aberats pobreak, / berdiñak badirade / gure<br />
birtuteak. Echag 104. Ordian <strong>bar</strong>din girate, / Diferent denik eztate. UskLiB 217. Bainan segurki ez dira berdin /<br />
Guzien jendetasunak. Bordel 83. Zeren izango gera / guztiok an berdin, / naiz errege emen izan, / naiz izan<br />
arlekin. It Fab 53. Neurri ta balio <strong>bar</strong>diñean ez ezik, geiagoan ere naiago dutela artoa, garia baño. Itz C 28.<br />
Gizon güziak Jainkoaren aitzinian <strong>bar</strong>din dira. Arch Gram 16. Gauza berdiñ da horlatan. Gy 195. Ez dire<br />
ithurriak dohain <strong>bar</strong>dinekin. Hb Esk 97. Sinheste guziak <strong>bar</strong>din balire, Yainkoaren irakuspenak deus ez litezke.<br />
Hb Egia 54. Bada, Jaunarentzat guziak berdiñak dirala. Lard 499. Asmu hekiek guziak, ez diren arren <strong>bar</strong>dinak,<br />
oro elkhar iduritsuak dira. Dv Lab 67. Zeren herri bateko goldea ez den hauzo herriko goldearekin <strong>bar</strong>dina. Ib.<br />
57. Erakusten dituen / ortza txiki fiñak, / txuriz elurrarekin / dirare berdiñak. Bil 60. Esan izan dizut nola Zeruko<br />
Aitak ere baduen Seme bat, berarekin guzian berdiña. Arr GB 80. Hirur Persuna hurak <strong>bar</strong>din zahar, <strong>bar</strong>din<br />
photeretsü dira, zeren gaiza orotan <strong>bar</strong>din beitira. CatS 21. Ikusi du eztirela berdinak aietan erakusten diran<br />
kristau ikasbideak. Legaz III. Eta uste diat, nere zor-artzekoak ortxe nunbait berdin izango dirala. Zab Gabon<br />
27. Gaizki nai digutenakin, ongilliakin bezela amorio berdiña agertu dezagun. Bv AsL 67. Pobreak izan arren<br />
aberatsaz <strong>bar</strong>diñ. AB AmaE 241. Guztientzat <strong>bar</strong>diña daukana legea. Ib. 242. Nahiz hekien mintzaiak ez<br />
ditezken berdinak, halarik ere biak elkharren heinekoak dire. Arb Igand 36. Agin zuriak eta <strong>bar</strong>dinak, /<br />
Guzarateko perlak lez. Azc PB 122. Ez dauke indar <strong>bar</strong>diña, edozein gizonek nai emakumek egiten dituezan<br />
erreguak eta eskariak? Itz Azald 169. Zetan dira <strong>bar</strong>diñak Espiritu Santuaren frutuak eta zoriontasunak? Ib.<br />
196.<br />
(s. XX). Hirur Presuna horiek orotan <strong>bar</strong>dinak dire. CatJauf 51. Andre Marietako egunak eta ezereztan<br />
garizumakoak eztira emen <strong>bar</strong>diñak izaten. Ag Kr 157. Umetxo <strong>bar</strong>din bi egozan bakarrik burditxo baten. Echta<br />
Jos 357. Ez, gure maitetasuna ezta danentzat era batekoa, ezta ere beti berdiña. Ag G 290. Senar emazte<br />
berdiñagorik, gizon-emakume apalagorik! Ib. 373. Asi zuten baserrietako gau soñu berdin ta iraunkorra. Ib.<br />
282. Mariatxo zanaren begiak eta lore aiek kolore berdiña dutelako. Urruz Zer 118. Medelen osotasuna ta<br />
gurea, Jaunari eskerrak, eztira berdinak. A Ardi 105. Arribiltarrentzat gauza <strong>bar</strong>diña zan. Kk Ab I 30. Guzien<br />
zorion gaia berdiña izango da; atsegingai berak izango dittuzte; baño ez zorion edo atsegintasun berdiña. Inza<br />
Azalp 114. Ez ditazkela <strong>bar</strong>din oro izan! Edo hau, edo hura. <strong>Bar</strong>b Sup 58. Artu begi, arren, yauna, eskiñi urri<br />
au, nire guraria al-izateaz <strong>bar</strong>din balitz, aberatsagoa litzake ta. "Si su poder y deseo se conformaran". Or<br />
Tormes 5. Segari mardulak aurrera-kiñu berdiña egiten dute ebaki-ala. Or Mi 108. Eriek gaitza berbera izanik,<br />
ez dela bi eri berdinik. FIr 188. Guziak ama berekoak, ohantze berdinekoak, seaska batekoak. Zub 103. Gure<br />
etxean laurentzako / gaur sei sardiña, / bañan ez dute egin / partizio berdiña. Tx B 72. Bakalderritik bera ta<br />
bera / Edur-malutak ugari, / [...] / Soñeko zuri eder <strong>bar</strong>diña... / Janzten dautsie danari. Enb 107. Ondasunetan<br />
<strong>bar</strong>diñak ezin izan leitekezala. Kk Ab II 114. Errialde biyetan oiturak eta bizikerea <strong>bar</strong>din samarrak beti izan<br />
diralako. Ib. 164. Bijotz orotan <strong>bar</strong>diñak dozak maitasun naiak. / Abesti orok yagertek geure keska <strong>bar</strong>diña.<br />
Laux BBa 38. Nork ukatu dezake auxe litzakela elebitza edo "bilingüismo" zuzena ta bidezkoa, guzientzat<br />
berdiña? Ldi IL 138. Ikasi, ez-ikasi, / oro gara berdin. Or BM 94. Yesusek esaten zien Yuduai, bera Yainko zala,<br />
Aitarekin berdin. Ir YKBIz 107n. Gauzen jabetzea be ezta izan beti <strong>bar</strong>diña. Eguzk GizAuz 170. Eta tarte oiek ez<br />
dira beti berdiñak, baizik batzuetan aundiagoak besteetan txikiagoak. Munita 151. Mattin berriz, ire berdiña<br />
duk, ire aziaren sorkia. Etxde JJ 7. Parisen kurritzen da ipuin berdina. Mde Pr 126. Iordan-lurretik, Zure berdiñ<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
893
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
dan menditik, baiñan txiki guregatik. "De terra Iordanis et de monte aequali tibi". Or Aitork 388. Beraz, Iainkoasmoa<br />
Iainko-izatearekin berdiñ da. Ib. 313. Zugandik izanik ere, Zuri berdin ez izana. Ib. 378. Ezin izan ditezke<br />
denak berdin. Txill Let 123. Itsasoan ez da gau bat bestearen berdiña. Anab Poli 129. Etxe txikiak dira, izan.<br />
Biak <strong>bar</strong>diñak, alderdi bakoitzetik amabi-amalauna metro luze. Erkiag Arran 134. Nork eztaki abagune<br />
<strong>bar</strong>diñetan solas gozo bigun sarkorra kutunarengan isurtzen? Ib. 101. Guztiok ez dogu izaten borondate<br />
berdiña. SM Zirik 6. Erritarrak beti <strong>bar</strong>diñak: biotz-gogorrak, entzun-gorrak, Jaungoikoak ardura gitxi emoten<br />
eutsienak. Bilbao IpuiB 217. Gure azeria ez zan beintzat iritxi <strong>bar</strong>diñekoa. Ib. 202. Egun eztago ez goirik ez<br />
beherik, guztiok gaude haltura berean, guztiok gara anai, berdin eta libre. Arti Tobera 264. Marra ditzagun<br />
onen eduko lau lerro berdin. Zait Plat 65. Erabateko ederra beti berdin da, len, orain eta gero. Ib. 39. Bedar,<br />
giñarra, sasi ta zume / su <strong>bar</strong>din baten erasoz. Gand Elorri 195. Arima, eta arimak duen materiazko tresnak<br />
eztutela etorburu eta izaera berdiña. Vill Jaink 70. Etzan berdiña aruntza ta onuntzako bidea. NEtx LBB 48.<br />
Beste arrai-klase bat / berriz txitxardiña, / uretan bai al dago / beraren berdiña? Uzt Sas 309. Amodioaren mail<br />
guziak / ez dira arras berdinak. Xa EzinB 123. Bi letra berdin nahi ezberdinen elkarteak. MIH 97.<br />
(En oraciones negativas o interrogativas). (No haber, no tener) igual. O anderia, ezin date ehor zure<br />
<strong>bar</strong>dinik, / Gainekorik zuk eztuzu Ieinko beraz berzerik. E107. Gozatsua eta konplitua zara zeure <strong>bar</strong>dinik<br />
eztuzula. Harb 372. Iainkoaz lekhora goragokorik eta <strong>bar</strong>dinik gabea. Ib. 93. Ongi zaren, o, lurrean, / Izatean, /<br />
<strong>Bar</strong>dinik eztuzuna. O Po 56. Ikusirik, beti urteten ebala ondo Dabiden balore <strong>bar</strong>diñik ez eukanak. JJMg BasEsc<br />
178. Lendanaz du Maria / Jaunak bedeinkatu, / bere berdiñik ez du / lurrean arkitu. Echag 125. Dama gazte<br />
polit bat / bada Donostian, / berdiñik ez duena / zeruan azpiyan. Bil 46. O neskatilla Sarako gazte / Fedez<br />
<strong>bar</strong>diñik bagea! AB AmaE 190. Ez diagu berdinik / deusik hik eta nik. Zby RIEV 1908, 771. Hark eztü bere<br />
<strong>bar</strong>dinik / zelian ez lürrian. UNLilia 14. Or eztek, bada, Antton <strong>Bar</strong>andiaran, Goierrin ere berdinik eztuena? A<br />
Ardi 68. A ze nolako taldea! / Berdiñik iñon ote dagoan / egingo nuke galdea. Basarri 118. Ene amatxik mundu<br />
guzian ba ote zuen berdinik? Xa Odol 345. Renato Castellanik eskeini digun XVgarren mendeko Veronak ez du<br />
berdinik izan zineman. MEIG I 153.<br />
v. tbn. VMg 16. Gco I 458. Zab Gabon 75. Moc Damu 3. Ox 19. ArgiDL 166. TAg Uzt 43. Etxde AlosT 79.<br />
Munita 130. Anab Aprika 102. NEtx LBB 31. <strong>Bar</strong>dinik: fB Ic II 285. Ur MarIl 125. Hb Egia 1. Azc PB 123.<br />
(V-gip, G, AN, L, BN, R; Lar, Añ, H), <strong>bar</strong>din (V, L, BN, S, R-uzt; Lar, Añ, H). Ref.: A (berdin, <strong>bar</strong>din); EI<br />
185; Etxba Eib (<strong>bar</strong>diña); Elexp Berg. Liso, llano. "Igual, sin cuestas" Lar, Añ. "Kastilla aldietan, lur <strong>bar</strong>diñ<br />
zabalak asko dira" Etxba Eib. "Liso. Kuarto ortako suelua eztago oso berdiña" Elexp Berg. "Lista, <strong>bar</strong>dina"<br />
Dgs-Lar 5 (por 'lisa'?). Aldapa eta mendi gorak dirade planaturen, / Eta puioak elkharren kidera berdinduren.<br />
// Fiñean nola Zerua baita guztiz leuna, / Lurraren bisaia hala izanen da berdiña. EZ Man I 89. Eta onezaz bideirikitzen<br />
digu Doktore Santu bat alabatzeko, alako bide-berdiñ argizkoa. Lar SAgust 3. Azkenean joan ta<br />
gordetzen da arririk ez den toki berdiñean dabillen ura bezala. Mb IArg I 284. Zelai berdiñean dabillelako<br />
ustean. Mb IArg II 12. Zeruko bide berdiñ ederra. Echag 218. Hantik ezagun zen itsasoa, aldiz mirail bat bezain<br />
arrasoa eta <strong>bar</strong>dina, aldiz, zoro baten pare, harri peñen kontra muthiritua. Dv RIEV 1931, 557. Mendiak ordoki,<br />
oro <strong>bar</strong>din, legun-leguna. HU Aurp 200. Bizkaiko euskerearen laztasunak aitatutean eztot esan gura<br />
Gipuzkoakoa edo beste lurralde batekoa <strong>bar</strong>diñagoa, samurragoa edo akats gitxiagokoa bada edo ezpada. Ag<br />
Kr 8. Murritzak dira, lantze ttipikoak, berdinegiak, hotz eta motzak beren loreen gatik, Cestonako hôtelak Vichykoen<br />
aldean. JE Ber 75. Toki au berdiña da, erria toki atsegiñean jaiota dago, mendiz inguratuta. Anab Poli<br />
106. Tokiak dituzu batzuk berdiñak, toki zelaiak, lurra ta arriak. Anab Aprika 8. Badakusket orduan / esku<br />
gorenak nola zimendu / ain berdin eta galgan / jarri dion lurrari. "Tan a nivel y plomo". Gazt MusIx 123.<br />
"Adaequare tecta solo, lurrarekiñ berdintzea, lurraren berdiñ egitea" Urt I 130.<br />
<strong>bar</strong>din (V-gip). Ecuánime. "<strong>Bar</strong>diña [...]. Tratándose de personas, justo. Alkatetzarako, gizon <strong>bar</strong>diñ baten<br />
billa gabiz" Etxba Eib. Orduban izango da ezagutuba gure jauna zein <strong>bar</strong>diña eta justuba dan bere<br />
juizioetan. msOñ 11v.<br />
II (Adv.). 1. (V-gip, G, L, AN, BN, R; Urt I 129, Lar, Mg Nom 68, Añ (V, G), Hb ap. Lh, VocBN, Dv), <strong>bar</strong>din<br />
(V, S; Mg Nom 68, Añ (V), Gèze, Dv, H). Ref.: A (berdin); Lrq /<strong>bar</strong>din/; Holmer ApuntV (<strong>bar</strong>din); Gte Erd 180.<br />
Igualmente. "Adaeque, berdin, igoálki" Urt I 129. "Igualmente" Lar y Añ. "Equidistar, berdin bidastitu" Lar. "De<br />
même, de la même manière" VocBN. v. berdinki. Tr. De uso general.<br />
Egun hartan handiena izanen da erratuia / Eta <strong>bar</strong>din iuiaturen handia eta xipia. E 59. Sufrituren dugu hain<br />
iustoki eta hain zuzen onez guziéi <strong>bar</strong>din apartenitzen zaikun Testamentu konplitu haur edeki, estal, korrunpi edo<br />
ezezta dakigun? Lç Adv ** 5v. Batak estimatzen du egun bata berzea bainoago, eta berzeak estimatzen du<br />
<strong>bar</strong>din zein egun nahi den. Lç Rom 14, 5. Zegaiti lauoi <strong>bar</strong>din on eretxi / ez deraustezu euren amoreetan?<br />
Lazarraga 1145v. Biak berdin hik ostikoz egotzten tuk lurrera. EZ Man I 45. Eta halatan biak berdin su batetan<br />
egonagatik, eztira biak berdin erratzen eta ez penatzen. Ax 583 (V 374). Zeruek salhatzen dute / Iainkoaren<br />
loria: / Haren obrek deklaratzen / Bere Moldalaria. / Egunak hurrena hurren, / Badu berdin salhatzen. Hm 43.<br />
Bainan ezterauzte bere lanak ordenatzen, ez berehala, ez berdin, ez ordu, ez leku guzietan. SP Phil 173. Lo<br />
danzanak eta gu <strong>bar</strong>din Iaunaren aitzinera helduko gira. Tt Onsa 79. [Gogoa emaiteko dügü] hen <strong>bar</strong>din<br />
egiaren erraitiari, algarren berririk etzienian ere. Bp II 119. Ezteia ber Jesüs-Krist Jauna <strong>bar</strong>din Meza orotan<br />
Jinkoari ohereskatzen? Ib. 12.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
894
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(s. XVIII) --Hostia andia edo txikarra artuten dabenak artuten dau grazia geiago? --Ez, biak <strong>bar</strong>din. Arz 58.<br />
Kristo Jaungoiko eta Gizon egiazko bakar bat bera arkitzen da eta dago Hostia konsagratu guzietan igualmente<br />
edo berdin. OA 48. Des<strong>bar</strong>din diren gaizak <strong>bar</strong>din egarten. Mst III 5, 3. Bena eztüzü oro <strong>bar</strong>din jakinsützen. Ib.<br />
43, 4. Sutegi edo labe aorik, zulorik edo zirriturik ere ez duen batean sartua; ta su, berez beti-beti ta era batean<br />
ta berdin erretzen duena. Mb IArg I 254s. Euskeraz, Erdaraz ta latinez berdin, txit trebetasun andiaz ta ederki<br />
lotsarik gabe irakurten erakasten diena. Cb EBO 19. --Mirarizko obra au, Espiritu Santuak legez, Aiteak eta<br />
Semeak egin ez eben? --Bai, Jauna, eta irurak <strong>bar</strong>din. Cb CatV 70. Elizan diren güziek berdin parte dütea<br />
huntarzün hotan? CatLan 55. Bada au ere dá irugarren obligázioa biak <strong>bar</strong>dín konprenditzentuéna. LE Matr3<br />
224.<br />
(s. XIX) Huts benial batek berdin / Izanen du lezean / pena eternala / huts mortalak bezala. Monho 124.<br />
Guziak artzen dute argia; ez ordea guziak berdin, nolakoa daraman kandela, alakoa izango da argi artua. Mg<br />
CC 230. Ikusiko da ez ditugula <strong>bar</strong>din erabagiten berbaak aitatu dodan neure adiskide onek ta nik. Mg CO VI.<br />
Egin daruadaz goiseko eskaarijak, ta <strong>bar</strong>din gabaz oera baño leenago. Mg PAb 67. <strong>Bar</strong>neko har kruela bethi<br />
<strong>bar</strong>din alha, su hark bethi krueltasun berarekin erretzen. Dh 165. Juzgau egizuz guztiak legiagaz <strong>bar</strong>din. fB Ic II<br />
166. Alargun ta ezkondu guztijak bere <strong>bar</strong>din aitu biar dabee eureentzat doktrina au. JJMg BasEsc 235. Gerozti<br />
sei <strong>bar</strong>rika ardu edan tüzü ordenari, / Beste sei ükhen bazüntü <strong>bar</strong>din edan beitzüntükin. Etch 496. Zerentako<br />
hilzia / Ziren egunez / bai eta ere enez, / <strong>Bar</strong>din beita txostatzen. Arch Fab 233. Lagunik ez daukanak, bakarrik<br />
<strong>bar</strong>din egin leikez. Ur MarIl 2. Eta neurthitzen erregela guziez errezibitu eta berdiñ pratikaturik badea? Gy XI.<br />
Bazuen berthutea, ez xoilki gerlako / Bainan ungi guzien <strong>bar</strong>din hedatzeko. Hb Esk 65. Denen buruan Santxo<br />
handia deithua, / Zortzi menden buruan berdin aiphatua. Ib. 65. Guziai berdin eta bear bezala begiratzea. Lard<br />
488. Ez du orotara <strong>bar</strong>din hedatuko hazia. Dv Lab 66. Errelijioneko egiak <strong>bar</strong>din ezagütürik izan dira estatü eta<br />
adin orotako jentez. CatS V. Dianak arkitzen ziran pozik agindua egiteko, ta urrutietara juan biar zutenak ere<br />
berdin, bestiak bezela. Bv AsL 165. Alantxe <strong>bar</strong>din abiauko da / Kantuz <strong>Euskal</strong>dun Erria. AB AmaE 79. Parisen<br />
berrogoi eta bost eta Frantzia Tolosan hogoi eta hamahirur gizonek, hobenik gabe, berdin burua ebakia izan<br />
zuten. Elsb Fram 116. Egun oroz ihizin, / <strong>bar</strong>din gau beltzean. Zby RIEV 1908, 770. Harri hori zaitzu hor /<br />
berdin baliatzen. Ib. 765. Eskuara eta frantsesa biak <strong>bar</strong>din dazkiena. HU Zez 40s. Beharrik eztoazi oro <strong>bar</strong>din<br />
makur. HU Aurp 216. Ondo ian, <strong>bar</strong>din edan / eta gauza ederrak, / bearrik egin <strong>bar</strong>ik / dituez alperrak. Azc PB<br />
109. <strong>Bar</strong>din iazoten da zeruko arpegi-andigaz. A BGuzur 154. Frutu orreek <strong>bar</strong>din salduten dira, edo obeto,<br />
kristinau egiazkoen merkatuan setalarienean baño. Itz Azald 209.<br />
(s. XX) Leorrean lez <strong>bar</strong>din / Itxas-zabaletan, / Eguraldi onakaz / Baitta ekatxetan. Echta Jos 261. Aldi<br />
andana batez egin du, eta bethi berdin, horrela erakusten zaungularik irrintzinak baduela menderen mendetan<br />
iraun duen soinu bat. JE Bur 150. Jesukristo osorik dago osti osoan eta bere zati bakoitzean, eta <strong>bar</strong>din kalizean<br />
be. KIkV 90. Eta jo ezker, jo eskuin, Pan! Pan! eskuz, jatsaz eta erkatzaz, gerrenaz <strong>bar</strong>din. <strong>Bar</strong>b Sup 98. Mastiadarrak,<br />
matsondoan ezpadago, berez zittu edo fruturik eman ez dezaken bezala, zuek ere berdin, ez ba zeundete<br />
nigan. Inza Azalp 140. Gizonak edariari geiegi emanak; gazteak berdin. FIr 173. Bizia ateratzen, / batzutan<br />
herritik, / Bortuak iraganez, / berdin Españatik. Etcham 172. Eta zarraizkion guziak berdin, bakotxa bere aldian.<br />
JE Ber 79. Urte batian bai eta bestian be <strong>bar</strong>din. Otx 5. Zuaitz onak arnari ona, zuaitz txarrak arnari txarra.<br />
Gizonak ere berdin. Ir YKBiz 139n. Ez dizkigute beti berdin kontatzen Yesusen esan-egiñak. Ib. XI. Beste izaki<br />
guztiak bezelaxe, berdin gizakumeak ere. TAg Uzt 251. Gaizkiaren kontra jazarri niz. Berriz haste balitz, <strong>bar</strong>din<br />
jazar nindaiteke. Lf Murtuts 51. <strong>Euskal</strong>dunoi, lendik egositako esaerak guztiok berdin esatea, eztigu <strong>bar</strong>ruak<br />
agintzen. NEtx Nola 50. Gezurra dirudi orrenbestetan eta orren berdin "maitemindu" aal izateak. Txill Let 85.<br />
Eta urrengoan be <strong>bar</strong>din, eta urrengoan be... baita. Bilbao IpuiB 257. Itzez ta egitez <strong>bar</strong>din bazabiz / gizon<br />
gauza guztietan. BEnb NereA 187. Zozketaz ixentetan zirean urtean-urtean ogetamazortzi zati su-egurretako, eta<br />
<strong>bar</strong>din azpigarriteko. Akes Ipiñ 25. Zeu mundu ontan zeran arte ta, / berdin bestera joatean, / Zure izenik ezta<br />
aztuko / lur ontan puska-batean. Basarri 77. Jauzi bat egiten du. Mirailako bertze xoriak berdin. JEtchep 26.<br />
Denpora, datorren bezala artzen dut, gertaerak ere berdin. Vill Jaink 136. Zuen gozoak edo ukoak / berdin<br />
iltzen dit biotza. NEtx LBB 283. Mintzo zitzaion egun guziez, eta eguna ez aski, gauaz ere berdin.<br />
"Pareillement". Ardoy SFran 104. Ardura ikusten da munduan gizona / edo berdin andrea, kaiolatik joana. Xa<br />
Odol 286. Bortian, etsaien gaiña / Harrien urthukitzen, / Makhila khaldüz eta <strong>bar</strong>din / Eskü hüska zurratzen.<br />
Casve SGrazi 134. Ez ditugula, horrelakoetan, silabak berdin bereizten euskaldun guztiek. MIH 101. Berdintsu<br />
erabiltzen dira nonnahi [bi aitzizkiak], eta berdinago erabiltzen ziren lehen orain baino. MEIG VI 177.<br />
(Ante adj. o adv.). Tr. Sólo lo hallamos en textos septentrionales. Nola hartara [heriora] guziak <strong>bar</strong>din<br />
laster hurbiltzen baikara. Lç ABC B 5r. Zu lekhu guzietan <strong>bar</strong>din hurbil zara. Harb 264. Zeren guztiak ziren<br />
berdin prestu. Ax 410 (V 267). Maite duen hura da bethi izatu dena, bethi izanen dena; berdin Saindua, berdin<br />
maitagarria. Mih 19. Berdin aise izanen zaut ere frogatzea. Elsb Fram 131. Azken hauien ixtorioak laitezke<br />
berdin tristeak edo tristeagoak. Ib. 164. Arimetan ezta banaite batererik, ezi dierri güziak dirade <strong>bar</strong>din<br />
bihotztoi. Egiat 165. Monarken palaziotan / Etxoletan bezala / Sartzen da berdin ausartki. Monho 100. Ordean<br />
seinduen atseginak zeruan bethi <strong>bar</strong>din fresko, <strong>bar</strong>din berri, <strong>bar</strong>din bizi izanen dire. Dh 178. Gure arimen<br />
Salbatzaileak etzuen Lurra utzi beharrik dohatsu izaitekotzat; <strong>bar</strong>din dohatsu zen orotan. Jaur 178. Ez dugu<br />
guziek begia <strong>bar</strong>din ona. Dv Lab 244. Hirur Persuna hurak <strong>bar</strong>din zahar, <strong>bar</strong>din photeretsü dira. CatS 21.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
895
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Batetik nola bertzetik berdin hurbil kasik. Elzb PAd 41. Erakuts ezazü lürrari, erakuts ezazü iferniari, bethi<br />
<strong>bar</strong>din photeretsü zirela. Ip Hil 211. Izenaren aitzinean ala ondotik, <strong>bar</strong>din gaizki doa jaun hori. HU Zez 176.<br />
Dantza hanitz eman dute, bethi berdin arin eta ixil. JE Bur142. Bethi <strong>bar</strong>din ilhun zen bizkitartean. <strong>Bar</strong>b Sup<br />
173. Eskuaraz ala latinez <strong>bar</strong>din trebe niz. Ox 205. Gau-et-egun berdin erho. Ib. 100. Bi andanetan jarri gira,<br />
nahiz oro elgarrekin eta berdin adixkide. JE Ber 96. <strong>Bar</strong>din hobendun zen Gomorrako hiria ere: zorigaitz berak<br />
jo zuen. Zerb IxtS 19. Hemen ala han belar gozoa duk berdin gozo. Mde Pr 129. Ez othe litake berdin ontsa<br />
bertzetan ere? Lf in Zait Plat XVI. Ahal gutiago ukanez ttipiago bada ere Jatsuko beila, da berdin kartsua.<br />
Ardoy SFran 275. Berdin trebea dela ttipi haundietan. Xa Odol 193.<br />
v. tbn. Gy 218. Zby RIEV 1909, 398. Arb Igand 96. Etcham 71. Larz Iru 146.<br />
2. Tal vez, quizás. Ez al deustak / <strong>bar</strong>din egia kontaetan. Lazarraga 1197r. --Ene semetxo, ik zer nai uken<br />
izan? --Nik, soldadu. --Bañan gerratean berdin il egingo aute. EgutTo (ap. DRA). Ez duzu <strong>bar</strong>din egun guziez<br />
holakorik janen. <strong>Bar</strong>b Sup 22. Harritua zaude berdin, zer mila deubru nizan. JEtchep 93. Zonbat denbora du<br />
Maialenek ez duela ene berririk? Hilabethe bat? Berdin. Ib. 72. Zonbaitek berdin erranen dute gu ez garela<br />
perestu. Xa Odol 161.<br />
3. A ras. Cf. EZPAIN-BERDIN. "Zakua berdin beteta edo tuntur (G-goi)" Gte Erd 288.<br />
4. "<strong>Bar</strong>din, volontiers" Lrq. --Fin ttipi bat hartuko duzia? --Ba, berdin. Larz Iru 136.<br />
III (Conj.). 1. (G; SP, Lar), <strong>bar</strong>din (S; H). Ref.: A; Lrq /<strong>bar</strong>din/. De todas maneras, en cualquier caso. "Berdin<br />
ioan behar da mundutik, aussi bien faut il s'en aller du monde" SP. "En Navarra lo dicen [este refrán] así: alper<br />
da Maria makillatu, ezta berdin zentzatu" Lar s.v. apalear. "(G), no obstante" A (tal vez tomado de It Fab voc.:<br />
"berdin, no obstante"). "Malgré tout" H. "Malgré cela" Lrq. En algunos ejs. podría interpretarse como conj.<br />
causal (cf. infra 2). Tr. Aunque se documenta ya en Lazarraga, y aparece en algunos textos guipuzcoanos, es<br />
sobre todo frecuente al Norte.<br />
Zorigatxean oi neuretako / amorea dot ezautu, / <strong>bar</strong>din gura naben azkero / onein kureldo tratadu. Lazarraga<br />
1151r. Ene esan bat egizu: / <strong>bar</strong>din on ez deretxun gero, / donzelleorri itxazu. Ib. 1180r. Ber<strong>bar</strong>ik asko esan ei<br />
duzu, / ene ausenzian eginik; / baia <strong>bar</strong>din irabazi / ez dozu agaz honrarik. Ib. (B) 1201r (en la vers. original<br />
badanik bere). Zeuen gogoetan erran: "Eztuk berdin Iainkorik, / Atsegiñak har detzagun beldur gabe librorik".<br />
EZ Man I 86. Berze itsuskeria hemen aiphatzera ahalke behar denik egin baduzu, errazu, ezen berdin Iainkoak<br />
ikhusi du. EZ Eliç 152. Khexa zaite arren othoi / Ene faboratzera, / Eta ene arima ondiko / Hautarik libratzera. /<br />
Zer progotxu duzu berdin / Ene hagorantzeaz, / Eta ene bekatua / Herioz punitzeaz? Ib. 304. Ene adiskideak eta<br />
hurkoak ene kontra iaiki dira, eta aldean ditudanek berdin ez naute konsolatzen. Harb 328. Neure bizitzearen<br />
erditik ez nazazula deit, aitzitik neure egunak berret diatzadatzu, berdin zure egunak konturik gabeak dira, eta<br />
zure urtheek eztute akhabanzarik. Ib. 344. Zeren berdin baitakusa eztuela probetxurik. 'Porque en fin de cuentas'.<br />
Ax 538 (V 346). Eta egiten duzu ohoinkeria hura esperantzaz, gero berdin Iainko miserikordiosak <strong>bar</strong>khatuko<br />
deratzula hartako bekhatua. Ib. 148 (V 97). Alaz, berdin ni galdurik / Eztadukazu baturik / Non-nahi-den nik<br />
bezanbat / Berze zerbitza zaitzan bat. 'D'ailleurs'. O Po 43. Iauna, gogotik uzten ditut zure ganat ene egiteko<br />
guziak, ezen ikhusten dut berdiñ ene arthek deus guti daiketela. Ch III 39, 2. Eztek, berdiñ, igerriko / Hitz oietan<br />
zer datzan. Lar DT CXLIV. Ez nazute berdiñ ikaratuko. Lar SAgust 11. Berdin hek egin behar ditutzu, zertako ez<br />
ditutzu beraz eginen atseginekin? Brtc 191. Nahi bezain prestuki bizia gatik ere, <strong>bar</strong>din hil beharko naiz. Dh<br />
117. Egizu nai dezuna; berdin ez diogu guk geren buruai orrelako lorrik eman nai. VMg 25. Urte biko ibaian /<br />
utzitzen banazu, / andi eta gizena / atzemango nazu; / orain berdiñ, egia / garbi esateko, / ez naiz agin-tarte bat /<br />
zuri betetzeko. It Fab 81. Alfer duk izaitea iriñ: / Zaku bahinte ere egiñ / Ez nitzaikek hurbill berdiñ. Gy 250.<br />
Bainan, goiz-xago edo berant-xago, berdin atzamana izanen nintzelakoan, guan ninduan halere eskolara. Elzb<br />
PAd 47. Luzegi lukek guziez mintzatzea; berdin egungo egunean, zazpi haurridetarik bakharrik nauk bizi. Ib. 18.<br />
Itxurarik ahulenarekin badoakela <strong>bar</strong>din adimendurik azkarrena. HU Aurp 133. Ez dute berdin deusetarat<br />
kondenatu ahalko. HU Zez 24. Manatu zioten berarekin itzul zitezen etxerat, eta berehala oraino; <strong>bar</strong>din ama<br />
ere hila zela, zuela zonbeit hilabethe. <strong>Bar</strong>b Leg 69. Zere buruaz ere ez egin ziñik; berdin ille bat beltz ala zuri<br />
egiteko eskubidea ere eztuzu ta. Ir YKBiz 124. Hobe dugu "bai" bozkatzea, ixtoriorik ez izaiteko, soldado<br />
aintzindari kexuen eztitzeko: berdin "Constitution" batek ez du deus ere erran nahi: nork nola baliatuko duen,<br />
hortan da geroaren gako guzia. Herr 28-8-1958, 1. Onhartu zuen gogotik, deus ez zuela galtzen, harendako<br />
izanen zela berdin etxaldea ama kanpokoa zenaz geroz. JEtchep 61. Ostatu hortan sartu behar diat. Berdin bihar<br />
goizeko zortziak eta erditako diat galdea. Orai berean harat joaiten baniz ez nie menturaz errezebituko. Ib. 81.<br />
Ez zakala uka... Berdin argitua nuk leku seguretik. Larz Iru 82. Eta zuk, Mentaberry jauna, orai beretik hunen<br />
paperak arrastatzen ahal dituzu, berdin nik arrastaraziko baititut. Ib. 32.<br />
2. (Ht VocGr, Lecl), <strong>bar</strong>din. Pues, ya que. "Car" Ht VocGr, Lecl. O Maria, zuk ez duda, / Izan duzu grazia:<br />
/ Berdin zuk iaioko duzu / Iainko Seme bizia. Hm 91. Eztakizula ere gaitzi zure adiskideak utzi zaituenean berdin<br />
badakizu guziok finean behar garela elkhar ganik apartatu. "Quoniam". SP Imit II 9, 2. Egitzu beraz hekin<br />
manuak, berdin hala behar da. SP Phil 247. Berdin izpiritua ta bihotza Jainkoarekin ta Jainkozko gauzetan<br />
daudelarik ere, orobat aitzina joanen dire kontu eman behar zaien bertze gauzak eta egitekoak. Dh 95. Ukhan<br />
artha hek bere bihotzean ithotzeko, hetarik bere gogoa aldaratuz: hori egin eta egon deskantsu; berdin orduan<br />
sentimendu hek eztire bekhatu. Ib. 68. Ikusazu zer den saindu hau; <strong>bar</strong>din zuk badakizu irakurtzen. Hb Egia 19.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
896
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Goazen aitzina, Pello, berdin orai ez diguk hemen gauza onik adituko. Elzb PAd 28s. San Antonio hasi zitzaion<br />
galdetzen eta galdetzen idek zezola athea, berdin bazakiela nor zen, eta zergatik joaiten zitzaion, egin ondoan<br />
hainbertze bide harren ikhustea gatik, eman zezola atsegin hura. Jnn SBi 116. Eta, zahartu eta, <strong>bar</strong>din bertze<br />
deusetako ez zela on [...], herriko mera egin zuten. <strong>Bar</strong>b Sup 41. Has zazu, Anna, <strong>bar</strong>din konpainiako bozik<br />
pollitena segur zuk duzula. Ib. 23.<br />
3. También, del mismo modo. Au da gura izatia Jangoikuaren onra, ta ameetia bere ontasuna gaiti. <strong>Bar</strong>din,<br />
damututen dabena infernubak [...] an amauko ezin dalako Jangoikua. Mg CO 47. <strong>Bar</strong>din, birao egiten dozunian,<br />
euki biar dozu [...] intenzinoia agindu [...] dozun gauzia egiteko. Astar II 62. Zuhork badakizu berdiñ / Gurekin<br />
hitza dela ziñ. Gy 3. Kinia aritx baten azala da: kanelia <strong>bar</strong>din, eta klabillua da beste arbola baten frutuba. Ur<br />
Dial 39s (It, Dv, Ip orobat). Eta karlistak eta berdin liberalak / Bijoaz Ebrotikan aruntza dandanak. AB AmaE<br />
332. Ezen [eskelariak] badabiltza gostuan, batzu bertzeen ondotik, lerro-lerro; eta batzutan <strong>bar</strong>din elgarrekin<br />
multzoka. HU Zez 38. Egun eskale, bihar langile eta berdin haurrer katixima irakasle. Ox 193. Landare mota<br />
asko diren eremuan edo gauza asko dagozin leku batean zeinetarik dagon geiago adiarazteko: "Gure erriko<br />
bazterretan, edo mendietan, pagoa garai". Berdin batek gizen guti duela errateko: "Ezurra garai da or". FIr<br />
159. Izten dautsodaz Bertolda jaun zirolari, neure lau soroko oski lodijak [...]. <strong>Bar</strong>din Mamukijo jaun<br />
<strong>bar</strong>atzañari, neure lastozko kapelea. "Item". Otx 97. Ardi ta bildots, <strong>bar</strong>din arkume, / ollo, ollanda, ollarrak.<br />
BEnb NereA 170. Atzarririk, berdin lotarik, kontzientziaren danga ilhun zorrotzak, bihotza penatuko eta<br />
zilhatuko dautzu. Larz Senper 18.<br />
Incluso. Eta beste zirka batzuetan ikusi gauza harrigarri batzu kondatzen zituzten, haurren aintzinean<br />
berdin! JEtchep 41. Eskola handi batean erakusle, berdin Nafarratik kanpo, bainan zer nahi gisaz Nafarraren<br />
argi, ez ote zen izaiten ahal? Ardoy SFran 106. Entzutekoa [omen zen] predikatzen, berdin kanpoan alki baten<br />
gainetik. Ib. 136. Frantsesen fedeak lekuz aldaraziko zuen berdin Leireko mendi-alde zabala. Ib. 150.<br />
IV (Sust.). (Lar, Añ (G)), <strong>bar</strong>din (Añ (V)). "Parejas en los naipes, dados, &c., berdiñak, berdinkideak,<br />
bikoalkideak, parejak" Lar. "Pareja" Añ.<br />
- BERDIN ANTZEAN. "<strong>Bar</strong>din antzean (V-m), <strong>bar</strong>dintsu (Vc), casi igualmente" A EY III 259.<br />
- BERDIN ANTZEKO. Bastante parecido. Nor zaitut? Eskalea, bizar zakar orregaz. Ala lapurra, ala alperra.<br />
Irurok <strong>bar</strong>din antzekoak dira-ta. Erkiag BatB 120. Makilla ori, kanpotik <strong>bar</strong>din anztekoa zan, goi-aldean<br />
narruzko azalduna; baiña eskuturra edo kirtena zan tokiaren <strong>bar</strong>ruan, puñal zorrotz eta meia ei eukan. Ib. 22.<br />
- BERDIN-BERDIN. (Intens. de berdin). a) (Adj.). "Ume hori berdin berdina da (G-azp)" Gte Erd 15. --Ta<br />
Espiritu Santua Aitarekin ta Semearekin berdin da? --Bai: irurak dira berdin-berdiñak. Ub 128. <strong>Bar</strong>din <strong>bar</strong>dina<br />
da guztijetan, eta ezin gorputzeko belauniko onetatik ezagutu leiteke Jaungoiko, Ama Birjinia edo beste santuben<br />
bat adoretan dogun. Astar II 46. Zeure gurasoakaz zer dozun geiten, / Pagu <strong>bar</strong>din <strong>bar</strong>diñak deutsu itxaroten.<br />
AB AmaE 293. Biak berdiñ-berdiñak ziran, bixkiak ezpadira ere, gutxienaz anaiak. Urruz Urz 47. Berdinberdina<br />
da bien balioa. Zby RIEV 1910, 210. <strong>Bar</strong>din <strong>bar</strong>dinak izaten dira / bertako urtea ta eguna. Azc PB 310.<br />
Ramonen ta gure aurraren sudur ta kopeta berdin berdiñak dira. Ag G 69. Iru orri berdin-berdiñak dittu. Inza<br />
Azalp 39. Behi horiek berdin-berdinak izan behar dira, adinez, adarrez eta kolorez. Zub 54. Amar beitatik iru<br />
bereizi / neurri berdin-berdiñean. Or Eus 209. Au ez da bestearekin berdin-berdiña. Munita 100. Ez ote lirake<br />
ontan onako lau, oietako bakoitza lau beserdikoaren berdin-berdina izaki? Zait Plat 66. Hiru gatu xuri<br />
bazituzten, pollitak, hiruak berdin-berdinak. JEtchep 34. Biak berdintsuak dituzu, baña berdin-berdiñak ez.<br />
MAtx Gazt 13s.<br />
v. tbn. Imaz Auspoa 24, 158. Etxde JJ 222. Izeta DirG 93. Osk Kurl 128. <strong>Bar</strong>din-<strong>bar</strong>din: Izt C 54. Ag AL 143.<br />
Totalmente liso. Lurra berdin-berdiña ta ondarra gogotik. Anab Aprika 95.<br />
b) (Adv.). Nai txantxetan zuazala infernura, nai benetan zuazala, <strong>bar</strong>din <strong>bar</strong>din erreko zaituz ango subak.<br />
Astar II 146. Utzi bear ditugu / Biak berdin berdin. In Izt D 169. Aurrera, aurrera, leorrez legez <strong>bar</strong>din <strong>bar</strong>din<br />
itxasuan. AB AmaE 61. <strong>Bar</strong>din <strong>bar</strong>din artuko leukez guztiak. Itz Azald 17. <strong>Bar</strong>din-<strong>bar</strong>din baliyoko dau;<br />
beretzako eztau illunik ez ezkuturik, egunez naiz gabez <strong>bar</strong>din dautso. Kk Ab II 135. Zerubak <strong>bar</strong>din-<strong>bar</strong>din<br />
edatuten dittuzala bere doaiak esku zabalez, zein mendi bazterretan, zein troka zokonduetan. Otx 119. Zuaitza,<br />
bestetarako ez dan lur gose ta ukatuetan berdin-berdin jartzen da. Munita 139. Amak zuen ardurea daukanez,<br />
<strong>bar</strong>din-<strong>bar</strong>din zaindu eroiazan Apartxuk be bere kumeak. Bilbao IpuiB 262. Egun aundi ta berdingabea / gaur<br />
Mutegi baserriak, / Ta berdin berdin esan nezake / Asteasuko erriak. Basarri 117. Berdin berdin ari zan bere<br />
soiñua jotzen ni baitan. Vill Jaink 149.<br />
v. tbn. PE 116. Osk Kurl 38.<br />
- BERDIN-BERDINA. Igualmente, del mismo modo. <strong>Bar</strong>din <strong>bar</strong>dina, eta egoalki galtzen eta ruinatzen<br />
dutiala [herioak] pobren bordak eta kabanak, nola erregen torriak. Tt Onsa 140. Uzta hur-ondoa ageri da hur<br />
handietarik; urritza, hur ttipietarik; arbola guziak beren fruituetarik; berdin berdina framazonak, beren obra<br />
madarikatuetarik. Elsb Fram 182. <strong>Bar</strong>din-<strong>bar</strong>dina mintzo dira hor gaindi igande egun edo goiz guzia, burdinbide<br />
horietan eta bertze asko lanetan igande goiz guzia ari direnak. HU Zez 12. Tobias zaharrari <strong>bar</strong>din<strong>bar</strong>dina<br />
ihardetsi zion geroxago. Zerb IxtS 61. Hiruer eza eman zioten, berdin-berdina, ardien amodioa<br />
azkarrago zuelakotz bihotzean. JEtchep 51. Erranen duzue, zuek, aphezek: Eskualdun fededun. Bainan, berdin<br />
berdina, erran zukek: Eskualdun herradun. Larz Senper 20.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
897
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BERDIN-BERDINEAN. (Intens. de berdinean). A la par. Jokalari biak kantatu zutela guziz ongi eta<br />
utsaldiarik gabe, enzunleak naikidaturik utzi zituzten moduan, eta beragatik onkai zutela, berdin berdiñean<br />
gelditzea. Izt D 169. Lendabiziko zuaitza berdin berdiñean bukatu zuten. Ag G 103.<br />
- BERDIN-BERDINIK. Del mismo modo, de manera igual. [Erropa] jote au egiteko, uraren inguru osoan,<br />
lau alderdietan <strong>bar</strong>din <strong>bar</strong>diñik, arri laban egokiak ditue. Erkiag Arran 134.<br />
- BERDIN-BERDIN IZAN. Intens. de berdin izan. Ostu edo ostutzeko naia izan, berdin-berdin da... Muj<br />
PAm 71. Orduan <strong>bar</strong>din-<strong>bar</strong>din deutsue! Bilbao IpuiB 76.<br />
- BERDIN-BUKATZE. Rima. Ordu artekoek aski dutela silaba erdi edo gehienaz silaba batez berdinbukatze<br />
edo rimarako, eta gehiago behar litzakeela, silaba eta erdi gutxienez. MIH 241.<br />
- BERDINEAN (G-azp, AN-gip; Lar, Añ; <strong>bar</strong>dinean V; Añ). Ref.: A (<strong>bar</strong>dinean); Gte Erd 157. A la par; (estar,<br />
etc.) empatados. "Balanzar, poner en equilibrio, que también se dice balancear, pisatu, berdiñean ifini" Lar.<br />
"(Poner en equilibrio, en) balanza, ber o <strong>bar</strong>dinean ifiñi" Añ. "Berdiñean gelditu dia (G-azp)" Gte Erd 157. <br />
Pena handienak [...] pairatzen dituztenekien gure buruak berdiñean emateko ausartzia hartzen dugu. He Gudu<br />
170. Zer dau zer ikusi pekatubak gizonen kontra dan aldeti, <strong>bar</strong>dinian iminten bada Jangoikuaren kontra dan<br />
partez? Mg CO 217s (CC 147 ipintzen bada berdintza edo konparazioa). Bazkak, haziendak eta lür lanthiak<br />
<strong>bar</strong>dinian egon behar die. Ip Dial 61 (It berdin egon, Ur <strong>bar</strong>din egon, Dv neurri berean izan). Kanpotik<br />
<strong>bar</strong>dinean izateak edo ez izateak deusik ez du erran nahi. Dv Lab 384. Doblian ere asko / egin zan trabesa, /<br />
batzuek berdiñian / estu eta presa. Ud 153. Premiñ, zu esku utsaz, eta nik txisteraz, / Zerbait egingo nuke onela<br />
bentajaz, / Baña, berdiñean nik, nola joka zuzaz? AB AmaE 398. Ezkaitezan gelditu / geure aleginean, / ta artu<br />
daiguzan lurrak / danak <strong>bar</strong>dinean. Azc PB 332s. Bera apartatu, / zitzaion saltatu, / berdiñian etzala / ura<br />
kontentu. AzpPr 55. Eskuz, bijak <strong>bar</strong>diñian, ogetalau tantura. Kk Ab I 97. Bigarren txandan amaseña aldiz /<br />
berdiñean zuten jaso. EusJok 60. Ogei ta amarna bier jasota / gelditubak berdiñian. Ib. 26. Berdiñean, lur ezea<br />
naiago. Ib. 51. Neskatillearen itzetatik, ostera, ezin esan gauza garbirik, mutil guztiak <strong>bar</strong>diñean aipatzen<br />
zitualako. Erkiag Arran 128.<br />
En igualdad de condiciones. "Berdinian, igualmente, en igualdad de circunstancias (L) Lander" DRA.<br />
"Aukeran ogia nahiago (G-azp, AN-gip), berdiñean (AN-gip)" Gte Erd 200. "<strong>Bar</strong>diñean hemen merkeago da<br />
(V-arr)" Ib. 264. <strong>Bar</strong>diñian, errazoe geijago da, semiak gurasuen premiñaan gelditutia, gurasuak semeenian<br />
baño. JJMg BasEsc 251. Berdiñean zer-autsa baño ondarra obea. Munita 41.<br />
(Tras gen.). Al mismo nivel de. Egon behar da belhaurinko lurrean, lehen zen bezala, Aphezaren<br />
<strong>bar</strong>dinean ez izaiteko. CatLav 462 (V 215). Arek zuri ikasi egin bearrean / Ipini zinduezan euren <strong>bar</strong>diñean. AB<br />
AmaE 26.<br />
- BERDINEKO (<strong>bar</strong>dineko Dv). a) Parecido, similar, equivalente. "Qui est d'égalité" Dv. Halaber gauza<br />
guztien / Demon abundanzia, / Eta haren onhetsiei / Berdiñeko zoria. EZ Eliç 386. Entzun onekua maitte eban<br />
senarrantzat, zeñek erantzuten zetsan <strong>bar</strong>diñeko leixaltasunagaz. Etxba Ibilt 462. <strong>Bar</strong>diñeko berotasun zorua<br />
agerturik bere sermoi entzunzaliandako. Ib. 463.<br />
Egiazko pazienziak eztu behatzen noren ganik heldu zaion, ala heldu zaion goragokoa ganik, ala berdiñekoa<br />
ganik, ala prestua ganik, ala gaixtoa ganik. Ch III 19, 3 (SP kide, Mst <strong>bar</strong>din).<br />
(Tras gen.). Semejante a, equivalente a. Ezen sarri iautsiren da Zerutik oihutia, / Ahurraren berdiñeko<br />
biribillez harria. EZ Man I 76. Ezen nola gutizia baituke xoil gaixtoa, / Obra ere izanen du haren berdiñekoa.<br />
Ib. 65. Gizonak bere eskuetan dauzken edo izan dezazken gauza guztiak eskeñi ta ere, eziñ eskeñi zorraren<br />
berdiñekorik. Inza Azalp 62.<br />
b) "<strong>Bar</strong>dineko (S-saug), moyen (adj.)" Lh.<br />
- BERDIN EMAN. Comparar. Ez gare ezen hauzu gere buruak berdin ematerat edo konparatzerat bertze<br />
bere buruak laudatzen dituzten batzuekin. He 2 Cor 10, 12 (Lç <strong>bar</strong>din ezarri).<br />
- BERDINERA (<strong>bar</strong>dinera Dv), BERDINERAT. (Tras gen.). Al nivel de. "Aingeruen <strong>bar</strong>dinera goraturen<br />
gaitu, il nous élèvera au rang des anges" Dv. Buruzagiek beren eskurat bildua baitzuten urre guzia, hau<br />
begiratu die gorderik, paperra urrearen berdinerat igaitera etzutelarik uzten emeki emeki baizik. JE Bur 118.<br />
- BERDINERAINO. (Tras gen.). Hasta el nivel de. Eliza guzia plei-plei aldarearen berdineraño gorputz-illez<br />
bete zuten. Lard 546.<br />
- BERDINERA JOAN. (Usado en 3. a pers. del sing.). Ser lo mismo, indiferente. Gaxina hipaka nigarrez ari<br />
zen; bainan <strong>bar</strong>dinera zoan nigarrik ez eginikan ere. <strong>Bar</strong>b Sup 6. Zigorraz, zaharoaz jo, ala thu egin, <strong>bar</strong>dinera<br />
zoan. Ib. 71.<br />
- BERDINERAKO. "<strong>Bar</strong>dinerako, qui est propre à égaliser. Ez dire <strong>bar</strong>dinerako, ils ne s'égalisent pas" Dv.<br />
- BERDINETIK. (Tras gen.). Desde el nivel de. Apaiztokia dago Elizaren <strong>bar</strong>diñetik bederatzi oñean<br />
goratua. Izt C 57.<br />
- BERDIN ETORRI. Estar de acuerdo. v. BAT ETORRI. San Pablok bere lagun San Bernaberi eresi au<br />
agertu zion, eta San Bernabe ere artara jarri zan: baña gauza batean berdin etzetozen. Lard 511.<br />
Estar al mismo nivel. Alabaiña, edertasunak berdiñ baletoz ere, ez dira orrengatik elkar-gogoak berdiñ<br />
piztuko agian. Berron Kijote 159.<br />
- BERDIN-EUTSI. "<strong>Bar</strong>din-eutsia (V-m), abandonado" A. Cf. ejs. de <strong>bar</strong>din deutso, etc. s.v. BERDIN IZAN.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
898
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BERDINEZ. Sei gazta berri daude / erdiko leioan / zuriz eta berdiñez / ederki lerroan. "Iguales en color y<br />
bien alineados". Or Eus 367.<br />
- BERDIN EZARRI. Comparar. Ezen ez gara benturatzen gure buruén <strong>bar</strong>din ezartera edo konparatzera<br />
bere buruak laudatzen dituzten batzuekin. Lç 2 Cor 10, 12 (He berdin eman, TB <strong>bar</strong>dinkatu, Ol berdindu, Bibl<br />
parekatu). Munduan esker eskasa, da gauza itsusiena, / Gezur eta ohoiñtzarekiñ, berdiñ ezartzen dena. Gy 108.<br />
- BERDINEZ BERDIN. "Ras con ras" Lar.<br />
- BERDIN-IRITZI. a) Dar igual. v. BERDIN IZAN. Euk eure gorputzar ori astinduteko adorerik ezpadaukak,<br />
neuk eskuak berotutearren makillatu edo zigortuko dauat, <strong>bar</strong>din baderitxok. A BeinB 89.<br />
b) (Part.en función de adj.). "<strong>Bar</strong>dineritxi (V-m), persona desinteresada, a quien ni la alabanza ni el vituperio<br />
hacen mella" A.<br />
- BERDIN IZAN (G-azp; Añ; <strong>bar</strong>din izan V-arr; Añ, H). (En 3. a pers. sing.). a) (Con aux. intrans. unipersonal).<br />
Es (era, etc.) lo mismo, da igual. "(Lo) mismo es [...] (G) berdin da (V) <strong>bar</strong>din da" Añ. "Bata egin edo bestea<br />
egin berdin da (G-azp), bata in nai bestea in <strong>bar</strong>din da (V-arr)" Gte Erd 155. Batari bezala besteari diru, edo<br />
ondasunak ematea, Jainkoarenzat berdin da, ta ezer kostatzen etzaio. Cb Eg III 350. Baña berdin da zuretzat<br />
Jesu-Kristo gizona danez jatxitzea edo ez jatxitzea zu juzgatzera. AA III 457. Orditutia <strong>bar</strong>din dala zein da zeure<br />
etxe eta auzuak eskandalizetia. Astar II 132. <strong>Bar</strong>din da: [egiteak] ez baitire, hurbiltzeko ere, gogoan lituzken<br />
tzarkerien erdikalara heltzen. HU Zez 179. Izan bear gareala zuzenak geu geugan, geure sinisteagaz bat egiten<br />
doguzala geure egikera eta bizierak; edo <strong>bar</strong>din dan legez, ez dala asko eta naiko sinistea, egiteak baga. Itz<br />
Azald 9. --Lau milla duro omen dauzka. --Berdiñ da ogei badauzka ere. Ag G 268. Baña zubei esan edo ez<br />
berdiñ da. Alz Bern 69. --Ia zazpigarrenean. Ezer ostu al dezu? --Ez jauna. Naia bai, izan det, ostutzekoa. --<br />
Berdin da, berdin da. Muj PAm 71. --Nere jakituriaz usterik ba-al dezu? Medikutza utzi nuen gero. --Berdin da.<br />
Lab EEguna 73. --Bere onagatik nik zer nai gauza egingo det. --Naiz parragarri agertu? --Berdin da. A<strong>Bar</strong> Goi<br />
41. Ba'al dakik atabala jotzen? Berdin da, onoko au artuko dek eta gaur bertan asiko aiz gurekin batean musika<br />
jotzen. Anab Poli 86. Beti, norbaiti zirikadaren bat nundik sartuko ibiltzen zan; naiz laguna edo naiz<br />
ostiantzekua, arentzat <strong>bar</strong>din zan. SM Zirik 33. Aspertzeke eta nekatzeke goza al bageneza ere, berdin litzake.<br />
Vill Jaink 153. --Nere andreak emango dizu beretako bat. --Oria ala gorria? --Berdin da! Lab SuEm 201. Beste<br />
orrenbestekoren bat ez zenuten entzungo zuen bizi guzian, berdin da-ta azkurea baiño luzeago bizi bazerate ere.<br />
Berron Kijote 137. Berdin da alde honetatik hangoa nahiz hemengoa izatea. MEIG IV 51.<br />
b) (V-gip, G-azp, B, BN-lab-arb). Ref.: Elexp Berg; Gte Erd 166. (Con aux. intrans. bipersonal, con dativo como<br />
referencia personal). Me (te, le, etc.) es indiferente, da igual. "Zinera joan ero mendira joan, berdin jat" Elexp<br />
Berg. Demoniuari nola nahi gure ariman, zer nahi bekatuz, edo bizioz sar dadin ber, <strong>bar</strong>din ziakozu, bere<br />
xedera hel dadin eta gal-arazi gitzan ber. AR 42s. Egizü plazer düzüna, / Papa, <strong>bar</strong>din zitadazüt. Xarlem 612.<br />
Errepublika pullitari berdin zako heiek miseria gorrian hil diten bai ala ez. Elsb Fram 161. Legea onhar ala ez<br />
onhar, <strong>bar</strong>din zauku. HU Zez 156. Erranez <strong>bar</strong>din zaiola nori nahi irakur. Ib. 164s. Orizu, gero berdin zaut egia<br />
zuri den bezala erranik. Ib. 184. --Senarra aurrian dagolako al da? --Atzian badago ere berdin zait. Alz Burr<br />
33. Baña beti bidez-bide zebillen ezkero, berdin zitzaion iparraldera igo edo egoaldera jetsi. TAg Uzt 212.<br />
Esango dezu, bear bada, "umekeriak" esaten ditudala. Berdin zait. Munita 30. Nahi duan lekuan, eni berdin<br />
ziaidak nigandik urruti dagoen ber. Mde HaurB 39. Naiz jarri arri zilindroa ta, / berdiñ zaio kubikoa, / Jostallu<br />
gisan erabiltzeko / indarra dauka naikoa. Basarri 84. Kirtena berdin zait neri luze edo labur izatea: eskua da nik<br />
billatzen dudana. Vill Jaink 36. Aberats ala deus-gabe ziren, berdin zitzaion. Ardoy SFran 312. Lehenik,<br />
Sainduek, zeruan sartuz geroz ere, ez dutela lur huntan bakerik... Jainkoari esker, nik uste berdin zaiotela. Ib.<br />
314. Santa Agedak kendu digu gaur / eskean asteko lotsa: / dirurik ezpada, berdin zaigu / gizendutako bildotsa.<br />
NEtx LBB 368. Horretaz gainera hitza sartua eta betidanikoa baldin bazen ere berdin zitzaion, teorian<br />
behintzat. MEIG VII 125.<br />
c) (B, BN-lab ap. Gte Erd 166). (Con aux. trans.). Es lo mismo, da igual. Enetako berdin du edozein bide<br />
(BN-baig). Balad 118. Eta hori, zakurkeriaz, <strong>bar</strong>din du den bezala erranik ere... urdekeriaz. HU Zez 134.<br />
Bainan <strong>bar</strong>din du, sekulan atxeman baneza nere Baionako atxo, kokotz-eskalapoina! <strong>Bar</strong>b Sup 28. --Kofoinik ez<br />
dugu, Jauna. --<strong>Bar</strong>din dik: golkoan emak. <strong>Bar</strong>b Leg 64. Zer duzu?... Sobera ezagutzen ene ixtorioa? Berdin du.<br />
Larz Iru 58. --Hobe, hobe... Geroxago entzunen hut... Orai badiat bertzerik egiteko. --Berdin du... Larz Senper<br />
72. Berdin du, gainera, horrela izan nahiz ez izan. MEIG VI 119.<br />
d) (Con aux. trans. tripersonal, con dativo como referencia personal). Me (te, le, etc.) da igual, es indiferente.<br />
"Nai batera eta nai bestera, neri <strong>bar</strong>diñ desta" Etxba Eib.<br />
"Berdin jat edo dost, biak entzuten dira" Elexp Berg. Ixtarrak iya ageri dituztela, dalazko falda godet ori, naiz<br />
izan toalet de ga<strong>bar</strong>din, berdin dit. Alz Bern 60. Tira, <strong>bar</strong>din daust. Argontzi-<strong>bar</strong>ik juango naz. Altuna 67.<br />
Beretzako eztau illunik ez ezkuturik, egunez naiz gabez <strong>bar</strong>din dautso. Kk Ab II 135. Eta atsekabiaren andiz bere<br />
buruba errekara botata be <strong>bar</strong>din eutsan ija-ija. Otx 40. Zu edo umeok, <strong>bar</strong>din deust. Baiña laster zarie neure<br />
urdaillean. Bilbao IpuiB 129. Norbait izanen da kastigatua! Andrea ala herria. Niri berdin dit. Arti Tobera 289.<br />
Lepomendi edo Letamendi <strong>bar</strong>din deust. Erkiag BatB 15.<br />
e) (Con aux. trans. tripersonal, sin que el dativo indique ninguna referencia personal). Es lo mismo, da igual.<br />
"Bat nai bestea egin <strong>bar</strong>din dautso (V-arr) [...] berdin dio (G-azp)" Gte Erd 155. --Zu len ibillia al zera<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
899
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ganbeluaren gañean? --Bai, baño berdin dio, orain dala lau urte ta denbora gutxian. Anab Aprika 36. Eta ori<br />
zer da, onaren ideia ezpada? Onaren ideia beltzez jantzia, baiña berdin dio. Vill Jaink 138. Asarrekor zala?<br />
Berdin dio. Or in Gazt MusIx 36.<br />
- BERDIN JOAN. (En 3.ª pers. sing.). Ser lo mismo. Berdin doha Igandeaz. Arb Igand 124.<br />
- EZPAIN-BERDIN. v. berdin.<br />
Etim. Probablemente de ber- 'el mismo' + suf. -din; cf. neurdin 'ya que' de neur- 'yo mismo'.<br />
berdinagotu. "Allanar más" Añ.<br />
berdinalde. "Equilátero" Lar.<br />
berdinarazi, <strong>bar</strong>dintarazi. Hacer igualar, hacer aplanar. Hanitz aintzinadanik, <strong>bar</strong>dintarazi nuen eta belhar<br />
aziz eragin Eliza inguruko lurra, ikhusgarriago izaiteko. Prop 1897, 176.<br />
berdinaurre. "Isógono, en la Geometría" Lar.<br />
berdinausi, <strong>bar</strong>dinausi. Diferente. v. desberdin. Itzi deiegun onei, eta guazen guztiz <strong>bar</strong>dinausiak dirian<br />
beste kristaun batzubekana. msOñ 194v.<br />
berdinbe. v. berdingabe.<br />
berdinbero (V-gip), <strong>bar</strong>dinbero (V). Ref.: A (berdinbero, <strong>bar</strong>dinbero); Iz ArOñ (<strong>bar</strong>dínberora). "Cama<br />
(palabra vulgar)" A. "Bederatzietan <strong>bar</strong>dinberora joan oi gara (V)" Ib. s.v. bederatzi. "<strong>Bar</strong>dínberora, a la cama<br />
(calor igual por todos los lados)" Iz ArOñ.<br />
berdinbiraurka. "Isósceles" Lar.<br />
berdinboil. "Isoperímetro, berdinboilla" Lar.<br />
berdinde (Lar, Hb ap. Lh). 1. "Igualdad" y "equanimidad" Lar.<br />
2. (Lar, Hb ap. Lh). "Equación" Lar.<br />
berdindu (G, L, BN; SP, Urt I 130, Lar, Añ, VocZeg 288, VocBN, Hb ap. Lh, H, VocB, A DBols), <strong>bar</strong>dindu (V;<br />
Lcc, Ht VocGr 351, Lar, Añ, Lecl, Arch VocGr, Dv, H, A DBols, Zam Voc), <strong>bar</strong>dintu (S; Gèze). Ref.: A; Lrq<br />
/<strong>bar</strong>dint/, /<strong>bar</strong>dince/. 1. Igualar(se). "Igualar, <strong>bar</strong>dindu [<strong>bar</strong>- corregido]" Lcc. "Égaler" SP. "Adaequare,<br />
berdindu, igoaldu" Urt I 130. "Aequiparare, [...] berdindu, igoaldu" Ib. 329. "Emparejar, igualar" Lar. "Igualar<br />
en edad y otras calidades" Ib. "Égaler, unir" Lecl. "Égaler, niveler, rendre égal" Arch VocGr. "Égaliser, égalisé"<br />
VocBN. "Por fin nos hemos igualado, berdindu gaituk berdin" VocZeg 288. "Égaliser" Gèze. "Égaler, mettre de<br />
pair, se mettre de pair" Dv. "Igualar" A. "<strong>Bar</strong>dint, rendre uni, égaliser, réparer" Lrq. Tr. Mejor documentado al<br />
Sur. En DFrec hay 26 ejs. de berdindu, 8 de ellos septentrionales, y 2, vizcaínos, de <strong>bar</strong>dindu.<br />
Testimoniaje hauk iunktatzen eta <strong>bar</strong>dinzen dirade guziak hanbat ungi eta xuxenki, non hain konformitate<br />
handitik ageri baita klaroki, ezen erran den guzia segur dela eta egiazko. Lç Adv ** 4v. Abantaillarik deusetan /<br />
etzinduen galdetzen; / den txipienarekien / baina aitzitik berdintzen. EZ Noel 152. Mundu guztian eztelarik,<br />
Eskualduna baino jendaki edo leinu nobleagorik [...], gerlan eta gerlako gauzetan halaber gerlosagorik, eta<br />
nihor berdintzen zaioenik. ES 399. Garturik irten zan ain biziro, / Non arraio bati da berdindu. "En llama se<br />
vibró con tal presteza, / Que a la del más violento rayo iguala". Lar Gram 391. Ala ere egun batez berdinzen dira<br />
guziak ta gelditzen, batak bezain guti besteak duela. Mb IArg I 204. Jangoikoaren borondatearekin ez osoro ta<br />
bakez berdintzea biotza. Mg CC 221. Andi-etxe, ta andikigurakuenetan, otseinak jaten dabee bakarturik, ta ez<br />
ugazabak dabeen guztiti. Emen guztijok <strong>bar</strong>dintuten gara. Mg PAb 111. Andijak ta txikarrak, pobre ta<br />
aberatsak, guztijak <strong>bar</strong>dinduko ditu eriotziak. JJMg BasEsc 265. Emen berdintzen dira / aberats pobreak, /<br />
berdiñak badirade / gure birtuteak. Echag 104. Mündü huntaik bestila baiko, han denak gira <strong>bar</strong>dintzen. Etch<br />
234. Errazki esan diteke bada, ezen, urrezko meatzeakin berdintzen direala Gipuzkoako arrobiak. 'Se hallan a la<br />
par'. Izt C 52. Hirur urthetan, behiak khanbiatü ditü bere hortz güziak, ordian <strong>bar</strong>dintüak ditü, xürixka eta<br />
lüzeak. Arch Gram 144. Azkeneko oiek ordu batean egin dute, eta berarekin berdindu gaituzu gu, eraman<br />
degunok egunaren eta beroaren nekea. Ur Mt 20, 12 (Ip gure <strong>bar</strong>din egin dütüzü, HeH gurekin <strong>bar</strong>din egiten<br />
ditutzu). Euskerearen susterrak ziatz / Pauloren gisan aztertzen / Gure jakitun danetatik bat / Onegaz ez da<br />
<strong>bar</strong>dintzen. AB AmaE 123. Bi alderdiak kuantean berdintzearekin, biak jausten dira trenterat. Zby RIEV 1908,<br />
88. Eriotzeak bere / eztau <strong>bar</strong>dinduten: / pobrea aberatsa lez / ezta lurpetuten. Azc PB 334. Egiaren den bezala<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
900
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
erraiteko, ez dira bizkitartean arrunt adimenduz berdintzen. JE Bur 103. Gizon oek berak diotenez,<br />
euskaldunakin berdindu zitekeanik etzan balea arrapatzeko. Etxeg Itzald II 164. Zorion onekin berdindu liteken<br />
beste zorionik ez dago. ArgiDL 126. Aundi-txikiyak berdintzen dira / bentaja eman ezkero. Tx B I 220. Orain gu<br />
ezereztu, orain guk geren buruok ondatu, gizadia berdintzen asi dedin? Ldi IL 136. Gizarteko mallak eratsi ta<br />
<strong>bar</strong>dindu arte, langilleak ugazabai etenbako gudua egin bear dautse. Eguzk GizAuz 42. Ondasunetan <strong>bar</strong>ik,<br />
arloterian guztiok <strong>bar</strong>dintzea. Ib. 39. Bazterrak berdintzen, iluntzen ari dire. Iratz 58. Zure supizguaren<br />
<strong>bar</strong>anoan auzpeztean, Yainkoekin etzaitugu berdindu nai. Zait Sof 58. Bego Zuregandik urrun orrela egitea,<br />
zintzoa gaiztoarekin suntsituz, ta bata bestearekin berdinduz! Ol Gen 18, 25. Semea beure izatez Iainko dala<br />
Aita bezala, ta etzula ezer ebatsi Iainkoari berdinduz. "Arbitratus esse aequalis Deo". Or Aitork 167. Txo<br />
galtzetin utsik jarri zanean orpoan izugarrizko puska palta zuana pintura beltzez berdindua zeukan. Anab Poli<br />
54. Igon latiñera bihar danian, española ta frantsesa han <strong>bar</strong>dintzen dira ta. Osk Kurl 120. Gaztel-itzurrena<br />
frantsesarekin berdintzen ari da. Or in Gazt MusIx 26. Zaldungo ibiltariagatik esan bait-diteke, maitasunagatik<br />
esan oi dana ber-bera: gauza guziak berdintzen dituala. Berron Kijote 123. Nere interesa litzateke bata eta<br />
bestea, nola esan, hurbildu, berdindu zitezela. MEIG IX 84.<br />
(V-gip; Urt, Lar, Añ (G, AN), H), <strong>bar</strong>dindu (V; Lar, Añ (V), Arch VocGr, Dv, H), <strong>bar</strong>dintu (Gèze). Ref.: A<br />
(<strong>bar</strong>dindu); Iz ArOñ (<strong>bar</strong>dindu); Etxba Eib (<strong>bar</strong>dindu); Elexp Berg. Igualar(se), alisar(se), aplanar(se).<br />
"Adaequare sumam muri altitudinem, harri morroill bizkárra berdintzea" Urt I 130. "Allanar" Lar y Añ. "Igualar<br />
un terreno" Lar. "Niveler" Arch VocGr. "Aplanir" Gèze. "Aplanir, mettre de niveau" Dv. "Alisar, nivelar" A.<br />
"Arreglar, igualar, romper (la tierra)" Iz ArOñ. "Allanar. <strong>Bar</strong>dindu dabe plazia, domekako erromerixarako"<br />
Etxba Eib. "Azulejuak jarri aurretik paretia berdinddu bia da" Elexp Berg. Cf. Dgs-Lar 5: "Alistar, <strong>bar</strong>dindu",<br />
tal vez por 'alisar'. Aldapa eta mendi gorak dirade planaturen / Eta puioak elkharren kidera berdinduren. EZ<br />
Man I 89. Desegin, plaundu eta lurrarekin berdindu behar zuela [Kartagoko hiria]. Ax 30 (V 18). Erre bear<br />
dituela an bertan bilzen dituen larrak eta beste zakarrak, eta irauli ta berdindu bear duela lur guzia. Mb IArg I<br />
357. Gure prestanz hau da Jesusi guk guganako bideak zuzenzea, berdinzea ta iautzea edo garbitzea. Ib. 91.<br />
Erretablorako bea duen puska bata, bere erreglak eman, ta berdindutzea , landutzea ta leundu<br />
edo bruñitzea agintzen du. Cb EBO 45. Zelaiak atxurtu, ondartzak itxitu, aldapak berdindu, sasiak erre, errollak<br />
garbitu, luberriak atera ta ongarritu, eta beste onelako lanbide ikusgarri eder asko egiñaz. Izt C 180. Ekin<br />
zitzaion etsaia bretxarako bidea garbitu, berdindu eta orraztutzeari. Ib. 353. Denak ekin zioten lanari: batzuek<br />
zuaitzak botatziari, bestiak eliza egin biar zan leku maldatsua berdintziari. Bv AsL 117. Ile hori <strong>bar</strong>dindurik<br />
emazu pulliki pulliki. <strong>Bar</strong>b Sup 81. Lehengo gudu-harr-esi gaitzak suntsiturik, eta heien azpiko pezoin beherak<br />
lurrez estalirik, dena berdindu eta zelai zabal bat eginik. Zub 91. Lurra antola, berdindu, erein eta atera; /<br />
zerbait era bear ta, gaiñezko du jorra. Or Eus 103. Mandarri aundi batekin berdinduko duzu soroa len-bait-len.<br />
Ibiñ Virgil 73. Gaiñeko ondarrak oiñekin berdinduz. Ib. 87.<br />
Empatar. "'Osasuna'-k berdindu egin nahi du (G-azp, BN-arb)" Gte Erd 53. "Iruna berdindu dira (AN-gip)"<br />
Ib. 157.<br />
"Terciar la carga" Aq 1466. "(G, L, AN, BN, R), terciar la carga" A. Ni nago morroi serbitzen, / besteren<br />
kargak berdintzen. Xe 278. Eta, edozein desoreka kaltegarri bihur daitekeenez gero, badirudi komeni<br />
litzaigukeela, oraingoez bederen, pisuak berdintzen saiatzea. MEIG V 101.<br />
(Con aux. trans. bipersonal). Igualar, alcanzar. Jakiturijan, Erakuslak <strong>bar</strong>dindu edo irago zitubana. fB Ic II<br />
285. Askok [...] bide ta osterunzeko okasinoietan, <strong>bar</strong>dinduten ditubee lagunik nasaijeenak. JJMg BasEsc 272s.<br />
Geienaz ere izango da indar bearreko lanean oek <strong>bar</strong>dinduko dituana, eta ez geiagokoa. Izt C 76. Ez da iñoz<br />
izan amodijuan bera <strong>bar</strong>dindu leikianik, eta orregaitik ez da iñoz izan bera <strong>bar</strong>dindu dabenik bere adiskidiak<br />
gaitik penaak, lotsarijak ta ezikusijak igarotian. Ur MarIl 106. <strong>Bar</strong>atze berdintzea gosta da ederrik, / Nihongo<br />
etxek harri hala pikaturik, / Eskalerik Parisen ez da ederrago. Hb Esk 102. Eta gaur ere, ondo bagera, balitzake<br />
atzoko markak berdintzea. Urruz Urz 56. Onginai eta amodioan Bera berdindu duenik izan ezta, eta sekulan<br />
iñork berdindu eztu, bere adiskideakgatik dolore, tormentu eta desprezioen eramatean. Arr May 125. Ederra?<br />
Gizon gitxik <strong>bar</strong>dinduko daben gisakoa. Ag AL 58. Paulak dionez bere senarra bezelako gizon ederrik ezta iñor.<br />
Bere Jose! Zeñek berdindu? Ag G 374. [Hazpandarrek] laster berdintzen dituzte bertzeak. JE Bur 28. Nihork guti<br />
edo batek ere, <strong>bar</strong>dint ez lezaken jakintsun-euskara batez. Lander RIEV 1912, 553. Zuek Elizan itz egiteko, ori<br />
bai! inor ez zuek berdintzekorik. A Ardi 141. Ori berdindu duenikan ezta / emen oraindik ikusi. EusJok 49.<br />
<strong>Bar</strong>dindu dituk ikastetxian / Egon dirian onenak. Enb 197. Berdindu ditu, igaro ditu / ontzi baten aurrea artuz.<br />
Or Eus 396. Lur onean au berdinduko duan zuaitzik ez da, eukaliptusa kendu ezkero. Munita 59. Zertanbait<br />
doatsu izanik bestek berdinduko ote gaitun bildurra. "Sibi aequari timet". Or Aitork 67. Ama maitatzen ezin<br />
berdindu / ditezkela euskaldunak. Basarri 6. Bizia bete, mukurutu, edatu ta zabalduagatik, ez oi da bein ere eldu<br />
giza-yoranen mailla berdintzeraiño. Vill Jaink 121.<br />
2. (G-azp, AN-gip; Añ (G, AN)), <strong>bar</strong>dindu (S; Añ, H). Ref.: Gte Erd 201. Comparar, someter a comparación;<br />
comparar, señalar la semejanza. "Parear" y "comparar" Añ. "Zer da harekilan <strong>bar</strong>dintzen bada, qu'est-il si on le<br />
compare à lui? (Mst)" H. "Ez dago berdintzerikan Juan Pedrorekin (G-azp, AN-gip)" Gte Erd 201. v. alderatu.<br />
Tr. Documentado desde mediados del s. XVIII. La construcción más frecuente es X Y-rekin berdindu; tbn. se<br />
encuentra X Y-ri berdindu en Uriarte y Mirande, y X eta Y berdindu en <strong>Bar</strong>andiaran y Zaitegi.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
901
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Elas zer da gure bizitzia, henarekilan <strong>bar</strong>dintzen bada! Mst I 18, 1 (SP konparatzen bada, Ch hekienaren<br />
aldean, Echve konparatu ezkero, Ip haienaren aldian, Leon heienaren aldean, Ol aienaren aldean). Bazaut ez<br />
nasala <strong>bar</strong>dindutekua gizon andi aekaz. Mg PAb 208. Ikusirik Aita eternoaren Semea [...] <strong>bar</strong>dindurik <strong>Bar</strong>rabas<br />
iltzalle gaistoaz. Añ NekeA 256. Ezin burua nerekin berdindu dezakezu. VMg 34. Aita Paulo Seineri, Italijako<br />
Misinoe jakitunak ta zelotsubak, leenagoko Erakusleen esan era guztiak <strong>bar</strong>dinduta ta alkartuta, erakusten dau.<br />
fB Olg 90. Ez dago loriaren edertasunik, [...] ez lirijueen zuritasunik, arimako garbitasunagaz <strong>bar</strong>dindu leijanik.<br />
JJMg BasEsc 221. Baña alanbere deungaro esana dago; bada ezta inundik bere <strong>bar</strong>dindu biar Jaungoikuaren<br />
egijagaz, edo berak dinuanen ziurtasunagaz gizonak dinuana. Astar II 36. Zegaz konparadu edo <strong>bar</strong>dinduten da<br />
kontriziñoa ta zegaz atriziñoa? CatBus 49. <strong>Bar</strong>din ditezke haur batzuekin, zeinak karrika erdian elkharrekin<br />
mintzo baitaude. HeH Lc 7, 32 (He haur batzu didurite). Ah España España! Nogaz <strong>bar</strong>dinduko zaitut? Ur<br />
MarIl 21. Nere itz oiek bada aditzen dituen guztia, eta egiten dituena, berdindua izango da gizon jakintsu bati,<br />
egin zuenari bere etxea arkaitzaren gañean. "Assimilabitur". Ur Mt 7, 24 (Lç hura dut konparaturen, TB<br />
<strong>bar</strong>dinkatuko dut, Dv haina [...] khide eginen dute, Ip üdüri dü, Ol antzekoa izango da, IBk antzekoa da). Nere<br />
esanak aditu ta gordetzen dituena berdinduko da bere etxea arkaitz-gañean egin zuen gizon zintzo-argi batekin.<br />
Lard 385. Ez al nozue gogortzat arren iñok eukiko, / Ez nagizue, atxarrizkotzat iñok bota, / Ez nagiala zentzun<br />
bagakaz iñok <strong>bar</strong>dindu. AB AmaE 133. Nogaz <strong>bar</strong>dindu ete zaikedaz zugatz bakarra? / Nogaz zeurorren<br />
antzekorik bat ezpadakust? Ib. 65. Emetik ezagututen da argiro, munduan dagozan zidar, urre, diamante eta<br />
gauzarik balio andikoenak, dirala sarra eta zimaurra bera baño bere oraindik gitxiago, zeruan dagoan gauzarik<br />
txikienagaz <strong>bar</strong>dinduten badira. Itz Berb I 117. Zelango gozotasuna aurkituten dan eroapenean, aserreagaz eta<br />
estutasunagaz <strong>bar</strong>dinduten bada. Itz Azald 198. Eta berak diñonez, eundaka izkuntzak aztertu ebazan, euren<br />
akats eta edertasunak euskeragaz <strong>bar</strong>dintzeko. GMant LEItz 71. Bekokirik ez dugu, ba, beren buruen gorantzika<br />
dabiltzan batzuekin gure burua lerrokatu ta berdintzeko. Ol 2 Cor 10, 12 (Lç <strong>bar</strong>din ezarri). Eguzkiak izen asko<br />
ditu <strong>Euskal</strong>errian. Oietako batzuek "Jainkoaren begia" edo egun-argiaren begia (euzkibegi) esan nai dute, argia<br />
eta jainkotasuna berdinduaz. JMB ELG 79. Zerekin berdinduko dugu zeruko yaurgoa? Zein berdintzaren azpian<br />
agertuko dugu? Ir YKBiz 179. Nahiz gorputza gauza iragankor eta bigarren mailako den, Arimari berdinduz<br />
nahi bada, sineslari batzuek dagiten bezala. Mde Pr 352. Sokrate ta sofistak irakasteko bideaz berdindu zituen<br />
erriak, errez aurki zezaiekean elkarren antza. Zait Plat 114. Iatorrizkoekin berdindu ere egin ditezkela dirudit,<br />
erabat gaintzea neke bada ere. "Se les podrá comparar con los originales". Or in Gazt MusIx 14. Beste<br />
hizkuntzetako asma-lanekin berdinduz gero [...] ez da Joanak-joan, nere iritziz, haien parera heltzen. MEIG II<br />
56. Gelsomina gogoangarria, aingeru itxurako pailazo edo pailazo itxurako aingeru hura, Chaplinekin berdindu<br />
dutenak ez dira hagitz oker ibili. MEIG I 183. Paregabea zen, nolazpait esan, Piarres Adame Lafonentzat, euskal<br />
literaturan berdintzekorik ez zuena. MEIG IV 134.<br />
3. <strong>bar</strong>dindu (V-gip), <strong>bar</strong>dintu (S; Gèze). Ref.: Lrq (<strong>bar</strong>dint); Etxba Eib (<strong>bar</strong>dindu). Reparar, cubrir, satisfacer.<br />
"Régler" Gèze. "Hütsak <strong>bar</strong>dintü, réparer les fautes" Lrq. "Hablando de cuentas, ajustar, saldar" Etxba Eib.<br />
"Luze doia eta kontuak <strong>bar</strong>dindu biar dittugu" Etxba Eib. "Berreguneko bikin <strong>bar</strong>dindu netsan laureguneko<br />
zorra" Ib. s.v. berregunekua.<br />
Neke puska da errietan orretarako bide seguruak, edo errentak arkitzea. Alere Miserikordiak guzia<br />
berdintzen du. Erri askotan orañ egiten dan limosnaz, zierto da, pobre asko bizi dirala. Cb EBO 56. O ene<br />
arragretek <strong>bar</strong>dint ahal balitze ene faltak! UskLiB 101. <strong>Bar</strong>dinduten munduan / zorra diruagaz. Azc PB 338.<br />
Adam gure lehen aita / Satanek enganatü: / Egin zian bekhatia / berak ezin <strong>bar</strong>dintü. UNLilia 14. Nik Ermokeni<br />
jaurti neutsan ostikadeaz, eneban egin besterik, ezpada, <strong>bar</strong>dindu Josetxori berak jaurti eutsana, ta kittu; alkarri<br />
zorrik ez arturenik ezteutsagu orain. Echta Jos 77. Atsegin handiz aditzen da Jaun Diriart, har-emanaren buru<br />
duguna, erasaten, gastuak berdindurik, eskuetan gelditzen zaizkola 800 libera. Lander RIEV 1914-1917, 154.<br />
Seminarioko gora beherak heben berian behar die xüritü eta <strong>bar</strong>dintü. Const 22. Eta itsu gaiztoaren zuloa<br />
<strong>bar</strong>dinduten alegiña egiten neban. Or Tormes 17. Uts ori berdintzeko, "<strong>Euskal</strong>tzaleak"-bazkuna eraberritzea,<br />
osatzea, azitzea asmatu degu. Ldi IL 143. Biak zorretan daude Yainkoarekin ta ezin dezakete beren zorra<br />
berdindu. Ir YKBiz 158. Baiña Iainko-Semeak maketsak berdindu zizkidan. Or QA 175. Ene Iaun eta Iainko,<br />
guzien egille, ta gure maketsak berdindu detzakena. "Multum potens formare nostra deformia". Or Aitork 222.<br />
Jainkoak bearra berdintzen duala baleki bezela ibiltzen zan. Anab Poli 8.<br />
4. <strong>bar</strong>dindu (Añ, A). "Avenirse [...], en los ajustes, (V) <strong>bar</strong>dindu" Añ. "Conformarse" Ib. "Avenirse los<br />
contratantes" A. Atzo <strong>bar</strong>dindu nax, nox dot urtea? "Ayer me igualé cuándo tengo el año". RS 300 (J. A.<br />
Lakarra lo compara con el refrán castellano "el treinta de enero paga sus deudas el trapacero").<br />
5. Saciar. Asi naiz etxe-garbiketan poz pozik, andik aurrera bide artatik <strong>bar</strong>dinduko nebala neure gosea-ta.<br />
Or Tormes 45. Artara doa egaztia, gosea berdintzera. Or Mi 3. Amaikatxo ikasle arganatu ziran iakin-gosea<br />
berdintzeko. Zait Plat 84. Uda-galdatan lats iauzkarian egarria berdintzea bezin atsegin-garri zaizkit. Ibiñ<br />
Virgil 46. Guk gosea berdintzeko daukagu; ez dugu oraingoz asearen beldurrik. MIH 88. Jakintsu kopetilun<br />
batek baino gehiagok joko du ezinbestean iturri umil horretara bere jakin-egarria berdintzeko. MEIG III 71.<br />
(V-gip), <strong>bar</strong>dindu (V-gip). Ref.: Iz ArOñ (<strong>bar</strong>dindu); Elexp Berg; Gte Erd 59. (Aux. intrans.). Saciarse.<br />
"Ponerse bien de comer o beber" Iz ArOñ. "Saciarse de comida, llenarse. Zer, berddinduko ziñaten onezkero,<br />
ezta?" Elexp Berg. "Batere berdindu al zarete, ba? (G-azp)" Gte Erd 59. Loaz ederki berdindurik yeki natxin.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
902
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Or QA 62.<br />
(V-gip, G-goi), <strong>bar</strong>dindu (V-gip). Ref.: Iz ArOñ (<strong>bar</strong>dindu, berdinduta); Gte Erd 223. (Aux. intrans.). Pasarse<br />
con la bebida. "Berdinduta dao, está bebido un poco" Iz ArOñ. "Ederki berdinduta zegok (G-goi)" Gte Erd 223.<br />
Aizu, Txirrita, goatze'al zera / atzo nola ibilli ziñan? / ontzi aundiya ekarri arren / ederki berdindu ziñan; /<br />
etxe aldera abiatuta / gertaturikan eziñan, / tranbe-birian estrapozo einda / lurrera erori ziñan. Tx B II 217.<br />
6. "Koplak berdintzea, faire, composer des vers, couplets" H.<br />
- HAGINAK BERDINDU. v. 1 hagin.<br />
- BERDINDUXE. (Aprox. de berdindu). Llenarse bastante, casi saciarse. Berdinduxe giñalarik, eta naikoa<br />
yardunik, etxerako asmoa, damuz baderik, artu genizun ta antxe azkendu zan gure eguna. Ldi IL 50.<br />
- EZIN BERDINDUZKO. a) "Ezin-<strong>bar</strong>dinduzko, qu'on ne peut égaler, égaliser, aplanir" Dv.<br />
b) Irreparable. Ezin berdinduzko kalteak baditugu. Prop 1898, 181.<br />
berdindura (SP, sin trad.). Etxegille Nausi iakintsunak [...] molde ikus diteken bat atheratzen du, non lerro<br />
batzuez seinalatzen baititu eta berezten behar diren partimenduak, figuren berdindurak, argi egiteko lehiotzeak,<br />
eta zer ere antzeak adi araz baitezake lerrodura hutsez. "La symétrie des figures". SP POB 36s.<br />
berdinegitu. "Allanar [...] demasiado" Lar.<br />
berdinetsi. Comparar. v. berdindu (2). Zerekin berdin-etsiko dut Yainkoaren yaurgoa? Ir YKBiz 290.<br />
Norekin berdin-etsiko ditut gizaldi onetako gizonak eta nor iduri dute? Ib. 153.<br />
berdinez (Lar, Bera), <strong>bar</strong>dinez. 1. Diferencia, desigualdad. "Desigualdad" Lar. v. berdineztasun,<br />
desberdintasun. Bata <strong>bar</strong>kazio-eske, eta bestea gaizki esaka dagokio. Zer berdin-eza batagandik<br />
besteaganakoa! Lard 461. Juliok laster ezagutu zuen, San Pablogandik beste presoetarako berdin-eza, eta iñori<br />
ez bezalako begirunea agertzen zion. Ib. 528. --Gizon guziak era berean birpiztuko ote dira? --Ez, berdiñeza<br />
txoil aundia izango da autatuen eta galduen gorputzen artean. Inza Azalp 111. Orrela dala ta, baserrietako<br />
gauzak ere, beren berdiñ-eza daukatelarik, beren artekoatan txit ongi ta txit gaizki arkitzen diranak badira.<br />
Elizdo EEs 1929, 49. Ludijan, illobi-arteraño, <strong>bar</strong>dineza dago gauza ta toki gustijetan. Euzk I 199 (ap. DRA).<br />
Ori bera dala bide, nunbait, kopla ezagunak esku-idatzietan na<strong>bar</strong>i duten berdiñeza, baita izenpe-urritasuna ere.<br />
Gazt MusIx 168. [Lan] horietan degun berdineza, bere egitekoaren une bakoitzaren batasunean, egin-ahala,<br />
bere urrerrapenean argitzen da. MEIG IX 141 (en colab. con NEtx).<br />
2. (Lar, Añ), <strong>bar</strong>dinez (Añ). Diferente, desigual. "Desigual" Lar y Añ. v. desberdin, ezberdin. Itz-lerruak<br />
neurtu ditezke nai dan neurriz, guziyak, nai bada, neurri berdiñekuak jarriyaz [...]. Bañan asko oitzen da ere<br />
berdiñezak egitia. LzM EEs 1913, 198. Azken berdiña izanez atzizki berdiñezeko itzak arkitu biar lirake. Ib. 200.<br />
Bakoitzak bi gogo berdiñezak edukitzea, nekeza baño ere, eziñekoa deritzat. Ayerb EEs 1914, 229. Oartu<br />
urrenik, agerbidetako tresna ori artu nai duzuteneen, mintzoaren goibea sumatzeko belarrii izugarri oarkorra<br />
izanarren, indarka berdiñeza den ez ezagutzeko izugarri zozoa dela. Or LEItz 45. Exko muñoak, Sambucako<br />
galdor berdiñezak, Esterngo zokoak estaltzen dituzuten piñuak. Or Mi 137. Lur bategaz beragaz ainbat ontzi<br />
<strong>bar</strong>diñezak egitten dira. Otx 55. Demagun bi albo berdin eta bat berdineza dituen iruki bat. Zait Plat 56. Guziak<br />
piloan hartuta, zabalera eta bidearen aurrerakada guzia hartzen duen olatu haundia bezela dira, geldiunerik ez<br />
duen olatu-katea; beti ere banak, berdin-ezak, antzekoak izan arren. MEIG IX 136 (en colab. con NEtx).<br />
berdinezkiro. "Desigualmente" Lar.<br />
berdineztasun (Añ (G)), <strong>bar</strong>dineztasun (Añ (V)). Diferencia, desigualdad. v. berdinez. Baña, len be esan<br />
dot eta, batzuetatik bestietara beti dago <strong>bar</strong>dineztasun andia. Ag Kr 49. Berdiñeztasun andi ta agiria zegoan<br />
artzai orren ta bere semien bitartean. Ag G 18. Neurtzeko berdiñeztasun ori geiagotzen juango zala. LzM EEs<br />
1912, 107. Eta antzeen berdiñeztasunean oargarri da jakintza bakoitzean ere, atal zeinduetarako batzuk bestiak<br />
baño egokiagoak dirala. Zink Crit 13. Ao-izkeriaren eta idatz-izkeriaren <strong>bar</strong>diñeztasunak, era bittakoak dira,<br />
ikusi dogunez. Alt Eusk 1920-1921 (I), 42.<br />
berdinga (V, G-to; -e B). Ref.: A; Iz ArOñ; Izeta BHizt2 (berdinge). Rama, leño, etc., de tamaño mediano.<br />
"Leña gruesa" A. "Berdinga, ez lodi ta ez me, erdi-purdiko abakia" J. Etxeberria EEs 1931, 42. "Una madera<br />
partida alargada. Berdingia, la madera ni muy grande ni muy pequeña, intermedia, en la carbonera; idem, del<br />
grosor de la muñeca para carbón" Iz ArOñ. "Berdinge, palo delgado apropiado para azotar. Berdingekin ubeldu<br />
artio yo du" Izeta BHizt2. "Berdingek min maten du" Ib. Cf. 1 berdingo.<br />
- BERDINGA-IKATZ. "Berdinga-ikatz (V-ger-gip), carbón de tamaño mediano" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
903
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berdingabe, <strong>bar</strong>dinbage, berdinge, berdinbe. 1. Incomparable, sin igual. v. paregabe. Tr. Además de en<br />
Goyhetche, se documenta en textos meridionales desde finales del s. XIX. Cf. s.v. berdin ejs. de berdinik gabe.<br />
Bertzen belharra yatea, / Zer oben berdiñ gabea! Gy 160. Leialtasunez <strong>bar</strong>din bageak / Biotz eta arimetan.<br />
AB AmaE 50. Beste aldetik Kantauriako itxas <strong>bar</strong>dinbagea agiri da bere betiko edertasunez apaindurik. Ag Kr<br />
138. Au zala gizona, au. Ondraua, emonkorra, biotz andikoa, <strong>bar</strong>dinbagea. Ib. 151. An agertzen diote<br />
Jaungoikoak bere aukeratuai bere aurpegia, antxe erakusten die bere edertasun berdin gabea. Inza Azalp 131.<br />
Agintzea dit zaldun onek Toboso-urixkara joan ta Andre Dulcinea berdingabeari niketz aurkeztuko zaiola. Ldi<br />
RIEV 1929, 211. Euzko-<strong>bar</strong>atza <strong>bar</strong>din bagia, / Lore bikañez oi zana jantzi. Enb 46. Zure txauneskin <strong>bar</strong>din<br />
bagiak / Dira egizko euzko-txorijak. Ib. 143. Bere burua sasitartean eta arkaitz dorre tartean ikuski senti duen<br />
atsegiñ berdingabea. Or Mi 54. Ua olerkarientzat bezain, bedi au idatzi lauezkoentzat ikustegi berdingabe.<br />
Markiegi in Ldi IL 9. Gure euskera berdingabea goratzeko ta edertzeko. Ldi IL 135. Bere emaztearen ontasun<br />
eta edertasun berdingabeaz lilluraturik gelditu zan. Etxde AlosT 59. Nork geldi-erazi ta tinkarazi lipar batez,<br />
beti diraun argia egonean atxitzeko, ta beiñere ezin dirauken aldiarekin alderatzeko, ta berdiñ gabe dala<br />
ikusteko? "Videat esse incomparabilem". Or Aitork 314. Aoa bete eta biotza ase egiten du Ama izen zoragarri<br />
onek, jai egun berdinbe onekin alkartuta. EgutAr (ap. DRA). Alkarganako izan dalarik / maitasun berdin gabea.<br />
Basarri 118. Getari bide zoragarritik / begira ernai nengoan, / Zarautzko kosta berdingabean / anima bat<br />
etzegoan. Ib. 164. Zer gura, ta axe lortzeko aukera <strong>bar</strong>dinbagea. Erkiag BatB 138. Entzumen zolia ere bai<br />
[adierazten digute] olerki-ahapaldietako azken-bukatze oskidetsuak eta itz-esakeren goxotasun berdingeak.<br />
Onaind in Gazt MusIx 145s. Berak zuretzat daukan saria aundia da mundu ontarako. Ta gerorako berdingabea.<br />
MAtx Gazt 106. Mala<strong>bar</strong>ista berdingabea, judua izanik ere, bizirik atera da. MEIG I 159. Aspaldi aldendu zen<br />
eta ia ahazturik daukagun <strong>Euskal</strong>erri zaharraren oroigarri berdingabea. MEIG II 72.<br />
2. berdinge (Bera), <strong>bar</strong>dinge, <strong>bar</strong>dinga. Diferente. "Desigual" Bera. v. berdinez (2). Taiu ta ixakeretan be<br />
ezin ziran ixan <strong>bar</strong>dingeaguak. Kk Ab I 30. Gure gorputzian, atal guztijak <strong>bar</strong>dingeak ixan arren. Ib. 21.<br />
Notiñen soin ala gorputzak ain berdingeak izatetik batzuek buru ala anka aldetik beste batzuen neurrian<br />
aztunagoak izatia atera leike. Anab EEs 1920, 70. Eskuko beatzak alkarrez berdiñak ez diran bezela, gizarteko<br />
gauzak ere, elkarrez berdingeak izaten dira. Elizdo EEs 1929, 49. Begien aurrean dituan lurraldeak, apurka<br />
apurka aldatuak dira, <strong>bar</strong>dingak, bestelakoak. Erkiag BatB 166.<br />
- BERDINGABEKO. Tr. Al Norte sólo se encuentra un ej. en Pouvreau, en la acepción 'diferente'; al Sur se<br />
documenta desde comienzos del s. XIX, sobre todo con el significado de 'incomparable'. a) Diferente. <br />
Enseiatu behar dugu bihotzeko ardurako eta ezin hautsizko berdintasun baten idukitzera hain berdingabeko<br />
gertanzen artean. SP Phil 470 (He 476 aldizkako eta mudanzazko).<br />
Desigual. Guztiok dakizu, kristinaubak, Eleisiak eragotzi ez arren, onako <strong>bar</strong>din bagako ezkontzak arrisku<br />
andikuak diriana. fB Ic III 335.<br />
b) (<strong>bar</strong>dingabeko Dv; <strong>bar</strong>dinbako Dv (V)). Incomparable, inigualable. "Qui est sans égal" Dv. Ez eutsan<br />
[mundu<strong>bar</strong>i zer pensau] gitxiago emon bere Jesusen izeneko egitade <strong>bar</strong>din bagakuakin. fB Ic II 292. Euki<br />
daigun <strong>bar</strong>din bagako ditxia, Zeru ederrian beti bizi izateko Aitiagaz, Semiagaz ta Espiritu santubagaz. Ib. 248.<br />
Eguzkiyaren biarrik gabe / argi egiten dezuna, / berdin gabeko amoriyua / senti arazten nazuna. Bil 66.<br />
Galantasuna <strong>bar</strong>din bakoa / daukazu iaunak emonik. Azc PB 113. Ninfa <strong>bar</strong>din bakoa, / asi zan esaten, / etorria<br />
mundura / zorionen baten! Ib. 294. Zeure Aberri maiteagaitik dana emoten / Sabiñ, zeu zara <strong>bar</strong>din bagako bat<br />
bakarra. AB Ibaiz nº 101, 2. <strong>Bar</strong>din gabeko / gure ele garbi / onek ezpadau / zer ikusirik bestegaz. Enb 141.<br />
Bata langille azkar trebia, / Bestia zintzo alaia: / Berdin gabeko eder bikañak, / Biok elkarren anaia. Ib. 99.<br />
Geure esker beroena agertzen deutsugula: zeure bizitza <strong>bar</strong>din-bakoagaitik, eta batez be, zeure eriotzaren<br />
orduan emon deuskuzun irakatsi eder orreigaitik. Bilbao IpuiB 209. Gure eskutan utzi dituzu / berdingabeko<br />
bazterrak. Basarri 158.<br />
berdingabetasun, berdingetasun, <strong>bar</strong>dingetasun. Desigualdad. v. berdinez, berdineztasun. Da<br />
kontrapizu bat gure arimentzat hekin idukitzeko bere berdintasun sainduan bizitze hunetako kondizioneak<br />
ekhartzen diotzan hainitz manerazko erabilmenduen berdingabetasunean. SP Phil 472. Ustezko uta [= 'la<br />
negación ideal'] a) itauneetan, b) baiurrietan, z) ezbaietan, d) <strong>bar</strong>dingetasuneko aldemenetan [= 'en<br />
comparaciones de desigualdad'], e) eta ukamen agirietan eukiten daue gizonak. A Gram 85. Ele bat izan euskera<br />
eta orrenbeste zati, alde, banakatze, berdingetasun, agertu bear azaletik. Ayerb EEs 1916, 261. Berdingetasun<br />
onen zergatiaz asko gogalduta gero, beratzaz izti txiki bat idatzi zuala. Zink Crit 14.<br />
berdingaitz, <strong>bar</strong>dinkaitz (Añ). v. berdinez. 1. "Desigualdad" Añ.<br />
2. Diferente. Bai, orok dirau berdin; ni bakarrik naiz berdingaitz, nik bakarrik aldatu dut. Etxde Itxas 102.<br />
berdingaizkiro, <strong>bar</strong>dinkaizkiro (Lar). "Desigualmente" Lar.<br />
berdingaiztu, berdinkaiztu (Lar). "Desaparear", "desempatar", "desparejar" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
904
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berdingarri (Urt I 329, Lar), <strong>bar</strong>dinkarri (Lar). 1. Comparable. "Aequiparabilis, berdingárria, igoalgárria"<br />
Urt I 329. "Comparable" y "equable" Lar.<br />
(Tras gen.). Nor zaio bat munduan / Bere berdingarri, / Lur berriak billatzen / Jenobatarrari? AB AmaE<br />
161.<br />
2. Igualador. Arotzak enborrari okerruneak zuzentzen dizkio [...]. Argiñak [...] neurri berdiñean ipintzen du<br />
[arria] [...]. Ta oek beren lankai berdingarriekin egiten dutena, gure nekazarien artean nabaitzen degun berdiñezarengo<br />
gauzeri berdingarri on bat ipintzeko erarik bururatuko ez al zaigu? Elizdo EEs 1929, 49.<br />
3. (Sust.). Igualador, cosa que iguala. Gure nekazarien artean nabaitzen degun berdiñ-ezarengo gauzeri<br />
berdingarri on bat ipintzeko erarik bururatuko ez al zaigu? Elizdo EEs 1929, 49. Berdiñ-ezaren aldarte oeri<br />
berdingarririk eratu eziñ al zaio? Ib. 49.<br />
berdinge. v. berdingabe.<br />
berdingilo. "Berdingillo (V-och), guadaña" A.<br />
1 berdingo, <strong>bar</strong>dingo (Vc ap. A; Zam Voc), <strong>bar</strong>dinko (L-ain, R-uzt ap. A). "Mediano, de mediana estatura, etc."<br />
A. Cf. berdinga. Igon eben urki-adarretara amalau urte inguruko mutil <strong>bar</strong>dingoak. A Ezale 1897, 52a. Bere<br />
erritxuan mutiko <strong>bar</strong>dingoa zanean eukan egote nasai baketsuaz gomutak gomuta egin ditu oeratzean. Erkiag<br />
BatB 147.<br />
2 berdingo, <strong>bar</strong>dingo. Igualdad. v. berdintasun. Ehortziaren <strong>bar</strong>dingoan. Egiat 168. Iduri eta <strong>bar</strong>dingo<br />
eta <strong>bar</strong>dintze guzietan lehena, beharrena, zuzenena ez litaken hori: boz emaileak oro <strong>bar</strong>din libro uztea nahi<br />
dutenari boza eman, eta nahi ez dutenari ez. Eskual 24-7-1908 (ap. DRA).<br />
berdingote, <strong>bar</strong>dingote (V-m ap. A). Mediano. v. 1 berdingo.<br />
berdingoteria, <strong>bar</strong>dingoteria (V ap. DRA). "Gente de mediana edad, muchachada" DRA.<br />
berdingotxo, <strong>bar</strong>dingotxu (V-m). Dim. de 1 berdingo. "Neure esteriako neskato <strong>bar</strong>dingotxuak bapateka<br />
olgetan genduan (V-m)" A s.v. esteria. Mutil <strong>bar</strong>dingotxua egin zanean Latiña ta Philosophia Bilboko S.<br />
Franziskoko Prailleakaz ikasi ebazan. A in Azc PB 5.<br />
berdinkai (Lar, Añ A), <strong>bar</strong>dinkai (Añ). 1. Nivel (instrumento). "Nivel, beruna, berdinkaia" Lar.<br />
"Perpendículo" Ib.<br />
2. "Tamborilete, en la imprenta, es la tablilla cuadrada que sirve para igualar los bordes" Lar.<br />
3. "Pilón de romana, pisagarria, pisu berdinkaia" Lar.<br />
- BERDINKAIZ. "(Está a) nivel, berunean dago, berdinkaiez dago" Lar.<br />
berdinkaitasun. Nivel, altura. Goi malla erpiñenetara igo al alakoa nabaitu nork bere olerkia eta ala eta<br />
guztiz erriaren berdinkaitasunean edestu. J. Artetxe Y 1933, 330s.<br />
berdinkaitu (Lar, Añ A), <strong>bar</strong>dinkaitu (Añ). "Nivelar, beruna ezarri, berdinkaitu" Lar.<br />
berdinkaiztu. v. berdingaiztu.<br />
berdinkantza, <strong>bar</strong>dinkantza. Comparación. v. berdinkuntza. Neurri zaharren eta berrien <strong>bar</strong>dinkantza.<br />
Dv Lab 59.<br />
berdinkaratu. 1. Comparar. v. berdinkatu, berdindu (2). Menderen mende, erdararekin berdinkaratzeko<br />
gai izan ez dena, baztertu eta gaitsestu; ori egin dugu eskuararekin. FIr GH 1921, 133. Gaia berdiña duten<br />
kapituluetan ikuskatzen bada eta berdinkaratzen, agitz desberdin kausituko dira bi liburuak, Gero eta Guía de<br />
pecadores. AIr Egan 1953 (1-4), 8.<br />
2. Igualar, aplanar. Saskia bete eskuarez neskak, / mutillak gurdian ustu; / gurdira igota oin bien bidez /<br />
berdinkaratuz zalkatu. Or Eus 77.<br />
berdinkatu (H), <strong>bar</strong>dinkatu (L ap. A; Ht VocGr 341, Lar, Lecl, Dv, H). 1. "Comparer" Ht VocGr 341, Lecl,<br />
Dv. "Comparer, confronter" H. "(L; He), comparar" A. v. berdindu (2). Nork-ere beraz aditzen baititu hitz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
905
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
hauk, eta pratikan emaiten, bere etxea harrokaren gainean egin duen gizon zuhurrari <strong>bar</strong>dinkatuko dut. TB Mt<br />
7, 24 (Lç hura dut konparaturen, Ur berdindua izango da, Dv haina [...] khide eginen dute, Ip üdüri dü, Ol<br />
antzekoa izango da, IBk antzekoa da). Norekin beraz <strong>bar</strong>dinkatuko ditut mende huntako gizonak, eta nor<br />
dirudite? HeH Lc 7, 31 (Brunet zeri <strong>bar</strong>dinkatuko ditut; He konparatuko). Beste zortzi bideztiak jai ederra<br />
eraskintzen ari ziran-artean, neri Medelekin nolabait berdinkatzeko, antzinako gizuren (héroes) batzuk bururatu<br />
zitzaizkidan. A Ardi 73. En DFrec hay 4 ejs.<br />
2. (H ap. Lh, T-L), <strong>bar</strong>dinkatu (Dv). Igualar. "Égaliser, mettre de pair" Dv. "Niveler, berdindu, berdinkatu" T-<br />
L. v. berdindu.<br />
Alisar; aplanar. "Aplanar" A DBols. Arotzak enborrari okerruneak zuzentzen dizkio, ta bear izaten dun era<br />
guzietara berdinkatzen du. Elizdo EEs 1929, 49.<br />
berdinkeria. Igualdad, uniformidad (en sdo. peyorativo). Cf. berdintasun. Mundu osoa herri txiki bat<br />
bilakatzen ari den denbora honetan, berdinkeriaren aztapar luzeak oro mehatxatzen ari dituen aldi berean,<br />
berezitasun eta izaeraren eskea emendatuz doa. J nº 107, 80.<br />
berdinketa. 1. Arreglo, acción de arreglar, ordenar. Aragirik etzen aren ortzetaratzen ta buruko ille<br />
billoaren berdinketak eta beste aisetasunak alde bat utziak zeduzkan onek. Mb IArg II 66.<br />
2. "Acto de comparar, comparación" BeraLzM. Bestalde, eta hori duzue okerrena [Lizardirekin]<br />
berdinketan hasteko, Leturia ez da Txillardegi. MIH 300.<br />
berdinki (SP, Urt I 325, Dv), <strong>bar</strong>dinki (Ht VocGr, Lecl, Dv, H). Igualmente, del mismo modo. "Également"<br />
SP, Ht VocGr y Lecl. "D'une manière égale" Dv. "Avec égalité" H. v. berdin (II, 1), berdinkiro. Tr.<br />
Empleado casi exclusivamente por autores septentrionales; al Sur se encuentra en Arrue y Tomás Aguirre. En<br />
DFrec hay 3 ejs., meridionales. Etzinduen biziorik / zeure etxean sofritzen; / sehiak eta umeak / berdinki<br />
korrejitzen. EZ Noel 156. Egiazko pazientak eta Iainkoaren zinezko serbitzariak berdinki iasaiten tu<br />
tribulazioneak. SP Phil 190 (He 192 orobatsu). Ez othe zuketen hobeki egin hura berdinki errekaitatu balute<br />
bere bizitze thailluak emaiten zerauzten ofizioen eta trabailluen eredura? Ib. 318 (He 319 berdinki). Aitarekien<br />
Semea / Dela bethi laudatu; / Bethi duela ohore, / Dela glorifikatu; / Bienganik heldu dena / <strong>Bar</strong>dinki adoratu.<br />
Gç 124. Mintzatzeko maneran-ere eztela [Eskuara] alde guztietara berdinki hedatzen. ES 101. Berdinki hartzen<br />
zituen Jaunaren eskutik onak eta gaitzak. Lg I 100. Pobreak lastotik, / Erregeak tronutik, / Herioak egozten, /<br />
<strong>Bar</strong>dinki ditu tratatzen. Monho 140. Gauza segura da holako tresnarekin hazia <strong>bar</strong>dinkiago hedaturen dela beso<br />
zabaletik baino. Dv Lab 67. Hola <strong>bar</strong>dinki eraiten da, ez da hazi galdurik. Ib. 68. Baña ez berdinki. "Pero no de<br />
la misma manera". Arr CDoc 80. Irudipena, biotza ta gogaiak berdinki ezkondu dituzten idazle gutxi dira. TAg Y<br />
1933, 22.<br />
(Ante adv.). Lezea da munduaren erraietan <strong>bar</strong>rena / Lurraren bazterretarik berdinki urrun dena. EZ Man<br />
I 91.<br />
berdinkidatu. "Emparejar con otro" Lar. Ez dira errexak benetan bi idazlen iritziak berdinkidatzia, ez. J.<br />
Artetxe Y 1933, 325.<br />
berdinkide (Lar). 1. (Adj.). Semejante; equivalente. "Parejo, semejante" Lar. Maigainean zenbait seikonde<br />
dituzte, ots, sei lauki berdinkide dituen kutxatxoa-ta. Zait Plat 62.<br />
2. (Lar, Añ). (Sust.). "Pareja" Lar y Añ. "Parejas en los naipes, dados, &c., berdiñak, berdinkideak,<br />
bikoalkideak, parejak" Lar. "Correr parejas, berdinkideak eiatzea" Ib.<br />
berdinkiro, <strong>bar</strong>dinkiro (Lar). "Igualmente" Lar. v. berdinki. Guziak apaindu oi ziraden berdinkiro janzi<br />
garbi erritarkideakin. Izt D 22. Galai gazte bat alegerea eta galanta, berdinkiro denak maitatua. Otag EE<br />
1881b, 60.<br />
berdinkoi, <strong>bar</strong>dinkoi. Igualitario. Baiña jagolen kontrako sentimentua bakarra da guztiengan, gizonaren<br />
askatasun-egarria, <strong>bar</strong>dinkoia dan lez. Erkiag BatB 193s.<br />
berdinkuntza (H), <strong>bar</strong>dinkuntza (L ap. A; Ht VocGr 341, Lar (-nza), Lecl, Dv, H). 1. Comparación, símil.<br />
"Comparaison" Ht VocGr 341, Lecl y H. "Égalisation, comparaison (Abb)" Dv. "(L; He), símil, comparación" A.<br />
v. berdintza. Eta, nun ditut abade baten anditasunak / Goratuteko bear dan añan itz sakonik? / Non<br />
esakunak, non <strong>bar</strong>dinkuntzak, irudi eta / Orretarako bear neukezan dote onik? AB Olerk 648. Agertu eta azaldu<br />
daikedazu au <strong>bar</strong>dinkuntza bategaz? Itz Azald 74. Latztasuna, San Franzisko Saleskoaren esaera eta<br />
<strong>bar</strong>dinkuntza ederrean, ain bearrekoa jakula zeinda gatza aragiaren edo okelearen iraupenerako dan bearreko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
906
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
eta naita naiezekoa. Ib. 192.<br />
2. Similitud, igualdad. Ez dago <strong>bar</strong>dinkuntzarik zeruko eta lurreko gauzen artean. Itz Berb I 117.<br />
berdinska, <strong>bar</strong>dinxka, <strong>bar</strong>dinska (Arch ap. DRA). Más o menos a la par. "Aproximadamente [?] (Arch)"<br />
DRA. Lehen ehün urhatsetan <strong>bar</strong>dinxka zien, bena gero mügazañek aitzinia hartü. D. Béhéty GH 1929, 74.<br />
berdintasun (SP (sin trad.), Urt I 329, Lar, Añ, H, A DBols), <strong>bar</strong>dintasun (Ht VocGr 351, Lar, Añ, Lecl, Dv, H,<br />
Zam Voc), <strong>bar</strong>dintarzun (BN, S ap. Lh). Igualdad; semejanza. "Aequiparatio, igoaltasuna, berdintasuna" Urt<br />
I 329. "Parité" Ht VocGr 397. "Égalité" Ib. 351, Lecl y H. "Igualdad" Lar. "Paridad" Añ. "Parité, égalité" Dv. v.<br />
2 berdingo. Biak bazutian, mendretarzuna gizon bezala, Ienko bezala <strong>bar</strong>dintarzuna eta egoalitatia. Tt Onsa<br />
120. Libertatea, Higoalitatea edo <strong>Bar</strong>dintasuna. Revol 145. Gardatuz <strong>bar</strong>dintasuna / Legetan den zaharrena, /<br />
Berek egin daukutena / Bihurtuz bakotxari. Monho 66. Eztute berenaz ariarik eta <strong>bar</strong>dintasunik batere zeruko<br />
loriarekin. Dh 171. Gauza guztietan da entero ona ta ederto dirudijana <strong>bar</strong>dintasuna. Baina ezkondubentzat nai<br />
ta ezekua legez da. fB Ic III 334. Egiteko <strong>bar</strong>dintasunagaz konszienzijak agiñduten deutsana, alan aberatsakaz,<br />
zeiñ pobriakaz. JJMg BasEsc 79. Gauza lotsagarrija da Guraso Kristinau batentzat arpegi obia erakutsi ta dote<br />
ona emonik ezkonduten danari, edola bere <strong>bar</strong>dintasunagaz ez lagundutia bere moduban estadu eder, garbi, ta<br />
obiaguari jarraituten deutsanari. Ib. 221. Gero asiko dira / egiten etxeak, / ogei ta bosteraño / posible ez obeak:<br />
/ berdintasunarekin / banaita gabeak. Echag 50. Zuek eskas duzuena halaber estalia izan dadien hekiek nasai<br />
dutenetik, eta egin dadien <strong>bar</strong>dintasuna. Dv 2 Cor 8, 14. Geure munduan ezta aurkituten / <strong>bar</strong>dintasunik legean.<br />
Azc PB 309. Eta ondo eritxi deutse / <strong>bar</strong>dintasunari, / alan eztalako inor / izango agintari. Ib. 332. Guk nai degu<br />
--esaten dute sozialistak-- ludi edo mundu ontako pakea, gizon guztien berdintasuna, alkartasuna, maitetasuna.<br />
M. Urreta EEs 1918, 157. Emen, gure etxion, danak gara <strong>bar</strong>diñak, gora <strong>bar</strong>dintasuna! Euzk 1929, 199 (ap.<br />
DRA). Berdintasun oek oraindik aurrerago dijoaz: euskaldunak ere, ariotarrak bezela, osteguna izartegiari [...]<br />
opaldu zioten. JMB ELG 76. Espartarren <strong>bar</strong>dintasuna osoagoa izan eiten, jai-egunez gañera illean birritan<br />
gitxienez, guztiak batera ta janari <strong>bar</strong>diñak jan eroezan. Eguzk GizAuz 11. Sozialistak ondasunei buruz<br />
gizartean ipiñi nai daben <strong>bar</strong>dintasuna ankaz gora lioake. Ib. 91. <strong>Bar</strong>dintasun osoa ames utsa baño ez ei-da-ta,<br />
atzamarrak alkarrekin dauken antzeko <strong>bar</strong>dintasunaz naikotu bear. Ib. 74. Hor dugu beraz beste berdintasun bat<br />
bi hizkuntzen artean, eta linguistek berdintasun hortarik ere jalgipenak atera dituzte heien elkarrekilakoa<br />
probatu nahiz. Mde Pr 220. Bere ortzen zuritasun eta berdintasun zoragarria erakustearren. Etxde JJ 27.<br />
<strong>Bar</strong>dintasunez bizi izateko / jaioa gara bakoitza. BEnb NerA 250. Gure egunetako feministek jerarkia ori<br />
desegin nai luketela, eta bere lekuan diarkia bat sartu, ots, bi sexuen berdintasun osoa. Vill Jaink 163. Emen ere<br />
etzaigu olako berdintasunik agiri <strong>bar</strong>neko atsegin-atsekabe eta moralitatearen artean. Ib. 106. <strong>Bar</strong>dintasuna<br />
lortu gura da gizonen artean, antzeko samarrak izatea, ondasunetan guztiak esku izatea, zelanbaitean. Erkiag<br />
BatB 127. Ez uste izan nik berdintasunaren kasketa dudanik. Hori ez! Beti izan dira, argalak batzuek eta besteak<br />
indartsu. Lab SuEm 196. Oraiko aldian zuen ugariak haien eskasia bete beza, haien ugariak ere, egun batez,<br />
zuen eskasia bete dezan. Hori izanen da berdintasuna. Bibl 2 Cor 8, 14 (IBk, IBe berdintasun). Ez da gutxi<br />
gailurrik gabeko berdintasunaren uholdean murgildu behar duen gaurko mundu honetan. MEIG I 186. Mutur<br />
batean edo mutur batetik hurbil, italianoak leudeke, hitzak, nondinahikoak diren, molde bakar batean moldatu<br />
beharrez, berdintasuna gerta dadin nagusi. MEIG VII 180.<br />
Inmutabilidad. Enseiatu behar dugu bihotzeko ardurako eta ezin hautsizko berdintasun baten idukitzera<br />
hain berdingabeko gertanzen artean. SP Phil 470. Da kontrapizu bat gure arimentzat hekin idukitzeko bere<br />
berdintasun sainduan bizitze hunetako kondizioneak ekhartzen diotzan hainitz manerazko erabilmenduen<br />
berdingabetasunean. Ib. 472. Bozik gogoan darabillat Ejiptorat gan behar izan zinduenean, zure arimak zuen<br />
sosegua eta berdintasuna. Mih 106.<br />
<strong>bar</strong>dintasun Equidad, justicia. "Equidad" Añ. "(Fig.), justicia. <strong>Bar</strong>dintasuna, gizonan merezimendurik onena"<br />
Etxba Eib. Eta emungo deutsa bakoitzari emen bizi zanian irabazi eben saria <strong>bar</strong>dintasun guztizkuakaz.<br />
msOñ 11r.<br />
"Lisura, igualdad [...]. Ur-geldixan <strong>bar</strong>dintasuna baño <strong>bar</strong>diñagua" Etxba Eib.<br />
berdintsu (V-gip, G, L, AN, BN; VocBN, H), <strong>bar</strong>dintsu (V, L, BN, S, R; Dv, H), berdinso (AN-5vill). Ref.: A<br />
(berdintsu, <strong>bar</strong>dintsu), A Morf 194 (berdinso); Gte Erd 15, 144; Elexp Berg. 1. (Adj.). Más o menos igual.<br />
"Égal, à peu près" VocBN. "Qui est à peu près égal" Dv. "À peu près égal, uni, applani, de niveau" H. "Casi<br />
igual" A. "Bi zakur horiek berdintsuak dira (G-azp, AN-gip)" Gte Erd 15. "Parecido. Bixak pe berdintsuak diela<br />
pentsatzen jatak" Elexp Berg. Tr. Documentado desde finales del s. XVIII. En DFrec hay 51 ejs. <strong>Bar</strong>dintsu<br />
dirúdi kristio bataiátuak, konfesátuak, komekátuak ofenditzea bekátu mortalaréki Jaun bera. LE BOEanm 936.<br />
Eskaldun kopletako aiphatu gustua, / Izan dela diruri bethi <strong>bar</strong>dintsua. Hb Esk 13. Bertze izarrak baino<br />
urrunago dire, nahiz <strong>bar</strong>dintsu diruriten andanan. Hb Egia 40. Ameriketarik heldu den xori ongarria oiloarena<br />
baino hainitz hazkarrago da, nahiz bertzelaz berdintsuak diren. Dv Lab 175. Katuak eta emakumeak --anima<br />
apartatuta-- berdintsu zerate, zitalak eta setatsuak. Urruz Urz 25. Adinez, begitartez, mintzoz berdintsu, senhar<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
907
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
emazte ttipi batzu orai iduri. JE Bur 79s. Euzkel-lerruen itz-erorkera izan diteke berdiña ala berdintsuba. LzM<br />
EEs 1913, 199. Kataluñarrak leporatu duten zeregiña batez ere gurearen berdintsua da. Ol EEs 1919, 26.<br />
Californian ere berdintsu omen dituk [lurrak], eta ea ez denetz han egiten sos ederrik. Zub 109s. Oro berdintsu<br />
diren denboran / bat hautatzea da neke. Etcham 240. Txinatarren ertia, Kolonek Ameriketan arki-gizadiena,<br />
izoztar larruz-yantziena, eztira erti-era berdintsuak. Ldi IL 125s. Erraustuen ill-obietan ere gauza berakaz eta<br />
ardura berdintsuz eortzen zituzten gorputz-errautsak. JMB ELG 89. Eta ogasunetan guztiok erdi-<strong>bar</strong>dintsu<br />
izatera elduko bagintzaz? Eguzk GizAuz 35. Kosme ta zu berdintsuak zerate ta gai orretan gezurrak sortzen<br />
yaiuak. A<strong>Bar</strong> Goi 18. Orok badakizue musean [...]. Oixtion ene etzan-aldia egiten ari nintzelarik karkulatu dut,<br />
elizako partida hortan berdintsu dela. Lf Murtuts 16. Naiz ta zerau errege izan, erantzunbidean, beintzat,<br />
berdintsu gera. Zait Sof 68. Osto ta kolorea berdintsuak ditu. Munita 86. Ikusiz zeinen kaltegarri den euskara<br />
baturik ez izaitea, batez ere Irlandera kasu berdintsuan, hiltzen ikusten dugunean. Mde Pr 52s. Bi aldetako<br />
arrazoiak berdintsu ziralako. Or Aitork 123. Arek aiñ ei eban Batista kojuaren aide berdintsua, aren errenkako<br />
ibillia ta aiñ antzerako arpegia. SM Zirik 103. Eta batzuk oso antzekoak edo guztiz <strong>bar</strong>dintsuak zirean emen<br />
datozenakin. Vill in Bilbao IpuiB 6. Mundutar danak juzgatzen ditut / eiztariekin berdintsu. Basarri 124. Lagun<br />
<strong>bar</strong>rien artean, zoritxar <strong>bar</strong>dintsuaren erkide ta tarteko dirala igarririk, zertxubait azkortu da Nikanor-en<br />
adorea. Erkiag BatB 192. Orra erlijio ta siñeste guztiek <strong>bar</strong>nean dakarten muin berdintsua. Vill Jaink 25.<br />
Zergati berdintsuek, gertakari berdintsuak sortzen dituzte beti. Ib. 45. Adan eta Eba. Biak berdintsuak dituzu,<br />
baña berdin-berdiñak ez. MAtx Gazt 13s. Naiz izan urte euditsua eta naiz legortea, iturri abetatik urte guztian<br />
ur berdintsua ateratzen da. Salav 13. Izari berdintsukoak bitez bitarte guziak. Ibiñ Virgil 88. Lorietan ziren gure<br />
bi gizonak, biak ezinago ados aments berean... edo berdintsuan. Ardoy SFran 251. [Gari-soloak] urregorriantzeko<br />
izarea dala emoten dau basoaren berde kolore <strong>bar</strong>dintsuak, inguruko gordetzaille egiten dautsala.<br />
Alzola Atalak 83. Baldin umorez zure berdintsu / lagunak jartzen bagera. Lazkano in Mattin 25. Nahiz denek<br />
berdintsu ginuen jokoa, / gaztek galdu dugula erran gabe doa. Xa Odol 140. Onoko beste alde ontan ere<br />
autsaldi berdintsua ageri bait-da. Berron Kijote 195. Bata jo beharko dut begiz [...], zentzu berdintsukoen artean<br />
hautatuaz. MIH 192.<br />
2. (V-gip, G-azp, AN-gip-5vill, B). Ref.: Gte Erd 15; Elexp Berg. (Adv.). "<strong>Bar</strong>dintsu erainak dire ogi horiek,<br />
ces froments sont semés d'une manière à peu près égale, à peu près également" Dv. "Antzean pasau da (V-arr),<br />
gero ere berdintsu irago zen (G-azp, AN-gip-5vill, B)" Gte Erd 15. "Eurixa eiñ arren jentia berdintsu etorriko<br />
da" Elexp Berg. Hiruetan yendea <strong>bar</strong>dintsu da ona. Hb Esk 139. Azpikoak bezala, aitzindari oro, / Lehen eta<br />
azkenak, berdintsu <strong>bar</strong><strong>bar</strong>o. Ib. 47. Ara gizon motz, zakar bat, kokotetik ilia zintzilik, eta okotzetik bizarra, atzeaurreetan<br />
berdintsu dituela. Urruz Urz 22. Eskualdun giristinotasunaz ala jazko haizeaz <strong>bar</strong>dintsu axola<br />
dutenak. HU Aurp 175. Guziontzat berdintsu eltzen da yaregillea, erioa, danaren amaia. Zait Sof 141. Harresia<br />
ene bularra berdintsu gora zen orain. Mde Pr 114. Diferente izanagatik ere, berdintsu jokatu bear al nuen nik<br />
beti, ezin bestez? Txill Let 58. Gauan illunak goiko ta beko / <strong>bar</strong>dintsu artuten gaitu. BEnb NereA 191. Lana<br />
berdintsu egiten gendun / aste-egunian da jaian. Uzt Sas 74. Denbora eta lekua berdintsu adierazten ditugunez<br />
gero. MEIG VII 104.<br />
- BERDINTSU IZAN (<strong>bar</strong>dintsu izan Dv). (En 3. a pers. sing.). a) (Con aux. intrans. bipersonal, con dativo como<br />
referencia personal). "Goan edo ez goan <strong>bar</strong>dintsu zait, aller ou ne pas aller m'est à peu près égal" Dv. Murde<br />
ala Jaun <strong>bar</strong>dintsu zautzue, ez dea hala? Niri ez. HU Zez 174. Erlijioak ematen zion Santa Cruzi ajolik<br />
aundiena, urrena <strong>Euskal</strong>erriak. Erregea gora bera, berdintsu zitzaion. Or SCruz 16. Berdintsu baizitzaion<br />
baitegian ala eskean bizi eta sarritan eriotza opa zion bere buruari. Etxde JJ 182. Mutil izan ala neskatx izan,<br />
berdintsu zitzaizun. MAtx Gazt 28. Berdintsu zaiolako zenbaiti, arrotzak direlakoan, hitz horiek batera nahiz<br />
bestera erabili. MIH 108.<br />
b) (Con aux. intrans. unipersonal). Berdintsu da, langille deritzanak baño beartsuago oi-baitira, askotan,<br />
otseñak. Ldi IL 106. Hunentzat orduan berdintsu da / eskuara eta latina! Xa in Mattin 119. Nahi batak Grezia<br />
aldera izan joera eta besteak, batez ere, Erromara, berdintsu da. MEIG VIII 83.<br />
berdintsuki, <strong>bar</strong>dintsuki (Dv). Más o menos de la misma forma. "À peu près également" Dv. <br />
Determinismua --ots, izakiek beti berdintsuki jokatzea-- izan oi da Jakintzaren oiñarri-legea. Vill Jaink 46.<br />
Gizarteaz denaz bezan batean, berdintsuki bear dugu jokatu. Ib. 176.<br />
berdintza (Mg Nom, Añ (G), H, A), <strong>bar</strong>dintza (V-m ap. A; Mg Nom, Añ (V)). 1. Comparación, símil;<br />
parábola. "Semejanza, comparación" Mg Nom. "Parábola", "símil" Añ. "Berdintza edo konparazioa (Mg),<br />
comparaison" H. "Comparación" A (que cita Mg CC X). Adierazo egizu <strong>bar</strong>dintza edo irudin bategaz. CrIc<br />
76. Bere sermoiak ziran txit lauak, berdintza edo konparazio ederrekin eginak. Mg CC X. Gura neukez enzun<br />
<strong>bar</strong>dintza edo konparaziño onen gañekuak. Mg CO 110. Irakurtzen ez dakiana, ta <strong>bar</strong>ka bizat berdintza, beren<br />
inguruko gauzak baño ikusten ez dituzten abere lau oñekoen antzekoa da alde onetatik. Arr DC 127 (ap. EG<br />
1958, 392). Zergatik itzegiten diezu berdintzetan? Eta zer esan nai du berdintza orrek? Ir YKBiz 172. Mastiko<br />
langille gaiztoen berdintza. Ib. 385. Arrazoiz baño irudikizun, berdintza ta antz bitartez. Gazt MusIx 165. Eta<br />
buru onekoa aiztu <strong>bar</strong>ik gogoan eukiteko bertso-kantak, ipoiñak, elezarrak, pasaixuak, esaerak, <strong>bar</strong>dintzak, eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 908<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ganerako erri-literaturazkoak. Alzola Atalak 92.<br />
Comparación, acción de comparar. Zer du zer ekusi bekatuak gizonen kontra dan aldetik ipintzen bada<br />
berdintza edo konparazioa Jangoikoaren kontra dan aldez? Mg CC 147. Emakume ura baño sanduago zala uste<br />
zuen Farisauak: baña Yesu-Kristok, bien arteko berdintza ortaz erakusten dio, oker dagola. Ir YKBiz 159.<br />
2. (Añ), <strong>bar</strong>dintza. Igualdad. "Equidad" Añ. v. berdintasun. Ondasunetzazko <strong>bar</strong>dintza ori gizartean<br />
indarrez sartu bear zala-ta, astakeri ta gaiztakeri asko egin ebezan batzuk eta besteak. Eguzk GizAuz 15.<br />
Semejanza. Pulpitutik ezarten dirian Lorak ta paperean moldetuten dirianak dauke <strong>bar</strong>dintza, ta antz-irudi<br />
bat hortuko Lora, ta ol edo eun baten pintetan dirianakaz. Añ LoraS 4.<br />
berdintzaile (SP (sin trad.), Lar), <strong>bar</strong>dintzaile (Dv), <strong>bar</strong>dintzale (S ap. Lrq). 1. Igualador; nivelador.<br />
"Allanador, el que allana" Lar. "Qui égalise, aplanit, met de niveau" Dv. "Qui égalise" Lrq.<br />
"Equador, en la esfera, inguru berdintzallea" Lar.<br />
2. (Urt), <strong>bar</strong>dintzale (S ap. Lrq). Arreglador. "Arborator, arbola berdintzaille, arbola moldatzaillea, arbola<br />
zuzentzaillea, arbol adar ebakitzaillea" Urt II 243. "Qui répare" Lrq.<br />
berdintze (BeraLzM), <strong>bar</strong>dintze (A). 1. "Avenencia, en un contrato (Añ ms.)" A (en Añi<strong>bar</strong>ro sólo hallamos<br />
"avenirse [...], en los ajustes, (V) <strong>bar</strong>dindu", pero no el sust. vbal.). "Arreglo, avenencia en una discordia"<br />
BeraLzM. Cf. berdindu (3).<br />
2. Igualdad. Iduri eta <strong>bar</strong>dingo eta <strong>bar</strong>dintze guzietan lehena, beharrena, zuzenena ez litaken hori: boz<br />
emaileak oro <strong>bar</strong>din libro uztea nahi dutenari boza eman, eta nahi ez dutenari ez. Eskual 24-7-1908 (ap. DRA).<br />
En DFrec hay un ej. más.<br />
berdinune, <strong>bar</strong>dinuna (V-gip). "<strong>Bar</strong>diñunia. Espacio llano" Etxba Eib. "Araba lauko <strong>bar</strong>diñuna baten dago a<br />
errixa" Etxba Eib. "Ei<strong>bar</strong>-en ez da <strong>bar</strong>diñuna bat be" Ib.<br />
berdinzale. Emulador. Apaiz berdinzalea bere erasalea. "Si bien canta el abad, no le va en zaga su<br />
monaguillo". Ayerb EEs 1916, 227.<br />
berdinzki (H), <strong>bar</strong>dinzki (S-saug ap. Lh; Dv). "Également, d'une manière égale" Dv (que cita a Mst). "Avec<br />
égalité. Izanen da berdinzki pagatua [...] (Ax)" H. v. berdinki. Hain zinez eta hain zudu handiaz guziei<br />
<strong>bar</strong>dinzki dohakunaz geroz. Lç Adv ** 5v. Baina zer graziazko seguranza eman ahal dezakete Sakramenduék,<br />
ikhusirik ezen bai onék bai gaixtoék <strong>bar</strong>dinzki rezebitzen dituztela? Lç Ins F 1v. Guziék <strong>bar</strong>dinzki usatu behar<br />
dugu kopako bigarren signo hunez? Ib. F 5r. Gorputzeko endrezera, aurkientza, iuntura eta parte guztietan,<br />
osoki, berdinzki, eta batetan oinhaze bazendu. Ax 590 (V 379). Bekhatuaren bere bidean eta osoki ad<br />
aequalitatem iustitiae, berdinzki iustiziaren arauaz pagatzeko. Ib. 609 (V 392). Libururen [sic] hiztkuntza orobat<br />
da guzientzat; eztizu ordea guziak berdinzki dotrinatzen. SP Imit III 43, 4. <strong>Bar</strong>dinzki hartü nahi zitit, zure eskütik<br />
huna eta gaitza, eztia eta kharatsa. Mst III 17, 3. Bena <strong>bar</strong>dinzki Jinkuaren eskütik esker handireki hartzen dü,<br />
zerbait gaitz heltzen zaionian. Ib. 19, 3. Gaiza ororen <strong>bar</strong>dinzki ez sinhestia. Ib. 45, 5. Ostiralian eztezala jan<br />
aragirik, ez neskanegünian <strong>bar</strong>dinzki. CatS 7.<br />
berdiraurka. "Isopleuro, triángulo equilátero" Lar.<br />
berdiska. v. berdaxka.<br />
berdiun. "(Hb), plomb de chasse (?)" Lh. v. perdigoi.<br />
berdizka. v. berdaxka.<br />
berdogala. v. berdolaga.<br />
berdol. "La envoltura fina, interior de la castaña" Asp Leiz.<br />
berdolaga (Urt II 83, Lar), berdogala (SP Dv, A y Lcq 92; Hb ap. Lh), berdulaga (S ap. Alth Bot 18 A;<br />
H). Verdolaga. "Pourpier" SP, Dv y Alth Bot 18. "Andrachne, berdolága" Urt II 83. Sg. H: "Berdulaga (S),<br />
laitue (de berde, vert)". La forma berdogal, que Dv y A atribuyen a Pouvreau, es una inferencia errónea a partir<br />
del det. berdogala; su -a constitutiva está apoyada por el derivado berdogaladia "couche de pourpier".<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
909
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berdolagadi, berdogaladi (SP). Campo de verdolaga. "Couche de pourpier" SP.<br />
berdoldu (G-to ap. A; Lar H; Hb ap. Lh). "Cocer, medio cocer", "medio asar", "sancochar, medio cocer,<br />
medio freir", "soasar, medio asar" Lar. "Chamuscar" A. "(Hb), brûler à demi (?)" Lh. v. berdoztu (2).<br />
berdoli. v. berdori.<br />
berdontza. v. 1 berdantza.<br />
berdori (Lar), berdoli (Hb ap. Lh). "Oropéndola" Lar, Izt C 197 (en una ista de aves) y Arzdi Aves 163 (que no<br />
indica fuente). "Berdoli (Hb), loriot (ois) ?. Cf. *berde. Ce mot existe en N [= BN] comme nom propre. S'il<br />
existait comme nom commun il serait surprenant que H, spécialiste des noms d'oiseaux, ne l'eut pas connu" Lh.<br />
berdoroztu. v. berdoztu.<br />
berdots. v. berdotz.<br />
berdotsu. v. berdatsu.<br />
berdotz (Lar). 1. "Cosa a medio asar" Lar. Cf. berdoldu.<br />
2. (VocB), berdox (G ap. A), berdotxa (G ap. A). Verdoso. "Verduzco" A. v. berdats.<br />
Pálido, cetrino (referido a personas). "Berdotz (Gc), verduzco. Se dice hablando de personas" A. <br />
Jaungoikoaren amorioaren sugar bizietan alañ irazekia, non berez berdotz eta gaxokorra zalarik, biotza<br />
sututzen zion amorioaren indarrez sua bezela argitsu sarritan ikusten zan. Arr Bearg 260.<br />
(V-gip), berdotx (V-gip). "Berdotx, berdótxa daó, está muy verde (la manzana); berdótza, (la cosa) sin<br />
madurar" Iz ArOñ.<br />
3. +berdots (AN-gip). (Tiempo) desapacible, lluvioso. "Egualdi berdotsa da (txarra) (AN-gip)" Gte Erd 85. <br />
Urtaldiz, giro berdotza dala, / lan onek zenbat amorru! "Verduzco". Or Eus 296.<br />
4. "Berdotza (G), medio achispado" Aizk app.<br />
berdox. v. berdotz.<br />
berdoxkatu. Ponerse alegre bebiendo. Jatordu asieran etzan neurririk galdu, baiña bazkaria aurreratzen<br />
ari zala, poliki-poliki gizon aien "pormalidadea" berdoxkatzen asi zan. NEtx LBB 119.<br />
berdoxtu. v. berdoztu.<br />
berdoztasun, berdostasun (V-gip). "Berdostasuna kendu, la suciedad de los callos" Iz ArOñ.<br />
berdoztatu (R-uzt ap. A). "Pasar las viandas por agua hirviente" A. v. berdoztu (2).<br />
berdoztu (V-gip, G, AN-gip; -tzt- Aizk app. (G)). Ref.: A; Elexp Berg; Gte Erd 223. 1. Alegrarse con la<br />
bebida. "Ponerse algo ebrio" A. "Emborracharse un poco. Atzo azkenerako bastante berdoztuta akabau giñuan"<br />
Elexp Berg. "Berdoztuta dago (G-azp), erdi berdoztuta zebillen (G-azp)" Gte Erd 223. v. berdoxkatu. Juan<br />
Jose dagualako / burutik nastuta, / ori iñoiz bezela / zurrutak poztuta, / tragua ustuta, / mokua zorroztuta, /<br />
kopeta belztuta, / erdi berdoztuta. AzpPr 48. Binajerak ustu, / naiz erdi berdoztu. Ib. 82. Zergatikan zabiltan /<br />
orrela kaletan, / aspaldi onetan, / ojuka, marruka, / erdi berdoztuta. Auspoa 7, 77. Karatxo batek lana eman<br />
lezaioke alditan, edale berdoztuari. Ayerb EEs 1916, 32.<br />
2. (V-gip, G-to-bet, AN), berdoxtu (V-gip), berdoroztu (V-ple). Ref.: A (berdoztu, berdoroztu); Iz ArOñ<br />
(berdoxtu). Cocer a medias, asar a medias. "1.º pasar las viandas por agua caliente. 2.º chamuscar" A. "Quitar las<br />
últimas plumas de un ave con agua hervida" Iz ArOñ. v. berdoztatu, berdoldu.<br />
berdoxtu (V-gip), berdostu (V-gip). "Limpiar los callos en agua hervida" Iz ArOñ. "Berdostu, limpiar (las<br />
madejas)" Ib.<br />
3. (G ap. A), berdostu. Empalidecer. "Amoratarse" A. Berdosturik arpegi guzia lotsaz, azten da galdezka<br />
ikasleai. Moc Ezale 1898, 46b.<br />
berdhude. v. bertute.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
910
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berdugila. "Berdugilla (V-arrig), guadaña" A. v. berdingilo.<br />
berdugo, berdugu, berdigu. Verdugo. v. borrero. Zeinbat Donzella argalek desapijau ditubee Agintarijak,<br />
Erregiak, berdigubak, karzelaak, laba gorijak, ta penagarri guztiak bildur bagarik? fB Ic I 58. Naijago<br />
zendukedaz ikusi berdugu, zeiñda ez sazerdote ardurabagako ta mundubagaz naastaurikua. JJMg BasEsc 217.<br />
Beriala berdugu gogorrak, katee ta grilluz beteta, datoz bere billa. Ib. 230. Eta irritatruk nausia entregatu zaun<br />
berduguen eskiuetan. Hual Mt 18, 34 (Samper berdugo; Echn tormentatzale, Ur borrero). Berdigu gogorraurik /<br />
izen da orrentzako. EusJok II 118. Aurrena, Engraziren txanda izan zen eta berdugoak zakarki erabilli ondoren,<br />
soka lepo inguruan lotu zion. Etxde JJ 177. Zeruak behar du-ta / bere berdugoa. Azurm HitzB 36.<br />
(Uso adj., fig.). (Niño) llorón. Ume berdigu, tirtikuak edo negartiak Arantzazura eramaten dituzte askotan.<br />
Ayerb EEs 1917, 80.<br />
berdul (V-ger). "Altbubek diño berdul esaten dabiela: 'verde foncé' esan gura dabela" Alzola (comunicación<br />
personal).<br />
berdulaga. v. berdolaga.<br />
berdulari (Lar, Añ). "Verdulera, verdulero" Lar.<br />
berdulera. "Verdulera" Añ.<br />
berdumen. v. berdamin.<br />
berdura (V-gip; Lcc, Lar, Añ, Hb ap. Lh, H). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. 1. Verdura, hortaliza. "Ortaliza,<br />
berdurea" Lcc. "Verdura, hortaliza" Lar y Añ. "Verdure, feuilles, parties vertes d'herbes potagères dont on<br />
mange (aception V, G)" H (s.v. ferde-). "Hortalizas. Eskerrak lur apur bat daukanari, berduriakin bakarrik<br />
biziko litzateke ba" Etxba Eib. "Hortaliza. Aspaldixan egunero jaten dogu berduria" Elexp Berg. "Saltzekoaz eta<br />
jatekoaz erabiltzen da, bestela, ia bat ere ez" Ib. Ene lastan zuri ederra / berdurakin aurrean, / soinean gonaz<br />
ondo janzita, / jupa oria gainean. Lazarraga (B) 1205rb. Ebetsi ote deban edo hoostu fruturik, azarik edo<br />
berdurarik. OA 165. Lore, berdura, fruta / esan ez dan asko, / gure <strong>bar</strong>atzan laster / dira agertuko. Echag 175.<br />
Beragaitik aiñ merke berdura ikusten da Erri-bildurik andienetan ere. Izt C 155. Ontatik naikoa izan ezkero,<br />
berdurarik ez luteke bear. Oñatibia Baserria 42. <strong>Bar</strong>atza onak zituan, eta berdura asko egiten zan plazarako.<br />
Salav 37. Baserritar gutxi joaten zan berdura eta esnearekin plazara. Ib. 52.<br />
(S ap. Lrq). Planta verde, hierba. "Verdure" Lrq. Hanbat duzula esker zenbat lurrak baitu berdura. EZ Man<br />
II 121.<br />
2. Tapiz o capa de hierbas. v. ihaurri (III). Orduian on zitakela zenbait berdura emaitia <strong>bar</strong>rukietan <strong>bar</strong>na<br />
sugerik edo berze alimale lizunik han egon ez dadin; hartarakotx aski izanen da kukuso belharrez bradura [sic,<br />
tal vez errata] hura egitea. Mong 594.<br />
(H, Foix ap. Lh, T-L). "Fleurs, herbes étendues sur le passage d'une procession du S. Sacrement" H. "Jonchée<br />
d'herbes vertes, de fleures, etc., dans les rues, les églises pour quelque solemnité" Ib. s.v. ferde-. "2.º jonchée de<br />
procession; 3.º (S; Foix), jonchée qui relie deux maisons de relations suspectes" Lh. "Jonchée, ihaurri,<br />
iraurdura, ihaurpen, berdura" T-L s.v. jonc. Behar dute beztitu, eman bazkariak; / Hainitzekin dituzte<br />
bortxazko ariak: / Eian orai nork duen, ethor arabera, / Herrietan egiten aphezen berdura. Hb Esk 197.<br />
3. Abundancia, montón. Gure yaunek lukete, lagunduz yaun hori, / Bertzela distiaraz Eskal herriari: / Nor<br />
nahiren den moltsa arin da sobera, / Hedatzeko bakharrik urrezko berdura. Hb Esk 127. Sorkha hain handia<br />
izan zen non bera zangoen azpian lehertua ez baitzen baliatu berdura hortaz. "De l'abondance". Dithurbide 126.<br />
4. (Sc ap. A; Foix ap. Lh). "Estambre de lana (es más fino que la trama)" A. "(S; Foix), estame de la laine (fil<br />
employé pour faire le drap)" Lh.<br />
5. (Sc ap. A; Foix ap. Lh). "Pieza de seis palmos de largura. Bi berdurako bilbea egin ahal dezake eule batek<br />
goizetik gabera, oihala bastoa bada (Sc), una tejedora puede hacer desde la mañana hasta la noche una trama de<br />
dos piezas (berdura), si el tejido es grosero" A. "(S; Foix), pièce de sis empans de long dans les tissus de laine"<br />
Lh.<br />
6. "Verdure, verdura (esp.), couleur verte (peu usité)" H. v. berdetasun.<br />
- BERDURA-BARATZE. Huerta de verduras. Berdura <strong>bar</strong>atzako lanak. ArgEgut 1922, 5.<br />
- BERDURA-PLAZA. "Berdura-plaza, plaza de abastos. Bergarako berdura-plaza <strong>bar</strong>rixak emuten dau makiña<br />
bat berbakizun" Elexp Berg. Ba... ez,... an berdura-plazan saltzen jituek. SM Zirik 33.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
911
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berdurakeria, berdureria. Embrollo, enredo. Hanitz langilek, aseak baitziren iragan berdureriaz,<br />
esperantza badute zerbait erreberritze, heien onetan, jaliko dela oraiko gobernutik... Herr 18-12-1958, 4. Ez<br />
bagira ados beste zonbait Eskualdun bide erakusleekin, ez gira mintzo bekaizkeri, berdurakeri edo<br />
saltsakeriaren gutiziz, bainan Eskual-Herriaren min eta amodioz. Herr 13-4-1961, 1.<br />
berduratu (H). Extender(se), dispersar(se), desparramar(se). "Répandre, disperser" H. v. hedatu, <strong>bar</strong>reiatu,<br />
ihaurri. Ikhara kantoin guzietarat berduratu zen, etzen marraskarik eta deihadarik baizen aditzen. MarIl 89s.<br />
Eta erreberrituz gorphutz puskakatuak, han eta hemen berduratuak, kasik ezestatuak, berriz junta arazten<br />
dituelarik lehenago zituzten arimekin. Jaur 163. Nahi ditu bildu bere arthalderat mundu guzian berduratuak<br />
diren ardi guziak. Ib. 170. Han edireiten zen oihan bat urre sagarrak ekartzen dituzten zuhañ flokatsu hetaz<br />
egina, zeinen lorea tenore guzietan berritzen denak berduratzen baitu usain guzietarik goxoena. Dv RIEV 1931,<br />
556. Hautsa buruan berduratzen. Dithurbide 132. Haren oinen petan berduratzen zituzten erramu adarrak eta<br />
ostuak, eta bertze ferde-gailuak. Lap 250 (V 113). Zirtoak bota, dritxoak berdura, nundik duen karkailaz hararaziko<br />
jendea. Ox 202. Elizaren etsaiak / fraileak kasatu / Eta munduan gaindi / herraz berduratu. Etcham 64.<br />
Eta bazter guzietarat berduratzen zen heioa, sarraski haundiak eginik. Zub 34. Ondikotz ez da eliza hartarik<br />
deus handirik gelditzen gehiago! Harri handi batzu harat eta hunat berduratuak. Zerb Azk 43. Munduan<br />
berduratuak diren eskualdun guziak miliun arima. Herr 10-4-1958, 4. Ez zituen herriko indarrak berduratu nahi:<br />
handi zezatela kazeta, jori zezatela, bainan ez othoi bertze agerkaririk athera. Lf ELit 282. Munduari egin<br />
eskandala, munduko tribunalek ez dute erreparatzen, bainan saltsatzen eta berduratzen. Larz Senper 14. Eta<br />
jadanik baziren Jesusen Konpainiako berrogoita hamar bat apez edo fraide Indietako hegal guzietan<br />
berduratuak! Ardoy SFran 242.<br />
(Part. en función de adj.). Disipado. Ez diat bizi berduratu bati lotugo... Emazte bat, bakea familian, lana,<br />
Eskual-Herriko goxotasuna, horietan bizitzeko xedea diat. Larz Iru 110 (Lek bizi ustel bati).<br />
(Part. en función de adj.). Extravertido, expansivo. Eskualduna ez daitakela teatrolari, jitez ez delakotz<br />
zalapart eta berduratua, nola baitira italiano eta beste, bainan delakotz izil eta sentimenduen agertzeko herabe.<br />
Larz GH 1955, 367.<br />
"Joncher les chemins, les églises" H s.v. ferde-. "Joncher, ihaurri, ihaurtu, berduratu" T-L s.v. jonc. Cf.<br />
berdura (2).<br />
berdureria. v. berdurakeria.<br />
1 bere (gral.; SP, Urt I 10, Ht VocGr, Lar, Añ, VocBN, Gèze, Dv, H, Zam Voc). Ref.: A; Bon-Ond 168; Lrq<br />
/bee/; Etxba Eib; Holmer ApuntV; Elexp Berg. 1. Su, de él. "Berea, sien" SP. "Son" Ht VocGr y Gèze. "Su,<br />
pronombre, bere, aren" Lar. "Sien, sienne, son, sa, ses" VocBN. "Sien, son, de lui" Dv. "Su, de él" A. En Gte Erd<br />
54s se censura un excesivo uso de bere, fruto de la influencia de las lenguas románicas vecinas: "*edozein<br />
haurrek baditu bere gurasoak: haur guztiek badituzte gurasoak (AN-gip, BN-arb), ume danak daukiez gurasoek<br />
(V-arr-gip), ume danak dituzte gurasoak (G-azp-goi)", etc. v. beure.<br />
Tr. De uso gral. Los autores vizcaínos --no así el alavés Lazarraga--, ya desde los primeros textos, se apartan a<br />
menudo de su empleo exclusivamente anafórico (es decir, con un antecedente en caso ergativo, absoluto o dativo<br />
dentro de la misma oración). Entre los guipuzcoanos, si bien en el s. XX su uso tampoco parece ser limitado por<br />
estas restricciones, la tendencia hasta dicha época es a cumplirlas: véanse los ejs. de Cardaberaz, Ubillos,<br />
Aguirre de Asteasu, Lardizabal o Arrue, en los que aparecen en un mismo párrafo aren (o beraren) y bere, este<br />
último anafórico; no faltan sin em<strong>bar</strong>go en dichos autores incumplimientos de la regla. Entre los navarros, en<br />
Beriain aparece sólo como anafórico, aunque hallamos ejs. fuera de este uso ya en un Credo de 1614, en Elizalde<br />
y en Lizarraga; hay tbn. vacilación en textos baztaneses (Echenique, Izeta), salacencos y roncaleses de los ss.<br />
XIX y XX. También al Norte, a partir del s. XIX, se encuentran ejemplos (relativamente poco numerosos) de uso<br />
no anafórico; cf. Lf Gram 211: "L'influence du guipuzcoan moderne a fait oublier l'emploi de haren et heien<br />
chez beaucoup de labourdins côtiers; ils mettent bere et beren presque partout. D'autres auteurs sont hantés par<br />
les règles du réfléchi latin". En general, se puede decir que bere se ha ido extendiendo con el tiempo a usos no<br />
anafóricos, tendencia ésta inversa a la de los posesivos de primera y segunda persona (v. Sarasola Eusk 1980,<br />
431-446).<br />
Berea-, pospuesto al sust., suele tener valor afectivo. Así biotz berean o ama bereaen en Lazarraga (1147r y<br />
1197r), hume bereak en Mendiburu (IArg I 172), Ama beriari en fray <strong>Bar</strong>tolomé (Ic III 374), esperantza berea<br />
en Añi<strong>bar</strong>ro (EL 2 45), biotza berea en Azcue (PB 135), emazte berea en Txirrita (B II 213), gurutze berea en S.<br />
Mitxelena (Aranz 128) o gonadun berea en Erkiaga (Arran 47). No parece tener dicho valor en Etcheberri de<br />
Ziburu (Man II 130): Eta hala Iongoikoak itsasoarenetik / Guardatuko au puxantza bereaz perilletik, o<br />
Elizanburu (Po 187): Ez du hain laket izarrak / Egon-lekhu berea; en ambos la posposición parece deberse más<br />
bien a razones métricas.<br />
a) (Pronombre posesivo anafórico). Tiene con haren (genitivo del demostrativo de tercera persona) o beraren<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
912
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(id., intensivo) una distribución complementaria (cf. zure / zeure, gure / geure, etc.). No aparece, sin em<strong>bar</strong>go,<br />
ninguna regla que la explicite en las gramáticas antiguas: así, Larramendi (Gram 25), en el capítulo "Pronombres<br />
posesivos", da únicamente bere-á para la tercera pers. (para la primera y segunda nere-á, neure-á, hire-á, eureá).<br />
En Harriet (Gram 25ss.), los posesivos para otras personas son ene, hire, gure, etc.; para tercera pers. sing.<br />
bere, y en plur. beren- junto con heien- y hekien-. Según Ithurry, "entre berea, etc. et hunena, etc., il y a la même<br />
différence qu'en latin entre suus (sien), (ipsius) et huius (de lui)" (424). En la introducción a la edición de las<br />
obras de Leiçarraga, de Th. Linschmann y Schuchardt, se señala la diferencia entre ene, hire ("nich reflexiv") y<br />
neure, eure ("reflexiv"). Cf. tbn. Alt Erd 102ss. (donde no se separan claramente los intensivos y los reflexivos)<br />
y Or Eusk 1934, 243. La primera formulación de la regla aparece en Lf Gram 209: "Le réfléchi dépend<br />
d'ordinaire du verbe à mode personnel de la proposition où il se trouve; il se réfère à un possesseur désigné<br />
comme sujet, complément direct ou complément indirect dans la forme verbale". v. X. Kintana FLV 1971, 75-<br />
80; EGLU I 114ss.; G. Rebuschi ASJU 1986, 325-341.<br />
(Referido a un antecedente (explícito o implícito) en caso absoluto dentro de la misma oración). Hetan izan<br />
baita [...] letratu handirik miraz nago, iauna, nola batere ezten asaiatu bere lengoaje propriaren faboretan<br />
heuskaraz zerbait obra egitera. E 5. Baldin fedez eginak badirade, erran nahi dut, personá den segur bere<br />
konszienzián. Lç Ins D 1v. Despedidurik, bada, Silvero bere Sirenaganik. Lazarraga 1146v. Erregia andrea<br />
dagola afizionaturik bere limosneroas konbeni den baiño geiago. Ber Trat 110. Luzifer ostikaturik / bere<br />
iarraitunekin, / zuek gelditu zineten / garai guztiarekin. EZ Noel 157. Abiatu zen egun batez Iondone Petri, itsas<br />
gaiñean, Iesukristo bere nabusiagana. Ax 131 (V 87). Geure refekzionean / Gero iarzen garela, / Iauna bere<br />
banketean / Imitatzen dugula. Arg DevB 130. Ikhus bezate bada Enperadore hau nola ahalkatzen zen, bere<br />
arre<strong>bar</strong>en mintzatzeko astrugaitzkeriaz. ES 168. Jainko handi hura bere begien aitzinean ofentsatzen dugu. Brtc<br />
90. Bere etsaietarik duzu beiraturen / Edo hekin gainean garaia emanen. Monho 162. Zeintzubetan ikusten dan<br />
argi eta garbi gure Euskara jakintsua bere gazte denporako janzi eder aberatsakin txukunki apaindurik. Izt C<br />
454. Maria guziz Santa bere debotoak egunean irutan onratu oi duten bezela [...] gauza justu eta bidezkoa<br />
iruditu da urtearen illetako bat ere beraren onrarako esleitzea. Arr May 7. Abel bere anaiak hil zuen. Jnn SBi 5.<br />
Arratsetan nor bere etxerat goizik bilduz. Arb Igand 47. Irati-Sorhon gaindi, oihanez oihan bere behien ondotik<br />
zabilalarik. <strong>Bar</strong>b Sup 181. Gibeleko beribilaren jabea ohartzen niz ari dela bereari athe guzien hesten gakoz. JE<br />
Ber 21. Beha nagokio, zer ari den hor aphezpiku distirant hori bere eliza arropetan. Lf Murtuts 2. Arras ezagut<br />
erretxa da arrano beltza bere buru eta lepo larrutuetarik. Zerb Azk 37. Eta artzaina bere artaldeaz mintzatzen<br />
zen, mutiko bat bere emazte gaiaz bezala. JEtchep 52.<br />
(Referido a un antecedente en caso ergativo dentro de la misma oración). Iangoikoak nola duien batbedera<br />
formatu, / Bere irudi propiara gure arima kreatu. E 11. Hura bere berthutez resuszitatu izan da, bere izenean<br />
bekhatuak <strong>bar</strong>khatu ukhan ditu. Lç Adv ** 5r. Akabadurik, bada, Silverok bere musikeau. Lazarraga 1144v.<br />
Egun gizona deitzen du / Jainkoak bere maiera. (Pamplona, 1609). TAV 3.1.20, 113. Errik bere lege, itxeak bere<br />
aztura. RIs 32. Pilatusek ez galtzeko / bere kargu handia, / gurutze gorara zuen / kondemnatu Mesia. EZ Noel<br />
97. Zisneak hiltzerakoan bere kantua erredoblatzen du. Ax 187 (V 127). Oraziño egingo deutso bere angeru<br />
goarda alde eskoakoari. Cap 124. Manatu zituen landareak, eta belhar suerte guziak, iasan zezatela, zeinek bere<br />
motharen araberako fruitua. SP Phil 11. Mundu gaxtoak armatzen tu / Bere dituen puxantak. Gç 191. Aita<br />
bethierekoa othoi dezagün, arimaz eta korpitzez bere grazian bizi erazi gitzan. Bp I 142. Han kausitzen ditu<br />
nigarrezko xirripak zeiñez garbitzen baitu gau guziez bere arima. Ch I 20, 6. Determinazio firme bat ez bere<br />
bizitzako tenpora guztian beinere pekaturik egiteko. Iraz 63. Gaiztoai bere aserre, ta madarikazio guziakin<br />
kondenazioko sentenzia emango die, zeren aren Legea gordetzeko Miserikordiazko obrarik egin etzuten. Cb Eg<br />
II 155. Salbatzailleak bil-arazi zituen Yerusalemerat bere apostoluak eta bere dizipuluak. Lg II 296. --Zer gaitz<br />
egiten du Konfesariak, ongi begiratu gabe, absolbizioa ematen dionean eman behar etzaionari? --Aren bekatu<br />
bera bere gañean artzea. Ub 212. Deitu zion Jesusek [Judas] bere ikasleen artera, eta berarekin, ta beraren<br />
maiean bizitu zan. AA I 418. Gure bekhatuen garbitzeko ta bere aitaren haserrea fazegatzeko. Dh 208. Tubal<br />
gogoangarriak bere etxetarrakin Españara ekarri izan zeban itzkuntz eder jakintsun leun guri gozoa, beraren<br />
etsai ozpindu txar txoriburu puztu anitzek eztanda ler gaizto badagite ere. Izt C 5. Haren gozo bakharra zen<br />
bere diru maithea / Gau, egun, ordu guziez gogoan ibilltzea. Gy 87. [Noek] aiek Jainkoari ofrendan eskeñi<br />
ziozkan, beraren esku oparotik artu zituen mesede andiakgatik esker onak emateko, eta bere aitormena<br />
erakusteko. Lard 9. Bere amodioaren seinhaleak orduan eman ziotzan Jainkoak. Laph 45. Ez baitugu nehor<br />
ezagutu, bere artaldearen gainean begia beti harek bezen erne zaukanik. HU Aurp 108. Zergatik erran zuen<br />
Jesu-kristok bere agoz, Apostokuak eskaturik. CatUlz 23. Errumesekin zen osoki haren zoriona. Bere athean bat<br />
ikusten zuen ber, haur debalde utzi. JE Bur 66. Izen ori eman zien Mistralek bere laguneri. Or Mi V. Gizonen<br />
harat hunata bere esku daukala. Xa Odol 182.<br />
(Referido a un antecedente en caso dativo dentro de la misma oración). Hark orori emanen dik bere<br />
merexituia, / Gaizkigiler pena handi pazienter gloria. E 245. Hari bere ohorea renda dakionzat ezagutzen<br />
dugunean. Lç Ins B 8r. Tortolatxoa ebilten da / bakotxik maiatz ilean, / bere laguna galdu jakinda. Lazarraga<br />
1184v. Adarrak emaiten dira etxe orretan / Nori bere diruetan. (Tolosa, 1619). TAV 3.1.25. Noizbat ere ethorri<br />
da azkeneko ordua, / Bakhotxari galdetzeko bere obren kontua. EZ Man I 85. Otoitz egin brazo Iaungoikoari,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
913
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
eman drazkion aditzera, aren honrako, eta bere arimaren onetan diraden guziak obratan ezartzeko. Ber Trat<br />
45v. Hain itsuski erori zen, non sendatzeko ekharri zeraukaten neskato bati bere ona galarazi baitzeraukan. Ax<br />
353 (V 234). Iesus dulzisimuek ofrezidu egion santu glorioso oneri bere eriotzako orduen. VJ 16. Mokanes batez<br />
diotsate / Bere begiak itsutu. Gç 84. <strong>Bar</strong>katzen dirautza [Penitenziako sakramentuak rezebitzen debanari] bere<br />
pekatuak. OA 66. Oi, zer ihardetsiko diok Jesus Jaunari bere juiamenduan sorhaiotasun izigarri hori begien<br />
aitzinean pharatuko dauianean? Dh 239. Orhit zite Jesüs-Kristek so batez, Jundane Phetiriri bere flakeziazko<br />
bekhatiaz nigar eragin zereiola. UskLiB 55. Populu gogortu hura punitzeko, arras abandonatuko zuela,<br />
khenduko zioela bere erlixionea. Jaur 362. Airean agertu ziran suzko-mingañ-antz batzuek, eta bakoitzari berea,<br />
gañean guziai jarri zitzaien. Lard 481. Gizonari bere sor-herriaren gal-araztea. HU Aurp 174. Gogoeta<br />
bakotxari bere lekua eratxikitzen dako, lumatik erortzera utzi baino lehen. JE Bur 159. Sekulan ez dela<br />
behardunari bere ardi bakharra ebatsi behar. Zerb IxtS 55.<br />
Si hay más de un antecedente posible, se produce una cierta ambigüedad: "Haurra bere aitaren ganat igorri<br />
du, il a envoyé l'enfant chez son père (il peut s'agir du père de l'enfant ou du père de celui qui l'a envoyé" Lf<br />
Gram 209. Según EGLU 115, en estos casos la tendencia en los autores clásicos septentrionales es a usar bere<br />
sólo si su antecedente es el sujeto de la oración: "Esanak esan, hirugarren pertsonako bere honekin anbiguitatea<br />
gerta daiteke, aurrekotzat izen sintagma bat baino gehiago dugunean. Adibidez: Andonik Joxe bere etxera<br />
eraman nahi zuen. Hemen bere-ren aurrekoa "Andoni" nahiz "Joxe" izan daiteke. Ekialdeko idazle zaharrek bere<br />
esango lukete "Andoni" balitz aurrekoa eta haren "Joxe" balitz"; sin em<strong>bar</strong>go, hemos encontrado ejs. de bere que<br />
contradicen esta aseveración: Seguratua da gero pena hekin buruan / Begietsiren duela Iauna bere Tronuan. EZ<br />
Man I 120. Espiritü saintiak Eliza eztia ürgatzi bere hatsarrian baizik? Bp II 78. Orduan Jesusek deithu zuen<br />
bere izenaz erraten zioela: Maria. Lg II 287. Dabiti adulterioaren ondoan Profeta bat gan behar zaio bere<br />
hobenaren izigarritasuna sentiarazterat. Mih 22. Deus ez da garbiago gorphutz hura baino, / Hauzoek eramana<br />
bere hobiraino. Hb Esk 199. Eta Aita Sainduak eman zion bere nahiaren araberako lana, azienda beltz batzuen<br />
zain egotea zazpi urthez. Jnn SBi 92.<br />
(En casos de declinación derivados de bere). "Beretzat, pour soi" SP. Berzerena har dazanak beretako<br />
amore / Oborotan ukhenen du plazer bano dolore. E 133. Iainkoak beretzat ber reserbatu duena haei atribuitzen<br />
eta emaiten drauegun bezenbatean. Lç Ins E 2r. Dei zitzan beregana Iesusek bere diszipuluak. Lç Mc 8, 1. Joan<br />
zidin jardin batera eta beregaz eroan eben Sirena eta Silvia. Ib. 1143v. Obra iustuak arimak daramatza berekin.<br />
EZ Man I 47. Deusetan ere bortxatu gabe, deitzen eta thiratzen gaitu Iainkoak beregana. Ax 102 (V 69).<br />
Pausugabetasuna edo khexadura ezta tentazione sinple bat, baina berekin hainitz tentazione ekhartzen deraukun<br />
ithurburua. SP Phil 459. Dibinitateak beretzat / Hautatu adiskidea. Gç 189. Beregana hartüren dütü, eta<br />
bethidanik adelatü derien bere Erresümaz goza eraziren. Bp I 36. Zeiñak hagitz ungi eskarniatzen baitu Aiñgeru<br />
onaren figura, zu berekin traiñatzekotzat Kanpoko illunbetara. He Gudu 119. Dohatsü da, bere kontzentzia<br />
theiützen edo phezützen dien gaizak oro bereganik hürrüntzen dütiana. Mst I 21, 2. Ez du Jesusek beretzat<br />
artuko ta azkenean ez da zerurako. Mb IArg I 98. Santuak bidean topatu zituen pobreak berekin eraman zituen.<br />
Cb Eg III 338. Jesu-Kristok eraman izan ditu berekin herioaren athe eta sarrailla hek mendian gora. Lg I 232.<br />
Jainkoak beregana deituko zituala sinitsmen-gabeko jendeak. Ub 49. Zerren soberbioak beretzako nai du<br />
besteari datorkion honra. Gco I 23. Zeñ gurutze samiñ eta gogaikarria izango dan onelako emakumea ala<br />
beretzat, nola gizonarentzat. AA I 582. Asko izango da gizona auzora, festara edo norabaitekin itz egitera<br />
joatea, emakume zelotsua beregan erkiturik egoteko. Ib. 583. Hek berekin batean sekulako thormentetarat<br />
herrestatu nahiz. Dh 184. Berari opa gaizuz guztiok, / beretzat artu gagizan. Añ EL 2 232. Bakhotxak hartara<br />
pentsatu behar du beretzat, eta ez jeneralean. Jaur 103. Ifintzen da lurra edo errautsa saski batean, botatzen zaio<br />
ur irakiña eta onek urtu eta eramaten du berekin gatzua. It Fab 116 (Dv berekin, Ip bereki; Ur beragaz). Gizon<br />
aberats batek artu zuen urruti batera joateko asmoa, eta morroiak beregana eramanda, bere dirua eman zien.<br />
Lard 433. Legarrak ez du berotzen, bainan bai zathitzen eta hezatzen, ura beregana deitzen duelakotz. Dv Lab<br />
183. Gaitz etorkizun andiak beregan <strong>bar</strong>runda zituen. Arr GB 12. Gure jaun medikua, bere hiru semeak berekin<br />
harturik, badoa etxetiarren gana. HU Zez 71. Egun batez erreginaraz gaitzan berekin bere lorian. CatJauf 100.<br />
Ezagutu eban ederto Anjelek Mañasi zala, ordurarte ondo igarri <strong>bar</strong>ik, beretzat aspaldietan aukeratuta eukan<br />
emakume egokia. Ag Kr 154. Erriko Erretoreak askotan eramaten zuen Pernando berekin bazkaltzera. Muj PAm<br />
43. Banekiyen Albertok illoba bat berekin zeukala. Alz Txib 89. Yakitateak derama berekin nekeak eta<br />
pairamenak. Zub 35. Nolakoa zen Inaziok beretzat hautatu ontasun bakarra. JE Ber 65. Gizonak beregan iru<br />
auek irauli detzan nai nuke. Or Aitork 386. Ainitz sos ba ahal zuen berekin. JEtchep 114. Antxe eukan Nikanorek<br />
beretzat zerturik gordelekutxu bat. Erkiag BatB 19.<br />
b) (Empleado libre de las restricciones señaladas para (a)). (Hemos escogido ejs. que incumplen las citadas<br />
reglas). Onai emateko Gloria, gorde zituelako bere Mandamentu santuak. Bet 9. Sinistetan dot [...] Iesu<br />
Kristogan bere seme unjenito geure Iaunagan. Ib. 6 (TAV 3.2.11 (AN, 1614), Arz 17, El 6, Oe 8, CatLlo 5, Mdg<br />
160, KIkV 24, KIkG 8, Inza Azalp 48, ArgiDL 15 bere; Mat 3, Cap 5, FPrS 5, Gç 38, OA 2, Iraz 4, CatBurg 5,<br />
Cb CatV 6, Lariz 1, CatLan 11, Añ CatAN 4, CatB 11, CatLuz 3, UskLiB 14, CatAe 4, CatSal 5, CatR 5, Legaz<br />
2, CatJauf 2 (h)aren, CatUt 1, CatUlz 4 arren, VJ 8 aen). Lenengoak aginetan dau bere Dibine Majestadea<br />
amaetan gauze guztiez ganean. VJ 12. Eztozu Paternosterrean eta Abe Marian Jaungoikoagaz, eta bere<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
914
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ameagaz berba egiten? Cap 42. Ote ziraden boto kastidadekoa egin zeban personak; edo ziraden bere aideak.<br />
OA 159. Doatsu oietatik bat bere Aita zan. Cb Eg II 209. Eta orregatik Jesu-Kristo ta bere Amandrea ez beste<br />
guziok jaiotzen gera bekatu hau gerekin degula. Ub 67. Bere ontasúna baliabekida nerearén fáltan. LE Ong<br />
48v. Ikusirik Jesusek bere [=itxu<strong>bar</strong>en] fede bizija, esan eban: alan izan bedi eskatu dozun legez. Mg CO 31.<br />
Ondo artuak izan ditezela bere aurrean nire gaurko lan, esa-egite, neke, ta bear guztiak. Añ EL 1 9. Eta bere<br />
anparo andia guk iristeko. Gco I 465. Orduan alde-aldean aitu zan mundua, bada Noe eta bere etxekoak ez<br />
beste guziak ito ziran. AA I 560. Andre gogoangarri onek egiñeratu zeban Erri bereko Eliza andia, zeñen nagusi<br />
ta jabe izan zan bera, eta dirade geroztik bere ondorengo ta jatorriak. Izt C 506. Jesus ikustera joan ziran, eta<br />
bere almen eta eskubide andiak zabaldu zituzten. Lard 388. Zegoela ezkontzako itza emanik bere Ama Maria<br />
Joserekin. Ur Mt 1, 18 (Ur (V), Samper, Hual, Arriand bere; Lç, He, TB, Dv, Ip, SalabBN, Echn, Leon (h)aren).<br />
Jaikirik, Josepek gabaz hartu zituen haurra eta bere ama, eta Ejiptorat aldaratu zen. Dv Mt 2, 14 (Ur, Echn,<br />
Hual, Samper bere; Lç, TB, HeH, Ip haren). Jarraiyozute beti, <strong>Euskal</strong>dunak, orri; / Bere antzera bizirik,<br />
Zeruraño korri. Aran SIgn 214. Nola bada egin izan zen bere sortzearen misterioa, edo garaiustea? Legaz 15.<br />
Gure Santua jaio zanian, bere aita Pedro Bernardon Moriko etzan etxian. Bv AsL 25. Au ikustean bere aita zan<br />
estutzen. AB AmaE 291. Guziaz ere, ill onetako debozioaren bidez iritxi zintzake bere laguntza eta zere<br />
salbazioa. Arr May 18. Jose Maria Zubiari ezer kendu <strong>bar</strong>ik esan geinke, bere gisako beste umant asko dirala<br />
<strong>Euskal</strong>-errian. Ag Kr 32. Eta holaxe bere [=Kattinen] etxean bulta bat iraganik, eskalea bideari lotzen zen<br />
berriz, loriatua. JE Bur 67. Erri onek ezpañez gorapidea ematen dit, baño bere biotza urruti dago nigandik. Inza<br />
Azalp 120. Baño ba dakigu, bere seminarioko begiratzaile batek esanda, ikastetsua zala. Or SCruz 19. Zerbeit<br />
egin dezakena eri-handiaren onerako, bere arronteko aitorlaria izango da. FIr 185. Jaungoikoak berak erabaki<br />
dezala, ta beti, zeruan eta lurrean, bere naimena egin dedilla. Alz Ram 135. Uste izan eztezan iñorenak baño<br />
arloteagoak bere abestiak diranik. Ldi IL 127. Yesusek bazekien, Aitak gauza guziak bere eskuetan utzi zituela.<br />
Ir YKBiz 437. Mintzatu naiz beribil fabrika bateko nagusiakin eta bere etxean sartu bearra naiz Maiatzeko<br />
bigarren egunean. Izeta DirG 108. Aren kabia jadanik ezta osoki arena, edozein egunean galtzea gerta liteke.<br />
Ezpaita bere bizi guztiko eta eriotzera arte. Vill Jaink 161. Ugazabandrea bildurgarria da, ta ez leuke laketuko,<br />
seguru asko, bere etxean neskamea gizonezko kanpotar bategaz bakarrean egon dala jakiterik. Erkiag BatB 157.<br />
Oni, maldizio bat bezela pasa zitzaion burutik susmo txar bat. Bere andre ta anai gazteagoaren artean ez ote<br />
zerbait? NEtx LBB 23. Ez omen baitzen ondarra auzoko ardi tropa baten bahitzeko, zuzen kontra bere<br />
burhasoen lurretarik iragaiten zelarik! Ardoy SFran 69s.<br />
(En casos de declinación derivados de bere). Ez nazáken deusek ére / beréxi bereganík. LE Kop 151. Nor<br />
zan berekin zegoan deabru ura? Mg CC 250. Gu geure estura premiñazkoetan beregana eldu gintezen. Añ<br />
LoraS 130. Zeren emaztearen erregu eta obra onak itzaliko duen Jaunaren aserrea, eta iritsiko dituen Zeruko<br />
lagunzak, ala beretzat, nola gizonarentzat. AA I 586. Beregan dala ontasun neurri ta mugarik ez duana. AA II<br />
13. Ez dago beretzat gaurik, ta illunik. JJMg BasEsc 110. Zure ganian jausi da zuk beretzat eskatu dozun gatxa.<br />
Astar II 121. Orregaitik jakin biar da zer dan ona beretzat ta zer ez. Ur Dial 70 (Ip zer den harentako hun). Aiñ<br />
klaru ta egitsuak ziraden agerkera oiek guztiyak beretzat. Aran SIgn 28. Jauna, eneutsan beretzat emon nik<br />
biotza? AB AmaE 171. Ama-semiak bakarrik ziranian maian, auzuan iñor premi aundi batian arkitzen bazan,<br />
altxatu, ama bakarrik maian utzita, artu beretzat zeguan jana eta juaten zan auzora premian zeguanari ematera.<br />
Bv AsL 38. Orregaitik egoan añ pozik Antoni, gauzarik onena beretzat zalako. Ag Kr 109. Josek, gaurko eguna<br />
beretzat jaia zalata, lan gogorra egin zuan atzo. Ag G 345. Berak eruan daun dirutza ori eztok ixango ez<br />
beretzat ez niretzat. Kk Ab I 76. Ari begira zeuden soldaduen burua ta berekin zeudenak. Inza Azalp 50. Aldian<br />
eukan soñekua beretzat luziegija ixanik. Otx 87. Esan nai dizut ez daukala zuretzako gorrotorik, ta zuk ere<br />
beretzako ez idukitzeko. A<strong>Bar</strong> Goi 51. Beretzat beti ain maitekor, ain samur eta ain eztitsu izan zan ama! TAg<br />
Uzt 256. Ordurako, Miren Orreaga, lekaimea, Bogotan bizitzen zegon bere lagunarekin fundazio berriko etxean<br />
eta beregana agertzea erabaki zuan. JAIraz Bizia 116. Beti goxokerian aritu oi zan berekin eta etzion sekula<br />
minberatzeko gauzarik esango. Etxde JJ 69. Arako gauza ez-ezagunak beregan toki ta bazter-txoko aurkitu eban,<br />
antza. Erkiag Arran 149. Beretzat danak <strong>bar</strong>diñak ziran, / etzeukan apartekorik. BEnb NereA 145. Musika bidez<br />
eskeñi aiz i / eure sorterriantzako, / Eta geroztik gau ta egun beti / nekatzen aiz beretzako. Basarri 58. Itzi eidazu<br />
bada / beregana joaten. Gand Elorri 91. Noiznai etortzen ziran beregana mediku bat eta iñoiz bi ere bai. Salav<br />
16.<br />
c) (Det.). (Lo) suyo, sus bienes; lo que le corresponde. "Nori berea, à chacun le sien" SP. "Suari berea utzi behar<br />
zaio, il faut faire la part du feu" Dv. "Lan hortan ez du berea atherako, il ne retirera pas de ce travail un profit<br />
suffissant" Ib. Cf. BEREAK HARTU. Eta anhitz sufritu ukhan zuen anhitz medikutarik, eta berea guzia<br />
despendatu zuen, eta etzén deus probetxatu. "Tout le sien". Lç Mc 5, 26 (He, IBk zituen guz(t)iak, Dv bere izte<br />
guzia, Ol, Leon zitu(e)nak oro, Ker, IBe bere ondasun guztiak). Goizegi bereaz zeginak emaitza, aurkit zezan<br />
arratsalde gaitza. O Pr 519. Besteei berea kenduz. Mb IArg I 232. Biurtzeko bakoitzari berea. Mg CC 175.<br />
Batzuetan mirabea za<strong>bar</strong>keri onegatik geratzen da beartua, kalte oek beretik zuzentzera. AA II 178. Gurari<br />
txarrik, edo bide bagakorik ez daukanak, ez dauka inoenaren desiorik. Kontentu da beriagaz. Poztuten da inoren<br />
onagaz. fB Ic II 242. Behar zela berea utzi bakhotxari / Beretik ere eman eskaz duenari. Hb Esk 44. Jandarmeak<br />
batzuentzat jandarme, bertzeentzat ohoin, ez da zuzen. Bakotxa bereaz jabe izan dadin, ororentzat da edo<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
915
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
nehorentzat ez. HU Zez 191. [Zuzentasuna] da on-oidade bat, bakotxari berea emotera aurreratu eta zirkinduten<br />
gaituzana. Itz Azald 183. Horiek hola, egiak berea behar du. Ox 200. Loari berea eman bear zaok. Alz Ram 26.<br />
Otsaren eztiago-bearrari zor zaio berea. Ldi IL 36. Bereaz ondoen deritxona egiteko eskubidea dauko. Eguzk<br />
GizAuz 147. Eremozue ere zakhu batean ahantzi zuen diruketa hura: bakhotxari berea da zuzenbidea. Zerb IxtS<br />
28. Gero, berriz, zentzua etorri zan eta Jainkoari berea biurtu zitzaion. Vill Jaink 35. Zail ote litzateke<br />
bakoitzari berea aitortzen saiatzea? MEIG VII 171.<br />
v. tbn. Cb Eg II 118. JJMg BasEsc 275. Astar II 163. Bordel 87. Lard 118. AB AmaE 223. Ag AL 6. CatJauf 93.<br />
Echta Jos 218. Inza Azalp 81. Muj PAm 12. Enb 112. Otx 98. Etxde JJ 125. Or Aitork 78. SM Zirik 7. Basarri<br />
93.<br />
Handi-xumen axkide, guti du bererik [aphezak]. Hb Esk 196.<br />
Munduko onhasun guztiak Iainkoa gatik utzirik bere bererik ez edukitzea. Mat 147.<br />
Su intención, su propósito; su idea, lo que piensa. "(Llevar la) suya adelante, berea beti aurrera" Lar y Añ.<br />
"(Estarse en sus) trece, bere artan egon, bereari itxeki" Lar. "Bethi berearen ondotik dabila, il cherche toujours<br />
son avantage particulier" Dv. "Berean do, ezezkoan do (AN-gip) [...] orrek beretik ez dau urteten (V-gip), orrek<br />
beria aurrera" Gte Erd 180. Cf. BEREAREKIN IRTEN, BEREA EGIN. Baña itsuak berea zuen bere gogoan<br />
ta ezpañean ta [...] len baño ere oju andiagoz esaten zuen. Mb IArg I 218. Erlijioso ark lengo bereari<br />
jarraiturik, esan zien. 'Volviendo el buen religioso a lo que había dejado'. Aran SIgn 60. Hola mintzatu ondoan,<br />
Andre Inkarnazion, bereak golkhoan, eta irri faltso bat ezpainetan, bazohak etxera. Elzb PAd 61. --Nere illoba<br />
orrek moja joan bear omen du ta. --Malenek? --Bai, jauna. --Ori ondo. --Ondo edo txarto, arrek berea. Ag G<br />
317. Lurrez aoa bete artean, iraungo du berean. EgutTo 30-7-1918 (ap. DRA). Gaitzitua lehoina, berea golkoan.<br />
Ox 131. Apezñoa aitzina bereari, idorkiago oraino. JE Ber 66. Eztabaida guztietan, jira ta buelta, aberatsak<br />
beriari eutsitzen zetsan, esanaz: Gauzak darela, daren moduan betiko, ta kitxo. SM Zirik 9. Ezin entzun batean<br />
ziran, bakoitzak berea gogoan. Zait Plat 151. Bainan haatik bereari ari zen beti gure predikaria. Ardoy SFran<br />
103. Etsia arturik ere, bereari eutsi zion. Berron Kijote 160.<br />
v. tbn. <strong>Bar</strong>b Sup 168. Zerb Azk 98. Larz Senper 30. Xa Odol 147.<br />
(Det. pl.). (Los) suyos, parientes, familiares; amigos, partidarios. "(Bien haya quien a los) suyos se parece,<br />
bereen antza duenari on degiola ari" Lar. Nola maite ukhan baitzituen bereak, munduan ziradenak. "Les<br />
siens". Lç Io 13, 1. Nola mundu huntan ziren bereak maithatu baitzituen. TB Io 13, 1 (He, LE, Dv, Or, Ker, IBe<br />
bereak, Arriand beriaik; Ol, IBk beretarrak, Leon berekilakoak). Hark eztitu arbuiatzen / Nihoiz ere bereak. EZ<br />
Eliç 296. Eztizü nahi ez bera ez beriak bantatiak izan ditian. Mst III 54, 7. Itsua bide da gure Jangoikoa ta<br />
eskurik bageko alsua bereei lagunzeko. Mb IArg I 228. Patroi poderosoa bezala turkoen da beste etsaien kontra<br />
S. Estanislao gloriosoa airean bereen fabore ikusi izan da. Cb Just 131. Erregeak bere, enzun ebanean aserre<br />
zala bere ta bereen kontra Jangoikoa, agindu eban Erri guztia ifini zedilla deboziñoetan. Añ GGero 58 (Ax 70<br />
(V 46) haren eta harenen kontra). Ezpadu batek bereen, batez ere etxekoen ardura edo konturik. AA I 490. Nai<br />
leukeen Anibal eta beriak erromatarrak peleadu egijen. Astar II XII. Kornelio eta bereen bataioa. Lard 497.<br />
Itzaldi onekin agurtu zituan Franziskok beriak. Bv AsL 81. Hil zen sendimentü hoietan, beriak oro konsolatzen<br />
zütialarik. Ip Hil 75. Lamoricier aurrera / bereakaz beti ioian. Azc PB 222. Bereai esanez gau artan berarekin<br />
zer gertatuko dan. Inza Azalp 66. Jainkoak dakin gaiztakerik egin [Lope de Agirrek], azkenean bereen eskuetan<br />
eriotza gogorra izateko. JAIraz Bizia 31. Bereetara etorri zala ta bereek etzutela ongi artu. Or Aitork 167.<br />
"Bere (G), esposo" A (probablemente berea, det. 'el suyo').<br />
2. Su, de ellos. "Les dialectes L, BN, S emploient ordinairement ce pronom, quand il accompagne un nom, en<br />
la forme de singulier; les dialectes AN, G, V ont une forme de pluriel, et l'emploient généralement" H. v. beren.<br />
Tr. Propio de la tradición septentrional; desde principios del s. XIX va perdiendo terreno en favor de beren, y<br />
se hace muy escaso en el s. XX. Cf. Lf Gram 211: "La différence entre bere 'son', et beren 'leur', est, semble-t-il,<br />
assez récente. Beaucoup d'auteurs traduisent 'sien' et 'leur' par bere et ne font de beren qu'un intensif de bere. Ils<br />
ont peut-être théoriquement raison; mais depuis une soixantaine d'années ceux qui se piquent de basque correct<br />
et précis distinguent bere de beren comme haren de heien". Bekhatutan bizi dira bethi bere aisira. E 49.<br />
Paubreak eta berze aflijitu guziak bere beharretan sustengatuz. Lç Ins G 6v. Xoriek ere dituzte / bere egoitzak<br />
airean. EZ Noel 49. Halako hek ikhusten dutenean bere egunak laburtu hurran zaiztela. Ax 166 (V 112). Bere<br />
faltaz galdu dute / Hekintzat zen loria: / Huntaz beregainki dute / Bere pena guzia. Arg DevB 13s. Bere haur eta<br />
zerbütxariak onsa eskola eraziten badüztie. Bp I 25. Zeren burasoek bere gutizien eredura utzi tuzten ibiltzera.<br />
ES 182. Bere denbora guzia progotxozki enplegatzen zuten. Ch I 18, 3. Ez dakite zer den Jaiñkoaren<br />
borondatearekiñ berea konformu atxikitzea. He Gudu 34s. Eta ezarri zituzten bere izenak hiri hartan. Lg II 105.<br />
Hek bere pairakortasunaz; zu, zure karitateaz saindu billaka zaiteztenzat. Mih 52. Bere meditazioneak ongi<br />
egiterat entseiatzen badire. Dh 98. Ereman baitzuten berri handi hori bere herrietarat. Jaur 202. Bedere nik<br />
badakit bazutela bere nekhea eta ez xumea. Gy XII. Deus etzakitenek aitzinean, oro bazakitzaten ondoan, atze<br />
orori mintzo ziren bere mintzairetan! Hb Egia 98. Bueltatu zren bere erriara. Hual Mt 2, 12 (pero cf. beren ib. 2,<br />
9, ib. 3, 6, et passim)Ondikotz Portuko arraintzari batzuek bere sareekin egiten dioten gerlarekin Uhertsiko<br />
arrainetan ederrena, izokina, gutitzen ari da urtetik urtera. Zerb Azk 50.<br />
v. tbn. (para textos del s. XX) Etcham 101. Zub 78. Mde HaurB 105.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
916
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(En casos de declinación derivados de bere). Zeren hek berekin baituté zerbait guthizia eta desir. Lç Ins D<br />
8r. Berekin ekharri zuten su ezin iraungia, / Zeruaren kontrakotik iratxakarazia. EZ Man I 92. Zunbaitek bere<br />
büriak Jinkuari emaiten dütie, bena zerbait beretako berhezten dielarik. Mst III 37, 2. Fidantziarekin hetarik<br />
berekin erabiliko ziuztenek ardietsiko zutela zerbeit soleimendu. MarIl 89. Apostoluak othoitzean zauden<br />
Yerusalemen; berekin zuten Maria Kristoren ama. Hb Egia 97.<br />
(Det.). Lo suyo, lo que les corresponde. Hanbat ferekatzaile balitzake bahi, / Berea dutenean nolazpeit<br />
atzeman, / Grina guti dutela bertzentzat ariman. Hb Esk 170.<br />
- BEREA EGIN (V-gip). a) Salirse con la suya. "Beria eiñ, hacer lo que uno quiere, tercamente. Makiña bat<br />
aldiz esan gontsan ez joateko, baiña arek beria eiñ arte eztauka bakeik" Elexp Berg. Akitofel gizon galdu<br />
biotz gaiztoko, eta ezeri begiratzen etziona zan, berea egin ezkero. Lard 198. Bazan edale-artean italiar<br />
jatorriko ergel bat, beti berea egitea nai izaten zuana. NEtx LBB 40. Ark berea egiteagatik, bizi-bizi ta zutik edo<br />
zearka [lotsa] utzi-erazi nai diola-ta. Berron Kijote 160. Brutok berea egin du. Bera mintzatuko zaio aurrenik<br />
herriari, gero Antonio. MIH 315.<br />
Cumplir su cometido. Orain egin beza berea pistola onek. NEtx Antz 109.<br />
b) v. s.v. BERE EGIN.<br />
- BEREA-EGITEKO. "Terco, insistente, de hacer lo suyo. Zuen auzokua, leguna baña beria-eittekua" Etxba<br />
Eib.<br />
- BEREA EMAN. a) Dar su fruto. v. BEREA ERAMAN. Joan ziren urtiak: lanak eman zian beria. Dominika<br />
Haritxabaletako seme apez geiak sakolan zian lati gramera. Horrek erran nahi beitü hari nausitürik zela. Const<br />
17.<br />
b) Aca<strong>bar</strong>. Egunak eman du berea. <strong>Euskal</strong> sukaldean, argia itzali zaigu. NEtx LBB 156.<br />
- BEREA ERAMAN. Dar su fruto. Jo dezagun lanari, ene semea; lanak berea badarama bethi. Dv Lab 94.<br />
Lanari ez da ukho egiteko; bethi berea baderamaka. <strong>Bar</strong>nenik iraultzen den lurrak ekhartzen du ondoriorik<br />
hobeena. Ib. 29.<br />
- BEREA IZAN. v. BERE IZAN.<br />
- BEREAK HARTU (EMAN, ENTZUN, ESAN, etc.). (Dar, recibir) su (de él o de ellos) merecido; (decir,<br />
escuchar, aguantar) lo suyo. "Bereak eman diozkat, je lui ai donné les siennes" H. Ohoiñari ere ebastera<br />
dohanean, gogoratzen zaika, eskuak iratxeki badiatzote, gutienean bereak emanen derautzatela, azotea izanen<br />
duela. Ax 72s (V 48). Eta ora arrazoiñatua / Egon zen bereak ederki hartua. Gy 283. Kuidado gabe egon<br />
ziñezke, / beriak entzungo ditu. PE 80. Bereak aditurik dago hementxet Arrotako auzapez ohia. HU Aurp 126.<br />
Jin bidez joan zen, deus egin gabe; ez hatik buruz-buru eta ondotik oraino bereak aditu gabe. HU Zez 127. Zure<br />
lekua hartu duen andereak, / gurekin behar ditu pairatu bereak. Xa Odol 208. Neskari bereak ematera joan baitzan.<br />
Berron Kijote 180.<br />
(Bereak eta... hartu, etc.). "Las del <strong>bar</strong>quero (muchas cosas), bereak eta bi; las suyas y dos más (V, G, AN),<br />
bereak eta bost (V-m, AN-larr), las suyas y cinco, bereak eta asto beltzarenak, litm.: las suyas y las del burro<br />
negro (L, AN)" A EY III 251. "Bereak eta bi entzun, artu, galantak entzun, hartu. Beriak eta bi enztun zittuan<br />
Atutxak lengunian" Elexp Berg. "Beriak eta bi artuta etorri zien (zartadak)" Ib. Bereak eta geiago aditu, ta<br />
geiagoren bildurrak isillik iges egin erazo zion. Cb EBO 42 (H: 'les siennes et davantage'). Gure errira lenengo<br />
datorren Musturzuloko edo Lekuitoko atso eskelak eruango ditu bereak eta bi. Ag Kr 170. Aitzen dituzte ba<br />
bereak eta bi. Ag G 96. Orratikan ere bereak eta bi entzun gabe etziran izaten ereti batzuetan. Ib. 167. Aitu biar<br />
dizkit orreatik beriak eta bi. Alz Bern 74. Ire ama arkitzen badet, entzun biar zizkiak bereak eta bi. Alz Ram 41.<br />
Gizagaizo Ellande! Aditu behar ditu bereak eta asto beltxarenak! <strong>Bar</strong>b Sup 73. Prisarik izan ezpanu, mutil aiek<br />
artuko zituzten bereak eta asto beltzarenak. Or SCruz 82s3. Aditu bear dizkin bereak eta bat... Lab EEguna 112.<br />
Mintzalariak, bereak eta bost irauli ondoren, pozik pozik esertzen dira. Ldi IL 21. Ziri-olerki edo epigrama<br />
diralako oien bidez bereak esate'aal genizkan bereak eta bost. Ib. 27. Aitak ezezkoa ematea, ta gañera bereak<br />
eta bost esatea. Ib. 59. Adituko ditu bereak eta ardi beltzarenak (AN-5vill). A EY III 333. Esan baitzition Hitleri<br />
bereak eta bi. Or QA 78. Amaika aldiz entzun ditu bereak eta bi, baita belarrondoko pranko artu ere au ta ori<br />
esan-egin ditualako. Sorarrain Lili 95. Entzun zituela, Frantsesen ganik, bereak eta asto beltxarenak. Ardoy<br />
SFran 173. Baiña bereak eta bi entzunda joan da, arranoak ezpaitu! NEtx LBB 177. Ez dago gustora lantegian,<br />
bereak eta bost maiz aski, eta bada zergatik, esaten dizkiotelako. MIH 336.<br />
Mucho. Diru asko eralgi diat eta bereak eta bost ateratzen saiatu bear nauk. Etxde JJ 42. Xamurkeri ta<br />
limurkeri aritzen zitzaion alkarrekin zebiltzanean atsegintasunari bereak eta bost xurgatuz. Ib. 89. Neskak<br />
lilluratu ta limurtu gaietan bereak eta bost zekizkin oietakoa zen. Ib. 119.<br />
- BEREAK EGIN. a) Hacer de las suyas. Mari Gaizto laño oien zai egoten da bereak egiteko. Goiko ta beko<br />
aizea burrukan asten diranean, an da bere aitz-zulotik atera nairik. NEtx Antz 11. Itzelezko ezbear eta burruka<br />
sortu iatak gorputzean. Sortu eta bereak egin be bai, ikusi al dokanez. Bilbao IpuiB 208. Zezena iaian bereak<br />
eginda, eta zezen-iltzaillea ikaraka. Alzola Atalak 70.<br />
b) v. s.v. BERE EGIN.<br />
- BERAK ETA (BI, BOST, ASTO BELTZARENAK, etc.). v. BEREAK HARTU.<br />
- BEREAN BERE EGON. "Berean bere dago, il demeure ferme dans sa résolution" H. "Berean bere (Sc),<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
917
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
insistiendo" A. Egiten diote zer-nahi laido eta eskarnio, joka ere badabilkate, arnega dezala duen erlisionea,<br />
bainan hura berean bere dago. Prop 1893, 202. Ezagutu zuen jende hetarik hainitzak berean bere zaudela;<br />
etzautedatela <strong>bar</strong>khatuko, non ez nion <strong>bar</strong>khamendu galdetzen. Prop 1894, 154.<br />
- BEREAREKIN IRTEN (Lar; b. urten V-gip), BEREAREKIN ATERA, BEREAGAZ IRTEN. Salirse con la<br />
suya. "(Salir con la) suya" Lar. "Beriakin urten, salirse con la suya. Temoso utsa da; beti beriakin urten biar<br />
izaten dau" Elexp Berg. v. BEREAZ IRTEN, BEREAZ EGIN. Aldi guzietan burua agertu nai duenari edo<br />
berea ta berea baizik ez denari ta berearekin beti atera-naiari ere. Mb IArg I 93. Berearekin irteten utzitzen<br />
etzion, ta gauza txikietan ere bere borondatea autsitzen zion. Cb Eg III 364. Sandia da seta utsa, eta berearekin<br />
irteten ezpada, pakearik emango ez duana. AA I 594. Baña etzuan ala ere etsi berearekiñ irteteaz. AA III 566.<br />
Ta itxiko deutsat beriagaz urteten, gatx guztiak neuri dakardazan bati, goitu alizan ezkero? fB Ic II 272.<br />
Beriagaz urten ezin dabenian. Astar II 92. Egin zituzan iños baño alegin andijaguak beriagaz urteteko. Ur MarIl<br />
28. Nor berearekin irten naiez, alde batetik lau Errege jarri ziran, eta bestetik bost. Lard 15. Baie Batxik<br />
bereagaz orduen bere urten euen. A BGuzur 156. Beti bereakin irtetzen oitua zegon txikitandik. TAg Uzt 186.<br />
Oraingoan ere bereakin errez irtengo zalakoan. Ib. 188. Berearekin ateratzeagatik eder eztana ere egingo lukete<br />
orrelakoek. Zait Plat 124. An atera zan poz-pozik, azkenean orratio bereakin atera zala-ta, ezer pagatzeke<br />
alegia. Berron Kijote 192.<br />
- BERE HARTAKO. De allí mismo. Cf. BERE HARTAN (b). Aurrena Ernialdera bialdu zun Obispo jaunak,<br />
Parrokoaren laguntzaille; urrena, bere artako Parroko egin zun. Or SCruz 21. Bere artako gizonen antzera<br />
eman zen tilma delako estalki urdin batez. FIr 149.<br />
- BERE HARTAN (G-goi-azp, AN-5vill, B, BN-arb; Lar, Añ, BeraLzM, Lh; bereatan V-ger). Ref.: A<br />
(bereatan); Gte Erd 180. a) (Mantenerse...) en el mismo estado; en la misma opinión. "(Estarse en sus) trece,<br />
bere artan egon, berrari itxeki" Lar. "Mantenerse en su opinión, palabra" &c. Ib. "(Estarse en sus) trece, (c.)<br />
bere teman, artan egon" Añ. "Bereatan (V-ger), estacionario. Se dice mucho de un enfermo" A. "Dans ce même<br />
état (à lui)" Lh. "Bere artan dago (G-goi-azp) [...] bere artan da (AN-5vill, B, BN-arb)" Gte Erd 180. Cf. BERE<br />
HORRETAN. Ta arte orretan bekatu ageri zenbait egin ta ere, gogorzen da bere artan, ilzen da gero bere<br />
bekatuaren urrikizunik bage ta sekula guzirako galzen da gorpuz ta anima. Mb IArg I 86. Penak beti batean, beti<br />
bere artan, ta eternidade guzian orrela egon bear dutela. Cb Eg II 130. Ta orregatik ere infernuko tormentuak,<br />
ta eternidadea bere asieran, bere artan egongo da? Ib. 126. Beste puska moldakaitza, landu, ta polikitu gabe,<br />
bere artan geratzen da, edo an datza. Cb EBO 45. Rebeka bere artan / dago firme beti. It Fab 244. Eta hekien<br />
estira bethi bere-batean, bethi <strong>bar</strong>din zorrotz, bethi bere-hartan. Dv LEd 232. Iñazioren erranak egundaino<br />
baino alferrago; Franzizko bethi bere hartan. Laph 125. Bere semetxoa magalean zuela, bere eskuak tolestu, eta<br />
bere artan itxedon zuen egunsentiraño. Arr GB 42. Alta gizagaizoak ahal guziak egin zituen, bai larderiaz, bai<br />
eztitasunez. Harria baino gogorrago zagon bertzea bere hartan. HU Zez 60. Non da eskuara bezala dagonik<br />
bere hartan bere gain; aberats ez izana gatik, berez bere bizi, edo ahal bezen zor guti eginez? HU Aurp 210s.<br />
Alferra da bere hartan gogo onez bermatzen ez dena. JE Bur 38. Bainan Katalin bere hartan gelditu zen bethi;<br />
eta zer sorginkeria baitzen ere han, egundaino ezin du hartu buruan, haren hutsik bazitekela. <strong>Bar</strong>b Sup 70.<br />
Erroak <strong>bar</strong>na sartuz geroztik / haitza bere hartan behar. Ox 149. Bestalde, bere artan yarraitu dezaten alegiñak<br />
egiten dizkiet. Ldi IL 8. Saletxeko atean, garai batean bezela, exeritzen zan Amerika aldera begiratuaz. Orduk<br />
egiten zituan bere artan. JAIraz Bizia 127. Egon bere artan, atsegin edo protxu zerbait arkitzen dutaño, aurrerakezkarik<br />
gabe, ondo goxatu nadin arte. Or QA 155. Eta oraindik bereartan irauten bazuten ere, bera ain<br />
tamalgarri ikusita, Jaungoikoak ez ote zion beratuko alako biotz gogorra? Etxde JJ 240. Bakoitza bere hartan<br />
tinko dago eta argumendurik bikainenak ere ez dio aburua aldaraziko. Mde Pr 138. Theresa bere hartan zegoen,<br />
"Ez nauk joanen, ez itzak utz eraman nazaten!". Mde HaurB 91. Zerk eutsi lezake emakume kupidagarri ura<br />
bere artan? Zer, eriotzaren bildurra ezpada? Txill Let 63. Alperrik, mutilla bere artan. Anab Aprika 91. Hanbat<br />
gaixtoago harentzat bere hartan tematzen balinbazen! Ardoy SFran 259. Baiña aiñ bere-artan zijoan,<br />
erraldoiak zirala alegia, ez zituan bere ezkutari Santxoren oiuak jaso ere egiten. Berron Kijote 94. Urte larriak<br />
izan dira, gizaldiz gizaldi bere hartan iraun duten gauza asko aldatzeko eta deuseztatzeko indarra beregan<br />
zekartenak. MIH 29s.<br />
b) (B). "Allí mismo. Bereartan dago osaba zenain etxea" Izeta BHizt2. "Bereartan sortu, bizi ta il" Ib. v. bertan<br />
(1). Zergatik etzuten liberalak bere artan esitu Lizarraga? Or SCruz 88. Karlistengana tiroka ari zala, erori<br />
ta bere artan gelditu zan. Ib. 102. Zazpi urtez lilluraturik bere artan gelditu nai ez ba duzute zangoak zurrun eta<br />
illeak bildurrez lazturik, bil ezazue goiz artaldea. Or Mi 77. Lurrarekin bat egiten duena, edo bere artan<br />
landatua, lekuaz aldatzen ez dena. FIr 166. Gure gizonen etxe bazterretik iragan bearko zuten bereartan<br />
gelditzen ezpaziren. Ib. 138.<br />
(Con suf. intensivo). Andik zortzigarrenean bereartantxe Tomas beste guztiakin zegoanean. Inza Azalp 76.<br />
Bereartantxe gelditzen ziran. "Allí". Mok 6. Bere artantxe guzien aurrean esan zion aitak. Or Mi II.<br />
c) Inmediatamente. v. bertan (2). Birjiña agertu ta bere artan / sortu zan pake-aroa. SMitx Aranz 90.<br />
Okerren bat gertatu ote zan bururatu zitzaion eta bere artan olara joan zan. JAIraz Bizia 104. Arabetik<br />
gaztelera bere artan biurtuaz. "De improviso". Berron Kijote 111. Kolpetzar ura aski izango zan burruka zital<br />
ura bere artan amaitzeko. Ib. 112.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
918
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BERE HARTATIK. De su estado natural, de su estado; de su posición. "Ez degu bere hartatik atera (G-azp)"<br />
Gte Erd 180. Baldin nahiago badute bere burutik heldu zaiena segitu, ezen ez gizon jakintsunen abisua, eta ez<br />
badute nahi bere hartarik apartatu. ES 198. Ez prefet, ez eta ministro, ez bertze nehork ezin kordokatu dute hura<br />
bere hartarik. HU Aurp 154. Mendeak eta mendeak behar zituen [Eskuarak] bere hartarik den gutiena<br />
zeiharkatzeko. JE Bur 176. Giristino izena ukanagatik, zoazi zu bere hartarik aldaratzerat, zerua aipatuz, lur<br />
huntan baizik sinesterik ez duen norbait. Ardoy SFran 260. Erabat itsutua zegon zaldun gizajoa, eta neska<br />
gaizoaren azala ukitzeak eta aren atsak eta beste zenbait gauzatxok ere ez zuten bere-artatik esnaerazi. Berron<br />
Kijote 179.<br />
- BEREAZ BESTE EGIN. Suicidarse (referido a una 3.ª pers. sing.). Cf. BURUAZ BESTE EGIN. <br />
Hainbertzenerakin, Mandarina gela batetarat sartzen da eta lephoari sakhi bat egiten dio, iduri eta bereaz<br />
bertze egiten duela. Prop 1906, 174.<br />
- BEREAZ EGIN. a) Salirse con la suya, conseguir su objetivo. "Bereaz egin du, il a fait du sien, il a fait son<br />
coup" SP. v. BEREAREKIN IRTEN. Amorio desordenatua, bereaz egin duenean, desamorio bihurtzen da.<br />
'Cuando ha salido con lo suyo'. Ax 356 (V 236).<br />
Salirse (ellos) con la suya. Eta hek bereaz egin badukete, / Kontu zutaz hartu gabe / Hirriz handik ganen<br />
dire. Gy 43.<br />
b) (Dv). Arreglárselas por su cuenta. "Bereaz egiten du, il se suffit, il pourvoit à ses propres besoins" Dv. Cf.<br />
BERENAZ EGIN (s.v. beren). Erran zioten beraz burasoei, etzitezela griña edo khexa haren gatik, harrek<br />
bereaz eginen zuela. Jnn SBi 60. Eskoletan erakasten ezteno, beharrago baizik ez bakotxak bereaz egin, ahal<br />
duen ber. HU Aurp 218. Azkenaren beltzean, utz lezake aita bihozdun horrek semea libro, bereaz egin dezala.<br />
Larre in Xa Odol 13.<br />
- BEREAZ IRTEN. Salirse con la suya. v. BEREAREKIN IRTEN. Galak, galanteoak, eta libertadeak beste<br />
konturik etzuen, eta beti, ta guzian bereaz irten bear zuen. Cb Eg II 190. Deabruak irten ez dezan bereaz. Mg<br />
CC 236. Milla asmazio egiten ditu [emakumea] erakarteko bekatura, ta indarrez bezela irtetzen du bereaz. Ib.<br />
132.<br />
- BERE BATEAN (Dv, H; bere baten V-gip). "Eria bere batean dago, le malade se tient dans le même état" Dv.<br />
"Conforme, tranquilamente. Bazan bere baten zeuk astorau zenduan arte" Etxba Eib. v. BERE HARTAN; cf.<br />
berebat. Bethiere dago iauna zure hitza bere batean. EZ Eliç 240. Jainkoak mundu handi hau guzia bethi<br />
dagoka bere batean. He Phil 475. Eta hekien eztira bethi bere-batean, bethi <strong>bar</strong>din zorrotz, bethi bere-hartan.<br />
Dv LEd 232 (Cb Eg II 130 penak beti batean, beti bere artan).<br />
Gauza bera da bada gizonaz ere, zeiña zaharrek deithu izan baitute mundu xikia. Ezen ez dago behinere<br />
estatu bere batean. He Phil 476.<br />
- BERE BAT EGIN (Dv). "Berebat, mot composé de bere (sien) et de bat (un). Il se dit d'un certain mouvement<br />
naturel. Hasarretzen dena ez da berebat egin arteo eztitzen, celui qui se fâche et s'adoucit avant que sa colère ne<br />
se soit donnée une certaine carrière" Dv. "Sukharrak, eztitu aintzinean, bere bat egin behar du" Ib. s.v. bere.<br />
"Gaitzak bere bat egin behar du, eria sendatu baino lehen" Ib. Cf. BERE BATEZ AITZINAGO, BERE<br />
BATERA. Bekhatu bat gutiago edo gehiago, zer da hori? [...]. Bertzalde, gaztetasunak ez othe du berebat<br />
egin behar? Prop 1894, 159.<br />
- BERE BATERA. "(G) [...]. Bere batera-ezkero gizonak eztu orla bizi bear, en llegando a la edad madura, el<br />
hombre no debe vivir así" A. s.v. berebat.<br />
- BERE BATEZ AITZINAGO (Dv, que cita a Ax). Pasado un límite. Cf. BERE BAT EGIN. Aski esten du<br />
[libertate hura] edo sobera esten du, bere batez aitzinago. Ax 114 (V 76). Munduko plazentziek, diren handienek<br />
ere, denborarekin, unhatzen dute, bere batez aitzinago, higuintza emaiten dute. Ib. 491 (V 317).<br />
- BERE-BERE. a) Especial, particular (de él); suyo, propio (de él). "Bere-berea du gauza hori, il a cette chose à<br />
lui en propre" Dv. "Bere beriakin bizi da, iñor nekatu <strong>bar</strong>ik" Etxba Eib. Aitzitik beldur izatekoago da eztuen<br />
eginen bere-beria baizen. "La sienne propre". Birjin 228. Batzuk dira bere beriak [...]; bestiak komunak korputz<br />
guztiari. Mg PAb 84. Anziña anziñatik edo are lendabizitik [izen oek] bere bereak dituela. Izt C 234s. Berrogeita<br />
zortzi erri, beren <strong>bar</strong>rutiakin Kanaan guzian, or-emen banaiatu edo zabalduak, bere-bereak zituen. Lard 118s.<br />
Gauza berezkoa dalako, demonioak bakean itxi dagioela, bere bereak diran arima txarrai, eta zuzendu dagizala<br />
bere esetsiak eta indarrak Jaungoikoaren serbitzalla egiazkoakgana. Itz Azald 186. Eta orduan --ez ixan bildur--<br />
, izkuntz, oitura ta lagi, / Bere-beriak dituzalarik, azke ixango da Euzkadi! Enb 110. Oraingo jabeai kendu ta<br />
gizarteak beretu egin bear ei-ditu ta bere-bereak bailiran, ordekoen bide eta ondoen deritxonez erabilli. Eguzk<br />
GizAuz 39. Ogasun ekarkorren jabe izateko eskubidea be bere-berea ta estadua baño lenagokua dau gizonak. Ib.<br />
98. Ez zitzaion zillegi iñoren aurrean bere-berea zun aur ura besarkatzea. Etxde JJ 228. Nornaik ibilli al<br />
zezakean bere-berea zuan txalupa? Anab Poli 30. Oratik bere-bere dun eskupea; baita Fray Luisek ere. Gazt<br />
MusIx 67. Fray Luisen ertiaren <strong>bar</strong>ne-itzari edo giroari bagagozkio, ondo korapillotsu dala esan bear, bai<br />
sustraiz, bai asmoz; mezuaz ere bere-bere degu. Ib. 68. Eta latz-aldi auek guziak, arma-legeak bere-bereak<br />
dituala usteko ez banu. Berron Kijote 166. Bere-berea zuen hizkera bakar horretan mintzatzen zaigu. MEIG III<br />
100.<br />
(Precediendo a un sintagma nominal). Utziak zaizko, erran behar bada, bere-bere nahiari. Birjin 41. Ezen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
919
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
nor atrebi [...] juie guzien gaineko hura bere-bere aitzinean damuztatzerat? Dh 204. Ama aurkeztu zitzaion<br />
Faraonen ala<strong>bar</strong>i [...]. Amak bere-bere semea artu zuen, besterik bazan bezala. Lard 65. Eta kristau garbixa<br />
[...] izanarren, bere denporakua zan; eta bere-bere denporakuak bere ipuñetan gorririk agertzen diran oitturak.<br />
Etxba Ibilt 454.<br />
b) Propio, particular (de ellos). Arimak bere penak bezala, arimaren potenziek eta botherek ere, zein baitira<br />
adimendua, borondatea eta memoria, izanen dituzte bere pena moldeak, bere bereak eta bereziak. Ax 586 (V<br />
377). Ori danori eztute ikasi gugandik, Mixiolariengandik, siñiskera auek bere-bereak dituzte. Vill Jaink 19. Ez<br />
bainuke bizkaitarrei bere-bere duten euskalkian lege-emaile bezala agertu nahi. MEIG III 128.<br />
- BERE-BEREAK HARTU. Intens. de bereak hartu. Nik jakingo baneu jakin zittalkeri au asmau ixan dauana<br />
nor ixan dan, bere-beriak artuko leukez, irabazi be egin dittuz-eta. Otx 28.<br />
- BERE-BEREAN. a) En sí mismo. Bere-berean bilutsik eskeiñi nai dizut [liburu au]. Berron Kijote 18.<br />
Badirudi gure gramatikalariek, euskara bere-berean aztertu beharrean [...], ez dutela beste kezkarik erdal<br />
kategoriak euskaraz nola adieraz daitezkeen azaltzea baizik. MIH 84.<br />
Kondairak dion bezelako eran jarriak biok, ezpatak gora jasoak [...] eta ain bere-berean euskaldunaren<br />
mandoa, urrutitik, ballesta-tiroarenatik, ezagun zitzaion alkilerrekoa zana. "Tan al vivo". Berron Kijote 111.<br />
b) v. s.v. 1 bera.<br />
- BERE BEREAN EGON. a) "Bere berean dago (Vc), está en lo exclusivamente suyo; es decir, sin deudas" A.<br />
b) Mantenerse en su opinión, en su tema. "Bere berean dago (G-azp)" Gte Erd 180.<br />
- BERE-BERE EGIN. Intens. de bere egin. Orixe zenuen aren aleginik bizkorrena, egia bere-bere egitea,<br />
alegia. Zait Plat 83s. Irakaslearen zaletasun eta ezin-ikusia ondarez ikasleak iaso ta bere-bere egin zituen, ain<br />
zuzen. Ib. 113. Oratik neurri, sotiltasun eta garaitasun sentikizuna du ezaupide, Fray Luisek ain bere-bere egin<br />
zuena. Gazt MusIx 62.<br />
- BERE BEREKI. v. bereki.<br />
- BERE-BERETIK (AN-5vill ap. A Apend). "Por de pronto" A Apend.<br />
- BERE-BEREZ. v. berez.<br />
- BERE EGIN (H). Hacer suyo, apropiarse (de). "Nahi baitu bere egin bertzeren borondateak, s'il veut s'attirer<br />
les coeurs d'autrui (EZ Man)" H s.v. bereganat. Hauk behar tu aphainduak podore eztuenak / bere egin nahi<br />
baitu [= bait tu] borondate berzenak. EZ Man I 66. Hañitz bere eginen du tormentaren beldurrik. Ib. 66.<br />
Ebanjelioko hitz hunkigarriak bere egiten bezala zituelarik. HU Aurp 135. Eskakixunok bakandereak be bere<br />
egitten zittuzan. Otx 46. Benetan bere egiten baiditu, hezurreraino berak ere sendituz, aipatzen dituen guzien<br />
atsegin eta bihozminak. Larre in Xa Odol 15.<br />
(Añ). (Berea egin, bereak egin). "Apropiarse", "apropiárselo aquél" Añ. Nor dira eskuarkiro besten<br />
pekatuak bereak egiten dituztenak? Gco II 6. Bein batean Jose bere egitekoetara gelara joan zanean,<br />
etxekoandrea sartu zitzaion, onez edo gaitzez berea egiteko asmoan. Lard 52. Orduan emakume zorigaiztokoak<br />
berea egin zuen, eta soldadu-talde andiak menderatu ezin zutena, azpiratu zuen. Ib. 145. Kristo Jaunak berea<br />
egin duan gizona. Inza Azalp 8. Ez du Jesus onak / Ez atsegiñik / Gu oso bereak / Egin gaberik. ArgiDL 163.<br />
- BERE GISA, BERE GISAKO. v. gisa.<br />
- BERE IZAN. (Con aux. trans.). a) Ser suyo (de él). Iustiziak, nori berea emaiten dio, eta kontenta erazitzen<br />
du bat-bedera bere duenaz. Mat 144. Bat bedera penatzen da bere duen faltaren eta hobenaren arauaz. Ax 583<br />
(V 374). Apezak azken hitza bere. O Pr 29. Bertze batek zuzenez bere duen gauzari iabetzeko. SP Phil 266.<br />
Etzitzaion handi zela / bere zuen korthean, / non etzen kausitzen zela / baxotasun batean. Arg DevB 163. Hetarik<br />
batek ere ez zagokan zituen gauzetarik deusere bere zuela; aitzitik guziak zituzten erkide elkharren artean. He<br />
Act 4, 32. Onek kulparik etzuela, besteak testimonio falso andi bat jaso, ta karzelan iduki, ta bere zuen azienda<br />
guzia galerazo zion. Cb Eg II 165. Urthe iragan eta ethorkizunekoak bere ditu. Hb Egia 92. Ezik bere ditu bihotz<br />
guziak. Laph 213. Zer-danak bere baitu oro. Zait Plat 44. An eskeñi nintzaion / nerau, dudan guziaz; / bere<br />
nindula agindu / nion, danak utziaz. Or in Gazt MusIx 200. [Nafarroko Erresuma] handiago eta azkarragoa<br />
izana zen, bere zituelarik Ondarrabiatik hasirik, Bilbao eta Gazteizerainoko eremuak. Ardoy SFran 36.<br />
(Berea izan, bereak izan). Nola Jainkoak añ berea zuen Luis. Cb Just 34. Ekusten du etsaiak ordu artaraño<br />
berea izan duala bekataria. AA III 573. Damasko, karmesi ta perlerija guztia beria dau Jaungoikuak. fB Ic I 48.<br />
Ur benedikatua berea bazuten. Hb Esk 226. Ugarteko Buru edo Prinzipe Publiok bereak zituen itsasotik irtenda<br />
lurra artu zuten bazterrak. Lard 529. Zaldiya beria zuan. Bv As 44. Burasoak hilez geroz, bereak zituen hekien<br />
onthasun handiak. Jnn SBi 172. Jesusek berea zaitu. Ag G 284. Urtzik beria eban ta berak / Deitu dau Bere<br />
ondora. Enb 204. Gizonari bereak dituan eskubide ta zuzenok ezautu ta emon bear yakoz. Eguzk GizAuz 97.<br />
Gurenda berea duke luzaro aundirik gabe. Etxde JJ 200. Ontzietako kontramaixueri deitzen diete "lostramo",<br />
baño gure onek berea balu bezela zuan izen ori. Anab Poli 54. Saria berea ebala ustez. Bilbao IpuiB 186.<br />
Nekazariak bereak ditu / ontasun oriek danak. And AUzta 141. Berea baitu azken hitza, gure artean askok uste<br />
dutenez, jakite mota horrek. MEIG VI 99.<br />
v. tbn. Astar II 160. JanEd I 41. HU Aurp 111. Echta Jos 308. A Ardi 96. Lek EunD 21. Or Eus 46. JAIraz Bizia<br />
111. Akes Ipiñ 21. MAtx Gazt 20.<br />
b) Ser suyo (de ellos). Yandanik Frantziaren erdia bere dutela. Elsb Fram 157. Zazpi debruek bere baitzuten,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
920
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
galtzera zoan Maria. Ox 72. Eta zakurrek, agertuz hainak, / bere zituzten oihanak. Ib. 91. Badakite gainera bere<br />
dutela gazteek, zuzen ala oker, azken hitza. MIH 302.<br />
(Berea izan). Doatsu, azkenean, persekuzionea Yaunaren ohoretan yasaten dutenak; ezen berea dute<br />
zeruko erresuna. Lg II 146.<br />
- BERE KABUTAN, BERE KABUZ, etc. v. kabu.<br />
- BEREKIKO. v. berekiko.<br />
- BERE HONETAN (bereunten B; beriunten B; beriontan AN-ulz). "Emen berian, ementxe berian, berióntan,<br />
aquí mismo" Iz Ulz. "Bereunten, beriunten, aquí mismo. Hau bereunten ine (egiña)" Izeta BHizt. "Bereunten<br />
(B)" Gte Erd 95. Cf. BERE HORRETAN (b).<br />
- BERE HORRETAN. a) En el mismo estado, situación; en la misma idea, opinión. Cf. BERE HARTAN. <br />
<strong>Bar</strong>etasuna dario etxetxoari bere gauzatatasunean; ez da ezertan igitzen, eta bere orretan dirau eta dirauke.<br />
Txill Let 23s. Bonberoak geldirik bere lekuan ez diote pasatzen uzten [...]. Bonberoak bere ortan eragozten die.<br />
Lab SuEm 190. Orra-ba, nere jaun ta lagun, esan nion azkenean, obe izango dut, Don Kijote bere ortan uztea.<br />
Berron Kijote 19. Mosquetera motz xamar agertzen da, baina bere horretan utzi dut puntuaren amorez. MEIG V<br />
75.<br />
b) (bereortan B). "Ahí mismo. Gure borda bereortan dago" Izeta BHizt2. "Bereortan lau bago" Ib. Bere<br />
usteen alde gatazka bizian ibili ondoren [...], berera itzuli zen eta, bere horretan, lagun eta adiskide ospatsuz<br />
inguraturik [...], lanean iraun zuen kemenak agortu arte. MEIG VI 77.<br />
- BERE HORRETATIK. De su estado, de su situación; de su postura. "Ori bere ortatik aterako duenik ez dago<br />
(G-azp)" Gte Erd 180. Bere ortatik ez da aterako. Au zorigaitza! Alz Txib 102. Alperrak izan ziran<br />
Allanderen alegin guziak Juanes bere ortatik ateratzeko. Etxde JJ 83.<br />
- BERERIK EZ EMAN. "Bererik ez eman, no dar ganancia alguna, provecho alguno. Pinuak ez du bererik<br />
ematen" Asp Gehi.<br />
- BERETARIK EGIN. Hacer de las suyas. Maria ethorriko baita hunara, eta segur, beretarik eginen baitu,<br />
irri egin behar dugu, gaur oraino. <strong>Bar</strong>b Sup 156. Bidarrin, bortz urthez, beretarik eginik, joan behartu zitzaion<br />
Heletarat. Ox 192. Iraganak iragan, gauden udaberriaren igurikan, eta nahiz aro txarrak beretarik eginen<br />
dituen oraino, ez gitu lotsatuko negu bortitzaren heinean. Zub 122.<br />
- BERETIK ATERA. a) Salirse (sacar) de sus casillas. "Beretik aterea da ori arrunt (AN-gip)" Gte Erd 193. Cf.<br />
BAITARIK ATERA, ONETIK ATERA.<br />
b) Convencer, hacer cambiar de opinión, de postura. Motrollok, bere emaztiaren nebakaz asarren batzuk<br />
ebazan, ogasun izkijen batzuk zirala ta etziralak, ta ain latza ta kirtena zan lez iñok ezin eban beretik atara<br />
ezetara be. Kk Ab I 41.<br />
- BEREZ BETE. Enorgullecerse. Augusto Agintaria egun aetan arkitzen zala arroturik berez betea eta arras<br />
uanditua. Izt C 258.<br />
- BEREZ KANPORA. "Fuera de sí" Lar y Añ.<br />
2 bere (R-is ap. Iz R 303), bede (R-uzt ap. A e Iz R 286). "Portal. Egor zan bede kori, beitago anitz tsats, <strong>bar</strong>re<br />
ese portal, pues hay mucha porquería" A. "Béria, la entrada (de la casa); égor zan bére kóri, <strong>bar</strong>re esa entrada;<br />
béretik, desde la entrada" Iz R 303. "(R-uzt), bédea, la entrada. Egór zan bédea, <strong>bar</strong>re la e." Ib. 286. Cf. tbn. A:<br />
"Beri (R-uzt), portal", forma que parece mal deducida del det. beria. (Relacionado tal vez con behere).<br />
3 bere. Prepucio. Erdaindu, euskera zarrez, muturra moxtu da. Beretik kentzen zioten, jaio ta zortzi<br />
egunera. Or MB 99. Zortzigarren egunean, aurrari berea moxtera joan ziran. Or Lc 1, 59 (Lç zirkonziditzera,<br />
TB zirkonzisionearen egiteko, Oteiza zirkunzidatzera, Dv ingurephaitera, Ol erdainketara, Leon ebakitzako,<br />
Ker, IBk e IBe erdaintzera). Aurrari berea moxteko zortzi egunak bete ziranean, izena Jesus jarri zioten. Ib. 2,<br />
21. Mois-ek bere-moxketa agindu zizuen [...]. Gizon batek, Mois-en Legea betetzeko, bere-moxketa larunbatean<br />
artzen du. Or Io 7, 22s (Lç, Ol, Ker, IBk e IBe erdainkuntza, Leon ebakitza, Arriand billebaikundia).<br />
4 bere. "Atiende (Ae)" A Apend.<br />
bere. v. ere.<br />
berehala (V, G, L, AN, BN, S; SP, Urt I 8, Ht VocGr 432, Lar, Añ, Lecl, VocBN, Dv, H, A DBols), behala (S),<br />
beharala (S; Ht VocGr 374, Lecl, H), berahala (H), beela (G), beelan (V-m), bela (V, G, AN-mer, B; Dv),<br />
belan (V-oroz; Añ (V)), berhala (BN, S; Gèze, Hb ap. Lh, H), berala (Sal), beralan (A), berealan (A Apend),<br />
berela, beriala (V-gip), berila, berla (AN-mer; Dv (AN-mer)), berlan (V-oroz; Añ (V), H). Ref.: A (berala,<br />
beela, beelan, bela, belan, bereala, berla); Bon-Ond 171; Lh; Lrq (ber); Etxba Eib (beriala, bela); Elexp Berg<br />
(bela); Gte Erd 262.<br />
Tr. La var. más general es bere(h)ala (en textos vizcaínos generalmente beriala); berhala (y, desde el s. XIX,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
921
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
tbn. behala) es la propia de la tradición suletina. Las formas con -n final aparecen en textos vizcaínos: beralan en<br />
los cantares de la quema de Mondragón, Escrituras de Andramendi y Capanaga, berlan en Zavala (que tbn. tiene<br />
un ej. de berealan) y en la segunda ed. de Escu liburua, de Añi<strong>bar</strong>ro; en estos dos últimos tbn. aparece belan. Cf.<br />
además berealangoan en D. Agirre. Berla aparece en Lizarraga de Elcano y otros textos alto-navarros del s.<br />
XVIII. Hallamos además berela en Orixe, T. Agirre (Uzt 29) y Uztapide, beela en Orixe (en la grafía bêla), y<br />
bela en Echenique, Orixe y Jautarkol. En DFrec hay 138 ejs. de berehala; hay tbn. 21 ejs. de berehalako.<br />
1. Inmediatamente, al momento. "Incontinent" SP. "Tôt, bientôt, berehala, laster" Ht VocGr 432. "Beharala,<br />
incontinent" Ib. 374 y Lecl. "Inmediatamente", "(al) instante", &c. Lar y Añ. "Al momento", "luego, al punto",<br />
&c. Añ. "Promptement, d'abord" Lecl. "Tout de suite, promptement, sans délai" VocBN. "De suite, incontinent"<br />
Dv. "Bela (B), contraction de berehala" Ib. "Behala, aussitot" Lrq s.v. ber. "Enseguida, pronto. Solamente se usa<br />
en frases negativas. Ez aiz bela etorri" Elexp Berg. "Ezuan bela juan gogaikarri aura" Elexp Berg. En hablas<br />
guipuzcoanas es corriente su empleo en frases exclamativas con sentido irónico: bela etorriko dek!; puede<br />
emplearse tbn. solo, con la frase sobreentendida.<br />
Tr. Documentado ya en los antiguos cantares vizcaínos, es de uso prácticamente general, aunque no aparece<br />
en algunos autores septentrionales antiguos como Dechepare o Leiçarraga (el segundo sí lo emplea en otra<br />
acepción, q.v.).<br />
Ganboarrok su emaitean / Asi dira, ta onegaz urten daude beralan / Oñeztar <strong>bar</strong>ruangoak (Cantares de la<br />
quema de Mondragón). TAV 3.1.7. Ubillos ta Yartuak ulertu beralan, apa lastan a[l]kar biak artu dabe. "Y<br />
luego". (Escrituras de Andramendi). TAV 3.2.9. Beheiti ezazu zeure burua lurreraiño, eta berriz bere hala<br />
ailtxaturik errazu hunela. Mat 310. Oneki batean bear du bereala obratan ezarri esperanza. Ber Trat 88r. Eta<br />
faltan baldin bahaiz erori maleziaz, / Berehala doloradi egin duken gaizkiaz. EZ Man I 32. Hek erran eta<br />
berehala, gehiago iguriki gabe, zerutik su bat igorririk erre zituen. Ax 124s (V 82). Probeari emanen diozuna,<br />
guti edo anhitz, emozu berehala. Ib. 229 (V 152). Egundan' ez-ailiz iaio gaxtagina / Edertza, neskato onaren<br />
zegina, / Edo iai'-eta, berhala / Hil ailiz, inhar bezala. O Po 18s. Iuramentu egiten dabenz beralan begiratu<br />
baga guzurra ala egia dan. Cap 95. Eta egin dagianean, esan begi beralan. Ib. 125. Halako gaitzari garaituz<br />
gero, berehala bake eta kalma handia eginen du. SP Imit III 53, 3. Hainitz hiltzen dire berehala eta ustegabean.<br />
Ib. I 23, 3. Gaztigatzen gaitutzunean, / Aithortzen ditugu faltak; / Bañan berehala ditugu / Ahanzten zure bisitak.<br />
Gç 217. Berehala ezagut arazi darotzut ene bekhatua. Ib. 44. Israeliten amek bere lehen haurrak ohereska<br />
litzoien, zoin berhala arrerosten baitzütien haren eskietarik, diharü emaiten zerienaz. Bp II 104.<br />
(s. XVIII) Hori zela kausa berehala igorri zuen bere etxetik. ES 169. Laxatzen bainaiz berehala, eta erortzen<br />
epheltasunerat. Ch III 40, 1. Eta bear ote du batek, pekatu eriozkoan jauzten dan guzian, bereala konfesatu,<br />
<strong>bar</strong>ka dakion? CatBurg 36. Argiaz itz-egiten degunean, gogoratzen oi zaizkigu bereala eguzkia, illargia eta<br />
beste zeruko izar guziak. Lar SAgust 3. Presunen edertasunaz llilluratua eta xarmatua zure burua sentitzen<br />
duzunean, separa zazu berehala, ikhusten duzunaganik, ikhusten ez duzuna. He Gudu 130. Eta entzün eta<br />
sinhetsi dütian gaizen ez besteri berhala arraerraitia. Mst I 4, 2. Artu zuten bereala beren Errege ta sartu zuten<br />
preso. Mb IArg I 214. Goizean jaki, ta bereala, Jainkoari eskerrak eman. Cb Eg III 355. Egorri zuen berehala<br />
aitzindari bat berrogoi eta hamar gizonekin profeta haren ondoan. Lg I 364. Pruntki eta berehala emazu<br />
emateko duzun hura. Mih 52. Garbitarzünaren kontrako tentazioner berhala bihürtzia, objet lanjerosetarik bere<br />
bistaren berzaldeat itzültzia. CatLan 95. [Jüiamendü partikülarra] da Jinkuak batbederaren arimaz egiten diena<br />
hil onduan bereala. Ib. 50. Berehala ametsa bezala joan den sentsuen satisfakzione labur bat. Brtc 154. Bekatu<br />
mortalean erorzen denean bear da konfesatu berla <strong>bar</strong>katzeko? CatUt 220. Ikusiordúko bát mejorátzen, berla<br />
diote inbidia. LE Prog 110.<br />
(s. XIX). Sira banuazü / orai arren berhala, / eta ützülzen nüzü / mementian Theadosarekila. Xarlem 718.<br />
Ama Birjiniari goisian jagita beriala, ta gabaz oera guazanian debozinoz iru Abe Marija errezetia. Mg CO 290.<br />
Illko zaitut bertan bereala irteten ez badezu nere etxetik. VMg 10. Sentenzia bat bereala beteko dana. Añ EL 1<br />
47. Zelan artuten eztoguz bereala berak emoniko errezeta osagarriak? Añ LoraS 74. Zenbat aldiz, batak edo<br />
besteak igui dezuen gauzaren bat esaten edo egiten dizuelako, bereala aserratzen zeraten. Gco I 433. Orréki<br />
berealá palakatzendá Jangoikoa. LE Ong 21v. Esan zuan: egin bedi au, egin bedi ura, ta bereala agertu zan<br />
guztia egiña. AA III 337. Au eginda bereala ekiten diot nere nekeari. Ib. 363. Egiazko su bat, damnatuen arimak<br />
mundutik ilkhi ta berehala, eta hekien arimak eta gorphutzak azken juiamendutik goiti erreko dituena. Dh 163.<br />
Azaldau zan beriala kanpuan ta konbentuban Marinoren eskandalu andija. fB Ic II 232. Ez dok enetzat obe /<br />
iges berealan, / mendira egitea, / zer yan billatzeko / sabel ain muritua / nosbait beteteko? Zav Fab RIEV 1907,<br />
537. Umea gurasoak / Yaunaren bildurrean / azi baleu, ak berlan / igarrita, gaistoak / uxatuko lituke. Ib. 1909,<br />
33. Galdu egingo da / gizona ta belan. Ib. 36. Zeure argaltasunez yausten bazara, berlan damutu alan egina. Añ<br />
EL 2 83s. Atsegin zoro, zikin, belan yoan tzan bategaiti. Ib. 65. Ekarriko dirade / bereala arriyak, / Egiteko<br />
bertatik / pillare berriyak. Echag 50. Bertarik khorpitzak oro / Jaikiren dirate gero, / Eta juanen berhala /<br />
Jozaphateko sorhora. UskLiB 218. <strong>Bar</strong>khatzen du egiazki, bihotz onez, berehala, osoki, bethikotz. Jaur 193.<br />
Espos hori behala zaldiz hiriz hiri / Arranjü egitera andre zaharreki. Etch 436. Apustu onen ondoren bereala<br />
beste bat jokatu dute Bergarako plazan. Izt C 245s. Herioari oihu du egiten. / Herioa behala jiten. Arch Fab<br />
119. Orain artian ez badot penitenzijarik egin, asi biar dot beriala. Ur MarIl 65. Emazteak gerrian atzematen<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
922
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
diote paper biribilkatu bat, ematen dioena berehala senharrari. Hb Egia 19. Onen ondoren bereala aien artetik<br />
irten eta zerbait aldegin zuenean, otsegin zien. Lard 80. Eta zeren etzen berila ark erraten zubena gertatzen,<br />
ziren artaz burlatzen (Lesaca, 1857). ETZ 254. Jinkollo berri hoiek errüten dütie arraultziak eta berhala hiltzen<br />
dira. Ip Dial 8 (It bereala, Ur beriala, Dv berehala). Eta man zition bati bos talentu, bertze bati bida [...] eta<br />
bela goan zen. Echn Mt 25, 15 (He, TB, Ur, Leon bere(h)ala, Ur (V) beriala, Ip, SalabBN berhala; Samper<br />
berebereala; Ol berealaxe; Lç bertan, Dv ordu berean, Hual jesusian, Ker, IBk, IBe gero). Ogia idortuxe<br />
denean on da berehala eraiteko. Dv Lab 54. Nai det jakin dezazun / orain beriala, / txit asko nai dizutan /<br />
neskatxa zerala. Bil 74. Eri maitea herririk hurbilenerat baderamate, eta berheala [sic] badakharrote mediku<br />
bat. Laph 165. Baña bereala bere biotza Jaungoikoagana itzuli. Arr GB 67. Ta onela batez ere aiñ bereala<br />
agertu izan zion biotz-ontasun ta emanaitasuna. Aran SIgn 27. Goazan Errodrigotxo, / Goazan bereala, /<br />
Ondrau daigun, mirariz / Agertu dan Ama. AB AmaE 359. Ohartu ninduan berehala batek airos eta alegera<br />
bezain bertzeak ilhun eta goibel zuela bekhundea. Elzb PAd 47. Juanek eta Fraiskak jasoko balute burua eta<br />
orko joan etorria ikusi, beriala lirake berriz illik. Apaol 88. Eta berehala eginak izan ziren Jainkoaren hitzaren<br />
arabera. Lap 113 (V 53). Jauzi egin daut berehala bihotzetik burura. HU Zez 136. Imini jakozan gañean iru<br />
Kurutzeak emakume il bateri, zein bereala biztu zan, Jesusen Kurutzeak ukutu eutsanean. Itz Azald 12.<br />
(s. XX). Antxobea atara ondorean bereala, kenduten deutsiez txalopeari ondoan gelditu jakozan ur zikiñ<br />
guztiak. Ag Kr 39. Azkeneko itzak bukatuta bereala Ama Birjiña ezkutatu zen. Goñi 35. Eta ikusten badezu<br />
juiziyua galdu detala, esan nazazu beriala. Iraola 139. Ago puxka batian, eta beriala nauk or. Urruz Zer 122.<br />
Ugiñen zartadak ontzijoi beriala ausi ta purrukatu eben-ta. Kk Ab I 80. Begien biguñtasunari esker, bereala<br />
neronen kaburatuta, neraman-asmoa zein zan itz gutxitan erakutsi nion. A Ardi 57. Eta ilhunpean hola<br />
daudelarik, berehala eta bet-betan hasiko dira mila oihu eta harramantza. <strong>Bar</strong>b Sup 122. Apostoluak Jesusen<br />
deia entzun eta berehala / Nagusiari, jarraiki zaizkon haurrak aitari bezala. Ox 69. Txoriak kabian lez sarturik<br />
<strong>bar</strong>ruan, / loak bere altzoan bela artu niñuan. Jaukol Biozk 95. Eta ainbeste urtetako kutxa zarra [...], berela<br />
eskuratu yatan eta saietsean zulo eder bat egin neutson nire onerako. Or Tormes 51. Erori ta bela askatu zen<br />
neska besoetatik. Or Mi 24. <strong>Bar</strong>renak su artu zion berela. Ib. 56. Au eiñ ezkero, <strong>bar</strong>etuko da / Jainkoaren<br />
asarria, / Ta beriala bialdu be bai / Lurrak biar daun euria. Enb 174. Gure gizonak orduan lagunak batu eta<br />
bereala etxe artarik atera bearko zutela. FIr 143. Medikua arrapatu ta bereala emen naiz. Lab EEguna 66.<br />
Hara, hara Loiola! Hara komentua! Berehala han gira! JE Ber 53. Jauregiko mizkerijak jaten asi zaneko<br />
urdalletik gexotu zan beriala. Otx 92. Ta ezpaita egoki urtearen atzenerarte parregarri aritzea, eman nai<br />
duanak eman beza bereala. Ldi IL 106. Zutitu da bereala. Or Eus 421. Etzan bêla atertuko asten bazan asi. Ib.<br />
37. Bereala makurtu zun arek burua angoen eskarira. TAg Uzt 295. Berehala Adam eta E<strong>bar</strong>en begiak ideki<br />
ziren, eta beren biluztasunaz ohartarazi. Zerb IxtS 10. Badoa zangoen punttan, eta berehala itzultzen da<br />
begitarte desegin batekin. Lf Murtuts 31. Ez da esan bear gaitz onek piñua bereala galtzen duanik. Munita 94.<br />
Martin, bereala ateratzekotan sartu da oraintxe. NEtx Antz 25. Berareki zian [zaharoa] eta berhala eman zeron.<br />
Mde Pr 126. Den-denak berehala haienerazteko nik aztala inguratu orduko. Ib. 108. Oenganako griña ez da<br />
berela eten bear, lotsagarri bailizake etara berriro biurtzea. Or Aitork 145. Zeozer biar dozunian, ortik ots-ein<br />
eta beriala ekarriko jatsu. SM Zirik 81. Elbururuntz abiatu ta nai duguna bereala iritsiko dugulakoan. Txill Let<br />
122. Nik pagatuko dut, egin zuen berehala Etxe<strong>bar</strong>nek. JEtchep 95. Berri txar, mingotza, bereala zabaldu da<br />
<strong>Euskal</strong>erri zear. Basarri 87. Jakin bezate, berehala emanen zaiola hasiera judizioari. Arti Tobera 276. Bañan<br />
suertez, bereala esnatu zen. Izeta DirG 121. Othoi zoazi berehala denen salatzerat jendarma xefari. Larz Senper<br />
30. Burruka au asi eta bereala, il ziran lau edo bost mutil gure lagunak. Salav 94. George Alvarez portugesari<br />
berehala Frantses bezalako apez saindu bat jin zitzaion gogorat. Ardoy SFran 201. Emaztiari zer esan nion /<br />
moldatuko det berela. Uzt Noiz 29.<br />
v. tbn. (para textos anteriores a 1700) Harb 157. Hm 212. Arg DevB 206. Arbill III 7, 10. Tt Onsa 3. Mong 592.<br />
(Tras ablativo). "Handik berehala, immédiatement après. Cette locution est plus souvent employée dans le<br />
sens de 'bientôt après'" Dv. Zure burua sentitzen duzunean betan zeruraiño altxatua, eta handik berehala<br />
erortzen bazare zure spirituko flakezia eta imajinazione banotara. Ch III 6, 3. Handik berehala Jesusek galdegin<br />
zion oraino. Lg II 294. Andik berla gurutzéan / ta betikós aldaréan. LE Kop 138. Pauso negargarri onetatik<br />
bereala, Beronika zeritzan emakm eon bat Jesusi alderatu zitzaion. Lard 457. Notizia artu zuen / andik bereala /<br />
Erodesen semea / errege zutela. Xe 158. Gero bethi atzarria gauerditik berehala, bazohan. Jnn SBi 93. Ataikatik<br />
bereala izaten bada [desafioa], deituten jako aserrerea. Itz Azald 101. Andik berela emakume bala-lotzaileek<br />
inguratu zuten agurka. Or Mi 88. Eruan eben kartzelara, ta andik beriala agertu ei-yakon Bilbaoko jeneral<br />
nagusiari gazte bat. Kk Ab II 25. Handik berehala, huna non heldu zaion okin bat. <strong>Bar</strong>b Leg 66. Handik<br />
berehala zapaldu ere nuen / nire a<strong>bar</strong>rarekin <strong>bar</strong>ea, eta ez nituen / behatzetan sentitu adur itsusiak. Arti<br />
MaldanB 195.<br />
v. tbn. Aran SIgn 57. Zab Gabon 65. Anab Aprika 36.<br />
"Elle s'applique [-tik berehala] également aux lieux, avec cette différence que le pronom handik (de là) fait<br />
place, suivant l'exigence, à d'autres noms ou pronoms. Handik berehala, tout proche de là. Hemendik, hiritik,<br />
elizatik berehala, tout proche d'ici, de la ville, de l'église, etc." Dv. Guatemalako Katedralean nengola,<br />
sarreratik berela. Or QA 127.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
923
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(Tras forma vbal. conjugada más el suf. -enean). "Assí que llegó, dijo, &c., etorri zanean bereala, bertatik"<br />
Lar. Zeina goiz guziez eguna deskubritzen hasten zenean berehala, baizagoen meditatzen. Arg DevB III. Ikusi<br />
zuenean bereala, esan zuen andreak. Cb Eg III 346. Ezkontzako gogoan sartutzen danean bereala asi bear du<br />
Konfesio jeneral ta oso bat egiteko ondo prestatzera. Mg CC 164. Esnatzen zeranean bereala Jaunari<br />
begiratzera. AA III 361. Apostoluak aldegin zutenean bereala, Aingeru bat Feliperi agertu zitzaion. Lard 492.<br />
[Liburu] oiek nere eskuetara datozenean bereala izango dira andrearenetan eta ortik suarenetan. Berron Kijote<br />
80.<br />
(Ht VocGr, Lecl, H). "D'abord" Ht VocGr. Hortarakotz berehala aithortuko dugu, bertute hori [...] gure<br />
baitarik, niholere eziñ izan dezakegula. Ondoan emanen gare ahuspez Jaunaren oiñetan. He Gudu 41. Hanitz<br />
adiskidetasunek berehala badirudite fiñak eta zinziñezkoak; laster ordean hautsten dire, zeren bizioa hetan<br />
balsatzen baita. Mih 69. Hirur bekalde horiek badirurite bere hala gauza bera erran nahi dutela [...]; bainan<br />
hartaz bertzalde badute zoinek ber-adigarri berezia. "D'abord". Birjin 103. Hunen Aita Amek Jainkoari agindu<br />
zioten beren ezkontzako lehen fruitua; bainan Andrek etzuen berehala ihardetsi heien xede debotari. MarIl 96.<br />
Lasterrez atzamanen diela / Uste ukeiten du behala. Arch Fab 153. Zeruaz mintzatzen hastearekin, behar dugu<br />
berehala, gure ahal eskasa aithortu. Lap 419 (V 191). Ez nintzan berehala atrebitü emaztiari galtegitera zerk<br />
hala nigarretan ezari zian. Const 28. Hemen Ziberotarren pastoralez mintzatuko gara, eta berehala dugun<br />
erran, ez dutela ahaidetasun izpirik doi-doia seinalatu dugun teatroarekin. Lf in Casve SGrazi 7.<br />
2. berhala (S ap. A; Dv, H), berala, beralan. Del mismo modo, igualmente. "(Bp I 125), de la même manière"<br />
Dv. "Ainsi, de même" H. "Así mismo, de la misma manera. Berhala hitz emaiten derizüt, así mismo os lo<br />
prometo" A. v. halaber; berehola, berehonela; BEREHALA-BAT. Oñetako lurrau jabil[t] ikara, /<br />
Gorputzeko lau aragiok berala (Lamentación de Pedro de Abendaño). TAV 3. 1.6. Oñetako lurrau jabilt ikara, /<br />
Lau aragiok bere an berala. (Endechas por Martin Bañez). Ib. 3.1.9. Hutsik datorrena beralan biortu. "El que<br />
vacío viene de la misma manera se torne". RS 333. Hartzen dizüt boronthate oso bat zure graziareki batian, ez<br />
gehiago bekatürik egiteko; berhala hitz emaiten derizüt ene bekatü orotzaz kofesatüren nizala ahalik sarriena.<br />
FPrS 33 (FPrBN 22 halaber). Jesüsek bere Aita belhariko othoitü baitü, guri erakusteko, berhala egin behar<br />
dügüla. Bp I 125. Hala nola urthe natürala bere sasoetan arrapartitü baita, berhala elizako debozioniak ereñik<br />
bezala dira tenpora arau. Bp II 3. Hala nola Jesüs-Krist heriotik biziala igaran baita, berhala bekhatütik<br />
graziala igaren behar dügüla. Ib. 57. Eta denbora hartan oküpatüren exerzizio pietaztekotan, Andere Dona-<br />
Maria Skapülarikuarenzat; eginen ahal düie berhala, Konsekrazionezko akte heben gaiñen hirurgarren<br />
artikülian markatia. Mercy 26. Nola igandiak, Saintien bestak berhala begiratuko tutzu. CantIzp 1829 (ap. H).<br />
(Seguido de nola). Igual que. Bidar hori, berhala, / Nola boli-zotala, / Lepoa perla biziz / Orhatua bezala.<br />
'Son menton ressemble à un bloc d'ivoire'. O Po 37. Ainziti, ederrik gaitz dena, duzu / Berhala, nol' esne' uluzu /<br />
Denean, edo sagarra harzu. Ib. 17.<br />
3. + berahala. Así. Harriet, que cita el ej. de Lç Act 24, 26, traduce por "au même temps". Hallelu-ia, bi hitz<br />
Hebraiko dirade, eta hanbat balio dute nola, Lauda ezazue Iainkoa: berehala utzi ukhan dugu kanbiatu gabe:<br />
zeren S. Ioannek Grekez skribatu badu-ere, hitz Hebraikoa expresuki eduki nahi ukhan baitu. Lç Decl a) 3v. Eta<br />
Sirtera eror beldurrez, belák erautsirik, berahala eramaiten ziraden. 'Ainsi'. Lç Act 27, 17. Berahala eskun<br />
gainean speranza zuelarik ezen Paulek zerbait diru emanen zeraukala. Ib. 24, 26. Zen, bada, han Jakoben<br />
ithurria eta Jesus bidean unhatua baitzen, jarri zen berehala ithurri haren gaiñean. "Sic". He Io 4, 6 (Lç<br />
berehala; LE alá, Dv hala).<br />
4. behala (H). Entonces. Huner harzara behala / Minzoren zaie berhula. UskLi 226 (tbn. en UskLiB 220).<br />
Ophilak ordü hartan / Jin zirien haillikotan. / Ürrütiak behala / Uste tronpatü zela. Michel LPB 401.<br />
- BEREHALA-BAT. "Berealabat (G), así mismo" A. v. supra (2).<br />
- BEREHALADANETIK. "Bere-beretik (AN-5vill), beriala danetik, por de pronto" A Apend.<br />
- BEREHALADANIK. Inmediatamente. v. BEREHALATIK. Halakotz haur gaztetto bat bere izanez eta<br />
ethorkiz lizelarik greziarra, eta sorthu eta berehaladanik haz baledi <strong>Euskal</strong>-herrian, segur da elitekela mintza<br />
Grekez, baina bai Eskuaraz. ES 385. Guzién gañetik aingiruak [kriatu zitue], espiritu puro-utsak, zein<br />
berlandanik paratu zitue Zéruan. LE Doc 43.<br />
- BEREHALAKO (SP (sin trad.), Lar, Dv, H). a) Inmediato; instantáneo. "Presentáneo" Lar. "Qui suit<br />
incontinent, immédiat" Dv. "Prompt, subit" H. Bainan berehalako purgazione hura mirakuilluz da guzia, eta<br />
ordinariozko legetik kanpoan. SP Phil 21. Bereziki bihotzeko mobimendu eta akzione berehalakoetan. He Gudu<br />
70. Gaitz huni eman behar zaion erremedio berehalakoa. Ib. 163. Obedienzia berehalako eta oso batetarik gure<br />
buruben dispensatzeko billatzen ditugun aitzekia funts gabekoen konfonditzeko. Mih 89. Berehalakoa izan da<br />
[Jesu Kristoren biztea], egiazkoa eta bethikotz. Jaur 157. Eta Aaronek, ez bazuen ere, ez bere osasunean, ez bere<br />
indarretan, eriotza berealakoaren aztarnarik ezagutzen. Lard 98s. Berehalako ona ikhusten ez badugu, gutiak<br />
begiratzen gare geroxagokoari. Dv Lab 314. Senarraren aurpegian agertzen dira eriotza berealakoaren<br />
aztarnak. Camp Ezale 1897, 252a. Orregaitik berealako eskabidea, besteren bategaz lotu etzediñ Mañasi. Ag Kr<br />
120. Haren gerri inguruan katea jaurti eta estekatzea, berehalako lana izan nuen. Mde Pr 113. Arrokeri<br />
zirudiken berelako oporraldia ez igurikatzea, eta begi guzien aintzinean zegon lanbidetik alde egitea. Or Aitork<br />
213. <strong>Euskal</strong> literaturaren loraldiak, nik uste, ezin dezake horretan berehalako eraginik izan. MEIG IX 58.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
924
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Gure Erredentoreak bere pasio santisimoareki gu erredimitu eta berlako denbra eietan, komekatzen zirela<br />
kristioak egunoro (Ororbia, 1758). ETZ 100. Soñeko eta oñetakoak eginda berealakoak ziran [zagiak], eta orain<br />
ara nola urratuak dauden. Lard 115.<br />
b) BERHALAKO. Semejante, similar. Cf. supra (2). Baita ahalaz [eskola] ezariren berhez neskatilen, serora<br />
edo beste bürzagisa berhalakoak. Bp I 23.<br />
- BEREHALAKOAN (G; Dv, H; berialakuan V-gip; belakoan V-gip). Ref.: A; Etxba Eib (berialakuan); Elexp<br />
Berg (belakuan). Enseguida, al momento. "Ez da berehalakoan ethorriko, il ne viendra pas de sitôt. Ez da<br />
berehalakoan ethorri, il a bien tardé de venir" Dv. "En seguida" A. "En breve, tras un instante" Etxba Eib. Tr.<br />
Documentado desde mediados del s. XVIII; se emplea más al Sur.<br />
Berealakoan edo beñgoan guzia idoro etzuten, ta utsak betetzea ta sobrak kentzea asko kosta zitzaien. Cb<br />
EBO 15. Orregatik etzaie ematen aurrai bataiatu ta berealakoan, ezpada, orretarako jakin bear dana ikasten<br />
duenean. Ub 196. Ebanjelioaren berria banatu, ta etziran berealakoan galdu Jerusalengo Erria ta Judeako<br />
Erreinua. Ib. 111. Baña nola berak eskatzen zuen mesedea txit banaketako eta oi ez bezelakoa baizan,<br />
berealakoan aditua izan etzan. Arr May 114s. Lau milla duro señale, / ogei milla jokuan, / pillan eztira jartzen /<br />
berealakoan. EusJok II 31. Bi herri amultsu hoietako yendeak handizki maltsoak eta pazientziadunak baitziren,<br />
ez zituan berehalakoan elkharri yokatu. Elzb PAd 73s. Ez det berialakuan topatu, bañan badakart. Moc Damu<br />
10. Erriak gisa orretan iarritakoan, eztira berealakoan beste aldera biurtuten. Ag AL 81s. Etxakue<br />
berealangoan sartuten egia. Ib. 57. Mañasiri, arpegiko azal zuria berealakoan gorritu ta. Ag Kr 102. Etzuan<br />
berealakoan amaituko, Ana Josepak itza kendu ezpalio. Ag G 266. --Eztezu lotarako gogoa makala ekarriko. --<br />
Zerbait bai; baña ez naiz beti berealakoan lotara joaten. Ib. 7. Ez bide zuen hunek kargu hori berehalakoan<br />
ardietsi. Ox 191. Uztailaren 13a ez zaigu berealakoan aztuko. Muj PAm 8. Gezur oiek aizatzen naiko lana<br />
badago, ta ez dira berealakoan ixilduko. Or SCruz 86. Au esanda, belakoan otsegiten dio ala<strong>bar</strong>i. Or Mi 47.<br />
Adin puska bat izanikan ere, etzira behalakoan ixilduko. Zub 73. Gaxuak indar gutxi / daukate lepuan, / ez dute<br />
ekarriko / berialakuan. Tx B III 128. Ez gira halere berehalakoan ohartzen gaua jina dugula gainerat. JE Ber<br />
90. Ez naiz nai bezin laster bakarrik gelditu. Ez, orixe! Ez det berialakoan biali. Alz Burr 19. Laster eta laster<br />
badoa soldadoa, eta berehalakoan heldu da Errege, nigarrez urtua. <strong>Bar</strong>b Leg 135. Beltza egin didazu ta eztizut<br />
berealakoan <strong>bar</strong>katuko. Ldi in Or BM 8. Etziran belakoan juan egun aiek! Jaukol Ipui 36. Bai, aitor egin du<br />
baiño ez berealakoan. Etxde JJ 192. Erakutsi zenion, beregan ez-baiña Zuregan entziten. Ez ordea berelakoan!<br />
Or Aitork 140. Amak eindako galtzok etxaz ez berialakuan zulatuko. SM Zirik 123. Baño zera azkarrago ta<br />
berealakoan aldez bestea egin zion. Anab Poli 90. Eta aren izekoak dei eginda, berealakoan agertu zan mutilla.<br />
Erkiag Arran 91. <strong>Bar</strong>ruan, tirotsak entzun dira. Eta berealakoan, kalean bertan bere, su ta danba. Erkiag BatB<br />
146. Eta erio suerrean izkutatu ziran berealakoan eliz-ataritik. NEtx LBB 171. Gau artan etzuan berealakoan<br />
lorik artu. Ib. 24. Noizbaiten eldu zaio denbora / ta ez berialakuan. Uzt Sas 74. Denak aipatzen hasiz gero, ez<br />
genuke berehalakoan bukatuko. MEIG I 166.<br />
v. tbn. TAg Uzt 230. JAIraz Bizia 82. Zait Plat 65.<br />
- BEREHALAKO HARTAN (Dv). "Berehalako hartan ez nuen ezagutu, au premier moment je ne le reconnus<br />
pas" Dv. Garaitu edo igesi bidaldua gatik berealako artan onelako gogorazio txar ta etsai edo lagun<br />
gaistoak, berriz ta berriz etortzen zaitza. Mb JBDev 155. Baña orretarako obligaziorik edo kargurik badu,<br />
aserre edo kolera bizia igaroagatik, berealako artan ezer esan bage edo egin bage, eztu gero utzi bear osoro<br />
gaizki egin duena aldueneraño erremediatu erazotzeko kuidadua. Gco II 48. Etsaia asko-jakin eta malmutza<br />
dala [...], berealako artan bere itxura nazkagarria beñere agertzen eztuela. Arr Bearg 449.<br />
- BEREHALAKO BATEAN (G-to; berialako baten V-gip). Ref.: A EY III 305; Etxba Eib. "Berialako baten, en<br />
un momento. Berialako baten amaittuko dot gaurko zeregiña eta etorriko naiz" Etxba Eib. Goi-goitik be<br />
beraño erazteban, eztakit nik zelan, bere itza, ta loditu, sendotu ta garraztuten jakon berealako batean. Ag Kr<br />
133. Itz neurtu batzuk neskatilla orren kontra berealako baten egiteko. Ib. 99. Mallaka mallaka berealako baten<br />
jetxi ziran gizon gaizkiñen zelai galduraño. Ag G 63. Zurrumurroak berealako baten bukatu zitzaizkigun. Ib.<br />
102. Berialako baten bertako ate nagusija zabaldu zan. Altuna 110. Igarriko da alkarregana batu orduko<br />
<strong>bar</strong>riketa-ariya orratz-zulua ziar berialako baten sartu dabela. Kk Ab II 155. Berialako baten uxatu egaztija ta<br />
otzara-<strong>bar</strong>ruban sarturik. Otx 138. Berealako batean egundoko liskarra ta arma-otsa sortzen da. NEtx Antz 28.<br />
Nik Arantzazun ezinezkotzat, berehalako batean ezinezkotzat, jo nuen eginbidea. MEIG VII 170.<br />
- BEREHALAKORIK. Inmediatamente. Ez ginen berehalakorik gure xedera heldu. Prop 1890, 132.<br />
- BEREHALATIK. Inmediatamente. v. BEREHALADANIK. Berealatik, ta maiz presta gaitean<br />
Jangoikoaren graziaz, gaitz guzien kontra. Lariz 21. Iragoten dirian berialatik aurrera. msOñ 235v. Oraiñdaño<br />
jarri ezpanaiz, berealatik asitzera noa. Arr May 77. Baña Jaun onek berealatik eta guziz ondo aren leialtasuna<br />
progatu nai izan zuen. Ib. 201. Ezpadiezu erantzuten bear dan errespetoarekiñ nere galdeai, berealatik zoaz<br />
kalabozora. Urruz Zer 65. Berialatik asi zitzaidan / inbusteroka tratatzen. Tx B I 70.<br />
- BEREHAL-BEREHALA (bela-bela V-gip ap. Elexp Berg). Intensivo de berehala. v. BERE-BEREHALA.<br />
"Bela-bela ere esaten da zentzu [bela] berdinean" Elexp Berg. Jakin bezin laster agindu zeban [...] igaro<br />
zedilla bereal bereala Tolosara. Izt C 374. Berehal, berehala hemen dugu etxek'andrea. <strong>Bar</strong>b Sup 86. Jauregiaintzineko<br />
erreka-estalia behar duzu berehal-berehala urratu. <strong>Bar</strong>b Leg 135. Gizona, ez aiz bel-bela etorri. Or<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
925
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
SCruz 94.<br />
- BEREHAL-BEREHALAKOAN. "Inmediatamente [....] bela belakoan (G-to)" A EY III 305. Berelberelakuan<br />
/ etzera kupitu, / Jainkuak bestek eztu / nik ainbat sufritu. Tx B II 101.<br />
- BERE-BEREHALA (Añ, H; bereberala Añ). Intensivo de berehala. "Incontinenti" Añ. v. BEREHAL-<br />
BEREHALA. Ezen eztire berehala konplitu behar gure bihotzeko gutizia on diruritenak, eta halaber etzaiote<br />
bereberehala ihes egiñ behar gaixto diruritenei. Ch III 11, 2. Sartu zen aren alor ereinian gizon etsaia ta gari<br />
erein tartean ereñi zuen belar gaistoa ta zakar galgarria ta gorde zen ber-bereala. Mb IArg I 201. Bada bereberehala<br />
ezpazen ere, utzi zituen Erromak bere idolo txar guziak. Ib. II 117. Ea zure argia betor nik ezagutzeko<br />
zure borondatea, ta konbeni zadan bizimodua berebereala artzeko. Cb Eg II 111. --Zer merezi dau gurasuari<br />
eskuba jasoten deutsanak? --Bere beriala bizitzia kentzeia. CrIc 67. --[...]. Nos prest egongo da? --Bere beriala.<br />
Mg PAb 132. Bere-bereala du / sasitik askatzen. It Fab 234. Eta onen burua ematen bazioten, bere-bereala<br />
itzuli, eta pakea emango ziela. Lard 203. Saulek bere bereala Akimelek eta onen odoleko apaiz guziak bere<br />
aurrera erakarri eta [...]. Ib. 171. Arrek erantzun ziyon / bere beriala. Bil 130. Emanez batari borz talentu,<br />
berze bati bida [...], fan zinuen berebereala. Samper Mt 25, 15 (Echn bela). Janzitzen da bere-bereala eta<br />
irteten da argi ta morroiyakin ezagunezaren billan. Aran SIgn 36.<br />
berehalatasun (H). Prontitud. "Promptitude. Berehalatasuna edo dilijenzia (He)" H. Beraz eziñ-dudatuzko<br />
gauza bat da [...] Zeruko inspirazionei berehala obeditu behar zaiela. Berehalatasun mintzo naizenean, ez<br />
dezazula uste izan mintzo naizela nahiki ariñez, borondate flako eta agorrez. He Gudu 165s. En DFrec hay un<br />
ej. de berehalakotasun.<br />
berehalaxe (V, G, AN), berialaxe (V-gip), berealaxen, berialaxen, berealaixen, beelaxen, belaxe (V-gip, Gazp),<br />
belaxen. Ref.: A; Etxba Eib (berialaxe); Elexp Berg (belaxe); Gte Erd 244. 1. (Intensivo de berehala).<br />
"En seguida, lo que se dice en seguida" Etxba Eib. "Enseguida. Itxoidazu puxkat, belaxe nator eta" Elexp Berg.<br />
"Iruretatik belaxe etorri zan (G-azp)" Gte Erd 244. Tr. Documentado por primera vez en Etcheberri de Sara,<br />
aunque no vuelve a aparecer en textos septentrionales; al Sur, en el s. XVIII sólo se encuentra en Gavon sariac, y<br />
es a partir de principios del s. XIX cuando se hace más frecuente. En DFrec hay 32 ejs., meridionales. Eta<br />
berehalaxe banohatzu Agustin Elizako Dotor handi eta Sainduarekin errepustaren emaitera. ES 384. Berehalaxe<br />
eman zioela haren semeari konseillaritasuneko arropa edo kargua. Ib. 168. Ikasi nai deban guzia ez dauka ni<br />
gana etortzea baño, ta nik berealaxe erakutsiko diot. GavS 7. Berak emanik argitasuna / Mesias jaio<br />
danean, / berealaxe sinistu dute / biotz osotik fedean. Echag 246. Ala gertatzen da, zergatika, / ozta dirade<br />
irteten, / berealaxe asten dirade / gogotik ostoa jaten. It Fab 161. Esan zak: baldin uzten badet ister au nik, / ez<br />
dek berealaxen artu ta jango ik? Ib. 255. Eta zeren bidez jarri dedan au guzia, berealaixen dezute ikusia. Izt C<br />
131. Gizonik elduenetako bana edo biña alde bakotxetik ifintearekin, berealaixen daukate zuzendua okerbide<br />
guztia. Ib. 228s. Orduan Jesusek ots andi batekin esan zuen: Lazaro, atoz kanpora: eta berealaxe obitik irten<br />
zan. Lard 426. Au erabaki ezkero, beren gogoz berealaxe ilko zuten. Ib. 447. Karta aiek ikusita bere esposa<br />
berealaxe hill zedilla aginduko zuela, seguru zegoan. Arr GB 18. Eta zere aserrean eta itsumustuan eman dezun<br />
epaia berealaxe urratu eta desegiñ zazu. Ib. 90. Berialaxe bota dizkate / ama-umiak alkarri. Ud 69. Ta or zelan<br />
diran trintxerak bete, / Berealaxe, / Jente gazte armaduaz. AB AmaE 371. Gili esan zion Franziskok: "Emaiozu<br />
kapa emakumetxo orri". Berialaxen eman zion. Bv AsL 61. --Aizak, mutill, jaiki ari. --Bai, bai; berealaxe. Urruz<br />
Urz 37. Eta nola buru aundiya baitetan, berialaxen ikasiko ditut. Moc Damu 9. --Ioadi, ioadi: an nazala biar<br />
gaberako. --Berealaxe, beste zeregintxu bat egindakoan. Ag AL 25.<br />
(s. XX) Iritzi bat gure buruan ernetzen bada, berealaxe biraltzen ditu sustraiak biotzeraño. Ag G 32.<br />
Alkateari berealaxe agindu zion eman zezala onako bando au. Goñi 72. Orko nekazariak emen, lan orren luze<br />
neketsuak eginezkero, berealaxe aberastuko lirake. A Ardi 6. Berialaxe bigurtu zan etxera. Kk Ab I 44. Gizonari<br />
Jaungoikoak esan zionaz beste aldera itzegin eta gizona Jaunaren esanetatik atera zuan berealaxe. Inza Azalp<br />
62. Ordun, esan zion belaxe neskatxoak, arraultzetik jaio gabeko olloen bat izandu da? Ib. 36. Belaxe beste<br />
artzai-mutillen ondoan / asi nintzan poz-pozik nere artzaingoan. Jaukol Biozk 97. Bat osoa ataratea etxat<br />
komeni, berelaxe oartuko da ta. Or Tormes 47. Santa Cruz an zegoalakoa <strong>bar</strong>ratu zan belaxe, ta an bildu ziran<br />
zeuden etsai guziak. Or SCruz 45. Berialaxe usteltzen dan lez / Arima bako gorputza. Enb 144. Biyotzeraño sartu<br />
zitzaion / nik egin nuen marrua: / berialaxe lajatu zuen / bere jeniyo arrua. Tx B II 174. Egun aietako esturen<br />
ondotik, belaxe izango dira ezaupideak eguzkian ta illargian ta izarretan. Ir YKBiz 411s. Ari-talka etzaie bêlaxen<br />
âztuko. Or Eus 146. Erosi nai dabenak asko ta opatzen dabenak gitxi badira, berealaxe salneurria goruntz doa.<br />
Eguzk GizAuz 54. Eta, Arek jarritako legetik irten naiko balue, ondamendira ta triskantzara lijoazkeala<br />
berealaxe. TAg Uzt 251. Berealaxe, izu-laborritan, opari-arriko sendorrari sua ezarritzeko aztatu nun. Zait Sof<br />
189. Beltranek bere masallaz alaba gaxoaren kopeta ikutu zunean, sukar aundi baten mende zegola berealaxe<br />
antz eman zion. Etxde AlosT 54. Iaiki zadiela ta ioan belaxen / aizpa laguntzera etxeko lanetan. Ir EG 1956 (7-<br />
8), 7. Berialaxe bota biar dot nere burua ibaira. SM Zirik 120. Berealaxe artzen dituzte / tokiz aldatu usteak.<br />
Basarri 136. Piztutzen nituan poxpoloak ordua ikusteko ta berealaxe itzali nere etzaleku-lagunak esnatu ez<br />
zitezen. Anab Aprika 69. Baiña laster... berealaxe bukatu egingo zaigu. MAtx Gazt 14. Bañan berealaxen beste<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 926<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
batzuk, eta aiek ere berdin: eskuak gora jaso eta gelditzeko. Salav 62. Beude ementxe, berealaxe aterako ditugu<br />
aulkiak. NEtx LBB 60. Pentsatu zazu gerra txar batek / ekarri leiken galera, / berialaxe artuko baitu / naziuen<br />
zabalera. Uzt Sas 125. Berialaxen pronto giñan gu / lanera juateko. Ib. 69. Berehalaxe, eskaileretan behera<br />
lasterka bizian zetorrela ikusi zuen semea agure el<strong>bar</strong> batek. MEIG I 180.<br />
v. tbn. Aran SIgn 99. Zab Gabon 80. Ill Testim 10. KIkV 98. Ol Mt 25, 15. Lek EunD 18. Ldi UO 40. JAIraz<br />
Bizia 119. Osk Kurl 158. Lab SuEm 213. Berron Kijote 56. Berialaxe: Ag G 3. Alz Bern 50. Altuna 82. BEnb<br />
NereA 100. Berealaxen: Berron Kijote 58. Berialaxen: Ud 135. EusJok II 163.<br />
2. beralaxe. Del mismo modo. v. berehala (2). Ez al dezu ikusi izan zakurrak nola iges egitten duan bein jo<br />
zion makillagandik? Beralaxe ba, dio Zirilo doatsuak, iges egitten dula etsaiak gurutzetik, oroitzen baita orrekin<br />
garaittu zula Jesukristo Gure Jaunak. Inza Azalp 17.<br />
- BEREHALA-BEREHALAXE. "Beriela-beielaxe, en seguida" Iz ArOñ.<br />
- BERE-BEREHALAXE. Intensivo de berehalaxe. Urak joanak zirala / Noek ikusirik, / bere-berealaxe / irten<br />
zan kutxatik. It Fab 227. Bere-berealaxen / tximu-familia / goitik bera saltoka / jaisten da guztia. Ib. 77.<br />
berehalaxetto, belaxetto (AN-ulz). "Belaxetto torko da, en seguidita vendrá" Iz Ulz.<br />
berealdiko (G-goi-to, AN-larr), beraldiko (G-to). Ref.: A EY III 301, 296; Iz To; JMB At. 1. Muy grande,<br />
enorme; muy bueno. "Excelente" A DBols. "Beraldiko giroa, temperatura ideal, excelente (G-to). Beraldiko<br />
(contracción de bere aldiko) laboreak, cereales de primera, ideales (G-to)" A EY III 301. "Bere aldiko farrak,<br />
grandes risotadas (AN-larr)" Ib. 296. "Extraordinariamente grande" JMB At. "Berealdiko zuloa, el agujero<br />
extraordinario, muy grande" Iz To. v. berebiziko. Isabel II-garrenak aldegin zun atzerrira, bere aldiko<br />
ixkanbilla emen uzten zula. Or SCruz 14. Nork eztu ikusten familiari sostengu ta oiñarri ematen dizkioten ideiak<br />
eta usteak berealdiko balioa dutela gizonarentzat? Vill Jaink 156. Bere erroetan jarritako ezkontza batek<br />
beraldiko mesedea egiten dio gizarteari. Ib. 161. Senar onek, bere aldiko oitura na<strong>bar</strong>men baten entzutean<br />
dauka, euki. Erkiag BatB 138. Oitura bezala, igande baten arrapatu du berealdikoa. EgutAr 6-12-1963 (ap.<br />
DRA). Beste asto batek erantzuten baidio luze ta "beraldiko". "Prolongado e inmenso". LMuj BideG 250.<br />
Zenbait kritiko baldanek esan izan dugu [...] Peru A<strong>bar</strong>ka, tira, ez dela bere aldiko liburua. MEIG VIII 27s.<br />
Zabala jauna, beharbada, ez zen idazle izugarria, baina gizona, arraioa, bere aldiko, bere biziko eta bere beteko<br />
gizona izan genuen. Ib. III 97. En DFrec hay 2 ejs. de berealdiko.<br />
"Comió una <strong>bar</strong><strong>bar</strong>idad, bere aldikoak yan zituun (G-to)" A EY III 251. "(G) berealdikoak jan, comer una<br />
<strong>bar</strong><strong>bar</strong>idad, una atrocidad, demasiado. (G) berealdikoak esan, decir enormidades" PMuj.<br />
Muchos. Beraldiko ekiñaldiz erdiets al izan zun Fray Luisek erabidea ta batasuna. Gazt MusIx 60. Ia bost<br />
urteko espetxe-aldian beraldiko naigabe eraman bear izan zitun Fray Luisek. Ib. 60.<br />
2. En seguida, inmediatamente. v. berehala. Ta Poli ordurarte korrikarik egin gabe ibillia, asi zan bere<br />
aldiko. Anab Poli 36. Poliren korrikarekin eta baserriko zakurraren zaunkarekin, bideko zakur guztiak asi ziran<br />
bere aldiko izugarrizko zaratan. Ib. 115. Berealdiko laisterrari emanda, iges egin zien bere laguneri berriz ere.<br />
Anab Aprika 82.<br />
- BEREALDIKOZ. Al momento. Balentinek ala zion: [...]. Nagusiak bere aldikoz: --Ezerk ez nau geiago<br />
amorratzen emen edozeinek nai duana egiteak baño. Anab Poli 117.<br />
berealdikotasun, beraldikotasun. Inmensidad. Lurraldearekin nire beraldikotasuna, nire esker-nai osoa<br />
botatzen dizut. LMuj BideG 254.<br />
bereandu. v. bereganatu.<br />
bereanez. v. berenez.<br />
berebat (Lar, Añ (G, AN), Hb ap. Lh, Dv, H, A). Lo mismo; asimismo. "(Lo) mismo es, ainbat, anbat da,<br />
berebat da, oro bat da, ainbeste da" Lar. "Berebat da (G), c'est la même chose (pour orobat)" Dv s.v. bere. "(V,<br />
G), de même, la même chose. Berebat gertatu zaion, il lui arriva la même chose (Mb)" H. "(AN, Mb pról, FSeg),<br />
así mismo" A. Cf. BERE BATEAN, BERE BAT EGIN (s.v. 1 bere). v. orobat, halaber. Tr. Documentado<br />
sólo en textos meridionales a partir de mediados del s. XVIII. En DFrec hay 6 ejs.<br />
Baña, Amaren esnea ta aia baizik artzen ez dakien aurrari berebat egiten badiozu, gosez ta negarrez hau<br />
laster illen zaitzu. Mb OtGai I pról. Bada arendako ta Jangoikoaren begietan berebat da besteri ark bekatu<br />
eragitea edo egiteko bidetan hura ezarzea. Mb IArg I 144. Hau bera egiñen luke merkatari diru zaleak [...].<br />
Berebat egiñen luke honrazaleak. Ib. 320. Ta hau esatea ta Aita ta Semea ta Espiritu Santua edo Irurz-Trinitat<br />
guzia Jangoikoa dela esatea berebat da. Ib. 380. Jesus oso, guzia dago ogiaren ta ardoaren itxura-pean, ta<br />
berebat guzia osoa itxura bakoitzaren zatirik edo piskarik txikienean. Ub 201. Ematen zien San Juanek Bataioa;<br />
edo, berebat dana, garbitzen zituan Jordango Ibaian. Ib. 73. Oek ta lege naturaleko edo lege berezko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
927
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
mandamentuak berebat ziran. Ib. 27. Berebat, pekatu mortala da [...] juramentu egitea. Añ MisE 189.<br />
Plazakoak berebat jardun zuten gau guztian lanean. Izt C 353. Amaren garbitzea eta Semearen aurkeztea, edo<br />
berebat dana, Eliz-sartzea egitera. Lard 368. Gero Saul bera joan zitzaion; baña berebat gertatu zitzaion. Ib.<br />
169. Bi artu zituenak ere, berebat beste bi irabazi zituen. Ib. 434. Lebita bat berebat eldu zan, eta au ere,<br />
begiratu gabe, aurrera joan zan. Ib. 412. Berebat gañera guzien izenean bezela eta guzien gura bezela, eskatu<br />
ziguten, erabaki genezala gure erabaki eta eskubide gorengoarekin, Donzella aren beraren sorrera garbia. Ur<br />
BulaG 556 (BulaAl 49 onezaz ganera, BulaV 31 baita bere onezaz ganera). Berebat, uririk koxkorrenetan<br />
badituzte burne-bide [sic], tximist-bide ta atsegingarri guziak. Bera EEs 1915, 229. Oroitu zaitez berebat, Jauna,<br />
il ziran beste kristau zintzo guztietzaz. ArgiDL 67. Zigor ikaragarria da guda; artalde eta artzaiak berebat<br />
yotzen ditu. Goen Y 1934, 100. Antze-idazketan ikasiaren tankera ta erri-gizon iatorrarena berebat elkartzen<br />
ditu. Or BM 20. Ezpain eta mingaiñak berebat lan dute, / aria berdintzeko txori-lepo bage. Or Eus 104.<br />
Aurrenekoak ongi atondu dituzuten ezkero, oraingoak berebat egin. Zait Sof 50. Goikoaren aserreak berebat<br />
garbitu zun, ez nik bakarrik. Ib. 25. Arrasaten Guraia ta Bañeztarrak alkarri eskuak emanda. Oñatin ere berebat<br />
[...] Murgia ta Garibaitarrak betiko lagunak izan balira baño areago batuak. NEtx Antz 56. Galdegin lurrari eta<br />
"ez naiz" esan zidan, ta artan dauden guziak berebat aitortu zuten. "Idem". Or Aitork 250. Guziak berebat<br />
atsegiten badute ta une berean. "Pariter". Ib. 204. Iainko zentzazaille ta berebat urrikaltsu. "Simul". Ib. 80. An<br />
irakurri nuan berebat, Itza, Iainkoa, aragitik, odoletik, giza-gogotik ez baiño Iainkoagandik sortua dala. "Item".<br />
Ib. 167. Ibaetako Paseoa kontutan euki gabe, ezin Altzuraingo ixilpeko istoria azaldu. Berebat, ezin gizona<br />
konpreni hormonak aintzakotzat artu gabe. Txill Let 88. Arabian jaiotzen diranak mahomarrak dira ia<br />
bereizkuntzarik gabe; berebat, budista Ceilanen jaioak, eta katoliku Irlandatarrak. Ib. 125. Eladeko beste<br />
irakasle zarragoetara berebat io bear duzu, Platon zain eta muin ulertu al izateko. Zait Plat 27. Alako zerbait<br />
Newton iakitunari berebat gertatu omen zitzaion bein baino geiagotan. Ib. 84. Urrengoan ikusi bear dugu<br />
Jainkoagan duela, berebat, bere elburu ta azken-muga ere. Vill Jaink 96. Jainkoaren fedea beeraka dijoan<br />
neurrian, Morala ere berebat amilka dijoakigu. Ib. 95. Eta baita ere, berebat, gure kritikak izan duen<br />
lehenbiziko giltzarria. MEIG IV 117. Pontifizian ere berebat linguistika irakasten zuelarik. Ib. 110.<br />
- BEREBATEKO. Igual. Birtutezkoari guziak edo geienak beintzat ongi nai diote, zeren beti arkitzen duten<br />
berebatekoa eta modu onekoa. Mb JBDev 311.<br />
1 bereber (BN-arb, S; Foix ap. Lh). Ref.: A; Gte Erd 165. Tr. La vibrante final es simple, aunque en<br />
Belapeire aparece también (una sola vez) como múltiple.<br />
1. (Como compl. pred.). (Estar, etc.) solo, separado; por su cuenta, independiente. "Solo, aislado. Bereber utzi<br />
behar da, hay que dejarle solo. Bereberago bizi (S), vivir más particularmente, más retirado (Bp II)" A. "(BNarb,<br />
Sc), independiente" Ib. "Bereber (S; Foix). 1.º indépendant; 2.º seul, isolé, solitaire" Lh. "Bereber bizi da<br />
(BN-arb)" Gte Erd 165. v. berbera, beregain. --Zertzaz lagünzen zian Birjinitate saintia? --Othoitzetan, eta<br />
bereber bizitziaz. Bp II 94. Bereberago bizi. Ib. 53. Jinko bakhoitz bat hirur bereber diren Personetan. Ib. 83.<br />
Haiek hastiatüko die likhitsa, bereber eta pikarrai ezariko die. "Desolatam facient illam". Ip Apoc 17, 16 (Lç<br />
desolaturen dié, Dv bakharrik eta buluzik ezarriren dute, Ur jarriko dute galdua, eta billuza). Sokratek harentzat<br />
hiltzerainokoan maitatu Ideia bere-ber bazagokela, betiereko gauza baten arabera, behere huntako izaiteen<br />
eredu. Lf in Zait Plat XXI (cf. ib. XII Bere-ber ezin ikusia, referido al Ser Supremo). Zer balio zuen bere<br />
erresumaren alde gudukatzea, erresuma horrek itxura guzien arabera galdua zuelarik bere-ber izaiteko ahala?<br />
Ardoy SFran 79. Migel eta Johan anaiek berek galdua zuten [Nafarra] berriz bere ber izan zitakelako fidantzia.<br />
Ib. 106.<br />
"Bi lagunek beren lana bereber daramate (BN-ciz)" Gte Erd 165.<br />
2. (Como adj. pleno). Especial, particular. Kristiek orano erran behar dütieia othoitz bereberak, Ordenü<br />
saintiak onsa har ditian? Bp II 130. Elizak zergatik manatü dü egün bereber bat, hilen arima hon ororen<br />
othoitzeko? Ib. 127. --Honen sortziak zer dü bereberik? --Grazian sorthü baita. Ib. 112.<br />
Tiran gaistoen borthitzarzünek ez heresiek, ez ere itxuski bizi direnek, zonbait bereberrek, ez eta Elizako<br />
zerbütxariek, eztiela haur jagoitik eragotziren. "Ni par la corruption des mœurs, ni par celle des particuliers". Bp<br />
II 80.<br />
3. (Adv.). Especialmente, de manera particular. v. bereberki. Bereber Jesüs Kristi hersatzen gira, eranzün<br />
erazi behar gütianari bezala. "Particulièrement". Bp II 62. Othoitz batere edo bereber güti egiten zaienean,<br />
Elizak ororen Ama hon bezala, hartzen dü arranküra, hen ürgazteko. Ib. 128. Berset hau diret bereber,<br />
Donaphalegiko damer, / zure amurusterazteko izan ditian menajer. Etch 544.<br />
2 bereber. Bereber. Nere lanbideak bestetara eraman nau gehienetan. Afrikako Iparraldera, batez ere,<br />
bereberez ikastera eta aritzera. MIH 145.<br />
berebera. Él mismo. v. berbera (4); cf. 1 bereber. Tenplu donean egin zautzen bere-beraren sagararen<br />
[...] batasunean. "Sacrifice [...] d'elle même". Birjin 335. Bere-berak zekharkela iduritzen zitzaion. "Comme ses<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
928
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
propres productions". Ib. 482.<br />
bereberetar. Bereber. Ogei-bat milla kristau bizi ziran: arabiarrak, berebere-tarrak, tuareg-tarrak,<br />
beltzak, nastuak eta ainbeste arraza. Anab Aprika 43. Badira bereberetarrak, zenatarrak, gurararrak,<br />
harratindarrak, sudandarrak... Ib. 98.<br />
berebergo. Independencia de carácter. Ezkuntide bakhotxian gerthatzen ahal diren estaküriak, ohidüren<br />
eta sorkhürako berebergoak , amatarzüngoako antsien hatsia. ArmUs 1903, 7 (ap. DRA).<br />
Independencia, soberanía. "Autonomie" Casve. Denen odolaz zaindu berebergo eta libertateaz ez dira<br />
ikhas-etxe guziak baliatzen. SoEg Herr 14-3-1957, 1.<br />
Independencia, libertad. Gatuak elgarren beldurrez, elgarri <strong>bar</strong>randan daudelarik, garratoiak omen<br />
dabiltza, jo hunat, jo harat, [...]. Xoroak, uste dute badutela berebergo nasaia! SoEg Herr 23-2-1967, 1.<br />
bereberki (A). Especialmente, particularmente. "(Bp II 41), muy especialísimamente" A. v. bereber (3). --<br />
Zergatik [manatü die Gorozüma]? --Semiaren bizitziaren bereberki ohoratzeko, zoin <strong>bar</strong>urtü baitzen desertian<br />
berrogei egünez. Bp II 41. Zerk erazi dü ilhen merkatze hori? Atze herrietarik eta Ameriketarik bereberki eitzen<br />
dielakotz sartzera, thala doi batez jo gabe. ArmUs 1899, 47.<br />
berebertasun. Independencia. Berebertasuna zain-araziz O.N.U. batasunak nahi lioke Afrikari eman<br />
berebertasunaren eta libertatearen amodioa. SoEg Herr 28-7-1960, 2.<br />
berebertiar. "Autonomiste" Casve. v. beregaintiar.<br />
berebil. v. beribil.<br />
berebirjina (-e B), biribirjina (-e B). "Berbiquí. Berebirjinekin ederki iten dire ziloak (Baztangoiza)" Izeta<br />
BHizt2. "Biribirjiñe ona da (Basaburua)" Ib.<br />
berebiziko (V-gip, AN-larr), berebixiko. Ref.: Iz ArOñ; Asp Gehi, Leiz2. Tr. Propio de la tradición<br />
meridional, se documenta desde Lazarraga (aunque es escaso hasta finales del s. XIX). En DFrec hay 15 ejs.<br />
1. Extraordinario, grande. "Berebizikuak, grandes" Iz ArOñ. "Grande, extraordinario. Berebiziko pillota partide<br />
ikusi degu gaur" Asp Leiz2. v. berealdiko; cf. biziko. Errespuesta emaiten zidan / lizala neska onestua, /<br />
aita-amaak likeoela / berebiziko afrontua. Lazarraga 1193v. Urbildu zan etxe artako atondora eskian, berebiziko<br />
negar gezurrezkuakin. Bv AsL 136. Egun aietan berebiziko egun beruak ekarri zituan oi ez bezelako<br />
gaitzak. Ib. 251. Berebiziko ekaitzak jarri zituan galtzeko zorian. Ib. 255. Denen artian gure Aita-lena, bere<br />
biotzeko seme maitiai erotasun santuan ongi etorri bere-bizikuak egiten. Ib. 190s. Egiten zutena zen, berebiziko<br />
gezurrak eta lotsagabekeriak esan. Goñi 89. Berebiziko itz iturri naro ausarta dario etengabe. Ag G 183. Oso<br />
epero igarotzen zaizka berebiziko astiune luze luzeak. Ib. 151. Lengo egunian bildu ziran Txingor, Tximista [...],<br />
Ollargi, Esteluze ta Belarriepel, ta berebiziko batzarra egin zuten. Urruz Zer 129. Berebiziko jipoia eman du /<br />
Albizturko segariyak. EusJok II 70. Tiro-jasarekin bere biziko zalaparta ateratzen zutela, izutu ta aizatu zituen<br />
liberalak. Or SCruz 42. Eta berebiziko dunbotsez dorre bat bezala erori zen zelai-erdian. Or Mi 59. Berebiziko<br />
ostikada bat / belaunean eman zian. Tx B 30. <strong>Bar</strong>atz erdi-erdijan berebixiko urmael eder bat eban. Otx 133.<br />
Baña, dana dala, gezurti arek berebiziko ona ekarri zion bere aberriari. Ldi IL 164. "Uitzi"-ri berebizikoak<br />
botatzen. Ib. 49. Albertok aguakate ta koko ura artzeko bere biziko gogoa zeukan. JAIraz Bizia 34. Morotarrak,<br />
Catalañazor-en berebiziko jipoia artu zuten. Etxde AlosT 43. Berebiziko erra artu zion. Etxde JJ 131. Txistu<br />
izugarriak, eta berebiziko trumoi burrundara batzuek erortzen asi ziran gure gañera. Ugalde Iltz 16. Baita ere<br />
aljeriar bikaña (judua izango zan, noski) berebiziko mozkorrarekin bi paretak joka. Anab Aprika 53.<br />
Evoluzionistek berebiziko zalaparta ateratzen dute oiekin. Vill Jaink 103. Esan nai nuke orain aldian / nola<br />
dagon basarria, / akordatuta ematen digu / berebiziko larria. Uzt Sas 244. Berebiziko eriosuan ekin zion<br />
mintzatu zanari. Berron Kijote 64.<br />
v. tbn. Lek SClar 106. Basarri 59. NEtx LBB 169.<br />
(V, G, L-ain, R-uzt), berebixiko (V-m). Ref.: A; Iz ArOñ; Etxabu Ond (berebixiku). Idóneo, perfecto para<br />
algo; excelente. "Bere-biziko [...], a propósito, escogido, pintiparado, de perlas. También se dice con otros<br />
pronombres: neure bizikoa, eure bizikoa, etc." A. "Berebizikua, muy bueno" Iz ArOñ. "Berebixiku, persona<br />
apropiada para algo determinado" Etxabu Ond. v. BERARIAZKO, BEREGAINEKO. Cf. biziko. Dominiko<br />
bat gero latiñez maisua / Izan zan zuretzako bere bizikua. AB Olerk 362. Sala baten lau edo bost gizoni itz<br />
egiteko, egokia da, bere bizikoa; batez be kopa bat edo bi ustu baditu. A Latsibi 54. Bere bizikoa dozu Antoni<br />
ori, guztiz langillea. Ag Kr 73. Berebizikoa ibiltzen zan zeregin andiko egun oietan Zabaletako Ana Josepa. Ag<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
929
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
G 27. Orain berriz esan nai nuke gure izaera ere bere bizikoa dela antze-gaietarako. Or LEItz 37.<br />
Almodroteagaz dok au bere biziko yanaria. Or Tormes 81. Ortzea garden, euzkia diz-diz, / Ipar aixetxu biguna, /<br />
Txindorrak pozik abestuteko / Berebiziko eguna! Enb 145. Berebixiko erantzuna mendu oneko gastiarentzat! Otx<br />
140. Arenbeste adar, beso ta ankadunak zirala ikustian, gudarako berebixiko tresnak ixango zirala begittandu<br />
yakon buruzagijari. Ib. 58. Beraz, kizkiña ugaritzeko, bere-bizikoena kizkin-guna duzu. Zait RIEV 1933, 67.<br />
Ordun, Berendi yaunak, berebiziko euskera samurrez, leen erderaz yardundako guztia labur-bildu zun. Ldi IL<br />
93. Ori dala-ta, gure beargiñentzat Euzko-Langille-Batzau berebizikoa da. Eguzk GizAuz 194. Asmau ziran<br />
makiñok, denpora gitxiagoan lan geiago egiteko berebizikoak dira-ta. Ib. 21. Gozakia egiteko, berebizikoak dira,<br />
berriz, irisagarrak. TAg Uzt 279. Eriotzearen mandataritzat bere bizikoa da au (V-m). A EY III 340. Ango urak<br />
bazuan bere biziko doaia egarria asetzeko. NEtx Antz 152. Eiztariak berebiziko eguna dute. Etxde JJ 104.<br />
Zuretzat ez egokitzat etsitako mutikoa, niretzat berebiziko izateko. Erkiag Arran 63. Zer zala-ta ereti berebiziko<br />
orri iges-egiten laga? Ib. 89. Japonen elektrizidadeko argiagaz arraiñak artzeko ere berebiziko bat asmau dabe.<br />
EgutAr 11-3-1959 (ap. DRA). Eladeko gizonik berebizikoena. Zait Plat 52. Izarrok irraidaka ari diranean,<br />
berebiziko otsa ateraten omen dute. Ib. 58. Emen etxe santua, / berebiziko ontzi, / boga-bogan beti, / ekaitz eta<br />
ugarri. Gand Elorri 56. Balio aundikoa duzute. Espiritu papera egiten berebizikoa. Lab SuEm 208. Etxaideren<br />
lanak berebizikoak eta bere gainekoak izaten dira. MEIG III 138.<br />
v. tbn. JBDei 1919, 181. J. Artetxe Y 1933, 324. Akes Ipiñ 11.<br />
2. (V-gip). (Precediendo a un adj. o adv. en grado superlativo). "Bere biziko ondoen, del mejor modo que<br />
jamás ha tenido, hecho, etc. It., del mejor modo posible" msOch 4. "Arrua zan, baña bere biziko onduen apaldu<br />
eben" Etxba Eib. v. infra BEREBIZIKORIK. Nola Eleizaren erdian zure gorputza ipiniko duten, guzien<br />
begietan, ta bere biziko agiriena. Cb Eg I 184 (en este ej., así como en el siguiente, parece conservarse el sdo.<br />
primitivo de 'de toda su vida'). Orduan Agustinen biotz amorosoa, beti eztia baiño gozoagoa, ta orañ bere biziko<br />
gozoena [...] asi zan modu onetan. Cb Eg III 234. Burni oien sorrerako labe goriak, berebiziko lantegirik<br />
andienak. Ag G 216. Ta urrengo lerruotan ikusi daikezubenez, berebixiko onduen urten eutsan asmakixun<br />
<strong>bar</strong>rijak. Otx 72. Txomin Zorrik bere biziko arpegirik alai eta gozoena ipiñi eutson. Bilbao IpuiB 276. Eta<br />
neurtu zetsan bizkarra tentatzailliari bere biziko onduen. Etxba Ibilt 464.<br />
3. (AN-gip ap. Garbiz Lezo 215). Mucho(s). "Muchísimo" Garbiz Lezo 215. Denbora ontan asi zen<br />
berebiziko jendea Lurdesara kanpotik etortzen. Goñi 77. Ama Birjiña ez da orain agertzen, biño ez da<br />
Masabiellen jendea gutxitu. Berebizikoak datoz, nola aldetik ala urrutitik. Ib. 100. Octavianok galdu zituen /<br />
berebiziko lagunak. Tx B I 130. Erriko-etxearen aurrean berebiziko jendea zebillen. Ugalde Iltz 25.<br />
- BEREBIZIKORIK. (Precediendo a un adj. o adv. en grado superlativo). "Berebizkoik azkarren, oso azkar"<br />
Elexp Berg. "Nik ordurako zulotik urten da bai ezkutau be berebizkoik azkarren" Ib.<br />
berebizikotasun. Peculiaridad. Antzestu bear zutenen lagunen ariurri ta berebizikotasunei begira idazten<br />
omen zitun bere antzerkiak. Zait EG 1956 (5-6), 39.<br />
bereda. v. bireda.<br />
beredako. 1. Propio (de él), relativo a sí mismo. Menturaz haren beredako amodioa eztiteke nerea, zeina<br />
baita bertze guziena baino handiagoa. "Son amour propre". Birjin 174. Orain badakusat asko nork beredako<br />
maithagune ta ezjeuskeria sartzen dela. Ib. 562. Zenbait nigar-xorta isuri zuen, ez beredako urrikalmenduz [...],<br />
bainan Jesu-Kristorendako maithagunez. "Tendresse sur elle-même". Ib. 606.<br />
2. De él, relativo a él. Emaste prestu bere begitharte begirungarriaz eta berthute garai-garaiaz oro<br />
beredako prezamendu berezi batez bethetzen zituena. Birjin 142. Ikhusten othe du [Jesu-Kristok] beredako<br />
maithagunik [sic] sakratuak erreginatzen duela nere bihotzean? Dh 244.<br />
- BERE-BEREDAKO. Propio (de él). Gainerakoan bere-beredako amodioa hain da suntsigaitza, non<br />
ezeztatu dugula uste dugunean ere baitiruri bet-betan herra[u]tsetarik birsortzen dela. Birjin 175. Bere<br />
beredako amodioaren gogoeta faunei guzia emanik. Ib. 78. Bere-beredako maithagunearen hezteko. Ib. 474.<br />
beredin. v. berein.<br />
beredinbat. Suficiente como para sí. v. din; cf. berein. Gipuzkoak beredinbat arto ta gari badu. Izt C 188.<br />
bereegi (G, Lc, BN, R-uzt ap. A), beregi (c. sg. A). Egoísta. v. berekoi.<br />
bereetzi. v. bederatzi.<br />
berega (SP Dv y A). Rallo, instrumento para rallar. "Berega. Muskada berega, râpe de muscade. Rallus,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
930
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
raspa, escofina" SP. "Râpe à râper" Dv. "Rallo, utensilio de cocina" A.<br />
beregailu. Atracción; atractivo, cosa que atrae. Ifernuaren gogoremaitzen, sentsuen beregailuen [...],<br />
gozabethako etsaiek pharatzen diotzaten trabu guzien gainetik. "L'attrait des sens". Birjin 110. Khar bera sentitu<br />
zuten Jesu-Kristoz ta haren beregailu jainkozkoez mintzatzeko. "Ses divinis attraits". Ib. 524. Badugu zoinek<br />
bere beregailua edo atreta, [Zeruko Aitak] bata bereganatzen [du] bereziki prestugune batez, bertzea bertze<br />
batez. Ib. 521.<br />
beregain (G, AN-gip, B, L, BN, S ap. A; SP, Urt II 73, Ht VocGr, Lar, VocBN, Dv, H). 1. (Como<br />
complemento predicativo). (Estar, etc.) aparte, separadamente; libremente, independientemente; por su cuenta.<br />
"Beregain, à part, séparément. Emazu beregain, mettez à part" SP. "Anachoreta, [...] beregain bizi dena,<br />
bakharrik bizi dena" Urt II 73. "Á l'écart, beregaiñ, berex" Ht VocGr 354. "À part, berex, beregaiñ" Ib. 397 (<br />
Lar Sup). "Señor de sí, beregain; y hacerse así señor de sí mismo, y dueño de su voluntad, beregaindu, beregain<br />
egitea [...]. Y nunca el beregain, &c., viene con el artículo, v.g. el que es, o el señor, y dueño, de sí mismo,<br />
beregain dana" Lar. "(Adv.), pour son propre compte, à ses périls et risques; zure semiak nahi du biharretik<br />
harat, lanean ari beregain, dès demain votre fils veut travailler pour son compte" VocBN. "Composé de bere et<br />
de gain, sert adverbialement dans le sens de 'en son particulier'" Dv. "À part soi, à part, séparé" H. "1.º (G, ANgip,<br />
B, BN, S; VocBN), por su cuenta, a su cuenta y riesgo. 2.º (G, L), aparte" A. v. bereber; cf. ejs. de bere gain<br />
'a su cargo' s.v. gain (6). Tr. Atestiguado, desde Leiçarraga, en autores septentrionales no suletinos. Al Sur se<br />
encuentra en Mendiburu y en algunos autores a partir de principios del s. XX. En DFrec hay 13 ejs.,<br />
meridionales.<br />
Baina permeti zekión Pauli bere gain egoitera, hura begiratzen zuen jendarmesarekin. Lç Act 28, 16. Guk<br />
dugu bada sinhesten ezen nehor eztela bere gain apartatzeko, ez bere manera berezi batez kontentatzeko, baina<br />
guziék elkharrekin behar dugula begiratu eta entretenitu Elizaren unitatea. Lç Ins G 5v. Birjina beregain heldu /<br />
da andre lagunekin, / Josef halaber beregain / gizon ezagunekin. EZ Noel 82. Zeren bi parte baititugu gure<br />
ariman, bat beherekoa, bertzea gainekoa, eta beherekoak ezpaitarraio bethiere gainekoari, aitzitik bere lanak<br />
egiten baititu beregain. SP Phil 436. Konsidera zazu beregain Iainkoaren alderako eskergabetasunaren<br />
bekhatua. "À part". Ib. 44 (He 45 beregainki). Eta beherekoa ez baitarraio bethi gainekoan aitzitik beregaiñ hari<br />
ohi baita bere lanetan. He Phil 441. Prezatuagoa da guzien baltsan egiten dena, ezen-ez nork beregain egin<br />
dezakeena. He (ap. Dv). Noizbait nagusi ta jabe onak goratu zion eskua ta egin zuen bere eskuko. Bere gain<br />
bizitzen asi zen aldian, bazuen zerbait diru ta erosi zuen alor zati bat. Mb IArg I 211. Oi! zein litekeien ederrago<br />
/ Baldin, Eskualdun herrian, / Eskualduna bere gain balago / Bere zuzenen erdian. Zby RIEV 1909, 399. Non da<br />
eskuara bezala dagonik bere hartan bere gain; aberats ez izana gatik, berez bere bizi, edo ahal bezen zor guti<br />
eginez? HU Aurp 210s. Bainan, neskato gaztea lanari lotzen den ordutik, bere gain dagoko gogoa. JE Bur 68.<br />
Zoin zautzu lanean jakinago: menditar laborari bethi bere gain ibili den bat, ala zelhaiko laborari-etxe handi<br />
batean mutil egonik dagona? Ib. 193. Laborantzari lothu gogo balin bada berehala jin berria eta bere gain. Ib.<br />
211. Eskukada bat txanpon lortu zuan, arkibide batzuek ikasi zituan, bere gañ jarri zan. Ag G 255. Bai,<br />
gurasoak alegiñak egin zituzten Iñazio Mari bide onean ipintzeko, baño alperrik. Nola beregaiñ bizi zan... Ib.<br />
98s. Ta [etxe] auekandik ez urruti, zerbait mendi aldera ta beregaiñ, neguan ardiak idukitzeko ellorra. Ib. 14.<br />
Berez eziña da, arria aizean laga-ta beera ez erortzea, ura beregain utzi-ta berdiñean ez jartzea. Zink Crit 18.<br />
Azkenekotz, Irlanda berriz bere gain jarri da, mendetako Engelandarren uztarria egotzirik. Mde Pr 238.<br />
Hizkuntza nazionaltzat hartu behar lizatekeela herria bere gain jarri ondoan. Ib. 241. Ezta bere gain norbaitek<br />
utz baleza, ta nai lukeana egiten eragotz ezpadeza ere. Zait Plat 137. Gure herri maiteaz zuela axola, / hau, bere<br />
gain beharra, bertzen men dagola, / "Gora Eskual-Herria!" frantsesez ziola. Xa Odol 179. Saskigintzan<br />
beregain, burges ttipiaren moduan, hasi baino lehen. MEIG IX 41.<br />
(Usado como acotación escénica). (Beregaiñ). Oiñ be asi de baforeko makiñie garra ataraten. Ort Oroig<br />
19.<br />
(Ref. a una 3.ª pers. pl.). v. berengain. Baina Pierrisek iaikirik laster zegian monumentera, eta ikhartzera<br />
beheititurik ikhus zitzan mihise hutsak bere gain ezarriak. "Mis à part". Lç Lc 24, 12 (He beregain ezarriak; TB<br />
aldaratuak). Bere gain punitzen ditu bizio diferentak, / Urguilluak Gormantetik berzela tu tormentak. EZ Man I<br />
109. Eta guzien buruan behin ezpere urthean beregain eman eta xehero miratu behar ditu haren peza guziak. SP<br />
Phil 502. Ezin nagoke haren dotrinatik hitz ederrenak eta puntu prinzipalak hautatu, bildu eta beregain eman<br />
gabe. Ib. a 4v. Miratu behar ditu haren afekzione eta pasione guziak zeiñ beregain eta bat banazka. He Phil 510.<br />
Zeiñetaz Liburu huntan beregaiñ mintzatuko baitgare bertze lekhu batean. He Gudu 83. Hirugarren zatian,<br />
beregain, Campion ("Roedores del mar") eta <strong>Bar</strong>oja ("Lecochandegui, el jovial"). MEIG III 144.<br />
2. (Como adj. pleno). Especial, particular. v. BEREGAINEKO. Arren indazu grazia beregain bat, ni naizen<br />
guzia zure baitara karitatez urt eta isur nadin. "Especialem ad hoc imploro mihi donari gratiam". SP Imit IV 4,<br />
2. Zeinen arartekotasunean fidanza beregain bat ezar dezazun. SP Phil 146 (He 148 bereziago bat). Eta norbait<br />
egin behar dugu adiskide berezi eta beregain gure gogoaren arauera. Ib. 297.<br />
"Independiente (AN-5vill)" A Apend.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 931<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEREGAINEKO. a) Independiente. Grek, bere gaineko populu bat hala deitzen denik izanagatik, S. Paulen<br />
epistoletan hartzen da jeneralki Jentilakgatik, zeren nazione haur baitzén famatuena Iuduén artean. Lç Decl a)<br />
3v. Gales Herriak eta Eskoziak duten bezala Bretaina Handiaren <strong>bar</strong>ruan, hots, ingles koroe pean, [Kornubia]<br />
izan dadila ez beregaineko estatu bat, legezko autonomia duena baizik. Mde Pr 264.<br />
b) (SP; beregainko Urt Gram 54). Especial, particular; singular. "Beregainekoa, excellent, bereziena, hautuena"<br />
SP. "De surtout" Urt Gram 54. v. berebiziko. Zuk niri egin derauztatzun kortesia beregainekoak gatik. Harb<br />
286. Halako ontasuna erakusi eta egin baitiozu zure serbitzariari zure beregaineko miserikordiaren arauera. SP<br />
Imit III 21, 5. Eta guzien gainetik badut zure gorputz sakratua erremedio eta ihes-leku beregainekotzat. "Pro<br />
singulari remedio & refugio". SP Imit IV 11, 3 (Mst ene erremedio bakhoitza, Ol osakai berezitzat eta<br />
gorkutzat). Hartzen baitzaituzte lagun eta lankide hain obra beregaineko baten egiteko. SP Phil 395. Laudorioa,<br />
ohorea eta loria etzaizte gizonei emaiten edozein bertute gatik, baina bertute beregainekoa gatik. Ib. 220. Hura<br />
ere bizio guzien kontrako erremediorik beregainekoena da. Ib. 456. Zeruko Erreginaren beregaineko pribilejioa.<br />
"Privilège singulier". SP POB 55. Zeina baita bizitzearen liburu hagitz ederra, eta bere gainekoa. ES 153.<br />
Egiazko loriaren garaitia, errekonpentsa beregainekoa, aberastasun eta ohore franko, loria eta laudorio<br />
bereziak. Ib. 187. Beraz arrozoinamendu hunen eredura baderraket Sara ene Sort-herria abantaillatua eta<br />
beregainekoa dela. Ib. 155. Etxaideren lanak berebizikoak eta bere gainekoak izaten dira. MEIG III 138.<br />
- BEREGAINEZKO (Dv, H). "Qui est surtout important, notable, spécial, principal. Fabore beregainezkoak<br />
(Ax), les faveurs principales. Ohora dezagun amodio beregainezko batez Birjina Maria, honorons d'un amour<br />
spécial la Vierge Marie" Dv. "Singulier, particulier. Beregainezko amodio bat, un amour spécial, particulier<br />
(He)" H. Fabore komunak, ardurakoak, eta asko diren bezain bertzekoak, emaiten derauzte gogortuei eta<br />
ostinatuei ere, ez ordea beregaiñezkoak eta abantaillezkoak. Ax 103 (V 70). Fabore beregaiñezkorik, komunak<br />
eta ardurakoak baiño handiagorik izaiten eztutenek. Ib. 104 (V 70).<br />
- BEREGAIN-ONTASUN. Propiedad, bien alodial. "Allodiala bona, [...] ontasun deskantsátuak,<br />
beregaiñontásunak" Urt I 528.<br />
beregaindu (O-SP, SP, Lar, Hb ap. Lh). 1. (Referido a una 3.ª pers. sing.). Hacer(se) independiente. "Rendre<br />
particulier" O-SP 226. "Beregaintzea, se mettre en ménage sortant du service d'autrui ou [...]. Rendre particulier<br />
(O). Beregaindu da" SP. "Emanciparme a mí, neregaindu [...]; a aquél, beregaindu" Lar. "Señor de sí, beregain;<br />
y hacerse así señor de sí mismo, y dueño de su voluntad, beregaindu, beregain egitea" Ib.<br />
2. (Referido a una 3.ª pers. pl.). "Emanciparme a mí [...]; a ellos, beregaindu" Lar.<br />
3. "(Hb), prendre sur soi" Lh. Cf. gain (6).<br />
1 beregainki (SP, Urt II 207, Ht VocGr 409, Lar, Lecl, Dv, H). 1. Particularmente, en particular; sobre todo.<br />
"Principalement, particulièrement" SP. "Apprime, [...] printzipalki, beregainki" Urt II 207. "Principalement,<br />
bereziki, beregainki" Ht VocGr 409. "Particulièrement" Ht VocGr y Lecl. "(En) especial" Lar. "Surtout,<br />
principalement, notamment, spécialement" Dv. "Principalement, particulièrement, surtout" H. v. bereziki. Tr.<br />
Documentado, desde Materre, en textos septentrionales no suletinos de los ss. XVII, XVIII y principios del XIX;<br />
tbn. se encuentra algún ej. meridional moderno.<br />
Zeren beregainki eta bertze guztien gainetik gu Giristinoak bere seme eta bere etxeko baikadutza. Mat 78.<br />
Ezen Iaunak beregainki punitzen tu puxantak. EZ Man I 98. Zuek duzue ardura / larrabre guztiena, / baina<br />
beregainki gizon / phenez bethearena. EZ Noel 158. Egun hartan guzian beregainki eta berzetarik<br />
seiñalatukiago Iainkoa zerbitza ezazu. Harb 156. Berzeak exzellentago dira jeneralki, baina hunek badu zenbait<br />
dignitate beregainki. Ib. 447s. Lehenik eta beregainki konsolamendu espiritualen bilhatzea gatik errezibitzea.<br />
Hm 201. Sekulan etzara gizon <strong>bar</strong>reneko eta debot izanen, ixilik ezpazaude bertzeen egitekoez, eta beregainki<br />
zure buruari behatzen ezpadiozu. SP Imit II 5, 2. Zeren pazienziatsu izan baitzare zure bizitzean, hortan<br />
beregainki konplitzen zenduela zure aitaren manamendua. SP Imit III 18, 2. Hekin Angeruei, beregainki ordea<br />
zureari. SP Phil 144. Nola Iainkoa ganako amorioak bere baitan bertute guzien perfekzione guziak eta bertuteek<br />
berek baino beregainkiago baitadutza. Ib. 456 (He 461 exzelenthiago). Ienkoaren aitzinean beregainki<br />
agradatua izan zarena. Arg DevB 91. Nezesario da, pasione saiñdu haren ponturik prinzipalenez orhoit<br />
zaitezten: eta nola beregainki zazpi kausitzen baitire zeiñetan Iesu-Kristo gure Salbatzailleak odola isuri izan<br />
baitzuen. Ib. 177. Zordun natzaitzu hañitz onez / Egundaiñotik egiñez, / Bañan beregainki natzaitzu / Egun<br />
berritu dohaiñez. Gç 58. Ioseph maitatua beregainki bere aita Iakobez eta higuindua bidegabeki bere anaiez.<br />
Urt Gen 37, tít. Bizkitartean bethi erne egon behar da, eta beregaiñki tentazionearen hastean. Ch I 13, 5. Gizon<br />
guziak gezurtiak dire, flakoak, ganbiakorrak eta erorkorrak, bere gaiñki hitzetan. Ch III 45, 3. Begirautzu ungi,<br />
zure proximo-lagunaz yuiamendu ariñik ematetik; beregainki lohikeriaz kestione denean. He Gudu 112. Hura da<br />
beregaiñki, zure etsayik handienari bezala, gerla deklaratu behar diozuna. Ib. 104. Eta egin zioten Saulen<br />
armadakoei oihu, beregainki Abneri, zeinak oraino premia gehiago baitzuen erregeren begiratzeko. Lg I 289.<br />
Hark eragin eta gobernatu zituen alde hetako elizak, eta beregainki Ephesa hiriko eliza. Lg II 94. Erran daite<br />
eztitasuna dela berthute bat Salbatzailleak beregainki onhesten duena. Ib. 209. Ikhusten zintuen Jinkoak<br />
preparatzen zarozkitzun sofrikari bethi berriyak, eta beregainki egun batez Kalberioaren gañean yasan behar<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 932<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zintuenak. Mih 101. Hari beregainki konsekratuak diren zenbait konfardietan. Ib. 3. Ikhusiko duzu maitatu behar<br />
ditutzula eta bihotzez guziak eta beregainki zure giristino-lagunak. Brtc 207. Laudorio beregainki egun / Bizia<br />
emaiten daukun / Ogi biziarentzat. Monho 136. Den zer den eginen du bere egiazko debotentzat, eta beregainki<br />
hura bezala prestuki ta garbirik bizitzerat entseiatzen diren neskatxa gaztentzat. Dh 55. Hari gure behar<br />
guzietan, ta beregainki arimakoetan, othoitz egiterat ta laguntza eskatzerat. Ib. 269. Pitagorak erein-aziak<br />
mardul ernemindu ta beregainki garatu ziran Platonen <strong>bar</strong>atze ederrean, erabat esateko. Zait Plat 51. Oraintsu<br />
arteko euskal-idazle eta euskalariak erdi aldera hurbildu dira beregainki. MIH 393.<br />
2. Por separado, independientemente. Erraiten zena zela Dotrina eta Dotrinaren deklarazinoa ez<br />
elkharrekin, baiña beregainki eta bereziki bi partetan ibeni behar zirela. Mat XXVI. Edo ematen duela asko aldiz<br />
frogatuz, / edo hari eternalak beregainki aginduz. EZ Man I 27. Zuek kantatzen duzue / beregainki airea, / zein<br />
ezpaita berze nihork / posible kantatzea. EZ Noel 154. Gure Iaungoikoak, munduko bertze gauza guztien<br />
ondoan, gizona bera, bere gainki, bere imajinara eta idurira [...] egin zuenean. Ax 21 (V 12). Hain xehero, bat<br />
banaka, beregainki eta bereziki daki Iainkoak gauza guztien berri. Ib. 111 (V 74). Etzen oraiño orduan, orai den<br />
bezala, nehori beregainki bere bekhatuen kofesatzeko manurik. Ib. 526 (V 338). Ausartki mintzo da, gauza<br />
guztiak xehero bat-banazka, beregainki eta bereziki aditzera emaiten tuelarikan. ES 192. Konsiderazazu<br />
beregainki Jainkoaren alderako eskergabetasunaren bekatua. "À part". He Phil 45 (SP 44 beregain).<br />
3. A su cargo. Orduan Pilatusek Jesus / Bere gaiñki zuen hartu; / Gero burreuek haren salan / Billuzirik<br />
azotatu. Gç 85.<br />
2 beregainki. "Especial, banatia, berezia, beregainkia" Lar. Onezkero ezingo du Erregek ifiñi Tribunal<br />
beregaiñkirik, edo iñoren kargura utzi personaren bat juzgatzeko. EConst 40.<br />
beregaintasun (SP (sin trad.)). Independencia. De Gaulle Presidentak bere gain hartu du Mali eta<br />
gaineratiko erresumeri galdatzen duten bere-gaintasun edo independentziaren emaitea. Herr 14-1-1960, 1.<br />
Gobernamenduak leher egin du Iraken, bainan hango kurdestarren beregaintasun goseak ez. Herr 28-3-1962<br />
(ap. DRA). Egunotan berriro biztu zaigu "artearen beregaintasunaren" arazoa. Azurm Iraultza 129. En DFrec<br />
hay 5 ejs. más.<br />
beregaintiar. 1. Autónomo, partidario de hacer las cosas por su cuenta. Alabainan gaztea beregaintiarra<br />
da: bertzek erranak baino nahiago ditu berak asmatu dituelako egiak. Lf ELit 323.<br />
2. Autonomista. Politikazaleak, duela hogoi urtheko sail berari dira berritz ere lotzen. Orduko partidalari<br />
eta lelo berak ditugu, orai ere, aurkhitzen: erregetiar, errepublikano, beregaintiar eta bertze. Herr 7-7-1960, 3.<br />
beregaintze. "Emancipación mía, neregaintzea [...]; suya, beregaintzea" Lar.<br />
bereganakatu. "Eginbideak eginik, eztu deusik bereganakatu (R), habiendo hecho las diligencias, no ha<br />
conseguido nada" A s.v. egin. v. bereganatu.<br />
bereganakor, beregankor. Seductor, atrayente. Baldin Etsaiak proposatzen badarotzu zenbeit<br />
arrazoinamendu falso edo beregankor. He Gudu 311.<br />
bereganatu (S; Urt I 223, Lecl, Dv, H), beregandu (V, G, AN), bereandu (V-gip). Ref.: A (beregandu); Lh; Iz<br />
ArOñ (bereandu); Etxba Eib (beregandu); Elexp Berg (beregandu). Cf. neureganatu, zeureganatu, etc. v.<br />
beraganatu. 1. (Aux. trans.). Atraer hacia sí; conseguir para sí. "Adornare testes, lekhúkoak irabazi, zuritu,<br />
bereganatu" Urt I 223. "Attirer à soi" Lecl. "Tirer à soi; fig. gagner (en parlant d'un tiers)" Dv. "Bereganat<br />
erakhartzea [...], sy. bereganatzea" H. "Atraer" A. "Bereganatü (S; Foix), s'appropier" Lh. "Bereandu,<br />
bereanketia, conseguir. Nereandu, idem" Iz ArOñ. "Adueñarse" Etxba Eib. v. beretu.<br />
Tr. Documentado por primera vez en Axular; a partir del s. XIX su empleo disminuye algo al Norte. La forma<br />
beregandu aparece sólo en textos meridionales (desde mediados del s. XVIII), coexistiendo a menudo con<br />
bereganatu en los mismos autores. En DFrec hay 58 ejs. de bereganatu, 1 de ellos septentrional.<br />
Hala bada gure Iainkoari ere, gure moldera minzatzera, bekhatorea apartaturik dagokan bitarte hartan,<br />
berretzen zaika, bekhatore haren bereganatzeko duen desira eta borondatea. Eta badirudi eztuela onik,<br />
beregana dezakeien arteiño. Ax 555 (V 355). Naturaleza arteza da, hainitzak bereganatzentu, sareetan<br />
atzemaiten eta enganatzen. SP Imit III 54, 1 (Mst bereganat hanitx jente thiratzen dütü, Ip hanitz biltzen dütü<br />
bereganat, Ol atotsi, Pi beragandu). Helaz! hala ere etzenduen orduan merezi hark beregana zinitzan. SP Phil<br />
507. Hain duk eztia non bihotzak / Baititu bereganatzen, / Eta bortxatu gabe nihor / Printze baita ezagutzen. Gç<br />
80. Jendeak bortxaz bereganatzen zituelarikan. ES 389. Naturaleza fiñeziosa da, gizon gehienak irabazten ditu<br />
eta bereganatzen, enganatzen eta bere saretarat erorazten. Ch III 54, 2. Nai dakiola bada oraiñ ta beti, guziok<br />
beregana gaitzan artean. Lar, carta a Mb 281. Sensuen objetak bereganatzeko, [gure bihotzak] sensu bakhotxa<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 933<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
enplegatzen du. He Gudu 127. Zeren, baldiñ alde batetik izpirituak khasatzen baditu pensamendu gaxtoak,<br />
bertze partetik bereganatzen baititu. Ib. 116. Lanez, nekez ta penitenziz sartu behar du Jesusen bidean zerura<br />
igan nai duen fededunak, Jesus emen bereganatu ta Jesus beraren ondoren zeruan gero sarzeko. Mb IArg I 94.<br />
Santutxoak onela guztien begiak eta biotzak miragarrizko bere bizitzaz bereganatzen ta etxizatzen zituen<br />
lurrean. Cb Just 119s. Jainkoak bere argi gozoakin deituaz beregantzeko abiso asko eman ziozkan. Cb Eg II<br />
190. Magdalenak bere ganatu zuen munduaren arbuioa. Lg II 155. Aski zuen agertzea; beraganatzen zituen<br />
berehala guziak. Ib. 94s. Haek eta hoek bereganatu naizandu zituan Jainkoak. Ub 46. [Alexandro andiak]<br />
bereganatu zituan Munduko bazterrik geienak. Ib. 54. Populuaren higuintza du bere ganatuko / Eta bere<br />
artaldetik ardiak hastanduko. Monho 48.<br />
(s. XIX) Bigarren Persona Jangoiko dana Korputz ta anima bereganatuakin. Mg CC 202. Baña ematen dio<br />
animari bertute guztiz andi bat zeñekin nola bait bereganatzen gaituen. Ib. 218. Jangoikoak asko ta lar egin<br />
eban ni salbetarren. Zeinbat arimazko ondasun ta grazia ni bereganduteko! Añ EL 1 56. Gure borondatea<br />
bereganatzeko, azpiratzeko eta Jaungoikoaren borondate santuaren kontra altxa erazotzeko. Gco I 418. Beldur<br />
zan Jaunak bereganatu edo atxitu zezan. AA III 419. Bereganatu zituban, leen bere kontra zirianak. fB Ic II 295.<br />
Elduain-aldetik jatxitzen diraden urak bereganaturik, ingurutzen du Tolosako Erria. Izt C 115. Eta gaurko<br />
egunean ere Etxe au da Probinzia onetan ospatsuenetakoa, eta bereganatuta daukana Narrosko Markesadua.<br />
Ib. 507. Noeren iru semeen artean bat izan zan, bere aitaren eta Jainkoaren madarikazioa bereganatu zuena.<br />
Lard 10. Egiten zituen predikuakin asko eta asko bereganatzen zituen. Ib. 513. Herrestan zabilan pobre batek<br />
hoinbertze gizon gazte nola beregana zitzazken. Laph 82. Ingurumaiko baserrietako neskatx guziak bereganatu,<br />
eta ardatzean, josten eta gañerako gauzak egiten trebatzen zituen bitartean. Arr GB 14. Zeñak biak aisa santuak<br />
bereganatu, edo obeto esateko, Jainkoaganatu zituen. Aran SIgn 89. Bere onbiurtzea, eta zenbait mesede<br />
miragarri zerutikakoak bereganatzearen asiera. Ib. 10. Ala beregandurik Iñigo Zalduna / Loiolatik Jainkoak,<br />
egin du ezaguna. Ib. 213. Karlomano atsberatuak ez dezake loa bereganatu. Legaz Orreaga 83 (bereganatu tbn.<br />
en las versiones de Erro (91) y Aezcoa (99)). Gure txalupe subiyeta da / jabiak nai du armatu, / joan dan urtian<br />
Atxularrek du / auziya bereganatu. Xe 285. Uste zuan Santuak zerbait sultanaren aserria bereganduko zuala eta<br />
andik izango zuala ditxa, berak ainbesteraño desiatzen zuana, arako Jesu-Kristoren amorioz bere odola emate<br />
ura. Bv AsL 216. Juanek bereganatu zuan azkenean karta, eta irikiaz beldurrez asi zan onela irakortzen. Apaol<br />
55s. Lope Nagik aberetxeko ate-ostean beregandu zituan iaki guztiak mauka mauka iaten ziarduan. Ag AL 82.<br />
(s. XX) Itsasoari kentzen zaizkion ontziaren zati edo puskak, eta andik ateratzen diran gauza guztiak,<br />
bereganatu litzake merkatariak. Etxeg RIEV 1908, 114. Pozik eman zituan Txoriburuk lau milla peseta eta<br />
beregandu zuan ollar guziz panparroia. Urruz Zer 28. Oñatitik jetxitzen dan Arantzatzu ibaitxoa bereganatzen<br />
du. EEs 1915, 16. Urtian-urtian sarija bereganaturik. Kk Ab I 108. Ustia egin eben lapurretan edo beregandu ez<br />
ete ebazan dirubok. Ib. 76. Erasoz [arrespe] ura bereganatu duala. Zink Crit 53. Burdin-biziak eztau ezer<br />
bereganatzen, neuk lasto-izpi bategaz ardau a baizen ondo. "No había piedra imán que así trajese a sí". Or<br />
Tormes 19. Lizarragak, Gerra-Batzarre nagusirako zula ta bereganatu nai zun apaiza. Or SCruz 90. Hurbiltzen<br />
zitzaizkonetarik hanitzak bereganatzen bazituen, bertuteaz zituen bereganatzen. JE Ber 66. Eultzi-erdiko<br />
maiteak, ua / beorra bezain du lotu: / begi ta biotz, ugalik bage / Mikelek bereganatu. Or Eus 347. Gerri zumetik<br />
neskaño xaloari besoa bilduz, gartsu bereganatu zun mutillak. TAg Uzt 102. Euri biurtu bear duten lurrun laño<br />
oik ta ortarako bearra dan tximist-indarra arbolak bereganatzen ditu. Munita 20. Berak ainbat eskubide dut<br />
Xalbat nerea izateko. Iaioenak bereganatu dezala. Etxde JJ 143s. Bidezko zanez, Zinguliñek laster beregandu<br />
eban Mariñe Besolodi, bere saieski kutuna. Erkiag Arran 47. Galdutako apurren bat <strong>bar</strong>riz bereganatzen ete<br />
eban, an ebillen gure Txoria estu ta larri. SM Zirik 76. Mutillak neskatxari eskua artu ta len bereganatutako<br />
loreak asi zan eskura banaka pasatzen. Anab Poli 136. Errez baño errez izan zitzaion bertan zetorren bidazti<br />
bati Poli bereganatzea. Ib. 69. Artzai sendua / eta zindua / Jaunak dau beregandua. BEnb NereA 157. Erriak<br />
bereganduta dauzkan itzak, aspalditik ondo itsatsita dauden itzak erabiltzeak ematen dio bertsoari bere<br />
bizitasun eta grazia. Basarri XX. Erri onek eragozpenak izango lituzke bertsoaren mamia bear bezela<br />
bereganatzeko. Ib. XIX. Eta Frantsesek doi doia bederatzi urte zituen, 1515, urriaren 16an, Jainkoak bereganatu<br />
ziolarik aita. Ardoy SFran 74. Heldu zen frantses armada bat, bereganatzen zituela, erran gabe doha, Nafartar<br />
gudari gehienak. Ib. 77. Mutillak eldu zion neskatxari ta bereganatu zuan amorro bizian. NEtx LBB 15. Jende<br />
geienak pozik / jaten dun arraia; / askok izaten dute / beregandu naia. Uzt Sas 311. Baina, ikusleak<br />
bereganatzeko setak itsutu duelako edo, ahaztu egin da zinemaz. MEIG I 180. Ez ditu inork [...] beregandu<br />
dituen usteak, gogoak eta asmoak burutzeko bidean ikusiko hurrengoen egitez. MEIG VI 185.<br />
v. tbn. Ill Pill 4. Inza Azalp 137. Zait Sof 197. JAIraz Bizia 100. Osk Kurl 117. MAtx Gazt 33. Ibiñ Virgil 54.<br />
Berron Kijote 25.<br />
(Con el alativo como participio). Jesus sarthu izan zen laster tenpluan, eta beregana zuen guzien<br />
admirazionea, azkenaz-goiti bere etsaieena ere. Lg II 199. A<strong>bar</strong>aska batean / zegoan eztiak, / beregana zituen /<br />
millaka euliak. It Fab 78. Bizitza-arte guziko irurogei ta amar urtetan, ikusterrean zituenak oro aztertuz,<br />
ikusezin orren dirdira beregana zuen. Zait Plat 100.<br />
Zeren ezta bide oberik zeruko laguntzak nork-bereganatzeko, urrikizko lanak maiz egitia baizik. Bv AsL 27.<br />
"Acendrar la plata, zillarra garbitu, naste guzitik berezi, beregandu" Lar. "Entresacar [...], irakurtzatu, berezi,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
934
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bereistu, beregandu" Ib.<br />
2. Atraer hacia ellos; conseguir para ellos. v. berenganatu. [Lazeria eta ondikoek] maiz trabatzen naute eta<br />
errebelatzen, bereganatzen eta korapillatzen. SP Imit III 21, 3. Eta kasatzatzu bestia gaixto hek, erran nahi dut,<br />
bere balakuez bereganatzen nauten guthiziak. Ib. 23, 4. [Eskola] guztiak San Agustiñi dagozka; ari jarrai, ari<br />
begira, ura bereganatzen dutela. Lar SAgust 9. Badirudi gaizkierraille hauk ere gaizki erran gogo duten hura<br />
bereganatzen dutela. He Phil 356 (SP 354 erakartzen tuztela bere gana). Zuñ gaiza thenporalek ezpeitütie<br />
bereganatzen, her esteka erazitzeko; bena bai hek gaiza thenporalak, hetzaz enplegü hun baten egiteko. Mst III<br />
38, 1 (Ip eztitizie bereganatzen). Punitzekotzat haren kolera saindua bereganaturen zutenak. Lg I 199. Etzutela<br />
zeren iguriki esker onik gizonetarik, aitzitik bereganaturen zutela heien arbuioa. Lg II 187. Eta estadu orretan<br />
deabruak, munduak eta aragiak txit erraz menderatzen eta bereganatzen ditue. Gco II 17. Bada jende<br />
beharretan da gure urrikalpena bereganatzeko, ta gutaz hazia ta jauntua izateko. Dh 227. Oihanetan badira<br />
arbola hainitz eta handiak; hedoiek dakharketen hezetasuna deitzen eta bereganatzen dute. Dv Lab 311s.<br />
Emaztekien bereganatzea eta gureganat erakhartzea [gizoneri zagoela]. Prop 1911, 17 (ap. DRA). Adar aundiegi<br />
oiek, alper-alperrik bereganatzen dute sagar-ondoaren indarra. EEs 1916, 253. Igaliak alako aunditasun,<br />
arpegi ta margua beregantzen dituztenean. Zink Crit 35. Oien irudipenak eta gogoraldiak nonbait errazak dira<br />
agertzeko, egokiak euskaldunaren biotza bereganatzeko. Inza in Jaukol Biozk VII. Ta urte beltz oietan nola<br />
A<strong>bar</strong>rak bereganatu zuten eusko erria. EArzdi in Kk Ab II 5. "Lizardik" iritxi zuan izena beste ainbat gutxik<br />
bereganatu dute oraindaiño. Aitzol in Ldi UO 4. Nai-ukaite bixiko oriek ez al dute giza-biotza bereganatzen,<br />
zeri eldu auta bitartean? Or Aitork 204. Ikasiek herri gaiak erabiltzen baitituzte usu aski, eta landugabeek haiek<br />
sortuak bereganatzen. MEIG IV 93.<br />
3. (Lar), beregandu (Lar, Añ, Dv). Recobrarse, volver en sí; tranquilizarse. "Volver en sí", "(volver) sobre sí"<br />
Lar y Añ. "Recobrarse" Lar. "(G), revenir à soi. Puska bat beregandu zanean (Cb), quand il se fut un peu remis"<br />
Dv. Pintura berri ori begiz ikusi zuenean, beregandik irten, ta korde gabe edo mututurik luzaro egondu zan<br />
[...]. Puska bat beregandu zanean, Metodio Monjeari galdetu zion. Cb Eg II 202. Largatzen du Leoitzarra<br />
konorte gabe, ta artzen du Zaldiak igesa. Bereganatu zanean Leoia arpegi ongi mallatuaz, ez zuen aurrean ekusi<br />
Zaldirik. VMg 44. Eta gazte denboran burua arrotzen eta gaitzeronz kolokatzen asitzen danetik beregana dediñ<br />
artean, doi doia daki gazteak nondik eta nola dabillen. AA I 605. Hura ikusita, Jenobeba laborriak artu zuen;<br />
baña laster beregandu, [...] otsoari eraso, eta bere indar guziaz kolpe portitz bat buruan eman zion. Arr GB 64.<br />
Bereganatzen da andik piska-batera gizon hura. 'Vuelve en sí'. Aran SIgn 52. Leoiaren palakuak ikusirik<br />
bereganatu zan zerbait Androklo. EE 1884b, 102. Bereala aturditu zan neskatxa; baña beregandu zanean,<br />
galdetu zion Andreari nor zan. Ib. 76. Piska bat aztoratu zan [...], baña laister bereganatu zan eta asi zan kopeta<br />
illuntzen. Apaol 82. Padarrak, oso beregandurik, eta bapere aserre baga, beti zerura begira, iarraitu eban<br />
erestun. Ag AL 33. Errotan, pixka bat bereganatu zenean su ondoan. Goñi 31. Bereganatu da, ta ez al dau ezer<br />
izango Jainkoagaitik. Or Tormes 59. Ain sarri aguazil gizagajoa asi zan obatuten eta astiro bereganatzen. Ib.<br />
115. Ezin itzegiñez gelditu zan alditxo batean. Geroxego, bereganatu zanean, esan zidan: zer egin dezu? Or<br />
SCruz 62.<br />
(Con el alativo como participio). Erremedioakin onetatik ere beregana zan. Cb Eg II 186. Añ andia izan<br />
zan artu zuan ikara, non beregana zanian egin zituan penitenzia txit gogorrak. AA III 459.<br />
4. Acercarse (a él), juntarse. Usaira bezela bereganatu zitzaion pobre-samalda andi bati. Aran SIgn 42. Ta<br />
orobat egin zioten Parisen bereganatu zitzaizkan beste iru lagunak. Ib. 72. Arin-arin bereganatu zitzaion ta<br />
ezpata-musua begietan iarririk, bere burua menpekotzat ematea esan zion. "Se llegó a él". (Quijote IX). Anab<br />
RIEV 1928, 611 (AIr ib. 606 urbildu zitzaion). Negarrez bereganatuz eta bere oñetara auzpeztu nairik. NEtx<br />
Antz 148.<br />
bereganatzaile (Urt). "Attractrix, [...] bereganatzaillea, tiratzaillea" Urt III 79.<br />
(Lh), bereganatzale (Lh). "Bereganatzaile, bereganatzale (S; Hb, Foix), rappace, accapareur" Lh.<br />
bereganatze, beregantze (A). "Atracción" A (que cita Mg CC). Alkartasun ta beregantze Kristok animari<br />
egiten diona, ez da bakarrik fede utsekoa, bai egiazko ta benebenetakoa. Mg CC 218.<br />
beregande (Lar). Serenidad. Emen jarri bear det gerora A. Larramendiri gerta zitzaion gauza bat, nun<br />
erakusten duan jaun onek bere arimako beregandea (serenidad). Ag Lar 551.<br />
beregandedun. Sereno, tranquilo. Etzan bat, ango euskaldun guztien artean, gauzak zelan ziran ikusi ta<br />
aztertuteko beregandedunik. Ag AL 126.<br />
beregandetasun. Serenidad. Baiña olango gogarterik ezpalerabill legez, beregandetasun (serenidad) andi<br />
bategaz, esan eban. Ag AL 96. Beregandetasuna obeto gordetearren. Ib. 154. Adalbaldoren esanak ez eben biotz<br />
guztietara bake ta beregandetasun osoa eruan. Ib. 162.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
935
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beregandu. v. bereganatu.<br />
beregango. "Para sí mismo" A (que cita Mg CC 188, pero no se encuentra en esta obra). v. berekiko (II). Ez<br />
leuke esango beregango, "onelan bein eskubak ezarri ta banatu nabenak, zer egingo ez deust gero"? Mg CO 125<br />
(Mg CC 89 beer artean). "Ez nau ni esan dan gauzak ezertan artuten", esango dau nok edo nok beregango. Ib.<br />
209. Dino beregango konfesetan daguanak. Ib. 160.<br />
beregankor. v. bereganakor.<br />
bereganle. "Afinador del oro, plata, &c., urrearen [...] txautzalea, nastetik bereislea, bereganlea" Lar. v.<br />
bereganatzaile.<br />
bereganzale. "Usurpador. Jatorri guztia zan bereganzalia, eta inguru guztiak eurenganduta zittuen" Etxba Eib.<br />
beregi. v. bereegi; berengi.<br />
beregindu. v. berregindu.<br />
beregisakotu. v. gisakotu.<br />
beregite. v. 1 egite.<br />
beregitez, beregitezko. v. BERE EGITEZ, BERE EGITEZKO (s.v. 1 egite).<br />
beregizko. "Original" JE Ber voc. Cf. GISAKO (s.v. gisa). Alhorretan gaindi bildu usain on beregizko bat<br />
hautemaiten diogu. JE Ber 99. Erromanoek egin zubi zahar beregizkoaren muthurretik. Ib. 9.<br />
beregoi. v. berekoi.<br />
beregoitza. "Elasticidad, elaterio, virtud elástica con que el cuerpo oprimido, quitada la opresión, recobra su<br />
lugar y primer estado, beregoitza" Lar. Cf. Lcq 26: "(Elaterium), cast. elaterio: fruto compuesto de muchos<br />
carpelos que se levantan con elasticidad y se abren a su madurez para desprender sus semillas, [...] beregoitza".<br />
bereikun (V-ger), berikun (V-ger). Ref.: A (berikun); A Apend. "Egoísta" A.<br />
berein (V-oroz-arr-m ap. A; Añ, H), beredin (G, B ap. A; A DBols). Mucho(s). "Bien de veces, bien de cosas"<br />
&c. Añ. "(V), beaucoup" H. "Mucho, muchos. Se diferencia de asko en que beredin o berein se antepone<br />
siempre a la palabra a que afecta; asko, como puede verse en su lugar, se antepone en unos dialectos, en otros se<br />
pospone" A. Tr. Documentado en autores vizcaínos de principios del s. XIX (es frecuente en Añi<strong>bar</strong>ro),<br />
vuelve a aparecer en algunos autores meridionales desde comienzos del siglo XX; la forma beredin no se<br />
encuentra en textos anteriores al Diccionario de Azkue.<br />
Zelan gero zuzen gauzaak ikusi? Zelan epai uts bagia emon? Bereini zoratu oi jakee alde onetati. Mg PAb<br />
167. Berein bider esaeustan Konfesoreak zer jazoko jatan. Añ EL 1 57s. Berein esker ta mesede zor deutsudaz. Ib.<br />
9. Ni <strong>bar</strong>t il neindekean: berein il izango dira; gaur asko ilgo dira. Ib. 6. Berein aldats ifinten deuskuzuez. Añ<br />
LoraS 87. Berein <strong>bar</strong>re egingo zenduke. Ib. 112. Berein onelako gertaldi errukizunak daukeguz begien aurrean.<br />
Ib. 103. Berein bider esetsi ta ekin eustan deika. Añ EL 2 64. Berein onango gizonen artean! Zav Fab RIEV<br />
1907, 533. Valladoliden Espaiñiako berein jakitun batu zirean. A EEs 1916, 111. Goi-ta beterriko beredin<br />
basauritxoren inude, bertsolari buru-zorrotz, ur-etsai, ezpain-biguñ geienen bilune zan Tolosa irudi izan<br />
zitzaidan. A Ardi VI. Onen antzeko beredin gertari edatsi ditezke. A Itzald II 79. Ainbat baster ikusi ei zittubezan<br />
eta beredin piztiren ekandu berezijak uartu. Otx 58. Lixunkeri sundadun berein gauzatxu dakaz txaldankeri asko<br />
ta zurtasun ez ain askoren tartian. Ib. 6. Bospasei iturri, berein zugazti, masti eta beste gauza zoragarriz<br />
ornidutakua. Ib. 129. Beredin arraien azi-emeak. Zait RIEV 1933, 62. Dakigunez, Eusko-Ikaskuntzaren<br />
babesean, berein gizon yakintsu biltzen dira. Y 1934, 49. Orra or berein zapi zuri! Laux AB 62. Burnizko<br />
ezpaten dirdiraz / Berein gixon ziran mendijan. Ib. 76. Zelan joiazan aren uztattik / beredin dardai! Ib. 20.<br />
Berein (asko) izardi, berein arnaska / altzoan ditun aroa! Or Eus 296. Zerau beredin neketan murgildurik<br />
baitzakust. Zait Sof 42. Beredin gizakume ametsetan amarekin eskonduak baitira. Ib. 84. Berein itz esan eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
936
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
egoki esan bestelako dituk. Ib. 128. Berein itz yarioaz norbait limurtuz. Ib. 142. Oroimenak oraiño badauzka<br />
lumeroen eta zabalaren berein lege gorputz-sumarik ernatu ez dutenak. Or Aitork 259. Berein gauza aipatu<br />
ditizut. Ib. 303. Beredin oietako bat-bedera zer-dan bera dioguna ote da, ez-dana baino areago? Zait Plat 47.<br />
Bere gogoa beredin tasunez ederturik zuen. Ib. 52.<br />
Etim. De bere + din, litm. 'quod suum fit'; v. FLV 1970, 76s.<br />
berein. v. bederen; 1 berain.<br />
berhein. "Igual (Archu ms.)" DRA. Deducido tal vez de ber heineko o similar.<br />
berein-bere. A propósito. Korintoarrai egiñiko eskutitzean darabil berein-bere auzi au. I<strong>bar</strong>g Geroko 136<br />
(ap. DRA).<br />
berein-berein. "Berein berein etzaitez ioan (V-ger), sin más que hacer no vaya V." A.<br />
bereinkatu. v. bedeinkatu.<br />
bereisbakotx. v. berezibakoitz.<br />
bereise. v. gisa.<br />
bereiskiro. v. berezikiro.<br />
bereista. v. berezita.<br />
bereistu. v. bereizi.<br />
bereitxi. v. bereizi.<br />
bereix. v. berex.<br />
bereixi. v. bereizi.<br />
bereiz. v. berex.<br />
bereizalde. Hecho diferencial. v. bereizgarri (II). Euskerak eman digu erri-izena. Euskera da gure bereizalderik<br />
(hecho diferencial) na<strong>bar</strong>iena. Ldi IL 67.<br />
bereizaldi, berezaldi. Separación, apartamiento. Emakume bere astagaitzetan [...] bereiz egon bearra da<br />
zazpi egunez [...]. Ta bereizaldi ortan edozeren gañean etzan edo eseri bada, edozer ori satsu gelditzen da. Ol<br />
Lev 15, 19s.<br />
División (en bandos, etc.). Leengoan bateriko ziranak, urrengo berez-aldietan, gitxi ala asko, bestera joten<br />
eban. <strong>Bar</strong>ruko errazoiez, biotzeko eragiñez ala sakelaren komenentziaz ziarduen euren urratsetan. Erkiag BatB<br />
94.<br />
bereizarazi, berezerazi. Hacer separar, hacer diferenciar. Spiritu sainduaren testimoniaje, eta <strong>bar</strong>netiko<br />
seguranza egiazko batgatik, zeinek liburu hauk diszerni eta berez eraziten baitrauzkigu berze liburu<br />
Eklesiastikoetarik. Lç Ins G 1v. Bena berhez erazitzadazü gaiza espiritüalak ikhusten ahal direnetarik; eta<br />
txerkha erazizadazü bethi, gaiza ororen gañetik, zure plazer hunaren boronthatia. Mst III 50, 7. "Ardien<br />
berheztera habil ordin hi!" / Harek ez ezagützen berarenak kasi! / Berak behar ükhen tü berhez-erazi / Olha<br />
aizoko bati, kobla hunt sari. Etch 338.<br />
bereizezgarri, bereziezgarri (Lar). "Indivisible" Lar.<br />
bereizezin. Inseparable. Zer bereizte bereiz-eziña! Bereiztea, ala ere. "Inseparabilis distinctio et tamen<br />
distinctio". Or Aitork 387.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
937
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bereizgaitz, bereizigaitz. Inseparable. Al dunak ikus beza iru auetan bizia zein bereizigaitz dan, bizi<br />
bakarra, ezaguera bakarra, izate bakarra. "Inseparabilis". Or Aitork 387. En DFrec hay un ej. de bereizgaitz.<br />
bereizgarri, berezgarri (Dv A), berexgarri, berezigarri. En DFrec hay 9 ejs. de bereizgarri y 3 de<br />
berezgarri. I (Adj.). 1. Distintivo. "Distinctif" Dv (A traduce erróneamente 'distinto'). v. BEREIZGARRIKO.<br />
Zer gauza ote den Jesusen Elizako gauza berezigarri hau? Mb OtGai II 219. Beste gauza bereizgarrien<br />
artean daukana da sendo eta kabida aundikoa izatea. Ant EE 1884b, 41. Gu ere, gere elburu berexgarritzat<br />
euskal yakintza soilki auturik, onexekin zer ikusia duten lanetara lotzen gera. Y 1933, 8. Etzun ezer<br />
berexgarririk ikusten. Beste neska guzien antzekoa zirudian bere buruari. Eston Iz 21s.<br />
2. bereisgarri (Lar), berezigarri (Urt I 220, Lar). "Adoptandus, [...] hautagárria, berezigárria" Urt I 220.<br />
"Elegible, autagarria, irakurgarria, bereisgarria" Lar.<br />
3. berezgarri (Hb ap. Lh), berezigarri (Lar), berexgarri (Hb ap. Lh). "Divisible, uzigarria, berezigarria" Lar.<br />
"Separable, paragegarria [...], berezigarria, berezikizuna" Ib.<br />
4. behexgarri. "Distinto (L, BN) Lander" DRA.<br />
II (Sust.). 1. +bereixgarri. Característica, rasgo distintivo. --Zein bereixgarrik edertuko dittuzte, ba,<br />
autatuen gorputzak? --Autatuen gorputzak edertuko dittuzten bereixgarriak auek dira. Inza Azalp 111. Antzeidazketan<br />
ikasiaren tankera ta erri-gizon iatorrarena berebat elkartzen ditu. Au du bereizgarririk ondozkoena ta<br />
sarkorrena. Or BM 20. Irlandarren berezgarriak oro higuindu zituzten: jaunzkera, ohiturak eta, ororen gainetik,<br />
hizkera. Mde Pr 210. Talde hontako fenomenuen berezgarri nausiena hauxe da: ez baitute mediumen beharrik<br />
gertatzeko. Ib. 337. Beranazko fenomenu horien beste berezgarri bat, haien iraupena da. Ib. 338. Gain-bera<br />
zetorren arratsaldearen illunak eta bereizgarri gabeko elurraren zuritasunak beren jo-mugatik saiestu-azi zien.<br />
Etxde JJ 258. Gizonik geientsuenak alkarren bereizgarririk gabeko itxaso zabalean galdurik bizi gaituzu.<br />
"Nadamos en el océano de la vulgaridad". Etxde Itxas 9. Bertze aldi batzutan erraiten du mundu huntako zerek<br />
badutela, izaitearekin nahas-mahas, aldagailu eta berexgarri zerbait, desberdin eta irabiakor egiten dituena. Lf<br />
in Zait Plat XXIII. Aipatu ditudan bereizgarriez gainera, badute beste bat. MEIG VI 177. <strong>Euskal</strong> literaturaren<br />
bereizgarri orokorrak. MEIG IV 49.<br />
berezgarri (Lar). "Divisa, en el Blasón, ezkutarmaren berezgarria" Lar. Oñez egin zuten eliz-arañoko<br />
bidea, buru zetortzilarik jaun apezak, ikurriñak eta beste berexgarrik zekarzkitela beilari-sailek. Herr 25-9-1958,<br />
2.<br />
2. bereiskarri (Lar). "Puntero de muchachos para ir deletreando, txotxa, bereiskarria" Lar.<br />
- BEREIZGARRIKO. Distintivo. Letrén berezgarriko merka: uä, uë. Lç ABC A 3v.<br />
bereizgarritu, berezgarritu (Lar). "Divisar, en el blasón" Lar.<br />
bereizgile, berezgile (Lar). "Banderizo, el que hace bando" Lar.<br />
bereizi (S; Hb ap. Lh), behexi (Hb ap. Lh), behezi (S), beraxi (AN-ilzarb), bereistu (G; Lar, H, A (que cita a<br />
Izt)), bereixi, bereiztu (Lar, VocS), beresi (Lar), berestu (G-azp, AN), berexi (AN, B, BN-arb; H; -rh- S),<br />
berexitu, berextu, berezi (G, AN, L, BN, R; SP, Ht VocGr, Lar, Aq 878, VocS, Añ (AN), Lecl, Dv, H; -rh- S;<br />
Arch VocGr, VocBN, Gèze, Hb ap. Lh), berezitu (G; Lar, H), bereztu (AN-larr; Añ). Ref.: A (berezi, berexi,<br />
berezitu, <strong>bar</strong>eistu, berestu); Bon-Ond 157; Lh (berexi); Lrq /behés/, /beheste/; Iz Ulz (berexi); Asp Leiz2 (berexi,<br />
bereztu); Gte Erd 281, 289.<br />
Tr. Desde Leiçarraga y durante todo el s. XVII y la mayor parte del XVIII, las formas con -z- son las únicas<br />
utilizadas en la tradición septentrional; el sistema más usual es berezi, berez, berezte- (beretze- en Leiçarraga y<br />
Tartas), berezitze- en Pouvreau, y algún ej. de berezitu en Etcheberri de Ziburu. En el último tercio del s. XVIII<br />
aparecen los primeros ejs. septentrionales de berex-, en Larreguy (que tbn. usa berez-) y CatLan. A partir de<br />
principios del s. XIX, berex- se impone como mayoritario en los textos septentrionales no suletinos, quedando la<br />
forma berezi reservada a la función de adjetivo (v. berezi): sólo se encuentra berez- en CatLuz, Duvoisin,<br />
Arbelbide y Eskaraz Eguia de Hiri<strong>bar</strong>ren (en Eskaldunak utiliza berex-); en el s. XX sólo en Etchepare,<br />
Etchamendi y Mirande. La forma propia de la tradición suletina es berhez-, aunque durante el s. XX tbn.<br />
aparecen ejs. de berex- y behex-. Los autores alto-navarros, baztaneses, salacencos y roncaleses utilizan berex-<br />
(berexitzean ya en las poesías de Pamplona de 1609); en Lizarraga encontramos tbn. algún ej. de berezi. En<br />
textos occidentales no se encuentra antes de Larramendi; durante los siglos XVIII-XIX las formas más utilizadas<br />
son berezi y --sobre todo en la segunda mitad del s. XIX-- berezitu; la forma mayoritaria para el sust. verbal es<br />
berezitze-, aunque tbn. se encuentra berezte- en Mendiburu y algunos ejs. de bereizte-. Larramendi (SAgust)<br />
emplea bereiztu, Mendiburu generalmente berezi, Ubillos berezi junto con bereiztu y berezitu; Astarloa bereztu,<br />
Lardizabal berezi y berezitu. Se encuentran ejs. con palatal en las Fábulas de Iturriaga (que en los Diálogos usa<br />
berezi), además de bereixt- en Beovide. En el s. XX, berezi y bereizi son las variantes más utilizadas, siendo sin<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
938
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
em<strong>bar</strong>go para el sust. verbal bereizte- casi la única que aparece; en los autores de origen navarro como Inza,<br />
Iraizoz y Orixe, estas variantes suelen alternar con berex- y/o bereix-. Las formas con -is- que aparecen en<br />
Larramendi, Mendiburu, Aguirre de Asteasu e Iztueta (alternando en todos ellos con berez-), es muy probable<br />
que representen el sonido palatal -x- [s#], aunque no quizá en todos ellos, razón por la que se ha optado por<br />
transcribir bereis-, y no berex. v. Sarasola in HomLM 937-941. En DFrec hay 33 ejs. de bereizi, 9 de bereiztu, 41<br />
de bereizten, 15 de berezi, 12 (1 septentrional) de berezitu, 11 (10 septentrionales) de berexi, 3 (septentrionales)<br />
de behexi, 2 de bereizitu, 1 de bereixi y 1 de berextu.<br />
1. (Aux. trans. e intrans.). Separar(se); distinguir(se). "Distinguer" SP. "Elkhar ganik bereztea, séparer l'un de<br />
l'autre. Bide xuxenetik berezi gara bazterrera" Ib. "Séparer, bereztea, aldaratzea" Ht VocGr 423. "Discerner" Ib.<br />
349. "Separar", "apartar", "cortar, dividir", "desunir", &c. Lar y Añ. "Departir, dividir" Lar. "(No sabe el) ciego<br />
distinguir de colores, itsuak eztaki zer kolore beresi" Ib. "Acotar montes, dermioak berezi (AN)" Aq 878.<br />
"Distinguir, (c.) bata besteaganik bereztu, banan artu" Añ. "Bereztea, séparer, démêler" Lecl. "Trier, séparer"<br />
Arch VocGr. "Séparer" Gèze. "Berez, i, te (berexitze- G) [...] séparer, diviser [...]. Azken egunean, prestuak<br />
gaixtoetarik bereziak izanen dire, au dernier jour, les bons seront séparés des méchants" Dv. "Andre hori bertze<br />
guzietarik bere edertasunak berezten du, sa beauté distingue cette dame de toutes autres" Ib. "Begiaz laster<br />
berezten ditu ardi onak txarretarik, il distingue vite de l'œil les bonnes brebis d'entre les mauvaises" Ib. "Diviser.<br />
Liburu hau duk bi partetan berezten [...] (EZ Man). [...]. Séparer. Bi aldetarat berezten dituzte, ils les séparent<br />
les bons d'un côte, les méchants de l'autre (EZ Man). Borrokariak bereztea, séparer les lutteurs. Akherra<br />
ahuntzetarik bereztea, séparer, isoler le bouc d'avec les chèvres [...]. Se séparer de. Berex hadi gaixtagina ganik<br />
[...]. Mettre de côté, séparer du reste [...]. Séparer, isoler une chose de ce qui le contient, qui y est attaché, etc.<br />
Hertzeak berextea, séparer les intestins du péritoine, du mesentère. Gaztenak, ilharrak berextea, détacher les<br />
chataîgnes de leurs enveloppes" H. "Discerner, distinguer. Eztuzu berezten ahal hanbat gezurren artean egi bat<br />
ere" Ib. "Berezitu (G), separarse" A. "Berezi [...]. 1.º separar. [...]. 3.º (AN, Aq, R-uzt), acotar términos<br />
jurisdiccionales" Ib. "Berexi diré, se han separado; berexi ttút, los he separado" Iz Ulz. "Berezi, separar" Asp<br />
Leiz2. "Bereztu, distinguirse, sobresalirse" Ib. "Emaztetik berexi da (BN-arb), bere andretik berexi da gizon ori<br />
(AN-5vill)" Gte Erd 281. "Ezttu berexten katua eta zakurra (AN-gip) [...], ez da errex gatiaren eta tzakürraren<br />
bereiztia (S) [...], ez da aije bi gatu horien berextea (BN-arb)" Ib. 55. Añi<strong>bar</strong>ro da tbn. la forma beretsi --junto<br />
con berezi--, como alto-navarro (s.v. apartar, separar y remover de una parte a otra); no se encuentra ningún ej.<br />
de esa forma; en Larramendi, beretsi aparece con el significado de "apesgar, hacer peso".<br />
Tr. Documentado en autores septentrionales desde Leiçarraga. Al Sur se emplea en menor medida que al<br />
Norte, y se encuentra, hasta el s. XIX, en textos alto-navarros, Larramendi, Mendiburu y Ubillos; en el XIX lo<br />
emplean generalmente autores guipuzcoanos; entre los vizcaínos sólo se encuentra en Astarloa, Arrese Beitia e<br />
Iturzaeta. En el s. XX su uso aumenta en la literatura meridional, aunque sigue siendo escaso en los vizcaínos.<br />
Falta casi completamente en bersolaris y textos de carácter popular.<br />
Con lo canal de biritcitu (Pamplona, 1309). En el termino clamado biriçitu (Pamplona, 1377). Arzam 170<br />
(actualmente Berichitos). Eta bilduren dirade haren aitzinera nazione guziak, eta bereziren ditu batak<br />
berzetarik, artzainak ardiak akherretarik beretzen dituen bezala. "Les séparera [...] comme le berger sépare". Lç<br />
Mt 25, 32 (TB, HeH, Dv, Leon berezi, Ip, SalabBN berhezi, Echn, Hual, Samper berexi, Ol, IBk, IBe bereizi; He<br />
apartatu [...] aldaratu, Ur banakatu, Ur (V) aldendu, Or bakandu, Ker banandu). Hetarik ia Panfiliatik berezi<br />
zena, eta obra hartara lagundu etzituena. "Celui qui s'était departi d'entre eux dès Pamphilie". Lç Act 15, 38.<br />
Eta ezagutzen duk haren borondatea, eta badakik kontrario denaren beretzen. "Discerner". Lç Rom 2, 18. Ez<br />
klaretatea ilhunetik, ez Iainkoaren manamenduak gizonén ordenanzetarik ezin diszerni ez berez ahal ditzakegu.<br />
Lç Adv ** 5v. Trabaja ezkindezen gatik / Gari onen berexitzean, / Ultziturik eman zigu / Gurutzeko larrañean<br />
(Pamplona, 1609). TAV 3.1.20, 116. Berezi ditut elkhar ganik, eta egin bi parte. Mat XXVI. Eskarazko bersutan<br />
egiña, eta guztia bi partetan berezia. EZ Man I 1. Trunpatu tuenak hala nahiko tu berezi / Eta berzetarik merka<br />
diferentaz hautetsi. Ib. 68. Bi aldetara dituzte bereziren gaxoak, / Onak eskuñera eta ezkerrera gaixtoak. Ib. 82s.<br />
Halaber duk giristiñoa berzetarik berezten. Ib. 32. Eta nola soldaduak Erregeren libraia / Iauntzten baitu,<br />
berezteko bere ganik etsaia. EZ Man II 68. Bazter batetara berezirik Iainkoari eskerrak eman diatzotzu debotki.<br />
Harb 155. Bada eztuzu zuk ere zeure arrazaz ukhatu, etzara zeure leiñutik eta ethorkitik hastandu, berezi eta ez<br />
aldaratu. Ax 7 (V 4). Finean kideak kidekin eta suertekoekin egonen dira bereziak eta parzelatuak. Ib. 591 (V<br />
380). Elkharganik apartatzea eta bereztea. Ib. 374 (V 246). Orai eta betiereko / Zureki tink egoiteko, / Eta<br />
berhez neholatan / Enankidizun gisatan. O Po 42. Eta bata bertzetik berez ahal baledi, neure ahal guziaz<br />
bekhatua arbuia eta urrun nezake, eta beheramendua besarka niro. SP Phil 218. Eztut hala egin, Orazioneko<br />
parteen hobeki berezitzeko baizen. Ib. 112. Nola Tageko legarra atheratzen dutenek berezten baitute hartan<br />
aurkhitzen duten urrea. Ib. 311 (He 313 berezkatzen eta aldaratzen). Bata bertziaganik erdiratzeko eta<br />
berhetzeko. Tt Onsa 99. Elizati herratiak eta berheziak berartara bil ditian. FPrS 19. Zeren eskümükatia berhezi<br />
baita Elizako honen partaletarzünetik menbro hiroitia korpitzetik bezala. Bp I 115. Misterio hontan haren<br />
korpitz eta odol edireiten direnak Ostian eta Kalitzan bata bestiaganik berhezi direla. Ib. 76. Jinkoak asteko<br />
egünak berhezi nahirik, hontako zazpi egünetarik bat haitatü baitü. Bp II 8.<br />
(s. XVIII) Elkharganik <strong>bar</strong>raiatu eta berezi baino lehen, daigun dorre gora bat. ES 389. Zeren Jainkoak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
939
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Gizonari arrozoinamenduan eta gauzen ezagutzan eman baitio bere perfezinoa, non bide hunetaz berezi baitu<br />
abre mutuetarik. Ib. 176. Nik hek hautatu ditut, eta berezi mundutik. Ch III 58, 3. Ene semea, artha handirekiñ<br />
hari zaite zure baithan berezten naturalezaren eta graziaren mobimenduak. Ib. 54, 1. Haren arima separatu edo<br />
berezi dela haren gorphutzetik. CatLav 51 (V 33). Zeinak berezten edo distingatzen baitzituen Juduak bertze<br />
populuetarik. Ib. 367 (V 177). Argatik Jainkoak, itsasirik zeudela biak alkar, bata besteagandik bereiztu zuen.<br />
Lar SAgust 6. Eta erran behar direla uste ditutzunak, berezi ditutzun ondoan ere; khen zazu oraiño [hitz]<br />
hautarik parte bat. He Gudu 148. Gezurra-ganik egia berezteko. Ib. 59. Besteganik berhez zite, maite ükhen<br />
ezazü ihurere gabe izatia. Mst III 53, 1. Untsa gogua eman ezazü natüraren eta graziaren bulker: zeren ezabaki<br />
alkharren kuntre bulkatzen beitie, eta nekez berhezi izaten beitira. Ib. 54, 1. Kanpolan egin behar dütianak,<br />
aitzinetik bere beithan ikhusten, eta alkharren unduan egiteko berhezten dütü. Mst I 3, 3. Bietatik baten eriotzak<br />
berez ditzan arte guzian. Mb IArg I 178. Hau da garia larrañean belar gaistotik berezten den gisako bere azken<br />
juzganzan onak Jangoikoak gaistoetatik bereztea. Ib. 202. Etzuen deusere kanpotik bertze haurretarik berex<br />
zezakenik. Lg II 114. Berexiren ditu batzuk bertzetarik, artzain batek bildotsak akherretarik berexten dituen<br />
molde berean. Ib. 248. --Zer endelgatzen düzü hirur persona hok bata berzianik berexiak direla erten düzünian?<br />
--Endelgatzen düt bata eztela berzia. CatLan 25. Arimaren gorphutzetik berhextia edo separatzia. Ib. 58. Ez<br />
nazáken deusek ére / beréxi bereganík. LE Kop 151. Meizakindiaren edo Metafisikaren medioz berhez lizateke<br />
amorioa hogei erthailtan. Egiat 207. --Noiz, edo zenbat hordutan esaten dira Salmo oek? --Zazpi hordutan, eta,<br />
onela bereizturik, derizte Besperak, Konpletak, Matutiak [...]. Ub 167s. Jesu-Kristoren gorputza obian berezia<br />
edo kendua zegoan haren Jainkotasunagandik? Ib. 135. Haren ill-ondoan zatitu ta berezitu zan haren Erreinua.<br />
Ib. 43.<br />
(s. XIX) Berex bitez akerrak / Ardi amultsu hetarik. Monho 54. Biziotik bertuteak berexi dituena / Ezagutua<br />
izan da ardirik justuena. Ib. 48. Jesus gugátik ilík, / arima berezirík. LE Kop 199. Arima gorputzetík berexiordúko.<br />
LE Ong 140r. Orregatik Elizak beti nai izan du gizonezkoak bereziak egotea emakumeetatik. AA I 530.<br />
Aginduko die Jaunak bere Aingeruai, bereistu ditzeela gaiztoak onetatik. AA III 541. Karitate xoilak berexten<br />
ditu Jainkoaren umeak debruaren umetarik. Dh 250. Ezin kanpotik bereztu edo distingidu leitekez geijenetan iru<br />
adorazinoe oneek. Astar II 45s. Bata bestiagandik bereztu edo distingietako. Ib. 53. --Aphezak Ogi eta Arno<br />
kontsekratuen akzidenteak berexzten dituelarik, hausten da Jesu-Kristoren Gorputza edo Odola? -<br />
-Ez: Jesu-Kristo aurkitzen da den guzia berezi den pharte bakotxean. CatLuz 36. Ardien berheztera habil ordin<br />
hi! Etch 338. Berezi bear da bikaña eta ifiñi erretillu batean gazi antz piska bat artu dezan arteraño. It Dial 84<br />
(Ur aldenduko da). Urre, zillar ta beste edozein menasta, zaborraz ta tortikaz naspillaturik egon arren, erdoi<br />
tartetik garbiro bereisten dituen bezin ondo. Izt C 7. Arabako Probinziarekin Gipuzkoaren mugaak berezitzen<br />
diraden txuntxurrean. Ib. 111. Bidasoa da sortzen mendebal aldean, / Espania duela berexten yaustean. Hb Esk<br />
86. Pake ona eta txarra berezitzen dituen nere itzaren ezpatarekin. Lard 394s. Onen gañeko urak beekoetatik<br />
berezitu edo apartatu zituen. Ib. 1. Auziak zuzen erabakitzeko argia, eta ona gaiztoagandik berezi eta banatzeko<br />
jakiundea. Ib. 209. Kristok aingeruei manatuko diote, onak gaixtoetarik berez detzatela. Dv LEd 265. Ohartzen<br />
naiz arima berezten hari dela gorphutzetik eta badihoakidala. Ib. 173. Edozein gaitzez jo beneza Jaunak, eta<br />
egin bezat gehiago oraino, baldin deusek ere herioaz landan, berezten banau zu ganik. Dv Ruth 1, 17 (Ker<br />
bananduko gaitu). Baldin eta eriotzeaz landa bertze gauzik berexten banau zure ganik. Echn ib. Berezi behar da<br />
gaina eta ezarri untzi batean garratz iduri gozo bat har dezan arteo. Dv Dial 84 (Ip berhezi behar da). Orai,<br />
moten berezteko, aiphatzen dira bihi samurra eta bihi gogorra. Dv Lab 39. Ezen Yesusek abiatu zuen, berezi<br />
zituenean Apostolu eta dizipuluak, lehenak emanez bigarrenen nausi. Hb Egia 109. Beraz hura ganik berezten<br />
diren Eliza guziak ez diteke apostolikoak. Ib. 108. Egia gezurretik berexi zenean. Laph 89. Elgarretarik<br />
behextean, hitzartu zuten anaiek bezala maithatuko zutela elgar. Ib. 170. Izan zala berezitu eta gordea jatorrizko<br />
bekatuaren kutsutik. Ur BulaG 526. Berezitu diradela Elizaren batasunetik. Ib. 557. Lege zaharreko zeremonia<br />
bat zen, zuñek Jinkuaren popülia beste mündüko popülietarik berhezten beitzian. CatS 98. Batera ta bestera<br />
alkar berezitzea, gure santuari Vizenziara Fabro ta Lainezekin joatea zegokiyola. Aran SIgn 92. Pekatu illgarri<br />
edo mortal eta benial edo ez-illkorra zertan berezitzen diran erakusten ibilli. Ib. 62. Aita Andresek bortxatu zuen<br />
behextera ebatsia zaukan emazte giristino baten ganik. Prop 1876-77, 1. Bien etzaunzak alkargandik bereizten<br />
zituen amiltoki izugarri alderonz. Arr EE 1882c, 554. Berezitu zituzten mendi aen sartaldeko lurrak, zazpi puska<br />
egiñaz. Etxeg ib. 562. Berak bereixtia asko ez dala, beste anaiak bide onetatik bereixten dituztenak. Bv AsL 198.<br />
Etzan arengatik [munduko gauza] aiekgandik orduan osoro berezi. Ib. 30. Bereziturik zerbait bere<br />
lagunagandik, oiu egiten zuan. Ib. 169. Bere torreak, bere muruak, bere ontziak, / Zureak dira bereiztu baga<br />
batxo bere. AB AmaE 439. Baduzue hauta. Behar zarete berexi zuen ahidetarik edo Jesu-Kristoren ganik. Jnn<br />
SBi 130. Hura da heriotzea, maiteenak berak bat bertzea ganik berexten dituena. Lap 48 (V 26). Mariaren<br />
gogoa eta bihotza ezpeitziren jagoiti Jinkoaganik berhezten. Ip Hil 34. Haren <strong>bar</strong>nia berrogei eta laur harrihabek<br />
edo kolonak, laur herrokatan ezaririk, bost phartetan berhezten die. Ib. 99. Adar-beso nausiak<br />
elgarretarik berexten diren sarde haren altzoan. HU Zez 117. Guk ez dugu hemen deus egiten ahal, hazi onaren<br />
tzarretik berextea baizik. Ib. 51. Gutixago edo gehixago eraikiak dire [mendixkak], errekaz behexiak. Prop 1896,<br />
108. Zeinbat dira Angeru onak eta zelan berezituten dira edo des<strong>bar</strong>dinduten dira euren artian? Itz Azald 75.<br />
(s. XX). Soldadu bat, ezpata handi bat eskuan, behezten da bertzetarik. Prop 1903, 12. Nor zen errege,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
940
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
hamabi jende-araldeak tenplotik berexi zirenean? CatJauf 33. Nola berextan den gizakia emaztekitik. Mdg 147.<br />
Iru mordoskatara berexi zituzten milagrozko sendatze ok. Goñi 94. Herriaren erdia ari baita harentzat ile<br />
berexten, joiten harrotzeko, lertzoaz gabetzen, xuritzen. JE Bur 197. Berexten direnean hoien gozorik handiena<br />
hau da: elgarren jorratzea, aphaltzea, belztea. Ib. 164. Artzainek arthaldeak nahastera utzi zituztela; zer nahi<br />
ikusi zutela zoin zoinena ezin bereziz. Ib. 21s.<br />
Elgoientar guztiak, au entzunez, eskuak berealaxe berezi zituzten, txalorik ez. A Ardi 70. Alemaniako etsai<br />
minenak elgarretarik behar zirela berexi. StPierre 32. Zorigaiztokoen leku edo gaiztoki edo su-lezeaz gañera iru<br />
toki bereixten dittugu. Inza Azalp 72. Gauza bakoitzaren izatea, beste gauza guztietatik bereizten duan artan<br />
dago. Ib. 39. Jesus iltzean bere anima edo gogoa berexi zan gorputzetik. Ib. 74. Aurtxo bat berezi zuten<br />
bestetatik eta utzi zuten iñoiz Jaungoikoaren berririk eman gabe. Ib. 33. Oraikoan, elgarretarik berexi nahiz.<br />
Bainan, debru bat! bikhe ozpina hura, errekan hola busti ere zelakotz, gehiago lotzen baizik ez zitzaioten! <strong>Bar</strong>b<br />
Sup 30. Lotzen dira borroka. Horien berexteko, egin ahalak egiten dituzte Ganxumek eta Battittak. Ox 52.<br />
Elgarretarik gaituztelakotz / gaixtakeriaz berextu. Ib. 162. Eleizako zarata andia ta negarra ta oiuak etziran gai<br />
a Jainkoa ikustetik bereizteko. "Para apartalle". Or Tormes 113. Neri iduri zait, iru gauz oiek erabat aginduko<br />
zitula, baño bere buruan berexi egingo zula irugarren aukera ori, Lizarragaren mendean jartzeko ori. Or SCruz<br />
115. Lurrean azkenez elkar laztandu genun, zeruan elkar ikusteko asmoan, eta bereixi giñan. Or Mi 136.<br />
Gorbelarengandik bereizi ta [...] muñ egiten zion bere ezpain zurbillekin, lagun zuriari. Ib. 55. Ama batek<br />
besoetan zaukan aurra errialdera begira zagon eta aurrak beren etxea ezagutzen zuela adiarazteko zion amak:<br />
bereixten du emendik. FIr 158. 1.000 langile baño geiago bazituzten meatzetan, urre eta zilar bereizten. Ib. 133.<br />
Unelako beste gaitza batzuekin, etzituzten orai bezala berexten baizik eta "cólico miserere" izenarekin deitzen.<br />
Ib. 169. Guri eskuara maite hau / kentzekotzat Frantziak, / Hobe laite Frantziatik / baginte bereziak. Etcham 51.<br />
Esanaz: "Oraiñ berexi dira / gure tarteko nastiak". Tx B II 168. Elizaren trebeseko bideak aldare-aitzineko<br />
grillatik berexten duena. JE Ber 22. Bereizi ditzadan <strong>bar</strong>ruti bitan, beintzat, emen datorzkigun olerkariak. TAg Y<br />
1933, 21. Onen osaba-amonak, Liorko, Onki eta Onuzki adizkideak eta "Maitale berriak" nortzuk diran<br />
bereiztea ez litzake zalla. Aitzol in Ldi UO 7s. Elizatik egoztea bezela da: fededunen billeratik berextea, kentzea.<br />
Ir YKBiz 457n. Baña Kristok noizpait (azken epai-egunean) berexiko ditu onak ta gaiztoak. Ib. 43n. Apezik non<br />
ote da? Non lege-gizonik / zurea ta nerea bereiz dezakenik? Or Eus 103. Baduk oberik! Apeza itsatsi gelditzen; /<br />
eskua bereizi nai ta alperrik nekatzen. Ib. 52. Gauzen balio biok antxiña ta beñola aitatu, zenbakeu ta berezi<br />
ebazan Aristotelesek. Eguzk GizAuz 51. Mami-gañera bere neurrian gazura bereizi dedin. TAg Uzt 89. Hitzartu<br />
zuten beraz elgarretarik berexiko zirela harat eta hunat joaiteko. Zerb IxtS 15. Abraham eta Loth behexten<br />
elgarretarik. Ib. 18. Gogoa nahasten zaio, eta azkenean hala dena eta hala ez dena ez ditu beretzat ere nehundik<br />
berexten ahal. Lf Murtuts 9. Txorien txorrotxioak bereixten txapeldun. Zait Sof 143. Illobirik gabe bego<br />
Yainkoengandik bereizita. Ib. 191. Atzo ta gaur-ik, naiz gerokorik, / ez du zeruak bereizten. SMitx Aranz 169. Ta<br />
zure erriagandik nere erria bereiziko dut. Ol Ex 8, 23. Gaua illuna zegon txit eta ezin zitekean irudi aren<br />
nortasunik bereizi. Etxde JJ 152s. Etxeko guzien zemai eta erabakiak etzuten bere maiteagandik bereiziko. Ib.<br />
36. Banako gelatxotan bereiztuak zeuden. Ib. 184. Zeren ez baita bereizi behar Jaunak alkartu duenik. Mde Pr<br />
142. Luchresik ez daki Amontilladoa Sherry ardotik bereizten. Ib. 107. Gorputza hilik ere, giza nortasunak<br />
bizirik jarraitzen duela diote; aldatu egin bait da ukigaitik berezi den ezkero. Ib. 346. Berriz ere jende gaiztoek<br />
ninate hiregandik berezi nahi ukan. Mde HaurB 105. Ez nekike zer esan eta iardutean ez nezake [gorputz-miña]<br />
bereizi atsegiñetik. Or Aitork 262. Zuk mukulugai eite-gabe au tankeratu ta bereizi baiño len ez zala ezer. Ib.<br />
341. Mailaz maila bestetariko diran gizakumeak ere bereizi egiten zituen Erakleitok. Zait Plat 34. Bata ta bestea<br />
bereizteko enuxu-banuxu dabil. Ib. 26. Ez-danak, ordea, utsa izaki, ezer ere eztezake banatu edo berezi. Ib. 44.<br />
Bidea biziki laburtua atzeman nuen elgarretarik berexi ginelarik. JEtchep 110. Bi alhorrak berexten dituen<br />
hesian bizi da [intzaur ondoa]. Ib. 47. Gure lana ongi ateratzen bada, nola berexi bear ditugu irabaziak? Izeta<br />
DirG 22. Nolanai ere, bera ezta utseziña onaren eta gaitzaren bereiztean. Vill Jaink 105. Jainkoaren itza bere<br />
muin soillean, eta beronen inguruan pillatutako giza-iritziak bereizten ez jakiteak. Ib. 43. Bi gurari-mota berezi<br />
bear dira. Ib. 142. Eta auetan ere badira beste batzuk ain ondo berezi ta banandu bageak, olako tarte luze-labur<br />
muga-ezak. Onaind in Gazt MusIx 152. Atsegin oni, beste atsegin guzietatik berezitzeko, aragi-atsegiña deituko<br />
diogu. MAtx Gazt 39. Arras adixkide elgarretarik berexi direla. Larz Senper 60. Bertan bereiziko dituzu<br />
ugalketarakoak, aldareetan opaltzekoak ta lurra irauli eta zelai legorrak okuntzatzeko erabiliko dituzunak. Ibiñ<br />
Virgil 97. Zerutik jautsiak izan balire bezala, eta arima gorputzetik berexia. Ardoy SFran 155s. Bainan ez da<br />
beti errex, ez etare beti haizu, bat bestearen ganik [zeruko erresuma lurrekoaren ganik] berextea. Ib. 325. Ez ditu<br />
bereziko / pobre ta aberatsa. Uzt Sas 299. Joaitean hartu nuen naigabe samina, / hala nola betiko berexi bagina.<br />
Xa Odol 307. Iñoren bizi-maillarik naiz bizi-legerik bereizteke. Berron Kijote 166. Gaulako Amadis<br />
kementsuaren anaiak ez zuala bereizitako andererik izan, aren babespean jarri aal izateko. "Señalada". Ib. 147.<br />
Metodoak, ordea, bereiz ditzake eta aska sortzez eta izatez baturik daudenak ere. MEIG VIII 108.<br />
Discriminar. "Nihor berezi gabe mintzo naiz, je parle sans acception de personne" Dv. Nihor berezi gabe<br />
behar du artha eta karitate aberatsenzat bezala pobrenzat ere orobat. CatLav A 6r (V 7). Ezagun zituen guzien<br />
ahokiari jarraikitzale izana baitzen bera, den apalena berexi gabe. HU Aurp 169. Aretxek bai maite zituela bere<br />
urko-lagunak bear dan bezela, iñor berexi gabe! Ir YKBiz 267.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
941
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"Herrian ez dut berezten nihor, je ne distingue personne au village. Nihor ez dut berezten lan horren egiteko<br />
gai denik, je ne reconnais personne qui soit en état de faire ce travail" Dv. Sei mila arimetan sarthua delarik<br />
[Hasparne], / Lan liteke berexten sinheste gaberik. Hb Esk 108. Mandozainak begi ükaldü batez behexi zütian bi<br />
zahagi ardu. Const 26.<br />
berezitu (Lar). "Especificar" Lar.<br />
bereistu (Lar), berezitu (Lar). (Part. en función de adj.; sólo incluimos aquí las formas en -tu, claramente de<br />
part.). "Egregio", "electo" Lar. "Apartado", "dividido" Ib.<br />
v. berezi. Kontura bedi, bada, nor nai Probinzia onetako arategi eta etxe berezituetan urtearen buruan iltzen<br />
dituzten abelgarriaz. Izt C 173. San Sebastianen izenarekin Elizatxo bat jarri zeban eskale bideanteentzako<br />
Arroztegi edo Hospital, gela berezitua estudianteentzat zebala. Ib. 452. <strong>Hiztegia</strong>ren bitartez zabaldu ditu<br />
[Larramendik] voces facultativas direlakoak, gero hiztegi berezituetan (eta berezitu hitza Larramendik asmatu<br />
zuen) ager daitezkeenen modukoak. MEIG VII 33. Asmatzea zilegi zela [...] "voces facultativas" direlakoetan,<br />
hots, alemanez fachsprachlich (eta hemen orain berezituak) omen direnak. MEIG V 100.<br />
2. berezi (G, AN, L, BN, R; Urt I 72, Arch VocGr, Dv, H; -rh- Arch VocGr, Gèze), berexi (L, AN, B, BN; Dv,<br />
H; -rh- S; H), berezitu (H), behexi, berezitu, bereistu (Lar, H), berexitu. Ref.: A (berezi, berexi); A Apend<br />
(berexi); Lh (berexi); Asp Leiz2 (berexi); Gte Erd 30, 151. (Aux. trans.). Elegir. "Accensere, hautatu, berezi" Urt<br />
I 72. "Elegir", "escoger" Lar. "Choisir" Arch VocGr, Gèze. "Choisir [...]. Jainkoak berezi zituen Israeldarrak<br />
bere populu hautetsitzat, Dieu choisit les Israélites pour son peuple d'élection [...]. Har zazu berezi gabe metatik,<br />
prenez indistinctement dans le tas" Dv. "Choisir, élire" H. "Berexi, elegir, para distinguir de berezi, separar" Asp<br />
Leiz2. "Zuk berexi, ni joatea edo zu tortzea (AN-5vill)" Gte Erd 30. Tr. Documentado desde Leiçarraga. No se<br />
encuentran ejs. vizcaínos ni suletinos.<br />
Sei egunez bere obra guziak kreatu zituen ondoan bere obrén konsideratzeko berezi ukhan du zazpigarrena.<br />
Lç Ins D 5v. Apostolu izatera deithuak, Iainkoaren Ebanjelioaren predikatzeko bereziak. Lç Rom 1, 1. Saluta<br />
ezazue Rufo berezia gure Iaunean. "Élu au Seigneur". Ib. 16, 13. O gloriosa patroña, / Zeñi ene kargua, / Iaun<br />
puxantak baitarotzu / Eman berezitua. EZ Eliç 16. Deitatiak hanitz direla, baina bereziak gutti. Tt Onsa 78.<br />
Birjina Ama handiaren / Birjina espos garbia, / Haz-aitatzat hemen munduan / Jainko Jaunak berezia. Gç 42.<br />
Berezien ogia, urrikal gakizkitzu. Ib. 125. Jesu-Kristo Jaunak bere fedearen irakhasteko berezi zituenek,<br />
Jainkoaren fedea eta Ebanjelio saindua jakin arren. ES 394. Bertze hanitz hitzkuntza zelarikan Munduan,<br />
Hebreoa berezi zuen beretzat, eta hartaz mintzatu izan zen. Ib. 387. Jesusek beretzat berezi ta maite zaituen<br />
anima. Mb IArg I 206. Berezi izan nau haren populuaren buruzagitzat. Lg I 302. Manatu zuen bereziren zirela<br />
hamabi tributan hamabi gizon. Ib. 187. Jesus Birjinen Esposa, amatzat Birjina bat berezi duzuna! Mih 23.<br />
Arimo óna, ezi Kristio ingaituénak ta berexi bere etxéko, naigaitu ere egín sálbo. LE Ong 126v. Galdetu zion<br />
Juduai zein nai zuten Paskuetarako libratzea, Jesus edo <strong>Bar</strong>rabas lapurra, eta berexitu zuten <strong>Bar</strong>rabas ojuka.<br />
LE Urt 162 (ms. 57r eskojitu). Anitz dire deituak, baña guti eskojituak edo berexituak. Ib. 355. Kainek ofrezitu /<br />
zuen primizia, / izan zan lurrak eman / oi duen garia; / Abelek artaldean / zituen ardiak, / gizenenen artean /<br />
ongi berexiak. It Fab 222s. Erosteko feriyan / aurerra txerriya, / berexitzen derala, / al bait, umaziya. Ib. 40. La<br />
Fontainaren alegia berheziak, neurt-hitzez Franzesetik Uskarara itzuliak. "Choix de fables". Arch Fab 1.<br />
Amosten bürian [artzañak] behar düke berhezi beste holako lekhü bat. "Choisir". Arch Gram 121. Lafontenen<br />
fabledegian ez dut itsurat eta ahurka hartu, aitzitik ikhusiz, miratuz eta berexiz. Gy IX. Berezi ditezela beste<br />
milla arki litezken politenak. Bil 161. Andre dena Maria Agorrilakoa behexi zuten biltzarre berri batentzat. Laph<br />
138s. Jinkuaz berhezirik eta igorririk izatia gizuner haren erakustera. CatS VII. Ez du berezi jauregirikan /<br />
mundura argitaratzeko. Zab Gabon 43. Eta adierazi zion Zeruko Erregiñari, Bera berezitzen zuala erriko<br />
Bitartekotzat. Ib. 96. Zeñetan bereizten nazun zure lagun maitatsua izateko. Otag EE 1882c, 584. Hannibalen<br />
bai eta Pomperen / Gerla-gizonen erdiak / eskualdun zalhu zailak ziren / Hoberentzat berexiak. Zby RIEV 1909,<br />
399. Hortik ageri da Jainkoak asteko zazpigarren eguna bertze egunetarik berezi eta hautatu izan duela. Arb<br />
Igand 60. Hoberenaren berextera behar baitu beraz ari, bere onetan. JE Bur 162. Sarituko eztiran lanak, eta<br />
argitaratzeko berezituko eztiranak eramateko baimena, egillien eskuan egongo da. EEs 1912, 152. Zeruko eta<br />
lurreko Andre Denak berezi zuen bere egoitzarako, leku zoragarri au. FIr 163. Ea ez denetz toki auta gure<br />
aitzinekoek berexi zutena, yakinki eta etsaiek etzutela beste ihes-biderik Garazi alderat yausteko. Zub 30. Zezentokiya<br />
non egiñ ere / dama orrek zuen berezi. Tx B I 78. Mariak puskarik onena berexi du; etzaio ori kenduko. Ir<br />
YKBiz 269. Bitako bat berexi zan, Usoa. Apaldu gabe gelditu ala arratoi tartean lo egin. Etxde AlosT 30. Berexi<br />
omen dute auziaren eguna. Izeta DirG 106. Bat ez nezake berex, oro ditut maite. Xa Odol 318. Hautatu eta<br />
berezi beharra, horra gizonari eman izan zaion dohaia eta zigorra. MEIG III 73.<br />
3. berezi (Dv, H), berexi(AN-gip-5vill), bereistu (H), bereiztu. Destinar, asignar; reservar. "Jainkoak guretzat<br />
berezi dituen onthasunak, les biens que Dieu nous a préparés" Dv. "Berezozute bakhotxari bere zathia" Ib.<br />
"Assigner. Bakhotxari berezi zionean bere zathia, quand il eût assigné à chacun sa part [...]. Ordonner.<br />
Iangoikoaren legeak bereisten dizkigun gauzak, les choses que nous ordonne la loi de Dieu (Mb)" H. "Bereitxi<br />
(AN?, Mb), designar, señalar. Konfesari onak bereisten diezten egunetan, en los días que les designen los buenos<br />
confesores (Mb OtGai pról)" A. "Ura egiteko denbora berexi zuten (AN-gip-5vill)" Gte Erd 76. Eta eztuzu ez<br />
pensatu behar, ondokoetara utzteaz konplitzen duzula. Ez eta ondoko hei, zertzaz paga esleiturik, berezirik, eta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
942
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
seinalaturik utzten baderauezu ere. Ax 242 (V 162). Geren onerako Elizak berezten dizkigun konfesio ta<br />
komunio, <strong>bar</strong>ur, mez-enzute guziak. Mb IArg I 155. Artu zuen S. Franzisko Xabier-ek ontzien gobernari ta<br />
beraren ontziko nagusi jaunak berezi zion gela-modu bat. Mb IArg II 343. Utzi izandu diet, artarako ziran<br />
Errietan, Jesusen Bihotzaren izeneko Kofradia edo Kongregazionea, hartan sartzen diranak egin behar dituzten<br />
zenbait gauza bereisten nieztela. Mb OtGai pról. Estúzie berexikó egunbát sikiéra Jangoikoaindáko ta<br />
arimaindáko? LE Prog 104. --Zer esan nai du Kristo izen onek? --Ganzutua, konsagratua edo Jainkoarenzat<br />
bereiztua. Ub 41. Aste guziez ere egun bat, larunbata, hortarakotzat da berexia. Dh 264s. Ehun burutarik begiz<br />
hautatzen du / Ederrena, gizenena, / Sakrifiziotan ofrei zaitekena, / Aho saiñduentzat berexia zena. "On l'avait<br />
réservé pour la bouche des dieux". Gy 235s. Su handi hekietan zure tokia berezia darokate. Dv LEd 100.<br />
Franzizkori behexi zion ezin sendatuzkoen ospitalea. Laph 166. Hortarako berezi aphezak beizik ezin eskeini<br />
dezake. Arb Igand 94. Bere Aitak berexi dion egun ta orduan, ez gizonak nai dutenean. Ir YKBiz 293n.<br />
Nunbaitik, zuretako berexia den neska gazte batek ihardetsiko dautzu. JEtchep 90.<br />
4. berezi, berexi (L-ain, BN ap. A), behezi, behexi. Ahorrar. Joanen niz Amerikalat. Lanian ariko niz<br />
galtzerik gabe. Zühürki biziren niz, eta holaz diharü meta bat behexiren düt. Eskual 21-3-1913, 4 (ap. DRA).<br />
Beraz diruba berezi dezu / asko gustatzen zaitzuna. Tx B II 151. Bena hebentik aitzina / zurekin egon nahi nüzü;<br />
/ Bi sos behezi beitüt / untsa izan beharrak gütützü. Casve SGrazi 42.<br />
5. bereztu. (Sust.). Distinción. Ezin kanpotik bereztu, edo distingidu leitekez geijenetan iru adorazinoe<br />
oneek; eta alan <strong>bar</strong>rutik, edo geure intenzinoiagaz egin biar dogu bereztu edo distinzinoe au. Astar II 46.<br />
- BEREIZIAN (berezian Lar, Añ (AN), A; berexin AN-5vill; bereixin G-nav; berezituan G). Ref.: A<br />
(berezituan); Iz Als (ikus); Gte Erd 273. Aparte, separadamente. "Aparte" Lar y Añ. "Aparte (msLond)" A. "Ta<br />
mutiku ee bai kamionan puntan, bereixin" Iz Als. "Berexin bizi da [='separado de su cónyuge'] (AN-5vill)" Gte<br />
Erd 273. v. BEREIZIRIK, berex. Ta gizataldea igorritakoan, Bera mendira igo zan, berezian otoi egitera. Ol<br />
Mt 14, 23 (Lç bereziki, TB, Dv, Ur, Echn, SalabBN, Samper, Or, Ker, IBk bak(h)arrik, Ip, Hual bera, Leon berbera,<br />
IBe bakardadean). Berak irakatsia ta beste sofistek irakatsia, alegia, nahasi bage, bereizian iraunerazi.<br />
Zait Plat 117. Mosaiko batean, pusketatxo bati, bakarrean eta berezian begiratzen badiozu, zirriborro itxusi<br />
batzuk baño eztituzu ikusiko. Vill Jaink 49. Oker izan da Donibane Gurutzen olertigintza bakoizka ta berezian<br />
artzea. Gazt MusIx 159.<br />
- BEREIZIETAN. "Berhexietan dizü (S-lig), il l'a un peu séparé" Lh, que da berhexi como dim. de berhezi.<br />
- BEREIZIRIK. Aparte, separadamente. "Berezirik (R-uzt), aparte" A. v. BEREIZIAN. Bana, nabaski /<br />
zuretako aski / enaizela sinetsirik, / zuk ni zureti, / aiher naiz, beti / nadukazu berezirik. O Po 12. Eta aingeruak<br />
egonen baitira iuje haren aldian inguru, tronpeta soñuz onen alde eskhuñian, eta gaiztoen alde ezkerrean<br />
berezirik ezarten. Tt Onsa 35. Kateximaren erraiteko, mithilkoak eta neskatilak berhezirik, althe bederatan<br />
izanen dira. Bp I 24. Jentartetarik berhezirik, othoitzetan zaudelarik. CatS 31. Ori egin ezkero, senar-emazte<br />
aiek berexirik gelditzen ziran, ta geroztik beste batekin ezkondu zitezken. Ir YKBiz 123. Arren hedexuriek gütie /<br />
heben nahi berhezirik, / Bortxarazi egoitera / bakhotxa gure gaintitik. Casve SGrazi 110. Pozaren pozez,<br />
bereizirik jarri zuan [liburua]. Berron Kijote 82. Zati horiek batzuetan berezirik agertu behar dutenetan, nahi ta<br />
ez, askaturik idaztea hobe. MIH 104.<br />
Etxean sartu ta gaxoaren emazteari nik: "Zer dio, nahasirik dago?" Emazteak bizi-bizia; "Noiz dago<br />
berexirik?" FIr 185.<br />
- EZIN BEREZIZKO. "Inséparable, qu'on ne peut distinguer" Dv.<br />
Etim. De bere + -z + -i; para el desarrollo de i (bereizi, berexi...), v. FHV 159.<br />
bereizi. v. berezi.<br />
bereizigaitz. v. bereizgaitz.<br />
bereizizio, berexizio. División. v. bereizkuntza. Egin zen ere berze berexizio bat deitrik, batzuk<br />
aztiodactilo piltzubatdun, eta aztiodactilo anitzpiltzudun. Garral EEs 1925, 24. Idia xiten da bizpur itxura<br />
basatarretik, eginez bi berexizio. Ib. 23.<br />
bereizkeria, berezkeria (S; Hb ap. Lh, Dv, H; -rh- Hb y Foix ap. Lh), berhexkeria (Dv, A), behezkeria (S).<br />
Ref.: A (berezkeria); Lrq (behezkeria). Discriminación, distinción (en sdo. peyorativo). "Berezkeria, choix, en<br />
mauvaise part. Jinkua hanitx maneriaz mintzatzen zaikü ihuren berhexkeriarik gabe (Imit. Soul. I 5)" Dv (la cita<br />
es errónea: en Maister e Inchauspe sólo se encuentra berhezkeria). "Berezkeria, privilège, acception de<br />
personnes [...] (Mst)" H. "Berhexkeria (S; Imit I 5), acepción de personas" A (que lo toma sin duda de Dv).<br />
"Berezkeri, berezkeria (S; Imit I 5), acepción de personas" Ib. "Behezkeria /beheskéia/, particularités, avantages<br />
particuliers dont on fait profiter quelqu'un" Lrq. Jinkua hanitx maneriaz mintzatzen zaikü ihuren<br />
ber]e[hezkeriarik egin gabe. "Sine personarum acceptione". Mst I 5, 2 (SP nihoren begitartera behatu gabe).<br />
Hañ largoki, hañ dohañ, eta hañ gogo hunez, ihuren berhezkeriarik gabe, zure graziak emaiten dütüzün. Mst III<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
943
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
22, 3. Grazia aldiz debot, eta komün da, berhezkerier ihesi egiten dü. Ib. 54, 4. Jinkoa hanitz maneriaz<br />
mintzatzen zaikü, ihuren berhezkeriarik egin gabe. Ip Imit I 5, 2 (Ol iñoren bereizkeririk gabe). Garbi ikusten ari<br />
naiz, Jaungoikoak ez duela bereizkeriarik egiten; baizik-eta onartzen duela, Haren beldur dena eta zuzen<br />
dabilena, edozein herritakoa dela ere. IBk Act 10, 34 (IBe ez duela inorekin bereizkeriarik egiten; Lç eztagoela<br />
personén aparenziara beha, TB ez dela behazale iduriei, Dv nor-nor-den ez duela Jainkoak begiratzen, Ol<br />
norkeritan Yainkoa ari ez dala).<br />
División, separación (en sdo. peyorativo). Ona gu euzkotarrok / batzeko zegaitia, / zorundu nai badogu /<br />
Euzkel-erri maitia. / Jaunari otoi egin / anaieri besarka... / berezkerizko kezkak / bertan bera laga-ta. Enb 50.<br />
Ikerlan horietan sartu dena galdurik dago gizona ta gizartea bere soilean, itxuratu duten inguruneaz aparte,<br />
ezagutu nahi baldin baditu. Bereizkerietan hasiz gero, bada beste arriskurik are larriagorik. MEIG VIII 63.<br />
Distinción sutil (en sdo. peyorativo). Ez al dukegu ori legegizon baten burezurra? Nun dira orain bere<br />
kako-makoak, bereizkeriak, zearkeriak, igesbideak eta atzipeak? "His quillets". Amez Hamlet 156.<br />
En DFrec hay 3 ejs. de bereizkeria y uno de berezkeria, bereixkeria y berexkeria.<br />
bereizketa, berezketa. División, separación. v. bereizkuntza. Munduaren azkenean onen ta gaiztoen<br />
artean egingo dan berezketa. Ir YKBiz 183. Bestalde, arritzekoak zituen ango agintarien iardunbidea ta<br />
lanbideen erabateko bereizketa. Erodotok zionez, an batzu begi-sendatzaile, bestetzu ortzaginlari, bestetzu<br />
<strong>bar</strong>neko eritasunen atxeter omen. Zait Plat 13. Ze irizpidetan finkatu diren bereizketa egin dutenak ez dut garbi<br />
ikusten. MEIG VII 36. En DFrec hay 18 ejs. de bereizketa y 6 de berezketa.<br />
bereizki. v. bereziki.<br />
bereizkiro. v. berezikiro.<br />
bereizkizun, berezikizun (Lar, Hb ap. Lh). "Separable" Lar.<br />
bereizkunde, berezkunde, berexkunde, behexkunde, bereixkunde. Tr. Documentado desde mediados del s.<br />
XIX sobre todo en textos septentrionales. En DFrec hay un ej., septentrional, de berexkunde.<br />
Separación; distinción, distingo. v. bereizkuntza. Laguntza horiek emanak izan dire behexkunderik gabe,<br />
bai paganoer, bai protestanter, bai giristinoer, bakhotxari bere beharren arabera. Prop 1876-77, 225. Nihork,<br />
Eliza mintzo denean, ez du eskurik haren irakaspenetan berexkunderik egiteko, batzuen onhartzeko, eta bertzen<br />
arbuiatzeko. Dih GirLeg (ed. 1897), 44n. Goraki diotenak ez dutela nahi berexkunderik, are gutiago<br />
jazarkunderik. HU Zez 91 (parece referirse a la separación de la Iglesia y el Estado). Lehenago erraiten ginuen<br />
Prussiens eta bertze izen asko. Orai ez dugu egiten berexkunderik Alemanen artean. Oro izen beraz deitzen<br />
ditugu, Boches, oro zaku berean. StPierre 21. Ikus, orain, txindurritegiko biztanleen bereixkundea. Ldi Y 1933,<br />
85.<br />
Han zagon Michel Garikoitz bethi ongi egiterat ekarria guzieri, sekulan berexkunderik egin gabe. Etcheb<br />
Zeruari 172 (ap. DRA). Heidegger-ek Platon erasiatzen du, izaitea eta agertzea elgarretarik osoki berezi<br />
dituelakoan; berexkunde holakorik ez omen da ezagun Heladeko lehen filosofoen erranetan. Lf in Zait Plat XX.<br />
Diferenciación, variedad. Eskuararen eremuak hain dire zabalak eta nasaiak non behexkunde hortan<br />
berean aurkhitzen baitu aberastasunik handiena. Arb Igand 14.<br />
Distinción, privilegio. Halako moldez non [Gurutzea] khoroen ornamentik ederrena bihurtu baita, eta<br />
berexkundezko markarik loriosena gizonen artean. Jaur 407.<br />
berezkunde (Dv A). "Exception (He)" Dv. Bada erregela horiek haiñ daduzkat yeneralak, non ez<br />
baitzaie eman behar berezkhunderik edo bere-alde uzteko lekhurik behiñere. He Phil (ed. 1853), 175 (en la ed.<br />
original (209) exzepzionerik; SP ezpaitut hartarik deus ere lekhatzen).<br />
bereizkuntza, berezkuntza (S; Ht VocGr 422, Dv; -e AN-larr), berexkuntza (B; -e AN-ulz, B). Ref.: A; A<br />
Apend (berexkuntza); A Morf 71; Asp Leiz (berezkuntze); Izeta BHizt2 (berexkuntze). 1. Separación, división;<br />
diferencia, diferenciación (tbn. en sdo. peyorativo). "Séparation, berezkunza" Ht VocGr 422. "Séparation, choix"<br />
Dv. "1.º separación (Dv). 2.º (S; Chaho ms.), distinción" A. "Berexkuntza, distinción a favor o en contra de<br />
alguien (B)" A Apend. "Berexkuntze, discriminación. Zertako olako berexkuntzek" Izeta BHizt2.<br />
"Discriminación. Acepción de personas" Asp Leiz. v. berezgo, bereizkunde, bereizketa, bereizpen,<br />
bereizkeria. Tr. Documentado sobre todo en autores del s. XX, aunque se encuentra desde Duhalde y, con el<br />
sdo. de 'excepción', ya en Birjin. En DFrec hay 23 ejs. de bereizkuntza, 3 de berezkuntza y 1 de behexkuntza.<br />
Bada horietan guzietan egin othe dut berexkuntzarik batere nere Jainkoaren zuzenen kontra? Nere gaztedenbora<br />
neretzat, nere atseginak hartzeko [...] berexi othe dut, zahartzen nintzenean [...] Jainkoaren gogora<br />
bizitzekotan? Dh 312. Bainan berexkuntza horren egitera nekez jartzen da apeza. JE Bur 55. Gauzer, elgarren<br />
ondoan ezar eta, eite edo berexkuntza edireiten. Ib. 109. Lantegietan neskato gazteek egiten dute gero [lilien]<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
944
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berezkuntza. Ib. 86. Gentza ekartzen lurrera etorri naizala uste al duzute? Ez noski, dasaizuet, berezkuntza<br />
baizik. 'Separationem'. Ol Lc 12, 51 (Lç dibisione, Oteiza dibisioa HeH aharra, IBk zatiketa, IBe banaketa).<br />
Bereizkuntza ta aukera ori, berriz, ez du yaubek beste erriak baño aundiagoa zeralakoan egin. 'Vobis iunctus est<br />
Dominus, et elegit vos'. Ol Deut 7, 7 (Dv etzaituztete hautatu, Ker ez zaitue maitatu ta aukeratu). Azkenean<br />
azpiko gizeliak oro beren gizartean onartu zituzten Goidelek, berezkuntzarik batere endaz den bezanbatean<br />
ordudanik egin gabe. Mde Pr 223s. Orduan herria berezi zen britaindar gobernuaren ala berjabegoaren edo<br />
berezkuntza osoaren alde zirenatan. Ib. 298. Zenbait aldiz ezpaitzaio jarraikitzen egilea aktiboen eta pasiboen<br />
bereizkuntzari (gizonek-gizonak), Baztanen bezala. AIr in Izeta DirG 10. Auzi ontan, ordea, ajola aundiko<br />
bereizkuntza egin bearra dago: Nola eta Zergatik eztirela bat, eztirela nahasi bear. Vill Jaink 29. Lehen-gizonen<br />
erlijioari begiraldi bat eman ezkero, bereala konturatzen gera bereizkuntza ori egiten etzekitela. Ib. 30.<br />
Berexkuntzarik gabe neska ta mutiko. Xa Odol 232. Berexkuntzatik libra ditzagun gogoak, / batasunerat deitzen<br />
baigaitu Jainkoak. Ib. 276. Bear-bearrezkoa dala bereizkuntza egitea, nagusiaren ta mutillaren, jaunaren eta<br />
morroiaren, zaldunaren eta ezkutariaren, artean. Berron Kijote 228. Sinkronia eta diakronia, aspaldixko irakatsi<br />
zuen Coseriuk, ez dira hizkuntzaren mailako bereizkuntzak, metoduaren mailakoak baizik. MEIG VII 174.<br />
(Dv). Distinción, privilegio. "Distinction. Zer nahi berezkuntza igurikitzen ahal zuen munduaren ganik (Jnn),<br />
il pouvait attendre toutes sortes de distinctions de la part du monde" Dv. v. infra ON-BEREIZKUNTZA. Bere<br />
sortze errugabekotik asi-ta Jaungoikoaren Ama egin ondorean, egundaño Jaunak egin dizkion berexkuntza<br />
guziak. Inza Azalp 155.<br />
+ berezikuntza. Excepción. Bainan heien egitatea iduki behar da arau arronteretikako berex[kun]tz<br />
batentzat. "Exception". Birjin 207. Giristinoek bekhatu batentzat, bakharrik batentzat, berexkuntza egiten dute.<br />
Isoard 9 (ap. DRA). Berezikuntza bat egin nai izan dut, Zeruko berriak ipuina izendun. A EY II 10. Errenkada<br />
bakoitzeko ixil-une oiek badute bereizkuntza bat: laugarren errenkadatik boskarrenera [...]; eta ain xuxen,<br />
bereizkuntza, excepcio onek berebiziko grazia ematen dio kantuari. Lek SClar 106. Arabian jaiotzen diranak<br />
mahomarrak dira ia bereizkuntzarik gabe. Txill Let 125.<br />
Característica, peculiaridad. v. bereizgarri (II). Ona emen, alorren bereizkuntzak aipatzeko tokia:<br />
bakoitzaren indarra, kolorea eta bat-bederak berez ekarri dezaken uzta. Ibiñ Virgil 86.<br />
Selección. Behar ditugu [gure oiloak] lekuarazi eta ezarri haien orde oilo berexkuntzetik (selection) heldu<br />
diren batzu. Gazte 1957 (3), 8 (ap. DRA).<br />
2. "Berexkuntza, depurativo (neol.)" A Apend.<br />
- ON-BEREIZKUNTZA. Sancho Ramirez jaunak on-bereiskuntz (selecciones en pro, privilegios) oso aundiz<br />
bete zituala. Iñarra EE 1893a, 11.<br />
bereizle, berezle (Dv), bereztaile, berexle (Hb ap. Lh), bereisle (Lar), berezile (Lar), berezitzaile (Lar), behexle,<br />
berextale, berextaile. (El) que separa, selecciona, distingue, divide. "Apartador, apartatzallea, alderagillea,<br />
bereislea, berezitzallea" Lar. "Afinador del oro, plata, &c., urrearen, zillararen, &c. garbitzallea, txautzalea,<br />
nastetik berexlea, bereganlea, berezilea" Ib. "Especificativo, banatitzallea, berezitzallea" Ib. "Celui qui sépare,<br />
celui qui distingue, discerne, etc." Dv. "Qui sépare, qui choisit" Lh. [Munduari] bihotzez ukho ginez; haren eten-artean<br />
murru berextaile bat ezarriz. Birjin 181. Gizona, nork ezarri nau zuen gainean juie edo zuzen berezle?<br />
"Iudicem, aut divisorem". Dv Lc 12, 14 (Lç partitzale, TB, HeH zathi egile, Oteiza partitzallea, Ol banatzalle,<br />
IBk erdibanatzaile). Nula berhez arren ogi azi geia? Badira espresüko berhezleak: trieurs deitzen dütie. Eskual<br />
2-10-1908 (ap. DRA). Xoragarri da berexleen ikustea, berak ere lore batzu baitira lore heien artean. JE Bur 86.<br />
Hortaratu da beraz Poincare, buruzagi lehena, eta igorri ditu Ruhr-erat, handik zor daukuten ikatzaren<br />
behexleak eta hartzaleak, bai eta horien zaintzale soldado andana ederra. GH 1923, 118. Elkarrekin liskartu<br />
dira landan; ta bereizlerik ezean, batak bestea yo ta il du. Ol 2 Sam 14, 6 (Dv nihor etzen debeka zetzakeenik,<br />
Ker iñor be ez egoan areik banantzeko). Rusiaren eta Amerikaren artean kokatuz, [nahi litake bilhakatu<br />
indarrez] bat bertzearen tenor berean, berextale eta lotzale. SoEg Herr 14-9-1961, 1. Bereztaileen artean izan<br />
dira halere zenbait batasun-zale. MEIG IX 152. En DFrec hay 2 ejs. de berezle.<br />
bereizmen, berezmen (Dv), berezimen. "Séparation, division, partage" Dv. Dotrinaren berezimena. Mb IArg<br />
I 19. Daigün igantian herrietako botzkak dirateke. [...] Haitatü behar da: [...] 2) ororen huna giñatzen dienak<br />
berhezmenik gabe. Herr 5-3-1959, 3.<br />
bereizpen, berezpen (Dv, A), berezipen (Lar) "Apartamiento" Lar. "Séparation, division" Dv. "1.º separación<br />
(Dv). [...] 2.º cisma" A. v. bereizkuntza. Eta lo-egin duen tokia eta jarri izan den lekhua bere berezpeneko<br />
zazpi egunetan, lohi izanen dira. Dv Lev 15, 21 (Ur berezitua dagoen egunetan). Lurrera pakea ekartzera etorri<br />
naizela uste al duzue? Pakea ez, berezpena baizik. "Separationem" (Lc 12, 51). Ir YKBiz 285 (Lç dibisionearen,<br />
Oteiza dibisioa, HeH aharraren, Dv zein bere alde bihurraraztera, Ol berezkuntza, IBk zatiketa). Askok<br />
ezpaitute Yesusen esanik egin nai, ortik sortzen dira berezpenak ta asarreak ta elkar-ezin-eramanak. Ib. 286n.<br />
berezpen (Dv A). "Partage" Dv. "Distribución" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
945
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bereizta. v. berezita.<br />
bereiztantza, berextantza (Hb ap. Lh). "Séparation" Lh.<br />
bereiztari, bereistari (Lar). "Elector" Lar. "Aceptador de personas, personen irakurtzallea, bereistaria" Lar.<br />
bereiztasun. v. berezitasun.<br />
bereizte (Lar), berezte (G, L, AN, BN, R ap. A; Gèze (-rh-), H), berexte, berezitze, behexte. Separación;<br />
división. "Separación" Lar. "Séparation" Gèze. "Bereztea [...], el separar, la separación" A. v. bereizkuntza. <br />
Arrosario oso hura hirur partetan berezten da. Berezte hura Iesus Kristen eta Birjiña Amaren hirur adiñen<br />
eredura egiten da. EZ Man II 186. Berezikotu prestuak gaixtoetarik [...]; sekulako berezitzea, zeinaren ondoan<br />
bi konpainia eta biltzarre hek ezpaitira sekulan elkharrekin geiago kausituko. SP Phil 52 (He 54 separazione). --<br />
Zergatik diozü Eskümükia dela berhezte bat? --Zeren eskümükatia berhezi baita Elizako honen partaletarzünetik<br />
menbro hirotia korpitzetik bezala. Bp I 115. Gari onak edo anima garbiak gordeko ditu zeruko bere gan<strong>bar</strong><br />
ederrean, eta orien berezte andi hau utziko du azken juzganzako egunerako. Baña banakako beste berezte bat<br />
egin behar du Jangoiko berak, onak eta gaistoak illez doazen horduz. Mb IArg I 202. Samariako zisma edo<br />
bereztea. Ub 42. Gorpútza aragiskoa iltze / arimaren bereztearéki. LE Kop 199. Kristau doktrina edo<br />
yakinbidearen bereztea. Legaz 10. Berdin Mezan ere bereziki kontsekratzen da odola eta bereziki gorphutza. Eta<br />
berexte horri darontzala, Kal<strong>bar</strong>ioko orhoitzapena gure aldaretako sakrifizioari datxeiko bethi. Arb Igand 99. --<br />
Nor zen errege, hamabi jende-araldeak tenplotik berexi zirenean? --Roboam, Salomonen semea. --Nork egin<br />
zuen berexte hori? --Jeroboamek. CatJauf 33. Zenbat buru beste ainbeste bereizte ta sinestasun badira urbil.<br />
Onek ez du nai Bataiorik; arrek Aldareko Sakramenturik ere ez. Inza Azalp 95. Al dunak ikus beza iru auetan<br />
bizia zein bereizigaitz dan, bizi bakarra, ezaguera bakarra, izate bakarra. Zer bereizte bereiz-eziña! Bereiztea,<br />
ala ere. "Inseparabilis distinctio et tamen distinctio". Or Aitork 387. Bihotz mina etxeko guzientzat elgarretarik<br />
zonbait urtheren behexte hori. Herr 11-6-1959, 2. Ots-itza, berriztea, bereixtea ta, batez ere, doñukidea, gutxitan<br />
gerta izan da gaztel-olertitzan Donibane Gurutzengan bezin eragikor. Gazt MusIx 168.<br />
(H), bereiste (Lar). Distinción; discriminación. "Aceptación, acepción de personas, personen irakurtza,<br />
irakurtzea, bereistea" Lar. "Berezte edo distinkzionea, distinction (He Phil)" H. Nahi du bethi prest dauden<br />
haren loriakotz guzietara, oro sofritzera, batere berexterik gabe, ez lekhuen, ez presunen, ez enpleguen, ez<br />
lanen. Jaur 412. Bere maitetasuna erakusteko, janzi na<strong>bar</strong> polit bat ere [Jakobek Joseri] egin zion. Berezitze edo<br />
aukera-antz au anaiak gaizki eraman zuten. Lard 48.<br />
berezte (Urt Gram 39), berexte. Elección. "Choix, bereztéa" Urt Gram 39. Ez dira gizonak Jangoikoak<br />
bezala gauza guziak dakiztenak eta askotan uts egiten dute beren berezteetan, ta berezten dituzte beren egiteko<br />
zenbaiterako gizon egokiak utzirik, ez egokiak. Mb IArg II 113. Berak hauta zezan hirur punimendu hautarik<br />
nahien zuena: edo, zazpi urthez, gosetea; edo, hirur ilhabetez, gerlatea; edo, hirur egunez, izurria. Berexte<br />
auhendagarria! Lg I 321s.<br />
bereiztero, bereistero. "Discretamente" Lar. "Discretear, bereistero hitzegitea" Ib.<br />
bereiztez, bereistez (Lar). 1. "Indiscreción" Lar.<br />
2. bereistez (Lar). "Indiscreto" Lar.<br />
bereiztezkiro, bereistezkiro (Lar). "Indiscretamente" Lar.<br />
bereiztu. v. bereizi.<br />
bereiztura, berezdura (Hb ap. Lh), bereztura. Diferenciación. "Séparation, difference, partage" Lh. <br />
Norbait egin behar dugu adiskide berezi eta beregain gure gogoaren arauera, eta partikulartasun hark egiaki<br />
bereztura edo apartatze bat egiten du, ordean apartatze saindua. SP Phil 297.<br />
bereka. "(R), epizootia, enfermedad del ganado" A.<br />
bereka. v. fereka.<br />
berekatu. v. ferekatu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
946
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berekatutx. v. berakatutx.<br />
berekautan. v. kabu.<br />
berekeria. (Una) de las suyas. Berriz eta laster egiñ zuan Fermiñek berekeriren bat. Urruz EEs 1917, 59.<br />
bereki (G ap. A; Lar, A DBols), berki (V-m ap. A). 1. Propio, particular. "Particular", "peculiar" Lar. "Propio"<br />
A. v. BEREZKO; berezi. Euskarari izen bereki au opa eziñik. Izt C 15. Aotan artzen zuela / Naparren erria; /<br />
Ustez etzuelako / Izen berekia. Izt Po 142. Iru arroka bizi ta pillare gogor bezela daduzkanak dirade,<br />
prestutasuna kristauzkoa kristauai dagozten oitura ederrakin, bere eraenmodu ta bizilege berekiak, eta bere<br />
izkera eder millaka urtekoa. Aran SIgn 205s. Fakultate edo indar ekidal bakotxak bere betezarri eta xede<br />
berekia, bakarrik badu; soñua eta arrabotsa bearrien betezarri berekiak dire, argia begien betezarria. Harispe<br />
EE 1884a, 317. Aren [Jesu-Kristoren] lankintza berekia da bitartekotza egitea. Ant JesBi 86. Baizik [Jaungoiko<br />
Semeak gorputza] berekia izateko. Inza Azalp 52. Oldozpen eta burutapenetan iori ta okitua zan Sokrate ta<br />
erabat berekia. Zait Plat 84.<br />
(V, G, AN ap. A), berki (V-m ap. A). "Retal análogo a la misma tela a que se le echa" A. Euskarari ifinia<br />
[Latin itzkuntzako Nia], / Ez puska berekia, / Baizik arabakia, / Eta arrotz etorkia. Izt C 16.<br />
Euskera izkuntza berekia da [='lengua aislada'], oraindañokoan etzaio seniderik edo gurasorik edo aiderik<br />
azaldu. Or Eusk 1930, 252.<br />
beeki (G-nav). "Gaztaina berezko kimatik datorrenian behekiya da; ez da txertua" Satr Ahaid 648.<br />
2. (V-m-gip ap. A), beeki (G-nav), berki (V-m ap. A). Ref.: A (beerki, berki); Satr Ahaid 648. "Allegado" A.<br />
"Behekiyak odolezkuek diranien esaten da" Satr Ahaid 648 (donde se intrepreta como var. de un supuesto<br />
berekide).<br />
3. (V-m-gip ap. A), berki (V-m ap. A). "Egoísta" A. v. berekoi.<br />
4. Mismo, propio. v. 1 bera. Orrela izan baliz, gainerontzekoa Platon berekiak erantsiko zezaiokean. 'El<br />
propio Platón'. Zait Plat 82.<br />
- BERE BEREKI. Propio (de él). Zeñari [ontziari] Erregiña gogoangarri onek ifini zion izen bere bereki au.<br />
Izt C 128. Alere, ez da gauza arrigarria ibai oni ez opa izatea izen egoki gozo ain bere berekia. Ib. 119. Toki au<br />
zan denpora batean Seguraren mugapekoa, beste alderri txiki anitzekin batean, bañan orain Legazpiko Erriaren<br />
bere berekia da. Ib. 112s. Edozein modutan dala Ironzo izengañekoak adierazten du argi eta garbi, euskararen<br />
bere berekia dala. Ib. 499.<br />
- BEREN BEREKI. Propio (de ellos). Azpeitiko Baserri-etxe geienak dituzte iturri beren berekiak. Izt C 82.<br />
Españaren lendabiziko asieratik gozatzen dituzten oitza ta oitura oneski beren berekiak. Ib. 500. Eta beste<br />
edozeiñ bideon ere, lagun-urkoen protxurako izanik, beren-berekitzat ta beren bizi-legearen erakotzat eukitzea.<br />
'Y tener por conforme a su vocación cualquier otro medio que se ofreciese de aprovechar a los prójimos'. Aran<br />
SIgn 95.<br />
berekida. "Particularidad" Lar.<br />
berekidatu. "Particularizar" Lar.<br />
berekietxe. "Casa solar (Aran Loyola 7)" DRA.<br />
berekigabekeria. Falta de algo propio (?). Astoaren jangarrie, berekigabekerie (AN-ulz). "Orrek beartzen<br />
jatera". Inza NaEsZarr 1123.<br />
berekigogabetasun, berekigobagetasun. Argatik alkarrekin bizi izateko asmoak egiñ beziñ laster [...]<br />
arutziko zuten orduan beren berekigobagetasunaz edo jaundereaz, eta menperatuko ziraden on zerizten erregela<br />
edo lege azpira. "Renunciarían a la independencia individual". EConst 14.<br />
berekiko. I (Adnom.). 1. Dirigido a sí mismo. "(Su) amor propio, bere, berekiko amodioa" Lar. Cf. Ub 20: --<br />
Eta zergatik Jainkoak agindu zion [Abrahani]? --Berekiko [=Jaungoikoarekiko] aren leialtasuna, sinismena, ta<br />
fedea progatzeagatik.<br />
2. Propio de él. Anima beraren berekiko etsaiak dira [...] pasioneetatik datozen azturak. Mb OtGai II 170.<br />
Vodkak krea ahal baleza berekiko mundu bat, zoroa, burzoratua. Mde HaurB 12. Eztu galtzen wiskiak / da beste<br />
eranak; / berekikuak ditu / onek falta danak. Uzt EBT 66.<br />
Propio de ellos. "Propios, de la misma naturaleza" A. Laur etsai-aldi dira Jangoikoaren humeen izena<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
947
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
erditsiko dutenak garaitu beharko dituzten etsaiak: berekikoak batzuek, edo beti-beti berekin dituztenak; eta<br />
gañerako guziak kanpokoak. Mb OtGai II 170 (Azkue traduce "asimilados"). --Gure anaia linbokoa ta, doatsu<br />
dirakela al derizkiok? --Ez gu zeruan bezain doatsu, baña berekiko pekaturik egin ez dutenak, ipernutik baño<br />
zerutik urbillago ipintzea arrazoizko ziduridan. Or QA 68.<br />
(Obra) propia, original. Batzuek diote alemaneraz egiña dala [Usandizagaraen eres-antzerki au]; besteak<br />
Puccini ta Debussy anzteraz; orrek esan nai digu berekikoa dala. Garit Usand 31. Fray Luis Leonek beste<br />
zenbait "lira" mota ere ba darabilzki [...], baña berekiko oda geienetan qq tankerakoa aukeratzen du. Gazt<br />
MusIx 63.<br />
II (Adv.). 1. Para sí, para sus adentros. "Berekiko hizketan ari da (G-azp)" Gte Erd 36. "Laidak onela zion<br />
berekiko (G-azp)" Ib. 43. Esaten dute orien atze-ondotik elkarri begiratu edo bakoitzak berekiko: "Bai egizki,<br />
orra gure gisako galduak oriek ere". Mb IArg I 164. Bere bidean bazijoan, ta berekiko: onela bagoaz, zion, nere<br />
botoi guziak laster dijoaz emendik. Cb Eg III 391. Abe Maria, Kredo ta Salbea, ta Jesusen izen gozoa berekiko<br />
askotan aoz edo biotzez bederik esan ditzala. Ib. 250. Esan zuen Konradok berekiko. Arr GB 40. Iñazio Marik<br />
berriz, berekiko: "Ezingo naiz mutill zar gelditu" --esan oi zuan. Ag G 33. Etxe otza dek au, <strong>ostatu</strong> legorra dek<br />
au --zion berekiko. Ib. 328. Gizon au, berariz ari ez bada, eroa duk, esan zuen apezak berekiko. Or Mi 36. Iru<br />
andre batean, mediku jauna; (berekiko) ia bat betiko emen gelditzen ote zaidan. Lab EEguna 69. Gosarie?<br />
(Berekiko) Goseak amorrau bearrean natxeoan-da, auxe suertea! Lek EunD 28. Ote zan... berekiko zuela<br />
pentsatu. Or Eus 285. Nundik demorrio zetorkidak zantzu ori? --esan zun berekiko--. TAg Uzt 165. "Maider, ene<br />
Maider" ziolarik berekiko. Etxde JJ 236. Bai, Xalbat --zion berekiko Otsoatseko artzaiak abotik pitsa zeriola<br />
amorruaren amorruz--, Piarresekin etziok jolasik. Ib. 124s. "Denboraz bi bira osoak egingo ditu salto batean",<br />
zion berekiko. Anab Poli 104. Berekiko makiñabat astiñaldi eman bearko zizkion. Ib. 86. Tira --iñoan berekiko--<br />
nire burutasunak lar illunak izan dira. Erkiag Arran 74. Ez erabillen berekiko, erretolika makala Txantonen<br />
emazteak. Ib. 90. --Neska <strong>bar</strong>rabana! --diño berekiko. Erkiag BatB 182. "Baña nork sortu arazi dio nere emazte<br />
Mariari aurtxo ori", ziagon Jose doatsuak berekiko. MAtx Gazt 20. Gau batekoa nolabait egingo zuala,<br />
pentsatu zuan berekiko. NEtx LBB 28. Ñok, begirik jasotzeke, berekiko bezela esaten du. Ib. 105. Izan ere (zion<br />
berekiko) ez zan bidezkoa. Berron Kijote 36. "Gainalde zurituak nahikoa erakutsi eta goraipatu ditugu --esan du<br />
berekiko--, goazen behin zoko ilunak miratzera". MEIG I 145.<br />
Para sí (ellos). Ama gaixo auek bazunaten burrukarik aski berekiko, bularreko aurrak uzten. Or QA 45.<br />
2. Hacia sí mismo, en relación a sí mismo. Gizonen artean berekiko txikiena ta gurekiko guzien artean<br />
andia [izan zan Franzisko]. Cb JMJ 20. Orra zein birtute ederrak, Jaungoikoarekiko, berekiko, eta projimo<br />
guziakiko gizona justu egiten duen. Gco I 85.<br />
Para él. Badaki traidore gaistoenak orazioan firme irauten duen anima, berekiko galdua duela. Cb OC I<br />
124.<br />
- BEREKIKOENEAN. Más propiamente (?). Beste alako gai sakon eta <strong>bar</strong>nekoak, adikorrak alegia, olerkari<br />
kementsuenentzat berekikoenan zaizkotelakoan egon ginezke, ertilari oiek dasatenez. "Según criterio de estos<br />
literatos modernos, existen otros temas más profundos e interiores, temas intelectuales, para los poetas atrevidos<br />
y nobles". Aitzol in Laux BBa X.<br />
- BEREKIKOETAN. Para sí, para sus adentros. Berekautan (berekikoetan) esaten ei eban. SM Zirik 25.<br />
- BEREKIKOZ. Para sí, para sus adentros. Polik berekikoz: Gaztelu zaarreko lo-zulo maitea! Anab 65.<br />
berekikotu (Lar). "Abstrahido, recogido, retirado [...]. Abstrahido yo, nere, neurekikotua [...], aquél,<br />
berekikotua" Lar.<br />
berekikotze. "Abstracción, recogimiento" Lar.<br />
berekilako. Acompañante, que está con él. Eta Saulek erran zioten berekilako gizonei: Bilha zaizte eta<br />
ikhusazue gutartekorik nor goan den. "Populo qui erat cum eo". Dv 1 Sam 14, 17 (Ol arekin zegon erriari).<br />
(Uso sust.). "Berekilako hartu nau, il m'a pris pour compagnon. Martin eta berekilakoak, Martin et les siens,<br />
et ses partisans, et ses compagnons, ceux qui sont avec lui" Dv. Jatekoak eta turutak harturik<br />
berekilakoentzat, bertze guziei manatu zioten bihur zitezin beren olhetara. Dv Iud 7, 8. Mundu huntako<br />
berekilakoak maite baitzituen, azken bururaino maitatu zituen. Leon Io 13, 1 (Lç, He, LE, TB, Dv, Or, Ker, IBe<br />
bereak; Ol, IBk beretarrak).<br />
berekin (Dv). Egoísta. v. berekoi.<br />
berekiro. "(En) particular" y "peculiarmente" Lar.<br />
berekitasun. Propiedad, cualidad. Zer dan bere izatea, berekitasunak eta elkartasunak zertzuk diran. Zink<br />
Crit 16. Gauzen <strong>bar</strong>ruko izamena gure ikusmenean ageri balego, bertatik izakiaren berekitasun eta alkartasunak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
948
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ezagutzeko beragan ikusmena zulkatzea aski izango litzake. Ib. 33. Izakien izatasuna, berekitasunak eta<br />
kidetasunak ezagutzeko bideatzaz gogapen orokarrak. Ib. 74.<br />
berekitean (-kittian V-ger). 1. "Por sí, a su modo, a su manera" Otx Voc. Orrattiño, ba-dau idazti onek<br />
zerbait onik zabaltasun au berekittian jadietsi ixan al ixateko. Otx 5. Ondo dabil auntz trinkua berekittian,<br />
otsuak tope egin eztagijon artian. Ib. 53. Onetara zaldika-maldika ta Markolbe atzetxutik itzirik bera berekittian<br />
oñez eroso etorri ettian, gure zaldunak urira eldu ziran. Ib. 116.<br />
2. Para sí, para sus adentros. Amurru bizija artu eutsan gure gixonari ta lepo betenak emon biar eutsazala<br />
erabagi eban berekittian. "Aveva fatto pensiero". Otx 31.<br />
berekitez. "Berekittian, berekittez (V-ger), por sí, a su modo, a su manera" Otx Voc.<br />
berekizko (Añ A). 1. "Innato" A.<br />
2. "(Vc), de la misma clase" A.<br />
berekoi (gral.; Mg PAbVoc, Dv; -kh- Hb y Foix ap. Lh, H), berkoi (BN-baig-ciz; -kh- S; Foix ap. Lh, H),<br />
beregoi (Sal, R), bekoi (BN-lab). Ref.: A (berekoi, beregi, berkoi, bekoi); A Apend; Lh; Lrq /berkhoi/; Iz ArOñ;<br />
Etxba Eib; Satr VocP (berkoi); Gte Erd 230. 1. Egoísta (refiriéndose a una tercera persona sing.). "Amigo de<br />
hacer su gusto" Mg PAbVoc. "Berekoi (c.), berekhoi (S; Foix, Hb), égoïste (en parlant d'un tiers)" Lh. "Avare,<br />
berkhoi, berekor" Lh Eusk 1919-20 (II), 80. v. berekor, berekoitz, bereegi. Tr. Documentado en textos<br />
meridionales desde finales del s. XVIII; en los septentrionales se encuentra por primera vez en Atheka. En DFrec<br />
hay un ej. de berekoi.<br />
Egia esanik [Jesukristo] etzan beñere berekoia izan, aren gañian ezari eta baiari aurrera (askok egin oi<br />
daben legez) erausten eutsala. msOñ 84v. Non da berekoia? zein judioreki duda leike tratu goi, ematea bat<br />
itzultzekotan egun? (136) LE-Ir. --Zergatik deitu diozu [Atrizioari] berekoia? --Zeren biotzak, atriziozko damua<br />
sortzen duanean, bere on eta egitekoari bakarrik begiratzen dion. AA I 174. Baña gazte berekoi onek etzion<br />
bere gogoari baizik ezeri begiratu. Lard 31. Konzienziarik eta Jaungoikoaren beldurrik gabea; berekoia eta<br />
gauza guziak bakarrik bere onagatik egiten zituena. Arr GB 15. Baña, zanean zala, buruan jarria, / Egiteko<br />
zalako beti berekoia. AB AmaE 271. Zuek, Europako gizonak, anhitz argituak ziezte eta lan handiari lotzeko ez<br />
lotsa; Xinatarra berkhoia da eta herabea. Prop 1887, 134.<br />
(s. XX) Aberats berekoia, esker gaixtoko pobrea behar bada ondoan ukanen ditu. JE Bur 67. Buruaren<br />
alhatzeak baldin gizona apur bat axalez leguntzen badu [...], bihotza berdin latz eta jauzkor eta berekoi uzten<br />
diola daukat. Ib. 167. Orotako berekoi eta zimurrena da violette derizana. Hunek ez du amor eman nahi urin<br />
beroari baizik. Ib. 88. Seme bakarra zuan, Juanito izenekoa, beltzerana, erkintxoa, arro samarra, berekoia,<br />
gaizki azia, andizalea. Ag G 220s. Gaztetan alper, zartzan arlote, beti berekoi ta buru ariña. Ib. 298. Ume arro,<br />
ankerra ta berekoia egin zan. Altuna 94. Ama baten naitasun berekoiak ez dio uzten bere semeagandik<br />
aldendutzen. Alz Ram 31. Gotorragoa da xuri hura, zertarik ere baita, hotza, beregizkoa, erraitera ginoazke<br />
berkoia. JE Ber 62. Orrelakoari itxi zure txabolako ateak, zure ta zure erriaren etsai berekoi-biurriren bat<br />
ateratzeko itxura dauka-ta. Munita 130. Neskak mutillari, zikoitz, berekoi ta aundinaia izatea arpegiratu zion.<br />
Etxde JJ 76s. Zu bezelako emakume berekoi ta zital batek ezpaitu sekula olakorik arkituko. Ib. 142. Bihotz min<br />
bat dugularik, orduan dugu norbaiten beharra senditzen horien guzien jasaiteko. Halere berkoi izaitea da hori.<br />
JEtchep 76. Fraisku ori nola zan / oso berekoia. And AUzta 145. Naiz ta gizona berekoi izan, arritzekoa da<br />
zenbat eta nolako nekeak artzen dituzten beren gain millaka gizonek, abertzaletasunak eragiñik. Vill Jaink 173.<br />
Erraldoi berekoiaren lorategian, ordea, Negua oraindik nagusi. MEIG IX 103.<br />
(Ref. a una 3.ª pers. pl.). Puzturik bizi dirian, emazte zatar, perraska, ibildaun, buru iritsi eta berekoi<br />
guztiak. msOñ 237v. Baña arrokeriaz beteak eta berekoiegiak ziran, batezere, buru egiten zutenak, bein<br />
ateratako itza jateko eta gaizki egin zutela aitortzeko. Lard 462. Guti fida bainintake korteko mihi legun<br />
berekoieri. Atheka 129. Lehenik berentako, berentako gero, bethi berentako berkhoi direla diogu, erranen ere<br />
berkhoi direla, ez baitira mengoaz eta urhatsez khanbiatuko. Eskual 21-9-1913 (ap. DRA). Berekoiak izaten ere<br />
ez dakitenak asko dira. Munita 129. Eraile etsaiak, erran nahi baita Landlord berekoi urrikalgaitzak alegia,<br />
nolazpait garaituz. Mde Pr 240. Elorri bat haragitik kentzen zien diruzale berekoi haiei. Mde HaurB 79.<br />
(Ref. a una 2.ª pers. pl.). Buru-gogor berekoiak izaten ere ez dakizuten kaikuak zeratelako? Munita 129.<br />
"Terco. Aura berekoixa mortala don; ikusi bai begixen aurrian ola eztala eta ala ta be beriai segi ta segi"<br />
Elexp Berg.<br />
berekui. "Berekuie, ensimismado" SMuj.<br />
2. berkoi. "Berkhoi, envieux, synonyme de bekhaizti" VocBN ( A, que sin em<strong>bar</strong>go traduce "egoísta").<br />
berekoikeria (Dv), berkoikeria (Foix ap. Lh; -kh- S ap. Lrq). Egoísmo. "Berkhoikeria /berkhóikeia/,<br />
égoïsme" Lrq. v. berekoitasun. Eztate han ez bekhaizteriarik, ez bihotz hersidurarik, ez berekhoikeriarik. Ip<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
949
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Imit III 9, 3 (Mst amurio propia). Okerrenak, yakintza auetzaz ezer ez dakiten eta berekoikeriz betetako<br />
biltzalleak dira. Arzdi LEItz 85. Berekoikeriz erriari aurka dagiote. Goen Y 1934, 184. Lore bakanak, hau da,<br />
garestiak aukeratu zituela neska bihotz on, berekoikeria gabeko hark. Mde Pr 175. Maitatu gabe maitatua izan:<br />
berekoikeri. EgutAr 28-8-1959 (ap. DRA). Berekoikeriatik abnegazioa atera nai izatea, ezta lan makala. Vill<br />
Jaink 84. Goseak egin ditu orain ere bereak, eta sarritan aberatsen eta boteretsuen berekoikeriagatik. Ib. 178.<br />
Berekoikeri gaiztoa aitarena. Ataño MLanak 57. Guraso egoskor batzuen berekoikeriagatik orrela ibilli bearra<br />
ere... Ib. 168. En DFrec hay 3 ejs. más.<br />
(No ref. a una 3.ª pers.). Bazterrerat utz ditzagun bada gure berhexgoa eta berekhoikeriak. Lh GH 1921,<br />
154. Berekoikeri narrasari uko egiñaz, beste berekoikeri goragoko baten alde lan egiten dugula. Vill Jaink 83.<br />
berekoitasun (Dv, H). Egoísmo. v. berekoikeria. Goimatasunak gizonak batzen ditu; berekoitasunak<br />
banatzen ditu. EgutTo 19-1-1918 (ap. DRA). Paganoen gizalegeak handiesten eta Judu-Kristauenak gaitzesten<br />
dituzten bertuteak laudatzen dituztelakotz gizandietan: nagusi-izan-nahia, berekoitasuna eta atsegalea. Mde Pr<br />
229. Paganoen berekoitasuna eta alderdikaritasuna bazterrerat utzi gabe. Herr 21-5-1959, 1.<br />
berekoitu. "Rendre, devenir égoïste" Dv.<br />
berekoitz (Hb ap. Lh, H), berekoitx (H), bekoitz (B). Egoísta. "Bekoitz, egoísta. Bekoitze gure auzoko gizon<br />
oi" Izeta BHizt2<br />
berekor (V, S). Ref.: A (berekoi); Lh (bere); Iz UrrAnz. Egoísta (ref. a una tercera persona). "Avare, berkhoi,<br />
berekor, tink, thian, bekhaixti" Lh Eusk 1919-20 (II), 80. v. berekoi. Oso zan berekorra, temoso pestea, / Ez<br />
bapere obea bere emaztea. AB AmaE 236. Bazan bere berekor eta zailla teman. Ib. 295. Josepa txiki ta<br />
loditxoagoa zan, baltzerana, pitin bat bizitxoa, zerbait berekorra, erriertarako ausardi geiagokoa. Ag Kr 53.<br />
Guraso batzuek, berekorregiak eta diruzalegiak diranean, erraz dala zorigaiztoko elkarteak egitea. Ag G 42.<br />
Jaun ta jabe genuben emen; eusko sendien on utserako, ez griña berekorrak bultzata beko ondasun zale izanik.<br />
EArzdi in Kk Ab II 6.<br />
berekortu. Hacer egoísta, individualista. Aitor dezagun, libro nahiak, soberaxko berekortzen duela<br />
Eskualduna. Ardoy Herr 20-6-1963, 4.<br />
berekotar. (En la expr. han berekotar '(persona) de allí mismo'). Gure lehen ager aldian, eztikeria zerbeit<br />
erieri emanik, jakinarazi zarokuten ez zela han deusen emaitea zilhegi. Han berekotar bati behin laranja bakhar<br />
bat emanik, erraitekoak ibili ziren. Prop 1901, 148.<br />
berekotu. Hacer suyo (de ellos). v. beretu (2); cf. beretakotu. Ihes eginen deraiet neskatxa mundutar<br />
guziei, beldurrez berriz ere bereko nazaten. Birjin 441.<br />
berekuntza (Ht VocGr 414, Lecl, Hb ap. Lh). "Ravisement" Ht VocGr 414 y Lecl. Cf. beretu.<br />
berela. v. berehala.<br />
beren (G, AN; Lar, Hb ap. Lh, Dv, H). Ref.: A; Bon-Ond 169. 1. Su (de ellos). "Contra sí mismos, beren,<br />
euren kontra" Lar. "Beren, berena, le leur" Dv. "Plur. de berea: berenak (V, G), et aussi moins usuellement L,<br />
BN, S" H s.v. berea. v. 1 bere (2), beuren. (Para su diferente uso --como anafórico o como no anafórico--, v. 1<br />
bere). Tr. Documentado en textos guipuzcoanos y alto-navarros desde el s. XVII; ausente casi por completo<br />
de la tradición vizcaína: sólo hallamos algún ej. en el ms. de Oñate, en D. Agirre (Kr 173), Kirikiño (Ab II 174) o<br />
San Martin. Al Norte, aparte de algunos ejs. aislados anteriores (ya desde Leiçarraga), se va haciendo frecuente<br />
durante el s. XIX, y desde finales de ese siglo es prácticamente general.<br />
Franzesék konsentimendu komun batez berén fedeaz egin duten konfesionea. Lç Ins G 1r. Artan beren<br />
Maistrua eta Iauna zerbitzatzen eta agradatzen zutela. Ber Trat 54v. Zeren hek prestago diren beren buruaren<br />
galtzera, zu zaren baino sekulako biziaren ardietstera. SP Imit III 3, 3. Beren pasio guztietan mortifikatzen<br />
diradenak. Iraz 48 (El 93, CatB 84, CatLuz 29, CatAe 70, CatSal 71, CatR 71 beren; CatLlo 87, CatBus 39<br />
euren). San Agustiñ nai dute berentzat, San Agustiñ beren alderontz, San Agustiñ beren utsegiñen estalkitzat. Lar<br />
SAgust 11. Zeren besteak dutenaz berena baliz bezain ongi poztuko diran. Mb IArg I 238. Eta egiak gezurren<br />
ordean beren lekuetan ifintzeko erarik lenago izandu ez det. Cb Eg III 394. Beren izen propia hilerazi nahiz<br />
berzerik hartzen dütienak. Egiat 262. Ilendire ta ikuskoute berén bizia izandéla animaleén bizia. LE Prog 102.<br />
Beren aurren bat edo gei anditako ganau gel ederren bat gabetik goizera ondo ezen bategaz ekusten badaube.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
950
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
msOñ 99v. Eskaldunen bihotzetan diren sentimenduak, / Beren printze onarentzat egin tuzten botuak. Monho 58.<br />
Nola galduko ez dute beren indar guztia infernuko etsaiak? Mg CC 212. Begiratuko die [...] egindako bekatuai,<br />
eta agertuko ditu beren itsustasun guziarekiñ. AA III 543. Emakume on aiei au bera esan zieten, eta beren<br />
gogoa osotoro betetzeko, erabaki zuten Galileara joatea. Lard 470. Beste bide batetik itzuli ziran beren errira.<br />
Ur Mt 2, 12 (TB, Echn, Samper, Ol, Leon, Or, IBk, IBe beren; Lç, He, HeH, Ip, SalabBN, Hual bere; Ur (V),<br />
Ker euren). Gure txapeldun eta ponetdun aberatsenak lo daude, gaizoak, bertzeak bezala, beren aztura zaharren<br />
gainean. Dv Lab 85s. Eta beren dirutik egin zuten etxe berri ederra. Bv AsL 211. Egon bear zuen berrogei<br />
egunean beren gauakiñ aoan ezer sartu gabe. Arr May 121. Eta etzen egiten etzutenik bi hekiei beren<br />
erlisionearen arbuiarazteko. Jnn SBi 129. Behar izan dute ohoinek beren gain hartu ebatsi gauzen zaintzeko<br />
lana. HU Zez 172. Elektrikaz alharaz ditzaten beren lantegiak eta argi beren etxeak. JE Bur 199. Goiz guztiak<br />
dute beren arratsaldea. Ag G 48. Biharamunean, beren herrirat heldu izan ziren ixtudiantak. <strong>Bar</strong>b Leg 144.<br />
Gaur beren buruen yabe dira. Ldi IL 166. Kezkarik gabe bizi izan dira beren erritarren artean. Ir YKBiz 447.<br />
Makabetarrak zazpi anaia baziren. Beren amarekin zauden eta Jainkoaren beldurra bazuten. Zerb IxtS 76. Zu<br />
utzi zaituten bezala ez baitituzu beren gisa uzten. Or Aitork 102. Seguru nago tankera onetara egiñik ipuiñak<br />
eurak pe beren gatza obeto eruango dabiela. SM Zirik 7. Ez ahal zirela araiz hegaldatuko, beren hobitik, Jesus<br />
bezala. JEtchep 44. Eztute asko pentsatzen berak, beren higiene-faltaz, zoritxar orren sortzaille direnik. Vill<br />
Jaink 31. Beren iru seme-alabatxokin etxetik atera ziranean. NEtx LBB 33. Beren bihotzen besta goresten ari<br />
ziren ahapetik. Xa Odol 321. Beren bizia salbatu zuten / ederki asko kostia. Uzt Sas 163.<br />
v. tbn. (para textos septentrionales anteriores a 1850) ES 123. Mst III 58, 6. CatLan 28. AstLas 66. JesBih 388.<br />
CatLuz 29. MarIl 26. Jaur 201. Etch 444. Arch Fab 177.<br />
(En casos de declinación derivados de beren). (Para el sociativo se usa la forma ambigua berekin). "Berentzat<br />
(G, AN), para ellos" A. Sagardiko atea berengana tiratu ta gilza zezatela. Mb IArg 383. Botatzen due<br />
berengandik suzko banderilla baliz bezala. AA III 423. Datan eta Abironek Moisesi nagusitza berentzat kendu<br />
nai zioten. Lard 93. Listor hoiek berentzat / hartzea bertzena, / Beren legetan zuten / erraten zuzena. Zby RIEV<br />
1908, 768. Anima gaxo aiek berentzat egin eziñ lezaketena guk emendik egin genezaieke. ArgiDL 123. Iduri<br />
zuten bidea berekin zaramatela, eta erhauts bat eraikarazten zuten! <strong>Bar</strong>b Sup 94. Sorkari oro berekin<br />
dauzkatela. Or Aitork 369.<br />
(Uso no anafórico). Obe da gaizki komulgatu baño, urtean bein baño ez komulgatzea: au da beren soñua.<br />
Mg CC 208. Eta ona emen non sortaldean ikusi zuten izarra zijoan beren aurretik. Ur Mt 2, 9 (Hual beren; Lç,<br />
Samper (h)aien, TB, SalabBN heien, Echn eken). Gurasoak erantzun zioten, ea beren aide edo errikoetan<br />
neskatxik etzan, Filistintar zirkunzidatzakaetara joan gabe. Lard 140. Zaldun bat guziki armatua berengana<br />
dator korrika. Bil 164. Eta nola obeditzen zien? Guzian beren agindura egonaz. Arr May 117. Beren oroiak<br />
txikitxoak dira orain. JMB ELG 90. Eztut estimatuko beren adiskidantza. Arti MaldanB 217. Etzan artan gelditu<br />
beren adur ona. NEtx LBB 70.<br />
(Det.). (Lo) suyo, sus bienes. Berenetik ez dute emanen, ez baitute. Laph 180. Zenbaitek, bizibideari gaur<br />
ordu bete biar laurdentxoa osturik, euskerari buru-eskuak eskeintzez gañera, ta utsean eskeintzez gañera,<br />
berenetik ipintzen baitue papera ere ta selloa. Ldi IL 105.<br />
(Det.). Su intención, su propósito; su idea, lo que piensan. Basatiak dirala; berena egin ezkero, ezergatik<br />
etzaiela ajolik. Munita 127. Biga leihotik so oraino, atherbean, berena gogoan, hek ere ixil-ixila. JEtchep 49.<br />
Ordu arte berena gogoan nunbait gorderik zaudenak. Ardoy SFran 77.<br />
(Det. pl.). (Los) suyos, partidarios, correligionarios. Karlista aiek liberalik pusilatu zutenik eztakigu [...];<br />
baño berenetakoak bai. Or SCruz 120.<br />
2. "(V-ple-m), su, de él" A. v. 1 bere. Tr. Lo hallamos en algunos autores vizcaínos desde finales del s. XIX.<br />
Neurrian ebagi ta / beren belarriak / zaldia ta ona zala / uste eben guztiak. Azc PB 53 (Ur PoBasc 461 bere).<br />
Beren [Txantonen] kokot gorri mamintsuari ta berna biribil guriari begiratueran. A BeinB 51. Zabaldu zituan,<br />
izpi baten, beren ego azkar, luze ta sendoak. Ag Kr 197. Ezagutzen dot gixon zintzo bat, azkarra baxen apala; /<br />
Urtiak dira beren bijotza ezagututen dotala. Enb 148. Ondo daki gizonak beren eskuetan daukala azkatasuna.<br />
Kk Ab II 113s. Garrikoren deiari / ondo begiratu, / eta beren esanak / gogoan artu. BEnb NereA 70.<br />
(En casos de decl. derivados de beren). "Berentzat (V-ger-m), para él" A. Gaur bizi balitz, ezer direan<br />
irasle guztiak ontzat dauken iraskerea berentzat artuko leuke. A in Azc PB 17. Eta egingo baleu, ostera,<br />
berentzat txarrago. Otx 77.<br />
- BERENAK HARTU (EMAN, ENTZUN, etc.). Recibir (dar, etc.) ellos lo suyo, una buena. Berenak entzun<br />
behar ahal baitzituzten zenbeitek! HU Aurp 138. Gure sineste sainduari edo giirixtino eginbideri aiher zirenek<br />
haren eremuetan, segura zuten, eta zalu gero, berenen aditzea! Ib. 113. Ederki zuek, eskualdun haurrak, xuxen<br />
zaizte gudukatu. / Satanek eta Sabelkoitarrek berenak dituzte hartu. Ox 62.<br />
- BERENAREKIN IRTEN. Salirse (ellos) con la suya. Datan eta Abiron berenarekin irteteko lagun geiago<br />
egitera joanak ziran. Lard 94. Gogoak eman zien gañerako guzia, ezeri <strong>bar</strong>katu gabe, egin zuten, berenarekin<br />
irtetearren; baña itsu aien asmakari guziak alperrik izan ziran, eta egia garbiro agertu zan. Ib. 465.<br />
- BERENAZ EGIN. Arreglárselas (ellos) por su cuenta. Cf. BEREAZ EGIN. Uzten zituen berenaz egin<br />
zezaten, hark ere naski bereaz aski lan bazuen. Etcheberry (ap. Dv s.v. bere).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
951
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BEREN BEREKI, -BERENGI. v. bereki, berengi.<br />
berenaz. v. berenez.<br />
berenber. Independiente (referido a una 3.ª pers. pl.). Cf. bereber. "Pilotari independants" gure gostuko<br />
beren ber hitz xuxena; berez ber batto delarik. Herr 17-1-1957 (ap. DRA).<br />
beren-bereuna. "Beren bereuna, ¡caramba! (G-to)" A Apend. Gainera, beren bereuna! ni ere Ameriketan<br />
ibilia naiz. A Ardi 12.<br />
berenbiziko. Excelente, idóneo (referido a una 3.ª pers. sing.). v. berebiziko. --Eure bizikoa izango intzan i<br />
sakristaukuntzan, Erroke. --Maripa: nor dan orretarako beren bizikoa ta alagalakoa laster erakutsiko daunat. A<br />
BeinB 41.<br />
berendatu. v. meriendatu.<br />
berendia (V, G ap. A; Lar, Mg PAbVoc, Añ, H, Zam Voc), bendia (-ixa V-gip). Ref.: A; Elexp Berg (bendixa).<br />
Mengano, zutano. "Fulano, urlia; fulano y zutano, urlia ta sandia, ta berendia" Lar. "Zutano, correspondiente<br />
a Fulano, sandia, urlia, ta sandia, ta berendia" Ib. "Berendija, Zutano" Mg PAbVoc. "Mengano" A. "Zutano, (V)<br />
urlizia, (G) sandia, berendia" Añ. "(V, G), tel autre (répondant à un troisième terme de cette locution esp.<br />
fulano, zutano y mengano)" H. "Mengano. Por 'fulano', y lo mismo por 'fulano de tal', se dice urlia y por 'zutano',<br />
sandia" Zam Voc. "Ulixa ta bendixa, fulano y mengano. Ulixak eta bendixak kulpa guztiak, berak bapez" Elexp<br />
Berg. Tr. Documentado en textos meridionales desde principios del s. XIX. Esan oi degu, urlia edo<br />
berendia tentatu degula. Gco I 439. Diru jokuan urliarekin edo berendiarekin jartea. Gco II 14. Urlia<br />
garizuman biurtu zan Jaunagana, ustez biotz osoarekin, sandia Misioren batean, berendia egon zan egun<br />
batzuetan Konbenturen batean. AA I 481. Gauz oek entzuten ditu kutiziaren suarekin erkitua dagoanak poz<br />
andiarekin, eta duan damua da, sandia ta berendia Elizan ez arkitzea. AA III 422s. Urliaren griña [...].<br />
Sandiaren griña [...]. Berendiaren griña, ta pasio nagusiena da enbidiaren griña zimur-lotsagarria. Ib. 630.<br />
Eriotzako horduban guztijak asi oi dira esaten, betor urlija edo berendija, bakiak egiñ gura ditut. JJMg BasEsc<br />
184. Ber<strong>bar</strong>ako, esanik, "urliyak daukala Jaungoikoak baño jakituria geiago", "berendiya dala Jaungoikoa<br />
baño artezago". Itz Azald 89. Urliak, Aitarekin Californiaratzeko; Berendiak, komenturen baten sartzea<br />
litzakeala egokiena; Zandiak [...] lengo biziari darraikiola. A Ardi 103. Or daukozu Urlija ta or daukozu<br />
Berendija ta or daukozu Sandija ta or daukozu... Kk Ab II 130. Urlija ta berendijaren ganetik jarri gurarik asiko<br />
gara. Otx 118. Zer dio Urliak? Zer dio F. Berendia yaunak? Ldi IL 92. Ordun, Berendi yaunak, berebiziko<br />
euskera samurrez, leen erderaz yardundako guztia labur-bildu zun. Ib. 93. Bide orreitako lau metroko zabalera<br />
ori ezta ez onena ez berendiena, etzagun eta etzagun eztirean guztiena baiño. Akes Ipiñ 27. Eta bein baño<br />
geiagotan egondu naiz Urliari edo Berendiari galdetzeko zorian. Txill Let 97. Apolaren seme omen zan, urliaren<br />
ustez. Apol bera omen, berendiaren iritziz. Zait Plat 59. Aipatzen duen "gizona" ezta urlia, sandia edo berendia,<br />
gizona dan gizona baizik. Ib. 121. Izen deille Urlixena edo Berendixena gure b'ozue. Osk Kurl 213. Urliak<br />
ondasunak izkutatzen ditu [...]; sandia, txorabilduta, ontzi-brankari (rostris) begira dago; berendia ao-zabalik.<br />
Ibiñ Virgil 92. Ez baitakit neroni ere ez ote naizen arteko, urlia, sandia nahiz berendiaren itxurapean. MEIG III<br />
76.<br />
1 berendu (Gc ap. A; Lar, Añ, Dv), berentu. 1. Hacer suyo (de ellos), apropiarse (ellos). "Apropiárselo<br />
aquéllos" Lar y Añ. v. beretu (2). Pekataririk galduenak ostera grazia berendu eta gloria irixteko. Arr May<br />
74. Arrebak erraz berendu zuten beren neba ospetsuak maiteen zuen ondasun bat. A Ardi 78. Maomarrak<br />
Afrikaren iparraldea berendu zutela. Zink Crit 66. Orain bi milla urte inguru / bezela ziran asiyak /<br />
erromatarrak berendu nairik / gure zazpi probintziyak. Tx B I 129. Ollo edo katuren bat berendutzen dutenean<br />
baserritar askok sukaldeko labatzean bi edo iru bira eman-erazten diote. JMB ELG 87. Geienaz ere gudarako<br />
toki egokien batzuek berenduko zituzten. Ib. 96. Horrela Kornubiaren lehen hauzo ziren Somerset eta Devon-go<br />
eskualdeak berendu zituzten. Mde Pr 249. Geroa nolaz igar ditekeen atzaltzeko, batzuek Nietscheren ustekizun<br />
bat berendu dute. Ib. 328. Erromanuek dira lüzaz / indarrekin amürratü, / Nahiz aberatstarzünak / baita jentiak<br />
berentü. Casve SGrazi 128.<br />
2. (Vc ap. A). Hacer suyo (de él). Cf. beren (2). v. beretu.<br />
2 berendu. v. 1-2 merendu.<br />
berenez (V, G, L ap. A; SP, Urt I 10, Dv, H), berenaz (Hb ap. Lh, Dv, H), bereanez (Añ). De suyo,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
952
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
naturalmente; por sí mismo(s) (referido a una tercera persona, singular o plural). "Berenez, berez, de soi" SP.<br />
"De suyo" Añ. "De sí proprio, por sí" Ib. "De por sí viene el mal, (c.), bere kabutan, berez dator, bereanez" Ib.<br />
"Naturellement" Dv. "Berez ou berenaz ez da gaixtoa, il n'est pas méchant de sa nature" Ib s.v. bere. "De, par soi<br />
même, de sa nature, par ses forces" H s.v. berez. "Berenez 1.º (V, G, L), por sí mismo. 2.º (Gc), por sí mismos"<br />
A. v. berez. Tr. Usado por autores septentrionales desde Haramburu, su uso aumenta desde principios del s.<br />
XVIII; al Sur se documenta en textos guipuzcoanos desde mediados del s. XVIII, y en algunos vizcaínos del s.<br />
XX. Al Norte se emplea indistintamente para el singular o para el plural, mientras que entre los guipuzcoanos<br />
siempre aparece referido a una tercera persona plural; en vizcaínos como KIkV, Eguzkitza o Enbeita (que utiliza<br />
beren para la 3.ª pers. sing.) lo hallamos referido al singular.<br />
En cuanto a la distribución de variantes, berenaz se encuentra por primera vez en Larreguy, y ya desde principios<br />
del s. XIX se convierte en la forma más utilizada. Los autores meridionales (si exceptuamos a Iraizoz, y unos<br />
versos del s. XIX) emplean berenez.<br />
Bataz, <strong>bar</strong>urzea, berenez gauza ona baita. Harb 175. Ezansiatuaren bekhatua eta eritasuna ere hain da<br />
handia, non berenez ezpaita sendakizun eta ez <strong>bar</strong>khakizun. Ax 99 (V 68). Gauaz egiten dira, eta ilhunpean<br />
erraz da hainitz kasu ilhunbetsurik eta biziosik sar arazitzea, berenez hagitz gaizkirakor direnen artera. SP Phil<br />
370. Arroxina bera berenez konsumitzen da. Gç 30. Zeinak hitzei berenez disposizino xoilla baizik eztutenei<br />
emaiten baitiote izaite osoa. ES 127. Halako hitzak eta izenak baitirateke berenez eskuarazkoak. Ib. 102. Ordea<br />
hau da arrozoin hagitz flako bat, eta berenez indarrik gabekoa. Ib. 163. Iaunaren iuiamenduak egiazkoak dire,<br />
eta berenez dire iustuak. Ch III 58, 1 (Mst bere beithan iüstotarzüna dadüke, Echve berengan justifikatuak, Ol<br />
berenez). Gizonak eztuela berenez onik, eta ezin dukela deus ez ere buruperik. Ib. 40, tít (Ol berez). Jainkoa<br />
berenez da perfeta, eta eztu kreatura baten-ere beharrik. CatLav 31 (V 24). Zeren berenez grazia ez baita<br />
ezagutzen gure sensuez, zeren den gauza ispiritual bat edo gorphutzik gabea. Ib. 210 (V 107). Egiten dituzten<br />
akzione berenez onak direnei, berehala urguillos errendatzen dire. He Gudu 35. Bertute haren usantza edo<br />
habituda saindu bat, berenez perfeta dena. Ib. 87. Badakit eta fida naiz Jesu-Kristo gure jauna baithan deusere<br />
ez dela berenez lohi denik. He Rom 14, 14 (Lç bere berez, Dv berenez, Bibl berez). Gizon geienak moldekaiz ta<br />
gogorkiago, eta andreak berenez poliki ta emekiago itzegiten dutela. Cb EBO 13. Egiteko hau, berenez, itsua<br />
zen. Lg I 327. Zer ziren! Berenaz nekhazale pobre eta iziper batzu. Lg II 143. Ez duzue kondemnatuko haren<br />
akzionea non ez den berenaz kondemnagarria. Ib. 201. Zenbat ere gizona herbala baita berenez, hanbat puxant<br />
billakatzen da Jinkoaren lagunzarekin. Mih 72.<br />
(s. XIX) Askok uste due bekatu andiak dirala onelako biraoak, berenez ezpadira ere. Mg CC 162. Badakite<br />
berenez mortalak zirala loikeria alakoak. Ib. 113. Mundu huntako nekhe, borroka, gudu, pairamen guziek<br />
eztezakete berenaz zerua merezi. Dh 171. Nola Jainkoa berenaz baita arrimu ta orde zuzena bera. Ib. 45. Oek<br />
Jaunaren begietan utsa edo ezer ez bezala ziran berenez. AA I 505. Berenez duen berotasunaz gañera<br />
ardoarekin erazekirik ezin eskura ditue beren buruak. AA III 381. Asko gizon dira berenez zintzoak [...], baña<br />
beren edanerako makurtasunarekin ezertarako ez biurtzen diranak. Ib. 374. Berenaz da ongi maitea, zeren den<br />
Semea naturalezaz. Jaur 114. Berenez etortzen dira naranjak, limoiak eta beste fruta batzuek. "De por sí". It Dial<br />
40s (Ur berez, Dv beren baitharik, Ip berak). Lur zelaiak dira onak landutzeko; zeren berenez txarrak izan<br />
arren, nekazari onak ondutzen ditu. Ib. 52 (Ur eurenez, Ip berañez). Zeren Jentillak adoratzen dituzte imajiñak,<br />
berenez, birtuteren bat zutela ustez. LE Urt 256 (ms. 91r beréz). Berenez diralako osasungarriak [iturriak]. Izt C<br />
109. Zuaitz mueta anitzek txertatu ere bage berenez dakartziten garau ugaritsuakin. Ib. 153. Berenaz oraiño zen<br />
bizitzekoa. "De son tempérament". Gy 263. Ondotik duenean, hurbildik adarra, / Zezena muthiria, berenaz<br />
hazkarra. Hb Esk 222. Ez ditu iguzkiak argitzen; berenaz dire argi, nola iguzkia. Hb Egia 40. Izpiritu-Saindua<br />
ere berenaz ezin ikusia da, bainan hark ere hartu ditu behar orduan gizonei zioazkoten itxurak. Ib. 97. Kamartza<br />
ere ferdea da berenez, bainan egostean gorritzen da. Dv Dial 19 (It y Ur berez, Ip berañez). Etzarela oraino<br />
nihondik hurbiltzen ezagutzera berenez zer den haren beltztasuna. Dv LEd 129. Lizarra, gure aldeetan, bakhan<br />
ikhusten da berroetarik kanpo; eta bizkitartean zuhamu ederrenetarik da berenez. Dv Lab 321. Lore guziak<br />
igartu ziran, eta zuhaitz eta landareen ostoak oritu eta berenez erortzen etziranak, aize otz gogorrak dantzatuaz<br />
botatzen zituen. Arr GB 61. Ez izanagatikan / berenaz tontuak. In Ud 17. Hortakotz igandetan ez dire horiek<br />
berenaz bekhatu. Arb Igand 83. Sakrifizioari berenaz datxeikon egin-bidea da Mezaren entzulek aldi oroz<br />
komunia dezaten. Ib. 110. Bainan ez da berenaz elizatiarra, edo bederen ez da debota. HU Zez 197. Horra<br />
gauza bat, berenaz ona, ezin hobea. HU Aurp 82.<br />
(s. XX) Zeren Sakramenduek agerian seinalatzen baitute emaiten daukuten eta berenaz ageri ez den grazia.<br />
CatJauf 103. Zina berenaz gauza ona da? Ib. 78. Gauza danak berenez, euren bidetik, nai eban erara etorriko<br />
jakozalakoan. Ag Kr 153s. Jaungoikoaren, Andra Mariaren, naiz Deunen aurka itxuskeriren bat esatea da<br />
biraoa, ta berenez gaiztakeri izugarria. KIkV 64. Yaunaren ebatzak egitsuak dira, ta berenez zuzenak. Ol Imit<br />
III 58, 1. Alatz-egodun Bera-Berenez / Gurendaz dua goirantza. Enb 111. Aldareko argiak berenez pizten direla.<br />
Or Mi 77. Aren itzak berenez zuten maitera yoera, euliak eztira bezala. Ib. 70. Oiek berenaz artaldea ondatzera<br />
datozen otsoen idurikoak dira, baña ala ere azaletik ardiz yantziak agertzen zaizkigu. Ir YKBiz 139. Baña<br />
alogera berenez bidegabea danik eztausku iñoz be esan. Eguzk GizAuz 173. Baña estaduak berenez ezer egiten<br />
eztaki. Ib. 108. Berenez joango ziran orpora, zulotik irten dan ardazburua bezelaxe. TAg Uzt 130. Sorterriko<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
953
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
laguntza / eraman deiegun / ta albiste eman esanaz / nola bete degun / berenez ezin zuten / promesa Arantzazun.<br />
SMitx Aranz 234s. Oiuka ari ere dira ez dirala berenez egiñak: "egiñak geralako gera izan ere; beraz, izan<br />
baiño len ez giñan, gerok gerau egiteko". "Se ipsa non fecerit". Or Aitork 307. Esan ere nezake, onespide au<br />
berenez ernalduz ugaltzen diranengatik, dala. "Quae gignendo ex semet ipsis propagantur". Ib. 407. Ibilkoiak<br />
dirade berenez Egileak sortaraziriko izaki guziak. Zait Plat 36 (cf. ib. 103 berenezko gogoak badarama). Legea<br />
adimenduzkoa izanez, zentzudun guzien zoriona nola ez lezake egin berenaz? Lf ib. XVI. Ez dakinat zer den<br />
zoriona atzokoari ta biharkoari ez badut ene gogoa eratxikitzen. Oraiko zorionik ez dun, berenez. JEtchep 71.<br />
Mintzor ori naierara alda baledi, ez legoke eragozpenik; baiñan erdera oriek ez dakarte berenez. "Pero esas<br />
lenguas no traen consigo el cambio de acento". Or in Gazt MusIx 18. Erran dugun bezala, antzokia berenaz<br />
hutsa da: ez du neholako lekurik itxuratzen. Lf in Casve SGraz 11.<br />
v. tbn. Brtc 162. JanEd II 11. Berenaz: JesBih 419. MarIl XIV.<br />
- BERENEZ-BEREN. "Berenez beren dire Orreaga ta Auritze (BN-baig-mix, R), Roncesvalles y Burguete son<br />
independientes" A.<br />
- BERENEZKO (Dv), BERENAZKO (Dv). Propio; natural. "Berenazko, berenezko (le guipuscoan berezko est<br />
plus régulier), naturel, qui vient de nature" Dv. "Certains sous-dialectes confondent berezko avec berenazko;<br />
berea et berena sont les radicaux des deux mots, et il est clair qu'il faut dire berezko quand le sujet est singulier,<br />
et berenazko lorsqu'il est pluriel. Hazeriak badu berezko usain tzar bat, le renard a une mauvaise odeur naturelle.<br />
Hazeriek badute berenazko usain tzar bat, les renards ont etc." Ib. s.v. berenazko. v. berezko. Tropoak,<br />
Autoreak diotenez, berez itzetan ta Figurak gauzetan aldaera ori egiten dute, edo berenezko sentidutik beste<br />
batera mudatzen dira. Cb EBO 39. Haren bihotz-beheratasunaren higimendu berenazko batzu. "Des<br />
mouvements naturels de sa sensibilité". Birjin 450. Segur naiz beraz, eta Jesu-Kristo, berenazko egiaren hitza<br />
berme dut, ez naizela errebelatuko. Dh 111. Mendi koipatsuai ixurten zaiezkaten berenezko izerdi ezadetsuen<br />
bidez. Izt C 4. Kantuz egoki emateko duten doai berenezkoa. Ib. 215. Ezen bada bethidanik berenazko izate bat.<br />
Hb Egia 1. Baitezpada berenazkoa da behar den izatea, ungi guziak darraizkona. Ib. 1. Berenazko gertariak (=<br />
'espontáneos'?). Mde Pr 337. Berenezko gogoak badarama batzuen edo besteen alde iartera. Zait Plat 103.<br />
berenga (S ap. Alth Bot 16 A; Foix ap. Lh). "Pervenche" Alth Bot 16. "(S; Alth), vinca, pervinca" A.<br />
berengain. (Estar, etc.) aparte, por su cuenta (ref. a una 3.ª pers. pl.). Cf. beregain; cf. tbn. ejs. de beren gain<br />
'a su cargo' s.v. gain (6). Bost ballera oietan, nork bere Prinzipe edo Satrapa zeritzatenak buru zituztela,<br />
beren gañ eraentzen ziran; baña kanpokoakkin despita edo aserrerik bazuten, elkartu eta bat-egiten ziran. Lard<br />
138. Hauts dezatela beren ohiko komentuekilakoa; jar ditela beren gain, zu eta ni bezala. HU Zez 179. Elizaren<br />
gizonak utzi zituen irakasle [Gobernamenduak] beren gain, bakarka; ez, multzoka. JE Bur 43. Geiago ta geiago<br />
loditu zitzaien berengaiñ nai zutena egiñaz bizitzeko amesa. Ag G 62. Ezen ez da ahaztu behar Irlandarrak<br />
politikaren aldetik beren gain egon baziren ere, asko goizik Latinen kultura eta hizkuntza ezagutu zituztela. Mde<br />
Pr 225.<br />
berengaiz. Por su cuenta (?). Lili-gañean erle bat orain / ego txabalez jarririk / eztigai ona miazten dago /<br />
aren <strong>bar</strong>ne xamurretik; / iñork al daki maita badira / berengaiz ezaguturik? EA OlBe 26 (en la vers. de Txindor<br />
34 maita badira / beren gaiz ixill-ixillik).<br />
berenganatu. 1. Atraer hacia sí (ellos); conseguir para sí (ellos). v. bereganatu (2). Tr. Documentado en<br />
textos guipuzcoanos desde comienzos del s. XIX. En DFrec hay 4 ejs. Infernuko etsaiak egiten dute alegina<br />
milla aldetara berenganatzeko anima. Mg CC 212. Beti ari dira palakatzen, eta losentxan gure borondatea, ta<br />
au berenganatzen badue, are gaistoago ta indartsuago egiten dira. AA III 613. Erromatarren borondateak<br />
irabazi eta beren bedeinkazio danak guziak berenganatu zituzten. Aran SIgn 104. Bera erori erazi edo<br />
berenganatu zezakeen kreaturen bildurrik iñon ere etzeukan. Arr May 121. Aberastasun iturri oiek zabaltzen<br />
dittu Aitta Santuak esku zabalez kristau taldeak nai aña aberaskai berenganatzeko eran. Inza Azalp 103. Auek<br />
beren burua auts-errez estali ta betetzen dituzte, gizonen begiak berenganatzeko. Ir YKBiz 130. Beren gogo<br />
xalotan ezpaitzuten kabi gizakumeak azitakoan berenganatzen dituzten txarkeriak. Etxde JJ 227. On-agindu<br />
soila berenganatzeko ixuriak diran biotz-andiko gazteok. Zait Plat 114. Asko kosta omen zan, bañan<br />
berenganatu zuten Irun alde ori. Salav 55. Eder guziek maite-miña sortu ta berenganatu egingo balute,<br />
gogoentzat zoramena ta nora-eza litzake. Berron Kijote 159.<br />
2. berengandu. Volver en sí (ellos). Cf. bereganatu (3). Zerbait berengandu ziranean, biak nola biak<br />
batera deadar egiñ zuten. Arr GB 132.<br />
3. (Con aux. intrans. bipersonal). Venir(les). Cf. bereganatu (4). Hegiaphalia ta Etxahuniari gertakizun<br />
alai ta tristeak berenganatu zaizkie urte labaintze ontan <strong>bar</strong>rena. Etxde JJ 231.<br />
berengena. v. berenjena.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
954
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berengi, berenki, beregi.<br />
- BEREN BERENGI (Añ A). a) (Adv.). A propósito. "Adrede, de industria, sabiéndolo, [...] (V) berarik,<br />
beren-berengi" Añ. (No parece estar necesariamente referido a una 3. a pers. pl.). v. berariaz. Ta guztiz bere /<br />
neskak damuaz / beren berengi / ez eban, ez, asko bear, / antxe egiteko txorienagaz / taska taska negar negar.<br />
Zav Fab RIEV 1907, 94.<br />
b) BEREN BERENKI. (Adj.). Propio (de ellos). v. BEREN BEREKI (s.v. bereki). Doai gaiñ gañeko oek<br />
guztiak dituzte Gipuzkoatarrak beren berenkiak, eta ez beste jaiot-errikoetatik erantsiak. Izt C 212. Onen soro ta<br />
alorrak landuko dituzte beraren aide, adiskide eta auzoak, beren berenkiak balituzketeke bezin ondo. Ib. 237.<br />
Nekazaritzari dagozkan gauza asko adierazten dituztenak izen beren berenkiakin argi eta garbi. Ib. 231.<br />
- BEREN BERENGIKO, BEREN BEREGIKO. Especial, particular. Ori berba ori emon ezkero, berarizko ta<br />
beren beregiko ardura bat artu ezpadozu arimako okerrik izan ez dedintzat. Añ EL 2 141.<br />
- BEREN BERENGIZ. Expresamente, particularmente. Onetan, erosleen artean, zerbaitez oartu da. Ene!<br />
Gazte ori, bera ete da? [...]. Gazte oneri eskeintzen deutsa, beren berengiz. Erkiag BatB 175.<br />
- BERENGI-BERENGIZ. Expresamente, particularmente. Oneek, eurentzat berengi berengiz egiñiko<br />
kartzelak izaten zituen. Erkiag BatB 39.<br />
berenik. v. bederenik.<br />
berenjena (Lcc, Lar Lcq 124), berengena. Berenjena. "Berangena, berenjenea" Lcc. "Berengena" Lar. <br />
Ta eskerrak, aurrai bezela kontu arturik, kristalezko estalkiko azitegiyan nekazkiyen berenjenak enitubela bi<br />
egunez lenago aldatu piperrak bezela. Sor <strong>Bar</strong> 23. Oraintxen garaia dijua aurreratzen bezela piperra eta<br />
berenjena aziya ereiteko eta tomatia egiteko ez da izango txarrena. GipNek 1907, 2. Berenjenaz, tomatez,<br />
kurkubitaz eta piperrez egindako txopeta. A DEV 92. Matxarroan erretako berengenak, eta piper amorratuak<br />
eta tipula beratzak... oparo. Or Mi 89.<br />
berenjenadi. "Berenjenal" Lar.<br />
berenjenaga. "Berenjenal" Lar.<br />
berenki. v. berengi.<br />
berenkiko. "(Su) amor propio de ellos, beren, berenkiko amodioa" Lar.<br />
berenkitasun. Peculiaridad (referido a una 3. a pers. pl.). Alemanian <strong>Euskal</strong>errian baino izkeldi geiago dira<br />
ta alkarren artean, itzetan beintzat, gure auen artean baino goibe ta berenkitasun andiagoak dituzte. A Y 1934,<br />
15.<br />
berenkoi (Hb ap. Lh, A Morf 209). Egoísta (referido a una 3. a pers. pl.). "Partisans d'eux mêmes, egoïstes" Lh.<br />
Cf. berekoi. Alatan non, onen erara, persona berenkoiak eta ala eztiranak, guziak irabazi eta bentaja<br />
berdinak ateratzen dituzte Mariaren onran egiten diran lan oetan. Arr May 147.<br />
berenkor (Hb ap. Lh). "Partisans d'eux mêmes, egoïstes" Lh.<br />
bereno. v. beneno.<br />
berenotu. v. benenatu.<br />
berentar. Suyo (de ellos) (en el sentido de "uno de los suyos"). Cf. beretar. Malentxo beren gogo betekoa<br />
zan, beren bizitza bear zuan neskatxa zogi aratza, Jesusen maitale andia, oso berentarra. O, nolako arrera<br />
egingo zioten! Ag G 333.<br />
berentetsi. v. berantetsi.<br />
berentu. v. 1 berendu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
955
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berentxi. "(AN-5vill), dinero que piden los niños el día de Todos los Santos o el de Ánimas y es para los<br />
mismos niños" A.<br />
berentzaile, berenzale. (Pronombre) posesivo. Izen lekhuko berenzaleak. "Pronoms possessifs". Arch<br />
Gram 29.<br />
berentzakotu. 1. Tomar para sí (él), hacer suyo. Cf. beren (2). v. beretu, berentzatu. Iudea igarle-erria ta<br />
Iaunak berentzakotua zan. A Ezale 1897, 238b.<br />
2. Hacer suyo (ellos). Larraunen, etxe batean aur batzuk iltzen direnean, eskale baten aurra berentzakotzen<br />
dui ta ala gero datorren seme-ala<strong>bar</strong>ik ezta bat ere iltzen. A EY I 190.<br />
berentzatu. Tomar para sí (él). Neol creado en 1897 por Arana Goiri (v. AG 2330). Cf. beren (2). v. beretu.<br />
1631garren urtian Jaun orrek bere ordezkari edo Korrekidoriari aginddu eutson Bizkaiko gatza-salerosmena<br />
edo gatza salerosteko eskubidia berentzatu ta beretuteko. AG 1503.<br />
berenzale. v. berentzaile.<br />
bereño.<br />
- BEREÑO HARTAN. En su estado propio habitual. Cf. BERE BERETTO HARTAN (s.v. beretto). Adinak<br />
du ereman (Etxegarai apheza); behinere ez burdinazko izana, nahiz bereño hartan zaila zen. Eskual 21-3-1913<br />
(ap. DRA, que interpreta bereño como "blandito").<br />
berehola, berhula. Del mismo modo. v. berehala (2). Huner harzara, behala, / Minzoren zaie berhula, /<br />
"Hots ene haurrak eneki / Guazen oro alkharreki". UskLiB 220. Aitzulo santuko bidezkariak bereola egiten du<br />
lo, bideak akituta, arru zuloan. Or Mi 61. Ardimotzale batek bereola idukitzen du ankartean aaria, ta illea<br />
erantzi ondoan, ipurgañean xartako bat eman ta bialtzen. Ib. 60. Zumar txurien burua urrez estutzen dun argiurratzekoan<br />
gizon galdu bati argi egiten ari ontzia, bereola zurbiltzen eta itzaltzen da. 'Ainsi pâlit et se dérobe'.<br />
Ib. 122s.<br />
bereholaxe, berolaxe, bereholaxen. (Intens. de berehola). Del mismo modo. Luteroren liburuen bat<br />
dakustanean lorategi eder bateko loreak galtzera botatzen kurruxka dabillen zerri zikin bat (onela) ikusten<br />
detela deritzait; berolaxe erabiltzen bai dittu Luterok gauza santuak. Inza Azalp 96. Bereolaxe, bi idik [...]<br />
maite-marrua ateratzen dute. Or Mi 58. Ez al duzu ikusi zugatz-orriak par-irriz nola burua jasotzen duten? Biotz<br />
gori guziek bereolaxe zoazin arnas-berritzera. Ib. 137. Aien adarrak samurtu ta ostoak sortu ta ernamintzen<br />
diranean, uda urbil dala badakizue. Bereolaxe bada, gauza guzi oiek agitzen dirala ikusten duzuenean, yakizue<br />
Gizasemea urbil atarian dagola. Ir YKBiz 413. Bereolaxe gertatu zan Loten egunetan. Ib. 339. Goizaldean<br />
agertzen zaigu ederren lorea ere, gau-intzak ixuritako zidar-pitxiak eguzkipean dizdizka dituala. Nola izan ez<br />
bereolaxe, Izadik dun lorerik ederrena ere? TAg Uzt 51. Bereolaxen zorarazi oi du sugeak begiratu zorrotzez<br />
txoritxo buruariña. Ib. 7. Apirkako basarteetan basauntza sendu dun leoiari ere, ua begiztatu arte, orroa dario<br />
berolaxe <strong>bar</strong>rualdetik zulagarri. Ib. 229.<br />
berehonela. De este mismo modo, igualmente. v. berehala (2). Adiskideak eta bereonela etsaiak<br />
aipatzean, ordea, norberari on diruditenak, ala, ez iduri izan-arren, on diranak, izan ere, aipatzen al dituzu?<br />
Zait Plat 96.<br />
- BEREHONELAKO. Similar. Ta gero, Minakin eta beste gogo zindoekin, bereonelako elkar-izketak eta are<br />
obeak izan ditzake, ausaz. Zait Plat 71.<br />
berehonelaxe, beronelaxe. (Intens. de berehonela). De este mismo modo, igualmente. Aittak Semea<br />
sortzean, eman dio Semeari bere izatea, bere aunditasuna, bera dan guzia, Aitta izatea ez beste guzia.<br />
Beronelaxe Aitta-Semeak berengandik Espiritu Santua ateratzean, eman diote beren izate guztia. Inza Azalp 39.<br />
Mugagabea ta mugatua aurrez-aurre ageri diran ezkero, bereonelaxe sortu omen ziran beste bederatzi sail. Zait<br />
Plat 57s. Bereonelaxe Pitagorak irakatsiak xeatu ta aren zotza<strong>bar</strong>rak non-nai arki ditzakegu. Ib. 61.<br />
bere-ori. v. berori.<br />
berehorrelaxe, berorrelaxe. De ese mismo modo. Urteen buruz, gaztetango dirdaitasun aberatsa zerbait<br />
gandutu ta lausotu zitzaiola irudi arren, etzizaizkon agortu artean lengo edertasun-kondarrak. Berorrelaxe<br />
adierazten digu etzinaldera dijoakigun eguzkiak, illuna<strong>bar</strong>reko zear-izpien bidez, bere eguerdiko edertasuna ta<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
956
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
urre-dirdai itzalia. TAg Uzt 66. Berorrelaxe ixurtzen du usairik gozoena, arkaitzondoko itzalean ezkutuka jaio<br />
dan loretxo apalak. Ib. 114.<br />
bereortan. v. BERE HORRETAN (b).<br />
1 berera (V ap. A; A DBols). I (Adv.). Cómodamente, a sus anchas. "Descansadamente" A. "Cómodamente"<br />
A DBols. Antton, akura zak beor ongi ezi bat, I<strong>bar</strong>retik gorakoa Andre Medelek berera egin dezan. A Ardi<br />
60. An irentsiko ziran txal, oilasko-oilanda, bildots ta arkume, izokin, kui, arrautza ta gainerako jakiz, gezurrik<br />
esan gabe, bi urte luzetan etxea berera erabiliko degu. Ib. 77. Sakristauak dirade, beñipein geienak, / Berera<br />
zelan ondo bixi dakienak. Enb 162.<br />
II (Adj.). 1. "(V, BN), cómodo" A.<br />
2. "Euri berera (V-m), lluvia abundante y benéfica [...]. Lur berera (Vc), tierra fértil. Etxe berera (V), casa<br />
franca, abundante" A.<br />
3. "Andra berera edo gizagiña (V-m), la mujer hacendosa que sabe entenderse bien con el marido" A.<br />
III (Tras partitivo). Suficiente(s). Nekez artuko dozu / dirurik berera, / alper izango zara / Mari zapatera.<br />
Azc PB 234. Eztauko Nazinoak / ontzirik berera / eroateko laster / semeak etxera? Ib. 318.<br />
- BERERAKO. "(V), cómodo" A. Etzan, ez, egikizun bererakoa ta samurra goizalde artan lo egitea. A Ardi<br />
124.<br />
2 berera. "(V-ger), <strong>bar</strong>ato que se cobra por el uso de pelotas, bolos, etc." A.<br />
berera. v. bereratu.<br />
bereratasun. "(Vc), comodidad" A.<br />
bereratu (AN-ulz ap. A Apend), berera. 1. "Volver en sí (AN-ulz)" A Apend. v. bereganatu (3). Artzaiak<br />
arri-egin ziran, eta zerbait berera ziranean, elkarri esan zioten: Belenera goazen. Lard 367. Aingeru onen<br />
ederra eta argia ezin eramanik, atzerontz jauzi ziran, ilda bezala; eta zerbait berera ziranean, osotoro izututa,<br />
andik igesegin zuten. Ib. 466.<br />
2. Hacer suyo, apropiarse (de). v. bereganatu. Obededonen zorion au Dabidek jakin zuenean, bereratzeko<br />
asmoa artu zuen. Lard 188.<br />
bereratzi. v. bederatzi.<br />
bererbesta. "Genízaro, hijo de padres de diversa nación" Lar.<br />
berere, bereren. v. bederen.<br />
bererezitantza, bereistanza (Lar). "Apartamiento" Lar.<br />
bererik.<br />
- BERE BERERIK, BEREN BERERIK. "Beren bererik (V-och-arr-ple), adrede, ex profeso, de propósito,<br />
exclusivamente" A. "Bilbora bere-bererik joanda, yendo a Bilbao ex profeso" Zam Man 22. "También se dice en<br />
su lugar beren-bererik" Ib. 22.<br />
bererik. v. bederik.<br />
bereriko. "Aritxak zozpala bererikoa, de tal palo tal astilla; liter.: el árbol (produce astilla de su especie (V-m)"<br />
A EY III 173.<br />
bereriz. v. berariaz.<br />
berherosi. v. berrerosi.<br />
beres. v. berex.<br />
beresi (Vc, G-to, AN-gip ap. A; Lar, Añ, Hb ap. Lh), berezi. 1. "Xaral" Lar. "Bosque" "jaro, jaral, xaral",<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
957
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"xaral, xaro" Añ. "Jaro. Beresi mortua (V-ger), la selva, litm.: el jaro desierto" A. "Beresi, monte de Murua<br />
[Alava]" LzG AEF 1961, 203. Igaroko baziña Bizkai guztiko beresi ta mendijetara, etzenduke esango ainbeste<br />
egur ebagi leitekiala. Mg PAb 128. Beresija esaten jako, esituta daguan leku bati, nun datozan, goratuten ez<br />
dirian abetxuak, ta andui galantak. Ib. 188 (cf. infra (2)). Maillabiko berezi orritsuen inguruan. La Abeja 1889,<br />
30 (ap. DRA). Apurtuta istar-azurra / io eban bein atzerantz lurra; / eta arrak iaten / berezi baten / kristinau<br />
legez il zan. Azc PB 195. Berezian erneko / sarta ziorragaz / atze ta aurre neurtuten / indar guztiagaz. Ib. 176.<br />
Juaten zalia da / olloen tokira, / lotsa emon ezkero / dua beresira, / modu onetan gure / txakur au bizi da. Noe<br />
107. Uda alaiak beresi ta belardietan aberetaldeak sakabanatzen dituenean. 'In saltus'. Ibiñ Virgil 100. Beresi<br />
osoa surtan iartzen du. Ib. 88. Orduan beresi baztertuak ere txoritxintaz betetzen dira. Ib. 89.<br />
2. (Añ). "Vallado" Añ. v. hesi. Ur malla sendo galantak eten bageko errenkadan etozan erri aurrera,<br />
Arranondori berezi gaizto bat ipiñi naian legez. Ag Kr 153.<br />
beresi. v. bereizi.<br />
bereska. v. a<strong>bar</strong>aska.<br />
berestatura(tu). v. estatura(tu).<br />
berestimio. v. bereztemio.<br />
berestu, bereztu (V-ple ap. A). "Derri<strong>bar</strong> ramas, zarzas, etc." A. Cf. beresi.<br />
beretakotasun. Egoísmo (referido a una 3. a pers. sing.). v. berekoikeria, beretzatasun. Grazia bihotzbera<br />
da, trebe eta largo guziekin, ihesi doako beretakotasunari (beretzatasunari). SP Imit III 54, 4 (Ch eztio beiratzen<br />
bere aisiari eta probetxuari, Echve etzaio bere gauzarik gustatzen, Leon ez du behatzen nondik zer on duken<br />
nor-berak beretzat).<br />
beretakotu (SP, Lar Sup, Añ, Dv). Hacer suyo, apropiarse de (referido a una 3. a pers. sing.). "S'approprier.<br />
Emazteak beretakotua zaudatza (Ax 371). Beretakotuko zaitu" SP. "Apropriarlo, beretakotu" Lar Sup.<br />
"Apropiarse", "apropiárselo aquél" Añ. "S'approprier d'une manière definitive" Dv. v. bereganatu, beretu; cf.<br />
berekotu. Finean handik, bekhatua beretakotzen eta natural bezala errendatzen du. Ax 106 (V 71; citado<br />
tbn. por Dv, que lo traduce: 'de là, il fait du péché son propre et le rend pour ainsi dire naturel'). Hazienda haur,<br />
nabaski, gaizki eta bide gabeki beretakotua zuen. Ib. 245 (V 165). Haur da erremedio ona, eta hartu behar den<br />
bidea, itsutua eta beretakotua zadutzan emaztearen utzteko. Ib. 371 (V 244). Emazteak bere hitz leunaz, solhas<br />
garaziatsuaz, eztiaz eta emeaz, beretakotuko zaitu. Ib. 397 (V 259). Haren bihotza bozten zen Jinkoagatik, bena<br />
ez zen den gütiena hantzen; ez zütian ohore horik beretakotzen. Ip Hil 106.<br />
beretar (V-oroz-arr-ple, R ap. A). 1. Suyo (en el sdo. de 'uno de los suyos, familiar, amigo, paisano,<br />
partidario', etc.). "1.º (V-oroz-arr-ple, R), paisano, compatriota". 2.º (R), colega" A. Tr. Documentado en<br />
textos meridionales desde mediados del s. XVIII. En DFrec hay 7 ejs. Beretarren isilka ta gauaz joan zen<br />
hura ekustera. Mb IArg II 81. Azkoitiko erriak, beretar guziakin eta Elizako Kabildoak guziz gogo zuten, eta<br />
zeuden sinistuak fundazio berrian. Cb Josefa 129. Berriz beretarrai kontra egin bearrean arkitu zan. 'Los suyos'.<br />
Aran SIgn 86. Nola inguratzen diran gorriak gorrietara, zuriak zuriakana [...], mutillak eta neskatxak, zarrak<br />
eta gazteak, goikoak eta bekoak, bakoitza bere aldratxoan, bakoitza beretarrakiñ. Ag G 332s. Zabaletako atsoa<br />
urkatzeko ta Bidaurretako eliza erretzeko beta onaren zai dijoazkio urteak. Eztago aztuta. Beretarrak agintzean,<br />
bai, arraioak ezpaituk! Ib. 376. Gizarte ontan zeuden beretarrak maite izan ezkero, azkeneraño maite izan zitun.<br />
Ol Io 13, 1 (IBk beretarrak; Lç bereak). Agertu dezagun ordea, Jesukristoren da beretarren iduri dala matsabe<br />
ori. Or JBDei 1919, 364. Beretarren artera etorri zan, eta beretarrak etzuten artu. Ir YKBiz 49. Eta munduan<br />
ziran beretarrak maite izan baitzituen, azkeneraño erakutsi zien bere onginaia. Ib. 437. Mugara artean gero<br />
larrigo, / arnasa laguntzaillea; / nork beretarra orain baiño orain / ikusi nai jalkitzea. Or Eus 397. Ona emen<br />
Loiolakoa, beretarrakin bat eginda, ondo euskalduna, ondo gurea. SMitx Aranz 149. Luzifer deabrua<br />
beretarrekin inpernuko su-lezera amildu zan. EgutAr (ap. DRA). Jesusek munduan zituan beretarrak maite<br />
izanik... Ib. (ap. DRA). Ez zen [Urkijo] gauzak dauden-daudenean hartzen dituztenetakoa. Beretarrenak,<br />
etxekoenak, baldin baziren batez ere. MEIG VIII 70.<br />
2. (Lar, Hb ap. Lh). "Immune, libre, lokabea, beretarra" Lar. "2.º libre, indépendant (?)" Lh.<br />
3. (Hb ap. Lh). Apegado a los suyos, partidario de los suyos. "Qui est pour soi, pour les siens" Lh.<br />
4. "(AN-5vill), egoísta" A. v. berekoi.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
958
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beretar. v. bereter.<br />
beretarautu. "Prescribir" Lar.<br />
beretarde. "Immunidad" Lar.<br />
beretasun. Personalidad propia (referido a una 3. a pers. sing.). Zeruko irakatsiyaren atxiñako siniste areek,<br />
artuten daude fedeko sendotasuna, ziurtasuna, argiya eta bakotxak beretasuna. Ur BulaAl 27 (BulaG 529<br />
bakoitzak beretasuna, BulaV 17 bakotxak beretasuna). Margo-gaizaz lenago urratutako bideetatik ibillgura zan,<br />
beretasun ezagungarria aren lanetan agertuatik. Ayerb EEs 1915, 297. Ez da beretasunik, ez bada berextasunik.<br />
Gureak gurez ibil ditzagun, ez bertzez. Herr 26-5-1960, 4. En DFrec hay un ej.<br />
beretau. "Prescripción" Lar.<br />
beretaugarri. "Prescriptible" Lar.<br />
bereter (R; Lar, Dv, A DBols), beretar (Sal, R; Lar). Ref.: A; Bon (beretarra); EI 354. 1. Clérigo. "Clérigo,<br />
apaiza, apeza, abadea, beretarra" Lar. "Eclesiástico, Eleiztarra, Eliiztarra, bereterra, beretarra" Ib. "Prêtre (R)"<br />
Dv. "Bereter korrek biotza andi-arazten daikugu bere sermoneki, beillagarri da (R)" A s.v. beillagarri. Cf.<br />
beretter. v. apaiz, abade. Tr. Apenas documentado en la literatura: se encuentra un ej. de Leiçarraga. Además<br />
Azkue lo usa profusamente en Ardi galdua, y también hay algunos ejs. en Zaitegi. <strong>Bar</strong>aterra (Becerro<br />
Antiguo de Leire, 961). Arzam 169. Deum vocant Urcia [...] ecclesiam elizera, presbiterum belaterra, quod<br />
interpretatur pulcra terra. (Vocabulario de Aimery Picaud, s. XII). TAV 2.2.12. Ibi te tributo uinee quae fuit Petro<br />
Garsias bereteira (1322). Archivo Municipal de Pamplona, LIII, 193. Lope bereterra (1360). Arzam 169. <br />
Azepzionerik ez konsiderazionerik batre gabe, arra ala emea, xipia ala handia, zerbitzaria ala nabusia,<br />
majistrua ala diszipulua, bereterra ala laikoa. Lç Adv ** 5r. Elizgizon izan nai luke, edo (euskaldun zarrak esan<br />
oi zutenez) bereter. A Ardi 9. Apalaurrean Arizpe bereterrak eta aita San Franziskoaren bi semeok autu bat izan<br />
genduen. Ib. 109. Badituzu, alabaina, <strong>Euskal</strong>errian ni baino bereter jakintsuagoak, ugari. Ib. 103. Aigitoko<br />
bereter (apaiz) batek Soloni auxe dio. Zait Plat 13. Ekandu zarren aintzinateak, bereterren irakatsiei<br />
atxikitasunak eta beste antze guziak aldakaitz irauten ikusteak biotzondoko aundia egin zion. Ib. 13.<br />
2. (O VocPo, SP, Dv, H, A). Acólito; secretario o empleado de confianza. "Bereter (S). C'est proprement le<br />
Clerc qui sert le Curé à l'Eglise. Il se prend aussi pour celui qui sert un homme de condition, en autre qualité que<br />
de simple valet, comme un commis, ou un secrétaire" O VocPo. "Bereterra (O), clerc d'église, commis,<br />
secrétaire" SP. "Acolyte" Dv. "Bereterra, id. beretterra (L, BN), en général, commis, valet, secrétaire, serviteur,<br />
clerc [...]. "Servant à l'autel, clerc" H. "Servidor de cierta categoría, no criado; como secretario, etc." A. <br />
Eztuela beldur, [h]aren gauzak ongi direla alafede, eta ni sekulan haren bereterra naizela (1626). TAV 3.2.8.<br />
Ezi balitu Iainko-atxeter, / (Zeinen baitzarete bereter) / Izenez Phebus daritzanak, / Hartan egin ber' esku-lanak.<br />
O Po 52. Nol' Apezaren kantatzea, hala bereterraren inhardestea. "Comme chante le Chapellain, ainsi répond le<br />
Clerc ou le Sacristain". O Pr 529.<br />
Etim. Préstamo románico, en último término del lat. presbyter; cf. REW 6740.<br />
bereterburu. Arcipreste. v. apaizburu. Iztuna (sermolaria) Adrianen apaizlagun bat zan, Amezketako<br />
seme ta Azpeitiko bereterburu (artzipreste) jauna. A Ardi 46. Tolosako bereterburuak artarako bultz eginta. Ib.<br />
103. Eskerrak erakutsi nai dizkiet, ez bakarrik len aipatu ditudan aldunburu, aldun ta apezpiku yaunai, baita<br />
Durangoko Alkate, Bereterburu (Artziprestre) ta erri guziari ere. A LEItz 6. Bilboko bereterburu (artzipreste)<br />
zan Mariano I<strong>bar</strong>guengoitiak Ondarroatik berarengana eraman zuen. A Itzald II 70.<br />
bereterdi, beretardi (Lar). "Clero" y "clerecía" Lar.<br />
beretergai, beretergei (R ap. A Morf 131). Seminarista. v. apaizgai. --Ilobak lobea (sotana) uzteko gogoa<br />
erakutsi aldizu? --Jaunari eskerrak etzaio olakorik inoiz bururatu. Beretergai ona degu, erakusmenekoa. A Ardi<br />
50. Amaikak igarotxo ziran, bereter ta beretergai, alkate ta alkatelagun, senar ta emazte. Ib. 61.<br />
beretergo (R-uzt ap. A; Dv, A DBols), beretargo (Lar). 1. Sacerdocio. "Clericato" Lar. "Estado de sacerdote"<br />
y "sacerdocio" A DBols. v. apaizgo. Beraz oso-osoak izan bear degu gizon orok: kristauak, kristautasunean;<br />
bereter geranok, beretergoan. A Ardi 102. Agirre, beretergoan. A Itzald II 69. Castilla-aldean nintzan iru urte<br />
aietan sartu zan beretergoan (apaizkuntzan) Agirre, gazterik umo. Ib. 74.<br />
2. "Office d'acolyte" Dv. Cf. bereter (2).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
959
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bereterkide. Colega en el sacerdocio. v. apaizkide. Ene adiskide maite ta bereterkide gartsu J. J. Arin ta J.<br />
M. Zuaztiri. A Ardi V.<br />
bereterkiro (A), beretarkiro (Lar). "Clericalmente" Lar. "Sacerdotalmente" A.<br />
bereterri. "Behetría, es voz Bascongada. En lo antiguo behetrías significaban pueblos, que a su arbitrio elegían<br />
Señor; y en ese sentido viene de beret-iriak, beret-erriak, que se interpretan Villas, y tierras de su arbitrio" Lar.<br />
beretertegi. Casa cural. v. apaiztegi. Beretertegira sartu ginanean, isildu ziran zeinulariak. A Ardi 64.<br />
Beretertegitik Elizara-bidean "erdu pekataria" oiukatzen ginjoazenetan. Ib. 123.<br />
beretertu, beretartu (Lar). Ordenar(se) sacerdote. "(Hacerse) clérigo" Lar. v. apaiztu. Beretertuta gero, ni<br />
aguretxo erdi-ezindua naizelarik, Jainkoari atsegin dakiola nere ordezko emen izatea. A Ardi 10.<br />
beretiri (-th- SP; Lar). "Berethiriak (O), urbis sui juris" SP. "Behetría, es voz Bascongada. En lo antiguo<br />
behetrías significaban pueblos, que a su arbitrio elegían Señor; y en ese sentido viene de beret-iriak, bereterriak,<br />
que se interpretan Villas, y tierras de su arbitrio" Lar. Cf. O Not 48s: "Behetrías [...] a Vasconico beretiriak,<br />
id est suæ urbes, vel sui iuris urbes, aut a behet-iriak, id est urbes inferiores".<br />
beretitz (Lar Dv). "Texto" Lar. "Texte d'un écrit (EE II 233)" Dv. Ez duela euskarazko itzkerak itzik<br />
sentidu argian iraulkeratzeko esan dan beretitz edo testo San Matiasena. Izt Carta a JJMg 21. Etzaio bakarrik<br />
begiratuko bereziten dan beretitz edo texto bezuzendeak euskaratzeko dituen neke aundi txikiai. EE 1881b, 233.<br />
Sermoilaria zan Lorkako Erretoria, beretitza (texto) Laudate Dominum in sanctis eius. Ag Ezale 1899, 212b.<br />
beretizale, beretiztzale (Lar). "Textualista, beretiztzalea, lat. textui addictus" Lar.<br />
beretizko. "Textual" Lar.<br />
1 beretsi. 1. Desear para sí. Non ez borondate nausiak edo arrazoiñak gauza hura bera nahi izaten edo<br />
laudatzen edo beretsten. "A volerla". He Gudu 77.<br />
2. Hacer suyo. v. beretu. Gaurtik erri-basoz / ez ikus ez arki ezpanendi, / galdu naizela esan, / maitetan ibileta<br />
/ galdu-ustez nautela beretsi. "Me hice perdidiza, y fuí ganada". Gazt MusIx 191 (Or 200 irabazi, Onaind<br />
208 atxilo).<br />
2 beretsi. "Apesgar, hacer peso, berantsi, beretsi" Lar.<br />
beretsu. v. bertsu.<br />
beretter (L, BN, S; Arch VocGr, H), berettar (Hb ap. Lh), beattar (L-sar, BN-baig; Hb ap. Lh), beatter (L-aincôte),<br />
beetter (L, BN-mix, S), better (L-côte, BN, S), bettar. Ref.: A (beretter, beattar, beatter, beetter, better);<br />
Lh; EI 354; Satr VocP (better). 1. Monaguillo. "L'acolyte, le clerc" Arch VocGr. Harriet lo da como var. de<br />
bereter. Cf. bereter. Tr. Documentado desde mediados del s. XIX. Se encuentra sólo un ej. sin palatalización<br />
en Constantin, que puede tratarse de un error (hay, frente a éste, cuatro ejs. de -tt- en el mismo texto).<br />
Urthe guziez, San Iñazioren bestetan, etxe hartako haurrak dire Errumako aita Jesuiten beretter. Laph 237.<br />
Zer duk izena? --Pello. --Pello?... to! to! to!... ez haiz hi beattar izana? --Ba yauna. Elzb PAd 7. Frantzis<br />
beatterrak egiten zarotalarik mezaren zerbitzatzea. Prop 1892, 163. Egun batez, meza erratean, prefaziotik<br />
lekhora, luzaz geldi-geldia egoiten da. Ustez-eta ahantzirik dagoen, beetterak ohartaraazten du. Arb Igand 119.<br />
Bainan aphezak populuarekin batean egiten duenean gurutzearen bidea, orduan aski da apheza bi beattarrekin<br />
ibil dadin estazionetan. Dih MarH 252 (ap. DRA). Landapinta gorria, sortu berria, / dut behattarra Na<strong>bar</strong>-lore<br />
urdin graziosa nere / operaria. GAlm 1916, 57 (ap. DRA). Jaun erretora banintz, kontu egin niro nik,<br />
beatterreri, xantreari eta behar bada andre serorari! <strong>Bar</strong>b Sup 23. Aintzin aintzinean bazoan Pettan, gurutze<br />
eremailea, orai bezen gazte orduan, bi beatter aldean. Ib. 138. Dominixe etzen izan beretter, bena elizan, gazte<br />
gaztetik, kantaderian zabilan. Const 35. Denbora haietan eta geroz ere, bereterrek etxekiten zien intsentsatzekua<br />
katiaren gain gainetik. Ib. 35 (cf. beretter ib. 35, 30, 39). Eta haren ondoan doatzi apezak eta beretterrak eliza<br />
soinekoekin. Zub 78. Ohe estalkiz jauntzirik / Ni apez eta zu bettar, / Gelan argiak pizturik / Kantuz ginauden<br />
oro kar. Iratz 142. Goiz batez, meza ondoan, betterrari erran zion. Lf Murtuts 9. Erran dezagun haatik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
960
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Azkaineko beretterrek etzutela begi onez ikusten, hirur oren laurden, eta noiz-nahi oren bat, emaiten baitzituen<br />
bere mezaren erraiteko! Zerb Azk 77. Betterrak ere, beren jauntzi berri eta xuriekin, burua gora zirela! Herr 3-<br />
4-1958 (ap. DRA). Apheza sartzen da beretterrarekin aitaren ganberan. Larz Senper 112. Jaun ertorak bere<br />
berettar ere atxiki ninduen. Xa Odol 29.<br />
2. beattar. Paje. Erregea ederrenian emana, hupatzen da tronaduraren gainerat eta, bere iduriko beattar<br />
edo mutil andana batez inguratua jartzen da alkian. Prop 1893, 228.<br />
berettergo (L, BN ap. A), betterko (Lander (L-côte) ap. DRA). "Oficio de acólito" A.<br />
beretto.<br />
- BERE BERETTO HARTAN. "Bere batean, id.[...] bere-beretto hartan dago [...] il est au même état" H.<br />
- BERETTOAK EMAN. Dar lo suyo, dar una buena. Erakharri zuen beraz bere muthikoa biharamunean,<br />
zaharoaz berettoak emanik. Prop 1897, 59 (sg. DRA, pero no se encuentra en esa pág.).<br />
- BERETTO BATEAN. "Bere batean, id. beretto batean [...] il est au même état" H.<br />
beretu (gral.; SP, Ht VocGr 414, Lar, Añ, Lecl, Hb ap. Lh, Gèze, Dv, H, A DBols). Ref.: A; Lrq /beetü/, /beece/;<br />
Iz ArOñ. 1. Hacer suyo (de él), apropiarse (de). "Beretzea, s'approprier, prendre pour soi. Beretuko zaitu, il<br />
vous rendra sien" SP s.v. bere. "Ravir, beretzea" Ht VocGr 414. "Apropriárselo aquél" Lar. "Apropiárselo aquél"<br />
Añ. "S'approprier, ravir" Lecl. "Faire sien, s'approprier" Gèze. "1.º apropiarse, subyugar. 2.º (V, G, L), pagar las<br />
deudas de una casa" A. "(Hb). 1.º s'approprier; 2.º (S, BN; Foix), détenir, gagner, se rendre maître de. Etxeak,<br />
herriak, guziak beretzen-tu [...]; 3.º (L), payer les dettes d'une maison en se l'appropriant" Lh. "Hacerlo suyo<br />
comprándolo o robándolo" Iz ArOñ. v. bereganatu, beretakotu, BERE EGIN. Tr. Atestiguado por primera<br />
vez en Etcheberri de Ziburu; está mejor documentado en textos septentrionales. En DFrec hay 9 ejs., 4 de ellos<br />
septentrionales.<br />
Hautarik bereturen du [Antekristek] hirurgarren partea. EZ Man I 67. Beretuak betheren tu preziatu sariez, /<br />
Ohore eta azienda nahi bezain handiez. Ib. 66. Zeren Nabothen mahastia nahi zuen zuzenaz beretu, eta<br />
Nabothek hura nahi zuen zuzen geiagorekin iduki. SP Phil 266. Jadanik nau zesitu, / Goritu, / Gustia nau beretu;<br />
/ Eztu kontra deusik ere, / Egiñ da ene errege. Gç 82. Estatu huntan Jesus Haurrak / Gu hobeki beretzeko, /<br />
Fletxak belharrez egiten tik / Gure bihotzen zaurtzeko. Ib. 81. Romanoak logradu eban / intentoaren erdia, /<br />
beretutea Probinzia. BBizk 18. Dozun anae maitea / beretuteko usteagaz. Ib. 22. Aspaldi zuen [autoreak] liburu<br />
saindu hau bere bihotzerat eta akzionetarat ekharri zuela, hemengo egia eta berthute gehienak beretuak bezala<br />
zituen. J. Darreche in Ch pról. Giristino bat bere <strong>bar</strong>renean erreberritua beretu dituen bertutez. He Gudu 90.<br />
Zure sensuetan sortzen hasi den txartasuna, bihotzeraño igatera entsaiatzen dela, eta zure arimaren parterik<br />
gorena, zeiña baita konsentimendua, beretu nahi lukela. Ib. 83. Guziak emanen ziozkalako hitzarekin [etsaiak]<br />
beretu nai izandu zuen hura. Mb IArg I 228. Alexandro andiak Mazedonitik Indirañoko erreinu guziak armaz ta<br />
gerraz beretu ta. Ib. 387. Erresuma bat beretzeko. Lg I 290. Berari khen ziozoten bortxaz beretu zuen khoroa.<br />
Lg II 120. Zer probotxu da gizonarentzat, dio Jesu-Kristok, mundu guzia beretzea, galtzen badu bere arima?<br />
Brtc 138.<br />
(s. XIX) Xarmatu du / Eta guzia beretu / Janeton Haristoy lerdenak. Monho 34. Na<strong>bar</strong>ra eta Kataloña / harek<br />
beretü zitizün. Xarlem 905. Nola iñoren ondasunak bide gaiztoz beretu dituanak, eman Jangoikoari satisfazioa?<br />
Mg CC 148. Ondo egiña dago elexiak beretu ta erdera guztietara zabaldu dituban bere berbak, guk bere<br />
gordeetia. Mg PAb 196. --Nork erran zuen Salbea? --Eliza Ama Sanduak dauka beretua. --Zertako? --Ama<br />
Birjiñari mesedeak eskatzeko. Añ CatAN 32s (Cb CatG 39 artua, CatEliz 466 errezibitua). Beste santu ta angeru<br />
guztiak baño beretuago, beraganduago, batuago, maiteago dabela [Jangoikoak Maria Santisima]. Añ MisE 133.<br />
Beretuak dauzka gure Jaungoikoak kreatura guziak naturalezako ordean. Gco I 414. Guztiz da jakinsua, iñoiz<br />
aspertzen ezta, eta bide guztietatik baliatzen da gu galtzeko eta beretzeko. Ib. 442. Aditu du, amorio belarraren<br />
autsakin beretuko duala nai duana, eta ematen diozka bati. AA II 22. Erosi ta beretu zituen mienbro sakratuak<br />
sekulako heriotzerat botatu dituen ondoan. Dh 230. Itsutasun zorigaiztoko bategaz ta ez-jakin lainotsu bategaz<br />
etsaijak beretuta daukazala zoro zororik. fB Olg 4. Inoren etxia, solua edo basua ostutiari bijotzian leku emon<br />
deutsanak, asmo asko topetan ditu, inorena beretuteko. fB Ic II 246. Gibraltarko itsas-estuan peleatu zan<br />
Mairuen bost ontzi lodiren kontra [...], eta guztiak garaitu ta bereturik eman izan ziozkan Erregeren Erarioari<br />
irureun milla dukat. Izt C 482. Ez gaitela samur, nik dut aski nere zathia, / Erran eta, herresaka beretzen du<br />
puska bat. Gy 164. Azken horrek hedatu eskaldun herria; / Beretu, nola lehen, herri Kaskoinia. Hb Esk 65. Aita<br />
Dabiden koroa osotoro beretzeko. Lard 198. Aurtasunetik agertu zuen ontasunak aitaren biotza beretu zion. Ib.<br />
63. Gudu batean bihotz guziak beretu zituen. Hb Egia 32. Diharütako arranda neke da beretzen eta ezta xüxen.<br />
Ip Dial 64s (It y Dv kobratzen, Ur kobretan). Bihotz guziak beretzen zituen bere lañotasunaz, bere<br />
amultsutasunaz, bere behatze eztiaz. Laph 150. Eta soñeko hura nola beretu zuen, Amak kontatu zion. Arr GB<br />
66. Euskeraren eta <strong>Euskal</strong>dunen gañean aditua irten eta zerbait jakiunde beretu nai duenak. Aran SIgn 200.<br />
Besteren gauza beretutzeko / beti dago korajian. PE 141. Beretu baihinduen Jesusek aspaldi, / Haren etsaier<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
961
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
buruz bethi bihur hadi. Zby RIEV 1908, 606. Nahi zituelakotz beretu haren onthasun guziak. Jnn SBi 114.<br />
Madagaskar delako Frantziak berritan beretu leihor handi hartako haurren altxatzeko. HU Zez 101. Izaitez<br />
hamarretarik bederatziak, eta guziz langile gaizo edanak, beretuak hilen dire adin hortara gabe. Ib. 206. Eleiza<br />
Ama Santeak dauko beretuta [Salbea]. Itz Azald 69.<br />
(s. XX) Urrea ausarki daukala aditua duten leihorrak ja beretuak ditu. JE Bur 208. Joan den astean galdu<br />
ukan dugu, eritasunaren ondotik herioak bereturik, Arrokiko etxetiarsa xaharra. Ib. 65. Eta eginda egongo dan<br />
lana beretuaz bere lepotik berriz argitaldu nai badu, iñork eztio galeraziko. EEs 1912, 152. Okendok beretu<br />
baino lenago ere iruditxo onek mirari bat egin zuen. A Ardi 78s. Ba sorgorturik adimena, berri au ezin beretu al<br />
izango luke, ez gogamen bidez, ez ziñeste bidez. Zink Crit 26. Horko Birjinak gazte-gazterik beretu baitzuen<br />
dena. Ox 31. Legun ta xuri daude eskualdun bazterrak, / gau batez oro dauzku beretu elhurrak. Ib. 146. Orozgainetik<br />
arrain yori hura beretu nahiz. Zub 22. Espainiaren beretzeko, Orreagatik sartu zen. Ib. 126. Ondasuna<br />
ekarteko gai ta bide diran gauzen jabetzea, iñori bidegaberik egin <strong>bar</strong>ik, gizon bakotxari kenduaz, beragandu ta<br />
beretu daike gizarteak. Eguzk GizAuz 91. Ez dugu erraitearen beharrik Zanpagarayek arrunt beretuak zauzkala<br />
bere Itsasuar guziak. Lf Murtuts 12. Erregek bere elhe ederrez beretu zituen hirur kardinale. Zerb IxtS 109.<br />
Herri bakotxak badu bere bizia, badu bere izaitea, badu bere moldea. Kanpotik heldu denak ez ditu aise hartuko<br />
eta beretuko. Zerb Azk 30. Piarresek bizi guzirako gurutzerik aztunena beretu du. Etxde JJ 105. Auzia beretu<br />
bearrean aizatu besterik etzun egingo. Ib. 200. Ez ote da Uharte Berdea Erromak beretu ez zituen Europako<br />
lurralde urrietarik bat delakotz? Mde Pr 225. Halako amorru batek bereturik, hasi zitzaion jo eta jo. Ib. 160.<br />
Eta loak goxoago beretzen baitu gizona esna-ordu izanik ere. Or Aitork 193. Nehok ez baitzuen pentsatzen [...]<br />
holako gizon azkarra eta itxuraz sanhoa herioak hain laster beretu zezakela. Herr 13-11-1958, 3. Orrelako<br />
gazterik etzuen gaitzirizten Sokratek, naiz ta oien dirurik inoiz ez beretu. Zait Plat 114. Pilosopia Moraleko<br />
irakas-maia irixten bizitzaldiko, eta Sahagunen Erti-Maisu mailla beretzen ere. Gazt MusIx 58. Bero ta otzaren<br />
artean ain pake luzerik izan ezpazen eta lurrak zeruko errukia beretu ezpalu. Ibiñ Virgil 89. Ustaritzeko<br />
semenarioan, Lafitte jaunak beretu ninduen. Larz in Alzola Atalak 117. Eta hola beretu zuen urruneko lur batek<br />
[...] gizon handienetarik eta sainduenetarik baten gorputza. Ardoy SFran 267. Baita orano Arphiña, / Na<strong>bar</strong>iñe<br />
ta Goibürü, / Gure gizen alhagiak, / [Jana d'Albretek] ahalke gabe beretü. Casve SGrazi 84.<br />
v. tbn. Elzb Po 201. Lap 147 (V 65). KIkG 17. KIkV 26. Etcham 56. Vill Jaink 142.<br />
2. (Lar, Añ). "Apropriárselo aquéllos" Lar. "Apropiárselo aquéllos" Añ. v. berendu, berenganatu. Dohatsu<br />
dira emeak eta mansoak ezen lurra beretuko dute. Harb 30. Erromarrak eta Erromako Enperadoreak gutiziatu<br />
izan ziren, bortxaz edo amodioz jendaki hunen beretzera. ES 109. Maiz ohore hek desiratzen dituzte, entsaiatzen<br />
ere dire hek beretzera, zillhegi zaizkoten moienez. He Gudu 79. Erromatar munduaren zati andiak beretu<br />
zituztenak jende oartuak eta beste gauzak ongi zekiztenak ziran. Mb IArg I 358. Ez bagare hartaz yabetzen,<br />
nausitu bezala zaizkigun erromarrak beretuko gaituzte alde baterat. Lg II 206s. Gauza kausituak beretzen<br />
dituztenek. Brtc 65. Haiek behar die / Espaiña oro beretü. Xarlem 1035. Hogita bederatzik nütinin kunplitü /<br />
aitak zeitan haurreki prozesa phusatü [...] / ene hirur etxaltik, ordian beretü. Etch 182. Ethorririk listor batzu /<br />
[ezti-breskak] Nahi izan zuzten beretu. Gy 188. Emazte, seme-alabak eta ondasun guziak, ezer ere galdu gabe,<br />
beretu zituzten. Lard 180. Beretu dituzten gaizoak baino axkide hoberik ez dute ondoan. Hb Egia 134. Etzuten<br />
beretu behar [apostolu eta hekien ondokoek] emazte bat, eta beretu dute mundu hoberen guzia. Ib. 147.<br />
Jauregietako berregindurek ez-eta ere atsegin gozoek etzaituzte ez liluratu, ez beretu. Dv Lab II. Gezur hori<br />
derasatenek luketela nahi eskuara izilka, gordeka urkatu, alegia deus ez, gero Eskualdunak errexkiago<br />
bereturik, beren hats gaixtoaz kotsaturik, lehertzeko. HU Aurp 212s. Dirua beretuz geroz, [juduek] nahi dutena<br />
egiten dutela gutaz. Ib. 59. Asko egin dabe aleginik / Sizilia beretu ezinik. Azc PB 212. Apez Aleman batekin<br />
zuten beren egitekoa. Hau ere beretu zuten emeki emeki. StPierre 40. Bordele edo Mordele, hamabost mila<br />
Españolek ez othe lukete beretuko? <strong>Bar</strong>b Sup 131. Euskotarrak lantzegai berriak sortu zituzten, eta erbestetik<br />
zetozkienak laxter beretu ere bai. JMB ELG 63. Hango populuari gaitzitu zitzaion hori eta, erregea bere oihu<br />
eta mehatxuez lotsarazirik, profeta eskuratu eta beretu zuten. Zerb IxtS 70. Emazte bat, edo obeki sehi bat<br />
beretzen baitzuten. Larz Senper 44. Bi hitz, aintzineko arrotz horietaz, hobeki erakusteko nola Ziberotarrek<br />
beretu dituzten eta hein batean berritu. Lf in Casve Grazi 8. Eta horrela beretu zuten erromatarrek Probintzia.<br />
MEIG V 93.<br />
v. tbn. Laph 60. Elzb Po 213. Iratz 178.<br />
- BERETUXE. Aprox. de beretu. Beretuxea du (loak) eta geroago eta beretzenago hari, Afrika <strong>bar</strong>nea. Prop<br />
1911, 140 (ap. DRA).<br />
berhetu. v. berretu.<br />
beretzaile (Ht VocGr). "Ravisseur, beretzaillea" Ht VocGr 414.<br />
beretzako. "Beretzakua, (adj.), interesado. Gizon beretzakua, iñoiz mesederik eiñ gabia iñori" Etxba Eib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
962
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beretzakotu. Tomar para sí, hacer suyo. v. beretakotu, beretu. Gizon bakotxak beretzakotu dauzan<br />
gauzen jauntza ta jabetzeak be, gizarteak berak ipiñitako legeak baño beste oñarri ta eustazpirik eztauke. Eguzk<br />
GizAuz 91. Ikastun zarren gaia beretzakotu egin zuen zor eta lor. Zait Plat 27.<br />
beretzatasun. Egoísmo (referido a una 3. a pers. sing.). v. berekoikeria, beretakotasun. Grazia bihotzbera<br />
da, trebe eta largo guziekin, ihesi doako beretakotasunari (beretzatasunari). SP Imit III 54, 4 (Ch eztio beiratzen<br />
bere aisiari, eta probetxuari, Echve etzaio bere gauzarik gustatzen, Leon ez du behatzen nondik zer on duken<br />
nor-berak beretzat).<br />
beretzatu. "Destinarlo a sí mismo, de beretzat (para él)" AG 2330. v. berentzatu. --Nork esan zuen Salbea<br />
edo Agur Erregiña? --Zana zala, Eleiz Ama Santak beretzatua dauka. CatBurg 25 (en el ms. original arturik).<br />
ber-ehun. v. berrehun.<br />
bereunten. v. BERE HONETAN.<br />
bere-uraxe. v. beruraxe.<br />
berex (AN-ulz, B, L, BN; Ht VocGr 354 y 397, Lar Sup , Lecl, Hb ap. Lh, Dv, H; berhex S; Hb ap.<br />
Lh), bereiz, berez (Lar, Hb ap. Lh, Dv, H; berhez BN, S; VocBN, Gèze, H), behez (S), beres, behex, bereix.<br />
Ref.: A (berhez); Lh (berex, berez); Lrq /behés/; Iz Ulz (berexi); Gte Erd 15. Tr. Berex es la forma más<br />
general. En los textos suletinos siempre se encuentra berhez. Berez está documentado sólo en Duvoisin y algún<br />
autor meridional moderno. El primer testimonio de la forma bereiz es de comienzos del s. XX (Inza y Orixe), y<br />
es prácticamente la única forma utilizada por los autores occidentales. Behex aparece en Laphitz, Constantin e<br />
Iratzeder, y beres en algún texto alto-navarro. I (Adv. y pred.). 1. Aparte, separadamente. "À l'écart' Ht VocGr<br />
354. "À part, berex, beregaiñ" Ib. 397 ( Lar Sup). "Aparte" Lar. "À part" Lecl. "Séparément" VocBN. "Berhez<br />
[...]; (adv.) séparément, en particulier" Gèze. "Ezar zazu hori berez, mettez cela à part. Gizon hori orotarik berez<br />
dago, cet homme reste isolé de tout" Dv. "Berex, diminutif de berez" Ib. "Berex daude, están separados" Iz Ulz.<br />
v. beregain. Tr. Documentado en textos septentrionales y alto-navarros desde finales del siglo XVII (cf. infra<br />
berhez-berheza ya en Oihenart); en el s. XX tbn. se encuentra en algunos textos guipuzcoanos.<br />
Pena tenporalen parkamentia, zoin Elizak Penitenziazko Sakramentütik berhez emaiten baiterikü, graziatan<br />
iarten bagira, eta obra honak egiten. Bp I 55. Ezta egiazko bat baizik, eta hura Sainta, katolikoa, Apostolikoa,<br />
Erromekoa, zointarik berhez ezpaita salbamentürik. Ib. 37s. Eskola bürzagi edo bürzagisa astegünez bere peko<br />
güzier algarreki edo berhez hura erakatsiren deriener. Ib. 26s. Katixima bat baizik egiten ez den herrietan, haur<br />
gaztenak eta gutienik dakitenak ezarri behar dire berex. CatLav A 5v (V 5). Berzetarik berex beherago ezarzea<br />
solasean egonez, edo modestiarik gabe lagunak gaixtatzen hariz [...] hala mortifikatzea merezi dutenak. Ib. A 5v<br />
(V 5). Noiz artean biziren zarete berex? Baldinetariak zeru lurren kreatzaillea bada egiazko Jainkoa, eman<br />
zakizkote. Lg I 353. Ezkiribatüren dü berhez eta arranjamentüreki gaiza jarraikiten direnak. Mercy 39. Senhar<br />
emazteen artian den adiskidegoaz ezkirade heben mintzo, bena bai bizioa berhez jarririk, gizonetan ta emaztetan<br />
izan laitekianez adiskidegoa laidogarririk. Egiat 217.<br />
(s. XIX) Konformidáde ta Pazienziarén motiboak beréx bat banáka. LE Ong 53r. Jauna, eznazála juzgátu<br />
beréx ni beragábe: ene álde bégo Jesús ene Redentórea. Ib. 129v. Arrepatzen zuelarik tropatiken beres. (Goñi, s.<br />
XIX). "Et apprehendens eum de turba seorsum" (Mc 7, 33). FLV 1987, 130 (Dv bazterrerat harturik, IBk bereiz<br />
harturik). Gipuzkoa, Bizkaia, itsaso aldean, / Hedatzen zaizko, berex, mintzo ber-berean. Hb Esk 78. Mende bat<br />
eta erdi, bi bortz urtherekin / Egon zen Aragona berex Nafarrekin. Ib. 65. Ar bat aski da hamar ürrüxaren; bena<br />
arrak egon behar dü berhez. Ip Dial 100 (Dv berez; It apartean, Ur aldendurik). Phetirik berhez hartu zian<br />
[Jesüs]. Ip Mt 16, 22 (Leon berex, IBk, IBe bereiz; Echn bazterrera, Samper separatuki, Hual aparte). Eltzeko<br />
berdagailiak azieta batean berex zerbitzazaitzu. ECocin 3. Gizonak eta emastekiak behex ezartzen zituen. Laph<br />
202. Aita Sainduak, behex harturik, bere bihotza zabaldu zion. Ib. 194. Galda zatzue hirur, / berex bat bedera.<br />
Zby RIEV 1908, 772. Azkenekotz baita gizonaren aldi, / Berex du hau egin nahi. Ib. 206. Zu zinen hastetik /<br />
Berex ezarria, / Lehen bekhatutik / Garbi-garbia. Ib. 286. Gizona egina da, baltsan eta lagunekin bizitzeko, eta<br />
ez bere gisa, bertzetarik behex. Arb Erlis 17. Saldoka bazoatzan ber herrietako jentiak, gizonak eta emaztiak<br />
berhez. Ip Hil 134. Kartier urrun batetako bospasei haur [...], biltzen zituen bere etxera, eta han ezkaratzean<br />
egiten zeien, berex, heieri katixima. HU Aurp 118. Berak berex joan behar izan baitziren eliza batean otoitz eta<br />
nigar egiterat. Ib. 174. Elgarrekin edo elgarretarik berex. HU Zez 179. Diala ehün eta hamabost urthe<br />
inprimatü zütien, lehentze eta berhez, hamabi Noel. UNLilia 2.<br />
(s. XX) Herriko etxe multzoaren ganik berex da gure ithurria. JE Bur 34. Laboraria bere etxeñoan ahal duen<br />
bezala bizi, bere idurikoetarik berex eta urrun. Ib. 201. Arno onak ontzen du ur hutsa, ez aldiz urak arnoa, behex<br />
dire laket. GH 1921, 682. Hartan sartu ginen, Angles moltzo bat, Aleman kolpatu batzuekin nahasteka, bizpalau<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 963<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Frantses berex. StPierre 20. Urde batzu zirela Rusoak Alemanekin bakea berex egiteari lotzen balinbaziren. Ib.<br />
35. Bi lore ditin, bata bestearengandik bereix. Or Mi 55. Zoin-gehiago ari ziren, berex, noiz elgar-ganatzera,<br />
noiz elgarretarik urruntzera. JE Ber 94. Yesusek artu zituen Pedro ta Yakobo ta onen anai Yoan; eta mendi gora<br />
batera eraman zituen berex, otoitz egitera. Ir YKBiz 241. Aurtengo sortak dauka mandioan bereiz. Or Eus 101.<br />
Mutillengandik bereiz erdian dutela. Ib. 360. Orotarik urrun, behex, istan bat mutu nago. Iratz 63. Zertako<br />
etorriko dira zure billa, aiengandik bereiz bizi bear bazera? Zait Sof 123. Ta bere artaldea bereiz zeukan,<br />
Labanen artaldera urbildu gabe. Ol Gen 30, 40 (Urt apartean). Emakumea bere astagaitzetan emasabeletik<br />
odol-yarioz dagoenean, bereiz egon bearra da zazpi egunez. Ol Lev 15, 19 (Ur berezitua, Dv berezia). Odolak<br />
berhez gaduzka hargati / nahiz odolez biok garen bat. Mde Po 73. Soiñuek ez dute elkar iotzen eta nasten begiz<br />
sartua oroitzean, an bereiz kokaturik bezala baitaude. Or Aitork 254. Zaitegi jaunaren liburuan denak aurkituko<br />
ditutzue ala berex, ala elgarri loturik. Lf in Zait Plat XV. Bizkitertean, Pizti berex iduki zuten, bertze gela<br />
batean. Izeta DirG 77. Oaxes ibai lasterraren aldamenera, edota mundutik bereiz bizi diran breiztarretara. Ibiñ<br />
Virgil 33. Bizkarrez dago bainan anaia du Baztan, / berex badaude ere zonbait urte hautan. Xa Odol 123.<br />
Hizkuntza ta herria berex ez doatzi. Ib. 180. Berex ukituko dut y-ren kontua. MEIG VII 192.<br />
v. tbn. Lap 241 (V 108). Ox 125. Etcham 110.<br />
(Tras sintagma nominal). Aparte de, exceptuando. Orain ontzat ematen ez ditugun esaera batzuk baditu,<br />
baiño, aiek bereix, gaurko euskerarik obeenari ere ez dio zor aundirik. Or Eusk 1930, 256s.<br />
2. Especialmente. v. bereziki. Zerura joateko, ezinbestekoa da bizitzan askotan otoitz egittea. Ta bereiz<br />
bear dugu otoitza egin, beregabe ezin garaittu dugun etsaiaren erasoaldien bat datorkigunean. Inza Azalp 124.<br />
II (Adj.). berez (Dv; berhez Gèze), behex, bereiz (Lar). Separado; diferenciado. "Coluna, en los libros, orri<br />
bereiza" Lar. "Berhez, (adj.) séparé" Gèze. "Berez-a ou berezi-a, distinct, particulier. Berezak dire gauza horiek,<br />
ces choses là sont distinctes" Dv. Cf. DRA: "Behexa, juego de bolos; derri<strong>bar</strong> de seis cinco, dejando un birlo en<br />
pie. Premorena, Voc. ms.". v. berezi. Hain multzo eta nonbre handian non haztandu behar izan baitziren<br />
elkhar ganik, lur berex eta diferentetan bizitzekotzat. Lg I 36. Rejistre berhez batetan phausatüko dütü<br />
deliberazione hartüren direnak oro. Mercy 39s. Diónes Trentoko Konzilio Sanduak kapitulo berexbátean<br />
iztebéki. LE BOEanm 390. Ez zaitut zu ez behar egin / Paxuko debot atea / Maingu tringil horien berdin: / Berex<br />
da zure partea. Monho 38. Sozietate bakhotxean, bertze sentsuko presunek gorphutz berex eginen dute. JesBih<br />
404. Setsa bakhotxak izanen du bere kontseilua, eta gorphutz berex eginen du. Ib. 412. Bat-bederak<br />
jasanen duen juiamendu berezaz. Dv LEd 189. Bi belhar mota ongi izan ditazke lur berean, baldin gozo berezak<br />
behar badituzte. Dv Dial 49s (It ezade diferenteak, Ur ezkotasun des<strong>bar</strong>diñak, Ip gozo berhezi). Manatu<br />
darokuzunean ez ginezan bortzek soineko bera ekhar, behexak hartu ditugu. Laph 89. Azken kopla berex hau<br />
mariñelentzat da. Zby RIEV 1908, 413. Hiruak bat izatez, / berexak presunez. Ib. 204. Bi tokiak hain direlakotz<br />
itxuraz berexak non batetik bertzerat aldatzeak begia joiten baitio den haurrenari. JE Bur 7. Jaunzturaz berexak<br />
balire, eta bitxiak. Ib. 195. Haren etxekimentü behex bat. Const 18. Uts bainun oskai guri berexa, / atsa yaurti<br />
arren ezin sor abesa. Ldi BB 162. "Argia"k eskeintzen dion garau bereiz au dala bide, otoi bat biotzez zuzendu<br />
nai diogu. Ldi IL 55. Ostiral-gauero bijili bereza. SMitx Aranz 141. Ez nauke egun hortaz orhoituz aipatu gabe<br />
gure auzapez ohia Istilart Gratien: [...] bazuen amodio behex bat eskualdunentzat. Herr 21-4-1960, 2.<br />
- BEREX-BEREXA, BERHEZ-BERHEZA. Kausit ahal baneza / Nonbait berhez-berheza. 'Toute seule'. O<br />
Po 28s.<br />
- BEREXEAN (berezean Dv). "Berezean ou bereztasunean egotea maite du, il affectionne la solitude" Dv. v.<br />
BEREIZIAN. Piarres, Jakobe eta Andres berezean haritu zitzaizkon galde hunen egiten. Dv Mc 13, 3 (Lç<br />
apart).<br />
(Tras bere, etc.). "Gizon hori bere berezean ez da gaixtoa, bainan lagun gaixtoekin dabila, cet homme, en son<br />
particulier, n'est pas méchant, mais il fréquente des mauvais compagnons" Dv.<br />
- BEREXERAT HARTU (Dv y A (que citan HeH)). Tomar aparte. Eta berexerat harturik, hasi zitzaion<br />
Piarres erantzuten. "Assumens eum". HeH Mt 16, 22 (Lç hura apartaturik, He aparterat, TB, Dv bazterrerat,<br />
Ur bakarrean, Or aparte, Leon berex, IBk, IBe bereiz).<br />
- BEREX-KANTU. Canción propia, peculiar. Kilixki-kalaxka gehientsuak lotzen zaizkie zerbait erran nahi<br />
duten hitz batzueri. Haurrek beren berex-kantuetan maiz darabilte modu hori. Lf ELit 37.<br />
- BEREX UTZI. Exceptuar, dejar aparte. [Israeldarrak] heltzen ziren sei ehun milla gerla-gizonetarainokoan;<br />
emaztekiak eta haurrak berex utzirik. Lg I 128. Desmasia hau hedatzen zen etxe guzietarat, berex utzten zirela<br />
bildotsaren odolaz atheak seinalatuak ziren etxeak. Ib. 127.<br />
berexgarri. v. bereizgarri.<br />
berexgune. v. berezgune.<br />
berexi. v. bereizi; berezi.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
964
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berexizio. v. bereizizio.<br />
berexka. v. a<strong>bar</strong>aska.<br />
berexkatu. v. berezkatu.<br />
berexki. v. bereziki.<br />
berexkida. v. berezkida.<br />
berexta. v. berezita.<br />
berextaile. v. bereizle.<br />
berextale. v. bereizle.<br />
berextantza. v. bereiztantza.<br />
berextu. v. bereizi.<br />
berez (gral.; SP, Lar, Añ, Hb ap. Lh, VocCB, Dv, H, VocB, A DBols). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. Tr.<br />
Usual entre los autores meridionales desde finales del s. XVII. Al Norte apenas aparece: se encuentra en<br />
Leiçarraga (en la construcción bere berez) y Pouvreau, y hay además algunos ejs. aislados de autores de los ss.<br />
XIX-XX. La expresión berez bere es, sin em<strong>bar</strong>go, casi exclusivamente septentrional.<br />
De por sí, por naturaleza, en sí mismo; espontáneamente (referido tanto a una 3. a pers. sing. como pl.).<br />
"Berenez, berez, de soi" SP. "(De su) motivo" Lar. "Alper da Maria makillatu, berez bear du. Refrán que enseña<br />
que no sirven los palos para hacer, v.g. discreto a un tonto, si de suyo no tiene fondos" Ib. "(De) suyo" Lar y Añ.<br />
"De sí, de por sí" Añ. "(Tiénelo de) genio, (c.) berez, etorkiz dau, dakar" Añ. "Por sí" VocCB. "Berez ez da<br />
gaixtoa, il n'est pas naturellement méchant" Dv s.v. bere. "Berez nafarra da (G), il est navarrais de naissance" Ib.<br />
s.v. ber. "San Juan berez il zan (Lard)" Ib. s.v. ber. "De, par soi-même, de sa nature, par ses forces" H. "Por<br />
naturaleza" VocB. "De suyo, espontáneamente" A. "De por sí, por naturaleza" Etxba Eib. "Berez etorri jata gaitz<br />
au" Ib. "Uda<strong>bar</strong>rixan berez betetzen da lurra loraz" Ib. "Gripia berez pasau jat" Elexp Berg. "Lanak eztie berez<br />
eitten" Ib. v. berenez.<br />
Eta berez bekhatu eztelarik, bainan eskas-makhur bat xoilki delarik, guziarekin ere perillosa da. SP Phil 342s<br />
(He 349 berenez). Halaber omen ona, berez eztelarik hagitz desiratzekoa, badarik premia guziz handizkoa da.<br />
Ib. 222. Kantak, berez hain plazergarri direlarik, orduz kanpokoak dira doluan. Ib. 173. --Zein da Jaungoikoa? -<br />
-Da Jaun bat edo gauza bat berez dana eta inogandik ez datorrena. CatAnz 3. Eta alarik egia dio Cratylok,<br />
dionean berez ta bere izatez dagozkala gauzai izenak. Lar DT XLIX. Ta su, berez beti-beti ta era batean ta berdin<br />
erretzen duena. Mb IArg I 255. Ta bihi ta azi hau izanagatik berez bihirik eta azirik txikiena. Ib. 209. Andrea<br />
gizonak nai duena egiteko prest egotea andreari berez dagokan egitekoa den. Ib. 182. Oriek guziak uso ta<br />
kostunbreaz jakiñak dira <strong>Euskal</strong>dunen artean, ta Arte gabe edo berez. Cb EBO 31. Gizon ori etzan Kristaba,<br />
ezpada Jentil fede ta lege bagea: eta berez artz edo leoi bat baño gogorragoa. Cb Eg III 372. Iraute onek lenago<br />
grazian egotea, Jainkoaren adiskide izatea, berez eskatzen du edo esan nai du. Ib. 215. Ona da izu-damua;<br />
ordea berez utsik ta Konfesio gabe ez da bekatuak <strong>bar</strong>katzeko diña. Ub 208.<br />
(s. XIX) Lengo Konfesioak gaizki egin badira arkitzeko salbazioko bide berez bakarra, zeña dan konfesio ona.<br />
Mg CC 156. Zerren damu ta propositu egiazkoak berez dakar konzienzia aztertzeko ta bekatuak ezagutzeko gogo<br />
ona. Ib. 168. Jangoikua izanik berez ain ona, aserratuten da pekatu mortal baten kontra. Mg CO 216. Zenbat<br />
egur ezarten ez jako lujurijako su, berez biziari, iraun daijan? Ib. 253. Ta pekatu egiebanian gogortu, arantzatu<br />
ta lartu jakola lur berez bigun ta samurra zana. Mg PAb 149. Batek berez bakarrik ezin lei ezer, baña guztia<br />
Jesusen graziaz batan. Añ LoraS 176. Ume txikiak lenengoan eztakie berez ibilten. Ib. 89. Orra zein etsai andiak<br />
eta indarsuak dituan gure anima gaixoak, berez aiñ argala eta gaitzera etziña dagoalarik. Gco I 418. Presunzio<br />
arroa, uste duelako berez eta bere indar edo alegiñakin bakarrik salbatuko dala. Gco II 6. Oentzat guzientzat ez<br />
da ezkonza estadu egokia berez. AA I 594. Erbi-zakurrak berez dakar erbitarako griña. Ib. 400. Jokua da<br />
olgeeta bat berez, inok bere kondeneetan ez dabena. fB Olg 28. Izanik proximuak egin daben gauzia berez<br />
<strong>bar</strong>dina, nai onerako, ta nai gatxerako. fB Ic II 218. Gizonari berez edo bere naturalezaz datorkijo gurasuak<br />
amadu eta honretia. Astar II 88. Ez dau lurrak emoten / berez ondasunik, / atxur ta laieagaz / eragin bagarik.<br />
Zav Fab RIEV 1909, 38. --Zer bekatu da yuramentua egitea nezesidaderik gabe? --Berez beniala, Yauna. CatB<br />
43. Errege bat da guziz zuhurra, ona, aberatsa, jenerosa, justua, urrikalmendutsua, guzia berez dena, imortala.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
965
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Jaur 149. Otarraina ere berdea da berez, baña egostean gorritzen da. It Dial 19 (Ur berez; Dv berenez, Ip<br />
berañez). Gogo onek, berez, gaitz gabea zirudien. Lard 204. Beste askoren artean, Nikodemo berez Judua,<br />
Fariseoen burua, Israelko Maisua, eta Jose bezala Batzarre nagusikoa. Ib. 463s. Eta aurrenengo, berez oi dan<br />
bezela, gogor eta miñ egiñ zitzaion txit aiñ kastigu latz eta lotsagarria eraman bearra. Aran SIgn 68.<br />
Soldadutzak gazteetan berez dakarkien libretasunarekin. Ib. 5. Itza goardatzen du / berez fiña danak, / baño<br />
palsuarekin / orrelako lanak. PE 75. --Nola igan zen zeruetara? --Berez. Legaz 17. Berez argala izanik Santua<br />
eta gañera bideko ibilliak neka-nekatu egonik. Bv AsL 133. Bioletea izanik berez / Be-zale umill benetan. AB<br />
AmaE 422. Osterantzean, zelan aurkitu nindeke bada, / Berez gogora datorkidala itz neurtua? Ib. 110. Gloria da<br />
amorea / eldu bada berez, / mundua amoreagaz / da zerua legez. Azc PB 59. D'Abbadi jaun ori / frantzesa da<br />
berez, / ni berriz española / pobria nerez. AzpPr 23. Gizona berez da argala eta erkiña. Itz Azald 6.<br />
(s. XX). Oso mendu oneko emakumea, mazala berez, apal, zintzo, esaneko, ixill, baketsu ta ona. Ag Kr 53.<br />
Mañasiren negarra egiazkoa zan, <strong>bar</strong>ru <strong>bar</strong>rutik berez etorkona. Ib. 158. Ur orrek ez du berez, jakintsuak<br />
diotenez, sendatzeko kalidaderik. Goñi 101. Menditar gazte ura ederren erregiña zan Oñatin, berez, jaiotzaz,<br />
jazkeraren apainduri gabe. Ag G 169. Landara gaiztuak ain erraz ta ugari urteten dirala ikusirik esan leike azi<br />
<strong>bar</strong>ik berez jaiotzen dirala. Kk Ab I 31. Gure amak maiz aitatzen zuen au: "alper da Maria makilatu, berez bear<br />
du". A Ardi 46. Berez, iñor gabe sortu ote ziran, iñoren bearrik gabe irauten ote dute, iñoren laguntzarik gabe<br />
urtero berritzen dirala ote dijoaz? Inza Azalp 32s. Ba, Jesusek erhiak latzturik zituen, / Berez, Jainkoarenak egin<br />
baino lehen. Ox 67. Baña berez argitasunik ez badu [...], irakurtzen ikasteak ez dio argituko. Etxeg in Muj PAm<br />
20. Berez Logroñotarra zan, Alfaroko semea. Or SCruz 10. Zugatz-azal gogorrean berez sortutako zuloan ageri<br />
ziren xori llumadun urduriak. Or Mi 21. Edari garratzena / Ozpiña da berez, / Baña eztijak gozo / Bigurtzen dau<br />
errez. Enb 198. Tokietan, toki arau, berainez edo berez, sortzen diren landare mota etarik eldu da tokiaren<br />
izena. FIr 166. --Ta bertsolariak, aurretik ikasi gabe, nola asmatzen dituzte ainbeste bertso? --Etorria izan-ta. --<br />
Berez bear. Lab EEguna 99. Baña emakumak, berez, on utsak dira, eta zentzudunak eta zurrak. Otx 21. Norbere<br />
yabetasunera igotzeko, yakintza berria sortu bear, yakintza berezia, erri arixe berez dagokiona. Ldi IL 164. Lan<br />
guztietarako langilleak berez agertuko litzakezala uste dabe. Eguzk GizAuz 114. Ori gauzeak berez dakarrena<br />
da. Ib. 171. Giza-eskuz landatua ez, berez sortua baño. Zait Sof 125. Berez ezin dun Ermitagintza / neronek nai<br />
det osatu. SMitx Aranz 170. Intxaurra ez da berez emengoa: Persiatik ekarria degu. Munita 50. Euskera gairik<br />
zaillena, goituena, naasiena "berez" adirazteko lain da beste izkuntz askok bezela laterara ala gerkerara jo<br />
bage. Etxde AlosT XI. Beste zenbait aldiz mediumtasuna berez sortzen da, gorputzean edo gogoan norbaitek min<br />
hartu ondoren. Mde Pr 320. Ortaz, zorionetik kanpora igitzen da adimentua. Arimaren baztarrean geratzen da<br />
berez. Txill Let 131. Kortxoa seboaz igortzia sartu zuan, doi-doi; ez estuegi, berez askatzeko eran. Anab Poli 34.<br />
Erea berez etorri yakon, eizara joan zan arratsalde batez. Bilbao IpuiB 136. Berek ere etzuten sekula susmatu<br />
indio aiek, berez, eta Mixiolariek erakusten zietenaz kanpo, batere erlijiorik izan lezaketenik. Vill Jaink 17.<br />
Ongia berez da maitagarri. Ib. 102. Maitasun-ezaugarri oiek danak berez aragikeriaren asiera bai dira. MAtx<br />
Gazt 31. Ez da izan katua. Berez erori da. NEtx LBB 106. Lore gaixoak bere usaia nola dezake zabaldu, / berez<br />
hain pollit izanagatik arantzak estaltzen badu? Xa Odol 340. Hizkuntza hori berez baitzetorren ahora batarekin<br />
eta bestearekin mintzatzeko. MIH 370. Badaiteke agian gizona adardun izatea, zorigaiztoak jo badu, baina inola<br />
ere ez adarmotz. Berez, jaiotzez eta naturaz, adargabea delako. Ib. 387s.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 117. Izt C 94. CatBus 16. Arr GB 138. CatUlz 29. Echta Jos 11. Urruz Zer 61. EusJok II<br />
157. KIkG 10. KIkV 15. Mok 7. Tx B II 136. Aitzol in Laux BBa VI. Ir YKBIz 453. A<strong>Bar</strong> Goi 31. JAIraz Bizia<br />
118. SM Zirik 24. Arti Ipuin 67. And AUzta 139. Erkiag BatB 26. Ibiñ Virgil 34. Alzola Atalak 122. Etxba Ibilt<br />
474. Uzt Sas 240. Berron Kijote 223.<br />
"Fácilmente" Etxba Eib. "Berez eitteko gauzia" Ib. Baña lurreko ogasun guztien jabe izango litzakezan<br />
alkargo orreik, gizarte osoaren jabe ta nagusi be berez egingo litzatekez. Eguzk GizAuz 87. Kanpo santu <strong>bar</strong>rie<br />
egin bearrean egozan Ipiñeburutarak. Etzan berez egitekoa. Bazan eragozpenik eta okerrik. Akes Ipiñ 16.<br />
- BAKOITZA BEREZ (bakotxa berez Añ). "Uno a uno, (c.) banaka, bat banaka, bakotxa berez" Añ. Irakurri<br />
daidezan berean banan banan da bakotxa berez neure bizi guztiko gaistakeria ta erruak. Añ EL 1 29. Ez beingo<br />
baten esetsi guztiai erabatera [...], ezpada banaka ta bakotxa berez, gaur bat, biar beste bat. Añ LoraS 122.<br />
Egiten eztirialako bakotxa berez Propositu bakarrak. Ib. 148. Modu bitan sinistu giniakez fedeko artikulubak;<br />
Lenengo, banaka, bakotza berez edo partikularmente. Astar II 6. Gogotan astiro astiro erabili eikezuz, eta bein<br />
banaan eta bakotxa berez ausnartu irakurten dozuzan berba guztiak. Añ EL 2 18s.<br />
- BERA(K) BEREZ. Personalmente, por sí mismo; por su propia iniciativa. Hitz egin dezala <strong>bar</strong>rendik ere ta<br />
berak berez. Mb IArg I 189. Bizitu zen besteen erako gizon bat zirudiela ta berak berez bere erakuste guziak<br />
egiten zituela. Ib. 149. Argandik aditu zutena geiago jakin bear zutela beren lan andirako ta hau erakutsiko ziela<br />
berak berez Aita betikoagandik igorriko zien Espiritu Santuz. Ib. 348. Baña deabruak berak berez ezin eragin<br />
dituan pekatu mota asko persona aserrekor baten bitartez eragiten ditu. Gco II 53. Batzubetan Jaungoikuak<br />
berak berez egiten ditu gauza arrigarrijak. Beste batzubetan balijetan da aingerubakin. fB Ic III 291. Mezia ezta<br />
kal<strong>bar</strong>ijoko mendijan egin zan sakrifizijua baño, eta orduban berak berez egin ebana berbera, egiten dau orain<br />
gure altaretan, Abade edo Sazerdotien bitartez. Astar II 209. Markesak ifini-erazo omen zeban artza<br />
altxagarriakin lau oñen gañean bera berez bizirik bazegoen bezalaixen. Izt C 192. Eta geroztik iru aldiz berak<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
966
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berez bigiraturik ill zan milla seieun berrogei ta zortzigarrengoan. 'Después de realizar tres visitas pastorales'.<br />
Ib. 487. Eta gañera etxekoandre au gaztelu artako ziegarik izugarrienean sar zezatela, berak berez agindu zuen.<br />
Arr GB 17. Mingaiñ gaiztoak ezkontzarik obeenen ere gañera zenbat gaitz eta kalte erakarri litzakean berak<br />
berez guziz ondo ikusi zuela. Ib. 138. Ala ere, atzeneko urtetan bera berez eske juan gabetanik, mesedegilleak<br />
zeguan tokira bear zuena bialdutzen zioten. 'Ahorrándole el trabajo de ir a buscarlo en persona'. Aran SIgn 65.<br />
Ganera Eladik, berak berez, artu eban olloaren ardurea. Echta Jos 298.<br />
- BERE-BEREZ (SP). a) En sí mismo. "De soi-même" SP. Zeren hazi humanoa bere berez korrunpitua baita.<br />
Lç Ins C 3v. Badakit, eta segur naiz Iesus Iaunaren partez, eztela deus satsurik bere berez: salbu, zerbait satsu<br />
dela estimatzen duenaren, hura harendako satsu baita. "Quant à soi". Lç Rom 14, 14 (He, Dv berenez, TB bere<br />
baitharik, Ol, IBk berez). Hala fedea-ere, baldin obrák ezpaditu, hila da bere berez. "En soi-même". Lç Iac 2,<br />
17. --Zein da Jaungoikoaren izatea? --Bere berez izatea, izatez izatea, orregaitik da betikoa, aldatuezingarria,<br />
asierarik euki izan ez dabena, eta azkenik eukiko ez dabena. Itz Azald 22. Hori aski ez dela, ordea, badu beste<br />
balio bat, bere-berez, liburu honek. MEIG III 115.<br />
Por sí mismo. Haren [Tomasen] ausartzia galdegiteko berak ikhustea, hunkitzea, bere berez segurtatua<br />
izaiteko. Jaur 166. Eta erabateko iritzi au igorri zidan bere berez, emen ager nezakenekoan. "Espontáneamente".<br />
Or BM 18. Eta Bera mintza balekigu, ez aien bidez, baiña Bere-berez, Aren itza entzun dezagun, ez giza-mihiz,<br />
ez Aingeru-mintzoz, ez odei-otsez, ez idurikizunez. Or Aitork 232.<br />
Separadamente. Artikulu horrek bere-berez agertu behar du egunen batean, laster Jainkoak nahi badu.<br />
MEIG VII 51.<br />
b) Naturalmente, de modo natural. Haren galtzea bere-berez minki sentitu bazuten ere, etziren eman bere<br />
damuaren xiririta minez agertzen. "Malgré le regret naturel de sa perte". Birjin 451. Hastandu behar zira hainitz<br />
gauza bere-berez bihotza datxeitenetarik. Ib. 463.<br />
- BERE-BEREZKO. "Bere berezko bizi-modua (REusk I 6), genre de vie particulier" Dv.<br />
- BEREZ-BEREKO. Natural, propio, innato. Apezen eskuetan dagonez geroz eri-handienen ikertzea, zaintzea<br />
eta laguntzea, berez-bereko argitasuna ez da geienetan aski: sendalarien aholkuek apezaren trebetasuna<br />
argituko dute. FIr 188.<br />
- BEREZ-BERE (L-ain ap. A; Dv; berez beren R ap. A). Por sí mismo(s), por sus propios medios, por propia<br />
iniciativa. "Berez bere egin du, il a fait (la chose) de ses propres moyens (sans emprunter), sans importuner les<br />
autres" Dv s.v. bere. "Berez bere antolatu ditu gauzak, il a arrangé les choses avec ses propres ressources" Ib.<br />
s.v. ber. Sg. A, "independiente". Non da eskuara bezala dagonik bere hartan bere gain; aberats ez izana<br />
gatik, berez bere bizi, edo ahal bezen zor guti eginez? HU Aurp 210s. Erran ditugun ezagupideeri esker edo<br />
berez-bere, lehen bai lehen egin behar dena egiteko. FIr 193. Sendalariak erranez geroz eri-handi dagola, apeza<br />
berez-bere aski da, sendalariaren bertze berririk jakin gabe. Ib. 187. Espainiaren meneko izana gatik, berezbere<br />
dabil asko zeretan. JE Ber 27. Apaintzeko zeretan, berez-bere gizonak deus ez dira. Ib. 73. Eskualduna ez<br />
othe da berez bere ibili behar Eskual-Herri guziko mendietan? <strong>Bar</strong>b Piar I 13. Berez-bere zuetarik nork<br />
bertzalde zeheño batez ere dezake luza bere bizia? Leon Mt 6, 27 (Dv bere asmu guziekin). Nola ez gorets berezbere<br />
hain gora ibili den Platonen gogoa? Lf in Zait Plat XXIII.<br />
En sí mismo(s), de por sí. Merkaturik ez balu [...], Agoitze ez litake berez-bere gauza handirik. JE Ber 19.<br />
Beha <strong>Euskal</strong>dun arkaitzetarik / berez bere jin ostoak. Iratz 89. Ikusi edo somatzen ditugun gertariak eta zerak<br />
berez-bere dirala esatea ezinezkoa lizake erabat. Zait Plat 40.<br />
- BEREZ-BEREZ. Espontáneamente, de forma natural. Banetorren etxeruntz, bertsoak kantatzen, / Buruan<br />
berez-berez ziranak sortutzen. AB Olerk 149. Sua, berez berez, makaldu, alpertu eta itxungi egin zan. Erkiag<br />
BatB 16. Berez-berez etorri jakon euskaltzaletasuna. Jaiotzatik dator euskera maite izatea, euskaldun jaio<br />
ezkero, diñousku berak. Alzola Atalak 112.<br />
- BEREZ BEZALA. De por sí, por naturaleza; espontáneamente. "(A) buenas, (c.) onez onera, on onean, (V)<br />
berez legez, (G) berez bezala, onez onean" Añ. Ezkontzako Sakramentuak ematen duen bien arteko pake ta<br />
amorio santua, berez bezala sortu ta jaioko da. Cb Eg II 368. Baña, berez bezala, esaldia biurritu gaberik,<br />
olerkariaren antzetsuz datorrenean, belarriak, egia esan, eztu ain gaizki artzen. Ldi IL 36. Berez bezala musika<br />
eztakienak, inoiz ere eztu ikasiko bear danez. Zait Plat 62. Eta jakitea bildu ezkero, aurrerapena ere badator<br />
berez bezala. Vill Jaink 72. Eta ondorea berez bezala jaulkiko zaigu: gizonaren nondik-norakoa Jainkoagandik<br />
zintzilika dagoela, alegia. Ib. 146.<br />
- BEREZ BEZALAKO. Espontáneo, natural. Jesu Kristoren beste Pauso, marabilla, Pasio ta Eriotza, berez<br />
bezalako Enkarnazioko Arbola onen frutuak zirala. Cb Eg II 326.<br />
- BEREZ GAINEKO. "Berez-gañeko, preternatural" BeraLzM.<br />
- BEREZKO. v. berezko.<br />
- BEREZ LEGEZ. De por sí, por naturaleza; espontáneamente. "(A) buenas, (c.) onez onera, on onean, (V) berez<br />
legez, (G) berez bezala, onez onean" Añ. Baldin jatorriz ta berez legez ezpadakar bijotzeko azkortasuna, ez<br />
deutsee berbaak zirkinik eragingo. Mg PAb 204. Plazako piestiari Erri oneetan berez legez darraikozan gauza<br />
oneen ondorik, ikusi daigun, zelan egiten dan plazaan piestia. fB Olg 61. Ta bik alkar topetan dabeenian, berez<br />
legez, alkar maite dabee. Alkarri berba gitxigaz goguak aituten deutseez. fB Ic II 208s. Domukeri edo<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
967
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
kapitalismoa, lantzean pizka bat miztuaz, geldi-geldika berez lez lurrera jausiko dala diñoen sozialistak. Eguzk<br />
GizAuz 87s.<br />
berez. v. berex.<br />
ber(h)ez. v. berex.<br />
bereza. "(AN; msLond), diferencia" A. v. bereizkuntza. Egia da: esnetik esnera bereza edo "diferentzi"<br />
aundia dago. Zubill 40.<br />
bereza (det.). v. berex (II).<br />
berezain. v. berazain.<br />
berezaldi. v. bereizaldi.<br />
1 berezale (R ap. A). "Berezale (R), solitario, misántropo. Ardi berezalea, gizon berezalea (R), oveja u<br />
hombre huraño, a quien le gusta andar solo" A.<br />
berez-zale. Partidario de la separación, independentista. Ez uste izan hala ere Kornubitar herri maitaleok<br />
Inglesen etsai eta Bretaina Handiaren gandik berez-zaleak direnik, Gales Herrian edo Eskozian bat baino<br />
gehiago diren bezala. Mde Pr 264.<br />
2 berezale. "Egoísta, interesado. [...]. Semia be, berezalia, demoniua!" Etxba Eib. v. berekoi.<br />
berhez-berheza. v. berex.<br />
berezdabil. "Semoviente, berezdabilla" Lar.<br />
berezde. "División" Lar.<br />
berezdura. v. bereiztura.<br />
berezen. v. berazain.<br />
berezerazi. v. bereizarazi.<br />
berezerin. "Beeriñak, berezerinak, otariak, larrarteak, breñas" Izt C 42. Cf. Lar: "Breñas, matorrales, y malezas,<br />
que nacen de suyo en tierras incultas, viene del Bascuence be ereñak, sembrados hondos, y bajos, o de berez<br />
ereñak, los que sembrados de suyo nacen. Breñak, otadiak, larrarteak".<br />
berezgarri. v. bereizgarri.<br />
berezgo (Lar, Dv A; -oa S ap. Lh; Dv A; -rh- Foix ap. Lh), berezigo (Lar), berezko (Dv, H; -oa L ap. Lh),<br />
behezgo (StJayme ap. DRA), berexgoa (Hb ap. Lh), berexkoa (Hb ap. Lh), behexgoa. 1. Separación.<br />
"Separación", "disyunción" Lar. "Separatio, séparation; divisio, division" Dv. "Egin dute onthasunen berezgoa,<br />
ils ont fait le partage des biens" Dv. "Partage, division, et tous les sens de bereztea" H. "Berexgoa, -koa (Hb),<br />
[...], séparation" Lh. "Berezgoa (S), -koa (L), (Hb). 1.º distinction, division, disjonction; 2.º séparation" Ib. O<br />
Iongoiko, batasuna / Desiratzen duzuna, / Eta berezkoa bihotz / Guztiz higuñ zaitzuna. EZ Eliç 63s. Latsagia<br />
batek behar dü haatik bere behexgua. Eskual 21-3-1908 (ap. DRA). Berezgoako ephe guzian bizarnabala ez da<br />
iraganen hekien buruan. "Omni tempore separationis". Dv Num 6, 5 (Ol bere naziraldi osoan, Ker bere nazireskintzaldian<br />
iraun dagian artean). Bainan zuen gaizkiek berezgoa bat egin dute zuen artean eta zuen<br />
Jainkoaren artean. Dv Is 59, 2. Nork nai denak despei lezan bere emaztea, eman zala eskritura berexguarna.<br />
Samper Mt 5, 31 (Lç separazione, TB diborsa, Echn, IBe dibortzio, Hual berextarzun, Ker ezkontzauste).<br />
Bazterrerat utz ditzagun bada gure berhexgoa eta berekhoikeriak. Lh GH 1921, 154.<br />
(Dv A; -oa Hb y Foix ap. Lh), berexgo, berezko (Dv, H), behexgoa (Foix ap. Lh), berezigoa. Distinción;<br />
discriminación. "Distinctio, distinction [...]. Nor nor den berezgoa, personarum acceptio, acception de personnes.<br />
Ez dut berezgorik egiten, je ne fais pas de distinction [...]. Berezkorik gabe (He), indistinctement" Dv. "Berezkoa,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 968<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(He Phil), exception. Berezkoa edo exzepzionea" H. "Exception" Lh. "Behexgoa (S, Foix), préférence" Ib. v.<br />
bereizkuntza. Zeiñaren artetik egiten baita oraiño ungiaren eta gaizkiaren, egiaren eta gezurarren artean<br />
berezkoa edo diferenzia. Ch III 55, 2 (Mst ezagützen dakiana, Ip berhezten orano dakiana, Ol bakantzeko sena<br />
oraindik daukana). Jainkoak ez du berezkorik edo diferenziarik egiten aberatsen eta pobreen artean. Lg II 154.<br />
Berezkorik egin gabe batzuen eta bertzeen artean. Ib. 237. --Badeia berheziguarik Sakramentien artian? --Bai:<br />
badira Hilen Sakramentiak deitzen direnak, eta Bizien Sakramentiak. CatS 68. Untzaren eta gaizkiaren<br />
berhezgua. ArmUs 1907, 108 (ap. DRA). Gure esku dugu batasun hori azkartu, lehengo berexgoak kenduz,<br />
Alamania guzia <strong>bar</strong>din hobendun ezarriz, <strong>bar</strong>din zordun, herra berean bilduz. GH 1922, 295. Ez da berexgorik.<br />
Denak berdin, bakotxa bere arrangurekin, lagunak lagun. JEtchep 104. Judutik Grekarat ez da berexgorik:<br />
ororentzat Jaun bera da. Ardoy SFran 348.<br />
(H), berezko (H), berexgoa (Lh), berexkoa (Lh), berezgoa (Lh), berezkoa (Lh). "Berezgoa (He), élection" H<br />
s.v. bereztea. "Berezkoa [...] élection" Ib. "Berexgoa, -koa (Hb), choix" Lh. Lehia zaitezte obra onez zuen<br />
deiha eta berezkoa gerthu errendatzerat. He 2 Petr 1, 10 (Lç elekzione, TB hautzapen, Dv hautespen, Ker<br />
aukeratze, IBk aukeramen).<br />
2. (-oa Hb y Foix ap. Lh). Rasgo distintivo. "Particularité" Lh. v. bereizgarri. Esana da, irria gizonaren<br />
berezgoa dela. Aginaga Egan 1961, 9.<br />
3. "Berezgoa (S; Foix), variété" Lh.<br />
4. "Berezgoa (S, Foix), privauté" Lh.<br />
- BEREZGOKO. "Disyuntivo" Lar.<br />
berezgoro. "Disyuntivamente" Lar.<br />
berezgu. Discriminación. v. berezgo, berezgune. Ez da presunen berezgurik Jainkoa baithan. He Col 3,<br />
25.<br />
berezgune (Lecl, Hb ap. Lh, H) berexgune (Hb ap. Lh). 1. Separación, división. "Distinction" Lecl.<br />
"Séparation" Lh. v. bereizkuntza. Berezgune horrek egiazki egiten du [...] banderiza saindu bat, ongia<br />
gaizkitik, ardia ahuntzetarik, eta erleak listorretarik berezkaratzeaz eta beharki aldaratzeaz bertzerik egiten ez<br />
duena. He Phil 297s. Giristino Doktrinaren berezgunea. CatLuz 9.<br />
Discriminación. Gauza hagitz on bat da ezen graziaz borthiztea bihotza, eta ez jakien berezgunez, zeinak ez<br />
baitzaizte deusentzat baliatu hetan ibilli izan direnei. He He 13, 9. Ez dela haren baithan presunen berezgunerik.<br />
He Eph 6, 9. Zeiñak guziak maite baigaitu, eta guziei ungi egiten baitaroku, berezgunerik edo distintzionerik<br />
gabe. He Gudu 108.<br />
Excepción. Ofritu behar gaizko Jesukristori gure bihotz guziez eta berexgunerik edo erresalburik gabe. He<br />
Gudu (ed. 1827), 267 (ap. DRA).<br />
(Hb ap. Lh), berexgune (Hb ap. Lh). Elección. Gure hautuak eta berexguneak gutitzen eta gaizkirazten ditu<br />
hurren gure bertute guziak. He Phil 221.<br />
2. (Hb ap. Lh). "Particularité, singularité, personnalité" Lh.<br />
berezi (G, L ap. A; SP, Urt I 29, Lar, Hb ap. Lh, Dv, H; -rh- S ap. A; Dv (BN, S)), berexi, bereizi, behezi (Dv),<br />
bereixi. Tr. Berezi (en textos suletinos y mixanos berhezi) es con mucho la forma más utilizada en todas las<br />
épocas. El primer testimonio de berexi se encuentra en Duhalde (junto con la mayoritaria berezi) y el catecismo<br />
alto-navarro de Añi<strong>bar</strong>ro; se documenta además en algunos autores del s. XX, alto-navarros en su mayor parte.<br />
Bereizi no se documenta hasta el s. XX, y aparece en algunos textos meridionales, coexistiendo generalmente<br />
con berezi. En DFrec hay 495 ejs. de berezi, 13 de bereizi y 4 de berexi.<br />
I (Adj.). Especial, particular; escogido. "Berezia, séparé, distingué" SP. "Ablectus, berezia, hautátua, edérra,<br />
brabóa, paregábea" Urt I 29. "Especial" Lar. "Cadete, soldado, zaldun berezia" Ib. "Distinct, particulier [...].<br />
Debozione berezi bat hartu du Ama Birjinarentzat, il a pris une dévotion particulière envers la Sainte-Vierge"<br />
Dv. "Zuzen berezia, privilège" Ib. "Aintzineko lerroa gizon bereziz egina da, le premier rang est composé<br />
d'hommes choisis" Dv. "Berezi, berhezi (BN, S), beh-hezi (id.; le second h est plus prononcé que le premier qui<br />
dissimule à peine le r qu'il remplace). Qui est d'élite, de choix. Oniriste berezia (He), affection particulière" Ib.<br />
"Choisi, élu [...]. Particulier [...]" H. "4.º (G, L), cosa aparte, especial. [...] 6.º Berhezi (S; VocBN), especial,<br />
particular" A (en VocBN lo que se encuentra es "berhez, berhez-i, vb., séparer, séparé, se séparer"). "Especial" A<br />
DBols. Azkue añade una supuesta variante berezin, tomada de la segunda ed. de Dv Lab (60); se trata en realidad<br />
de errata por berezi, que aparece en la primera: artha berezi batekin (104).<br />
Tr. Documentado por primera vez en Leiçarraga, hasta el s. XX lo emplean sobre todo autores septentrionales;<br />
al Sur, se encuentra en el s. XVIII sólo en Mendiburu y Ubillos, y en el XIX en Guerrico, Aguirre de Asteasu,<br />
Iztueta, Lardizabal, J. A. Arana, Beovide y, entre los vizcaínos, únicamente en Arrese Beitia. A partir de<br />
principios del s. XX, su uso aumenta considerablemente en la literatura meridional.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
969
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Ahalik gehiena guziei adi eraziteari iarreiki izan gaitzaitza, eta ez xoil edozein lekhu iakineko lengoaje<br />
bereziri. Lç Adv * 7v. Guk dugu bada sinhesten ezen nehor eztela bere gain apartatzeko, ez bere manera berezi<br />
batez kontentatzeko. Lç Ins G 5v. Ferietako, hartu-emanetako, eta asko berze gauzatako egun iakinak eta<br />
bereziak dituztenék zerbitzu dutenzat. Lç Cal a 1r. Iuiamendu berezia edo partikulara. EZ Man I 48. Baldin<br />
faltak ez badire guztiz hain bereziak, / Iphizpikuak ere <strong>bar</strong>kha detzakela guztiak. Ib. 21. Gorputz eta arimaren<br />
punimendu komunez / Hitz eginik, mintza gaiten orain berezienez. Ib. 98. Egun berezia ohi da / Besta Berri<br />
eguna. EZ Noel 122. Grazia hau naturaleza gaineko argia da, Jainkoaren dohain berezi bat. SP Imit III 54, 8.<br />
Sakramendu saindua hartzen duenean gai eta baso egiten da grazia berezi batez bat izaiteko Jainkoarekin. SP<br />
Imit IV 15, 4. Bada eta ezpada ebaki behar du elkharrekiko ibilte berezi edo partikular guzia. SP Phil 307.<br />
Ordena aberats eta berezi batez guzia egiña. In Arg DevB II. Zoñez [Erretorek] arranküra berhezi bat ükhenen<br />
baitie [...] auher eztaudian. Bp I 23. Besta honek zer dü berhezirik beste ororen artian? Bp II 17.<br />
(s. XVIII) Errekonpentsa beregainekoa, aberastasun eta ohore franko, loria eta laudorio bereziak. ES 187.<br />
Eta hala orduan, elkharganik <strong>bar</strong>raiatu ziren, Mundu-herri guzirat, zein bere hitzkuntza bereziakin. Ib. 390. Ez<br />
duzun adiskidetasun berezirik edo trebetasunik emazteki batekiñ. Ch I 8, 1. Katiximaren egiteko lekhu berezirik<br />
eztenean, hartako lekhurik hoberena da khorotik kanpoan Elizan. CatLav A 5r (V 6). Zer grazia berezi eta<br />
partikular errezibitu othe zuten orduan Apostoluek? Ib. 403 (V 193). Non ez duen Jaiñkoak laguntza berezi eta<br />
nihoiz ez bezalako batez atxikitzen eta sustengatzen. He Gudu 163. Eta nurk ere hun berhezi bat ükhen nahi<br />
beitü, hark galtzen dütü komünak. Mst III 13, 1. Gizonen maitetarzün berheziaz eztüzüla axolik. Ib. 24, 2. Orien<br />
egiteko ta lan berezia da. Mb IArg I 325. Gobernariak berak ematen zion janari bereziarekin. Mb IArg II 343.<br />
Hulako grazia berezi batek zer ezagutza ez du galdetzen gure ganik? Lg I 267. Yauts-araztekotzat gure gainerat<br />
zeruko grazia berezienak. Ib. 276. Jinkoaren Semiaren Pasioniarendako debozione berhezi bat. AR 190.<br />
Kondizione bakhotxari iratxaki diotza trabailu berezi batzuek. Brtc 189. Zein da Sakramentu oni dagokan grazi<br />
berezia? Ub 223.<br />
(s. XIX) Erresumako zein herrik eta zein probintziak / Igorriko tu gorterat gizon hain bereziak? Monho 60.<br />
Josep espos garbiak / Darozkigu beti / Fagore bereziak / Ardiets-arazi. Ib. 90. --Fedearen Artikuluak zertako<br />
dire? --Gure Jangoikoaren ta Jesu-Kristo gure Erredentorearen berri berexi edo irakorria emateko. Añ CatAN<br />
17. Explikaturik dago Jaungoikoaren legeko lenbiziko mandamentu Santuan, adorazioaren gañean emanik<br />
dagoan dotriña berezian. Gco I 467. Sakrifizio au eskeintzeko leku berezia da Eliza. AA I 526. Huna orai<br />
zenbait bekhaturantza edo bizio, eta prestugune berexi, zeinetaz jende prestutasun erakhusten dutenek ere<br />
ezpaitaukate bethi behar den bezenbat kontu. Dh 66. Ukhan bezate artha berezi bat. Ib. 72. Debrua da gisa<br />
berezi batean Izpiritu lohia, likhiskeria hetan baizen gosturik eztukena. Ib. 186. Sekretarioak atxikiko du<br />
errexistro berezi bat. JesBih 421. Ihaurtiria maneria berhezi batez Saintüki igaran ezazü. UskLiB 80. Berea du<br />
manera bereziago batez, bere zerbitzari deklaratu bat, bere dizipulu bat, bere haur bat bezala. Jaur 142.<br />
Erregeren serbitzoan sartu zan Zaldun berezi edo Kadete. Izt C 489. Noiztik hunat axeria / Da poxin haiñ<br />
berezia? / eta buztan hau zertako? / Badea deusetarako? Gy 186. Abrahamek erakusten digu, leku berezi eta<br />
santutuetan illak lurpetzeko oitura zein anziñakoa eta gogoangarria dan. Lard 26. Zeintzuetatik bakoitzari bere<br />
itzkuntza berezi bestek etziekiena Jainkoak eman zien. Ib. 11. Lebiren ondorea bakarrik bazter berezi edo jakin<br />
gabe geratu zan. Ib. 118. Badute haren solas eta erakuspenek zigilu berezi bat. Hb Egia 89. Haritz landareak ez<br />
badituzu artha berezi batekin atheratzen eta landatzen, gehientsuak galduko dira. Dv Lab 328. Agiri dala otoitz<br />
edo orazioko doai txit berezi hura. 'Don especialísimo'. Aran SIgn 44. Misioetarako boto berezia profesioa<br />
egitean. Ib. 74. Gauza bakotxak Jaunak emonik / Badauz doe bereziak. AB AmaE 57. Hunen aire berezia ez<br />
dakitenentzat, aire ezagutu hau: Uholde baten pare... Zby RIEV 1908, 411. Handik goiti bazuen bethi debozione<br />
berezi bat bere Ama zerukoarentzat. Jnn SBi 52. Izpiritu Sainduaren obra berezia gure arimen saindutzea da.<br />
Lap 318 (V 145). Jinko hunak nahi ükhen dü begiratü antze berhezi batekin Nazaretheko familia saintiaren<br />
etxia. Ip Hil 136. Asteko zazpigarren eguna hautatu izan du othoizezko eta pausuzko egun berezi batentzat. Arb<br />
Igand 59. Heientzat da egiten bozkatze berezi bat, bertze bozen ondotik. HU Zez 90. Bihotzmin berezi batekin<br />
erraiten zuen hori. HU Aurp 135. Labat Jaun Miarriztarra, hilaren adixkide berezia. Ib. 169.<br />
(s. XX). Bertzeek nahi lukete eskoletxe bereziak balire hortako. JE Bur 52. Beren jauntzi bereziak manatzen<br />
deien bezala. Ib. 56. Semeak eskatu zion gisara mai, jarleku, oe ta oial bereziz egokitua. Ag G 220. Ume<br />
bakoitzaren antze berezia zeintzeko ikasketa. Zink Crit 12. Ororen gainetik gaizki ikusiak Alemanen etsai<br />
bereziak bezala. StPierre 40. Izkera bakoitzak bere itzetarako eredu bereziak ditu. Ol EEs 1919, 2. Bada<br />
Españian, aragi-uzte ta <strong>bar</strong>au egin bearra egun jakiñetan kentzen duan lege berezi bat. KIkG 63. Ta gañera<br />
ontasun berexiagoaz Jesukristoren senidetako ta bere betiko zorionean bere gozakide izateko aukeratu<br />
gaittualako. Inza Azalp 131. Ez al da zillegi gaitz berezi batetik, esate baterako, atera gaitzala eskatzea? Ib. 153.<br />
Arik eta etorberriari bere alderdietako doiñu ta dantza bereziak ikasi arte. Mok 8. Gain hortan luzaz etxe bat<br />
izan da / Patroin berezia nun ohora. Ox 17. Toki berezi ta apañetan diputadu jaunak, lendakari ta guzi. Muj<br />
PAm 8. Ibilkera berezija eukon-eta, danak esaten eben ata politta zala. Altuna 82. Zazpi pusilatu izan nitun,<br />
berori iltzeko argibide bereziak bein baño geiagotan arrapatu nizkielako. Or SCruz 129. Asmo berezi egokiren<br />
bat / Asmau nai eban onetarako. Enb 46. Meza nausian eskuaraz prediku bat egiten du mintzatzaile berexi batek.<br />
Zub 78. Euskara horren mami eta usaña biltzen nun nai; eta aren na<strong>bar</strong>men berexieneri oartzen. FIr 178. Lan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
970
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berezi bakotxaren kontu-artzale. Ib. 136. Banatutakoak dira, txorta onetan daskeñizkigun loreak. Mota<br />
askotakoak, baña guziak bereziak. "Muy selectas". Aitzol in Laux BBa XIV. Sorginen urin bereziaz gain<br />
gaineraino kasik bethea zen eltzea. <strong>Bar</strong>b Leg 141. Aren parrea dadat / irrika biziaz, / gozatua baitu gaur / ezti<br />
bereziaz. Ldi BB 154. Yakintza berria sortu bear, yakintza berezia, erri arixe berez dagokiona. Ldi IL 164.<br />
Alderdi aietan bizi ziran erriak --pranko-kantauritarrak alegia-- beste guztien artean oso bakarrak eta margo<br />
berezikoak azaltzen zaizkigu. JMB ELG 48. Esku-ekusi bereizi batez / saritu nai du maitea. Or Eus 78.<br />
Baserrietako maizterrai azken urteokaz ugazabak, zio berezi <strong>bar</strong>ik, jaso dautsen etxe-errentea. Eguzk GizAuz<br />
125. Ez emengo ikastetxe onenetan bakarrik, baizik Fraintzi ta Inglaterrako berezienetan. A<strong>Bar</strong> Goi 43. Orain<br />
dakarkizudana, ordea, gauza bereizi bat da-ta. TAg Uzt 298s. Bizkitartean zerbaitek emaiten dio argidura<br />
berezi bat. Lf Murtuts 48. --Zer duzu okle hori, sakre bat aments? --Ez aita! --Ohointza mota berezi bat? --Ez,<br />
jauna! Ib. 21. Badire juie batzu aiphu berezi bat liburu guzietan ukhan dutenak. Zerb IxtS 46. Egun berexitarako<br />
oi zun guda jantzi ederrenaz apaindurik joan zan. Etxde AlosT 76. Bazizun gure gizonak ogibide ortarako<br />
odolgiro ta aiurri bereixia. Etxde JJ 38. Uriko aundikientzat leku bereizi bat zeukan izendaturik. Ib. 271.<br />
Hegiaphaliako Maianak agertzen zion maitasun berezia. Ib. 242. Zerk dager esanaren bizizkotasuna? Zer dago<br />
artan berezirik? Txill Let 58. Illara erbestean edo itsasoan il ala galdutakoari joten yakon iltamuko kanpai-ots<br />
bereixia da. Erkiag Arran 166. Alako zarrada bigun bat senti eban; alako arnas-aldi bereizi bat <strong>bar</strong>ruan. Ib.<br />
130. Ikasle aurreratuenekin eztabaida bereiziak ere izaten zituen, oraingo ikastetxe-nagusietan izan oi diran<br />
mintegi-iardunen araura. Zait Plat 23. Ileroko iaikizun berezi baten bidez, eta eguneroko opari txikiz,<br />
ikasguetan Musek ospatuak izaten ziran. Ib. 21. Bigarren egunetik harat, zerbait berezi duten guziek izen berri<br />
bat biltzen dute, batere gaixtakeriarik gabe. JEtchep 104. Mandatariaren eskuak firmaturikako pasaporte berezi<br />
bat eduki beharko duela. Arti Tobera 264. Langileek artu bearra zuten beren soldata Eguberriko sari berexi<br />
batekin. Izeta DirG 95. Izakiak, bada, bakoitza bere lan berezia egitera jarririk daude. Vill Jaink 46. Eta<br />
buhamek badute usain berezi bat. Larz Senper 74. Azi txiki ura erne ta azitzeko, toki bereizia bear. MAtx Gazt<br />
17. Egilleak gure gorputzeko zati bakoitzari edo zentzu bakoitzari atsegin berezi bat eman dio. Ib. 39. Hor behar<br />
zuten hartu untzi berezia, Frantses zoalakotz, ez bakarrik misionest gisa, bainan Erregearen ordari. Ardoy<br />
SFran 208. Zioten dohain berezi bat bazela horien baitan. Xa Odol 31. Andria berriz sukaldaritzan / emakume<br />
berezia. Uzt Sas 224. Aurteng'urtea deitu daukute andren urte berezia. Ib. 274. Huntarzün berhezia da /<br />
algarrekin bakian egoitia. Casve SGrazi 142. Ez ordea ale bakoitzak hemen egingo den baino aipamen<br />
bereziagorik merezi ez duelako. MEIG III 81.<br />
v. tbn. Mih 23. MarIl 2. Laph 188. Bv AsL 207. CatJauf 76. ArgiDL 98. Otx 125. Munita 127. Lek SClar 132.<br />
Mde Pr 327. Bilbao IpuiB 93. Basarri 51. Osk Kurl 95. Onaind in Gazt MusIx 153. Ibiñ Virgil 58. Lab SuEm<br />
203. Berhezi: Mercy 26. CatS 44.<br />
(AN-gip), berexi. (Pl.). Diferentes (uno(s) de otro(s)). "Bereziak dira, son diferentes (AN-gip)" A Apend. <br />
Arimak bere penak bezala, arimaren potenziek eta botherek ere, zein baitira adimendua, borondatea eta<br />
memoria izanen dituzte bere pena moldeak, bere bereak eta bereziak. Ax 586 (V 377). Hau da alabaña iru<br />
Person berezi, Aita, Seme ta Espiritu Santuak Jainkonz bat baizik ez egitea. Mb IArg I 381. Aitatasuna,<br />
Semetasuna, ta Espiritu-Santutasuna gauza bana edo bereziak izanagatik, Jainkotasun bat baizik ez da Irutasun<br />
edo Trinidade hau guzia. Ub 126. Irur Persona distinto edo berexiak. Añ CatAN 18. Presuna hekien izenak ziren<br />
Brahma, Vixnu eta Siba. Hiru presuna berezi hoik bazuten batasun handiena. Hb Egia 49. Bainan Yainkoak<br />
beira nazala izartzetik ene soldaduen sua Giristinoek Yesusentzat duten amodioarekin! Bereziak dire ethorkhiz<br />
eta iraupenez. Ib. 94. Badire Jainkoa baithan hirur Presuna berezi. CatJauf 51. Hiru itxura berezi... Egia bera<br />
ezin ezagutuz, hiruetarik bat hautatzen baitu gizonak. JE Bur 162. Nola deittu litteke eleiz bera siñeste bereziak<br />
eta apez-buru bereziak izan eta? Inza Azalp 97. Bi arnas bereizi senti ditut; bata ozkirri goiz-eguratsa bezala,<br />
bestea orde nekagarri, sukor, samiñez asea. Or Mi 144. Ikusten dukegun lehen iragaileari galde diezaiogun,<br />
gure metodu bereziak zeharo azaldu eta, hoberena zein den, hartaz hilko baitugu. Mde Pr 138. Edo bi populuek<br />
[hitza] bide berezietarik Kamiten ganik hartu dute. Ib. 218. Izar-iarkera bereizirik ezin auteman ukan zuten<br />
bakoitzarentzat. "Aliam positionem siderum". Or Aitork 162. Baiña ba al dute erabateko batasunik emengo<br />
olerki guztiak? eta zein ote da denak alkarrekin josten dituan aria? Ba al ditu poema edo dalako onek parte<br />
berezi batzuk? Vill in Gand Elorri 12s. Iritzi bereziak agertu izan dira RS-ko esaeren jaioterriari dagokiola.<br />
MEIG VII 65.<br />
II (Sust.). 1. Partición, división. "Partición, uzina, uzitza, uzkura, berezindea, berezia" Lar. Kristiñau<br />
Dotrinearen dibisiño edo berezia. Cb CatV 17 (CatG 26 bereziera). Nolatan egiztatzen da berezi edo partizio<br />
au? EConst 30.<br />
2. "Estropha, biurzea, berezia" Lar.<br />
- BEREZI-BEREZI. (Forma con reduplicación intens.). "Ene bihotzeko berezi-berezia, le (choisi) bien aimé de<br />
mon coeur" H. Hura da mariñelen Ama berezi-berezia. Arb Igand 160. Eta Jaungoikoaren laguntza bereziberezirik<br />
gabe galdurik ta atzendurik egon bear zuan aspaldietan. Inza Azalp 89. Orraitio, beste ikaste-leku<br />
berezi-bereziak ere, oindiño ba dirala autortu bear. Erkiag Arran 133. Gandiagaren tankera, berezi-berezia ta<br />
are berria ere dala gure artean iruditzen zait. Vill in Gand Elorri 19. Ur ura edari berezi-berezia zala esanaz.<br />
Berron Kijote 72.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
971
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berezi. v. bereizi; beresi.<br />
berezibakoitz, bereisbakotx. "Monostrophe, bereisbakotxa" Lar.<br />
berezibil. Automóvil (turismo o autocar). v. beribil. Gazteitik Gatzagarako burni-bidearekin orduz ondo<br />
datorren berezibilla. EEs 1917, 219. Gizadiaren osasunagatik berezibill ontan etzazute txisturik bota. Ib. 219.<br />
Gaberdiaren buruan, berezibiletan (en automóviles) joaten ziran Donostitik piztitzar batzuk. TAg Uzt 174.<br />
berezide. 1. "Especificación, banatidea, berezidea" Lar.<br />
2. "Delecto, elección, separación, aukera, berezidea" Lar.<br />
3. "Especialidad, batezkoa, banatidea, berezidea" Lar. v. berezitasun.<br />
4. División. Kristau Doktrinaren berezidea. CatBurg 12.<br />
berezidun. "Particionero" Lar.<br />
bereziera. División, partición. v. bereizkuntza. Kristau-Dotrinaren Dibisio edo Bereziera. Cb CatG 26.<br />
Kristio-Dotrinaren dibisioa edo bereziera. Añ CatAN 14. Ipiñiko ditue onak eskuiko aldean, eta gaiztoak<br />
ezkerrean [...]. Bereziera au bekatarientzat izango da guziz lotsagarria. AA III 541. Bereziera onen ondoren<br />
asiko da Jesus Jaungoiko gizona itz-egiten. Ib. 542.<br />
berezigo. v. berezgo.<br />
bereziki (G, L, AN, BN ap. A; SP, Urt I 42, Ht VocGr 398 y 409, Lar, Lecl, Hb ap. Lh, Dv, H; berheziki BN, S<br />
ap. A; VocBN, Gèze, Hb ap. Lh), berexiki (Darric ap. DRA), berexki, berezki (H), bereiziki, bereizki, behexuki<br />
(Lander ap. DRA), behexiki. Tr. Bereziki (en textos suletinos berheziki) es con mucho la forma más usual;<br />
berezki se documenta en Mendiburu, TB y J. I. Arana; berexki en Lizarraga de Elcano, berexiki en CatLan,<br />
berhexiki en una canción recogida por Chaho; las formas con -eiz- se encuentran en CatLan (berheiziki), Lizardi<br />
(alternando con bereziki), Orixe y Berrondo. En DFrec hay 214 (45 septentrionales) ejs. de bereziki.<br />
1. Especialmente, particularmente; sobre todo. "Particulièrement" SP y Ht VocGr 398. "Abscisse, [...] segurki,<br />
beréziki" Urt I 42. "Principalement" Ht VocGr 409. "(En) especial" Lar. "En particulier" Lecl. "Particulièrement,<br />
notamment" VocBN. "Principalement, surtout" Gèze. "Particulièrement, notamment, spécialement,<br />
principalement" Dv. "Spécialement, notamment, surtout" H. "Particularmente, especialmente" A. v. beregainki,<br />
BATEZ ERE. Tr. Documentado en autores septentrionales desde Leiçarraga. Hasta el s. XX, al Sur se<br />
encuentra sólo en Larramendi, Mendiburu, Ubillos e Iztueta, además de en Lizarraga de Elcano; en el s. XX, su<br />
uso aumenta notablemente entre los meridionales.<br />
Zergatik bereziki desperiuru publikoéz minzo da? Lç Ins D 7v. Baina hemen bereziki eta spezialki minzo da<br />
Iainkoak salbatzeko elejitu duen konpainiáz. Ib. C 7v. Baiña bereziki esker derautzut zeren egungo egun hunetan<br />
zeure eskutik eduki bai nauzu. Mat 311. Bereziki ni nazaitzu / zordun, zeren zuretan, / dakidana ikhasi baitut /<br />
eskola sainduetan. EZ Noel 176. Adora bihotzez Iainkoa, eman eskerrak ordurainoko fabore guziez, bereziki<br />
egun edo gau hartakoez. Hm 234. Bereziki laudatzen dut / Zure Maiestatea. Ib. 42. Ordea batasun hura ezta<br />
bereziki aditzen gorputzaz, baina bai bihotzaz, afekzioneaz eta amudioaz. SP Phil 394. Bereziki atherako<br />
ditutzunean hitz sakratu hauk. Ib. 547. Haren grazien berretasuna bereziki errezibitzeagatik. Arg DevB 244.<br />
Zure etxe sakratua / Aski dugu lekhuko, / Bereziki hautatua, / Grazian emateko. Ib. 207. Eri eta penatan direnak,<br />
berheziki lekü hotakoak, soltha ditian. FPrS 19. Eztire solamente bertze / Gizonen bezalakoak, / Bañan dire<br />
bereziki, / Jesus, zure odolekoak. Gç 67. Zeren birjinak bizi izan / Baitziren zure ondoan, / Bereziki dute ohore /<br />
Zeruko palazioan. Ib. 196. Zergatik diozü Jinkoak egün haur berheziki haitatü diala? Bp II 8. Egiaz Birjina<br />
sainta haurzarotik berheziki Jinkoari ohereskatü izan zaiola, eta bethi hazi haren hegalpetan. Ib. 110.<br />
(s. XVIII) Hala egin izatu dute hautarik hainitzek, eta bereziki Carlo Magno gure Enperadore handi hark. ES<br />
177. Erromarrek bereziki estimu handia egiten zuten bere hitzkuntzaz. Ib. 165. Etzazula halaber iduk zure burua<br />
berthute handitakotzat eta Jainkoaz bereziki maitatutzat. Ch III 25, 3. Zu kausitzen zarela munduko lekhu<br />
guzietan, eta bereziki orai hemen zarela. CatLav 8 (V 13). Sofrituko tu senti ahal daitezken tormenta suerte<br />
guziak, eta bereziki behinere gelditu gabe bethi erretzen egoitea. Ib. 72 (V 44). Apóstol, ainbat da nola bialdua,<br />
egorria, mandataria; baña bereziki ala deitzen dira amabi Apostoluak. Lar. Xede hau badugula egiten ditugun<br />
obretan, bereziki bihotzeko mobimendu eta akzione berehalakoetan. He Gudu 70. Haiñitzak (eta bereziki<br />
emakumeak), bertutean fiñkatuak eta ahituak direla imayinatzen dire. Ib. 30. Bi gaiza berheziki hun dira,<br />
hunialat ützül erazitzeko. Mst I 25, 4. Bai, agitz andiak izandu ziran Jesusen Amak izandu zituen atseginzak,<br />
berezki Jesusen jaitzan. Mb IArg I 169. Lehia zaitezte erraterat haren dizipuluei, bereziki Piarresi, Salbatzaillea<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
972
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
hek baino lehen izanen dela Galilean. Lg II 286. Egiazko handitasuna datzala bereziki, humiltasun<br />
giristinozkoan. Mih 32. Ethorri da bereziki pobrei bere Ebanyelioaren ezagutarazterat. Ib. 78. Manatzen daukü<br />
berheiziki etskümikü deklaratiak izan direnen konpañaren ebitatzia. CatLan 106. Zer zor deete bere haurrer Ait-<br />
Amek berexiki? Ib. 91. Birjina Seindiaren berthütetarik zoin behar tügü bereziki imitatü? Ib. 76. Ezpeitzien orok<br />
bihotz bat eta arima bat baizi, eta hori beita berheziki Andre Dona-Mariaren Konfrarien ezarteko deseiña.<br />
Mercy 19. Eta azkenik eskatzen diogu, begira gaitzala gaitz guzitik, bereziki, gaiztoa deritzan, demoniaren<br />
eraso-aldietatik. Ub 162. Denbora guzietan / Eta bereziki / Hiltzeko orenetan. Monho 90.<br />
(s. XIX) Eméngo néke-pénak ta naigábeak, beréxki gorputzarén gaitzak etzaizkigu idúri ón. LE Ong 94v.<br />
Onéki etorrizaigu ón guzía, beréxki bekatarieri. Ib. 108r. Jainkoa ganik ardiets dietzagutzu behar ditugun on<br />
guziak, eta bereziki arimari ta salbamenduari ukitzen zaizkonak. Dh 86. Guziak haren kontra sumindura<br />
handitan agertzen dire. Bereziki aingeru begiralea. Ib. 138. Arima iusto heien penak labur ditzakegu, bai eta<br />
akaba ere othoitzez, <strong>bar</strong>urez, limosnez, induljentziez eta bereziki Mezako Sakrifizio Sainduaz. CatLuz 30.<br />
Ardürenik erorten girenetan berheziki <strong>bar</strong>atzen girelarik. UskLiB 21. Aplikatzea bereziki bere pasione<br />
nausiaren gudukatzera. MarIl 19s. Felizitatzen zütüt, kunpaña nublia, / Eta zü berheziki, Madama Jülia. Etch<br />
566. Gertakari au zearo ta luzeago paper anitzetan izkribaturik zabaldua arkitzen da, eta berezeki [sic] Utrechko<br />
gazeta maiatzeko illaren amaseigarren egunean. Izt C 465. Hau da bereziki Frantziako gaitza: / Banitate<br />
ergela da gure primeza. Gy 124. Mintzo zira ederki, / Bai eta ere oneski; / Bena nahi nuke jakin / Zureganik<br />
berhexiki / Noiz izan nizan zuretzat / Izar edo eguzki. In Chaho Biarritz II 190. Ez dire hoberenak oroz<br />
maitatuak, / Bereziki lotzean gaxtagin eskuak. Hb Esk 191. Izerditan denean aberea estali behar da, bereziki<br />
heia hotza balin bada. Dv Dial 75 (It batezere, Ur batez-bere). Bihotz guzia ixurtzen du erien bihotzetarat,<br />
khotsudunen bihotzetarat bereziki. Laph 121. Lekhü orotan Othoitziak egiten ahal dira; bena Othoitzeko lekhia<br />
da berheziki Eliza. CatS 65. Kondairatxoa bi denboralditan erdibitzen da berezki. Aran Loyola 7 (ap. DRA).<br />
Harren meneko jarri ziren fraidei ere gomendatzen ziozkaten bereziki bi berthute horiek. Jnn SBi 62. Jinkoak<br />
emaiten zeitzen gizon saintü haier argi eta photere handiak, berheziki geroaren jakitia. Ip Hil 144. Hekientzat<br />
bereziki eginak dire neurthitz hok. Arb Igand 145. Ez dugu nehor bereziki begietan. HU Zez 28.<br />
(s. XX). Nehor den bati ongi-etorriaren egiteko jauntzia, Lapurdiko eskualduner laket zeiena bereziki, zuten<br />
hartua gure gazteek. JE Bur 183. Uskaldüna berainez alagera da, jitez zalhü eta botz huneko, Ziberotarra<br />
behexiki. Eskual 7-3-1913 (ap. DRA). Obra berrietan Alemanek arta handia erakutsi dute bereziki gara handien<br />
egiteari buruz. StPierre 26. Baña Ikurtzazkunari [= 'Semántica'] bereziki dagokiona da itzen ereduak aztertu,<br />
azaldu ta txukuntzea. Ol EEs 1919, 2. Eta zer eginkizun du bereziki emazteak senarrarekiko? KIkG 54. Zoin<br />
herrebeski ari diren zuen haurretarik zonbeit, bereziki neskatxa batzu. <strong>Bar</strong>b Sup VII. Eri-handien galbideak<br />
zeintzu ote diren jakitea, eta bereziki, eri bakoitxaren ezagutza, noraraño ilundu den ikusteko. FIr 183. Be-<br />
Nafarroan, bereziki Garazin, biziki aipatuak dira ene herrikoak, Luzaidekoak. Zub 115. Gaur, Poz-emolliaren<br />
Etorkunde-eguna / Muxikan bereziki ospatzen doguna. Enb 210. Bazkunaren azitzeari uzteka [...] dirutzaarpideak<br />
yasotzeari ekingo genioke bereizki. Ldi IL 117. Yainkoaren etxeko umeak, Yuduak dira; Yainkoa zan<br />
bereziki oien aita. Ir YKBiz 229. Erri artara dute bereizki joera, / an aurkitzen baitute iñon ainbat txera. Or Eus<br />
12. Zer behako argituak, herriaren omenaz mintzatu zenean, eta bereziki auzoen bekaizgoaz. Lf Murtuts 12.<br />
Badirudi Jaungoikoak bereziki begiratzen diola artzaiari. Munita 127. Clarak --lenengo koplak dion bezela--<br />
"argia" esan nai du. Eta koplak ere alaxe dira: argiak, bereziki argiak. Lek SClar 130. Europar kultura hortaz<br />
jabetzea on da, bereziki Beltzen eta Orien abertzaletasun borrokariak jotzen duenean. Mde Pr 42. Arras ongi<br />
har lezakela Larrungo maldetan, bereziki eta bereziki Japoniako motak. Zerb Azk 41. Saindu guzien egunkari,<br />
aspaldiko urtetan bezala, meza bat emana izan da Eskualdunentzat behexuki. Herr 5-11-1956 (ap. DRA; la ref.<br />
es incorrecta). Nor ote da Zoriak orren bereziki ornitzen duen gazte ura? Txill Let 38. Erromeria ori ain zuzen,<br />
guztiena baiñan bereziki, itsastarren artekoa oi dalako. Erkiag Arran 66. Kenka bat txarra pasatu behar ukan<br />
zuen bereziki, alabañobat biziki eri egon zaiolarik. JEtchep 53. Ez ginuen holakorik merezi, horren ganik<br />
bereziki. Larz Senper 116. Auteman betza irakurleak 4, 5, 8garren ahapaldiak, bereiziki mintxoak. Or in Gazt<br />
MusIx 50. Ez dezazke [Nafarrak] haz bere seme guziak, bereziki arrotzek beren meneko hartuz geroz. Ardoy<br />
SFran 283. Hori erakuts-azu bereziki Eskual-Herriko burhaso eta gazteeri. Ib. 359. Dena dela, artzainentzat<br />
bereziki eman izan zen egun hortako meza. Xa Odol 233. Agur handienak zier / gütara jin ikhusliarer, / Eta<br />
berheziki esker / Santa Graziko oroer. Casve SGrazi 20. Bereiziki aipatzen du mandazaia, oso ezaguna omen<br />
zuan-ta. Berron Kijote 176. Zilegi izan bekit [...] erabateko zenbait gauza esatea azentuaz eta bereziki euskal<br />
azentuaz. MEIG VI 98.<br />
v. tbn. Brtc 61. JesBih 449. Jaur 166. Elzb PAd 71. Zby RIEV 1908, 87. Lap 30 (V 17). CatJauf 68. Etcham 216.<br />
TAg Uzt 225. Vill Jaink 156. Onaind in Gazt MusIx 148. MAtx Gazt 78.<br />
Concretamente. Ziñelarik Italia / herri famatukoa, / eta bereziki Asisa / deitzen den hirikoa. EZ Noel 171.<br />
2. (Lar, A DBols), berezki (Lar, Hb ap. Lh, H). Por separado. "Partidamente" Lar. "Departidamente,<br />
distintamente, banaro, berezki" Ib. "À part, en particulier" H. "Separadamente" A DBols. v. berex. Tr.<br />
Frecuente sobre todo en textos septentrionales de los ss. XVI-XVII, se encuentran sin em<strong>bar</strong>go algunos ejs. más<br />
modernos; en el s. XX, aparece tbn. en algunos textos meridionales.<br />
Eta konjit emanik populuari, igan zedin mendira bereziki, othoitz egin lezanzát. "À son privé". Lç Mt 14, 23<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
973
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(He bera bakharrik, TB, Dv, Ur, Echn, SalabBN, Samper, Or, Ker, IBk bak(h)arrik, Ip, Hual bera, Ol berezian,<br />
Leon ber-bera, IBe bakardadean). Hobeki adi ditezenzat, gaitezen bataz eta berzeaz bereziki minza. "De chacun<br />
à part". Lç Ins F 2r. Dotrina eta Dotrinaren deklarazinoa ez elkharrekin, baiña beregainki eta bereziki bi<br />
partetan ibeni behar zirela. Mat XXVI. Non gertha dadin enetzat eme iuiamendua / Bereziki eman behar<br />
darotazun iustua. EZ Man I 60. Hain xehero, bat banaka, beregainki eta bereziki daki Iainkoak gauza guztien<br />
berri, non gure buruko illeak ere kontatuak baitadutza. Ax 111 (V 74). Eta nola guri bereziki egiten zaizkigun<br />
ontasunek atzartzenago baigaituzte, guziei oro bat egiten zaiztenek baino. SP Phil 204. Deitzen dütügü berheziki<br />
Jinkoatan diren Hirur Personak. Bp II 62. Gauza guztiak xehero, bat-banazka, beregainki eta bereziki aditzera<br />
emaiten tuelarikan. ES 192. O grazia eziñ esplikatuzkoa, fabore berezia, amudio neurri gabekoa Jainkoak<br />
gizonari bereziki markatzen dioena! Ch IV 13, 3. Zihauren berheziki deüs ükheitetik bilaiz ahal zitian. Mst III<br />
37, 3. Nuiz beste ororeki nahasteka, nuiz nihauri berheziki egin deitzadazün huntarzünak. Ib. 22, 1. Bere<br />
diszipuluak ethorri zaizkon berezki. TB Mt 24, 3 (Lç apart, HeH bakhartasunean, Ip berberak, Ol berezian, IBk<br />
bakarka). Hala-nola kurutzearen gainean Jesu-Kristoren odola haren gorphutzetik izan baitzen berezia, berdin<br />
Mezan ere bereziki kontsekratzen da odola eta bereziki gorphutza. Arb Igand 99. Lenbizi bereziki edo banatua<br />
agertuaz. Garit Usand 26. Aien artu-emanak Anaidiko liburuan bereziki eramateko. Eguzk RIEV 1927, 434.<br />
Puntu hau berriz ukitu beharko dut bereziki eta luzaroago. MEIG VI 50.<br />
3. Ex profeso. Joxe<strong>bar</strong>en istoria jakinda, bereziki joan naiz Altzurain ikustera. Txill Let 146. Aretxen<br />
[pakearen] billa joan bereziki, ta eskuratzeko itxurik ez. Basarri 165. Ongi agerian ageri zuan zeiñen argi ta<br />
bereiziki eman izan zitzaion Rozinante izena. Berron Kijote 111.<br />
- BEREZIKIAGO. Más particularmente, más especialmente. Orien egiteko ta naikunz guzia dela mutil-neskak<br />
(eta jai-igandeetan berezkiago) elkar ekustea. Mb IArg I 61. Konfraristen izenak izkiribatuak izanen dire<br />
errexistro batean, hil ondoan, berezikiago, othoitz egin dadin hekientzat. JesBih 465. Deitzen dugu ez xoilki Aita,<br />
bainan bai gure Aita, zeren egiazki gizon guzien Aita komuna baita, eta berezikiago girixtino guzien Aita. Jaur<br />
182. Diosesako apezak eta bereziki apez eskualdunak, eta berezikiago orotarik kartsuenak, hoberenak, gaizki<br />
erabil arazi nahiz. HU Aurp 121.<br />
Bereziki baino berezikiago lagundu zituen Amalezitak gainerat abiatu zitzaizkoten aldi batez. Zerb IxtS 37.<br />
- BEREZIKIEN (berezkien Bera app., BeraLzM). "Especialísimamente, sobre todo" Bera app.<br />
- BEREZIKIENIK. Sobre todo. Bezperak zer dire? Igandetako zeremonia premiatsuenetarik bat. Eta noiz<br />
dire berezikienik kantatzen herri guziarentzat? Igandetan. Arb Igand 126.<br />
berezikiro (Lar), berezkiro (H), bereizkiro, bereiskiro. 1. Especialmente, sobre todo. "Principalmente" Lar. "À<br />
part, en particulier" H. v. bereziki. Zer otoitzak, orazioak eskatzen diozkatzu bereizkiro guzien artean Ama<br />
Birjinari? CatBurg 24 (en el ms. original berezkiro). --Zer birtute graziarekin batean Sakramentuak ematen<br />
dituzte? --Bereizkiro hiru, Teologalak deriztenak. Ib. 34. --Eta non dago gure Jainkoa? --Leku guzietan,<br />
berezkiro Zeruan. Ib. 21. Au guziak bereiskiro amatu ta laudatu bear degu. Lar STomas 2. Zer orazio esaten<br />
diozkatzu berezkiro Ama Birjiñari? Mb IArg I 26. Leku guztian, berezkiro Zeruan ta Altarako Sakramentu txito<br />
Santuan. Cb CatV 31. Ignazioren zeruko prudenzia ta espiritu dibino au gauza askotan, baña pobrezan da<br />
obedienzian berezkiro agertu zan. Cb SIgn 20. Bertute guziak, berezkiro lagun urkoarekiko karidadea, onerizkoa<br />
eta ongi naia. Ub 206. Leku guzian, eta batezere edo berezkiro Zeruan ta Aldareko Sakramentu guztiz Santuan.<br />
Gco I 403. Orregatik berezkiro laguntzen dio animari birtute oek iristen. AA I 409. Beste lan batzuek dira,<br />
gorputzaren nekea berezkiro eskatzen duenak. AA II 51. Biak, baña berezkiro Konradok [...], humilltasunik<br />
andienaz Jenobe<strong>bar</strong>i <strong>bar</strong>kazioa eskatu zioten. Arr GB 117. Guziai, baña berezkiro Wolfio zarrari. Ib. 114.<br />
2. (Lar, Añ, H). "Distintamente" Lar y Añ. "À part, en particulier" H. Eta edozein gizon eztala izengillea,<br />
ezpada arako gauzen jatorria azaltzeko ta agertzeko bereiskiro gai dan izenari dagokana. "Peculiariter". Lar DT<br />
L. Baña izango du gañera sentidu bakoitzak, berari berezkiro dagokan atsegiñ eta kontentua. AA III 584.<br />
Eta, nere entzukietan ainbeste urteren buruan aditu etzan bere boza, enzun zan garbi eta berezkiro.<br />
"Distintamente". Otag EE 1881b, 108. Eliz ortan dagon anima bakoitza [Yesukristoren argiak] nola argitzen dun<br />
ere bai, berezkiro. Or QA 67.<br />
- BEREZKIROKO. Especial. Gizon gazte zanetik S. Isidrok berezko grazia edo berezkiroko ofizioa zuen,<br />
iturri zarrak berritzeko eta iturri berriak agertzeko. Cb Senar 94. Onek dio berezkiroko eitea ta kera berria,<br />
bere-beregandiko ditunezkoa. Or BM 20.<br />
- BEREZKIROZKO. Especial. v. berezi, BERARIAZKO, BEREGAINEKO. Aita Larramendiri berezkirozko<br />
bear ziran argi andiak eman ziozkan, Gramatikak dituen bazter guziak ondo <strong>bar</strong>rendu, eta bere Arte preziosoan<br />
<strong>Euskal</strong>dunai agertzeko. Cb EBO 30. Berariazko ta berezkirozko Jaungoikoaren argi ta doai gabe. Ib. 49. Ama<br />
Birjiñaren Konzepzio edo Sortze guziz garbiaren eguna da, ta gure Probinzian berezkirozko egun señalatua. Cb<br />
Eg II 354.<br />
berezikizun. v. bereizkizun.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
974
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bereziko. "Específico" Lar.<br />
berezimen. v. bereizmen.<br />
berezimendu. Distinción. Orobat berezimendurik gabe hartu nahi dut ona eta gaitza, eztia eta khiratsa,<br />
allegrianza eta tristezia. "Indifferenter". SP Imit III 17, 3.<br />
berezin. v. berezi.<br />
berezinde (Lar). "Artículo en los libros" Lar. "Cláusula de testamento" Lar. Zeñagatik itzegiten dan<br />
Berastegiko ibaiaren berezinde edo artikuluan. Izt D 30.<br />
"Departimiento, división", "partición" Lar. "(Hb), partage, séparation" Lh. v. bereizkuntza.<br />
Distrito, división administrativa. --Gipuzkoako gudarikizunak nori dagozkiyo? --Gaztela edo Burgosi. --Eta<br />
eginkizun itxastarrak nori? --Ferrolko berezindeari. IPrad EEs 1915, 101.<br />
berezipen. v. bereizpen.<br />
bereziro (Lar). 1. Principalmente, sobre todo. "Principalmente", "(en) especial, especialmente", "mayormente,<br />
especialmente" Lar. v. bereziki. Amorioa obretan bereziro ezagutzen da. Antia JesBi 114.<br />
2. "(De por) sí, bakarrik, bereziro, lat. separatim" Lar. "Departidamente, distintamente" Ib. "Menudamente" Ib.<br />
v. berex. Zeren Jaunak dakian jaikin bear dan guztia, eta ikusten ditu bereziro denboren siñaliak. Ur Eccli<br />
42, 19.<br />
berezita (Lar, H), bereista (Lar). 1. "Estancia, en los versos, bereista" Lar. "Capítulo de libro, burua, berezita"<br />
Ib. Korinthiener lehenian, berezita 15gerrenian, hilentzat behar ginandiala bilguratü dio. Egiat 178. Berezita<br />
XV. Aita amen eginbidiaz. Ib. 119. Emazten lealtarzünak beren senharrer, gerthaldi hanitz dereikie eskentzen,<br />
batez dügü berezita hau akabiren. Ib. 218.<br />
2. bereista (Lar), bereizta (VocCB). "Escogimiento, auta, aukera, irakurtza, bereista" Lar. "Aukera (G),<br />
elección. sin.: auta, autesa, autakuntza, bereizta" VocCB.<br />
"Discreción, bereista, zogiera, zuhurtzia" Lar.<br />
3. "Discreto, bereista, zogia, zurra, zuhurra" Lar.<br />
berezitasun, bereiztasun, bereztasun (Dv), bereixtasun. Tr. Atestiguado por primera vez en Pouvreau, su<br />
frecuencia crece en el s. XX. En DFrec hay 67 ejs. de berezitasun y 14 de bereiztasun.<br />
Separación, división; diferencia. "Differentia, différence" Dv. v. bereizkuntza. Apartatze saindua bertzerik<br />
berezten edo apartatzen eztuena ongitik gaizkia, ardietarik ahonzak, erletarik lixtorrak baizen, zein baita<br />
premiazko bereztasuna eta apartatzea. SP Phil 297. Gaurtik aurrera elkarren artean ezta bereixtasunik izango<br />
Zeruko Argia eta Gure Herria deitzen dan aldizkingi bikain orren artean. GH 1921, 199. Erki-Alkartuetan<br />
(Estados Unidos) bakarrik baziran orain gutxi 288 siñiste bereziak dittuzten Aurkalari eleizak. Londres ta bere<br />
auzotan badira 100 eta bereiztasun geiago. Inza Azalp 95. Bereixtasun ortatik nai ta naiez etortzen zaiote<br />
Sakramentuetako ta Elizkizunetako berextasun izugarria. Ib. 96. Asabaen za<strong>bar</strong>keria ta izkeraren bereiztasuna<br />
bera etsai ditugula. Ldi IL 57. Yudu guziak izkuntza bat bera zuten; baña ala ere leku batetik bestera bazegon<br />
zerbait berextasun itzegiteko eran. Ir YKBiz 479. Gizarteko bereiztasun nardagarriak ezpaitzitun aintzakotzat<br />
artzen. Etxde JJ 271.<br />
bereztasun (Hb ap. Lh, Dv), berextasun (H), berextarzun. Separación, apartamiento. "État de séparation" Dv.<br />
"Berezean ou bereztasunean egotea maite du, il affectionne la solitude" Ib. s.v. berez. "Situation de quelque<br />
chose qui est mis à part, isolement" H. Nornaidenek despedi lezan bere emaztia, emon dazaula<br />
berextarzunaren kartilla. Hual Mt 5, 31 (Lç separazione, TB diborsa, Echn, IBe dibortzio, Samper berexgua,<br />
Ker ezkontzauste). Gu ahalaz bertze jendetarikako berextasun garbi hartan ikusi beharrez. Zby RIEV 1908, 84.<br />
Ez da beretasunik, ez bada berextasunik. Gureak gurez ibil ditzagun, ez bertzez. Herr 25-5-1960, 4.<br />
+ bereztasun, berextasun, bereixtasun. Particularidad, peculiaridad, originalidad. Edukitzean persona<br />
bakoitzak, besteak eztuen bereztasun, propiedade edo distingitzen duen gauza bat. Gco I 60. Nere ustez, Joxe-<br />
Mariren eres-antzerki guzien artean orrek du bereztasun aundiena. Garit Usand 29. Aipagarria da bera<br />
entzuteaz batean oartzen dan berezitasuna, bai eres-neurki ta bai bere zolitasunean ere. Ib. 60. <strong>Euskal</strong>erria,<br />
beste erri guztien artean, garbi na<strong>bar</strong>mendua beti azaltzen zaigu. Berezitasun orren sustrai eta kimuak antziñantziñatik<br />
datozkigu. JMB ELG 9. Berezitasun au, aldaketa batzuek gora-bera, geroztik ere ondo zaindu zuten.<br />
Ib. 24. Ona emen enda onetako giza-ezurren berezitasun edo izakerak. Ib. 64. Gainera, ez du adierazten<br />
agerketa zeinbaiten egintza eta bereztasunik. Mde Pr 346. Baina pintoreak trebeki jakin zuen neskatoaren<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
975
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
begitartean berezitasuna foto isil, kaskar hartatik bere pintzelaz aldatzen. Mde HaurB 68. Edozein errik duan<br />
berezitasun eta jatorrizko ondasuna gorde ta zaindu bear da. Vill Jaink 20. Badakuste gizonak adimendua<br />
duela, gogoeta egiteko almena, eta borondatea ere bai [...]. Eta gizonaren berezitasun oiek traba eta eragozpen<br />
aundia direla iritzi oiek ontzat emateko. Ib. 65. Adimendun izakiak badu berezitasun na<strong>bar</strong>i bat: gogoa, desira.<br />
Ib. 117. Matematikalari askok bierraren bierraz burua galdu egiten dabe sarritan. Eta baita gizonaren<br />
berezitasunak be urriagotu egiten jakez. EgutAr 24-6-1970 (ap. DRA). Bai, egia da, predikatu dut herri honen<br />
maitasuna, / aipatuz honek, bertzen aldean, duan berezitasuna. Xa Odol 269. Aipa ditzagun teatro hortako<br />
berezitasun handienak. Lf in Casve SGrazi 8. Idazkera gaurkoa da, baina zaharraren axola duten berextasun<br />
guztiak aditzera ematen dituena. MEIG III 54. Jende berexi edo berezi gehiago, etxeko berezitasuna dugu hori,<br />
aurki daitekeela euskal gaietan ari garenon artean. MEIG V 115. Ohitura-aldatzeak berekin dakartzan<br />
bereiztasunez kanpo, letraren funtsari begira aterako dira. MEIG IV 192.<br />
bereztasun (A Apend), berextasun (H), berheztarzun. Excepción, privilegio. "Syn. de berezkeria, privilège<br />
[...]. Igualki eta berextasunik gabe inpostak partitzea, répartir les impôts également et sans privilège" H.<br />
"Privilegio" A Apend. Batere dispentsatzerik ez berheztarzünik egürüki gabe. msS 16, 1. Partitzen<br />
leitezkelarik inpos berri hek igualki eta berextasunik gabe Erregeren suiet guzien artean. Revol 97.<br />
Detalle, pormenor. Bere izakera, egikera ta idazki-lanak gaitzat artuta, bereztasunaz ipiñiko diran liburu<br />
bat eskatuko neuzkio nik, ondo ezagutu daben idazleren bateri. Alzola Atalak 112.<br />
berezitu. v. bereizi.<br />
berezitzaile. v. bereizle.<br />
berezizkira. "Párrafo" Lar.<br />
berezka (Lar, Hb ap. Lh). 1. (Sust.). "Distinción, con que una cosa no es otra" Lar. "(Hb), distinction,<br />
séparation" Lh. --Zer da fede ez-agiria? --Guztia batera eta berezka bagarik sinistutea, ber<strong>bar</strong>ako, esanagaz:<br />
Sinistuten dot, Eleizak sinistuten daben guztia. Itz Azald 16.<br />
2. (Adv.). Distintamente, particularmente. --Zer da fede agiria? --Fedeko egiren bat berezka eta bere<br />
berbetan euretan sinistutea. Itz Azald 16.<br />
berezkako. Especial, particular. v. berezi. Egin dezagun ekerzizio berezi bat horri errendatzeko<br />
adorazione berezkako bat. JesBihD 14 (ap. DRA).<br />
berezkaratu (Dv). Distinguir. "Distinguer, discerner" Dv (que cita a He). Azkue, que copia mal el ej. de<br />
Duvoisin (berezkarazten, por -ratzen), da la forma berezkarazi en su dicc. v. berezkatu, bereizi. Berezkara<br />
zazue eta aldara balios eta preziatu dena deus guti balio duena ganik. He Phil 312 (SP 311 berezi zazue). Ongia<br />
gaizkitik, ardia ahuntzetarik eta erleak listorretarik berezkaratzeaz eta beharki aldaratzeaz bertzerik egiten ez<br />
duena. Ib. 297s. Ahoak berezkaratzen du ihizikia, bai-eta bihotzak elhe gezurtiak. Dv Eccli 36, 21 (Ol aintzat<br />
somatu, Ker bereiztu).<br />
(Dv (que cita a He)). (Part. en función de adj.). Diferenciado, especial. Orobat konbentuetan direnek ere ez<br />
dute adiskidetasun berezkaratuen edo partikularren beharrik. He Phil 297 (SP 296 adiskidetasun partikularen<br />
premiarik).<br />
berezkarazi. v. berezkaratu.<br />
berezkatu (G, L, R ap. A; Ht VocGr 350, Lar, Lecl, Hb ap. Lh, Dv, H), berexkatu (Lander y Darric ap. DRA).<br />
Distinguir, diferenciar; separar. "Distinguer, berezkatzea" Ht VocGr 350. "Distinguir" Lar. "Distinguer" Lecl.<br />
"Distinguer, discerner. Ez da bethi errex ona tzarretik berezkatzea, il n'est pas toujours facile de discerner le bon<br />
du mauvais. Ez duzu berezkatzen zakhurra otsotik, vous ne distinguez pas un chien d'un loup" Dv. "1.º (R),<br />
separar. 2.º (G; Arr), diferenciar. 3.º (L), distinguirse" A. "Distinguer, séparer, se distinguer" Lh. v. berezkaratu,<br />
bereizi. Arriberako legarra atheratzen dutenek berezkatzen eta aldaratzen duten bezala legarraren balsan<br />
aurkhitzen den urrea. He Phil 313. Izpiriturat erakhar-atzu berezkatu gabe eta batean. He Gudu 13. Jose Marik<br />
seme bat izan zuen, eta oni ere Jose zeritzan; eta bere aitagandik berezkatzeko, Jose-Txiki deitzen zioten. Arr EE<br />
1882a, 99. Beren bizpidean geiena berezkatu diran gizonetako batzuk. Zink Crit 14. Euskotarren giz-eredua<br />
Almería-tar lantze-koenagandik eta beroien ondorengo ibertarrengandik oso berezkatua beti izan degu. JMB<br />
ELG 61. Ona emen, diño E. Orozkok, Fray Luis Donibanengandik berezkatzen dun aldetako bat. Gazt MusIx<br />
169.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
976
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berezkeria. v. bereizkeria.<br />
1 berezki (Lar, Hb ap. Lh). "Bando, parcialidad" y "facción, parcialidad" Lar. Ezen denaz geroz zuen<br />
artean bekhaizgoa, liskar eta berezki, ez othe zarete haragizkoak, ez othe zarete gobernatzen gizonen arabera?<br />
TB 1 Cor 3, 3 (Lç targoa). Zeñaren <strong>bar</strong>atx-tasun modu andikoaz baliatu izan zan Errege Fededuna,<br />
Agramontestar eta Beaumontestarren berezkiak donarioturik bakean ifinteko. Izt C 484. Ganboinoen berezkiko<br />
gidarietatik aurrenekoetako bat zala. Otag EE 1881b, 90. Zeña zegoen Bizkaia maiz estutzen zuten berezkien<br />
jazar gozaezgarriren gaitzetan oitua. Otag EE 1882c, 582.<br />
2 berezki. Natural. Erkakunak bear izan ezkero, gauzki ezagutuenetan, geien darabilzkigunetan billatzea<br />
berezkia da. "Natural es que". Zink Crit 46.<br />
berezki. v. bereziki.<br />
berezkiar. "Faccionario, faccioso" Lar.<br />
berezkida (Lar). 1. "Compartimiento, berezkida, lat. partitio" Lar.<br />
2. berexkida. Particularidad. Eskualdunak behar lukeela bethi egon eta agertu Eskualdun, utzi gabe<br />
galtzerat bere aztura eta berexkida zaharrak. Zby RIEV 1908, 84.<br />
berezkidatu. "Compartir" Lar.<br />
berezkigarri. "Distintivo" Lar.<br />
berezkigile. "Bandolero" Lar.<br />
berezkin. "Bandolero" Lar.<br />
berezkiro. v. berezikiro.<br />
berezko (gral.; Lar, Añ, Dv, H, VocB). Ref.: A; VocB; Etxba Eib. I (Adnom. y adj.). 1. (Ref. a una 3.ª pers.).<br />
Natural, propio por naturaleza; natural, espontáneo. "Innato", "genuino" Lar y Añ. "Berenazko, berenezko (le<br />
guipuscoan berezko est plus régulier), naturel, qui vient de nature" Dv. "Naturel, que la nature dicte. Gaitzetik<br />
iges egitea berezkoa da [...] (Echev)" H. "De por sí" VocB. "Natural, espontáneo" A. "Mendiko berezko<br />
perretxikuak, obiak zimaurtzan zeregiñan puruan artzen diranak baño" Etxba Eib. "Berezko gauzak, gizonan<br />
eskutikuak baño ederraguak" Ib. "En el hombre distingue el saber popular los aspectos natural (berezko) y<br />
supernatural (aidetikako). Así, hay enfermedades que se deben tratar con remedios naturales y las hay que sólo<br />
se curan mediante la magia o mediante el conjuro y la plegaria" JMB MitV 413. v. BERENEZKO (s.v. berenez).<br />
Tr. Documentado en autores meridionales desde mediados del s. XVIII.<br />
Eta zeren kontuak, nere gustoko, ta berezko ango Euskeraren grazia andia duen, Bizkaitarra baninz bezala,<br />
aien gisa kontatuko det. Cb EBO 42s. Arte gabeko edo berezko Erretorika naturala nola dan, obeto erakutsiko<br />
dizute estudio ta eskola gabeko Emakume bik. Ib. 41. Arteak bere erreglakin akabatzen duen guzia Naturalezatik<br />
edo berezko izatetik asitzen dala. Ib. 40. Ezta berezko gauza, diot, horrekin batean maiz izan dadin ber-amaz<br />
erasiaz xafarratua. "Naturel". Birjin 398. Norgan iraun zuan lege naturalak edo berezko argiak ta Jainkoaren<br />
ezaguerak? Ub 19. Oek ta lege naturaleko edo lege berezko [sic] mandamentuak berebat ziran. Ib. 27. Hizkunz<br />
bakoitzak ditu, hitzegiteko, berezko ta bere etxeko hitzak. Ib. 3. Beste batzuetan aserretasuna sortzen da<br />
bakoitzaren humore txaker gaiztotik edo bizitasun natural edo berezko batetik. Gco II 49. Naturalezaren berezko<br />
mugida edo abiadura batekin bere artean aserratzen eta estutzen danean. Ib. 48. Dantziak berezko izatian<br />
daukazan asmo utsai jarraituta. fB Olg 9. Gose danak jan nai izatia, berezkua ta geure izatiak eskatuten dabena<br />
da. fB Ic II 254. Biloxik daguanak, zer jantzi euki gura izatia, berezko gurarija da. Ib. 254. Beñere nola esan ez<br />
dirazun zer jatorri edo asiera izandu zuban zure eskuko gaitzak, ez dakit, edo berezko, edo golpe edo biorketaen<br />
batean egiña ote-dezun. CartAnd 397. Zeña [iturria] Kondairatzalleak aipatu izan duten maiz aski, berezko<br />
egikera eta griña guztiz miraritsuak dituelako. Izt C 87. Eta berakin [borraja loreakin] egiten dan goxo<br />
gordegarria izanik aiñ bikaña, eramaten dute Españako Erresuma zabalaren tokirik geienetara, zeintzubetan<br />
ezagutzen dabeen ondo berezko guritasun ezadetsutik. Ib. 161. Bitartian, zenbat eta denpora geijago zagozan<br />
konfesau bagarik, ainbat eta <strong>bar</strong>rurago sartuten ditu sustraijak pekatuak zure ariman, arik eta ekandua arturik,<br />
berezko legez egin ta alkartu ditezen artian. Ur MarIl 81. Jainkoak biotzera emandako berezko argiak edo lege<br />
naturalak erakusten ziena egiñaz, bizitutzen ziran. Lard 12. Emazteari [Mariari], lengo berezko ontasun eta doai<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
977
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ederraz gañera, berri pare gabe au artu zuen ezkero, zein begi onakin begiratuko zion esatea, erraz ez da. Ib.<br />
366. Gizonaren berezko griña txar guziai. Ib. 393. Berriz beretarrai kontra egin bearrean arkitu zan, ta<br />
garaiturik aien berezko ateraldi ta erasoak [...] aienatu zan. 'La contra que los suyos le hicieron nacida del amor<br />
de la sangre'. Aran SIgn 86. Gauza au alegiya azkeneraño txit bere ta berezkoa izan zuen. Ib. 44. Gizonak zetan<br />
daukan berezko modua, / Atantxe bear leuke artu enpliua. AB AmaE 225. Zugaztietan inoz badira irudituten, /<br />
Lantza ta kasko antzeko taiu berezkuak. Ib. 448. Egia da eliz-gizonak erakutsi eutsezala gauzaren batzuk, baiña<br />
berezkoa zan geiena. Ag AL 61. Bere <strong>bar</strong>ruko dolamen, errenkura edo inkesa bat legez, guztiz erraz da berezkoa<br />
zan alargunaren asierea. Ib. 102. --Baña au da, errazoiak ezagutu eta ulertu ezin leikeana. --Eta berezko gauzea<br />
da, alan izatea. Itz Azald 25.<br />
(s. XX) Berezko argia eban Mañasik gauza danak errez ikasteko. Ag Kr 116. Berezko bizigureak emoteutsen<br />
azkortasunagaz. Ib. 198. Berezkoa da emakuma batzuetan, amazortzi urtegarrenean senargura ez izatea. Echta<br />
Jos 182. Berezkoak eta onak direan askatasunak galarazo ezkero, adiskide direanari, birbiztu egitten jakezala<br />
egunaro alkarren biotzetako su-txingarrak. Ib. 239s. Erbesteko izate au berezkoa da gizonentzat, edonun<br />
ezpada, lekurik geienetan. Erbestekoa da, ez bakarrik alemana Españian edo Zamorakoa <strong>Euskal</strong>errian; baita ere<br />
Donostiarra Bilbon. Ag G 328s. Berezko zaletasuna eta apeta ona zala esan oi zuan, ez ordea naikoa. Ayerb<br />
EEs 1915, 261. Birigarroak beren txioketa bezela, Patxikok berezkoa zuen gizabidea. A Ardi 66. Gizonaren<br />
berezko argittasun utsaz ez dittezkelako iritxi ta beren egia nola dan ezin adittu. Inza Azalp 89. Berezko<br />
bertsolariak izketarako duten erraztasuna galtzen dutela, ez diteke beintzat ukatu. Inza in Jaukol Biozk VI. Oneri<br />
bere egitasunaz akatzik jarri balezaioteke, bere egillea arabitarra izan izatea da, ango endakoek berezkoa dute<br />
gezurtiak izatea-ta. (Quijote IX). Anab RIEV 1928, 610. Enbeita orrek eztarria du piña, gañantzean,<br />
bertsolaria? ez izan nunbait berezkoa. Lab EEguna 97. Yakiña, neurtitzak eztu berezko, ez bearrezko<br />
oskidetasun ori. Ldi IL 36. Gauzak berezko bideetatik atera nai dituzute. Ib. 109. Jaun onen eretxiz, gauzak<br />
erabilteko dauken balioa, valor en uso, berezkoa dabe. Eguzk GizAuz 51. Gizon bakotxak zerbaiten jabe izateko<br />
daukan berezko eskubideari eutsi egin bear yako. Ib. 172. Euria mardul, orria gogor, / ots ori berezkoa da. Or<br />
Eus 264. Ekin zion Eñautek asarre bizian, berezko <strong>bar</strong>etasunak gañez egin baitzion Xalbaten azkeneko itz<br />
lotsagarriak entzunda. Etxde JJ 166. Berezko argitasuna andeatu etzezan. Or Aitork 137. Itzok alkarregaz jostea<br />
ez zan lanbide argia izan lenengotan. Baiñan, emakumeen berezko zerak ulertu-erazoten ekian, arranotan.<br />
Erkiag Arran 151. Eleako irakasleek sortzezko edo berezko erlijioaren berri irakatsi zioten Platoni. Zait Plat<br />
100. Ori dela ta, sen batek edo joera berezko batek erakutsirik, aldi oro senarraren autoritatea aitortua eta<br />
ezagutua izan da. Vill Jaink 163. Kondairak badu berezko bide bat, martxa bat, gizonen alegiñak gora-bera. Ib.<br />
169. Jainkoaren ezagutza berezko du gizonak. Ib. 30. Berezko irakurpidea [= 'Método de lectura natural']. Tít. de<br />
un libro adaptado por J.L. Alvarez Enparantza (Donostia, 1972). Ez dut esan nahi horren arrazoia gipuzkerak<br />
berezko duen birtute berezi batean datzanik. MIH 123. Literaturaren kondairak berezko dituen eskariak eta<br />
galderak. MEIG IV 92. Badu beste titulua ere, berezkoagoa, baina ez naiz gauza ezta irakurtzeko ere, japones<br />
erara idatzia dagoenez gero. Ib. 112.<br />
v. tbn. EA OlBe 52. BEnb NereA 72. Basarri 32. Onaind in Gazt MusIx 149. Berron Kijote 80.<br />
(No ref. a una 3.ª pers.). v. GEUREZKO (s.v. geurez), NIREZKO (s.v. ni). Gorrotoren pizkarik ez dot<br />
iñorentzat; / Maitasun berezkoa baizik geutarrentzat. Enb 177. Ikasteko bearrenik ditugu berezko erreztasuna ta<br />
ekina. Zait Plat 119.<br />
Propio, que sale de uno mismo. --Zeruetara zelan igo eban? --Bere berezko Birtutez. Cb CatV 27. --<br />
Zeruetara nola igan zen? --Bere berezko bertutez. Añ CatAN 24. Otoitza izan ditteke berezkoa edo elizlegezkoa.<br />
Berezkoa deitzen zaio batek bere gogoz, gogoak ematen dion garaietan eta edozein kristauk egitten duana. Inza<br />
Azalp 121. Berezko ikas-naia obe dala bortxazko bildurgarria baiño. "Liberam curiositatem". Or Aitork 28.<br />
Giza-saldoan sartzea ontzat hartu zuen, areago ez zedukan berezko olde ez oldarrik izateko zuzenik eta haren<br />
otoitz piadosa izan beharko zen handik aurrera: "Besteen nahia egin bedi, zeruan bezala lurrean ere!". Mde<br />
HaurB 17.<br />
"Auto de cajón, erabaki, bitezarri berezkoa, jakiña" Lar; cf. DAut: "Vulgarmente se llama el que pone<br />
conforme a la fórmula ordinaria el Escribano o el Relator".<br />
(V-gip). "Interno, no traumático" Garate 2.ªCont RIEV 1933, 96.<br />
2. (A, H). Especial, particular. "Particulier, distinct, propre" H. "(V), especial" A (que cita el ej. de Mg PAb<br />
49). "(G; Mg CC 61), formal" Ib. (parece que el ej. de Mg CC puede incluirse en este apartado). v. berezi,<br />
BEREGAINEKO. Tr. Documentado sobre todo en autores vizcaínos de principios del s. XIX; tbn. se<br />
encuentran algunos ejs. dudosos en Argaignarats e Hiri<strong>bar</strong>ren, y más modernamente en Mirande. Gure<br />
Prinzesa handia, / Berezko Mirallean, / Ikhusten zen guzia, / Hillik gathabutean. (Interpr?). Arg DevB 163. Argi<br />
berezko bat bear da Jangoikoak emana bekatu ezkutukoak ezagutzeko. Mg CC 168. Baña Proposito formal (izen<br />
au ematen die Jakitunak) edo berezkoak, eskatzen du gogo bana banako bat ez geiago bekaturik egiteko. Ib. 61.<br />
Baña estatubetako kargubak eskatuten dabee berezko edo aparteko Esaminia. Mg CO 19. Ez deutsazu oniritxi<br />
edo berezko kariñorik artu danzara atera zaitubanari? Ib. 137. Odola ateratia gaiti ez leukee zubek legezkuak<br />
diru berezkorik eruan biarko. Mg PAb 49s. Gorputzeko gatx bakotxak dituan legez bere medizina osagarriak,<br />
alan Arimeko gatxak bere dituezala euren sendagarri berezkoak. Añ LoraS 14. Jaungoikuak euren batzukaz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
978
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
miserikordija berezko edo partikular bat ezpadauka. Astar I 2. Onetarako jakin biar dogu, mezako sakrifizijuan<br />
dagozala frutu bi, bata da berezko edo espeziala, bestia guztijena, guztijenzakua edo jenerala. Astar II 213.<br />
Orregaitik dinogu Jaungoikua leku guztijetan badago bere, guztiz edo espezialmente edo berezko moduban<br />
daguala zeruban eta Altarako Sakramentuban. Ib. 252. Eta onelangoak izan daroe berezko gatza, gazigarria ta<br />
uia, gogoa yoteko, begizkoa egiteko ta errazago oratu ta erantsiteko. Zav Fab RIEV 1907, 92. Bainan othe da<br />
nihon herri berezkorik, / Eskaldun Elizekin parezkatzekorik? (Interpr?). Hb Esk 200. Bazirudien berezko<br />
jomugarik gabe eginik izan zela. Mde Pr 113.<br />
(Nombre) propio. Berezko izenak balira legez, ikasi zituan umetxoak berba txarrok. Añ MisE 216.<br />
3. Auténtico. Baña Libru oni, Ignazioren obrari bezala eztiozu begiratu bear. Orren Egille edo Autore<br />
berezkoa Espiritu Santua izan zan. Cb Eg I 14.<br />
4. Independiente, autosuficiente. Orra, orra ori, Jangoikoz baliatzen ez den ta berezkoa dirudien gizona edo<br />
emakumea! Mb IArg I 73.<br />
5. (Agua) natural, pura. Onezaz ostian, edozein ur berezko da asko, ta da ona, seina batiatuteko. fB Ic III<br />
39. --Zein da bateoaren geiya? --Berezko ura, bai euritik arturikoa, bai errekatxuetakoa, bai iturrietakoa, bai<br />
pozuetakoa eta beste onelango ur garbiak. Itz Azald 130.<br />
6. Diferente, distinto. "Berezkoa edo distinta (Astar)" H. Dinogu diriala iru persona berezko edo distinto.<br />
Astar I 6.<br />
II (Sust.). 1. (V-gip; Añ). "Genio" Añ. "Disposición natural, don innato para alguna cosa [...]. Berezkua dakar<br />
ume onek dantzarako" Etxba Eib. "Don natural, predisposición. Familixa orrek berezkua dauka dantzarako"<br />
Elexp Berg.<br />
2. (V, G, AN-larr). Ref.: A; Garate 2.ªCont RIEV 1933, 96; Iz ArOñ (beresko bat), UrrAnz; Asp Leiz; Elexp<br />
Berg (berezkua). "Grano maligno de la piel" A. "Panadizo" (V-gip) Garate 2.ªCont RIEV 1933, 96. "Beresko bat,<br />
un tumor, aundittu, que sale por sí" Iz ArOñ. "Panadizo" Asp Leiz. "Decíase de los granos y eccemas malignos y<br />
duraderos. Txikittatik berezkua dauka iztarrian" Elexp Berg. Cf. Arin AEF 1980, 65 berezko koskorra (G-goi),<br />
'hinchazón'.<br />
- BERE-BEREZKO. (Intens. de berezko). a) Propio, natural. Orduan, bere-berezkoa badu zaldun ibiltariak<br />
amuruztua izan bearra. Berron Kijote 147. Bere-berezko kezka propioak bazituen, noski, guztiok ditugun bezala.<br />
MEIG V 135.<br />
(No ref. a una 3.ª pers.). Gizonak bere-berezko argitasunaz ezagutu dezakegu bai, badala Jaungoikoa. Inza<br />
Azalp 30.<br />
b) Independiente. Anima utsik ezta gizona, gorputza utsik ere ez; bakoitzak bere-berezko izatea gordetzen<br />
duala. Inza Azalp 53.<br />
berezko. v. berezgo.<br />
berezkol (A Apend s.v. sagar). Cierta variedad de manzana.<br />
berezkor. Notable, distinguido. Zeintzuk dira, gaur dan egunean bertan, gure <strong>Euskal</strong>erri errukarriaren<br />
samiñak gozatuteko lanean diarduen gizon berezkor argituak? Ag AL 29.<br />
berezkotasun. 1. Diferencia, particularidad. Cf. berezko (II, 1); v. berezitasun. Begira emen, kristinaubak,<br />
ez ebala esan Jangoikuak, egiñ bedi gizona, esan eban legez eguzki, luur, itxaso ta eureen patarijakgaitik,<br />
ezpada egiñ daigun, erakusteko argiro gizonaren anditasun ta berezkotasuna. JJMg May 20. --<strong>Euskal</strong> doinuek<br />
ba ahal dute berezkotasunik? Ez ote dute beste herrietakoen eiterik? --Ez dira noski denean berezko.<br />
Berezkotasun hori ez dago doinuetan, entzulearen <strong>bar</strong>renean sorrarazten duten gogo-giro berezian baizik. MIH<br />
154.<br />
2. "Naturalidad (V-m)" A Apend. Benetasuna, berezkotasuna bakarrik gozagarrien dirdira aurrean.<br />
"Espontaneidad". LMuj BideG 14.<br />
berezkun. Privilegio. v. bereizkuntza. Ipizpikuek eta iuie sekularek badute ordena hunetakoen gainean<br />
bothere ordenako ezpalire bezala, baldin berzenaz berzela beregaineko berezkunik ezpadute. Harb 448s (sobre<br />
la letra n se ve una tilde que no parece que represente una realización palatal, ausente en Haramburu).<br />
berezkuntza. v. bereizkuntza.<br />
berezkutitz. "Carta de horro, de libertad, que se da al esclavo" Lar.<br />
berezle. v. bereizle.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
979
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berezmen, bereizpen. v. bereizmen, bereizpen.<br />
berezpen. v. bereizpen.<br />
bereztaile. v. bereizle.<br />
bereztamen. "Schisma, schisme, division" Dv. v. bereizkuntza. Nork ezen bereztamenik egiten du zuen<br />
artean? Dv 1 Cor 4, 7.<br />
bereztar (Lar, A). "Natural, sin artificio" Lar. "Espontáneo" A, que cita el ej. de Cb. v. berezko. Soldadu<br />
ark Latiñik Libruetan ikasi etzuela, baña orregatik Latiñez itzegiten zuen. Ori ark bereztarra edo jaiotzako<br />
izkera zuen; guk ez. Cb EBO 45 (Azkue traduce: 'esa lengua era para aquél espontánea o de nacimiento').<br />
Aurreratuta, jendeari itz bereztarrarekin. Sor AKaik 136.<br />
bereztarde. "Naturalidad, conformidad con la naturaleza" Lar.<br />
bereztarkiro. "(Al) natural" Lar.<br />
bereztasun. v. berezitasun.<br />
berezte. v. bereizte.<br />
bereztemio (O-SP, SP), berestemio (A, H), berastemio (Ht VocGr, Lar, H), bereztimio (Lecl, Dv, H), berestimio<br />
(H). 1. (Adj.). "Un homme qui est tout particulier et ne converse ni communique guère avec personne" O-SP y<br />
SP. "Honteux, ahalgetia, berastemioa" Ht VocGr. "Vergonzoso, el que tiene vergüenza" Lar. "Ridicule" Lecl.<br />
"Bereztimio, ridicule (Abb). Homme qui est tout particulier, et ne converse ni se communique guère avec<br />
personne (O). Misanthrope" Dv. "Berastemioa, id. berestimioa. Ce mot est obscur en son sens, et ses radicaux<br />
sont incertains. Lar s.v. vergonzoso, en fait un adj. avec la signification de pudique, timide (il apris ce sens de<br />
Harriet, lequel n'est pas très exact dans les significations qu'il donne aux mots, en son petit dictionnaire joint à sa<br />
grammaire). [...]. Gure izpiritu bethetzen dugunean pensamendu funts gabekoez, bereztimioez edo gaxtoez [...]<br />
(He Gudu)" H. "Misántropo (O ms.)" A. (En el ej. de Haraneder parace significar más bien 'vanidoso'). Ezen<br />
gure izpiritua bethetzen dugunean pensamendu funts-gabekoez, bereztimioez edo gaxtoez. He Gudu 62 (SP 36<br />
banaloriazko [...] gogoetez).<br />
2. berestemio (H), berestimio (H), berestimu (Urt II 360). (Sust.). Arrogancia; presunción, vanidad.<br />
"Arrogantia" Urt II 360. "Arrogans [...] berestimuz béthea" Ib. 359. "Haraneder, plus probablement, le fait<br />
substantif, avec le sens de presomption" H. Handik heldu ohi dire begi dardo mainatiak eta<br />
estudiaturikakoak, sensuzarako balakuak, gurigunezko hatsbeherapenak, ez aski maitatua izanezko<br />
errenkuratoak, berestemiozko erremanguak, apunkeriak. He Phil 302 (ed. 1853, 251 bereztemiozko; SP 301<br />
amorgarrizko). Manera neurtuz eta aphainduz mintzatu eta hari nahi ez dutenen baithan, ohi da bethi<br />
berestemio eta hanpurutasun puska bat. Ib. (ap. H).<br />
bereztitz (Lar, Hb ap. Lh). "Categoremático" Lar.<br />
bereztizdun. "Categórico" Lar.<br />
bereztizkida. "Sincategorema" Lar.<br />
bereztizkide. "Sincategoremático" Lar.<br />
bereztu. v. bereizi; berestu.<br />
bereztura. v. bereiztura.<br />
berez-zale. v. 1 berezale.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
980
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
1 berga (L, B, BN-baig ap. A; SP, Deen I 106, Ht VocGr, Lar, Lecl, Arch VocGr, Dv, H, VocB). 1. Verga, vara<br />
para medir. "Beerga, kvarde, [Massstock; vara que sirve para medir]" Deen I 106. "Aune" SP, Ht VocGr, Lecl,<br />
Arch VocGr, Dv y H. "Vara de medir, kana, berga" Lar. "Verga, medida equivalente a 1,45 cm." VocB. "Vara de<br />
medir (metro y cuarto)" A. v. kana. Tr. Documentado casi exclusivamente en la tradición septentrional. Eta<br />
eman zekidan kanabera bat berga bat irudirik, eta presenta zedin Aingeru bat, ziostala, Iaiki adi, eta neurt itzak<br />
Iainkoaren tenplea eta aldarea, eta hartan adoratzen dutenak. Lç Apoc 11, 1 (TB, Ur (V), Ol zigor, Dv<br />
neurtzeko makhila, Echn <strong>bar</strong>a, Ip zaharo, IBk neurtzeko haga). Horra Budda, bigarren Yainko izartu nahi<br />
dutena Kristorekin. Badute berga xuxenik asko izkiribatzailek! Hb Egia 65. Adixkidetasunak hola dira urtzen: /<br />
Bakotxak bere bergaz bertzeak negurtzen! Ox 188.<br />
Verga (medida). "(Hb), mesure d'une aune et demie [...] (H), d'une aune" Lh. Zenbat berga dauka? Volt<br />
255. Zenbatean etorriko da berga bakoitza? Ib. 255. Badaduka hamasei berga eta laurden. Ib. 261. Bainan<br />
joste-brodatzen ederki dakite: / Berga bat eros eta biga saltzen dute. Ithurria-Heuti in Onaind MEOE 571. Gure<br />
ahaiden egoitza, zeina baitzen Kaserna, Olhetako plaza prinzipaletik berrehun bat bergaz oraino urrunago<br />
baitzen. Elzb PAd 53. Ikhusiko duk bidetik ezker, harako han, mila bat bergetan bezala, etxe multxo bat. Ib. 57.<br />
Mehetegiko xakurra, / Zangoz, errainez makhurra. / Berga bat luze muthurra, / Larrutik hurbil hezurra. Zby<br />
RIEV 1909, 103. Espainian nintzanean, [...] behar nituen egunean hiru libera tabako sudurreko, bortz ehun<br />
zigarreta eta berga bat tabako hosto xikakoak. EskLAlm 1898, 14. 150.000 bergaren oihala atheratzen du,<br />
urtekal. JE Bur 198. Bi berga oihal, edo hurbil, behar zituen eta, zangoetarik lephora, guziaren estaltzeko. <strong>Bar</strong>b<br />
Sup 1. Eltzairuzko soka moztugabe eraman bear baida, beazue nolaz. Bi mila berga luze duelako, amalau mando<br />
lerroka bear dituzte. FIr 135.<br />
"Berga sudurrekin utz, damer le prix: l'emporter sur un autre" Hb GH 1929, 87. Yaunak etzuen yakin zer<br />
ihardets; hirri egin nahi zuken, ohitu bezala; bainan hura ere yoan zitzaion. Gelditu zen bi berga sudurrekin. Hb<br />
Egia 117.<br />
Verga, palo (en general). Eta erd zedin seme ar batez zeinek gobernatu behar baitzituen nazione guziak<br />
burdinazko berga batez. Lç Apoc 12, 5 (TB, Dv, Ur, Ol zigor, Ip zaharo). Ezen hark gobernaturen ditu hek<br />
burdin berga batez. Ib. 19, 15. Oez gañera, pertxalak edo berga luzeak (agaiak) bear izaten ziran. Agai oek<br />
aparejoa uretara botatzeko ziran. Elizdo EEs 1925, 248.<br />
(V, G ap. A; Urt II 141, Lar, VocCB). "Antenna, berga, belabérga, untziko berga" Urt II 141. "Verga, palo de<br />
la entena, berga" Lar. "Palo o antena de un buque" VocCB. "Verga de lancha" A. Partitzean Ternuara, /<br />
Unzia prest da belara. / Berga haut dago arradan, / Denbor-onaren paradan. BertsZB 93. Treñero berak zortzi<br />
tosta edo exertzeko leku izaten zituan. Gañeraz, bel-agaia (makilla); bela (liñuariz eundua); bera jaso ta<br />
eraxteko berga. Elizdo EEs 1925, 214.<br />
2. (B ap. A; VocB). "Parte viril del toro o buey" VocB A.<br />
3. "(V-oroz-gip), cuadradillo, hierros adelgazados y preparados para poner rusientes o caldear las puntas y<br />
hacer clavos" A.<br />
- BERGA NAGUSI. ", Seglraa, [Segelstange; verga, entena]" Deen I 187.<br />
2 berga. 1. "(Sal, R), atadura hecha con ramas de árbol" A.<br />
2. "(R-uzt), jarcia" A.<br />
3. Muelle. "(S-saug), ressort à boudin" Lh.<br />
berga. v. 1 <strong>bar</strong>ga.<br />
berga-belar. v. bergara-belar.<br />
bergain. En su poder. Cf. gain (6). Azpiratu? Al izan bear! Bergaiñ baleuka! Ag EEs 1917, 202.<br />
bergaindu, bergaintu (R-vid). Ref.: A (elikatu); A Apend. "Conseguir" A Apend. "Elikatan dabila kura zerbait<br />
bergaintako, aquél anda poniendo los medios para conseguir algo" A s.v. elikatu. v. bereganatu.<br />
bergakatu. "(Hb), mesurer par <strong>bar</strong>re" Lh.<br />
bergamailu (V, G ap. A). 1. "(V, G), martillo grande de ferrería" A (que cita tbn. Mg PAb 134).<br />
2. + bergamallo. "Bergamalluba (Mg). Pieza de piedra tras el fogón, defiende del calor el grupo de fuelles.<br />
Equivale a Aisa-arri" Zubiaur Burd 98. "Bergamallo edo aisa-arria" Ib. 98 (en una ilustración que reproduce un<br />
horno de ferrería). En su ed. de PAb de 1899, Azkue traduce "escudo, pieza de piedra que se coloca tras el fogón<br />
para contrarrestar el efecto del fuego. Llámase también bergamaso" (90). En PAb aparece bergamalluba (pág.<br />
134), en una lista de vocablos relacionados con la ferrería, sin ninguna definición ni indicación, por lo que podría<br />
adscribirse a cualquiera de las dos acepciones.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 981<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bergamaso. "Escudo, pieza de piedra que se coloca tras el fogón para contrarrestar el efecto del fuego" A in Mg<br />
PAb (ed. 1899), 90. v. bergamailu.<br />
bergamio. v. pergamino.<br />
bergamota. "Bergamota, pera que vino de Bérgamo en Italia" Lar.<br />
bergante (Añ (V)). Pícaro, bergante. "Malvado", "picarón", "tacaño", "vergante" Añ. Pikaro bergantiok,<br />
sei errialegaz paguba niri egin? Mg PAb 75. Mutil bergante arek ura euken zaragiyan. Kk Ab II 40. Errie onan<br />
engañau dozuenok, zer merezidu dozue, bergantiok alakuok? Ib. 40.<br />
bergantin. Bergantín. Katxemarin, bergantin edo <strong>bar</strong>ku batekin eraman ditzakete. ErleG 19. Burdeostik<br />
bergantinen bat edo bi etorri dirala aditu det. CartAnd 376. Joan zan Josetxo Bilbora, ta ontziratu zan "Ama<br />
Karmengo" izena eban bergantin eder baten. Echta Jos 202.<br />
bergantz. "(R), quincallero" A.<br />
bergara-belar, bergara-bedar (V-gip), berga-belar (G-azp).<br />
Trébol. "Nielka (Sal), berga-belar (G-azp), malporta (G-goi), trébol silvestre" A EY I 91. "Bergarabedar,<br />
trébol" Elexp Berg. "Informante batek bakarrik darabil hitz hau. Besteei ezezaguna zaie. Esan beharrekoa da<br />
Goierri aldeko zenbait tokitan izen honekin ezagutzen dutela sekulabelarra" Ib.<br />
bergara-mentu (V-gip). "Bergaramentua (=injerto de Bergara)" (nombre de una var. de castaño) AEF 1927,<br />
107. "Bergara-méntu/a, es la mejor clase de castaña (para comer cocida)" Iz ArOñ.<br />
bergarbitu (Lar), berkarbitu (Lar). "Relavar" y "repurgar" Lar.<br />
bergari. "Celui qui aune" SP. Cf. bergatu.<br />
bergari. v. <strong>bar</strong>gari.<br />
bergario, pergario (BN-lab-arb ap. A). "Charlatanería. [...] Zer pergarioa derasan! (BN-arb), qué charla! litm.:<br />
qué charla habla!" A. Farisaua antzara pherratzerat igorririk bere pergario minthuekin. Charritton Gazte<br />
1958 (Junio), 2. Elhe tzar zer nahi erranka hasi dira bet-betan Ejipto eta Rusia [...], hots, bergario ederra<br />
daukatela batek bertzearen kontra. SoEg Herr 22-6-1961 (ap. DRA). Gainerako guziak pergario, elhemerran<br />
ezdeus batzu litezke. Etcheb Obrak 183 (ap. DRA). Zituelakotz Elizako Buruzagi harek emaiten bethi<br />
irakaspenak argi eta garbi [...], sekulan atheraldi pergario alferretarat lerratu gabe. Etcheb MGaric 161.<br />
Erranen duzue nahi duzuena, lerrokatu sekulako pergarioak, bainan jakin zazue sekulan eztuzuela gogoan<br />
atxikiko nik ahantzi dutan bezenbat. GAlm 1963, 58.<br />
Arenga. Errege soinekotan Herodes tronuan jarri zen, eta pergario bat egiten zioten. Dv Act 12, 21 (Lç<br />
harenga bat egin, He harangatu, Ol, Ker, IBk, IBe (h)itzaldi bat egin).<br />
- BERGARIO BAT. Un montón (de). Bai eta jatorki lehenak sinagogetan eta mahain-buruak bazkarietan;<br />
bainan gero alharguntsen etxeak jaten dauzkitzuete, alegia-eta bergario bat othoitz eginez! Leon Mc 12, 40 (Lç<br />
luzaki othoitz egin irudiz, Dv othoitz luzeen aitzakian, IBk otoitz-luze aitzakiatan). Ikusi baiginuen emazte gaixo<br />
bat bergario bat haurrekin, denak segidan bata bertzearen ondotik izanak. GAlm 1959, 48.<br />
bergatu (SP, Dv). 1. Medir con una verga. "Auner" SP y Dv.<br />
2. Desplegar las velas a lo largo de las vergas. Ondarribiako Uriaren Etxarmetan ikusten dira baga berdeak<br />
ontzi bergatuarekin Bale arpoitua azpian daukala. Izt C 208.<br />
bergatzaile. "Bergaria, bergatzaillea, celui qui aune" SP.<br />
bergaztatu. "Vergeteado, en el blasón" Lar.<br />
bergaztetu. v. birgaztetu.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
982
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bergei. v. berguzi.<br />
bergerdi. 1. Media verga. "Arbipendium, lur neurtzéko bergérdia, lur neurri erdia" Urt II 237.<br />
2. Pequeño. Zure arreba Jana-Marik iduri du bergerdi: Elizatik etxerat, hor dabila zitzi-pitzi. Lander (ap.<br />
DRA).<br />
berget. "(Hb), petit filet de pêche" Lh.<br />
bergitez. v. EGITEZ (s.v. egite).<br />
bergizen (Gc ap. A), bergizun (AN-5vill ap. A), birgizen (A, que cita un ms. V), birgizin (V-m ap. A), birgoizin<br />
(V-arr ap. A), berkizen. 1. "Cierta enfermedad de las plantas" A. "Birgizen [...], enfermedad de las frutas de<br />
pepita y de plantas de tubérculo" Ib. Daukalako sagarrak / <strong>bar</strong>ruban berkizena / jan artian guztija / igarten ez<br />
jakana. DurPl 98.<br />
2. "(V-ger), castaña o manzana mal asada. Sartu-aterea baiño besterik eztauken gaztaiñak bergizen dagoz, las<br />
castañas que se tienen al fuego sólo al tiempo de meter y sacar están mal asadas" A.<br />
3. birgizen. "Gordura añadida por hinchazón, v.gr., en el carrillo por el dolor de muelas" Iz ArOñ.<br />
bergizendu. "(V-ger), asar ligeramente (manzanas, castañas)" A. Cf. bergizen (2).<br />
bergizun. v. bergizen.<br />
bergo. v. bergu.<br />
bergoatu. "(Sal), echar nuevos brotes (las cebollas, castañas, etc.)" A. Cf. bergu.<br />
bergu (S; Foix ap. Lh), bergo (Foix ap. Lh). 1. "(S), yema de árbol" A.<br />
2. "(Sc), fleje, ramas delgadas labradas para hacer cestos" A.<br />
bergudatu. "Reluchar" Lar.<br />
berguzi. Avaricia. Pekatu burutarrak dirade zazpi. Lenbizikoa, goiteria, urgulleria edo soberbia.<br />
Bigarrena, berguzia edo a<strong>bar</strong>izia. Hirugarrena, arageia edo lujuria. CatBurg 38 (la versión de Mb<br />
decía a<strong>bar</strong>izia; edo berguzia es añadido de Lar; en la ed. se lee bergueia, con por , mala lectura<br />
reforzada quizá por el aragueia siguiente). --Zer da berguzia edo a<strong>bar</strong>izia? --Ondasunen gurari erabageko bat.<br />
Ib. 39.<br />
beri. v. 2 bere.<br />
berialako. v. BEHIALAKO (s.v. behiala).<br />
beribil (BeraLzM), berebil, biribil (Lh), belbil. Automóvil (generalmente turismo, pero tbn. autocar o<br />
camión). "Automóvil, gurdibil, tarranta, beribil" BeraLzM. "Biribil (S, Eskual n.º 1438), automobile" Lh.<br />
"Beribil, dénomination humoristique de l'automobile" JE Ber voc. v. bera-bera, berezibil; automobil. Tr.<br />
Neologismo documentado por primera vez en textos septentrionales (el primer ej. es de 1908); pronto se extiende<br />
tbn. a los meridionales (se encuentra en BeraLzM, y belbil, ya en 1921, en Enbeita). La forma más utilizada es<br />
beribil. En DFrec hay 11 ejs. (6 septentrionales) de beribil, 29, meridionales, de berebil y uno de belbil.<br />
Baziren ere biderat atheratuak ez guti, bai eta jarraikitzaileak dela kabriolez, dela automobil, beribil, berabera<br />
lazgarri hoitaz. Eskual 20-11-1908 (ap. DRA). Ez duzu zeren aipha dezozuten burdin biderik, ez eta beribil<br />
edo bera-bera hoitarik. Prop 1909, 267s. Bitxi da zoin gutiz eta zoin ederki hatzemana den beribil, otomobilaren<br />
eskuarazko izen berri hori. HU Eskual 30-4-1909, 1. Beribiletik. EskLAlm 1911, 54. Treinetik jautsi, igan<br />
beribil handien <strong>bar</strong>nera. StPierre 12. Azkenean, ikusirik bakarrik gelditzen nintzela, igan nintzen azken<br />
kolpatuarekin beribilean sartzeko. Ib. 17. Belbilla geratuta, bai-dator zelaira. Enb 207. Berebilletik urtetan dira<br />
/ Txadon inguruko zelai andira. Ib. 203. Beribil batean zoalarik, bihurgune bat ez ontsa arturik, pendoitz bati<br />
behera yuan da. Zub 61. Koziner finak beribiletan / ikusten tzula pasatzen. Etcham 226. Urrena laisterkarako<br />
belbil edo automobillak zer dala-ta aurretik buru-aundi ta atzetik atze-me izaten diran galdetu zion. Anab Eusk<br />
1930, 150. Ez iduri gatik, zalu doa beribila, harrabots gutirekin. JE Ber 102. Segurtatzen gitu, mintzo ezti<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
983
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
batekin, beribila nahiko dugun bezain luzaz zainduko daukula harek. Ib. 21. Abiatzean, "anbulantzetako"<br />
karrosa bat dirudi gure beribilak, nahiz puska batez ttipiago. Ib. 98. Egin ote dit beribillean tokirik? Ldi IL 39.<br />
Biarritzera juan bear diagu... Kosmeren berebillean. A<strong>Bar</strong> Goi 57. Goizeko zortzik zirala, berebillez ekin zuten<br />
menditan gora. JAIraz Bizia 49. Elizondo-aldetik Iruñera dabillen beribillak, Arraiotz-inguruko gizaemakumeren<br />
bat ekartzen zizuten. NEtx Antz 156. Beribilla janaritzen zuten artean. Etxde EG 1950 (11-12), 17.<br />
Beribillak (automóvil) Malta-i<strong>bar</strong>ran zear Hegiaphal azpiraño iritxi baditezke ere. Etxde JJ 237. Erakaspen<br />
ederra gehiago beribil edo pirripita bat gabe hirurehun metra egin nahi ez dituzten gazte batzuentzat! Zerb Azk<br />
55. Miseriak, gure mendean, beribil zahar herdoildu eztulkari baten begitarte goibela [du]. SoEg Herr 15-10-<br />
1959, 1. Len oñez eta gaur edozeñek / daukaz belbil eta motor. BEnb NereA 217. Kalean, ate aurrean, etxeko<br />
jaunaren beribilla geratu da. Erkiag BatB 157. Goiz-erdian errira zan, egunero oi eban lez, bidai-beribilla,<br />
korreua ekarren tarranta, zaldi-burdien lenengo jarraitzaille ta ordeazkoa. Ib. 28. Azken agurra egin eta goan<br />
zen bere beribil ttipian nagusi yauna. Izeta DirG 96. Mintzatu naiz beribil fabrika bateko nagusiakin. Ib. 108.<br />
Beribil handi batean ethorri ezkero. Osk Kurl 173.<br />
- BERIBIL-GIDARI. Conductor de automóvil. Noiz ere ene beribil-gidariak tinkatzen baitaut besoa<br />
indarrekin. JE Ber 71.<br />
- BERIBIL-TRESNA. Vehículo de motor. Aldapa gaineko belardietan geratu ziran automobil bat eta mototxirringa<br />
batzu. Laster zabaldu zan beribiltresnetan ethorri ziranek ekarri berria. Osk Kurl 146.<br />
beribil. v. biribil.<br />
beribilari. Automovilista. Beribilari batek bidean dohan laborari mainkhu, hetrepel bati. EskLAlm 1911,<br />
54.<br />
beribildun. Automovilista. Jaun minixtroak aholkatzen dü huiñka ebiltzaleer, "ixkerreko" aldia har dezen,<br />
esküñekoa aldiz beribildüneer. Herr 7-4-1960, 3.<br />
beribilkari. (Vía) destinada a automóviles. Behar litazke [...] moldatu bide beribilkariak. SoEg Herr 5-5-<br />
1966, 1.<br />
beribiltegi. Concesionario de automóviles. Igandean, "Citroen" delako beribiltegi aintzinean, suzko<br />
pirripita bati sua piztu zaio. Herr 25-5-1961 (ap. DRA).<br />
beribiltzain, beribilzain, biribilzain (-zañ Lh), belbiltzain. Chófer, conductor de automóvil. "Biribilzañ (S,<br />
Eskual n.º 1438), chauffeur d'auto" Lh. Belbiltzañak ere baeban kolkoan zerbait iakiteko zirika. TAg GaGo<br />
17. Azken leteran etxekoer igorten zian beribilzain zela eta, usu, bazoala guduka. Herr 9-9-1960 (ap. DRA).<br />
Bilbon zeuzkan etxea, otseiñak, automobila ta beribilzaina. Osk Kurl 50. Beribilzainak kapela khendu ta athea<br />
zabaldu, ta Joxe Migel automobiletik atheraten zala ikusi zuan Patxik. Ib. 104. Neskame ta beribilzainaren<br />
berriketa ta farrak entzuten ziran. Ib. 105.<br />
beriela-beielaxe. v. berehalaxe.<br />
beriertu (Lar Sup H). "Pensativo, beriertua, gogoetatsua" Lar Sup.<br />
berifikatu. Verificar. v. egiaztatu. Eta haur hala berifikatu eta eriden izan da Iesus Krist ethorri izan den<br />
denborán. Lç Adv ** 2v. Ezta dudarik, Zenán egiten drauzkigun promesak konplitzen ere eztituen, eta figuratzen<br />
draukuna, berifikatzen. Lç Ins F 5r.<br />
berigarki (Lar Lcq 97; -erri- Hb ap. Lh) betigarki (Arzdi Plant1). "Seseli, seseli, mata, berigarkia" Lar.<br />
"Berigarkia, seseli" Izt C 42 (en una lista de plantas). "Betigarki, Seseli Massiliense, comino de Marsella (en Lcq<br />
berigarki)" Arzdi Plant1 (que no cita fuente para el primer término, seguramente lectura errónea de berigarki).<br />
berik. (Pred.). Solo. v. 1 bera (4), 1 ber (2). Den gutienik jaun ez direnen artean ere ontsa doake: "ba,<br />
Jauna; ez, Jauna"; bainan hitz hori berik, hutsik, bakarrik. HU Zez 176s. Bainan eskualdunak bere sinaduratzat<br />
dakarren izena bera berik aski izen da gehiagoko forradurik gabe. Ib. 176. Izena berik motz dela eta itsusi? Ib.<br />
176.<br />
beriku. "(Hb), médecin" Lh. v. mediku.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
984
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berikun. v. bereikun.<br />
berikusi. "Berhikusi (L, Sc), observar, ver por iniciativa propia" A.<br />
beril (berhil BN, S ap. A; VocBN, Gèze, H), berahil (L, BN, Sal, R ap. A). "Berhil (adj.), mot qui s'applique à<br />
un animal mort sans avoir été tué par un boucher" VocBN. "Berhil (adj.), mort naturellement" Gèze. "(BN, S),<br />
mort de mort naturelle (parlant d'animaux)" H. "Se dice de un animal muerto por un accidente" A. Anhitz aldi<br />
gerthatzen da, eria sukhar ustel zonbeitek hartua denean, zangotik soka batez estekaturik, baiteramate herrestan<br />
sasi zonbeitetarat, kabala berhil bat baliz bezala. Prop 1883, 281.<br />
berila. v. berehala.<br />
berilki (berhilki S-saug ap. Lh). Carroña, cadáver de animal. "Zamar"-rek uste ez badü ere, familia harek<br />
ez dü ihur ere bere etxen errezibitzen edo ostatatzen berhilkien larrü ürrüntzütien artian. Eskual 7-3-1913 (ap.<br />
DRA). Gatia zen marfondi, zahar eta itsusi, / hamabortz urte hartan yaten zun xixari, / <strong>bar</strong>balot, xuxkandera,<br />
arratu, berhilki. A EY IV 184 (traduce "ratas naturalmente muertas"; parece mejor interpretación '[...], ratas,<br />
carroña'). Ur luminos hotx gardenek / laztantzen zuten berhilkia. Mde Po 57. Sorgin-orratz botz, lerdenek /<br />
etzuten orhoit berhilkia. Ib. 58.<br />
berilo, berila. Berilo (piedra preciosa). Eta Zibitatearen murraillako fundamentak ziraden harri preziatu<br />
guziaz ornatuak: [...] Zazpigarrena, krisolitez; zortzigarrena, berilez . Lç Apoc 21, 19-20 (He<br />
berillazkoa, Ip, Echn berila, Ur beriloa, Ol beril, IBk berilozkoa, IBe beriloz). Zortzigarren errenkada da berilo<br />
deitzen dioen berdetara ematen duan arri eder bat. AA III 351. Zortzigarrena da berde dirudiana, eta deitzen<br />
dio berilo. Ib. 580. Laugarrenean krisolitoa, oniza eta beriloa. Ur Ex 28, 20 (Dv beriloa, Bibl jaspa).<br />
- BERILO-HARRI. "Beryllus, berill hárria" Urt III 319.<br />
berin. v. 1 berain.<br />
berina (AN-gip, Lc, BNc ap. A (berin); SP, Deen I 137, Ht VocGr 438, Lar, Dv, H), beirina (L-ain, BN ap. A<br />
(beirin); VocBN, Hb ap. Lh), beina (Lh). Vidrio; cristal de ventana. "Berina, verrine" SP. "Berinia,<br />
glerglugge, [Glasfenster, vidriera]" Deen I 137. "Vitre, beriña" Ht VocGr 438. "Vidrio, beriña" Lar Sup (tomado<br />
probablemente de Ht). "Berina, vitre" Dv. "Verre, vitre" H. "Beirina, vitre aux croisées" VocBN. "1.º vidrio. 2.º<br />
cristal de ventanas" A. "Beirin (L-ain, BN), cristal de ventanas" Ib. v. 1 beira. Tr. Propio de la tradición<br />
septentrional; documentado por primera vez en Etcheberri de Ziburu. La forma beirina se encuentra en la trad.<br />
de A. Rodríguez y en Chaho. En DFrec hay 5 ejs. de berin(a), 4 de ellos meridionales.<br />
Nola iguzkiak baitu / iragaiten beriña, / ni[h]on ere egin gabe / tarte edo hirriskiña, // Iaun mansoak hala<br />
zuen / iragan hillharria. EZ Noel 105. Zeren nola mirail baten berinak ezin geldi bailezake gure bista, estainu<br />
edo berun iratxekiten ezpalitzaio gibeletik. SP Phil 91 (He 93 kristaillak). Beiriña zoiñen hauskor den<br />
ezagutzen ezpadu. AR 400. Zük, beirina klar baten arteti bezala, ikhusten dütüzü bere mendi thinieki<br />
itxasoihalak gordatzen eta estalzen dütian lurraldi berriak oro! Chaho AztiB 6s. Ez badakite seda nola den<br />
aphaintzen, / Berinak nola dire leihotako urtzen, / Nihork erakutsiren golde ibiltzea, / Eta arropa sendoz<br />
gorphutz estaltzea. Hb Esk 185. Itsuak nahi ditu ukitu gauzak, eman-arazten dauzkitzu eskuak berinaren<br />
gainean, eta izartzen diotza gora-beherak [...]. Bainan berinan oro legun dire, ez da gorabehera eta zabaltasun<br />
aski handirik. Hb Egia X. Hiria bera zen urhe garbiz, berina arrasoa iduri. Dv Apoc 21, 18 (Lç, He, TB beira,<br />
Ip bitre, Ur (G) bidrio, (V) biderijo, Echn bridio). Hiriko gizonik tzarrenak komentuko atheak hautsi nahiz ibili<br />
ziren, eta atheak ezin hautsiz, harrika xehatu zituzten berinak. Laph 240. Khurutzefika hura, berinez hetsia<br />
dagokate, ohiko tokian, kapera xaharrean. Ib. 230. Baazuza eta harrizko uri bat heldu da etxeko beriñen<br />
xeakatzerat eta galernaren hasarredura berratuz dua. Atheka 59. Eta nola argiak beriñaren artetik dirdiratzen<br />
baitu igual gorputzaren artetik bere Jainkotasunak dirdiratu zuen. Harispe EE 1884a, 505. Hala nola baitire<br />
iguzkitik ilkitzen iguzkiaren arraioak, eta berina garbi bat <strong>bar</strong>na joaiten, berina hura den gutiena goibeldu gabe<br />
[...], hala sorthu zen Jesus Maria ganik. Lap 178 (V 78). Teilatuko berinatik argi guti bat emaiten zuen<br />
ilhargiak. Arb Igand 77. Bi berina paretan sarthu gintuen leihotzat. Prop 1897, 138. Horra nun, Adorazione<br />
egunean, suntsitua nindagolarik Jainkoa baithan, krik!... berina hek oro pizten diren! JE Bur 72s. Leiho hartan,<br />
berina gibelean, bi xirio handiren erdian, supelizetan emana zen aphez karsua. <strong>Bar</strong>b Sup 142. Xoane Mitrero<br />
heldu zen Garazi-Hergaraitik, egarriak joa, bere mitra edo berinak bizkarrean. Ib. 93. Mikroskopa metalezko<br />
ttutta luxe bat dela, <strong>bar</strong>neko aldetik belztua, gunetik gunera <strong>bar</strong>nean berina batzu dauzkana. JE Med 31. Amak<br />
gan<strong>bar</strong>ako berinak zabalik ezarriak zituen aire zahar eta usainduaren erreberritzeko. JEtchep 25. Orduan,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
985
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
arrain-huntzi batean zauden arrain gorriekin olgetan hasi giñean. Atz puntarekin berina hunkitu, ta zuzen zuzen<br />
ethorten zitzaizkigun arrainak musturrekin berina jo arte. Osk Kurl 85. Orai dena hautsi da, / iduri berina.<br />
Mattin 84.<br />
"Berinak, beirak, vitraux" H.<br />
- BEGI-BERINA. Gafa(s). Jakintzaren seinale zituen bere buru-gain karsoildua, bere begi-berin lodiak eta<br />
besapean beti zekarzkien liburu jakintsu haundiak. Mde Pr 135.<br />
- BERINA-HARRI. "Belus, beriñ harri preziatua" Urt III 297.<br />
- BERINA-BEGI. Gafa(s). Jaun Gobernadoreari eskaintzeko, sekulako present aldea: erloi, hiru hoditako<br />
xizpa, hiru kordetako arrabit, berina-begi, eta nik dakita zer oraino. "Lunettes". Ardoy SFran 237.<br />
- BERINA-ETXE. "Berin-etxe (BN-baig), bastidor de cristal" A.<br />
- BERINAPEAN. Bajo un cristal. Lauzpabortz mende baizik ez dirauke beraz, berinapean ezarririk ere,<br />
idazle baten esku-lanak. JE Ber 65.<br />
- BERINAZKO (SP, Dv, H, A). De vidrio. Eta hekin amarrak eztirela berinazko gathe batzu baizen,<br />
debozione sainduaren amarra handi haren aldean. SP Phil 295 (He 295 berinazko). Beiriñazko anpola<br />
batian. AR 400. Eta bazen tronuaren aitzinean berinazko itsaso bat bezala, kristaila iduri. Dv Apoc 4, 6 (TB<br />
beiraki, Lç beirazko, Ip bitrezko). Eta gainen hegastegia, ernaiak ageri, berinazko tranpa edo idekidura bat<br />
teilen artean. Arb Igand 76. Teilatuko tranpa berinezkoa idekitzen. Ib. 79. Aldare aitzin guzian lerro-lerro<br />
ezarriak zituzten behinere ikusiak ez nituen halako berinazko punpulatto batzu, <strong>bar</strong>nean ageri zutenak hari beltx<br />
mehe bihurdikatu bat. JE Bur 72. Bertzaren zolarat xortaka erortzen baita haren olio ezin gehiago garbi eta<br />
sudurrarendako goxoa, berinazko ttutta mehe batek bertzaren azpian dagon untzi batetarat deramana. Ib. 87.<br />
Estalgiaren nola atherbeen goratasuna des<strong>bar</strong>din duelakotz han-hemenka, berinazko beranda bat agertzen ere<br />
daukulakotz bidearen gainerat, bitxia kausitzen dugu eta dorpeskoa. JE Ber 55. Infirmiertsa bat parkean iragan<br />
zen, berinazko untzi bat eskuan, odolez erdikala. JEtchep 101.<br />
berinagile, beiringile (A DBols). "Cristalero" A DBols.<br />
berinaje. v. miriñake.<br />
berinakeria. Cristalería. Kolorezko paper magazina. Zer nahi motazko asortimendua. Tindatze eta<br />
berinakeriaz kargatzen da. (Anuncio publicitario). EskLAlm 1900 (ap. DRA).<br />
berinaki (BNc ap. A; H), berinki. "Qui provient du verre" H. "(Cosa de) vidrio" A.<br />
Trozo de vidrio. Eta orduan ezarri zuten zena zen bezala, erran nahi baitut erre-belztua eta batere<br />
soinekorik gabe, baxeraki kaskoz eta berinakiz dena bethe zuten presondegi batean. Jnn SBi 151. Hobeki ageri<br />
zen [Iguzki-histura] oraino berinaki pozi bat supizteko baten lanoarekin apur bat belztuz. HU Zez 96. Aski<br />
dukezue, haurrak, erne egoitea, berinaki belztuak eskuan. Ib. 96. Laborde ere erori, eta berinakietan izigarri<br />
kolpatu da. Herr 9-10-1958, 2.<br />
- BERINAKI-KOSKOR. Berinki-koxkor batzuk zekarzkian esku-muturretan ta Ekialdeko bitxi baliotsuak<br />
iruditu zitzaizkion. "Unas cuentas de vidrio". Berron Kijote 179.<br />
- BERINKIZKO. Cristalino, de cristal. Zorigaitzez ez dute juiek zorrotz punttalakurlo horren eiterik, O.N.U.ko<br />
berinkizko murruen gibelean jarriak dauden juie jaunek! SoEg Herr 7-2-1957 (ap. DRA).<br />
berinakin, berinkin. Cristalero. Bordaleko berinkin bat hor da egun hautan, kaperan bigarren mitrail eder<br />
baten pausatzen ari. Herr 25-9-1958, 2.<br />
berinaztatu (Dv, H), beirinaztatu (L-ain, BN ap. A), beirinastatu (VocBN). "Garnir de vitres" VocBN y Dv.<br />
"Leihoa berinaztatzea, beiraztatzea, mettre des vitres à un chassis" H. "Guarnición [sic] de vidrios" A.<br />
berinba-<strong>bar</strong>ranba. v. birrinbi-<strong>bar</strong>ranba.<br />
berindu. v. beraindu.<br />
berinkatu. v. bedeinkatu.<br />
berinki. v. berinaki.<br />
berinkin. v. berinakin.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
986
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berinontzi, berinuntzi (Hb ap. Lh). "Fiole, bouteille, verre (?)" Lh.<br />
beriontan, -unten. v. BERE HONETAN.<br />
berja. Reja del arado. Zonbait auzo orhoit dira oraino ikusirik behin anaia gazteago batekin iraulden ari,<br />
hura itots-emaile, anaia berjaren gibeletik. Lf ELit 218. Akulua, abereak eta berja landaren erdian utzirik,<br />
lasterka abiatzen da etxera buruz. Ib. 218.<br />
berjabe. "Autónomo, berjabe, burjabe, loke, azke, lokabe" BeraLzM. En DFrec hay 3 ejs.<br />
berjabego. Independencia, soberanía. v. berjabetasun. Orduan herria berezi zen britaindar gobernuaren<br />
ala berjabegoaren edo berezkuntza osoaren alde zirenatan, hala non herritar-guda bat agitu baitzen. Mde Pr<br />
298. En DFrec hay un ej. más.<br />
berjabetasun. Independencia, soberanía. Ta aurrerantz, oroimen otz ez-ezik, izate bero, bizi, egizkoa<br />
damaige bere legeai. Egun batean, beryabetasunean biziko dituan lege zoragarriai. Y 1934, 50. Bigarren maila<br />
fonologiko honen autonomia (burujabetza eta berjabetasuna ere irakurtzen dira hauen eta horien izkribuetan)<br />
ukatu egin zuten erabat. MEIG VI 132. En DFrec hay 9 ejs.<br />
berjabetu (BeraLzM), birjabetu. Apoderarse de nuevo. "Reconquistar" BeraLzM. Gaztetan janaritu<br />
zituzten maitakerizko griñak beren izateaz osoro ber-jabetuta. Etxde JJ 110. Lengusuak noiz-nai etorri zitezkean<br />
eta aiek ondoan itsasi ezkero, Xalbatez ber-jabetzeko abagunerik onena galdurik zun. Ib. 206. Orduan<br />
erromatarrak beren armadekin etorri eta metroz-metro lurraldeaz bir-jabetu ziren. Vill Aranzazu n.º 40, 7.<br />
berjaioz. Naturalmente. "On dit aussi berjaioz pour rendre "naturellement"; j'ai été bien surpris de trouver le<br />
terme jaio du basque espagnol dans ce mot. C'est de Ste. Engrace que ces mots me sont arrivés" Ip, carta a Bon<br />
9-8-1858 (Eusk 1957, 115; citada tbn. por Azkue s.v. zurrun). v. berez.<br />
- BERJAIOZKO. Natural, innato. Beharbada Theresak badaki, ordea, adimen elkor alferraren urguiluak ez<br />
baitio hari ber-jaiozko ezagutza lausotu eta itzal erazi, eni zoritxarreko honi bezalaxe... Mde HaurB 93.<br />
berjakin. Conciencia. v. berjakintza, <strong>bar</strong>jakinde. Auher lizate halako jenden thormentietzaz aipatzia<br />
beldürraz dirian agert diradianak bethi estalirik, bethi gorderik ta bethi berjakinareki edo konzientziarekila<br />
bilhakan daude. Egiat 78.<br />
berjakintza. Consciencia. v. berjakin, <strong>bar</strong>jakinde. Hori dugu berjakintza, norberak bere gogoaren<br />
gainean bat-batean ikasten dituen berriak. Mde Pr 347. Mediuma transan dagoela, bere gorputz, bere<br />
berjakintzaz ezaxolatzen da. Ib. 349. Bergson-ek erakusten du nola burmuinaren berjakintza hori ukigaiezko<br />
munduon gaudelako sortu zaigun, ukigaiari egokitu beharrez. Ib. 347.<br />
- BERJAKINTZA-GAINDIKO. Subconsciente superior. Bi sailetan banatzen du berjakintza-petiko edo<br />
lekorekoa. a) Berjakintza-petiko arrunta; guti gora behera, Freudena [...]. b) Berjakintza-petiko gorena<br />
(berjakintza gaindikoa esan genezaioke); oso bestelakoa, gure benetako nortasuna da eta gure egiazko "ni"-a;<br />
gorputza hil ondoan hau dugu bizi, bai eta gorputza sortu aurrean ere, Geley-ren ustez. Mde Pr 348.<br />
- BERJAKINTZA-LEKOREKO. Extraconsciencia, subconsciencia. Egokiago genuke beraz berjakintza<br />
lekorekoa esatea, berjakintza-petikoa baino, neronek, ohiturari jarraituz, azken izen hau erabili arren idazlan<br />
hontan. Mde Pr 347. Bai eta ere, Jung-ek aurkitu dituen "goi-eredu" (archetypen) direlako gizaki guziekiko mito<br />
edo ereduak: guziekiko berjakintza-lekoretik baidatoz, Jung-en esanetik. Ib. 350.<br />
- BERJAKINTZA-PETIKO. Subconsciencia, (el) subconsciente. Freud-ek, ordea, giza-gogoak beste alde bat<br />
daukala irakatsi digu, berjakintza petikoa. Md Pr 347. Metagnomilariak jakiten dituen gauzen berri beste<br />
norbaiten gogoan, hobeto esanik, berjakintzapetikoan hartzen du. Ib. 325. Psikologilariek asko zabaldu dute<br />
azken urte hauetan berjakintza-petikoaren adigaia. Ib. 347.<br />
berjakintzaratu. Llevar al nivel de la consciencia. Araugaindiko ezagumenak ikasten dituen berriak,<br />
borobilaren errainuekin eraldutako iduripen batzuen itxuran berjakintzaratzen ditu metagnomilariak. Mde Pr<br />
324. Zer du mediumak guk baino gehiago? Guk baino berjakintza-lekoretiko sail haundiago bat berjakintzara<br />
dezake, deus ez besterik. Ib. 350.<br />
berjaso. Volver a levantarse, redimirse. Onelako gazte bat, zintzotu ezkero, senar maitagarria izan<br />
leitekela, eta Bero emazte ber-jasoa, bizimodu errukarri ta likiñaz aazturik. Erkiag BatB 174.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
987
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berjasotze. Levitación. Gorputzaren berjasotzea, altxatzea. Mde Pr 334.<br />
1 berjel (V-m-gip), brejel (V-gip). Ref.: Etxba Eib; Iz ArOñ. "Se dice a imitación de los de Ondárroa. Atoz ona,<br />
berjel aluori!" Etxba Eib. "Bérjel, berjéla, bréjel, brejéla, inútil (?), desmañada (oveja) (P. Urc.); aplica la mujer<br />
al hombre que le ha querido deshonrar (Cl.); bréjel, brejéla, animal o persona físicamente deforme (Bernabé)" Iz<br />
ArOñ. v. berjes.<br />
2 berjel. "Red cuadrada menor, para pescar, berjela" Lar.<br />
berjel. v. berjera.<br />
berjera, berjel (Lar), berjelea (det. Lcc). Huerto; jardín. "Vergel" Lcc. "Vergel, huerto ameno, es voz<br />
Bascongada, cuya primera significación es "red cuadrada"; y porque estos huertos están en cuadros, y tienen<br />
redes de cañas, u otras, se les dio el nombre de berjela" Lar. Harriet da bergera (tomado erróneamente de AA),<br />
berijela y beriela (tal vez por berjela). Bere Paraisuko Berjel ta gloriako lore ederren artean sartu zaitzala.<br />
Cb Eg III 270. Biak ipini zituan Jainkoak Parabisua zeritzan berjera, lore-<strong>bar</strong>atza edo toki zabal eder batean.<br />
Ub 6. Lorezko <strong>bar</strong>atz eta zuaitz fruta-dunez beterikako berjera eder bat. Ib. 8. Poz-kontentu atsegingarriz<br />
beterikako berjera edo <strong>bar</strong>atz bat bezalakoa. Ib. 156. Berjera bat umandu nai duanak, lenago garbitu bear ditu<br />
ur-bideak, eta gero eman bear diozka urak. AA I 595. Irten oi zan Susana etxearen ondoan zuan berjera batera.<br />
AA III 332. Egiñ dezagun kontu berjera batean loreak, frutak, belar usai gozodunak ekustea ta miratzea. Ib.<br />
619. Zure moteak granadazko berjela sagarren frutuakaz. "Emissiones tuæ paradisus malorum punicorum cum<br />
pomorum fructibus" CantCS (V) 4, 13 (tbn. berjela en las vers. G y V-m; Dv <strong>bar</strong>atze, Echn zerrakura, Ker<br />
paradisu).<br />
berjes (Dv), berddes. 1. Defectuoso; contrahecho; torpe. "Berjes (adj.), maladroit, malotru, revêche" Dv. v. 1<br />
berjel. Bada jakintsuek ikusi izan dute, zelula gazte berddes horiek biziki beratzak direla, "rayons X"<br />
direlakoen alderat. JE Med 140 (se refiere a las células cancerosas).<br />
Torpe, inconveniente. Ez ahal du bere bizian egundaino elhe makur, solas berjes bat erran. Etcheb MGaric<br />
109.<br />
"Berjes, ustekabeko ume bat, hala nola otsotik eta zakhurretik" Alth in Lander RIEV 1911, 598.<br />
2. (S ap. Lrq; Hb y Foix ap. Lh, Dv), berdies. (Sust.). "Berjes (subst.), t. de jeu de paume, coup dans lequel la<br />
paume a été touchée deux fois et qui est un coup perdu" Dv. "Berjes egin (S, Foix), toucher deux fois soi-même<br />
la pelote" Lh. "Berjes /berz#és!/ (interj.), terme de jeu de pelote, lorsque le même camp a touché deux fois<br />
successivement la pelote" Lrq. Damurik dire horien joen erdiak falta, sobera atxikiak direlakotz; ... xixtera<br />
luze horren <strong>bar</strong>nean bi punpa frangotan eginik, berjes juiatuak izan behar litezkelakotz. Zby RIEV<br />
1908, 85s. Berdiesak arraia ematen du, paso-marratik plazarat egina balinbada. Dass-Eliss GH 1921, 359.<br />
3. (Sust.). "(S, Foix), maladresse, faute matérielle ou morale" Lh. v. berjeskeria.<br />
berjeskeria. "Acte de maladresse, de déraison" Dv.<br />
berjestasun. "Maladresse, manque de raison chez les personnes" Dv.<br />
berjestu. "Devenir intraitable, rebelle au bon sens" Dv.<br />
berjin. "(Foix), qui pousse de soi-même" Lh.<br />
berjin. v. birjina.<br />
berjite. Temperamento, carácter. "(Hb, Const), nature, tempérament" Lh. "(Const), saillie à propos" Ib.<br />
(seguramente interpretación errónea del ej. de éste, q.v.). Cf. 1 jite. Horrek erran nahi dü mündü orok badiala<br />
berjite bat, eta berjite hartarik ez daitekiala khanbia. Eskual 11-4-1913 (ap. DRA). Haritchabalet-en berjitia<br />
ezagützen zianak ützi zian mintzamulde hura igaraitera arrankürarik egin gabe. Const 34.<br />
- BERJITEZ (Hb ap. Lh). Por naturaleza, por temperamento. Bizi izan ziren, ez beti bakian, bata ez bestia ez<br />
beitziren berjitez maitagarri, bena beharrak eskerniatürik izan gabe. Const 36. Behar üken zian büria apaltü;<br />
aleta lepua gogor zian eta elia bizkor berjitez. Ib. 40.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
988
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berjosi. v. brijosi.<br />
berkain. v. 2 berain.<br />
berkaisoera. "Recaída en la enfermedad" Lar.<br />
berkaisotu. "Recaer en alguna enfermedad" Lar.<br />
berkarbitu. v. bergarbitu.<br />
berki. v. bereki.<br />
berkizen. v. bergizen.<br />
berkoi. v. berekoi.<br />
berkoku. v. bekoki.<br />
berkondo. "Peñol, en la Náutica" Lar.<br />
berkumit. (Uso pred.). (Ir, etc.) de gorrón. "Berkhümit (S, Foix), parasite qui s'invite de lui-même" Lh. <br />
Balimbatüzie bekhantzen hara unaka handi horik, ber-kümit juraite horiek, hanitx familia bortxazka errezibitzen<br />
zütienak alageratüko dütüzü. Eskual 24-1-1913 (ap. DRA). Bazen ere, berkhümit, kolejioko eskolier edo eskolier<br />
"ohi" kodrillo bat. Herr 28-7-1955 (ap. DRA).<br />
berla. v. berehala.<br />
berlanze. "Relance, suceso casual, berlanzez [sic]" Lar. "(De) relance, casualmente, berlanzia [sic]" Ib.<br />
(Seguramente los sdos. están invertidos por error).<br />
berlasaita. "Relaxación" Lar.<br />
berlasaitu. "Relaxar" y "relxarse" Lar.<br />
berlenka. "Pescadilla (V-m) Darric ms." DRA.<br />
berlina. Berlina. Ateak ideki zituen berehala, zamaldegian zaldiak sartu eta berlina ere gerizatu. GH 1972,<br />
50.<br />
berloratze. v. birloratze.<br />
berloretu. v. birloratu.<br />
berma. v. merma.<br />
bermadura (Hb ap. Lh, H), permadura (L, AN ap. A; Lar, H). 1. Esfuerzo. "Ahinco, esfuerzo, instancia,<br />
kemena, indarra, permadura" Lar. "Ahincadamente, con fuerza, e instancia, kemenaz, indarraz, permaduraz" Ib.<br />
"Effort [...] (Ax)" H. "Esfuerzo" A, que cita a Ax. Cf. bermatu (2). v. bermako, bermagune, bermaka,<br />
bermakunde, bermantza. Baina hek guztiak, lotarik iratzarri nahi zuenaren enseiu eta permadura flako<br />
batzuk bezala ziren, probetxu gabekoak, loaren garaitzeko. Ax 47s (V 30).<br />
2. permadura. "Appuyement" SP. Cf. bermatu (1).<br />
bermagailu (BN-baig ap. A; Dv), bermailu (Hb ap. Lh). "Objet sur lequel on peut s'appuyer" Dv. "Bermagaillu<br />
(BN-baig), apoyo, en general" A. Gure giristinoak dire bethidanik frantses Gobernioaren bermagailurik<br />
hoberenak. Prop 1909, 62.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
989
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bermagotu, permagotu. Esforzarse más. Zenbatenaz eta ikhusten baituzue zeuen azken eguna<br />
hurbiltzenago zaitzuela, hanbatenaz lasterrago abia, hanbatenaz permago eta lehiago zaitezte. Ax 188 (V 127).<br />
bermagune (Hb ap. Lh, H), permagune (H, A). "Effort. Bermagune edo eforta bat, un effort, un vigoureux<br />
effort (Jub)" H. "Permagune (L), esfuerzo" A (que cita Atheka). v. bermadura. Ezen jarzen bazare guziak<br />
egitera betan eta nahasterian, egiñen ditutzu izpirituko bermagune batzu, hebaiñduko eta langiatuko zaituztenak.<br />
He Phil 245 (SP 243 bortxazko enseiuak). Ferrakan tzar eta bortitzeri yarrekitzen dire maiz denbora eder eta<br />
haize gabiak. Iduri du zeruak, permagune bortitz batian, higatu duela bere hasarreduraren hedadura guzia.<br />
Atheka 79.<br />
bermaka. Esfuerzo. v. bermadura. Bortz urthe betheen bermakak egin behartu zitzaizkon nere Jaun<br />
Massaja, lehen Bikario Apostolikoari, Goudrou Garaiko Gallasetarat heltzeagatik. Prop 1901, 263.<br />
bermakatu. Esforzarse. Goiz goizetik ez dugu mendixka eta mendixketan goiti igaitea baizik egin [...].<br />
Bethi gauza berari buruz bermakatzeak gogoa histen eta indarrak ethentzen darozkitzu. Prop 1900, 135.<br />
bermako. "(Lc, BN), esfuerzos para levantar una carga" A. v. bermadura.<br />
bermakunde. Esfuerzo. v. bermadura. Arrats beretik, alde guzietarat <strong>bar</strong>raiatu ziren eta egin zituzten<br />
guziek xoragarri zitzauzkidan bermakundeak. Prop 1900, 154s.<br />
bermakuntza. Tesón. v. bermantza. Lur langile zen Martin, bermakuntza handiz kanpoko lanetan. Lander<br />
GH 1928, 407.<br />
berman (Lar), bermon (Lar). "Denunciar, avisar" Lar.<br />
bermantza (Lar (-nz-), Hb ap. Lh), permantza (Dv A). 1. "Esfuerzo" Lar. "Effort (REusk I 7)" Dv. v.<br />
bermadura. Oriek gabe gure permantzak ez lukete deus ere balioko. REusk I 7 (ap. Dv). Hargatik, ez dut<br />
uste Hebraiaren problema Euskararenarekin erkagarri denik, ez eta irakasbide handirik eriden dezakegunik<br />
Israeldarrek haren alde egin duten bermantzan. Mde Pr 204.<br />
Energía, vigor. v. bermakuntza. Gure bermantza katolikoa ez dago lo. Herr 28-3-1960 (ap. DRA).<br />
2. (Darric ap. DRA). Garantía.<br />
bermarazi (Dv). 1. Hacer esforzarse. "Faire faire des efforts" Dv. Agintzen darotzut bi urthe osoz zure<br />
eskolari jarraikiko naizela, eta othoizten zaitut bermaraz nezazun haur txar bat bezala. Laph 71. Hura alfer-zotz<br />
hola ikusteaz okaztatu zen azkenean Jainko maitea, eta andre higuina zerbeitetan bermarazi beharrez, egin<br />
zituen beraz... lehenbiziko bi kukusoak. <strong>Bar</strong>b Leg 140.<br />
2. (Dv A). "Faire appuyer sur" Dv. "Hacer apoyar" A. Gorphutza eskuineko zangoaren gainerat<br />
bermaraziz. Lf ELit 275.<br />
bermarazle, bermaraztale. (El) que mantiene. Emanen dute, legearen bermaraztalek, egun bat, zointarik<br />
harat, debekatua izanen baita xarthatua izan ez den behiaren esnea saltzea. Herr 10-5-1962, 2.<br />
bermate (Lar), bermote (Lar). "Denunciación" Lar.<br />
bermategi. 1. Apoyo, sostén. Jainko xoila baithan ezartzen dut nere fidantzia guzia, hura izanen da nere<br />
bermategi bakharra et-indar guzia. Birjin 163. Bere-beredako amodioa [...] da bekhaturantza guzien aita,<br />
berthuten pozoina, debruaren bermategia. Ib. 175.<br />
2. Recipiente de seguridad. Ameriketan, edergailu saltzaile urhegin batek agerian ezarri zuen, bere<br />
bermategian, diamant, ikatz harri bat. Herr 21-1-1960, 3.<br />
bermatu (BN-arb-lab, S; Gèze, Dv, H, A), permatu (SP, Lar Sup, Aq 515, Dv, H), fermatu. Ref.: Lrq /berma/,<br />
/bermace/; Gte Erd 16. Tr. Documentado casi exclusivamente en la tradición septentrional (al Sur, aparte de<br />
algún ej. del s. XX, sólo lo hallamos en la Revista Euskara de Pamplona). En cuanto a la distribución de<br />
variantes, Etcheberri de Ziburu, Axular y Pouvreau emplean siempre permatu; en Leiçarraga aparece una vez<br />
bermatu (con el significado de 'apoyarse'), y dos fermatu ('confiar' y 'poner en pie'); a partir del s. XVIII,<br />
prácticamente la única forma documentada es bermatu (phermatu sólo en Goyhetche). En DFrec hay 16 ejs. de<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
990
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bermatu, 13 de ellos septentrionales. 1. Apoyar(se). "Permatzea, appuyer" SP. "Bastón (afirmarse en el),<br />
permatu, bordoinkatu" Lar Sup (cf. infra Ax 259). "Firmar, afirmarse" Aq 515. "Soutenir" Gèze. "Appuyer,<br />
s'appuyer, poser sur" Dv. "Perma et dériv., v. berma" Ib. "Apoyarse" A. "S'appuyer sur (au propre)" Lrq.<br />
"Murruan bermatuta [sic] (BN-lab), murruari bermatu da (BN-arb)" Gte Erd 16. Tr. Usado con compl. en<br />
caso inesivo o, desde finales del s. XIX, tbn. en dativo (lo hallamos en este último caso en Zalduby, Hiriart-<br />
Urruty, Oxobi, Leon, Lafitte y Xalbador).<br />
Fedez, Iakobek hiltzean Iosephen semetarik batbedera benedika zezan: eta adora zezan bere makhila buru<br />
gainean bermaturik. Lç He 11, 21 (TB sustengatua zela bere makhilaren puntan, Ol makill-buruan ezarrita, IBk<br />
makilari eutsita; en las traducciones de la Vulgata se da una versión totalmente diferente: He agur egin zioen<br />
haren manamendutako zigorrari, Dv agur ekharri zioen haren manamenduko makhilari: "Adoravit fastigium<br />
virgae eius"). Premia gabe egiaz ala gezurrez mintzo den behatu gabe, makillaren permatzeko eta<br />
pordoinkatzeko urrats guztiaz, eskuan bezala iuramentuaren ere ahoan, hitz guztiaz minzatzeko, erabiltzea. Ax<br />
259 (V 173). Miserikordiarik ezten lekhuan ere, oiñen permatzeko, perilean iartzea. Ib. 143 (V 94). Zeren<br />
gorena ezin dagoke beherenaren gainean permaturik baizen. SP Imit II 10, 4. Zure bihotzeko estatua permatua<br />
ezpada egiazko zimenduaren gainean. SP Imit III 27, 3. Segur zela bere hoñak leze haren zolan bermaturik. Tt<br />
Onsa 95. Urak non berma ez du, / Ez aireak nondik lothu. BertsZB 99. Fedeak irakhasten daukun guzia<br />
Jainkoaren hitzaren gainean bermatua dago. Dh 111. Haurra, ohartu zenean bera zela, itzuli zen berehala<br />
elizarat buruz. Eta, bermatuz zangoen eta besoen gainean, sartu zen elizan. Jnn SBi 52. Ama Jainkoarenak, /<br />
Saragozen agertu zenak, / Bere Pilharra utzi dauku, / Hari berma gaiten denak. Zby RIEV 1909, 399. Nondik lot<br />
adixkideak, behar-ordu batez, baduela lokia... ba eta zeri berma ere balukela ostiko bat begitartera kask eman<br />
lezoken etsairik azkarrenari eginarazteko buruzkain itzulipurdi. HU Aurp 199. Kokatzen zen errotaren <strong>bar</strong>nean<br />
[zakurra], eta han besoez bermatzen zelarik eta zangoez iduri aitzinatzen [...] bere azpian ibilarazten zuen<br />
errota. JE Bur 61. Han egon behar zangoen gainean bermatu artio, beterraba saldan goxo goxoa. StPierre 24.<br />
Makilari bermaturik, / Artzain gisa xutiturik. Ox 92. Ukondoez leihoetan bermatuz, lepoa luzatzen dute <strong>bar</strong>nerat,<br />
zer guzier behaka. JE Ber 20s. Bai, etxetik atheratzen ikusi dut egun goizean makhil bati bermatuz. Lf Murtuts<br />
37. [Dassance jauna] behin baino gehiagotan Etchepare adixkidiari bermatu dela, haren argiez, lumaz eta<br />
laguntzaz baliatuz. Lf ELit 281. Pasaiatik etorri zaiku berria Josefa Izagirre [...] bere balkoinerat joanik, han<br />
bermatu dela <strong>bar</strong>andari; bainan <strong>bar</strong>kalunek amor eman dute eta andre gaixoa erori da. Herr 21-6-1962, 3.<br />
Erranez ordreari ginitezen berma, / bertzela etzaikela zerurat arima. Xa Odol 133.<br />
(Gèze, Foix ap. Lh, H), permatu, fermatu. Confiar. "Compter sur, avoir confiance" Gèze. "Se fier, s'appuyer,<br />
faire fond; compter sur. Gure zuhurtziaren gainean ez bermatzea, ez fidatzea, ne pas nous fier, compter sur nôtre<br />
sagesse (He Phil)" H. Lehenik baditugu promesak, eta gu indigne izanagatik, dudatu gabe, hetan fundatu eta<br />
fermatu behar gara. Lç Ins E 3r. Ez fida eta ez perma kanabera haizetsuaren gainean. SP Imit II 7, 2 (Ch<br />
etzazula har zure habetzat, Echve ez dezazula [...] konfiatu, Ol ez usterik ez bururik ez itzazu ipiñi). Beraz<br />
etzaitezila sobera perma zure sentimenduaren gainean. SP Imit I 9, 2. Egiteko guzietan perma zaite osoki<br />
Iainkoaren probidenziaren gainean. SP Phil 243s. Ez garela permatu behar gure zuhurziaren gainean. Ib. 185.<br />
Hartakoz gizonak behar lüke gisa batez Jinkuatan bermatü, nun elian behar besteren konsolazione hanitx<br />
txerkatü. Mst I 12, 2. Zure arrazun gañen, edo adrezian haboro bermatzen bazira, eziez Jesü Kristen berthütiari<br />
zor düzün obedienzian. Ib. 14, 3. Neskatila puntzelez, aldiz, / bermatzen nitzaizie, / zeren puntzela direla orok /<br />
zin eginen deizie. AstLas 14. Jinkuatan bermatzen da. "Confidit in Deo". Ip Mt 27, 43 (HeH Iainkoa baithan<br />
uste izan du, SalabBN ezarten du Yainkoa baithan bere fidanza, Dv Jainkoaren gainean da fida). Eta beharordü<br />
güzietan prest dela guri heltüra egitera, hartan bermatzen bagira eta hari hersatzen. Ip Hil 127s. Maria Birjinak<br />
ikhusten zian bere espus saintiaren antsia handia; bena ixil zegoan, Jinkoatan osoki bermatzen beitzen. Ib. 84.<br />
Mariñelarentzat ez daitekela itsasoan luzaz irauterik non ez duen bere bihotza Jainkoaren baithan bermatzen eta<br />
hazkartzen. Arb Igand 155. Haizeak derabilan seskari ez fida, ez berma. Leon Imit II 7, 2. Berma bakharrik<br />
Jainkoari. Ib. 1, 3.<br />
2. (Lc, BN-baig, Sc ap. A; Ht VocGr 351, Lar, Aq 515, VocBN, Dv, H), permatu (L, B ap. A; H). (Intrans.).<br />
Esforzarse en, intentar con fuerza algo. "Esforzar" Lar. "Forcejar" Aq 515. "Agir avec vigueur" VocBN.<br />
"S'efforcer, agir avec vigueur, s'appliquer" Dv. "Essayer, s'appliquer, faire effort" H. "Ensayarse, emplear<br />
fuerzas" A. Spiritu arthatsua arima urgatztera, / Lehen baiño gehiago permatzen da nekera. EZ Man I 51.<br />
Bere eginbidearen egitera ahalik delientkiena eta fidelkiena bermatuko dira debozinoagatik. Harb 339s. Hunen<br />
geureganik khentzera, urruntzera eta etxetik atheratzera, behar dugu geure indar guztiaz eta antzeaz enseiatu,<br />
permatu, deliberatu. Ax 45 (V 28). Beraz hunelatan zintki eta fintki, maiz eta lehiatuki, behar gatzaitza azken<br />
fineko iraupenaren eta perseberatzeko donuaren eskatu: eta hunetan geure ahal guztiaz permatu eta bulharka<br />
iarri. Ib. 460 (V 299). Eztira portuan sar arteino laxatzen eta ez ezansiatzen, anarteraiño bethi on dadukate,<br />
bethi enseiatzen eta permatzen dira. Ib. 462 (V 300). Azkenean sinple hura hainbertze da phermatzen, / Non<br />
bertan hatsak ithorik baitu leher egiten. Gy 7. Artekoak nahi luke / Gorago dena imitatu; / Beherean denak ere /<br />
bedere artekora heldu. / Horla phermatuz sobera / Etxeak doaz lezera. Ib. 7. Norbaitek esku-eman balezat ahal<br />
dudan urhe guzia meta batetarik hartzeko denbora labur batez, ai nola astirik galdu gabe berma naintekeen! Dv<br />
LEd 179. Bainan gizona estraputan gerthatzen denean, egin-ahalaz bermatu behar da atheka txarretik<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
991
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ilkhitzera. Dv Lab 158. Zerbaiten egitera bermatu nahi zarenaz geroztik. Ib. 317. Munduko jakintsuak<br />
[euskaldunen mintzarioa] miragarria dela diote, ta permaturik dabiltza ongi ikasi ta jakin naiez. REusk I 6. Gu<br />
ere Zerurat hel baginte, oxala! / Bermaturik oro zu bezala. Zby RIEV 1908, 416. Ontsa bermatzen denak / indar<br />
handia dik. Ib. 767. Hauxe zait eder, ni bezalako kapitain zahar batek Jaun Aphez bati erraiten baiterauko<br />
jostetak utzirik solas Jainkozkoetan berma dadien! Arb Igand 152. Eta sabrearekin edo ezpatarekin egiten diote<br />
keinu, eta berma hor, eian zoinek erreko dion bertzeari burua tiroaz, edo zoinek sartuko duen bertzea<br />
gerrenean! HU Zez 22 (cf. infra HOR BERMA). Lurarrekin borroka dadien edo bertze zerbeit ofiziotan berma.<br />
JE Bur 68. Kintzeek ez dute hausterik, beren ahal guziaz bermatzen direlakotz sei gudukariak. Ib. 29. Ezartzen<br />
balin badituk [hire lagunak] goregi, ala kitzikatzen, ala azpirat emaitera bermatzen bahitzeie, hire buruari baizik<br />
ehiz ariko harrika. Ib. 125. Gudu tokian bezen ontsa orduan ikusi ginuen zer hatsean Alemania bermaturik<br />
zagon garaitzeari buruz. StPierre 27. Zintzur ondoak erhiekin zapha, eztul eta eztul berma, begiak<br />
gorritzerainekoan. <strong>Bar</strong>b Sup 34. Hots, Gorria, berma hadi ba! Ib. 169. Gu berma gaiten othoiztuz / zeruetan<br />
dugun Aita. Ox 153. Oizu!... Beha gazteak ez diren bermatzen, / Ez dutenetz pilota han harat airatzen. Ib. 181.<br />
Segeretu handi hoik / urrezkoak dira, / Bakotxa berma bedi / heien beiratzera. Etcham 144. Badira bai hortako /<br />
bermatzen direnak, / Bereziki eskuara / artatzen dutenak. Ib. 216. Atxemanen duzu, atxemanen! Berma hor! <strong>Bar</strong>b<br />
Leg 144. Badute segur nun berma Iruñako eskualzaleek. JE Ber 38. Tuberkulosari buruz da gehienik bermatu<br />
Calmette. JE Med 108. Zure bozaren azkartzera, / Itsasoa, berma! Iratz 24. Aitor ditake San Frantses egun bizi<br />
balitz ez litekela berma bermatu den bezala. Ardoy SFran 314. Hiru ilabetez hor ere bermatu zen, betiko bere<br />
gisan. Ib. 193. Zuretzat ez balira bermatzen bertzeak, / luzaro gabe hilen zintuzke goseak. Xa Odol 150.<br />
3. fermatu. Sostener. Hi nor aiz berzeren zerbitzaria iudikatzen duana? bere Iaunari fermu egoiten edo<br />
erorten ziaiok: baina fermaturen dik: ezen botheretsu duk Iainkoa haren fermatzeko. "Il sera affermi; car Dieu<br />
est puissant de l'affermir". Lç Rom 14, 4 (He sustengatzeko, TB azkartzekotzat, Dv gothortzeko, Ol tink<br />
eukitzeko, IBk zutik iraun erazteko).<br />
4. (L, BN, S; SP, Ht VocGr 337, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv (S), H), bermeatu (VocS). Ref.: A; Lrq.<br />
Garantizar. "Cautionner, bermatzea" Ht VocGr 337. "Garantir" VocS. "Garantir, cautionner" Gèze. "Cautionner"<br />
Dv. "Cautionner, entrer garant" H. "Afianzar, caucionar" A. "Cautionner (quelqu'un). On dit plutôt berme jarri<br />
nurbaiten, se porter caution de quelqu'un" Lrq. Bermatu eta pagatu dizi ziendako. AR (ap. H). Eta gauza,<br />
egintza, gertakari horiek bermatuak direnean lekuko segurez, hala nola izan baitire Ebanyelistak eta Apostoluak<br />
[...], nola daiteke dudarik? Lap 39 (V 22). Jainkoaren berri ona gizoneri predikatuko zuela; bere erakaspena<br />
mirakuiluez bermatuko. Ib. 150 (V 67). Horregatik, jatorragoa ere ba da Jesusek bermatzen duen elkargoa. IBe<br />
He 7, 22 (IBk elkarte ederragoaren bahidura dela Jesus).<br />
5. permatu. "Ederki permatuik ibili gaituk, bien fastidiados (cansados, fatigados) hemos andado" Inza Eusk<br />
1928, 229 (no se indica procedencia, aunque aparece tras una expresión de Baztán; cf. además HOR BERMA).<br />
6. permatu (Lar). "Apresurar [...], presakatu, lasterkatu, permatu, leiatu" Lar. Cf. Ax 188 (V 127): Zenbatenaz<br />
eta ikhusten baituzue zeuen azken eguna hurbiltzenago zaitzuela, hanbatenaz lasterrago abia, hanbatenaz<br />
permago eta lehiago zaitezte, de donde tal vez lo habría tomado Larramendi, y traducido sin demasiada<br />
exactitud; v. bermagotu.<br />
- HOR BERMA. "Or perma! (B), ¡ahí te entiendas! o ¡ahí te las veas! ¡fastídiate!" Inza Eusk 1927, 150.<br />
bermatu. v. mermatu.<br />
bermatxatu. "Remachar" Lar.<br />
bermatzaile, permatzaile (SP (sin trad.)), bermazale. Patrono. Azken igantian meza nausia üsatü beno<br />
bihotz altxagarriago zen. Herriko "Lyre" musika mezaliar zen [...] Jainkuarekin batian Santa Txexila musikarien<br />
bermazaliaren gorestatzeko. Herr 26-11-1959 (ap. DRA). En DFrec hay un ej. de bermatzaile.<br />
bermatze, permatze. Esfuerzo. Eta garazia hura gabe, alfer direla, gure ahala, nahia, permatzea eta<br />
enseiu guztiak. Ax 363 (V 240).<br />
bermazaki, -tzaki. v. bernazaki.<br />
1 berme (L, BN, S; SP, Ht VocGr 337 y 366, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Hb y Foix ap. Lh, Gèze, H). Ref.: A;<br />
Lrq. Fiador, garante (usado a menudo como pred.). Leiçarraga (Decl a) 7v) da bermea como equivalente<br />
suletino de fiadorea. "Pleige, caution. Berme iartzea, se mettre caution" SP. "Garant, caution, bermea" Ht VocGr<br />
366. "Caution" Ib. 337, Lecl y Gèze. "Caution, répondant" VocBN. "Garant, caution. Zenbait berme bagindu, si<br />
nous avions quelqu'un qui répondît pour nous" H. "Garant, caution, personne responsable" Lh. "Personne qui<br />
s'est portée caution" Lrq. "Berme jartia, se porter caution" Lrq. Cf. fermu. Tr. Propio de la tradición<br />
septentrional desde Tartas; al Sur, si exceptuamos el testimonio medieval navarro, hay sólo algún ej. moderno.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
992
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
En DFrec hay un ej., septentrional.<br />
[Los de la parte demandante] deven prender otro tal ferme que non fagan dayno nin mal en lures cuerpos, ni<br />
en lures cosas por aquesta enemiztad. Et por tal ferme dize el navarro gayces berme [...]. Otrossi el qui iura de<br />
ferme al prendedor que nunqua li faga mal ni em<strong>bar</strong>go en el cuerpo ni en sus cosas por esta ememiztad, don dize<br />
el navarro ones berme. (FGN libro V, tt. II, cap VII, p. 98ss). TAV 2.2.13. Haren berme sarturik eta haren<br />
zorra bere gain harturik. Tt Onsa 128. Non nahi duzu berme hoberik ediren? Tt Ar 122. Egüz aita amek<br />
batheyiaren graziaz xaha erazirik, Jesüs Kristen legian ahalaz bizi eraziren diela, Jinkoari haur espiritüz berriz<br />
sorthiaren berme sartzen direla. Bp I 62. --Zergatik Jesüs-Kristek Elizan ohoreskatü izan behar zian? --Jente<br />
güzien berme bezala, hura han eman behar izan da. Bp II 104. Egia hunen lekhuko, fiador edo berme, eta<br />
lehenbiziko Eskual-herriko orijinaltzat emaiten dut ene seme Agustin (zeina baita presenteko karta edo guthun<br />
gomendiozko hunen eramailea) hau. ES 400. Nor yarriko da berme bihar munduan izanen naizela? Lg II 250.<br />
Berme zagoela, zükiala kastigoaren lekhian dohaiña. Egiat 171s. Zü ere berme ziradiala Jinkoaren eretzian zure<br />
axolgabian, semiak egin dian gaitz güzietzaz zihaurek egin bazüntü bezala. Ib. 200. Segur naiz beraz, eta Jesu-<br />
Kristo, berenazko egiaren hitza berme dut, ez naizela errebelatuko. Dh 111. Gu gutun berme jarten /<br />
errezibituren haila / harturen ai segur nun / aigu gurekila. AstLas 59. Jauna, urrikal zite / Gure manerari, /<br />
Biziaz nahi dugu / Berme jarri / Deus gerta balakio / Zure armadari. Bordel 43. Hainbertzez alientza hobeagotik<br />
da Jesus egina izan berme. TB He 7, 22 (Dv berme; Lç fiadore). Ene egüzaita egüzamak jarri zütüzün ene<br />
berme. UskLiB 102s. Atheratu nintzen Elizatik eta bihurtu Birjina Sainduaren potretaren aintzinera, zeina<br />
othoitztu bainuen sar zadila ene agintzen berme. MarIl 74. Zu ene bermea eta ene ihes lekhua zarena. Ib. 73.<br />
Errana da suge batez (berme ez naiz hala dela), / Lehenago harotx baten hauzoan bizi zela. Gy 135. Suhitzat<br />
hautatu du Uztaizko semea, / Dohainik hoberenen urrezko bermea. Hb Esk 143. Hek behar erakutsi zer den<br />
hirriskua, / Norbaitek emaitean prestamuz dirua, / Zertaraino ditezken bermeak hirriska, / Egitean hauzoei<br />
axkide atheka. Ib. 210. Ez, ez, nere Jauna, zuk erakutsirikako egia huntaz alhatu, eta berriz eta berritan huntaz<br />
nahi dut on-egin eta berme jarri. Dv LEd 60. Ez ahantz bermeak egin ongia; ezen bere bizia ezarri du zurearen<br />
bahi. Dv Eccli 29, 20. Bertzealde aithortu behar dut ez dela hor bakharrik lekhuko bezala, bainan dela oraino<br />
gure berme. Prop 1889, 177. Hor dire frogatzeko Testamentu zaharra, Ebanyelioa, Jesu-Kristoren bizia,<br />
Elizaren eta Sainduen ixtorioa, eta berme, lekukoak milaka. Lap 40 (V 22). Irrintzina... salbai garrasia delako<br />
hura? [...]. Baditake hor beharria xuxen eta burua oso dituenak bertzerik erran lezaken. Coppée berme. HU<br />
Aurp 207. Juramentua da: Jainkoa bere hitzaren lekuko edo berme hartzea. Dih GirLeg (ed. 1897), 49. Oi, zü,<br />
Ama Birjina, / Zaude gur'artekari, / Bai gure berme huna / Balia zit'orori. UNLilia 20. Sorthüren zena Lürrian /<br />
bekhatoren bermia. Ib. 14.<br />
(s. XX) Arri, pullo, arri! / Urratsa xehe eta / kuraiea larri. / Gau illunak bidean / hartzen banu sarri, / Ni<br />
gidatzeaz berme / beharko hiz jarri. Etcham 173. Neskatxa baten ethorkizunaz nork on egin? Halere gogotik<br />
berme jar gintazke ama familiako batzu hautak izanen direla hiruak. JE Ber 67. Zuetarik bat hemen geldi<br />
dadiela berme eta bertzeak doazila bihiarekin etxerat, gero anaia gaztenarekin itzultzeko. Zerb IxtS 28. Simeon<br />
gelditu zen berme. Ib. 28. Arantzeko Birjina, ez da zure haurrik / bere salbamenduaz etsi dezakenik. / Ikusi bear<br />
duen jujearen gatik, / Zu berme, deskantsuan dohala mundutik. In SMitx Aranz 226. Itzuliko gara; eri zintezke<br />
bestela; ez naiz zeure osasunaren berme izaten ahal. Mde Pr 109. Sinesten dugu, Urbano VIII Aita Saindua<br />
berme, Frantsesek noiztenka bederen erakutsi duela "Jesusek bere lehen Apostolueri hitzeman indar bereziak<br />
bazituela". Ardoy SFran 165. Mera batek badauka / obligazione, / gaitz laiteke bertzenaz / zure eta ene; /<br />
herriaren zaintzeko / hor zira zu berme. Xa EzinB 109. Azkenean orratio bereakin atera zala-ta, ezer pagatzeke<br />
alegia; bere betiko bermeen kontura, oi zuanez, izan bazan ere; bere bizkar-aldearen kontura alegia. "Sus<br />
acostumbrados fiadores". Berron Kijote 192.<br />
(L, BN, S; Lar, Dv, H). Ref.: A; A Apend; Lrq. Garantía; prueba. "Asseguración", "caución, seguridad" Lar.<br />
"Caution, garantie" Dv. "Garantie, gage, caution. Bahi edo berme bat" H. "Une chose qui sert de gage" Lrq. v.<br />
bermego. --Eskümükatiak parkamentiaren ükheiteko, zer egin behar dü? --1. Eskümüka erazi dian bekhatiaz<br />
dolü hartü, 2. hartzaz züzen egin edo eman berme hon bat. Bp I 116. Arrozoin hori aski dugu gure beti desir<br />
hartan atxikarazitzeko, hori guretako Jinkoaren graziaren bahi eta berme bat denaz geroz. AR 36. Bainan<br />
Jonasen [sic, por Jasonen] eta berzen ganik bermea errezebitu zuten ondoan, utzi zituzten yoaiterat. TB Act 17,<br />
9 (Dv bermeak; Lç fiadoregoa, He fiadorgoa, Ol baikuntza, IBk bahikuntza). Zure alderako debozione zin eta<br />
samur bat baita salbamenduko berme kasik segura. MarIl 80. Lehen odol ixuria ez othe dugu berme, / Anaia zein<br />
daiken krudel? Camoussarry (ap. Lf ELit 185). Zentzua ezen nondik izan ahal daite / Erho batek egin dukenaren<br />
berme? "La raison est-elle garante / De ce que fait un fou?". Gy 197. Ageria hor dugu berme ezkontza hori bai<br />
muthikoak bai nexkak burhasoen baimenarekin egin zutela. Ox 191. Izen haundi horiek oro berme ditugu ez dela<br />
psikologigaindikoa gezurrezko jakintza. Mde Pr 318. Hain premiatsua balinbada [laborantza], behar liozkate<br />
gerizak eta berme segurak eman, ez dadin bethi aroaren irriskupean geldi. Herr 18-9-1958, 1. Behar ditut ama<br />
zenaren joiak estimarazi eta hek berme, dirua behar dut athera! Larz Iru 102. Haritschelhar jaunaren liburuan<br />
auzi hau xehe-xehea kondatua da, paper ofizialak berme. Lf ELit 176. Diodanaren berme sendo askia da<br />
Schuchardt-en itzulpena. MEIG VI 186.<br />
Etim. Del rom. ferme 'fiador', documentado en arag. ya en 1063.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
993
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
2 berme (Lar). "Llama" Lar. Cf. bermejo.<br />
bermeatu. v. bermatu.<br />
bermego (-goa (det.) Lar, Ht VocGr 337, Lecl, Arch VocGr, Hb ap. Lh, H; -go Dv, A), bermekoa (Hb ap. Lh),<br />
bermegua. Garantía, fianza. "Asseguración" y "caución" Lar. "Cautionnement" Ht VocGr 337, Lecl y Arch<br />
VocGr. "Cautionnement, l'action de cautioner" H. "Fianza" A. "Cautionnement, bien qui sert de garantie" Lh. v.<br />
bahi. Bermego gaizki atheratuak asko galdu ditu ongi zihoazenak, eta erabili ditu itsasoko uhinak bezala.<br />
"Repromissio nequissima". Dv Eccli 29, 24. Emeki-emeki, <strong>ostatu</strong>an burua beroazi-eta, zortzi milaliera maileatu<br />
zazkoten; bertzalde dotzena bat milalieraren bermegua sinarazi. Arb Igand 133. Gure Etxeko-Jaun edaleak ez<br />
zuen arditik bildu bere hartzetarik, bainan bai bermegua zozo hek oro pagatu. Ib. 134. Hiltzera doan garbi<br />
bakharra, Erospenaren bermego, / Sukharrak jana, odolez husten, Kurutzean ixil dago. Ox 79. Zorigaitzez<br />
Villasanteren literaturatik zenbaitek bildu dute urtegarren makurra, ene bermegoarekin! Lf ELit 203.<br />
(Dv). Trabajo, cualidad de fiador. "Charge de caution" Dv. Kriminela itzuli zen presuntegiala, bere<br />
adeskidiaren bere bermegoatik delibratzera. Tt Onsa 126.<br />
bermejatu. "Bermejear" Lar.<br />
bermejo. "Bermejo, ez voz Bascongada, bermejoa, bermeyoa, y se compone de bermea, llama [...] de bero mea,<br />
calor sutil y delicado [...] y joa, yoa" Lar.<br />
bermejoi. "Bermellón" y "minio" Lar.<br />
bermekada. "Llamarada" Lar.<br />
bermetasun. v. fermutasun.<br />
bermidor. "Tapsia, planta" Lar. "Bermidorra, tapsia" Izt C 42 (en una lista de plantas). "(msLond), tapsia (Bot.)"<br />
A.<br />
bermigarzia (Lar), bermigarza (A). "Madreselva, mata pequeña" Lar. "(msLond), madreselva (Bot.)" A.<br />
bermio (G-nav). Campo cultivado. "Bermiyua, bermiyo" EAEL 67. v. dermio.<br />
bermiobelar, bermiobedar. "Potoxbedárra, la (mala yerba) que se extiende enormemente a ras del suelo; en<br />
otras partes la llaman <strong>bar</strong>rabasbelarra y bermiobedarra (V-gip)" Iz UrrAnz.<br />
bermoldatu. v. birmoldatu.<br />
bermolegin. Periodista. Cf. berman. Orain arte euskeraz idatzi duten hasburuek (los autores) eta<br />
bermoleginek (los periodistas) j eta y erabili dituzte lau ots agertzeko. P. Broussain Eusk 1919-1920 (II), 31.<br />
bermon. v. berman.<br />
bermotaz (A), bermütaz (S; H). Ref.: A (bermotaz); Lh. "De son propre mouvement, de soi-même,<br />
naturellement" H. "Por su naturaleza" A. "Bermütaz (S), de son propre gré" Lh. Cf. 1 mota.<br />
bermu. v. fermu.<br />
bermugitu (R-vid ap. A; Lar). "Remover" Lar. "Trasladarse, remover de una parte a otra" A.<br />
bermuritu. "Enrasar" Lar.<br />
bermut. Vermut. "<strong>Bar</strong>ren utsian artzen den bermutak ez du onik egiten" Asp ANaf s.v. <strong>bar</strong>ren uts.<br />
Dela koñaka, dela bermut, dela "chartreuse", zer nahi izenetako edari guzietarik urrats guziez, edateko. HU<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
994
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Zez 27. Zuri ta txakoliña, / gañetik "vermuta", / Dana ona ote dan / pentsatzen degu-ta. Basarri 148. Bidean<br />
zoazilerik, sartu ziren <strong>ostatu</strong> batean bermut bat artzera. Izeta DirG 61. Utzi dezagun goizeko lana eta goazen<br />
"vermut" bat artzera. Ib. 92. Antxe, bermut bana artuaz, piska bat egon giñan. Uzt Sas 353.<br />
bermütaz. v. bermotaz.<br />
berna (V, G, AN; Añ), berne (V-gip; Lar, Añ, Dv, H). Ref.: A; Iz ArOñ; Etxba Eib; EAEL 15; Elexp Berg; Gte<br />
Erd 249. 1. Pantorrilla; pierna desde la rodilla al tobillo. "Pierna", "pantorrilla" Lar. "Zapata, calzado hasta<br />
media pierna [...] zapata berne erdiraño" Ib. "Pierna, (c.) bernea, zankoa, kaderea" Añ. "Pantorrilla, (c.) bernea,<br />
zankoa, (G) aztala" Ib. "Perniquebrar, (c.) bernak, o berneak ausi" Añ. "Berne-a ou bernazaki-a (G), jambe" Dv.<br />
"Bernea (V, G) [...], jambe [...]. Eriari berniak anditu [...] (Echev)" H. "Pierna, pantorrilla" A. "Berna, (la<br />
pierna) de la rodilla al tobillo [...]. Berne bat, berniak, idem" Iz ArOñ. "Pierna (desde la rodilla al pie).<br />
Pantorrilla. Berna igar igarrak dauzka" Elexp Berg. v. hanka, zango, bernazaki; cf. perna. Tr. Propio de la<br />
tradición vizcaína. Hallamos berne en Cardaberaz y en Orixe. En DFrec hay 2 ejs. de berna.<br />
Ekandu gaxtoari bernea ausi. RS 547. Usadio txarrai berneak ebaki, esan oi da. Cb EBO 20. Urten egizu<br />
bada nos edo nos oe orretati; ekartzuz berna ta oiñok. Mg PAb 118. Gorputz au da arbola bat legez, zeñek<br />
daukazan tronkua ta adarrak [...]; ta adarrak dira besuak ta bernaak. Ib. 84. Ekusi zituenean berna ain me,<br />
argal ta mamigabeak, erori zitzaizkon biotzeko egoak. VMg 54. Agiri dituk bizkar-ezurrak; jostorratz edo eztena<br />
zirudiek ire berna zanko gabeak. Ib. 46. Baita azotez mindu eutseezan bere bularra, berna, beso ta aurre guztia.<br />
Añ NekeA 246. Geure berna ariñak / aurre-bidea / artu deutse txakurrai / baita luzea. Zav Fab RIEV 1909, 28.<br />
Beren kokot gorri mamintsuari ta berna biribil guriari begiratueran "amaika okelatato iruntzi dauz orrek" esan<br />
eroen Arranegiko atsoak. A BeinB 51. Atara zituezan / txori kantariak / bai ta imini bernetan / ariak guztiak.<br />
Azc PB 49. Laster burdiña-amarrak / oi eutseen bernetan. Ib. 49. Bernetako soka ta oialak bebera iausita. Ag<br />
AL 128. Ardi ari edo ule lodiagaz egindako oial zati edo mantarrak berna lodi-gaiñean. Ib. 23s.<br />
(s. XX) Zenbateri zuzendu berna okertuak! / Eta zenbat osatu geixo txarrekuak! Enb 80. Berna osua agiriyen,<br />
besuek be bai, ta paparreko zati andi bat be bai, eta ganera, uliek "alagarson" edo ebaite. Kk Ab II 53. Lurrera<br />
eltzen dozaan laurok zaldijaren ankak dozak --esan eutsan amak-- eta albuetatik dingilizka yaguazan bijak,<br />
<strong>bar</strong>riz, zaldiz yaguanaren bernak. Otx 113. Asi yakazan eulijok kiña ortik eta kiña emetik, ointxe lepuan, gero<br />
sorbaldan [...], edo bernan, edo albuan, edo istarrian. Ib. 160. Ezueria zuen amonak, / tinkin zebillan bernea. Or<br />
Eus 88. Autsik etzuten arrotzen; lokatz- / -zirta bat bestez bernea. Ib. 234 (anka, aztala). Bernak estu ta me ta<br />
gorriak daukaz Basayaunak. A EY I 356. Bernetan brontzezko babesak eukazan. "In cruribus". Ker 1 Sam 17, 6<br />
(Ol aztaletan). Buru ondo orraztuak, soiñeko politak, gerri estuak, bular arrotu-anpatuak, berna liraiñak. Erkiag<br />
Arran 42. Aren beatzen, ta orpoen, ta orkatillen, ta bernen ta iztarren arintasuna. Ib. 37. Baina populua etzen<br />
honekin libertitzen, bada berna apurtu baten ikusgarria ezta ikusgarri ikustekoa. Arti Ipuin 48. Eta bere bernak<br />
flakatzen ziren. Ib. 28. Honek, egurrezko guraize haundi pare bat ekarri zuen, gizon baten bernak baino<br />
luzeagoa. Arti Tobera 270. Baina zure bernak hazkarrak dira. Ib. 269. Paraje eder zaleok, / erti-lillura min, /<br />
berna bizkor goiatzuz / leiez, jator, arin. Gand Elorri 65. Oin azpian biotz au, / zu alai, zu argi... / Odol <strong>bar</strong>ri<br />
berotan / bernak zarta gorri. Ib. 105.<br />
2. berne (AN-larr). "Berne, tobillo. Bernea autsi omen du" Asp Leiz.<br />
3. Polaina. "Bernak (BN-baig), guêtres" Lh. v. BERNA-ZORRO.<br />
4. "Espinilla, (c.) bernea, bernazurra" Añ. v. BERNA-BIZKAR.<br />
- BERNA-HAUTSI. "Despernado, desbernatua, bernautsia" Lar.<br />
- BERNA-BIZKAR. "Berna-bizkar (V-ger), espinilla" A.<br />
- BERNA-HEZUR. v. bernezur.<br />
- BERNA-IREKI. "Perniabierto, bernidikia, zankozabala" Lar.<br />
- BERNA-MAMI. "Bernamamin, pantorrilla" Elexp Berg.<br />
- BERNA-MEHAR. "Cañilavado, de piernas enjutas" Lar.<br />
- BERNA-OKER. v. bernoker.<br />
- BERNA-SORKI. Polaina. A<strong>bar</strong>ka urratuetatik beatz lodi biak agirian ekarzan, txaberama andi biren<br />
buruak legez, bernetako soka ta oialak bebera iausita, berna-sorki batzuen itxureagaz. Ag AL 128.<br />
- BERNA-UHAL. "Botines, botiñak, bernaualak" Lar. "Escalfarotes, botines henchidos de heno, etc., para<br />
abrigar las piernas, bernaual berogarriak" Ib.<br />
- BERNA-ZAHATO. "Botas de camino" Lar.<br />
- BERNA-ZABAL. "Patiabierto" Lar.<br />
- BERNA-ZANGO. "Berna-sankua, la carnosidad de la pantorrilla" Iz ArOñ.<br />
- BERNA-ZORRO (Añ, H; berne-zorro Lar). Polaina.<br />
bernada. "Pernada" Lar.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
995
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bernadaka. A patadas. Ordu bi osoan ibilli zan gure gaste umantkorra [...] eriotzeagaz burruka,<br />
bernadaka, besadaka, ukabilka. Ag Kr 210s.<br />
bernaga. v. bernaje.<br />
bernagaineko. "Sobrecaña, un tumorcillo en la caña de la mano del caballo" Lar.<br />
bernagiro, bernegiro (Lar). "Perneador, oingiroa, bernegiroa" Lar.<br />
bernaje (Lar Sup), bernai (Sb-Urq). "Linaje, narea, bernajea" Lar Sup. "Bernai, (lat.) cognatio, (cast.)<br />
parentesco, (fr.) lignage, parenté" Sb-Urq. Hervás V 274 (de quien lo recoge Azkue) da bernaga "linaje"; el tema<br />
ha sido establecido erróneamente a partir de ; Harriet tbn. lee mal este término en Lar Sup, y le da<br />
entrada en su dicc. como bernaguea. Iristen dituzu gogora al ditezkean onra guziak, leku andiak, goimallako<br />
ezkontzak, aidetasun eta bernajerik bikañenak. AA III 237.<br />
(Lar), bernaie (Ht VocGr). "Parent, allié, ahaidea, bernaiea" Ht VocGr 396. "No somos parientes, ni tenemos<br />
inclusión, ni relación alguna, ez aide, ta ez bernaje gera" Lar. Harriet, que dice tomarlo de Ht VocGr, le da sin<br />
em<strong>bar</strong>go el significado de "parenté". Erdararekin Euskera ez aide, ta ez bernaje da. Cb EBO 33.<br />
2. (Reforzando la negación). "Debe decir bernaje [en la carta aparecía escrito bernagerik], es, que nada;<br />
bernajerik, que no tiene absolutamente nada" Mdg 144. Kartaz, a)lke bernajerik bage, ekusten diona gisa,<br />
isartan dazkad gaizak kasoak emon bage. Mdg 132.<br />
Etim. Cf. cast. ant. <strong>bar</strong>nax, <strong>bar</strong>nage "proeza, hazaña" (Menéndez Pidal, Cantar de Mío Cid 3 499), fr. ant.<br />
<strong>bar</strong>nage "corps des <strong>bar</strong>ons, noblesse d'une province", "qualité de <strong>bar</strong>on", "train, suite, suite militaire, famille et<br />
domestiques" (FEW 1, 255a).<br />
bernalzain. v. bernazain.<br />
bernanzutu. "Cañilavado, de piernas enjutas" Lar.<br />
bernarinka. "Quatropeado en la danza, bernarinka bat" Lar.<br />
bernasain. "Bernasain, relajar" Hervás V 274 A. En Larramendi aparece bernasaitu.<br />
bernasaita (Lar Hervás V 274 A). "Relaxacion, berlasaita, bernasaita" Lar.<br />
bernasaitu. "Relaxar" Lar.<br />
bernaste. "Membradas en el blasón, bernasteak" Lar.<br />
bernatzar (Lar), bernetzar (Lar). "Pernaza" Lar.<br />
bernautsika. "(A) mata caballo" Lar. "À toutes jambes, à se rompre les jambes" H.<br />
bernazain, bernalzain (B). "Tendón de Aquiles. Bernalzañe moztu ta maingu gelditu" Izeta BHizt2.<br />
bernazaki (Lar, Dv (G), H), bermazaki (Hb ap. Lh, H (-khi)). 1. Pantorrilla. "Pierna" Lar. "(A la mala)<br />
costumbre quebrarla la pierna, oitura gaistoari bernazakia autsi" Ib. "Berne-a ou bernazaki-a (G), jambe" Dv.<br />
"Muscle des jambes. Bermazakhiak nekhatu artean, jusqu'à l'épuisement des forces des jambes" H. v. berna. <br />
Mutil onak buruan zauri, gaxtoak bernazakian. "En la pantorrilla". RS 42. Jaka edo amilla bost arroba eta erdi<br />
kobrerekin egiña zuen; bernazakiak ere kobrez estaliak zituen. "Ocreas aereas habebat in cruribus" (1 Sam 17,<br />
6). Lard 164 (Dv ixterretan, Ol aztaletan, Ker bernetan). Burua urrezkoa, bularra eta besoak zillarrezkoak,<br />
sabela eta isterrak kobrekoak, bernazakiak burnizkoak, eta oñak erdi-burni eta erdi-lurrezkoak zituen. Ib. 306.<br />
2. (V, B; Deen I 101, Lar, VocB, A DBols), bernatzaki (V-ger; SP, A DBols), bermatzaki (L-ain; Urt Gram<br />
19), bermazaki, bernanzaki (Añ), berdantzaki (V-ger), permatzaki (SP). Ref.: A (bermatzaki, bernatzaki); A<br />
Apend (berdantzaki); Iz ArOñ. Tibia, espinilla. "L'os de la jambe" SP y Urt Gram 19. "Canilla de la pierna" Lar y<br />
Añ. "Espinilla, hueso que baja de la rodilla al empeine de pie" VocB. "Berma zakhia, zango hezurra, zangarra"<br />
Lander RIEV 1911, 601 (traduciendo pherna de Althabe). v. bernezur. Bere aginduz soldaduak Kal<strong>bar</strong>iora<br />
igo ziran, eta lapur biai bernazakiak autsi ziezteen. Lard 463. Bein, auntz baten bernazakiaz berentzat beso-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
996
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ordeko bat egiteko gogotan sartu zan. A Ezale 1897, 4b. Eskuko atzak be etzirean ikusten an ta jo eben<br />
bernazakiakaz aulkietan. Kk Ab II 11. Iñoz bernazakian olango blaustadarik artu dabenak badaki min ori zein<br />
zorrotza ta zein eroan-eziña izaten dan. Ib. 11. Mutil onak buruan min, deungeak bernazakian. (V-m). "En la<br />
espinilla". A EY III 109 (cf. supra RS 42).<br />
bermatzaki (Dv). "Cou de pied (altération de bernazaki)" Dv.<br />
3. bermatzaki. Apoyo, puntal. Zer nahi izan dadin, eztu eskuarak, egungo egunean, halako errorik, ez<br />
halako bermatzakirik luzaz irauteko, nola eskual etxea. HU Aurp 215.<br />
4. "Bermazaki (L-côte), palanca" A.<br />
bernazakiko, berdantzakiko. "Berdantzakiko bat bai, me han dado un golpe tal en la espinilla (V-ger)" A<br />
Apend.<br />
bernazur. v. bernezur.<br />
berne. v. berna.<br />
bernezkuta. "Esquinela, defensa de la pierna y su canilla" Lar.<br />
bernezur (Lar), berna-hezur (H), bernazur (V, G, AN; Lar, Añ, A DBols), berna azur. Ref.: A (bernatzaki);<br />
Etxba Eib (bernazurra); Elexp Berg (bernazur). Tibia, espinilla; peroné. "Espinilla", "peroné", "canilla de la<br />
pierna" Lar. "Espinilla", "canilla de la pierna" Añ. "L'os de la jambe" H. "Tibia, hueso de la pierna" A s.v.<br />
bernatzaki. "Bernazurrakin ertza jota, luzero euki neban belaun guztia aundittuta" Etxba Eib. "Tibia, peroné, o<br />
ambas" Elexp Berg. v. bernazaki (2). Asiko bazina gero burtardatza egiten, apurtuko zenduke dana leundu<br />
biarrian ta ebagiko zenduke biar bada zeure oña edo berna azurra. Mg PAb 48. Mitxel ameslaria jausi zan<br />
burditik; / Eta jausi ez eze arturik burdiak, / Erdibitu eutsazan berna azur biak. AB AmaE 210. Yagi ta<br />
arrapaladan urten eben mutillak atartera, berna-azurrekaz yo aulkiyetan, eta orrek emoten dauan min zorrotz<br />
eruan eziñagaz yausi ziran bata bestien ganera. Kk Ab II 166. Halako batean ostikada izugarri bat bernahazurran<br />
ematea lortu zuan Patxik. Osk Kurl 43. Anka okerrak eta errenak sendatzeko, ezta berna-ezurrean<br />
makilkada bat artzea bezelakorik. NEtx LBB 203. Aski mendean nago bai, bernezurra autsia ta eziñ mugiturik.<br />
Berron Kijote 210. Ni beintzat zuzena nitzana okertu nauzu-ta, bernezurra autsiaz, nere bizi guzian geiago<br />
zuzenduko ez dana alegia. Ib. 211.<br />
Ankak zuzentzeko, makilkada bat berna-ezurrean! [...]... ankak zuzentzeko, makilkada bat berna-ezurezurrean!<br />
NEtx LBB 198.<br />
bernazur (V-gip ap. EI 71). Tobillo (referido al ganado).<br />
berniel (V-m), berriel (V-m), berril (V-m). Ref. A (berril, tosta). "Nombres de bancos de proa a popa: a) Aurre<br />
(V-m), aurretosta (V, G) [...]. g) Tanbulet (V, G). h) Berniel (V-m), berriel (V-ger), drisaera (G-bet)" A s.v.<br />
tosta. "Berril (V-m), uno de los bancos de la lancha" Ib.<br />
bernika. "(BN-arb), descontentadizo, exigente. Zoin bernika ziren! ¡cuán descontentadizo es V.!" A.<br />
berninka. "Gambeta, en el que danza" Lar.<br />
berniz (V, G, L, BN, S, Sal, R; Lcc, SP, H), berniza (VocBN), bernuz (H). Ref.: A; Lh; Lrq /bernís/; Gketx<br />
Loiola (lore-eder). <strong>Bar</strong>niz. "Vernis" SP. "Piñutea (pinotea) oni, ola xeoxer gañeti berniz-axal bat emanda,<br />
bere lore-ederra azalduko zako" Gketx Loiola. v. likurta. Haren soto eta kabak hustu zituzten, bai eta<br />
zenbaitek, arnoz ase eta, berniza likurtzat hartuz, iretsi zuten. Elsb Fram 66s. Bertze batzuek, hala nola berniza<br />
edan zutenek egiazki eta errealki, leher eta zapart egin zuten. Ib. 67. En DFrec hay un ej. más.<br />
(SP), berniza, <strong>bar</strong>niz, bernuz (Lar, H). Maquillaje (sentidos prop. y fig.). "Fard" SP. "Color postizo, bernuza,<br />
(lat.) muliebre pigmentum" Lar. "(Au fig.), couleur empruntée, fausse couleur, déguissement, proteste" H. <br />
Minza zaite harekin bihotz ageriz, garbiki eta fidelki, hari klarki erakusten diozula zure ongi eta gaizki guzia,<br />
bernizarik eta disimularik gabe. SP Phil 18 (He 17 alegiarik eta disimularik gabe). Azal ederra dezu / Jesusek<br />
emana, / kopetako <strong>bar</strong>nizak / bista badarama. Xe 174.<br />
bernizadura (SP, sin trad.). Maquillaje, afeite (sentidos prop. y fig.). Presuna ederrak [...], eztu kanpoko<br />
edergarriren beharrik, zeren bera baita bere baithan eder asko. Baiña itsusiak, marketsak, behar du anhitz<br />
estalki, anhitz bernizadura eta aphaindura. Ax 513 (V 331). Erranen dute haren modestia eta zuhurzia dela, edo<br />
debozionezko itxura edo bernizadura. SP Phil 216. Hori guzia ezta bernizadura eta artifizio hutsik baizen. Ib.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
997
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
209. Artezia ere, bernizadura eta disimulakeria iarriak dire oro bat trebetasunaren eta sinpleziaren kontra. Ib.<br />
212. Zeren gauza hala denak lausengurik, ez itxurapenezko bernizadurarik ez baitu onhesten. ES 126. Non<br />
hitzen bernizadurarik gabe, misterioski gauzak konpasatuak bezala deklaratzen baititu. Ib. 191. Bernizadurarik<br />
eta tornurik eman gabe, lanoki eta garbiki, guztiek adi ahal dezaketen bezala. Ib. 396.<br />
bernizamendu (SP, sin trad.). Afeite, maquillaje (?).<br />
bernizari (SP, sin trad.). (El) que embellece, disimula la fealdad. Badirudi horrelako bernizariek bere<br />
gaizki erranak erakhartzen tuztela bere gana. SP Phil 354.<br />
bernizatu (S ap. Lrq /bernisa/; SP, Gèze, Foix ap. Lh, H), bernuzatu (H), <strong>bar</strong>nizatu, bernitzatu. <strong>Bar</strong>nizar.<br />
"Eltze bernizatua edo berniztatua, pot plombé" SP. "Vernir" Gèze y Lrq. "Vernir, vernisser" H. v. berniztatu,<br />
likurtatu. --Zeiñ ezpata, doradua, plateadua ala pabonadua? --Naiztot ezpada <strong>bar</strong>nizadua, euria badagi<br />
bere. Mic 12v. Lurrezko untzi bernizatuak dira hobeenak burra egiteko eta begiratzekotzat. Dv Dial 83s (Ip<br />
bernizatiak; It likurtatuak, Ur bernizdunak). Ipintzen da kazuela bernizatu batean tipula txikitua. Cocinan 25.<br />
Etxeak, kalea, zuhaitzak, belharra, eta begiek iristen ahal zituzten gauza guztiak bernitzatuak ziruditen. Osk<br />
Kurl 189.<br />
(SP), bernuzatu (Lar). Maquillar (sentidos prop. y fig.). "Farder" SP. "Colorear, paliar" Lar. Badakizu zuk<br />
eginak eskusatzen eta bernizatzen, eta bertzeen eskusak eztutzu hartu nahi. "Excusare et colorare". SP Imit II 3,<br />
2. Azturari eta nagitasunari diadukoten amorioa humiltasunaren aitzakiaz estali eta bernizatu. SP Phil 209.<br />
Eztezazula desobedienzia zeloaren, urguilleria librotasunaren, eta haragizko lizunkeria adiskitasunaren izenaz<br />
berniza. Ib. 357. Badakizu xoill ungi zure hutsen eta falten gerizatzen eta bernuzatzen. Ch II 3, 2 (Mst estaltzen,<br />
eta her üdüripen hun emaiten, Ol garbitu ta zuritzen). Ez dezazula bernuza edo farda desobedienzia zeloaren<br />
deithuraz, ez arroganzia frankotasunarenaz. He Phil 360.<br />
bernizatzaile (SP, sin trad.). Maquillador (?).<br />
bernizdun, <strong>bar</strong>nizadun. <strong>Bar</strong>nizado. Ipiñiko da su txikian lapiko berri <strong>bar</strong>nizadun batean. ErleG 28.<br />
Lurrezko erretillu bernizdunak dira onenak mantekia egiteko ta iraun eragiteko. Ur Dial 83s (It likurtatuak, Dv<br />
bernizatuak, Ip bernizatiak).<br />
bernizel (BN-arb). Fideo. "Fideo zopa artu zuten (V-arr-gip, G-azp, AN-gip, B), bernizel zopa jan dugu (BNarb)"<br />
Gte Erd 311.<br />
berniztatu (SP), bernuztatu. <strong>Bar</strong>nizar. "Eltze bernizatua edo berniztatua, pot plombé" SP.<br />
Maquillar (sdos. prop. y fig.). "Farder" SP. Bekhatuak kofesioan estaliak edo erdizka eta asko gisetara<br />
bernuztaturik erranak. Dh 143.<br />
bernoker (Lar, Añ A, Zam Voc), berna-oker (Lar), berne-oker (Lar). "Patituerto" Lar, Añ y A.<br />
"Patiestevado" y "estevado" Lar.<br />
bernus. "(S-graz), ample manteau de grosse laine dont se servent sourtout les bergers" Lh.<br />
bernutzatu. v. bernuzatu.<br />
bernuz. v. berniz.<br />
bernuzadura (Dv, T-L). "Sculpture, ciselure, gravure" Dv. "Ciselure, xilkadura, bernuzadura" T-L s.v. 'ciseler'.<br />
bernuzari. Grabador, cincelador. Eta eginen duzu urhe garbienetik xafla bat, zeintan bernuzariaren eskuz<br />
bernuzatuko baituzu, Saindutasuna Jaunari. "Sculpes opere caelatoris". Dv Ex 28, 36.<br />
bernuzatu (Dv, A), bernutzatu (Ht VocGr). Gra<strong>bar</strong>, cincelar; esculpir. "Graver, bernutzatzea" Ht VocGr 368.<br />
"Graver, sculpter, ciseler" Dv. Eta eginen duzu urhe garbienetik xafla bat, zeintan bernuzariaren eskuz<br />
bernuzatuko baituzu, Saindutasuna Jaunari. "Sculpes opere caelatoris". Dv Ex 28, 36 (Ur moldatuko, Ol<br />
idatziko, Ker zizelkatuko, Bibl zizelatuko). Eta hartuko dituzu bi oniz harri, eta hekietan bernuzatuko dituzu<br />
Israelen semeen izenak. Ib. 28, 9. Lurrerat arthikatzu haren aldareak, phorroka zatzu haren jainkomoldeak,<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
998
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
ebak lukuak eta erre itxura bernuzatuak. "Sculptilia". Dv Deut 7, 5. Obra bernuzatuak. Ib. 7, 25. Orduan<br />
Jainkoak eman ziozkan bi harri zabaletan bernuzatuak bere manamenduak eta bertze gainerako manu<br />
premiazkoenak. Zerb IxtS 38. Phorroskatu zituen Sinaitik berekin zakarzkan bi harri bernuzatuak. Ib. 39.<br />
"Ogam" horiek pondu eta marra zut edo zeihar batzu ziren, harri baten kantoinean bernuzatzen zirenak. Mde Pr<br />
230.<br />
bernuzatu. v. bernizatu.<br />
bernuzatzaile (Dv). "Graveur, sculpteur" Dv. v. bernuzari. Bernuzatzailearen eskuz eta harriginaren<br />
zizeladuraz bernuzatuko dituzu hekietan Israelen semeen izenak. Dv Ex 28, 11.<br />
bernuztatu. v. berniztatu.<br />
bero (gral.; SP, Urt IV 85, Lar, VocS, Añ, Arch VocGr, Gèze, VocCB, Dv, H, A DBols, Zam Voc). Ref.: A;<br />
VocPir 62; Lrq /beo/; Iz Ulz; Etxba Eib; Asp Gehi; Holmer ApuntV; Elexp Berg.<br />
1. Calor. "Chaleur" SP. "Calor" Lar y Añ. "Bero, (s. et adj.), chaud" Gèze. "(Subst.), chaleur" Dv. "Berosamina<br />
(L, BN-baig-ciz, Sc), calor fuerte" A. "(Física), calor. Berua eta otza dira gure korputzari aukeratzen<br />
jakozen guen bi, gorago eta berago izan leikian eta izaten dan gauza baten" Etxba Eib. "Calor (meteorológico),<br />
bochorno. Gaurko berua lakorik, ez Andra-Marixetan be" Ib. "Beroaren gorroto, amenaza de tromenta después<br />
de un calor sofocante" Asp Gehi s.v. gorroto. Tr. Documentado desde Leiçarraga, aparece en todas las épocas<br />
y dialectos.<br />
Azken hauk oren bat egin dié lanean, eta gure <strong>bar</strong>din egin dituk, ekharri baitugu egunaren kargá eta beroa.<br />
Lç Mt 20, 12 (He, TB, Dv, Ur, Ur (V), Ip, Echn, SalabBN, Hual, Samper, Ol, Arriand, Or, Ker, IBk, IBe bero).<br />
Bildu zuenean bada Paulek zenbeit sirmendu aphur, eta ezarri zituenean sura, bipera bat beroaren kausaz<br />
ilkhirik lot zekión eskutik. Lç Act 28, 3. Eta erre zitezen gizonak bero handiz. Lç Apoc 16, 9. Iainkoagatik den<br />
penarik ttipiena errezibitzen duzunean, bereala arrenkuratzen zara; baiña Deabruagatik, gau-aireak, hotzak eta<br />
beroak ere, ixil pairatzeintuzu. Ax 517 (V 332). Bero huntarik lipar bat, / Su huntarik huts inhar bat / O laztan'<br />
eretxeki / Ahal banezazu zuri. O Po 41. Neguan hotzari, eta udan beroari beldur zaiona ezta ez zaldun ez<br />
merkatari ona. O Pr 546. Edo nork su handi baten aldean egonik, eztu hartarik bero aphur bat hartzen? SP Imit<br />
IV 4, 3 (Mst berotarzün). Zu ene geriza, hegatza eta teillatua uriaren kontra, zu ene itzala beroaren kontra. SP<br />
Phil 122. Eta egiñ izatu naiz bero handiak [sic] ihartu duten belhar bat bezala. Gç 48. Iguzkia, argia eta beroa,<br />
irurak dire golpe bates, eta alare iguzkirik atratzen da argia, eta iguzkitik eta argitik beroa. El 34. Nekhatua<br />
bazare beroaz edo hotzaz. He Gudu 140. Bere edanz guziarekin egiten duena da [...] bere <strong>bar</strong>reneko bero beste<br />
gauzetako behar duena galduz ta galduz bukatzea ta bere burua illik uztea. Mb IArg I 247s. Bere aurtasunean ta<br />
bere bizian eraman zituen otz ta bero, gose ta egarri, neke ta izerdi guziak. Cb Eg III 306.<br />
(s. XIX) Neguban otzak illik / oñak anditurik, / Udan <strong>bar</strong>riz beruagaz / Guztiz kiskaldurik. DurPl 75. Otza,<br />
bero geiegia, jaateko laburra, lo gutxia. Mg CC 188. Bero anditan ebaten dira ta egin azauak. Mg PAb 151. Ta<br />
zeruko iñontzaz, zeuroen alegin ardurazkoaz ta deboziñozko beroagaz batera, eldu ditezen Lora oneek izatera<br />
zeuroen arimetan frutu eldu gozoak. Añ LoraS 5. Ez due otzak eta beroak: ez due puzoiak, ezpatak, eritasunak<br />
eta eriotzak berak ere indarrik doatsuaren gorputzaren kontra. AA III 582. Beiratuko naiz hotzaz edo beroaz,<br />
eritasunez. Dh 234. Neguko otzak, udako beruak, goxetik jagi, egun guztijan makurturik, laijia, atxurra edo<br />
beste gauzaren bat eskuban dabela, izerdija darijola egotia. Astar II 20. Udako beroakin / beti eguzkitan, /<br />
kiskaltzeko zorian / ordu guztietan: / beroak erre nairik / neke izerditan, / mingaña aterarik / gose egarritan.<br />
Echag 236. Kupiturik sartzen du / gaisoak kolkoan, / ango beroarekin / pizteko asmoan. It Fab 79s. Zer gauza<br />
mota dira beroak lurretik igoarazten dituen oiek? It Dial 111. Egoi-aldeko bero andiak. Izt C 24. Beroa duelarik<br />
senditzen / Hil hotz sugeak / Buria du altxatzen. Arch Fab 201. Beinbaten bero andi bategaz etxeruntz etorrela,<br />
sartu zan Eleixa baten, kerizpian puska baten egotia gaitik. Ur MarIl 108. Beroaren, uriaren, / Eta haize<br />
furiosen / Kontra bazeman gerize. Gy 262. Ez du beldur beroa, hain guti izotza. Hb Esk 86. Mortu irazeki<br />
onetara ziranean, beroak easan, eta Ismael, ur gabez, egarriaz iltzeko zorian jarri zan. Lard 23. Eta artu zuen<br />
sorta-egurrean suga bat zegoan, eta suaren beroarekin bizkortu zanean, eskutik eldu zion. Ib. 529. Bero baten<br />
ondotik uria heldu bada, laster-egiten duzu arbola baten azpira. Dv Lab 311. Uztailaren akhabantzan, erretzeko<br />
bero batez athera zen Iñazio ospitaletik. Laph 40. Nere txapel aundi onen azpian ez dagoala buru, ille gutxi eta<br />
urte ta otz-bero asko gañean dituen bat baizik. AJauregi EE 1885b, 269. Palta zaio beroa, eta bi aberek beren<br />
arnasaz berotu bear dute. Arr May 113. Jasanen zuela behar zen guzia, gosea, egarria, hotza eta beroa. Jnn SBi<br />
78. Agorrilaren bosta zen, bero handia, eta ediren zien lürra elhürrez estalirik, elizak hartü behar zian tregoan.<br />
Ip Hil 101. Lau oinekoak legez, / nai euri, nai bero, / eroan genduezan / sendotu ta gero. Azc PB 315.<br />
Gazteentzat, batez bere, etxeko beroa ta argia, kanpoko otza ta illuna baiño egokiago direalako. A BGuzur 153.<br />
(s. XX). Tenpra berian ekun dud egarri andia, eta estomaketik bero batek exikitan nindiolarik. Mdg 122. Ihizi<br />
batzuen artean, hala nola ttittarretan, arrak arrekin ikusten ohi diren bezala, udako bero handietan. JE Bur 110.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
999
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Udako bero galdatan, izerditsu, arnasestuka, oso nekaturik. Ag G 5. Askotan iruditu zait neri nekeak eta suak<br />
baño zatokoak bero geiago ematen ez ote dioten. Ib. 22. Eguzkijak eta ardauak eta eurak erabillen arluak berak<br />
emoten eutsien beruagaz. Kk Ab I 36. Udako bero kixkalgarria. Inza Azalp 31. Ellande gaizoa bazoan bide<br />
berriaren sahetsetik, beroak setiatua. <strong>Bar</strong>b Sup 71. Hegaldunak dantzari, / Xinhaurriak lanean: / Lerro-lerro<br />
xendrari / Bero gogorrenean. Ox 90. Zubi baten azpijan mutiko bi egozan, etzunda, bata bestiaren besuetan,<br />
berua alkarri emoteko moduban. Altuna 23. Zuk dakarkezu kabi ontara / berriro ogi ta beroa. Jaukol Biozk 84.<br />
Esan edo eutsoen, pisti oneek gabez bero billa sein-askaetara yoten ebela. Or Tormes 55. Ibiltzeak atsegiñak<br />
baditin, eta bideko itzalak beroa aantzarazten din. Or Mi 11. Ollo kolokak bere hegalpeko beroarekin bizitza<br />
emaiten du arroltzen <strong>bar</strong>nean diren xita gaieri. Zub 122. Eguratzian gaur lez, gure gorputzaren berua baño<br />
askozaz andiagoa daguanian, orrelako jantzi senduak, beruarentzat "esiya" dira. Kk Ab II 104. Zanpagarria ta<br />
aulgarria da beroaren eztena. TAg Uzt 94. Badirudi zuaitzak bero pixka bat kentzen diola udarari. Munita 19.<br />
Ostatu <strong>bar</strong>rengo beruak eraginda, etor-berriak kapusai beltza kendu zun. Etxde AlosT 42. Berorik aundiena,<br />
berriz, Panaman. Or QA 48. Matrailak piska bat gorriturik, suaren beroaz agian. Mde HaurB 8. Larruaren<br />
beroa ta euriaren ezatasuna alkarrekin naasiak nere begitartean gogoz dastatu ezkero. Txill Let 63. Baiña<br />
kanpoko beroa etxakon ezer gaxuari. Urdailla, urdailla ekarran irakiten! Bilbao IpuiB 110. Baña, amesetan be<br />
beruak ez-etsan alde eiten. SM Zirik 18. Sabela otza dabillenean / bero gutxi du jantziak. Basarri 140. Lurretik<br />
halako bero sapa bat atheratzen zunan. JEtchep 43. Beroak ezpaitu ezer otz egiten, alderantzikoak baizik. Zait<br />
Plat 97. Aidean ezetasun edo umedaderik baldin balego, ez lioke utziko beroari aidean gora iges egiten. Anab<br />
Aprika 85. Eguzkiaren beroak lur-gaiñeko ura lurrun biurtzen du. Vill Jaink 31. Beraz, gizakumearen tasun,<br />
doai edo propietate bat bezala da; beroa, otza edo astuna izan oi den bezala. Ib. 149. Batzuetan batera bestera,<br />
geienetan nagi ta bagi, beroa iruntsi bearrez egoten ziran suangillak udalenean. Erkiag BatB 37. Artegian,<br />
artaldearen aterpe ta beroa nabaitzen zan. NEtx LBB 94. Zer beroa Lisboan, 1540-eko uda minean! Ardoy<br />
SFran 145. Beti ez dira an alako beroak izango. Uzt Sas 349.<br />
v. tbn. Lazarraga 1138r. Tt Onsa 103. Bv AsL 185. Itz Azald 190. MAtx Gazt 63. Ibiñ Virgil 108. Berron Kijote<br />
190.<br />
(Lar, Añ, Dv). Fiebre. v. berotasun, beroen. "Calentura, elgaitza, sukarra, beroa" Lar. "À Betelu, vallée<br />
d'Araiz en H.-N., bero se dit aussi 'fièvre'. Beroak erretzen nau (Orreaga) [...]. De même à Arizkun" Dv. <br />
Bitarte guzian sukarrez, beroz edo duen beste gaitzez galzen du bere sasoi ona ta aurpegiko kolore guzia. Mb<br />
IArg I 185. Ezin loakartu naiz: beroak erretzen nau. (AN-larr). Orreaga 51 (ib. 83 (B) bero; ib. 23 (Camp), 32<br />
(Dv), 71 (AN-5vill), 76 (AN-5vill), 96 (AN-arce), 80 (L-sar), 87 (BN-baig) sukar, ib. 35 (Ip) sühar, ib. 39 (Gnav),<br />
43 (G-nav), 48 (AN-araq), 55 (AN-gulina), 107 (R-vid) kalentura, ib. 67s (AN-5vill), 91 (AN-erro)<br />
berotasun, ib. 59 (AN-ulz) berutasun, ib. 104 (Sal) su). Bero edo kalentura geldi batez [hilko naiz]? Gaiz<br />
zorrotzen baten bidez? Arr May 43. Sukarra, beroa izan dauala dirudi, izerdi erionez egon dalako gau zati<br />
batean. Erkiag BatB 185.<br />
Temperatura. Orduan, zergatik dudatu duzu bihar termometroak nik guratzen dudan beroa markatuko<br />
duela? Arti Tobera 281. Orain dala bi egun etorritako batek esana, El Golea-n berrogeitabat mallako beroa<br />
zala. Anab Aprika 23.<br />
Celo de los animales. Non edatera ethortzen baitziren ardiak eta sartzen ziren beroan ethortzen ziren<br />
orduan edatera. 'Conciperent'. Urt Gen 30, 38 (Ur umetu zitezen, Dv ernal zitezentzat, Ol arkera-aldian begietan<br />
zitzaten, Ker arrak [...] estaldu egiezan).<br />
(SP, Lar, Añ). (Fig.). Acaloramiento, excitación, emoción; fervor. "Bero hartan, en cette chaleur, sur cette<br />
colère" SP. "Fogosidad" Lar y Añ. "Fervor, (c.) bero andia, berotasuna" Añ. Zeren bere bero hartan,<br />
koleraren lehenbiziko apoderan, abiaduran eta indarrean, ezta bere buruaren iaun eta iabe. Ax 302 (V 201).<br />
Egun oroz behar genduke berokiago debozionean aitzinatu, bainan orai badirudi gauz handia dela nihork guti<br />
bat iduki ahal baleza bere lehenbiziko bero hartarik. SP Imit I 11, 5 (Ch khar, Mst sü). Nun, nun dozu indarrak /<br />
Anibal arroa? / Zek otzitu izan dok / enkarren beroa? Zav Fab RIEV 1907, 92. Jesurko Erregeari askotan<br />
gaztigatu zion [bere semea] bialtzeko; baña bero artan etzion bialtzen. Onetan iru urte joan ziran: bitartean<br />
Dabiden sua zerbait epeldu zan. Lard 195. Ori lako jazokunetan asarriaren beruak erazoten dauzan itzekaz<br />
Motrollo zematu eban. Kk Ab I 42. Euzkadi oro zabaltzen dabil / Maitasunaren berua. Enb 54. Ai, zeñen luze<br />
zuen urreneko / maitaldiaren beroa! Ldi BB 32. Apustutarako, oraindi berorik ez dago. "No hay calor para<br />
atravesar cantidad". Or Eus 148. Ene bihotzaren beroa atzemaiten othe dun hego hortan? JEtchep 64. Auetatik<br />
aunitz, jazarpen eta zorigaitz aldiko beroz eta oñazez sortuak ditu. Gazt MusIx 63. Hitz kartsu heien beroa eta<br />
behako haren dirdira / adin huntako begi beharriz ezin prezatuak dira. Xa Odol 320.<br />
2. (gral.; Lcc, Mic, SP, Deen II 168, Ht VocGr, Lar, Añ, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Gèze, VocCB, Dv, H,<br />
VocB, Zam Voc). Ref.: A; Bon-Ond 154; Lrq /beo/; Iz ArOñ, R 298; Etxba Eib; EAEL 222; Holmer ApuntV;<br />
Elexp Berg. Caliente; cálido. "Caliente cosa, gauza beroa" Lcc. "Caliente" Mic. "Beroa, chaud" SP. "Berrua,<br />
heitt, [warm, caliente]" Deen II 168. "Chaud, chaude" Ht VocGr. "Caliente" Lar y Añ. "Beroa, chaud" Lecl (que<br />
traduce berotasuna por "chaleur"). "Bero, (adj.), chaud" VocBN. "Chaud" Dv. "(V) bero samar, chaleur douce"<br />
Ib. s.v. samar (pese a la trad., no parece que bero sea aquí sust.). "(Adj.), chaud. Haize beroa, vent chaud" H.<br />
"Cálido" VocB. Cf. IC II 507: "Porque a bero [...] quiere decir [...] aquello caliente". Tr. De uso gral., lo<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1000
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
hallamos desde RS (cf. además, en sdo. fig., ya en Leiçarraga, y berorik en Dechepare).<br />
Circa santi Michaelis detras la casa de Miquele Belça I peça en Urveroeta. (Mañeru, 1213). GLarr 151. <br />
Oñak otz elexarakoz, bero ezkonzarakoz. RS 142. Agoak bero deño galda. RIs 2. Iguzkia iaikitzetik etzite<br />
lekhuraño, / Eta Ipharretik haize bero Hegoaraño. EZ Man I 78. Isur diezezu zeure / graziaren ihintza, / su<br />
beroaren diezen / iraungi khar bortitza. EZ Noel 133. Gusturik aurkitzen duzu ]h[eper bero hunetan? Volt 162s.<br />
Lurrean <strong>bar</strong>rena [...] edireiten da leze handi bat, labe gori bero bat, behinere hotzten eta iraungitzen eztena. Ax<br />
580 (V 373). --Zein atsegin dau, zuria ala gorria? --Ezarzu zurirean, zerren da beroago goxetarako. Mic 14r.<br />
Jirosleiak, uda beroan, / Ur-peituz lehenik ximaltzen / Baitir', eta net gero galtzen. O Po 51s. Ganderalu hotz,<br />
negua botz; Ganderalu bero, negua Pazkoz gero. O Pr 178. Aire beroaren daki / Bere mugan igorzen. Hm 158.<br />
Uda bero batetako iragaiten diren uriak lurrera xort larriz eroriak gatik ezpaitira hartan <strong>bar</strong>rena sartzen. SP<br />
Phil 474. Negu hotzian eta gogorrian su hon bat edo iguzki bero bat [txerkatzen du], onsa berotzeko. Tt Onsa<br />
102. Denbora hartan Idiak beroki egon behar du <strong>bar</strong>ruki bero batean. Mong 587. Lehenbizikorik manyatera ur<br />
beroz garbitzia. Ib. 590. Hango airea eztia eta emea da, zeren mendiz inguratua baita guztia, ezta hotzegia, ez<br />
beroegia. ES 110. Ta tximista ain bero oni, zeñaren / Polborak, mirets danean luzaro, / Balaren indarra zion<br />
fidatu. Lar Gram 391. Komentietan arren gizonak borogatü izaten dira, hala nula ürhia labe bero batetan. Mst I<br />
17, 3. Jaio horduko oial berotan bildu ta seaskan luma edo koltxoi gaiñ leunean ezarri ta estali ta ere, egon oi<br />
dela aur gaisoa negar ta karraisi, egonagatik gela beroan ta aizerik sarzen ez den tokian. Mb IArg I 107.<br />
Kandelaria bero negua dauka gero, Kandelaria otz, negua joan da motz. Aq 63. Haren ostoak haize bero guzien<br />
gerizean, bethi ferde izanen dire. Mih. 71.<br />
(s. XIX) Ta ao berarekin puzka ta puzka otztu nai dezu ardo beroa. VMg 88. Zenbat bider gosea, egarria,<br />
eguzki beroa, otzak ta euriak? Añ LoraS 124. Izotza eguzki beruagaz urtu eta desegiten dana legez. Astar II 87.<br />
Onetarako ingura diteke, nai bada, auts erre beroz. It Dial 87. Toki beroetan marea goran uzten dute sartzen<br />
ura zelai zabaletan. Ib. 113. Azkenengo [iturri] au da naigarriena, ur beroa ematen dabelako. Izt C 90. Talo<br />
bero guria obea dala, bera bakarrik jateko, ogi erre-zar elkortua baino. Ib. 28s. Ez othe dire loreak hastean<br />
bezain eder [...] sua bero, horma hotz, elhurra xuri [...] egunak arrai? Hb Egia 41. Bokhetera estalirik uzten<br />
duzu hala-hala <strong>bar</strong>netegi bero batean. Dv Lab 52. Mamia behar da xuritu, harraspatu eta ur beroan iduki hogoi<br />
eta lau orenez. Dv Dial 107. Lürpian igaraiten bada hura gatz den lekhütik, gazi elkhiten da üthürritik [...], eta<br />
bero, sü den lekhütik igaraiten bada. Ip Dial 121. Garbituko da eskubagaz ur zerbait beruagaz. "Medianamente<br />
caliente". Ur Dial 89 (It ur epel beroarekin, Dv ur erdi beroan, Ip hur erdi beruareki). Baso erdi bat agordient,<br />
taza bat esne bero. ECocin 46. Oihal bero batetarik. Laph 64. Zeñ ederra, zeñ zuri eta beroa dan! Arr GB 66.<br />
<strong>Bar</strong>atxuri bat dantzan ur bero pixka baten gañian. Sor AuOst 92. Lausotzen jakoz gerrariari begi sutsuak, / Bere<br />
arpegi zurbilla busti malko beruak. AB AmaE 445. Anartean, Jinkoak dizuela iguzki eder eta bero, belarrak<br />
idortu arte, histurarik gabe! HU Zez 97. Zakua beterik, tripa bero eta sakela gori. Ib. 37. Bada agertuarren /<br />
eguzki beroa, / ezeban inok galtzen / goizaldeko loa. Azc PB 322. Gauza berorik egun osoetan sabeleratu<br />
ezinda. Otx 152.<br />
(s. XX). Batak salda beroa, besteak Santandertik ekarritako kaña gorria. Ag Kr 30. Guztiz alatsu eukan<br />
gorputz guztia, zirkiñik egin eziebala: ganera, jateko gogo baga ta guztiz bero ta artega. Echta Jos 344.<br />
Hazkurriak odola berritu dautzu: edarien indarra zainetan badabilkizu, bero bezain erne. JE Bur 93.<br />
Californiako eskualde bero gizenak burrunban bethetzen zituztelarik. Ib. 204s. Aterpe ona, jan beroa, jatordu<br />
jakiña, jantzi garbia, oe biguna. Ag G 160. Arrats guziez ur beroan sartzean bezen pulliki, eztiki, eztiki, bere<br />
zango luze luzeak sartzen ditu galtzetan. <strong>Bar</strong>b Sup 42. Nere biotza / izango zaitzu / seaska bero / ta illobia.<br />
Jaukol Biozk 6. Nexkaren beatz meiak Bikendi gaixto zelako mutillaren beatz beroekin kakotu ziren. Or Mi 21.<br />
Supazter bero bat ez dugun ber, deusetako ez gira hon. Zub 122. Goazin berehala norapait, kafe bero batez<br />
lanho dorpe hok ditzagun lehen-bai-lehen aizka. JE Ber 36. Estaldurik dagon txingarra laso: ganeko autsari<br />
bero iraun-azo. Otx 68. Egutera artan, eguzki bero. Or Eus 300. Saskietako bazkarien ta / lur beroaren<br />
lurruna... / elkarri nâsiz sudurra-<strong>bar</strong>na / deramaten osasuna! Ib. 310. Ilda gero... salda bero. A<strong>Bar</strong> Goi 71.<br />
Gaua da gaua... gau bat beltz eta beroa! Iratz 39. Jarri albotan botilla bero auek; eta oñetan beste au. NEtx<br />
Antz 97. Kafesne bero bat artu azi ondoren. Etxde JJ 249. Egonleku onuratsu ta egite zindoen biltegi ta<br />
onbideen laba bero izan bekie angoei. Ib. 12. Zorroztu eban kutxilloa, gertu eban galdera bat ur bero. Bilbao<br />
IpuiB 214. Udako arratsalde bero bat, beroa, oi ba beroa... JEtchep 43. Udaberriko arratsalde bero eta argi bat<br />
izanik. Arti Tobera 263. Alderdi beroa da, moallaz inguratua. Anab Aprika 43. Jan beroa naiago nuala-ta. Ib.<br />
97. Piper berri bat olio beroaren gainean ipiñten zuten bakhoitzean. Osk Kurl 128. Jainkoak toki bero, goxo ta<br />
babes bat ipiñi zizun. MAtx Gazt 17. Maiz lurpean [erleak] zulatzen omen ditu altxabeak etxe beroa izateko. Ibiñ<br />
Virgil 108. Aiñ geldiro zijoan eta eguzkia aiñ zorrotz ta bero bere gaiñera, garunak urtuko zitzaizkion bat-edoren<br />
bat izan balu. Berron Kijote 42. Egunoroko arto bero usai na<strong>bar</strong>menak okitu du nonbait. MEIG I 145.<br />
Mejicoko lur beroetan, edo lur beroen mugan. Ib. 191.<br />
v. tbn. Ox 69. Etcham 221. Mde Pr 83. Anab Poli 65. Erkiag Arran 155.<br />
(V-gip). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg. (Fig.). Ardiente, ferviente, apasionado. "(Au fig.), ardent. Gizon beroa,<br />
homme qui prend les choses chaudement, avec feu" H. "Gizon bero, hombre caliente, veliente [sic]" VocB.<br />
"Gizon berua zan, errez sututzen zana" Etxba Eib. "Acalorado, sanguíneo. Badakik aura zelako berua dan;<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1001
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
asarretu jakuan da ixa burrukia" Elexp Berg. "Ardoroso. Txingarra baiño beruaua i dok neska ori [...]. Batik bat<br />
sexu kontuetan" Ib. Spiritu beroz minzatzen zen, eta irakasten zituen dilijentki Iaunaren diraden gauzák. Lç<br />
Act 18, 25. Present gakitzan afekzione bero batekin, hunen rezebitzeko digne egin gaitzanzát. Lç Ins B 4v. Hain<br />
zen debozinoa handi eta bero, ezen egunoro gorputz saindua errezibitzen baitzuten. Ax 533 (V 343). Ni honen<br />
bero / Nakuszun gero / Zure gogoz maitatzera. O Po 14. Merezi dute bero, agudo eta debozionetsu izaitea. SP<br />
Imit IV 4, 3. Salbatzaillearen haragi bizigarri harekiko bat egiten duzula haren ganako desir bero batez. SP Phil<br />
169. Hala badire presuna batzuk zerukotz desira beroak dituztenak. Ch III 49, 2. Ez da gauza handi bat<br />
debozionean bero izatea deusik sofritzeko ez denean. Ch I 13, 8. Karitate bero bat. CatLav 244 (V 124). Hitz<br />
beroekin kenzen diozka onerako bere otztasunak. Mb IArg I 308. Zuen zelo beroaz anima asko salbatzeko. Cb<br />
Eg II 8. Biziago ta beroago zan Indietako Kristau berrien fede miragarria. Cb Eg III 382. Hainbeste desir bero<br />
gure ürustarzünaz formatü düzüna. Mercy 22. Adiskide batek bere adiskide bero eta karsu batenzat iduk othe<br />
zintzake, harenzat egiten ez bazindu adiskidetasunak baitezpada galdeiten duena baizen? Mih 113. Ukenen<br />
dutela arrangura bero bat, aita baten atenzione bat haurren salbamendiarendako. CatLan 4. Atzo hotz, egun<br />
bero, / jente gaztia beti ero. AstLas 34.<br />
(s. XIX) Naiago nuke otza baziña edo beroa; baña zeren zeran epel ta nagia, trokatu bear zaitut. Mg CC 232.<br />
Ta egin darue orazino berua euren salbazinua gaiti. Mg CO 199. Pazienziaz iraunik, <strong>bar</strong>din zein bazengoze<br />
deboziño beroaz agradauko deutsazue Jesusi. Añ LoraS 90. Jesus maitagarria artzeko gogo, egarri eta deseo<br />
bero batzuek biotzean sortzea. AA I 469. Mundu huntan gure bihotzak hartzen ditu batzutan hain maithagune<br />
handiak eta beroak. Dh 176. Al daizun deboziñorik beroenaz esaizu komuniño ostean A. San Inazioren urrengo<br />
oraziño au. Añ EL 2 181. Maria Solt eta Kastero, / Bi amoros zahar bero; / Hirur hogei hamarna urthetan hartü<br />
die amorio! Etch 422. Unibersal horiek / Zer kaballeruak! / Gerla bertzek egin ta / Soldadu beruak. Bordel 48.<br />
Amodiozko naitasun bero bizi gartsua diotela berari [Ebanjelioari]. Izt C 211. Desiratzen dautzut beraz obratto<br />
hunen erosteko gutiziarik beroena. Gy XII. Ez dire hoin beroak, gure egunetan, / Gizon gazte haziak ithurri<br />
beretan. Hb Esk 29. Deusik etzuen athera; buruak sobera bero ziren eta naski bihotzak amarra goibeletan. Hb<br />
Egia 24. Farisien jakintsü bat zuin hatsarrian izan beitzen Khiristien persekütazale gaitz bat; bena gero Jesüs-<br />
Kristen Apostolü bero bat agitü zen. CatS 108. Berari erregu bero ta aldare berriyak, / Berekiñ gozatzeko Zerujauregiyak.<br />
Aran SIgn 214. Karidadez añ bero sutsu ta goria. AB AmaE 27. Balerio eta Bizente, biak, gazteluan<br />
sartzean baino itxura hobean eta bihotz beroagoarekin zituela. Jnn SBi 149. Izpiritu bero eta erhoska batzu<br />
zirela zuten maiz eta sobera frogatu. Elsb Fram 96. Bathü zian Theodore de Bussiere deitzen zen jaun bat,<br />
protestant izanik, katoliko argitü eta bero bat. Ip Hil 10. Uda <strong>bar</strong>rian txoriak legez / jente gaztea da bero. Azc<br />
PB 62.<br />
(s. XX) Eskaririk beroenagaz esan dot, bada danok dakigu eskari batetik bestera ez<strong>bar</strong>dintasun andia egoten<br />
dana: batzuk guztiz otzak izaten dira, beste batzuk epelak; baña beroak be badira. Ag Kr 16. Gizon bero, bizi,<br />
ospindua, baño adiskide leial ziur ziurra. Ag G 91. Laztan bero, gozo, luzearen bitartez, ematen dio Joanesek<br />
Egille Altsuari anima. Ib. 362. Egizko jaunartze epelak baño gogozko jaunartze beroak animari on aundigoa<br />
egin leioke. ArgiDL 80. Itzai adimenaren indarrez biotzaren gogo beroak lagunduaz. Inza Azalp 120. Hozturik<br />
badauzkate kasko bero hainitz. Ox 176. Orduko euskaldunen siñiste beroa ezaguna da. Or SCruz 13. Geruau ta<br />
txarrago / guaz urteoro: / sakela utsik eta / burua lar bero. Enb 166. Su ta garretan ipiñi dogu / Bero Euzkadi<br />
osua. Ib. 53. Bularrean alako ikara gozoa --ikara bero bat-- eragiten digu. Ldi IL 86. Iparra geldi da, legun<br />
dator ego, / hegatsetan dakar maitetasun bero. Or BM 124. Ori maitetasun andi ta beroaren egiñena da. Eguzk<br />
GizAuz 14. Beltran jauna, odolez beroa, sutsua ta oldartsua izanarren. Etxde AlosT 90. Doneari otoitzaldi bero<br />
bat egin zioten Maider bizirik arkitzen lagun zezaien. Etxde JJ 260. Nun daude asierako laztan eta musu bero<br />
aiek, Joxeba? Txill Let 113. Baña jendea geroago ta beroago yegoan. "Emon, Kardantxillo. Eurea dok jokoa!".<br />
Bilbao IpuiB 271. Ire lanari jo zizkiot nik / makiñabat txalo bero. Basarri 58. Gizarte auzia gero ta beroago<br />
dator. Erkiag BatB 127. Hemeretzi urte ditu, gogoa erne, bihotza bero, sakola mehe. Ardoy SFran 85. Zuretzat<br />
amodio beroa / daukat nik bihotz-xokuan. Xa in Mattin 96. Liburu hau argitara den mailan argitaratzen<br />
eginahalean saiatu diren guztiek zorion beroak merezi dituzte. MIH 353. Leturiak ongi ezagutu zuen neskatxa<br />
batenganako maitasun berorik ere ez zaio ernatzen. Ib. 336.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 216. Dv LEd 81. Laph 10. PE 57. Lap VI (V 1). Itz Azald 80.<br />
Aoa beroa, bolsea otz. "Boca caliente, bolsa fría". ("Por los que tienen palabras hermosas, y las obras no tales,<br />
dicen"). RG B 16 (cf. ahobero). Asarratu ezkero, / mingaña da bero. "No tiene la lengua padre". Ayerb EEs<br />
1916, 172.<br />
Kalvinismurik othe zen aldiz / nengienean paseiu / Karrika bero hersietarik, / <strong>ostatu</strong> eta <strong>bar</strong> theiu / hêtan<br />
maitharzun ez-ohituek / bazutelarik entseiu...? Mde Po 80.<br />
"Beti beroak dagoena, hotzik pasatzen ez duena. Esperantzako Joxe baiño beruagoik... kriston izotza ta<br />
interior utsian" Elexp Berg. Xerria azienda beroa da, ez duzu neguan ikhusiko lohian etzana; udan bai<br />
ordean; mainhuak hartzen ditu. Dv Lab 280.<br />
(AN-ilzarb-egüés ap. Bon-Ond 142). (Hembra de animal) en celo.<br />
"Etxe hortan bizi beroa dute, dans cette maison, la nourriture est extrêmement abondante" Dv.<br />
"Beroa gelditu da oraintxe! ¡lucido se ha quedado!" Inza (ap. DRA).<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1002
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
- BELLO (L, Sc, Sal, R ap. A; Foix ap. Lh). (Forma con palatalización expresiva). a) (Sust.). "Calorcito [...]. (L),<br />
calor, caliente (voc. puer.)" A.<br />
b) (L, Sal, R, S). Ref.: A; Lrq /bel'o/; Iz R 393; ContR 531. (Adj.). "2.º calentito (dim. de bero). 3.º (L), calor,<br />
caliente (voc. puer.)" A. "Dim. de bero. Chaud (puér.)" Lrq. "Béllo, un poco caliente" Iz R 393. "Béllo, caliente"<br />
ContR 531. Salda bellua hartü. Herr 26-8-1956 (ap. DRA).<br />
- BELLO-BELLO. "Ivrogne, ordizale [...], beillo-beillo" (S) Lh Eusk 1919-1920 (II), 81.<br />
- BELLO-BELLOA. (Estar, etc.) bien caliente. Erran gabe doa, Españulek ekharri diela bi <strong>bar</strong>rikot ardu,<br />
"klarete"-ez bata betherik, moskatalez bestia. Eta horien bidez, papoa bello belloa, jaunak zinkhaz joan dira,<br />
bakhotxa bere xokhoala. Herr 24-7-1958 (ap. DRA).<br />
- BEROAK-BEROARI. Bajo el calor. Eta ibili zen bi egunez, beroak-beroari eta oihanez-oihan. Jnn SBi 115.<br />
Juan den astelehenian, beruak beruari, heldu ziren lau hazka dotzena bat zaldidun gazte Donapaleurat buruz.<br />
Eskual 29-5-1908 (ap. DRA). Xaz, aperitifa bat edo biga har eta, loretan ziren tillura ederren itzalpean, joan<br />
behar ukan zuten zonbeitek beroak beroari etxerat. Herr 6-7-1961 (ap. DRA).<br />
- BEROAK EMAN. "Beroak eman (G-to), golpear con violencia, dar buenos golpes, lit.: calientes" A.<br />
- BEROAK GORRI-BELZTU. "(BN-baig), rendirse de calor" A.<br />
- BEROAK IGARO. Atacar, sofocar el calor. Egarri delako edo beroak igarota dagoelako, uretara sartzen<br />
da. Vill Jaink 71.<br />
- BEROAK JO. Atacar, sofocar el calor. Asko aldiz, udan bereziki, lanak nekhaturik edo beroak jorik,<br />
abereak ez du hanbat jan nahi. Dv Lab 228. Ardi makala beroak jota / egun-erdian a<strong>bar</strong>o. Or Eus 319.<br />
- BEROAN. "En caliente, en momento de acaloramiento. Ezkontzia beruan ein biarreko gauzia dok" Elexp Berg.<br />
"Beruan kristonak esan jotsan da gero damutu ein jakuan" Ib.<br />
- BEROAN BERO. En caliente. Besoa hautsi du (haurrak). Berehala, beroan bero, gizon batek antolatu dio<br />
besoa, gure herriko jaun medikuak. Eskual 14-8-1908 (ap. DRA).<br />
- BEROARENA KENDU. "Beruana kendu, loc. verbal de la terminología de los cortadores. Restarle lo que<br />
tiene o puede tener de exageración una cosa, como el cortador que en tratos con el dueño de la res resta el<br />
coeficiente de la res en caliente. Arek esaten dabenari, beruana kendu biar jako beti, a lo que dice aquél, hay que<br />
rebajarle siempre lo de en caliente" Etxba Eib. "Ogei kilo perretxiku topau ei dittu, baiña ori beruana kenduta<br />
izango da" Elexp Berg. "--Nik irureun kilo jasotzen dizkiat. --Orri beruana kendu bearko zikok" (G-azp). <br />
Txarra erosi basarritikan, / salduko dute onduta, / ordaindu egingo dizute baña / beruarena kenduta. Uzt Sas<br />
202.<br />
- BEROAREN BEROAZ, BEROEN BEROAZ (V). Por el calor, de tanto calor. "Beroen beroaz, de puro calor<br />
(V)" A EY III 329. Atzo gabaz ardo puska bat edan eta beroan beroez ezin lorik egin. EguTol 12-11-1918 (ap.<br />
DRA). Argizari apurra urtuten zan beroaren beroz. Or Tormes 19. Ixil dago, bitarte ontan, basoaldea beroaren<br />
beroz lurrun-jario. TAg Uzt 78.<br />
Eguzkiaren / beroen beroz / kiskaldurik, or / baztarrak ondatu dira. Enb 176. Mirei bakar gelditu zen eta<br />
burtzoraturik zabaldi artako beroaren beroz. Or Mi 120.<br />
Por la fiebre. Umia, beruaren beroz, arterik artu-eziñik, batera ta bestera, oian ebillan. Altuna 16.<br />
- BERO ARI IZAN (Lar, H; bero hari izan SP, Ht VocGr 339, H). (Con aux. trans. o intrans.). Hacer calor.<br />
"Bero hari da, il fait chaud" SP. "Il fait chaud, bero hari da" Ht VocGr 339. "(Hace) calor, [...] bero ari da" Lar.<br />
"Bero handi bat hari da, il fait une grande chaleur; id. bero da, ari da, dago, il fait chaud" H. v. BERO IZAN,<br />
BERO EGON, BERO EGIN. Bero bat ari du! Fuu! <strong>Bar</strong>b Sup 51. Bertze egun batez, bero ari zen biziki, eta<br />
bidean egarritu ziren. <strong>Bar</strong>b Leg 61. Bero ari zuen itsuski. Ib. 62.<br />
- BERO BAI BERO. "Con mucho entusiasmo (Zav)" A EY III 284. Andik, guraso au il ezkero, / aren esanen<br />
ganera / semeak lana bero bai bero / egiten abiatu dira. Zav Fab RIEV 1909, 35.<br />
- BERO-BERO. (Forma con reduplicación intens.). Muy caliente. Ikhusten tutzu ogi hauk? Bero-beroak ziren<br />
gu herritik abiatzean. Lg I 196. Etxetik irten giñanean ogi erre-berri bero-beroak artu giñituen, eta begira<br />
orain, zein gogorrak dauden. Lard 115. Agertu zan Nikerate, matrallak gorri-gorri ta bero-bero ebazala. Echta<br />
Jos 333. Joan ziran Santa Cruz etzin zan oera, ta oea bero bero arrapatu zuten oraindik. Or SCruz 38s. Bolanjer<br />
bat, bere karroa ogi bero beroz betherik. <strong>Bar</strong>b Leg 66. Emen talo bero-berook; emen sagar erreak; gaztaie<br />
emen. Lek EunD 28. Karakak egin eta, aren arroltzea / bero bero da, baiñan laister du oztea. Or Eus 108. Emen<br />
esne bero-beroa. Ar zazu, ta on egingo dizu. NEtx Antz 91.<br />
Acapulcon, Mexicok Pacificon duen uri bero-bero-bero batean. A Ardi 112.<br />
Zure manuz otso eder bat bizirik larru bedi: / Eta berehala haren bero-bero larrua / Bizkarretik har ezazu<br />
zerbaitez tinkatua. Gy 76 (cf. BERO-BEROA).<br />
Bien caliente (sintiendo calor). Behar nintzela ethorri, trikota beltx hunen ahal bezen laster akhabatzera;<br />
nere ama gaixoa bero bero egonen da, hola, hunen <strong>bar</strong>nean. <strong>Bar</strong>b Sup 54. Ta bera bero-bero zegon bitartean,<br />
emazte gajoa kanpoan, otzak dar dar goiz arte euki zuen. Muj PAm 53.<br />
Muy animado, muy entusiasta; muy ferviente; muy excitado, muy alterado. "Tabernia ipintzeko bero-bero<br />
zeuan orduan" Elexp Berg. Hatsarrean ez nintzan bero bero, bainan orai gogotik irakurtzen dut. Laph 20.<br />
Onela erregu bero-beroan / gora nengoan begira. Aran SIgn 212. Jo zuan bero-bero Erroma. Bv AsL 157. Bero-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1003
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
bero euken beti umetan alkarregana artu eben maittetasuna. Echta Jos 353. Batak eta besteak zirika, ezkontzeko<br />
bero bero jarri zuten. Ag G 299. Santa Cruzek itz bero bero batzukin bizkortu zitun. Or SCruz 59. Geitxo edan<br />
bailuan, bero bero da ari. Or Eus 102. Ta nagusia sendoa zalarik gaizki ibilliko zan erritarrekin bero-bero<br />
zeudenez geroz. Anab Poli 102. Bai, gaztearen biotzak bero beroa izaten daki-ta. Erkiag Arran 91. Josetxuren<br />
etxekoak, bere istu-larriak jakin ebezanian, mosu bero-bero bana emon eutsen gaxuari. Bilbao IpuiB 177. Izareskukada<br />
baten bilhatzeko gogo bero beroa sartu zitzaion bihotzean. Osk Kurl 41. Gai ernagarri ta bero-beroa<br />
euken ao-miiñetan. Erkiag BatB 79. Eta nik uste, otoitz bero-bero bat egunero zuzenduko diozula Jaunari zure<br />
amaren alde. MAtx Gazt 19. Bero-bero ibili zen luzaroan gerra hotza; hotzildu zen poliki-poliki, epeldu gero eta<br />
are azkenik, hoztu ez ezik, baita izoztu ere. MIH 375.<br />
Animado, excitado por el alcohol. Ardaotxoak bearrak egin ebazanean, da bero-bero egozanean, iru mutil<br />
lagunak asi zirean Karlos zirikatuten. Echta Jos 43.<br />
- BERO-BEROA. (Construcción de adj. repetido seguido de -a, en función adverbial). En caliente. Horra,<br />
ikhus-azu zoiñ larri, bero-beroa, erron-berri. Gy 148. Suan urtharazi ondoan, bero-beroa irasten da tela argal<br />
batean. Dv Lab 301. Egosi ondoan bero beroa pelatzen edo xuritzen da. ECocin 5. Farzitzen dituzu zangoak<br />
bero-beroa. Ib. 7. Iturri batzuetatik ura bero-beroa eta beltz-beltza heldu da. HU Zez 1. Ori, harratzu hauk,<br />
berehala eta bero beroa! On eginen dautzute. <strong>Bar</strong>b Sup 68. Xingar eta arroltze erreko deat. Bero-beroa janen<br />
duk. JEtchep 54.<br />
(Fig.). En caliente, inmediatamente. Eta bero-beroa berehala hedatu berria. HU Aurp 103.<br />
- BERO-BEROAN. Ardientemente, apasionadamente. Baldin arkitzen bazuten lanbidea, ekingo zitzaiozkan<br />
berari bero beroan portitzki. Izt C 178. Ta gero Bilbora joan, bera, Mañasi, ikustera, erritarra legez... Egingo<br />
ete dot bero beroan? Ag Kr 155. Jokatzen dituzte bero beroan aldean dituzten txanpon guztiak. Ag G 81. Begira<br />
nola [maitatzen duan] gazteak gaztea: biotzez, bero beroan, itxu itxuan, irudimenaren laguntzaz indarturik. Ib.<br />
290. Nekatu zan apaiza liburuak ikusi ta ikusi, ta onela gaiñontzeko guziak erabat erretzeko agindu zuan beroberoan.<br />
Berron Kijote 84. Baina Villasante bero-beroan, su eta gar, mintzatzen da. MEIG III 88.<br />
En caliente. Non da onthasuna aski eremu duena gisu-labe handi bat berehala bero-beroan enplegatzeko?<br />
Gisuak ez-du ezen zahartzerat utzi behar. Dv Lab 186.<br />
- BERO-BERO EGIN. v. berotu.<br />
- BERO-BERORIK. En caliente, estando bien caliente(s). Baña taluak janguz / Bero-berorik. Enb 98. Neuk<br />
diñotsuet eztauela gizon elduen txixa baño gauza oberik orretarako, ta txix oi bero-berorik izan ezkero askoz<br />
obeto. Kk Ab II 12.<br />
- BERO-BEROTAN. Con calor, (estar, etc.) caliente. Pozik egozan jitanoak, korta zabal ederra, bero-berotan<br />
egoteko lortu ebenean. Echta Jos 15. Olloak euren txitatxoak egopean bero-berotan eukiten dabezan lez. Ib. 9.<br />
En caliente. Gabontzaren gogoa, orduan, bero berotan, eskuzabal agertzekoa izan zan. Baiña, sarri<br />
askotan, biotzetik eskuetaraiño bide luzeegia edo. Erkiag BatB 145.<br />
- BERO EGIN (V; Lar). Ref.: Etxba Eib (bero eiñ); Holmer ApuntV; Elexp Berg (bero eiñ). a) (Impers.; con<br />
aux. de 3. a pers. sing. o en forma no conjugada). Hacer calor. "(Hace) calor, bero dago, bero egiten du, bero ari<br />
da" Lar. "Gaur arrasaldian bero eiñ dau" Etxba Eib.<br />
"Bero egiten da (A, F), hace calor" Holmer ApuntV. v. BERO EGON, BERO IZAN. Eta hegoák<br />
draunsanean, erraiten duzue, ezen bero eginen duela: eta hala gerthatzen da. Lç Lc 12, 55 (He, Oteiza, Ol bero<br />
egin; HeH berotu, Dv bero izan, IBk sargori egin). Eta bero egiten baitzuen, badoa haitz azpi baterat. Hb Egia<br />
31. Badakizu gaur bero egin dubela? Sor <strong>Bar</strong> 88. Gabetan otz ta egunez bero egiñagaitik, / Bero zein otzen<br />
kontra egingo dozu gogor. AB AmaE 66. Tenore huntan haatik bero egiten izan behar du, hemen, nun-nahi<br />
bezain. JE Ber 17. Bero egin digu gaur, odei txuriska batzuk ari ziran zeru urdiña piskanaka estaltzen. Txill Let<br />
49. Bero egiten ebalako edo, asko jan ebalako edo, beintzat ardi eta bildots guztiak pagadi bateko gerizpean<br />
etzanda aurkitu ebazan. Bilbao IpuiB 154.<br />
(Con adj.). Bero andi bat egiten zuen egun batez bere bi neskame artu ta sartu zen sagardiko urean oñak<br />
garbitzera. Mb IArg I 383. Otzik eta bero aundirik egiten ez badu beintzat. It Dial 41 (Ur bero andirik egiten ez<br />
badau, Dv bero handirik egiten ez badu, Ip bero handirik egiten eztian ber). Illun arratsa zan, eta egunaz bero<br />
izugarria egiñ bazuan ere, txit egon giro ona zegoan. Apaol 26. Nola bero bat ezin gehiago handia egiten<br />
baitzuen. Elsb Fram 94. Eztu an bero aundiya egiten? Iraola 31. Bero aundia egiten zun, andik aurrera itxaso<br />
guztin izango zuenan antzekoa. JAIraz Bizia 28. Bero aundiak egingo dituenean gari-iotea ere larria izango da.<br />
Ibiñ Virgil 73. Bero izugarria egiteko itxura zegoan. Uzt Sas 347.<br />
b) Calentar. "Calefacere" Urt IV 56. Bero egin badai iguzkiak / juango gara itzalera. Gamiz 206.<br />
- BERO EGON (V-gip, G; Lar, Aq 63, H, A). Ref.: Iz Als; Etxba Eib; Elexp Berg. (Impers.; con aux. de 3. a pers.<br />
sing. o en forma no conjugada). Hacer calor. "(Hace) calor, bero dago, bero egiten du, bero ari da" Lar.<br />
"Cuando se puede sufrir una cosa, pero el modo u otros adjuntos se hacen muy pesados, se suele decir: Naiz bero<br />
bego, goibel balego (AN)" Aq 63. "Bero da, ari da, dago, il fait chaud" H. "Bero dago, hace calor" A. "Bero<br />
dago amen, ate guztiak itxitta" Etxba Eib. "Bero zoon bá ta itzelin yón ber" Iz Als. "Gaur eztago atzo bezin bero"<br />
Elexp Berg. v. BERO IZAN, BERO EGIN. Atera zazu txaketa ori, bero dago ta. Iraola 121. Bero zeok gaur,<br />
arraietan! Ag G 26. Uda ta negu, goizero, / Naiz otz egonda, naiz bero, / Soña jantzita txadonarantza / Astiro-<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1004
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
astiro. Enb 151. Bero zegoan. Langilleak atseden artzen. Anab Poli 105. Bero egoan kalean, bero etxeetan: aize<br />
gorriskatua itsasegian ere. Erkiag Arran 155. Mendian ez dago bero, / elurra ai da gaubero. Uzt Sas 89.<br />
(Con adj.). Gorputz guztitik izerdia eriola, bero andirik ezegoan baiña. Ag AL 127. Bero aundiya nola<br />
baidagon / arkitutzen naiz egarri. Tx B II 206.<br />
- BEROENEAN. (Tras gen.). En lo más caluroso, en el momento más caluroso (del día, etc.). Egunaren<br />
beroenean, bere kaparreko atarian eserita zegola. Ol Gen 18, 1 (Bibl egunaren beroenean; Ur egunaren berorik<br />
andienean, BiblE berorik handieneko orduan).<br />
- BERO-GALDA. Calor sofocante. Egarriz iota edo bero-galdaz zoratuta. Ibiñ Virgil 103.<br />
- BERO-GALDATAN. En el calor sofocante. Bagiñazen bein mendian gora lagun batzuek, orain urte asko<br />
dala, udako bero galdatan, izerditsu, arnasestuka, oso nekaturik. Ag G 5. Bero galdatan ordea, zelai itzaltsua<br />
billatu ezazu Ioberen aritz zahar adaburutsuz gerizatua, edota artondoz iositako oian doneak itzala eman. Ibiñ<br />
Virgil 101. Udako bazkalondo gozakaitzaren bero-galdatan, ondar kixkalitan etzan-ta, bere kejak zeru<br />
errukitsura bidaltzen dituana. Berron Kijote 139.<br />
- BERO IZAN (H, Holmer ApuntV). a) (Impers.; con aux. de 3. a pers. sing. o en forma no conjugada). Hacer<br />
calor. "Bero da, ari da, dago, il fait chaud" H. "Béro da kánpuan (A, F), hace calor fuera" Holmer ApuntV. v.<br />
BERO EGON, BERO EGIN. Eta hala ifernuan ezta elhurrik eta ez bertze hotz suerterik, bethi da bero. Ax<br />
585 (V 376). Dela bero, dela hotz zen, / Bethi billuzgorria, / Huna Desertuan zer zen / zure bizi guzia. Arg DevB<br />
55s. Ez da bada gauza txarra [...] otz danian berotu nai izatia; edo bero danian preskotu nai izatia. fB Ic II 256.<br />
Eta hegoak jotzen duenean, diozue: Bero izanen da; eta halaxe da gerthatzen. Dv Lc 12, 55 (Lç bero eginen<br />
duela, He bero eginen du, Oteiza bero egingo du, HeH berotu behar du). Aziendak begiratzen ditu ulietarik,<br />
bero denean. Dv Lab 229. Bero zan ta urik etzan; lanak ziran an. Bv AsL 215. Bai eta gogotik edanen dut<br />
nihaurek ere gopor bat ur; bero da bide hortan. HU Zez 71. Udan bero dela, neguan hotz, oro estakuru gira<br />
elizako urrats horri buruz. Ib. 184. Bainan, futxo, astoentzat ere bero zen, eta nun nahi <strong>bar</strong>atuak ziren, muthurra<br />
sasian, toki fresko bat atzeman beharrez. <strong>Bar</strong>b Sup 71. Bero izana gatik, bada aire; saparik ez dugu<br />
hautemaiten. JE Ber 40. Iduzkia pisu da; bero da gaur, bero: / Mendiari dario izerdi urdin bat. Iratz 49. Zauri<br />
gure etxerat, bero da, esne xorta bat edanen duzu, hotz-hotza! Lf Murtuts 52. Salan bero zen eta goxo, bihotza<br />
etsipenez izozturik ez zuenarentzat. Mde HaurB 6. Bero delarik nolabait ere / atxemaiten da itzala. Xa EzinB<br />
115. Jendia erdi gorri / antxen dabil plaian, / ori ere gauz ona / bero dan garaian. Uzt Sas 307.<br />
(Con adj.). Eta nola ifernuan izanen baita bero handi bat, hala izanen dela halaber hotz handi bat, izotz,<br />
horma, elhur. Ax 583 (V 375). Bero aundia zan. Bv AsL 215. Bero bat izigarria baitzen, etxerat heldu gabe,<br />
bere burra guzia urtua zuen. <strong>Bar</strong>b Leg 145. Gure gazte ôk, nagirik bage, / naiz izan bero zapala, / elkarren leian<br />
egarri dute / berriro oroituz itzala. Or Eus 309. Tropikoan itxasotik zenbat eta bertarago bero aundiagoa izaten<br />
da. JAIraz Bizia 47. Bero aundia zala-ta, Balentinek eta Polik naiago izan zuten kanpoan lo egin. Anab Poli<br />
105. Bero aundia nola baitzan, egarritu egin giñan. Salav 48. Bero ikaragarria omen zan eta pasa omen zituan<br />
egarri ederrak. Ib. 14.<br />
b) "Bero izan, tener calor" A. Bero denak itzala batre ez du gaixto. AstLas 73. Esango neuke bero nazala, uri<br />
onetan otz andija egon-arren. Altuna 16. Larrazkena izana gatik, zonbait urhats aski laster egin orduko bero<br />
nintzan. JEtchep 109.<br />
- BERO-NEURRI. v. beroneurri.<br />
- BERORIK. Con calor, sintiendo calor. Nihaur ere ebili niz anhitzetan erhorik, / Gauaz eta egunaz ere hotzik<br />
eta berorik. E 99. Baña alanbere eztakutsuez, ze berorik, ta ze eskutadurik dabiltzen otzetik? Añ LoraS 98.<br />
En caliente, estando caliente. "Janezazu berorik, mangez tandis qu'il est chaud" SP. "Berorik maite dut kafea<br />
(BN-lab)" Gte Erd 136. Herrausta zazu sukriarekin eta zerbitza berorik. ECocin 38. Ogia iaten edo berorik /<br />
sutan erreko taloa. Azc PB 119. Sukaldiak berorik / Goruntza keia. Enb 96. Kafeak berorikan nahi baitu hartu.<br />
Etcham 157.<br />
(Fig.). Berorik dago "Kirikiño" zanaren oroitza. Ldi IL 69.<br />
(Estar, etc.) animado. Komulgetako ustez / Garbirik <strong>bar</strong>rua, / Berorik burua. AB AmaE 340. Pobre ereiten<br />
dabiltzaz / munduan berorik, / Fraileak atarata / lenengo solorik. Azc PB 355. Anjelen gurasoak ibili ziran<br />
berorik; baña semea guztiz otza eida olango gauzetarako. Ag Kr 133.<br />
(Estar, etc.) animado por el alcohol. Emon eutseen ondotxu edaten, eta arako berorik eguanian erregu,<br />
palagu, eta berba labanakaz sartu erazo eutsen fijanza galgarri orretan. Astar II 128. Ardandegian eskainka<br />
daude / Peru ta Matxin berorik. Or Eus 165.<br />
- BEROTAN. Con calor, en el calor. Bere etxe torrean su andiaz berotan, / Zaldun bat familiaz egoan<br />
apaltzen, / Baita pobre bat larri etxe aren kanpotik, / Danba, danba, atea makilleaz joten. AB AmaE 388. Emen<br />
berotan eta gure errian elurra baztarrak zuritzen, agian. NEtx Antz 111.<br />
Urtero Elizondora jotzen zuten Uzta-aldean, eta Dagonilleko berotan Ondarribira aldatu oi-ziran. NEtx Antz<br />
154.<br />
berho. v. 1 berro.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1005
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beroaldi (S ap. Lrq; Lar, Añ, Hb ap. Lh, H). 1. "Calentón" Lar y Añ (cf. DAut: "calentón, la acción de<br />
calentarse brevemente y de priesa a mucha lumbre"). "Bero-aldi bat hartzea, prendre un air de feu, s'echauffer"<br />
H. "Beroaldi /beoaldi/, n., fait de se chauffer une fois, passagèrement" Lrq. v. berotu (2). Apaldu daigun ondo<br />
edo emoten jakuna, ta gero bero aldi bat artuta guazan oera. Mg PAb 110. Artuko dogu beroaldi bat guztiok,<br />
esango dogu errosarijua ta juango gara bakotxa bere gelara. Ib. 113. Non da artzaina baino xahutzaile<br />
gaixtoagorik? Bero-aldi baten hartzeko, tantai gazterik ederrena ondotik eramanen du. Dv Lab 306.<br />
2. (V-gip; H), berotualdi. Momento de acaloramiento, de apasionamiento, de entusiasmo. "Bero-aldi bat<br />
hartzea, prendre un air de feu, s'echauffer" H. "Momento de acaloramiento. Soiñua joten ikasten gogor asi<br />
nitzuan baiña beroaldixa pasau jatan da ziero lagata jaukat" Elexp Berg. San Pedrok berekin zuen Espiritu<br />
Santu jaunagandik eta behar zen aldietan Espiritu Santu berak ematen ziozkan bero aldietatik. Mb IArg II 118.<br />
Iñazio Mari, noizean beiñ animako beroaldi on batzuek izanda ere, askozaz epelagoa zebillen geienetan. Ag G<br />
19. Gudaketaren beroaldian etsaiaren eskuetan erori ziran jaki mordoska batez berak gizentzen utzirik. "En el<br />
ardor de la refriega". Zink Crit 52. Ezpaita biotz-beroaldiak otxantzeko, aldia bezaingo bitartekorik. TAg Uzt<br />
246. Baño geiegitxo itzegin nun eztabaidako beroaldian. Ib. 97. Bero aldia joan eta zentzuz pentsatzen zuanean.<br />
JAIraz Bizia 56. Gizona sarritan oi da aldakor, batez ere bere asmoak beroaldi baten ondoren artzen dittunean.<br />
Etxde AlosT 66. Ezin zezakean bere etorkizuna ondamendiratu, beroaldi batean, bere buruaren jabetasun oso<br />
gabe, neska bati egin zion ziñagatik. Etxde JJ 73. Beroaldietan, Etxahundar geientsuenak bezela, etzan bere<br />
buruaren jabe. Ib. 26. Aiurriz artega ta urduri xamarra zen eta Etxahundar guziek bezala berotualdi gaiztokoa.<br />
Ib. 27. Gaur, berotualdi bat izan diñat Allanderekin. Ib. 80. Beroago ta lodiago egiten zitzaidan odola, ta<br />
zaiñetan zear ibilli ere ezin zitekeala zirudien. Beroaldiaren aundia! Txill Let 104. Biotz-beroaldiak ezpaitu ezer<br />
argiago egiten, adimena lausotzen eta ilunagotzen baizik. Zait Plat 83. Eta alako beroaldi bizian ekin ere,<br />
fraileak nai-ta bere burua lurrera bota ez balu, nai-ezik bearko zuan lurrera erauzia. Berron Kijote 102. Dandana<br />
ikusiaz egon zan Santxo, bere nagusiaren beroaldiaz arriturik. Ib. 210. Onar, alda edo arbuia daitekeena<br />
[...] ez dadila behintzat, itsumustuaren beroaldian onartua, aldatua edo arbuiatua izan. MEIG VIII 117. Ezta<br />
gaztetango beroaldiak, neronen gisan, epelduxe dituenarentzat ere. MEIG IX 91.<br />
3. Tiempo caluroso. Zerbait badirudizu bero aldietan; Negua datorrenean kikiltzen zera. VMg 34s.<br />
Emakumeak daukaz / gitxi asko garrian / onelako piztiak / beroaldi guztian. Azc PB 67. Badazkitzat hamabi<br />
egun kanpoan egon direnak, bi beroaldi ederrak ukhanik hastetik. Eskual 12-6-1908 (ap. DRA). Garai artan<br />
egurastiak aldaketa izugarriak egin zituan (beroaldiak eta otzaldiak, alegia). JMB ELG 13. Euria danean adar<br />
eta ostoetatik ura tantoka datorkienean <strong>bar</strong>renerako ateak zabalduaz eta iturrirako bideak irikiaz; eta bero<br />
aldian an dagon ezetasuna gordeaz ta berari eutsiaz. Munita 16. Piñudi ura zuten beren gordeleku ta babes<br />
bakarra bai bero-aldietan, eta baita ekaitz-aldietan ere. Ib. 128.<br />
4. Zurra, paliza. Adardun gaixtoak, zohazte hemendik, egizue lekhu, edo bertzenaz emaiten darotzuetegu<br />
beroaldi bat ederra. Prop 1895, 21s. Dorregarairen taldekoak, bear zan zigorra ta beroaldia emoteko gauza ez<br />
baldin baziran. Erkiag BatB 90.<br />
beroarazi (Dv), beroerazi (S ap. Lrq), beroazi. Calentar. "Faire chauffer" Dv. "Beroeraz /beoás/ vt., faire<br />
chauffer" Lrq. Beraz, oraidanik guk ere bazken parte bat beroarazi behar dugu. Dv Lab 266. Lüzaz beroerazi<br />
unduan üzten da hoztera eta zolan <strong>bar</strong>atzen da. Ip Dial 113 (It y Dv berotu, Ur berotuten euki). Hura gazitzen<br />
da, elkhiten die eta beroerazten, edo süian, edo ekhian <strong>bar</strong>riuetan. Ib. 114. Ixur zazu ginden gainera eta utz zazu<br />
biharamun arte. Gero beroaraz zaitzu. ECocin 50. Olhan <strong>bar</strong>nen bazen bizizale bat sü baten aitzinian zerbaiten<br />
beroazten ari zena. GH 1928, 153.<br />
(Lar, Dv), beroerazo (Lar DVC). Animar, excitar. "Afervorizar" Lar y Lar DVC 180. "(Fig.), animer, exciter,<br />
échauffer" Dv. Pabo harrak alde guzietara hanpatzearekin batean, egiten duen kridaz eta oihuaz hagitz<br />
beroarazten dituela hura aditzen duten pabo emeak. He Phil 303s (SP 302 pitzten). Gai zela, bere penitentzia<br />
heiekin, batzuen lotsarazteko, eta buruaren beroarazteko sobra bertze batzuei. Jnn SBi 84. Emeki-emeki,<br />
<strong>ostatu</strong>an burua beroazi-eta, zortzi milaliera maileatu zazkoten. Arb Igand 133. Behinik behin ez lezokete<br />
hoinbertze neskatori burua bero-araz: eskolatu behar direla, errientsa izaiteko; esku-lana utzirik, jakintsun<br />
handi, andre handi izanen direla zer nahi amets eder egin-arazten baitiote. HU Zez 106s. Jendea, haritu denean<br />
lanean burua bero-arazi dioten egiteko batzuetan, pausatzen ohi da bertze lan ttikiago batzuetan hari delarik.<br />
Prop 1904, 112. Baso-lagunek nekez berorazi dute. "Difícilmente han llegado a convencerle que actue". Or Eus<br />
32. Gaiñera, musika izugarri maite dizut, eta entzuterik ez daukat, <strong>bar</strong>rena pixka bat beroarazteko. Or QA 123.<br />
Pozlagun aunitz danean, bakoitzagan poza-ioriago da, bakoitza berotuz elkar ere bero-arazten baitute. Or<br />
Aitork 190s. Lagun batek beroarazirik joan nintzen karta ateratzaile baten ikusterat. Egunaria 17-3-1961 (ap.<br />
DRA).<br />
(Urt II 425). Enfadar, enconlerizar.<br />
beroarazle, beroerazle (S). "/beoeasle/, qui fait chauffer" Lrq.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1006
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
beroazi. v. beroarazi.<br />
bero-bildur. "(L-ain, Sc), potro, instrumento para sujetar al ganado" A.<br />
berodun. 1. Febril, que tiene fiebre. "Calenturiento" Lar y Añ.<br />
"Caliente, cálido" Lar y Añ. "Caluroso" Añ.<br />
2. (Tras sust.). De (...) caliente. Arkitzen dira bi iturri ur berodun. Izt C 86. Usakume ill <strong>bar</strong>ri ta aragi<br />
berodunak. Mg PAb 104.<br />
berodura (Hb ap. Lh), berotura (SP, sin trad.). Fervor, ardor. "Échauffement, chaleur passagère" Lh. Eta<br />
naturalezari bortxa eginik haragiaren guthiziak espirituko beroduraz gurutzatzen dituena. "Fervore spiritus". SP<br />
Imit III 48, 6 (Ch spirituaren kharraz, Mst ezpiritiaren debozioniaz, Echve espirituko su<strong>bar</strong>ekin, Ol gogo-atazaz,<br />
Leon bihotza khartsu daukalarik). Begitarte amolsuaz bisita nazake bere amorioaren beroduran. SP Imit IV 14,<br />
3. Hura guzia erreberenzia guziz handi eta berodura xoil <strong>bar</strong>reneko batez ekhartzen derautzut eta ofrendatzen.<br />
Ib. 17, 2. Ezin aski mirets dezaket nolako berodurarekin Sain Luis Franziako Erregea abisu horri iarraiki<br />
zitzaion. SP Phil 272. Leku aldatzea paregabeko erremedio da, dela damuzko dela amoriozko beroduren eta<br />
asalduen ematzeko. Ib. 306 (He 309 kexagunen).<br />
beroegitu. "Achicharrar, sofocarse" BeraLzM.<br />
beroen (V ap. A), beruan (V-gip ap. Etxba Eib). 1. Calentura, fiebre. "Beruanak artu dau eta ezarrixa dago<br />
gizajua" Etxba Eib. v. bero, berotasun. Baiña etzan luzaroko atsegiña, irugarren egunean beroenak<br />
(kallentureak) artu nindun-da. Or Tormes 45. Murcian iruen beroenak (calenturas tercianas) ain ugarijak diran<br />
alde aretan, gixon batek eukazan guztizko zallak. Kk Ab II 23. Etorri yakon beroena ta asarratu yakon, ta<br />
albuan egoan errekan sartu zan. Ib. 23. Eskuz letxe kendu yakon beroen-gatxa. Ib. 23. Oian itzi dot ondo-ezik,<br />
abail-abail egindda, eta nik ulertzen dodanez beruenak artuta. Otx 161.<br />
2. "(V-arr), insolación" A.<br />
3. "(G-goi-to), erupciones del calor en la piel" A.<br />
beroenaldi. Ataque de fiebre. Urrengo beroen-aldija etorri yakonian, errekan sartu zan. Kk Ab II 23.<br />
beroendun. Que tiene fiebre. Au jakin eban auzoko beste gexo beroendun batek. Kk Ab II 23.<br />
beroeragin (Urt II 425). Encolerizar.<br />
berogabe, berobage (Lar), beroge (Lar). "Desabrigo" Lar.<br />
berogabetu, berogetu (Lar). "Desabrigar" Lar.<br />
berogailu. "Matière propre à chauffer" Dv. v. berogarri. Lekhu hormatu hautako aurtxo gaixoeri, emaiten<br />
diotzaten berogailu guziez. Prop 1900, 52.<br />
Calentador (aparato). "Chauffage (app.)" DBPT. En DFrec hay un ej. de berogailu y otro de berokailu.<br />
berogarri (SP, Lar, Hb ap. Lh, Dv). 1. (Adj.). Que calienta. "Propre à échauffer. Oihal berogarria" SP.<br />
"Escalfarotes, botines, henchidos de heno, &c., para abrigar las piernas, bernaual berogarriak" Lar. "Propre à<br />
chauffer, échauffer" Dv. "(Hb), échauffant" Lh. Ardorik onek etzuen ukitzen, ez eta beste edari berogarririk<br />
ere. Mb IArg II 66. Neguan jaka-gona bigun lodi berogarriak jantziko zituen. Ag Kr 125. Eta espartz-azalezko<br />
pototxiñari bazerion edari izpi berogarri, katilluak banaka banaka bete arteo. Or Mi 34. Kapia ta ostantzeko<br />
jantzi sendo "berogarriak", zetarako ipinten doguz neguan? Kk Ab II 104. Orregaitik gordetan dabe<br />
gorputzaren berua, kanpora juaten galerazorik, eta berogarriak ereizten dautsegu. Ib. 104. Lurraren gerrialdera<br />
beroak kedu-arazi zikien Europako neguak jantzi-arazi zizkien soiñeko berogarriak. NEtx LBB 33. Hain da<br />
distirant eta hain berogarria, / ufarik bortitzenak ezin itzalia, / zuk etxeari egin diozun argia. Xa Odol 307.<br />
(Fig.). Que anima, estimulante, excitante. "Accensibilis, pitzgarria, hirrikagarria, berogarria, animagarria"<br />
Urt I 72. "Propre à [...] stimuler" Dv. v. BEROGARRIZKO. Urrunetik usnatzen du gudua; aditzen ditu<br />
aitzindarien solas berogarriak eta armadaren marrumak. Dv Iob 39, 25. Nola utz ahotik solas hau, hoin laketa,<br />
hoin berogarria eskual-arimadun batentzat? HU Aurp 217s. Argi hori eguzkia baino berogarriago izan zitzaion<br />
gizonaren bihotzari. Mde HaurB 43s. Pillotan garaitasun kidetsukoak ziran bikote biak eta ikusleentzat<br />
berogarri izango zan euren arteko nor-geiagoka. Etxde JJ 33. Uda ala negu puzkada epelez arnas-etenbakoan<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 1007<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
diarduan arimako maite-aize berogarriaren antzera. Erkiag Arran 60.<br />
(Como segundo miembro de compuestos, tras sust.). Emakume giza-berogarri aren jabe egitea. Etxde JJ<br />
119. Ofizio berri, jende berogarri. Herr 2-4-1959 (ap. DRA).<br />
2. (V, G, AN, S; Lar, PMuj), berokarri (AN). Ref.: A (berogarri, berokarri); Elexp Berg. (Sust.). Abrigo; en<br />
gral., cosa que abriga, que calienta. "Paños calientes, berogarriak" Lar. "Abrigo" A. "1. (c.) abrigo, capa. [...] 3.<br />
escalfador, braserillo" PMuj. "Manta, abrigo, cosa que abriga. Otz dago ta berogarrin bat botaizu zure oian"<br />
Elexp Berg. "Egurra karriatu bearko diagu etxera, negurako berogarria ipintzeko" (G-azp). "Berogarria artu<br />
bearko diagu, pattar pixkat edo" (G-azp). Jaio zeneko arkitu zela itxol txar urratu, gelarik, seaskarik,<br />
lumarik, koltxoirik, surik edo berogarririk bagekoan. Mb IArg I 107. Lastaganean abere bien erdian, otzak illik,<br />
negarrez, oe baga, berogarri baga. Añ NekeA 252. Ordikerijaren beste zirkunztanzija bat da, zaarrago ta<br />
naijago izatia. Zaarrak estamangu otza oi daukee, ta agaitik nai dabee berogarrija. JJMg BasEsc 208. Ditut<br />
troxa-oialak, / arkume-larruba, / aurraren berogarri / ondo legortuba. Echag 124. Ordikeria da zartzara geitu oi<br />
dan gaitza. <strong>Bar</strong>runbe otzak berogarri geiago eskatzen du. Arr BasEsc 190. San Franziskoren jantzi me-urratuari<br />
josi ziozkaten <strong>bar</strong>rengo aldetik arabaki lodi batzuek, izan zitezen berogarri. Bv AsL 185. Mandoai askan<br />
garagarraren ordez lepoko estalkiak edo berogarriak ipiñi eutsezan iakitzat. A BeinB 84. Sei buruazpiko, sei<br />
berogarri (mantas), bi berriak eta lau zarrak. Ag G 52. Nere adar guztiak aga, kerten, makilla ta esolatzat edo<br />
gizonen berogarritzat kendu dizkate. Ib. 211s. Oea ere berak arbaz ta zaborrez egiña, gaberako ez estalki ez<br />
berogarri zula. Or SCruz 135. Ez, Bilddots. Zeuk berogarri ederra daukazu artuliaz ta neguban egon zattekez<br />
axe zabalian. Alt Euzk 1930, 506. Baztar guztiak zuri ta gogor daude; dituzun berogarri guztiak gutxiegi dituzu.<br />
Munita 19. Banoa <strong>bar</strong>rura berogarri zerbait zuretzat ekartzera. NEtx Antz 86. Ez burusi bat gorputzaren<br />
berogarri, ez tabakurik erretzeko. Erkiag BatB 192. Batzuk berogarri ta janaria ta eskuartea bere lortuko dabe.<br />
Ib. 194. Eskuetan azkordiñak bai ugari. Ezpaizan artean berogarririk Ikastetxe <strong>bar</strong>ruan. NEtx IzotzK 43.<br />
Eraman zituan soiñeko ta gaiñerako berogarri guziak bear izan zituan goiz-aldeko giro otzari eusteko. NEtx<br />
LBB 28. Bi maindire adarga-larruz egiñak, berogarri bakarra ta bere ariak konta nai izan ezkero bat bakarrik<br />
ez litzake noski kontaketan uts-egingo. "Frazada". Berron Kijote 173s. --Negurako berogarria izango dik<br />
[Potzolorekin ezkontzen bada]. --Bai. Aundi ta gizenez bazeukak berea. Ataño MLanak 187.<br />
"Berokarri (AN, BN-baig), lugar abrigado" A (tbn. cita a Aq, pero lo único que se encuentra en éste, con la<br />
trad. "lugar abrigado" es berokia (849) y berogarritu q.v.). v. 1 beroki.<br />
(V, G ap. A; Dv). (Fig.). Estímulo, cosa que anima. "Gogoen berogarri ekharri zioten arnoa, il leur porta du<br />
vin pour réchauffer les esprits" Dv. "(Vc, G), estímulo" A. Dantzia berez pekatu izan ez-arren, egiten dan<br />
moduban, naasteko dantzia luxurijaren biztugarria ta berogarrija dala. fB Olg 91. Gostu har dezaiogun<br />
Jaunaren hitzari, / hura izan bekigu bideko gidari, / egunazko iguzki, gauaz argizagi, / bihotz berogarri ta<br />
arimaren argi. Xa Odol 276.<br />
"Reparo de estómago" Lar y Añ.<br />
3. (Adv.). "Berokarri: [...] 3.º (L, BN, S), calientemente" A.<br />
- BEROGARRIZKO. Que anima. Egizu kanpoko obra berogarrizkorik, gusturik gabe hari zarelarik. "Faites<br />
des actions extérieures de ferveur". SP Phil 468 (He 474 kharrezko).<br />
berogarritu. "Abrigarse, berogarritu, con las terminaciones del neutro (G)" Aq 849.<br />
berogela. "Estufa [...], lat. cubiculum vaporarium" Lar. "(Hb), étuve (?)" Lh.<br />
berogi. v. 1 beroki.<br />
beroguz. v. oguz.<br />
beroi. v. berori.<br />
berhoie. v. berrogei.<br />
beroiek, beroik. Estos mismos. "Berori, beroiek (V, G), lui-même, eux-mêmes" H s.v. bera. No es seguro que<br />
en algunos casos no se trate de var. de beroriek. Cf. hoiek. Bizitza onetako zoriona ta betikoaren itxaropena<br />
beroietan dagolako, deritzaie "zoriontasunak". KIkG 79. Baita ere beroiek [Apostoluak] esaten dielako beren<br />
ikasleei, aiengandik ikasitako siñismenazko esaeraz ez aztutzeko. Inza Azalp 28. Adimena ta naimena edo<br />
borondatea ta beroiekin, Jaungoikoaren itxura. Ib. 45. Eba emakume guziakin gaitzetsia izan zan, zu ordea<br />
beroien guzien artean onetsia (bedeinkatua) zera. Ib. 155. Zuretzat oiek biltzen / zelaitik-zelai / ibilli naiz gaur,<br />
Ama / pozez eta alai: / [...] / Beroikin artu nere / muiñ ta laztana. Jaukol Biozk 42. Arri oiek lurrean zutik<br />
sartuak izaten ditu, eta beroiekin lau lerro zuzeneko oroia betetzen du. JMB ELG 87. Euskotarren giz-eredua<br />
Almería-tar lantze-koenagandik eta beroien ondorengo ibertarrengandik oso berezkatua beti izan degu. Ib. 64.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 1008<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Bi artzai gaztien jarduna entzun dugu eta gertakizunen aria zirpiltzen joan aurretik, beroien berri zerbait<br />
ematea bearrezkoa zaigu. Etxde JJ 7. Musikalariak jarraitzen zitzaizkion txirula ta ttunttunarekin eta beroien<br />
laguntzalle kaskarot izenekiko dantzari talde bikain bat. Ib. 173. Txalapartan etortzen baitira [deabruak ekartzen<br />
ditigun pozaldiak], ez pake betean Iainkoarenak bezala, ta gerora, ta aski laister, beroiek legortzen digute<br />
<strong>bar</strong>rena. Or QA 145. Biotz-ukigarri dira itz auek. Erri denetako lege eta oituretan aurkitzen dugu beroien<br />
oiartzuna. Vill Jaink 166. Bere ingurumarian azaltzen zaizkion izakiak eztitu menderatzen, beroien doaiak<br />
<strong>bar</strong>ne-mintzo batekin adierazten eztaki. Ib. 147. Zaku-ondar asko zegoan balkoi ontan, kontrarioak jarriyak,<br />
beroien atzetik inguruko mendietara tiroka aritzeko. Salav 87. Beroiekin [erraldoi-tzarrekin] egin bear dut<br />
burrukan. Berron Kijote 93. Burrukaizun au ta onen antzekoak ez dira ugarte-jokoak, bidagurutzekoak baizik;<br />
eta beroietan, ez da beste saririk irabazten, buru-ezurra austea edo belarriren bat galtzea baiño. Ib. 115. Ez<br />
dakigu ongi nola muga daitekeen morfema, hitza, esaldia eta ilun baino ilunago dago beroien zentzua zer den.<br />
MIH 197.<br />
(Tras sust.). Orobat besteak, itz beroietara begiratuz asiera gauzen sortzea ulertzen du. Or Aitork 371.<br />
beroina. v. beruin.<br />
bero-irten, bero-urten (V-oroz ap. A). "Granillos de la cara" A.<br />
beroiza. "Ardor" Lar.<br />
beroizeki. "Ardor" Lar.<br />
berok (Dv s.v. berau).<br />
1. Estos mismos. v. beroiek. Edo hauk berók erran bezate baldin zerbait gaixtakeria eriden baduté nitan.<br />
Lç Act 24, 20. Daude berok ere espantaturik nolaz ezten berri segurorik ageri. (c. 1597). FLV 1993, 457.<br />
Inglesen berririk ezin gastiga niatzakoio zure señoriari gastigatu diodan baino berri freskoagorik, zeren berok<br />
ere ezpaitakie. Ib. 466. Oiek alperpotzak dira berok, ez gorago, ez berago dan lanik ukitu ere nai eztutenak. Lar<br />
Cor 300. Begira, nola nai ere zuk etzenduen erregutuko gizonakgatik, Jaungoikoaren Semeak bezela, baldin<br />
gizon oriek berok hilltzen bazerabillzkite. Arr GB 85. Sorondok ebanjeliyua, / ark zeukan sasoia, / iya aidotu<br />
zuban / eleiza guziya, / berok irurak dute / onra mereziya. PE 112. Geroenean berok, azken joan zirenok,<br />
lasterka ta garrasika goiak gora agertu ziran, berri auek alkarren gainean ematen zituelarik. A Ardi 63. Astitsu<br />
zeran batean zatoz berok ikustera. Ib. 78. Ura yolasa atera zuten artatik beste biak! [...]: esango zutela berok,<br />
nornaik ikasteko eraz ta tokian, gizaseme makur ura nolakoa zan larrugorrian ikusi-ezkero! Ldi IL 49.<br />
2. Ustedes. "Vous, ustedes" H. v. beroriek (2). Eguerri jai obek / zelebra ditzagun / beron esker onean / ala<br />
gau non egun. Echag 243. Ikus dezaten gure egin naia / berontzat dala aundia. Ib. 247. Guk egin bear degu /<br />
urte guztian lan, / berok bizi ditezen / pasea eta jan. It Fab 99. Alabatua zu, Jauna, bada Jenobeba bizi da, eta<br />
berok beren begiaz berriz ikusiko dute. Arr GB 130. Bakarrik nai lukela / berok <strong>bar</strong>katzia, / eta txalo batzubek /<br />
gaur guri ematia. Sor AKaik 136. Berok bezelakoentzat berriz onako beste au. Urruz Zer 65. Egun gitxi da<br />
ezkutariagaz bizi dala, ta eztaki aren <strong>bar</strong>ri, berok baiño geiago. "Vuestras mercedes". Or Tormes 99. Beron<br />
alabak gusto ederra artzen badiyo jerezi. Tx B II 136. Bai, ederki lagatzen gaituzte etxea gordetzeko bi<br />
emakume. Berokin ezer egin ezin badute, etxeari su ematera etorriko dira oiek. NEtx Antz 24. Ez naz, ez,<br />
amatxo, berokin aztu. Anaitasuna n.º 48, 7.<br />
berokai. "Estufa [...], lat. cubiculum vaporarium" Lar.<br />
berokaitxo. "Estufilla [...]. lat. prunarium" Lar.<br />
berokaitz. "Desabrigo" Lar.<br />
berokaiztu. "Desabrigar" Lar.<br />
berokarri. v. berogarri.<br />
berokeria (SP, sin trad.). Apasionamiento, ardor (en sdo. peyorativo). "Bere berokeria lizunean" SP. Cf.<br />
ahoberokeria, buruberokeria. Zenbat gaitz hiritarrek urrekin ibiltzen, / Aisiari direnak hainitz yarrekitzen! /<br />
Hekin berokeriei darraikote gaitza. Hb Esk 187.<br />
beroketa. Calentamiento. "Escalentamiento, beroketea" Lcc. Nire amak sein baltx bat ekarri eban. Agaz<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 1009<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
olgetan eta beroketan ebilten nintzan. "El cual yo brincaba y ayudaba a calentar". Or Tormes 9. I az orduan<br />
orain illebete batzuk, eperdi-beroketa on bat eta sei eguneko kartzelia eroan bear izan yoana? Bilbao IpuiB 251.<br />
1 beroki (Sal ap. A; Aq 234 y 849), berogi. 1. Lugar abrigado, caliente. "Abrigo (AN)" Aq 234. "Berokia,<br />
lugar abrigado" Ib. 849. "Abrigo, refugio tras una pared, bajo un árbol, etc." A. "Todos al abrigo, guziok<br />
berokiala. Todos en el abrigo, guziok berokian" ZMoso 64. Eximinus de Veroquia (Colección Diplomática de<br />
Santa María de Roncesvalles, 1244). Arzam 170. Beroqui (1588), labrantío de Bernedo. Beroquia (La) (1554),<br />
término de Bernedo; término de Zalduendo. LzG AEF 1961, 203. Iguzkiko alderat nahi luke leiho nasai<br />
batekin: argia, airea, berogia jabe ahal zaizkion ausarkian. JE Bur 186. Eriari, zoin nahi izan dadin, laketago<br />
zako bertzalde, iguzkiko berogiaren pereka goxoa, ezen ez ipar haizearen xixtua. Ib. 187. Otzak lotsatruk egonaz<br />
mokor mokorra beroki batian. "Recogidico en un abrigo". Mdg 155. Aize otzaren berokia emonen dakad (R).<br />
"Te daré el abrigo del viento frío; es decir, nada". A EY III 316. Erran zitaken izarrak, gau hotz hortan, lurrerat<br />
jautsiak zirela etxen artean beroki zerbaiten bilha. JEtchep 78. Karriketan etzen iñor ageri. Gau artan yendea<br />
berokire bildu izanen zen, ortarako obea baizagon. Izeta DirG 26. Egon gaitezen emen berokien goxoki goxoki<br />
ele atsegingarrietan. Ib. 26.<br />
Objeto empleado para calentar o abrigar (ropa, manta, etc.). "(V, G, AN, L-ain), abrigo (ropa)" A. v.<br />
berogarri (2). Eta monarkak egiten du mamiez afari, / Eta beroki larruaz gorphutzaren estalki. Gy 76. Jotzen<br />
dute beraz aberatsen athea. Bati khentzen diote urrhea, besteari zilharra, bati berokia, bertzeari asekia, bati<br />
huntarik, bertzeari hartarik. Laph 181. Orok berogia behar eta, oro ohean izanez --nahi eta ez-- mihisek,<br />
estalkiek, garbitasunak berak eskas egiten zuten asko xokoetan. <strong>Bar</strong>b Piar II 224. Elastiko, neguan alkandoraren<br />
gañetik jazten dan berokia. P. Urkia EEs 1930, 50.<br />
2. "Beroki guti, poca esperanza (Ae)" A Apend.<br />
3. (Uso adj.). Halere esku huntan geuden zorionez, / ezin aldeginki. Bai esku zabala, / sabel berokia, begi<br />
maitakorra. "Qué seno tan abrigador". Or BM 136.<br />
- BELLOKI. (Forma con palat. expresiva). "Belloki (R-uzt), lugar resguardado del viento" A.<br />
- BEROKI-JANTZI. Abrigo, prenda de abrigo. Bizkarrian korkoxa badu, baña bizkar-gañian daukan berokijantziak<br />
gordetzen dio. Alz Txib 99. Jenarok beroki-jantzia eskuetan artzen du, ta Estebanek korkoxa ikusten<br />
dio. Ib. 100.<br />
2 beroki (S; SP, Lar, Dv). Ref.: Lh; Lrq. 1. Con calor, de manera abrigada. "Chaudement" SP Dv y Lh.<br />
"Calurosamente" Lar. "Beroki /beoki/, chaudement" Lrq. Tr. Documentado en la tradición septentrional y en<br />
Mendiburu. En DFrec hay un ej., meridional. Beroki bestitu balin banaiz irri egiten badarante [sic] eztut<br />
axolik. "Vaya yo caliente y ríase la gente". Volt 265. Denbora hartan idiak beroki egon behar du <strong>bar</strong>ruki bero<br />
batean. Mong 587. Eta jende aberatsa, neguko soinekoez beroki jauntzirik, harat-hunat trumilka zebilan. Arb<br />
Igand 84. Eta hik, Katalin, zangoak beroki begirazkion hire etxek'andreari! Eta gero, lehen bai lehen, hamabi<br />
itxain edo xintximari harrarazkon. <strong>Bar</strong>b Sup 68. Baginaki orduan ohean egoiten beroki, ixilik, jan-edan<br />
gutirekin, berehala sendatuak gintazke. JE Med 56. Gorriñoak baditu eta beroki egon behar, beroki ohean eta ez<br />
zeruko iguzkiaren eztitasunean. JEtchep 24.<br />
2. (Urt). Fervorosamente, ardientemente. "Acerrime" Urt I 97. Bekhatu egin ondoan beroki eta doblatuki<br />
obra onetan enplegatzen dena. Ax 552 (V 353). Bere bekhatuen erremediatzen hari dena, hura beldur da, zinez<br />
permatzen da, beroki manaiatzen da. Ib. 551 (V 353). Hanbatenaz berokiago othoitz egin behar diogu Iainkoari.<br />
SP Imit I 13, 7. Geien eskas dugun bertuteari beroki iarraikitzea. Ib. 25, 4. Hari zaite bada beroki zure<br />
probetxuaren egiten. Ib. 25, 1. Hain beroki eta fermuki iarri eta hari izan zen San Augustinen azta gaixtoen<br />
kontra gudukatzen. SP Phil 402. Etzakiztela lot pausugabeki, tematuki eta berokiegi. Ib. 242 (He 244 khar eta<br />
lehia sobrarekin). Hargatik profetak haiñ beroki erraten dio Jainkoari. Ch I 22, 3. Munduak agintzen tu ontasun<br />
iragankorrak eta mesprezagarriak, eta zerbitzatua da beroki; nik agintzen ditut ontasun soberanoki handiak eta<br />
bethi iraunen dutenak, eta gizonak nagi dire eta hotz enetzat. Ch III 3, 3. Munduarekiñ iosiak direnek billatzen<br />
tuzte beroki sensuen atsegiñak. Ib. 20, 5. Eremutar gazte hau etzen bizi abade onak nai zuen eran, beraren<br />
erreglak eskatzen zuten gisan ta adirazten zioten bezain beroki ta birtutedun. Mb IArg I 279s. Letra batzuetan<br />
beroki gomendatzen du Espainiako bere ahaide, adixkider. Laph 107.<br />
- BELLOKI. (Forma con palatalización expresiva). Zer ziniro, bizarra xuriari erran baleza bere ontzian<br />
belloki delakoz nahi dela egon ta berzer ez lekhürik egin? Egiat 166.<br />
berokin. Abrigo, protección conta las inclemencias del tiempo. v. beroki. Berokiñen arrimora ezti zaiguk<br />
jatetxe-magaltxoa. TAg GaGo 79. Berdiñekua det negutean uriko etxe-<strong>bar</strong>ruan berokiñaren babesean eskuak<br />
alkarri igortziz, epel-epel berriketan jardutea. Ib. 92.<br />
berokitasun. Calor, calidez. Sukaldeko berokitasuna margozten asi eta bat batian marreztera diojoakigu<br />
<strong>Bar</strong>bier. J. Artetxe Y 1933, 329.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1010
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berokitu (V, G, AN ap. A; Aq 489). "Berokia, lugar abrigado. Berokitu, abrigarse en ese lugar" Aq 489.<br />
"Abrigarse en algún lugar" A.<br />
berokor, beror (V-ple-ger ap. A Apend). 1. Sensible al calor.<br />
2. Ardiente, fervoroso. Nork du idazkortza akullu bat bezin zorrotz, zirikadaz eusko-gogo ozkillak berokor<br />
biurtarazteko? J. Karraskedo EEs 1927, 40.<br />
3. "Cálido; de abrigo" BeraLzM.<br />
berokunde. "Échauffement, berokundea, berotasuna" Ht VocGr 354. "(Hb), chaleur, échauffement" Lh.<br />
berolaxe. v. bereholaxe.<br />
berolis. Termidor (mes del calendario republicano). "Thermidor, berolis" Revol 160. Cf. ib.: "Lis pour ailis.<br />
Cette terminaison pourroit mieux répondre à la terminaison grecque dor [...]. Ailis est un vœu qui répond à 'plût à<br />
Dieu'".<br />
beromin. Deseo de calor. Bi gazteen matraillak alkarren beromiñez urbiltzen ziran artean. Etxde JJ 65.<br />
beron (gen.). v. berok.<br />
beron-. v. berau.<br />
beronatu. v. beruinatu.<br />
berondu. "Sabañón (Darric ms.)" DRA.<br />
beronelaxe. v. berehonelaxe.<br />
beroneurri (Lar, Dv). Termómetro. "Thermomètre" (Otag REus 1880, 123)" Dv.<br />
beronez (SP). Por sí mismo(s), de suyo. En Pouvreau aparece beronez sin trad., precedido de berez y berenez.<br />
v. berez, berenez. Halako eta bertze suertetako obrak egiten tuztela, zeinak beronez, bere izaitez, eta<br />
nolakoak diren konsideraturik, gaitzak baitira eta garratzak. SP Phil 8 (He 7 berenez). Iokoak, dansak,<br />
banketak, ponpiresunak, komediak beronez eztira niholatako maneraz gaixto. Ib. 84. Ikusirik tristezia datxekola<br />
beronez hotz eta idor den azturari. Ib. 468.<br />
beroni (SP). 1. "Beroni dago, il demeure tout seul. Berori. Beronek. Berorrek" SP. "Xoil xoilla berori dago, il<br />
demeure tout seul. Beroni hari da. Beronek" Ib. v. 1 bera (4); cf. berau.<br />
2. "Soi meme, [nom.] berori, beroni, beronek, berorrek" Urt Gram 72.<br />
beronika, beonika (Alth Bot). "Véronique" Alth Bot 24.<br />
berontzi (Lar, Hb ap. Lh). Calentador; estufa. "Calentador, para calentar la cama" Lar. "(Hb), bassinoire,<br />
instrument qui sert à chauffer le lit (?)" Lh. "Chaufferette" DBPT. An eztago otzik: azpi-oialak lodijak,<br />
jesarleku bigunak ta berontzijak axia epelduteko. Utarsus Euzk 1931, 549.<br />
beronzko. v. beheranzko.<br />
beronzti. v. beheranzti.<br />
beronztu. v. beheranztu.<br />
berope (S ap. Lrq). "Berope /beope/, chaleur du lit" Lrq.<br />
"(Hb), grand chaleur" Lh.<br />
(En casos locales de declinación). "(S-saug), endroit, milieu chaud. Egon zite beropian (S), restez au chaud"<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1011
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Lh. Ez da atsegiña izango, arraietan, eguerdiko beropean gaurko igita-jarduna! TAg Uzt 78.<br />
- BELLOPE. (Forma con palatalización expresiva). "Bellope (S-saug), endroit chaud et doux. Bellopia egin, se<br />
faire un petit coin chaud dans le lit" Lh. "Chaleur du berceau ou du lit" Lrq s.v. bello.<br />
beror. v. berau; berokor.<br />
berhoratu. v. berroratu.<br />
berorde. "Especie, que envía el objeto, berordea" Lar. "Especies Sacramentales, Sakramentuko berordeak" Lar<br />
y Añ.<br />
berordeko. Especie sacramental. Zatituten dira berordekoak, antzak eta irudiak, zatikorrak diralako. Itz<br />
Azald 165. Baña Sakramentuan ez dira ikusten berordekoak, antzak eta irudiyak ezpada? Eta alan izan bear<br />
dau, zergaitik berordekoak, antz eta irudiyak geratuten dira. Ib. 165.<br />
berore. v. berura.<br />
berori (V, G, AN-mer, R; Urt Gram, H), bedori (V-gip), beroi, bere-ori. Ref.: A (berori, berorrek); Bon-Ond<br />
169; Etxba Eib (bedori). Cf. berau, 1 bera. 1. (Pronominal). Ese mismo. "Soi même, [nom.] berori, beroni,<br />
beronek, berorrek" Urt Gram 72. "Berori, berorren, berorrek, berorri, berorrez, lui-même, de lui-même, luimême<br />
(cas actif), à lui-même, de-par lui-même" H. "Ese mismo" A. "Tercera persona del singular (sujeto) en<br />
posición de demostrativo. Bedori jarri deilla lenen, eta bestiok juango gara ondoren, que se ponga él el primero<br />
y los demás le seguiremos" Etxba Eib. Tr. Documentado en autores meridionales desde Lazarraga (en un ej.<br />
no del todo seguro); al Norte, sólo en Etcheberri de Ziburu (tras demostrativo) y Pouvreau.<br />
Oi ene laztanari / alan zaitez / balia dakidala, / jauna, amorez, / ezpa ilgo naizala / beror[r]en [m]inez.<br />
Lazarraga (B) 1171vb. Zuk ezkonduta berori juango lizai[o]te (Azpeitia, 1622). ConTAV 5.2.9, 126. Alhargun<br />
sainduari dagotzan eta besarkatu behar dituen bertuteak dire [...] neskato gazteak bizitze debotera ekhartzea eta<br />
berori bertute guzietako mirail ageri iartzea. SP Phil 421. Aretxa eta bere Lauburu direalako / Naste bagako<br />
euskeldun utsen banderea, / Arren gaur bere egingo algaitu bedorrek batu. AB AmaE 66. Badazaut zareala /<br />
Seme orren Ama, / Arpegiz dozulako / Berorren antz dana. Ib. 357. Edo nik lañoak ditut begietan edo beroi da.<br />
Apaol 107. Atorra ori asteko daukanan ondiño, neure alabea? Zeiñentzat don berori? Ag AL 71. Berori da,<br />
badaezbada baga, Españako gure erreñuari Batasun Katolikoa kendu eutsana. Itz Azald 55. Eztogu jakin nora<br />
joan dan, da estutasun mingarriak igaro doguz goizeon, berori billatuten! Echta Jos 296. Orra or berori, uste<br />
dedanez, Pello Joxepe oiukatzen. A Ardi 91s. Bai! orixe da... berori da bai... ziur. Kk Ab I 102. Asko balijo dau<br />
bai mutil orrek, beroi lakuak ondo urri ixango dira. Ib. 113. Apostoluak berori erakusten dute. Inza Azalp 123.<br />
Sortaldetik daukan zutikako arria besteak baño laburxeagoa izaten da, eta berorren eta estalkiaren bitartean<br />
utsune bat egon oi da. JMB ELG 87s. Abertzaletasuna sortu-ezkero, beti berori atera da garaille. Ldi IL 171.<br />
Etxean berriz bere-ortaz galdetu zioten. Ir YKBiz 347. Indi-aldean aren [Prantzesen] ezpaiñak / beste lelorik<br />
etzuan: / alboko batek Loiolaz ere / berori aitortzen zuan. Or Eus 257. Ori beti berorren lenean (Vc). "Ese<br />
siempre en sus trece". A EY III 344. Ori, Kereoni galdetu! Berorren arduradun bai-aiz. Zait Sof 176. Eginkizun<br />
luzeagoan ausaz lelo ori zati dala berori gertatzen da; berori giza-bizi osoan, egite bakoitza bizi orren zati dala;<br />
berori gizasemeen mendean, gizon guzien biziak mende orren zati dirala. Or Aitork 335. Bat bakarra dago, ta<br />
berori or <strong>bar</strong>ruko pozu sakon orretan. Bilbao IpuiB 218. Zuk Itziarko Ama laztana / ain gogozkoa baitezu, /<br />
Irurogeita bost urte ontan / berorrek lagundu dizu. Basarri 30. Zenbat on dituen zuzen izateak esan bageneza, ta<br />
berriro berorrek eta guk bestetara. Zait Plat 140. Berori egin diteke neurtitzetan ere. Or in Gazt MusIx 20.<br />
(Tras sust.). Plaga orrexek geisotu ditu / Mirabe eta nausiak; / Plaga berorrek gatxez bete dauz / Otseiñ ta<br />
agintariak. AB AmaE 68. Zure jarraitzalleen biotzak Espiritu Santuaren argien bidez zuzendu dituzun Jaun<br />
orrek, emaiguzu: Espiritu Santu berorren bidez ona dana beti maite izatea. ArgiDL 24. Jesukristo zure<br />
Semearen Gizakundea, Aingeruaren esanaz ezagutu genduanok, bere Nekaldi ta Eriotzaren bitartez, aintzazko<br />
piztuerara eldu gaitezen: gure Jaun Jesukristo berorrengatik. Alaxe. "Per eumdem Christum Dominum<br />
nostrum". Ib. 18. Gure Jaun Jesukristo berorigaitik. Amen. KIkV 114. Gure Jaun Jesukristo berorrengatik.<br />
Amen. KIkG 83. Oiu ortaz eman dio ill-arnasa Aitari; / arnas berori bialdu gizadi osoari. Or Poem 549. Zure<br />
Itzaren mende eitegabe gelditurik Itz berorrek batasunera deituz tankeratu ez balitu. Or Aitork 378.<br />
(Tras demostrativo de segundo grado). "Esse mismo, esso mismo, hori bera, hori berori" Lar. "(Eso) mismo,<br />
(c.) ori berori, orixe" Añ. "Orre gaitik ber orre gaitik (V), pour cette même cause" Dv s.v. ber. v. 1 bera (1). <br />
Eta nolako baitaite hitz hau bakhotxarentzat, / Hau berori adituren du orduan beretzat. EZ Man I 49. Jangoiko<br />
ta Gizon egiazko eginik geratu zan, edo Jangoikoen Semea gure aragiz iantzirik; eta Enkarnaziñoak ori berori<br />
edo Gorputza artzea esan gura dau. Cb CatV 69s. Jesus, erdi-seguránza / orí oraiko graziarén, / ori béroi<br />
esperánza / dá geróko gloriarén. LE Kop 154. Deseo orrek berorrek ekarten gaitu orobat humiltasunarekin<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1012
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Jaungoikoari eskatzera bere grazia. Gco II 76. Eta orregatik berorregatik Jesu-Kristok bere humiltasuna eta<br />
pazienzia, geurk eduki bear degunaren ispillutzat eta exenplotzat eman zigun. Ib. 27s. Orain lo egin dezun / lur<br />
ori berori. It Fab 248. Alzimedon orretxek / berorrek egiñak. Ib. 190. Bada orixe berori da berak gura leukiana.<br />
Ur MarIl 115. Bada orrexegaitik berorregaitik bildur izan biar dozu, ez deutsula onezkero geijago itxarongo. Ib.<br />
78. Orregaitik berorregaitik askoz obeto dijerietan dau. Ur Dial 57 (It argatik bera gatik, Dv hori bera dela<br />
medio, Ip hartakoz ere). Orisen berori, / Gizon andi bati / Oraiñ egitera / Dijoa asten. AB AmaE 114. Orixe<br />
berori esan deust beste batek bere. Ag AL 58. Ez dabe esaten setalariak, ori berori egiten dabela Eleizeak? Itz<br />
Azald 208. Neuk, baña, orixe berori egin gura neuke. Altuna 81. Nik, egiz, dopaltzuet / Orixe berori. Enb 140.<br />
Baña orregatik berorregatik, orain ariago gura dot soñeko apañakaz zu jantzija ixatia. Otx 119. Lenengo<br />
kistarren artean ondasunak guztientzat zelan eta zegaitik ziran, liburu orrek berorrek ["Apostoluen egintzak"<br />
deritxon liburuak] adierazten dausku. Eguzk GizAuz 13. Orixe berori gertatu zan Getarin azkenerako. TAg Uzt<br />
221. Ikusi dezagun elkar, Maite, Zure edertasunean, nik Zure edertasun ori berori artuz. Or QA 168. Gaur,<br />
Ei<strong>bar</strong>ko gaztiekin be ori berori gertatzen da. SM Zirik 30. Ori egin eban ba berak. Ori berori bakar-bakarrik!<br />
Bilbao IpuiB 183. Lokarria autsi-eziña dela jakitea, jakite ori berori da lokarririk sendoena. Vill Jaink 160.<br />
Iritzi hori berori dute oraingo gehienek. MIH 287. Hauzi hori berori bizirik dago beste aldeetan. Ib. 361.<br />
Adituten dot, emazteagaiti diño berorrek . --Ori ta berori . Mic 13v.<br />
(Precediendo a un sintagama nominal con hori). "Kuriosoa don beroi bigote errebittau orrekin" Elexp Berg.<br />
2. (V, G, R-uzt; Lar, Añ, VocCB, Dv, H, Zam Voc), bedori (V-gip; Dv), beori (V-gip), berorri, beorri. Ref.: A<br />
(berori, berorrek); Etxba Eib (bedori); Holmer ApuntV; Elexp Berg (beroi). (Pronombre propio de un<br />
tratamiento de respeto con el verbo en 3. a pers.). "Usted", "Vuesa merced" Lar y Añ. "Vous, employé au<br />
singulier; forme respectueuse qui demande le verbe à la 3. e personne; en usage dans la Vasconie espagnole.<br />
Berorrekilako, qui est avec votre personne. Berorren, qui est à vous" Dv. "Ce pronom est habituellement<br />
employé dans le sens de 'usted, vuestra merced' (esp.), forme polie de 'vous'" H. "Vos" A. "Apaiz eta handikiei<br />
eman ohi zaien tratamendua" Elexp Berg. Tr. Documentado desde Lazarraga, y, salvo algún ej. de Duvoisin,<br />
solamente en autores meridionales. Las formas en -orri para el caso absoluto se dan solamente a partir de<br />
principios del s. XX. Au nik onela esaterako / asko dot errazoarik: / berorren serbitzaria nax ta / ez niri<br />
<strong>bar</strong>riz burlarik. Lazarraga 1195v. Berori defendidu jat eta / ni geratu nax galdurik. Ib. 1172v. Ze galantik dauko<br />
gelau Berorrek, D. P. xauna. Mic 13r. Artu begi berorrek bere lekua, ze neuk artuko dot neurea. Ib.<br />
13v. Agur D. Juan Xauna, dala berori aen ondo etorri zein urte onak; zelan dago berori ? Ib. 13r.<br />
Alan daukat konfianzea zure Illustrisima Señoriak faboreziduko dabela bein berorren besoetara egotzi ezkero.<br />
Cap pról (ed. 1893). Ni bekatarieu konfesetan natxako Iangoiko guztiz Poderosoari, Birjine Marie Santisimeari<br />
[...], eta berorri Aite Espirituelorri. VJ 15. Atsegin det berori orrelaxe ikustea. Lar DT LVI. Aita: Agintari naiz;<br />
baña orañ berori da nere agintari. Cb Eg II 389. Jauna, esan zion, Berorrek gizonai agintzeko eskua badu; baña<br />
elementuai ez. Cb Just 36. Berze batzuetán, Maitatzendút beróri nik, Jauna, ta nainioke kuadrátu santubátek<br />
bekála. LE Prog 100. Erraten dió emastékiak: Jauna, dakusat déla profeta berorí. LE Io 4, 19.<br />
(s. XIX) Jaune, non okultetu edo ezkutatu nateke berorren ire eta indignazioti? (Intza, 1801). ETZ 180. Jauna,<br />
lotsa andi bat daukat neure pekatubak agertuteko, ta lagundu begit bedorrek. CrIc 160. Berori erori bekatu ain<br />
itxusian? Errege baten alaba, ta anbeste urtean santa bat bezala bizi ezkero? Mg CC 134. Eman begit berorrek<br />
beste penitenzia bat. Ib. 145. Nik ez dazaut berori. Mg CO 191. Etorri jat burura, ez dala izango berori dinuen<br />
baxen santuba. Ib. 181. Berori eizazalia da dakustanaz, ta au jakingo dau. Mg PAb 179. Berori baxen Jaun<br />
apaindu batek oñak imini ardan-etxe onetan? Ib. 42. Eskerrak emon egijozuz nekezaleen onegitasunari, zeintzuk<br />
esaten deutsuben Maisu Jauna, ta berori. Ib. 51. Ez zedukala iñork berorrek bezelako Erbi-txakurrik. VMg 29.<br />
Geldituko naizala berorren etxean Katu orde, ezer kostagabe. Ib. 38. Ez, esan zion S. Pedrok bere Maisuari, ez<br />
eta bizitza kostako bazat ere, ez det berori ukatuko. "Non te negabo". AA III 511. Eztaki, milla gauza berorri<br />
esan bearrak banituan, baña gaur ez dago betarik guzia esateko. Ib. 559. Zelan izan leite ori, dirautsee bestiak,<br />
guk berori ezagutzen ezpadogu? JJMg BasEsc 89. Bai, Don Francisco Longa Jauna, argi argitan ifini dau<br />
mundu guztijen begijetan, berorren zanetan irakiten daben odola antxinako Kanta-uritarrena dala. Astar II VIII.<br />
Ez da landare au bedorren anaia jaunak uste deban bezin bakana. Izt C 163. Andria, berorrek asiten ezpadau,<br />
ez dot nik iñoz ikasiko. Ur MarIl 102. Errachelek erran zioen: Ez bedi samur, ene jauna, berorren aitzinean<br />
zeren ezin xuti banaiteke. "Ne irascatur dominus meus quod coram te assurgere nequeo". Dv Gen 31, 35 (Urt<br />
eztakiola desagrada ene Iaunari, Ur ez bekio aserratu nere jaunari, Ol ez gaitzitu, ene yauna). Nagusi jauna,<br />
auxen da lana, / amak bigaltzen nau berorrengana. Bil 77. Ara, Jauna, nik berorri diodana da eze, ez dirala<br />
ainbeste zepo ta kate Salamanca guzian. Aran SIgn 61. Ez du beorrek berebiziyan ikusi orlako komeririk. Sor<br />
<strong>Bar</strong> 42. Ez dakit berorrek jakingo duan, nola ezkontzen naizen Kortako alaba gaztenarekin. Zab Gabon 73.<br />
Konsolatu bedi, bedorren alaba ezta bakarrik munduan geldituko. EE 1884a, 12. Esan bezait, Andre Madalen,<br />
berorrek jakingo du, emengoa dan ezkero. Otag EE 1884b, 525. Apaiz Jauna, topatu det sukalkin bat guztiz<br />
modu onian, eta berorrek baño ere obeto jana maniatzen dakiana. Bv AsL 52. Burkadak batzen ditut goixetik<br />
gabera; / Berori <strong>bar</strong>riz bapo, kontzejuko gelan. AB AmaE 259. Orixe bear genduke; zapaburua aña ez<br />
nintzanean ezagutu ninduenak berori eta jauna esatea. Apaol 33. Emen nator, Alkate Jauna, bedorren agindua<br />
egitera. Urruz Ezale 1897, 308. Aita, zelako engañu ain andia eroango daben Berorrek, ez baldin badago<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1013
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
zerurik. Itz Azald 42.<br />
(s. XX) Oraidanik erraiten daud berorren goberniuarentako, kareterarik ezta eltan kona. Mdg 128. Esan<br />
deust niri andreak berorrek ezeustala ezer ukatuko. Ag Kr 150. Obea da berorrek berak ematea. Goñi 75. Baña,<br />
andre Klara, beorri etzan izango? Iraola 50. Nere illobak berorrek bataiatu zituan, nere semeak ostera Gerriko<br />
zanak. Ag G 317. --Zer modu, Manuela? --Ondo, ta bedori? --Oso ondo Jaunari eskerrak. Urruz Zer 34. Ezin<br />
batu gera. Onen onena len-bai-len berori guregana etortzea izango da. A Ardi 34. Ak parkatu ezkero, berorrek<br />
be parkatu begijoe, jauna. Kk Ab I 27. Apaiz jauna: Beorri ez al zaio iruditzen, neri bezela, Zumalakarregi ber<br />
bera ematen duela? Alz Ram 72. Erretore jauna, beorri ere alderdi abetatik? Muj PAm 52. Jauna, esan neban,<br />
nigaitik bego nasai berori. Or Tormes 71. Zenbatek atsegin lukete berori ezagutzea nik bezela! Or SCruz 76.<br />
Berorri bezin gizon formalik / bizi ote da munduan? Tx B 172 (dirigiéndose al vicario de Hernani). "Kuirao"<br />
gero! Beori ere bertsotan ateratzeko esan didate-ta. Lab EEguna 115. Beorri emen, alkate jauna? Ib. 66. Nik<br />
berorri gaeleraz egin? Ez, yauna, ez. Ldi IL 169. Etxera bakarrik abiatzen bada, garbituko dute berori bidean.<br />
NEtx Antz 23. Ongi daki bedorrek, gure etxeak ez duala beorrentzat giltzik, eta abegi onez artuko degula beti.<br />
Jaukol Ipui 47. Gauza zindorik edo garbirik sekula esan ete dau, gero, berorrek! Erkiag Arran 144. I, baña, ik<br />
eztakik abade jaunari "berori" deitu biar jakona ala? SM Zirik 78. Ijitanua naz baiña, badaki ba Berorrek, neuk<br />
be... jan-guratxua, Jauna, jan-guratxua! Bilbao IpuiB 70. Ikusten al du berorrek? Vill Jaink 50 (dirigiéndose a<br />
un predicador). Zelan nai ditu berorrek, bost milla pesetak? Erkiag BatB 163. Jauna, Señoriak esango dau nai<br />
dabena eta Bedorrek ezagutzen dau iñok baño obeto. Etxba Ibilt 480. Kontuz mintza bedi berori, jauna, zer ote<br />
dion gero. Berron Kijote 204. Eta hara non esaten didan beltz batek: "Berorrek jo du noski Colombiako martxa<br />
ontzian". MEIG I 60.<br />
v. tbn. It Fab 156. Arr GB 121. Sor <strong>Bar</strong> 47. Moc Damu 11. Noe 50. And AuUzta 68. Osk Kurl 22.<br />
Bedori: Bil 130. Xe 365. Ud 148. Sor <strong>Bar</strong> 89. AB AmaE 66. AzpPr 60. Ag G 275. Tx B II 186. Erkiag BatB 98.<br />
Alzola Atalak 53.<br />
Bedorri: Ill Pill 5.<br />
Beori: Bv AsL 114. Apaol 122. Tx B 189. Kk Ab II 21. NEtx LBB 368.<br />
Beorri: Sor <strong>Bar</strong> 67. Alz Ram 64.<br />
"Vuesa merced, (c.) berori, berorrek, zu, o berorren mesedea; (AN) orrek" Añ. Cf. NEtx Nola 11: "Su<br />
Santidad, Zure (edo Berorren) Gurentza [...]. Su Eminencia, Zure (edo Berorren) Gaillentza [...]. Su Ilustrísima,<br />
Zure (edo Berorren) Argitza [...]. Su Excelencia, Zure (edo Berorren) Garaitza". Itenduéla káso berórren<br />
Majestadeak ni pobreónes oroát nola errege andiénas. LE Prog 100. Berorren mesedeak / amar urteetan / astoa<br />
entzungo du / ederki izketan. It Fab 46. Orrako jakintsu berorren Jauntasunak laudatzen dituan oriek. Bv AsL<br />
198.<br />
3. (SP, Urt Gram 72). "Beroni dago, il demeure tout seul. Berori. Beronek. Berorrek" SP. "Xoil xoilla berori<br />
dago, il demeure tout seul. Beroni hari da. Beronek" Ib. v. 1 bera (4).<br />
beroriek. 1. Esos mismos (pl. de berori). Cf. beroiek. Orien [ikaskizun aitorren] erraiñuak ez baiño<br />
beroriek dakartzit. Or Aitork 256. Zenbait gauzaren alde eta zenbait gauzaren kontra agertu nintzen gaztetan,<br />
eta berorien alde eta kontra naiz orain. MIH 374s.<br />
2. Ustedes. v. berok (2); cf. berori (2). Ez bezate iges egiñ beroriek, ez eta ezeren beldurrik izan. Berron<br />
Kijote 45. Ez al dituzte beroriek irakurri --Don Kijotek erantzun-- Ingalaterrako kondairak eta istoriak? Ib. 142.<br />
berorika (V-gip), bedorrika. Hablando con el tratamiento de berori. "Arek txakurrai berorika eta abadiai ika<br />
eitten jotsan" Elexp Berg. Ni baino zarrago dalako, berorika asi nintzakion bein izketan, bai neri damutu!!...<br />
Ea, berorika itz egiteko, atxoa zala uste ote nuen esan zidan. A Ardi 31. Ez det nai neri bedorrika itz egitia. Ill<br />
Pill 5. Ondoren emon zetsan milla esplikaziño, berorika zelan ein biar zan konprendidu eian. SM Zirik 79. --Ta,<br />
ganera, ika diarduk neugaz? --Ez, zera! Berori-ka jardun bear izango dogu, ain zuzen bere, zaragiaren zeregiña<br />
egoki egiten baiño ez dakian jaun zaldunaren tratamentuan...! Erkiag BatB 30.<br />
berorikada. Forma del tratamiento respetuoso de berori. Ondoren emon zetsan milla esplikaziño, berorika<br />
zelan ein biar zan konprendidu eian. Urrengo egunian juan zan dotriñara ta soltau zetsazen, abadiari,<br />
berorikada batzuek. SM Zirik 79.<br />
beroriketa. "Beroriketa (V), tratamiento respetuoso" A Morf 155.<br />
berorixe (AN ap. A Morf 649). (Pronominal). Ese mismo (intensivo de berori). Yesusekin ere berorixe<br />
gertatzen da orain. Ir YKBiz 79. Zergariak ere ez al dute berorixe egiten? Ib. 126. Maite aunagu, Malentxo, ta<br />
ire gauzak arretaz begiratu ta zaitzea zegokigun. Berorrexegatik, orrelako baimena zoro eman baño len,<br />
gurasoak arduraz aztertu bear dizkiñae gorabera guztiak. TAg Uzt 126. --Egun on, gazte! Ardaoa dakarstak<br />
ala? --Berorixe, Bixente. Bilbao IpuiB 160. Berorixe, irakurleok, berorixe! Ib. 125. Quevedok eman zitun lenbizi<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1014
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
argitara, akaztun ordea; berorixe gerta izan zitzaien gerozko beste argitaraldi askoei. Gazt MusIx 73.<br />
(Tras demostrativo de segundo grado). Orretxek du esku bere gain, eta zuzen asmatzen duenarentzako,<br />
edonon orixe berorixe duzu zuzenbidezkoa, indartsuari dagokiona, alegia. Zait Plat 130.<br />
(Tras sust.). Galde berorixe egin zioten Yoanen ikasleak ere. Ir YKBiz 93.<br />
(Tras sust. det.). Ese mismo, en persona. Jaungoikoa berorixe etzaigu agiri, baña bai berak ez beste iñork<br />
egin eztezazken arrigarri naiko. Inza Azalp 30s.<br />
beroro. "Calurosamente" y "fervorosomante" Lar.<br />
berorrelaxe. v. berehorrelaxe.<br />
berorri. v. berori.<br />
berosko. v. beroxko.<br />
berotasun (V-gip, G, L; SP, Urt IV 85, Ht VocGr, Lar, Añ, Lecl, Dv, H, VocB), berotarzun (BN, S; Gèze, Lh).<br />
Ref.: Lh; Etxba Eib; Elexp Berg. Calor. "Chaleur" SP, Ht VocGr, Lecl y Gèze. "Calor" Lar y Añ. "Abrigo,<br />
aquel calor, alivio, o fomento, que se toma del vestido, del lugar abrigado" Lar. "Chaleur, c.-à.-d., état chaud.<br />
Uraren berotasuna, la chaleur de l'eau" Dv. "État de chaleur" H. "Berotasun (L), -tarzün (L [sic], BN, S), état de<br />
chaleur" Lh. "Calor" VocB. "Calor. Egunoko berotasuna botatzen dau makina onek" Elexp Berg. "Bero eta<br />
berotasun ez dira guztiz berdinak. Normalean berotasuna objetu batek eman edo botatzen duenaz ari garenean<br />
esaten da" Ib. Tr. Documentado en textos septentrionales desde principios del s. XVII; al Sur se encuentra por<br />
primera vez en los primeros años del s. XIX. En DFrec hay 11 ejs.<br />
Zu zara emazurtz gaixoen aita, hotzen berotasuna, nekatuen pausatasuna, flakoen borthiztasuna. Mat 282.<br />
Atsekabek ene gorputza sekatu dute ilhetien berotasunak sukhaldea nola. Harb 339. Eta hotztasun hartarik,<br />
negutik udara bezala iragan bedi ifernuko berotasunera. Ax 585 (V 376). Zeren adin hartan berotarzun<br />
naturala flakaturik eta hozturik <strong>bar</strong>atzen baita. Tt Ar 69. Heldu baita berotasun lankita bat, denbora luzez, eta<br />
aphur bana emeki emeki hezurretan <strong>bar</strong>rena sarthuz. ES 182. Nurk sü hunbaten khantian daguenian, hantik eztü<br />
berotarzün aphur bat hartzen? Mst IV 4, 3 (SP bero). Nolako biurtza edo aldatzea egiten duen arrautzaren<br />
izateak olloak ematen dien berotasunarekin, nork sinistuko luke? Mg CC 199. Geituten jako egarri edo edan<br />
guria kalenturiaren berotasunaz. Mg CO 78. Iges egiten dot nik urrinera iraun ezinik agoetzar aren txipristina<br />
ta berotasuna. Mg PAb 133. Zapi kedartu bat bekoki erdiraño izerdija artu, ta su<strong>bar</strong>en berotasuna arinduteko.<br />
Ib. 124. Ill zitzaion <strong>bar</strong>ruko berotasuna, leortu ta ugartu miñgaña egarriz. VMg 60. Eguzkiak bidaltzen diozka<br />
argizagiari bere argi ederrak eta berotasuna. AA III 502. --Zerk aterazitzen ditu onela? --Eguzkiaren<br />
berotasunak nere ustez. It Dial 109 (Ur, Dv berotasunak, Ip berotarzünak).<br />
Udako egun luzeetan eguzkia goienengo mallara igotzen danean, beraren berotasunak kiskaltzen ditu<br />
Erriberako <strong>bar</strong>atzaetan arkitzen diran aza guztiak. Izt C 158. Eztu haiñ laster bestiak senti berotasuna, / Non<br />
baidathorko gibelat arima zoakona. Gy 162. Sartzen bada [belharra] <strong>bar</strong>nerat, itxurak enganaturik, belhartegian<br />
bihurtzen da, berotasuna hartzen du eta gozoa galtzen. Dv Lab 121s. Iguzkiak bere berotasunaz lurrei eta<br />
itsasoei bethi khentzen diote beren gozoetarik. Ib. 73. Eta sutan yarri ziren berotasun aundiko gizonak, eta<br />
arnegatu zuten Yangoikoain izena. Echn Apoc 16, 9 (Dv beroak xigortzen zituen gizonak, Ur (V) berotu ziran<br />
gizonak bero andijagaz, Ur (G) kiskali ziran gizonak bero andiaz, Ip txispiltzen ziren gizunak beruaren handiaz).<br />
Lugartzak biltzen dira berotasunera, eta an bertan txautzia onena. Sor <strong>Bar</strong> 44. Asko eraten badu / <strong>bar</strong>rundikan<br />
oztu; / berotasun aundirik / sentituko eztu. JanEd I 25. Eguzkiaren berotasunak / Gaukaz añ baltzizkaturik. AB<br />
AmaE 30. Eguzkiaren argi ta berotasun guztia etorkon bere arimara. Ag AL118. [Eguzkiak] bere berotasunagaz<br />
landara, zugatz, bedar eta beste enparau guztiai indarra emoten deutsela. Itz Azald 164.<br />
(s. XX) Kendu zizkigun berotasuna baizen besterik ematen etziguten geure jakak. Ag G 10. Sentitu det<br />
<strong>bar</strong>renen gauza bat, berotasun aundi bat bezela. Ill Pill 19. Sabelak eta buriak labe gorritu baten berotasunean,<br />
ba eta zangoak ere izpiño bat herrestan. Zub 98. Bainan zer berotasun gozoa ez deramauku laster urdailerat<br />
[arnoak], hainbertze urinki hotzer gain-behera su eman nahi baliote bezala! JE Ber 28. Mediku arraio arek<br />
yeurti eusten destañiek neuken odol apurre irekiten ipiñi eusten, da uste dot axek berotasunek osasune be ekarri<br />
eustela. Kk Ab II 48. Eztakit nik asa<strong>bar</strong>en odolak, baiño jan-edanaren berotasunak bai. A<strong>Bar</strong> Goi 15. Ezpaitaki<br />
egoaizearen berotasuna ala <strong>bar</strong>rendik datorkion kiskaltasuna danentz. TAg Uzt 29. Gaztetan edurretan bizi izan<br />
ziranak, orain itotzeko zoriko berotasunean berdiñ. JAIraz Bizia 70. Jakina, gaitz da erabakitzea araugaindiko<br />
gertariak diren zinez, ala fisika-arau ezagunean eraginak (berotasuna, eguratsaren txilistindarra...). Mde Pr<br />
337. Eta haren iztarrak, mardul eta fresko zirenak, berotasun batez iraganak izaten ziren gizonaren eskuak<br />
heien gainean zabaltzen zirelarik. Mde HaurB 18s. Eta aren magallean ta altzoan aztu-erazoko dot oe onen<br />
berotasun kaltegarria. Erkiag Arran 156. Arpegiko berotasuna zerbait ibitzenago ta ausitzenago yoiakon. Ib.<br />
106. Su ikaragarri bat, dena garra. Dena garra, dena berotasun! JEtchep 64. Alkondarak beti daduzkat garbi<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1015
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
eta prest, etxean bakea, salan bazkari ona, ohean berotasuna. Arti Ipuin 78. Berotasuna goza daiala, / doakizula<br />
kolkora. Gand Elorri 88. Etxeok, zurezko ditugu geienbat, eta berotasun aundi bage asiko litzakiguz su ta gar.<br />
Erkiag BatB 13. Lo artzen genduan txoferraren ondoan motorraren berotasunarekin. Salav 60.<br />
(Ae ap. VocPir 310; G-bet), berutasun (Dv (que cita Orreaga)). Fiebre. v. bero, beroen; sukar. Publiok<br />
aita aspaldian sabelzardun edo beerakoarekin eta berotasun edo kalenturarekin gaxo zeukan. Lard 529. Zegoan<br />
beñ batean nere gisa gaxo, eta nik daukadan berotasun au bezañ gaiztoarekin. Arr GB 81. Berotasun aundia<br />
daukazu, eta ezpañak txit leorrak dauzkatzu. Ib. 79. Eztezaket lo egiñ; berotasunak erretzen nau (AN-5vill).<br />
Orreaga 67s (ib. 91 (AN-erro) berotasun, 59 (AN-ulz) berutasun; ib. 51 (AN-larr) bero). Josetxo ogean dago<br />
iru egunean berotasun andiaz. Echta Jos 62. Baño berotasun andiak igaro zituan, gaixorik iduki zuten, ta oetik<br />
jaikita gero ere, alegiñ guztiak eginda ere, Joanes etzan geiago lengoa izan. Ag G 203s. Eztula sarri, zikiña<br />
ugari, berotasun bukaera gabia, izardi likiñ artian. Artetx Itzald II 44. Sukar legorrak soin-atalak iaten<br />
dizkienean, ona izaten omen da berotasunaren aldentzeko oin-azpiko zana ziztatzea odola izuri dezan. Ibiñ<br />
Virgil 103.<br />
(V-gip; Lar, Añ, Hb ap. Lh, H). Fervor, ardor; apasionamiento. "Fervor" Lar y Añ. "Cólera", "fogosidad" Añ.<br />
"(Au fig.), échauffement" H. "Échauffement. Syn. gortazun (S)" Lh. "Iracundia" Etxba Eib. Ernetasun,<br />
iratzarpentasun, <strong>bar</strong>reneko berotasun, eta bertze fabore handi batzuk. Ax 105 (V 70). Ontasunean dabillanari<br />
Spiritu Sainduak emaiten dioen indarra, berotasuna, konsolamendua eta donua. Ib. 484 (V 313). Guti<br />
seguratzen zaitu lekuak espirituko berotasuna faltatzen bazaitzu. SP Imit III 27, 3. Agudotasun eta berotasun<br />
espiritual saindua. SP Phil 187. Nola Orazioneak ezarten baitu gure adimendua Iainkoaren argian, eta gure<br />
borondatea paratzen baitio zeruko amudioaren berotasunari. Ib. 89. Hasi ziren berotasun handi batekin, hagitz<br />
gogotik eta zinzinez bere dorrearen egiten. ES 389. Har zatzu berotasun eta zelo hañitzekiñ. Ch III 3, 1. Galdetu<br />
berotasun handirekiñ sainduen arartekotasuna. Ch I 19, 6. Nolakoa izatu den othoitzetan hekien berotasuna eta<br />
iarraikitasuna. Ib. 18, 2. --Nola ardiesten da denbora batetako pena horren <strong>bar</strong>khamendua? --Karitatearen<br />
berotasunaz, penitenziazko obrez eta induljenziez. CatLav 275 (V 137). Suak erran nahi zuen karitatearen<br />
berotasuna. Ib. 403 (V 193). Oraño xede bera maiz erreberritu behar da eta entretenitu edo xut-atxik-arazi bere<br />
garbitasunean eta bere berotasunean. He Gudu 70. Ezagütüren düzü orano segürki zure debozionalatko<br />
hotztarzüna khanbiatüren dela, zelialako berotarzün saintü batetara. Mst XX. Irakurtza da gure arimeko<br />
berotasuna biztuten daben egurra. Añ LoraS 86. Ezta asko, janari santu au jatea, ondo egosi edo dijeridu bear<br />
da, berotasun zeruzkoaz artu ezkero. Ib. 61. Orduban esan oi zituban berbaak, batez bere Jangoikuaren<br />
amodijuaren gañian, agertuten ebeen bere biotzeko berotasuna. JJMg BasEsc 283. Au entzutean irazeki zitzaion<br />
Irizar jaunari su ta gar, eta bere berotasunarekin eraso zion goien bean maizter zintzoari, asmatu-al guztia<br />
esanaz. Izt C 164. Alako indar eta berotasunarekiñ [predikatzea]. Aran SIgn 93. Alako espiritu ta<br />
berotasunarekin [...] itz egin zien. Ib. 32. Gau batez, oraziuaren berotasunik aundienian, agertu zitzaizkan Jesus<br />
eta Maria aingeruz inguraturik. Bv AsL 81. Berotasunik andienaz deseatu izan du beti. Arr May 190. Oraindik<br />
berotasun andiagoaz saiatu zan lan onak egitera. Ib. 112. Behin bere debozioniaren berotarzünian Alfonsak<br />
erran zeion Maria Birjinari: [...]. Ip Hil 174. --Baiña io egin ei zenduan bada? --Io edo, eztakit bada nik,<br />
berotasun atan... Ag AL 45. Errosario Santuaren zabaltzalle berotasun andikoa. Itz Azald 70. Biotzeko<br />
berotasuna arpegian igarten jakuela. Ag Kr 42s. Lenbiziko jendearen berotasunak aztutzen ziradenean zer<br />
gertatzen zen ekusi artean. Goñi 81. Sinistearen berotasuna daukenak euskerazko ikastolari lagun egin bear<br />
deutsoe. Belaus LEItz 110. Eta nere animaren berotasunik aundienaz, bein eta berriz eskatzen dizut. ArgiDL 50.<br />
Mutil gaxoa... ! Ez du / elurrak il, ez: / berotasunez il da, / maitasun-miñez. Jaukol Biozk 50. Eztauko orrek<br />
gogoan berotasun andirik (V-ple). A EY III 284. Ikusi al dezu Arrasateko erriaren berotasuna? NEtx Antz 65.<br />
Amaika bider damutu zitzaion berotasun txoro batean egindako ziña. Etxde JJ 67. Mireni idaztea erabaki dut.<br />
Ai, nere berotasuna paperera biur aal ba neza... Txill Let 45. Artu ditzagun lan ontarako / premizko<br />
berotasunak. Basarri 6. Jendez bethe betherik zegoan tokia eta gero ta handiagoa zan berotasuna. Osk Kurl 177.<br />
Frontoietan jokadarik ederrenak egiten diranean besteko berotasunaz, txaloka hasi ziran ikasle guztiak. Ib. 175.<br />
Biotzean alako berotasun bat sortarazten digula. Or in Gazt MusIx 34. Gazte-aize txoroak besterik ez dira gure<br />
kontuak... Laster aztuko dira oien berotasunak. NEtx LBB 14. Maitasun horren berotasunaz luzaz dezatela goza.<br />
Xa Odol 289.<br />
Excitación sexual; celo de los animales. Izan badute aragiaren gerra, berotasun edo arrotasunen bat. Mg<br />
CC 107 (v. tbn. CO 150). Zeren berenez duen berotasunaz gañera ardoarekin erazekirik ezin eskura ditue beren<br />
buruak, ta mugitzen dira zentzurik ez duen animalien zikinkerietara. AA III 381. Egija da, sarri euki ditudazala<br />
orrelako pensamentu loi eta berotasunak. Astar II 138. Eta gertatu zan nasierako berotasunean bertan<br />
begiratzea ardiak zigorrai, eta egitea ume mantxatu eta na<strong>bar</strong> eta asko kolorez nastutuak. Ur Gen 30, 39. Xalbat<br />
--ekin zun Engrazik giza-berotasun aren oldarrari ezin eutsika--, zure-zurea nauzu! Etxde JJ 110. Beorren<br />
berotasuna denetan gartsuena, noski; Venusek berak eman zien gar ori. Ibiñ Virgil 99.<br />
berote (Dv A; Hb ap. Lh, H). Temporada de calor. "Temps chaud, série de jours chauds" Dv. "Saison de<br />
chaleur, chaleurs continues. Berote handia, luzea" H. Eskualduna da guztien artean ez hotzetez, ez berotez, ez<br />
gosetez ezin bentzuturikakoa. ES 108.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1016
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
berotegi (Lar, Añ, Hb ap. Lh, Dv). "Calefactorio" Lar y Añ. "Chauffoir, lieu où on se chauffe" Dv. Nik<br />
errukirik andienarekin eman, negua ondo igarotzeko, toki ezin obea; jangarritzat eznea, berotegitzat sukalde<br />
bazterra. VMg 10.<br />
"Caldaria cella, maño berotako gela, maño berotégia, maño berotókia" Urt IV 55.<br />
beroti (Lar, Añ). "Caliente" Lar y Añ. "Caluroso" Lar.<br />
berotoki. "Caldaria cella, maño berotako gela, maño berotégia, maño berotókia" Urt IV 55.<br />
berotsu (Lar, Añ, Hb ap. Lh). "Caliente" y "caluroso" Lar. "Caliente" Añ. "(Hb), 1.º sujet à la chaleur; au chaud;<br />
2.º ardent; 3.º à peu près chaud" Lh.<br />
(Fig.). Nire gorputza eta odol berotsua... / Hezur batzuk oraindik... Ezpaitzen naikoa! Arti MaldanB 226.<br />
Abeslari-talde, musikazale ta adiskideen urrutidazki berotsuak poz-eztitan entzunak izan ziran. AEmil EMusika<br />
34.<br />
berotto. "Beroto /beot'o/ (adj.), un peu trop chaud" Lrq. v. beroxko.<br />
- BERO-BEROTTO. "Beroberóttua, lo más calentito" Iz Ulz.<br />
berotu (gral.; Lcc, Mic, SP, Urt, Ht VocGr, Lar, Añ, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Gèze, VocCB, Dv, H, VocB).<br />
Ref.: A; Lrq /beot/, /beoce/; Iz Als 83; Etxba Eib; Holmer ApuntV; Elexp Berg; Gte Erd 259.<br />
Tr. General en todas las épocas y dialectos; documentado ya desde Dechepare. En DFrec hay 37 ejs.<br />
1. Calentar(se), dar calor; calentar(se), (hacer) aumentar la temperatura. "Calentarse"y "escalentarse" Lcc.<br />
"Berotzea, chauffer, se chauffer" SP. "Calefacere" Urt IV 56. "Se chauffer" Ht VocGr. "Calentar", "calentarse",<br />
"acalorar", "acalorarse" Lar. "Abrigarse", "abrigar" Lar y Añ. "Chauffer, se chauffer. Ura bero zazu, chauffez<br />
l'eau. Berotzen nago, ari naiz, je suis à me chauffer, je me chauffe" H. "Otzak nago ta berotzera nator" Elexp<br />
Berg. "Doi bat berotu da (BN-ciz-arb)" Gte Erd 259. Suiak bero, hurak xahu, hats hartzeko airia, /<br />
ainguruiak zuien goarda, ararteko sainduiak. E 65. Eta zegoen iarririk zerbitzariekin, berotzen zela su<br />
bazterrean. Lç Mc 14, 54 (He, TB, Dv, Ol, Leon, Arriand, Ker, IBk, IBe berotu). Jarri banadi sugatean, /<br />
beroetan jat iturria. Lazarraga 1190r. Aoti bero ezak labea ta zarra. RS 355. Zarra ta labea aoti berotu. Ib. 488.<br />
Abreek berotu zuten / bere hatsez Haurtxoa, / berze surik ez izanez / kontentatu gaxoa. EZ Noel 52. Gero ekharri<br />
zerozten / berotzeko egurrak. Ib. 63. Iguzkiak beratzen du ezkoa, eta gogortzen lurra. Eta zertarik heldu da<br />
haur? Ez iguzkia beraganik. Zeren hark biak orobat berotzeintu. Ax 109 (V 72). Hauk daduzkatela zeruak eta<br />
elementak; haukiñgatik suak berotzen duela, iguzkiak argitzen. Gç 29. Heldu zaio komunzki akzident hori hanitz<br />
berotua eta borthizki malfonditua denian eta guziz udan zenbait belhar gaizto ihitzez bustia yan ondoan. Mong<br />
589. Puntu onetan oera naiz, da enaiz ondo berotu. Acto 126. Eguraldiak baño agitz geiago berotu zituen<br />
ibilzak, jostaketak eta <strong>bar</strong>azkariko jate ta edate galantak. Mb IArg I 375. Gobadan ta lisiban berotu ta beratu<br />
baño len. Ib. 279. Eman zen berotzen Kaifasen etxe aitzinean biztu zuten su batean. Lg II 263. Kapet, behar duzu<br />
/ labeko suia piztu, / ahal bezain bertan / behar likezu berotu. AstLas 30.<br />
(s. XIX). Tabernako sukaldian / berotu ezinik. DurPl 55. Baita bere erregututa ekarten sutondora, otza dan<br />
aldijetan berotu ditezan, ta liortu daijezan a<strong>bar</strong>ka bustijak. Mg PAb 106. Berotu egizu laster ura. Ib. 76. Ekarri<br />
ziezten janaririk ederrenak, ta sabela berotzeko katillu bete ardo berotu ta zirakiana. VMg 87. Gona atal askoz<br />
adobauak berotu ta estalduten daben legez dezenziaz presonea. Añ LoraS 99. Zer balio dau, diño Santiagok,<br />
esatea ao gozo laban bategaz bearturik ta premiñaturik dagoan bati: ea, zoaz, berotu zaite, erremedia zaite,<br />
ezerbere emoten ezpadeutsazue? Ib. 64. Gu argitzeko, gu berotzeko, gu mantentzeko edo alimentatzeko, gu<br />
janzitzeko. Gco I 399. Burnia sutegian berotzen eta erazekitzen da. AA I 412. Jan-edanetako sobraniek edo<br />
friandizek, odola berotzen ta umoreak nahasten dituzte, osasunik hazkarrena maiz flakatzen dute. Dh 198. Otz<br />
danian berotu nai izatia, edo bero danian preskotu nai izatia. fB Ic II 256. Gari kokuak jana, arto berotu eta<br />
galduba, aragi ustela edo erdi ustelduba, onzat salzen dabeenak. Astar II 166. Asnas-lurriñarekin / berotubaz<br />
lastoa. Echag 123. Hala nola argi izarrak aintzintzen baitu iruzkia, eta hunen ethortzea, Lurraren argitzeko eta<br />
berotzeko. MarIl 93. Etziok ez berotüren Etxehuni südürra / Galharragako auherrek ekharririk egürra. Etch<br />
364. Dabidek zartu eta / Sunamit artzeko / esan zuen zuela / oñak berotzeko. It Fab 252. Iturrietatik eta itsasotik<br />
ateratzen da ura berotu edo irakinda. It Dial 112s. Aberea berotua edo izerditua badago etzaio eman bear<br />
edaten. Ib. 75s. Sutondoan ezartez, / Ongi beroturik, / Alderdi batetik, / Bai eta bestetik. Arch Fab 199. Ez dauka<br />
zek berotu, eta orregaitik abere bik eureen arnasiagaz berotuten dabee. Ur MarIl 96. Gorphutz berotutik<br />
darizkon lanhoak, / Azor zaharraren sudur filosofak / Estudiatu baititu. Gy 221. Donzella gazte bat eman bear<br />
ziotela, bere zarzaroan berotu zezan. Lard 206. Taulen gainean, urez bustirik, espalka metatzen dute; eta berotu<br />
denean aziendei ematen diote. Dv Lab 264. Ezaratzu kasolan urina berotu denean. ECocin 4. Gose naizenean<br />
jateko, hotz naizenean berotzeko, erortzen naizenean xutitzeko. Laph 50. Eguzki goxoa sartuta zulo triste hura<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1017
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
apur bat berotu zan. Arr GB 77. Ekarzu onera Martolonetik erosi dezun ortatik, <strong>bar</strong>rendik eta kanpotik berotu<br />
gaitean. Zab Gabon 35. Nur egon daite sü handi baten khantian aphür bat berotü gabe? Ip Imit IV 4, 3.<br />
Lagundu zion berotutzen eta arropak legortzen. Bv AsL 207. Sua berotzeko, ura edateko, / Ogia jateko, / Abere<br />
ta piztiak bera serbitzeko. AB AmaE 350. Palta zaio beroa, eta bi aberek beren arnasaz berotu bear dute. Arr<br />
May 113. Jarri zuan talo burnia berotzen. Apaol 64. Gero lurraren argitzeko, berotzeko eta gizonak ikus ahal<br />
zezan bere bidea, egin zituen eta ezarri izarrak baino aphalago iruzkia eta ilargia. Jnn SBi 33. Ostatuak<br />
gorphutza berotzen du, nahasten, deboilatzen, sordiesten. Arb Igand 130. Urteteko goizeti / egun argi baten /<br />
eguzkiak mundua / berotu baino len. Azc PB 97.<br />
(s. XX). Baña ondo berotu eben, su andi baten aurrean jaten da edaten emonda. Ag Kr 32. Aski da untzi hetsi<br />
batean ezartzea ur xorta batekin, eta azpitik berotzea. JE Bur 87. Besiguak erreta, txitxardiñak oliotan berotuta.<br />
Ag G 228. Bordaxuriko su-ondoan berotzea bezala. <strong>Bar</strong>b Sup 111. Ogia ta okelea, ta neguan berotuteko egurra<br />
edo zeozer beti ekarten ebalako. Or Tormes 9. Ta oiñazez itoriko agureak, esku beroz nexkaren esku ozpinduak<br />
berotzen zitun. Or Mi 142. Bestetan ezin berotu eta / patrikan daukat eskua. Tx B 48. Holako <strong>bar</strong>ne haundiaren<br />
berotzeko negian, zer sugaiak behar zituzten erre? Zub 82. Ahurraren <strong>bar</strong>nean berotuz untzia. JE Ber 28. Piztu<br />
su-gorrija soña berotzeko. Laux BBa 8. <strong>Bar</strong>riro beroturiko lapikokorik ez bigarren lorako mattasunik etzirala<br />
bape on. Otx 91. Etzian Primo gizagaxoak asko uste [Lege-batzarreko] aulki oiek berriro berotu bear ituanik.<br />
Ldi IL 23. Janariak bear bezela berotu eta samurtzeko. JMB ELG 42. Ikusi zuen Pedro su ondoan eseri ta<br />
berotzen ari zala. Ir YKBiz 474. Hura bizkarrean ederki berotuko zen; ni segurik izerdi-lapetan emaiten nu xapa<br />
horrek. Lf Murtuts 11. Guzti oiek berotuko badituzu, egurra bear dezu. Munita 30. [Eltzekari] bezperan egin eta<br />
goizean berotutakoa. JAIraz Bizia 87. Pitxarkada bat ardi-esne bota zun egostaldi bat ar zezan eta arekin bere<br />
urdalla berotu ondoren, ondo irabazitako oe-atsedenaren billa joan zan. Etxde JJ 10. Godaleta behatzen artean<br />
berotzen zuela. Mde HaurB 10. Oe estalkiak, berotu zedin, ugaritu eutsazan erruz. Erkiag Arran 158. Nolako<br />
atsegiña bere eskua nik berotzekoa! Txill Let 61. Geuk emongo deutsuguz geure lumarik gozatsuen eta<br />
ederrenak, berotu zaitezan. Bilbao IpuiB 40. Bere ankartea maitatu, / eta gerria berotu. Arti MaldanB 229. Hau<br />
delako tratua: kometitu, ohea berotu, eta ometitu, maitalea eduki. Arti Ipuin 59. Han hemenka lurrari zanpako<br />
batzu emanez zangoen berotzeko. JEtchep 99. Arratsalde guztiko beroarekin berotutako bidearen <strong>bar</strong>rena. Anab<br />
Aprika 83. Eguzkia itzali ondoren, aren argiarekin argitu ta berotu nai. Vill Jaink 133. Egun, goiz iduzkiak<br />
berotuko dik. Larz Iru 94. [Su] aren bueltan zeuden, txandan bizkarrak berotzen. Salav 91. Ainbeste urtetan bere<br />
emaztearekin berotu zuan gela artara. NEtx LBB 56. Nun da gauaz jendea hobeki, ezinez eta ohean, zangoak,<br />
gorputza eta bihotza direlarik supazterreanontsa berotuak? Ardoy SFran 270. Arratsetan berotzen zauku<br />
sukaldea, / harat biltzen denean gure haur aldea. Xa Odol 149.<br />
v. tbn. JJMg BasEsc 184. Jaur 198. Inza Azalp 31. Altuna 90. FIr 150. Eguzk GizAuz 51. SMitx Aranz 218. SM<br />
Zirik 69. BEnb NereA 124. And AUzta 129. Izeta DirG 111. Ibiñ Virgil 96. Uzt Sas 33.<br />
(Impers., con aux trans.). Hacerse caluroso el tiempo. Eta hegoak derauntsanean, diozue: Berotu behar du;<br />
eta halaxe izaiten da. HeH Lc 12, 55 (Leon berotuko du; He bero eginen du, Lç bero eginen duela, Oteiza bero<br />
egingo du, Dv bero izanen da, Ol bero egingo dik, IBk sargori egingo du). Emen baño giro obea dago kanpoan.<br />
Gaur berotu du pixka bat. Goazen gu ere <strong>bar</strong>atzara. Lab EEguna 75. Eguna urdin garbia. Berotu bear du poliki<br />
eguerdirako. Ldi IL 40. Egoaizeak yotzen duela sumatzen baduzue, esaten duzue: Berotuko du, ta ala agitzen da.<br />
Ir YKBiz 286. Egoaize piska batekin asko berotzen zuan, da gaizki ibiltzen giñan. BasoM 134.<br />
(V). "Lepoa berotu (V), dar una somanta" A EY III 338. "Mutikua! etortzen banok orra neuk berotukostat<br />
belarrixak" Elexp Berg s.v. belarri. "Mutikua! geldi ezpaaiz egoten kaxkarra berotukostat, e" Ib. s.v. kaxkar. <br />
Ta au asko ez bazan, kastigubagaz, zurriagaz, saijetsak berotubagaz edo domaubagaz. fB Ic I app. 29. Andriak<br />
egon biar / bizkarra berotzen, / gizonaren eskutik / azotiak artzen. Xe 252. Juana Mari, berbalari zagoz goizeon,<br />
mutikoari eperdia berotu deutsadalako. Echta Jos 31. Zuri kaskarra berotzea. Ag G 309. Makiña bati muturezurra<br />
/ ederki berotu diyo. EusJok II 155. Belarrondua jarri / eustan berotuta. Enb 163. Manu, gurok bioen<br />
artean lepoak berotu daioeguzan onei? Kk Ab II 11. Erriko mutillik yasekuenai narrua ondo berotuta aurrezaurre,<br />
danak makillekaz. Ib. 63. Baserritarrari bei bat kendu, ta bizkarra berotu. Or SCruz 51. Ipurdia berotu<br />
bear diok eta batere apaldu bage goiko torreko gela illunera bialdu. Etxde AlosT 30. Ez etorri gero bat edo bati<br />
bizkarra berotu <strong>bar</strong>ik! Bilbao IpuiB 56. Eta lanera, zure bizkarra / berotzia nai ez bozu! BEnb NereA 103.<br />
Arrazoiarekin berotu ziola iphurdia. Osk Kurl 103. Goiz artan oian arrapatzen zanari irizillakin bizkarra<br />
berotzia. Etxba Ibilt 470. Bizkarra ongi berotutzia / merezi du olakuak. Uzt Sas 233.<br />
"(S; Foix), couver. Olloa ari düzü araultzen berotzen (S-saug), la poule couve les œufs" Lh. Kardantxilloa,<br />
emea abian / egokanean berotzen / arrautzatxuak bera galian / aurreko zugatzto baten / kanta ta kanta / dago,<br />
eztanda / egin bearrez soñutzen. Zav RIEV 1907, 94. Millaka arraultzak berotu eta biamonez argitara. Or Eus<br />
319. Bidean zoazela kabi bat arraultz ta txorikumeekin ta aien gañean berotzen ditun ama zugatz batean edo<br />
lurrean upatzen baduzu. Ol Deut 22, 6.<br />
(gral.; Urt, Lar, Añ, Dv, H). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. (Fig.). Animar(se), excitar(se); encender(se),<br />
encolerizar(se). "Accendere [...] piztea [...] hirrikátzea [...] berotzea" Urt I 71. "Afervorizarse" Lar. "Fervoroso,<br />
berotua" Lar y Añ. "Animer, exciter [...]; s'animer" Dv. "(Au fig.), animer, enourager. Bihotzak berotzatzu,<br />
réchauffez, animez les coeurs (EZ Man). Guziz berotu zen, il s'anima, s'irrita fort" H. "Animarse, disponerse" A.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1018
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
"Acalorarse. Berotu jakon eta egundokuak esan zotsan" Ib. "Berotzen danian kontuz arekin" Ib. "Adinekoek nornori<br />
gisa darabilte [...]. Gazteek, ordea, nor" Ib. Bero ezazu ene epeltasuna, erra itzazu ene inperfezioneak.<br />
Mat 254. Zure intenzionearen arauaz amoriozko misterio haur amoriorekin errezibi dezakedan bezala piztu eta<br />
berotu. Ib. 252. Halaberki Karitatez berotzatzu bihotzak, / Herraz eta gaitzeristez oraindaraño hotzak. EZ Man I<br />
38. Amorioak beroturik, egiten zuten lehenagoko sainduek Iainkoaren zerbitzuan, hanbat balentia. Ax 487 (V<br />
314). Zeren nola ezpaitzuen hobenik, bere hoben gabeak, bere konzientziak, berotzen, konsolatzen eta<br />
esperantzatzen zuen. Ib. 449s (V 293). Debozionea berotzen eta bizitzea oneratzen dutenei artha handiz<br />
iarraikitzea. SP Imit III 45, 5. On da kanpoko lanei lotzea [...] bihotzen garbitzeko eta berotzeko, ikusirik<br />
tristezia datxekola beronez hotz eta idor den azturari. SP Phil 467s. Eta notha eta eskas hek erakusten<br />
derauzkigun argiak berak berotzen gaitu. Ib. 79s. Argituko tu gure adimenduak, eta gure borondateak berotuko.<br />
Gç 27.<br />
(s. XVIII) Esperantza horrek neure baithan mugidaturik eta beroturik, heldu natzaitzue neure obrattoaren<br />
ofrendatzera. ES 403. Bai halaber berotzen den bihotzik hotzena ere bere bokhantza samurraz eta izpiritu<br />
khartsuaz. Ib. 146. Zaude erne ene hitzen aditzeko, hek berotzen dute bihotza, hek argitzen spiritua. Ch III 43, 1.<br />
Bethi gare ephel, zuk berotzen gaitutzu. Ib. 14, 2. Guk haren gana dugun debozionea gehiago berotzea gatik.<br />
CatLav 340 (V 165). Gure desirak berotuko tu, eta berretuko tu Jainkoaren ganateko gure amodioa. Ib. 342 (V<br />
166). Aldera gakizkion. Berotu, sutu, erreko ere badigu Jaungoikoaren amorez geren biotza. Lar SAgust 16. Zük<br />
fermotzen gütüzü, eta epheltzen girenian, zük berotzen gütüzü. Mst III 14, 2. Hau aditu ta poz-atseginzez berotu<br />
zen kalonje gaztearen biotza. Mb IArg I 287. Lagun zadazu zure Biotzeko amorearen sutegi biziaren<br />
konsiderazioan ondo sartzeko, ta burnia baño otzago ta gogorrago banago ere, or berotu ta beraatuko naz. Cb<br />
Eg II 39s. Orañ Konsiderazio ta Afekto oietan obeto aurreratu ta irauteko anima berotzen da. Ib. 8. Kura Jaun<br />
guzien biotzak Espiritu Santuak argitu, berotu ta giatu ditzala. Cb EBO 62. Batzuen eta bertzeen izpirituak<br />
sobera ziren berotuak eta nahasiak erortzeko arrazoinerat. Lg II 271.<br />
(s. XIX) Bai, orazioa da, non Espiritu Santuak argitzen dituan gure entendimentuak, ta berotu borondatea<br />
ezagutzeko bekatuaren kalteak. Mg CC 189. Berotu bijotzak ezagututeko pekatu<strong>bar</strong>en kaltiak. Mg CO 284.<br />
Eskaeiozu, argitu daiela zure adimentua; berotu borondatea ta zolitu zure gomutea. Añ EL 1 15. Eta gu ainbeste<br />
Komunioren ondoren ez gera berotzen? AA I 412. Eta sinhesten baduk, nola hagoke Jesu-Kristorendako<br />
maithagunez guzia berotua, guzia sustatua izan gabe? Dh 239. Baietzka, ezetzka hek horla zirelarik berotzen.<br />
Gy 147. Emazue tenploan, orhoitzapen ona, / Berotzeko gizonak, fede hirriskutan, / Ethor ditezken gerla<br />
segidakoetan. Hb Esk 69. Ebandelioak baditu berthute gordeak, higitzen eta berotzen ditu bihotzak. Hb Egia 92.<br />
Iñazioren hitzaz berotuak, guziek betan erran zuten: "Lur Saindurat! Lur Saindurat!". Laph 138. Beiñ alegiya<br />
gizonaren <strong>bar</strong>runbeak Jainkoaren ezaguerak ta amoreak irme ukitu ta berotu ezkero. Aran SIgn 71. Aita-lenak<br />
eman zizten berri onakin berotu ziran. Bv AsL 162. --Ez, Porru bategaz zan berotu disputan. --Bategaitik ez al<br />
zan ainbeste berotu? --Bai, Porru iñoz alan ikusi ez dogu. AB AmaE 225. Eta holatan haren Jinkoaganako<br />
amorioa bethi handitzez eta berotzez zoan. Ip Hil 198. Argi detzala ene irakurtzaileen izpirituak, bero hekien<br />
bihotzak. Lap 145 (V 65). Argitzen eta berotzen du gure arima. Ib. 319 (V 145). Versaillarat bildu ziren hamabi<br />
ehun deputatu berotuak, suminduak erregetasunaren kontra. Elsb Fram 57. Adixkidek berotu zuten. Eta erran<br />
behar da: ez zuen hanbat berotzearen beharrik, edo zoin eskualde, Jainkoarentzat indar baten egiteko. HU Aurp<br />
103. Ze zazpi mutil gazte / berotu ginean, / ioateko batera / Buenos Airesera. Azc PB 314. Neuk, Riktrudis, neuk<br />
berotu ditut askotan etxe onetako gizonak erbestetarren kontra ioan eitezan. Ag AL 16.<br />
(s. XX) Oztuak zeudenak Relijioko gauzetan, berotu dira. Goñi 100. Etzaitiala berotu, Mikolaxa; onla ezer<br />
eztakitenak despreziatu egin biar dira. Iraola 27. Bainan, mintzatzeak berak berotua baitzuen, etzezaketen<br />
bazterretako elheek izi. JE Bur 104s. Berotzen dira ezta-baida zitalean irri ta ziri dabiltzala. Ag G 81. Ta<br />
eguzkiak bere erroz, bere ostrontzez egiten duena egingo dio Medeli goitiko beste erro, guar, ostrontz orrek:<br />
argitu ta berotu; argitu, burua; berotu, biotza. A Ardi 109s. Mandazañak galdu ebela berau, ta onek zerbait<br />
berotu ziran arrotxubak bai-ziran ta. Kk Ab I 15. Gorderik uzkur zauden Bidarrain nexka mutiko xoraldak. /<br />
Eta gu gaitu berotzen orain' Otxalde zenaren kaldak! Ox 31. Kristau epelak berotuko ditut. ArgiDL 103. Zure<br />
besarkaz berotu, arren, / gure Erriaren biotza. Jaukol Biozk 94. Ba zeran esan dioteneko / berotu zaio <strong>bar</strong>rena.<br />
Or BM 50. Olerkariek berotu izan baitute erria bizkunde guzietan. Ldi IL 139. Jardunean berotuaz, seta<br />
gogorrari ekin diogunean. A<strong>Bar</strong> Goi 55. Ontan, baña, ikusleetan norbaitek biziki zirikatu ditu gazteak eta laster<br />
berotzen dira. TAg Uzt 34. Zertako berriz berotu bear aiz, neba? Zer irabazi aterako aberria sakailduz? Zait Sof<br />
146. Eliz-gizon argi ta zintzo batek berotu zituan errian zerbait zezaketen guztiak makal-aldaketa aundi bat<br />
egitera. Munita 31. Engrazik bere itz berotuetan etzun xalantaren izenik aipatu. Etxde JJ 133. Partidaren goraberetan<br />
beroturik ziardutela. Ib. 33. Ez beingoan asi berotuten neskatillea. Erkiag Arran 158. Eta gaiñera<br />
ezkonduteko / gogorik ez iat berotu. BEnb NereA 35. Ez konda, nik nehor, edo berotuko dudala Ameriketarat,<br />
edo harat joaitetik, gibelatuko dudala! Larz Iru 142. Begiratzez, ikuitzez [...] edo beste eran batera griña oiek,<br />
naita berotzea, erdizka izan arren ere, pekatu astuna da. MAtx Gazt 79. Gaztienetarik batzuk berotu egin ei<br />
ziran, a zer ete zan jakin bear zala-ta. Alzola Atalak 59. Benantzionekoak [Ameriketara joateko] berotu al<br />
zaituztee? NEtx LBB 32. Nork erran liro Frantses hilez geroztik Frantsesen arimak argitu eta berotu duen<br />
bazter aldea? Ardoy SFran 270. Ez naizu geixago, Maittiorrek, autu onegaz berotu. Etxba Ibilt 481. Eta ori bera<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1019
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
egin zuan Santxo Panzak, nagusiarena ikusi-ta berotua ta pizkortua. Berron Kijote 164. Orixe Orixe berbera da<br />
beti, baina eztabaidaren haize haserreak berotzen duenean inoiz baino ibilera arinagoa agertzen du. MIH 88.<br />
v. tbn. Arg DevB 10. Mih 86. KIkV 116. Inza Azalp 130. Etxde AlosT 46. Xa Odol 133.<br />
Excitar(se) sexualmente, entrar en celo. Eta halaber arrak ere, utzirik emaztén usanza naturala, berotu izan<br />
dirade bere guthizián bata berzeagana. "Échauffés". Lç Rom 1, 27 (Ker berotu; He pasione beroak izan, TB<br />
garthu, Dv khaldatu, Ol izeki, IBk, IBe, Bibl sutu). Ardiak bada berotzen ziren xigorrak ikhustean, hargatik<br />
egiten zituzten ardi merkatu, pikotatu eta nothatuak. 'In ipse calore coitus'. Urt Gen 30, 39 (Ur nasierako<br />
berotasunean, Dv estal-orduan, Ker estaltzen ebezan).<br />
Achisparse con la bebida. "Beroturik da (S)" Gte Erd 223. Erremédioa dá berótzea Jangoikoarén árdoas:<br />
ardogáu dá amórea. LE Ong 17v. Zer egin ote zan <strong>bar</strong>tko soñulari ardaoz berotubaz? Mg PAb 70. Batzuek<br />
edariz beroturik sartuko dira Elizako zokoren batean. AA I 530. Edanagaz berotuta, aaztuten dira urtiakaz, ta<br />
aurrera daruee sailla, baita panparrerija bere ugari. JJMg BasEsc 209. Edaten dabe uste ebeen baño puska-bat<br />
geijago. Berotuten dira, eta ardaua berbatsuba dana legez, esaten dau euretatik batek bestiari gogua betetan<br />
ezteutsan gauzaren bat. Astar II 127. Ardoak berotuta, esku baten txapela zuala, paparra agirian ta gerriko<br />
txistana atzeko aldean dindilizka. Ag G 195. <strong>Bar</strong>rua ondo berotuta Naparroako edari baltzaz. Kk Ab II 10. Viva<br />
Rusia! deadarrez iñoz baño sarriago ibilten dira, batez be napar ardaoak <strong>bar</strong>rena berotu dautsenean. Eguzk<br />
GizAuz 120. Idazti Deunak ardoz ez berotzeko dio; aragikeria dagola ontan. MAtx Gazt 79.<br />
(Con aho, mihi, etc.). Bein miina berotu ezkero ezta begiratuten, ez zer esaten dan, ez nogaitik esaten dan.<br />
Astar II 191. Drumontek hasi du berak pizten sua. Ba eta piztu; ba eta zenbeiti muturra ederki berotu. HU Aurp<br />
60. Doñu jakin bateri ekin zion, entzuleen agoa berotu arte. TAg Uzt 204.<br />
(Con buru, etc.). Calentar(se) (la cabeza), excitar(se); preocupar(se). "Calentar los cascos. Ordubete<br />
diskutitzen egon, kaskarra berotu, ta etxera" Elexp Berg s.v. kaxkar. Ardoarén aiskide sobra déna misérien<br />
ostatári dá: géro segitzendá desgobérnua, gero búrua berótu ta edozéin gauza errátea ta egitea. LE Prog 112.<br />
Herodesek Galileako kristauai etzien gaitz andirik egiten, eta epel-epelean, ezer ezbaziran bezala, begiratzen<br />
zien, bururik oiekatik asko berotu gabe. Lard 501. Aithortzeko ere dute Gipuzkoarrek, ez dutela orai artean<br />
burua hanbat berotu hemen, hargintzako ala zurgintzako edergailuetan. JE Ber 75. Lanho tzar zurpail batzuek<br />
hola dauzute kaskoa berotzen zuri? Ib. 80. Gixonari, ardauak buruba berotu ezkero, <strong>bar</strong>din ixaten dautso<br />
edozein dollorkeri egindda be. Otx 111. Gizajoaren burua berotzen zan beti gauza batzuek oldozten. JAIraz<br />
Bizia 87. Neure burua berotuko nuke geroz eta geiago. Txill Let 67.<br />
(Con buru, etc.). Calentar (los cascos), incitar. Zerk dioke horrela Pariseko hiriari burua berotu? HU Zez<br />
91. Oni ere buruba berotu diyo norbaitek. Moc Damu 29. Zuk, nere semeari burua berotu diozu neri dirua<br />
lapurtzeko! Ill Testim 22. Aitari ere kaskoa nere kontra berotu ziok. Etxde JJ 6. Ene aitari burua berotzen ari<br />
zatzaio Etxahuniako oñordekotza ken dakidan. Ib. 14. Gero, markesa aideko neskatxa aizeti batek burua berotu<br />
dezaizula. NEtx LBB 138.<br />
(Con odol). Excitar(se). Ardao puska bat edanak [...] odola berotu ta luxurijaren suba biztu eragiten<br />
dabena. fB Olg 48. Begiraik, Patxi; etzeidak odolik berotu. Uste duk danak gerala ire antzekuak? Apaol 26.<br />
Orregaitik, bereala berotu jakon bere odol garbia, beñgoan argitu jakon burua, aidabatean biurtu jakon biotza<br />
gogo batetik bestera. Ag Kr 186. Odolak azkar berotzen zaizka, / ez dago mutill sotilla, / neri burura kolpe tira<br />
ta / puskatu zuan botilla. Tx B I 242. Bere begientzako edertasun jatorra dan ikuskari orrek, odola berotzen<br />
deutsa; ta ames-zorabioz beteten deutsez buruko garunak, an tribuna luzean, urrengorik urrengo itz egiten<br />
daben gizonak. Erkiag BatB 145.<br />
Llenar(se) de dinero. Donostiako merkataritza irabazi eroen bidez beroturik pill pill irakiten zegoen<br />
denpora ospatsu aetan. Izt C 178. Aritza bakarrik utsi nai badezu, piñua kenduaz, poltsa berotzeko bide ederra<br />
dezu. Munita 42. Arakiñari [txekorra] salduta, / ta arakiñak kalean diran / diru guziak bilduta, / baserrikoa<br />
bialtzen dute / patrikadak berotuta. And AUzta 140. Iñork uste dun baño geiago / berotzen sakela. Uzt Sas 71.<br />
Abrigar (esperanzas). On guzti oiek, ordea, nola atxiki, itxaropen oiek biotzean nola berotu, baldin etxea<br />
loka badago eta goizetik gabera desegin baditeke? Vill Jaink 161.<br />
2. (V-gip). (Uso sust.). "Berotu ederrak artzen ditugu aurten, este año sentimos grandes calores (V-gip)" A EY<br />
III 256. "Sofocón, acaloramiento. Azitaindik igo dogu Arratera, eta berotua galanta artu dogu" Etxba Eib.<br />
"Sofocón. Demaseko berotua artu giñuan muebliak jasotzen" Elexp Berg. v. beroaldi.<br />
(Fig.). Acaloramiento, excitación. "Txotxolo ori dala ta ez dala, berotu bat euki dot lagun onenagaz" Etxba<br />
Eib.<br />
"Paliza. Berotu on bat merezi dau mutiko diabru orrek" Elexp Berg.<br />
- BELLOTU (S). (Forma con palatalización expresiva). "Bellotü eta bellotze, chauffer, se chauffer" Lrq s.v.<br />
bello. "Béllozte su-óndoan, caliéntate junto al fuego" Iz R 393.<br />
- BELLOTUXE. (Forma con palat. expresiva). Animarse con la bebida. "Bellotüxerik (S)" Gte Erd 223. <br />
Behala suia phizten deitziet belloxe zitaien. D. Béhéty GH 1931, 112. Gidariak ez dira aski maier, diroienaz,<br />
usian ere, "bellotuxerik". Herr 15-3-1962 (ap. DRA).<br />
- BERO-BERO EGIN (V, G, L, AN, S, Sal, R). Ref.: A; Etxabu Ond. Enardecerse, enfervorizarse; acalorarse,<br />
alterarse. "Bero bero egin da (V, G, L, AN, S, Sal, R), se ha animado mucho" A. "Bero-bero einde egon.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1020
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
Decimos cuando alguien está furioso porque le han hecho algo malo. Ene (danadalakoa) bero bero einde<br />
da(go)" Etxabu Ond. Bai, --iarraitzen dau Ezpeletakoak, bero bero eginda-- zure semearen kontra ta egiaren<br />
alde. Ag AL 26. Txanogorrik azkenengo itzak bero bero eginda esan zituan. Ag Kr 186. Ejerzizio oien ondoren<br />
aurrak Jaungoikoaganako maitasunez biotzak bero-bero egiñik [...] aitorketa egitera joaten dira. ArgiDL 132.<br />
Ta ezta-baidan ebizela, bero-bero ein da, esaten detsa batak bestiari. SM Zirik 68. Eta edozein erritarrek il egin<br />
zezakean aiztoz edo sastakaiz askatasun-arren bero-bero eginda. Zait Plat 76. Mutilla bero-bero eginda,<br />
amarengana joan zan. NEtx LBB 126.<br />
"Bero bero egin, dar somanta (V-gip)" A EY III 338. Bizkarra bero bero eginda bialdu zun. Or SCruz 77.<br />
Eta artu makilla bat, eta bizkarra bero-bero egin eutsan gaixuari. Bilbao IpuiB 204. Atzeak bero-bero eginda,<br />
kartzelan sartu eben sei egunerako guardasobillek. Ib. 249. Eperdiak bero-bero egin ostean. Ib. 250.<br />
- BEROTUAREN ARIAZ. De tanto calentar. Behinik behin, olhetako labeak berotuaren ariaz <strong>bar</strong>netik<br />
erreak eta janak izaiten ohi dira hiru ilhabeteren buruko. JE Ber 83.<br />
- BEROTUAREN BEROTUZ. De tanto calentar. Zeru urdinetik, j<strong>ostatu</strong>z, iguzkiaren iñarrek kizkietako<br />
urrea eta mendietako legar zuria argitzen dituzte eta orozbat berotuaren-berotuz kixkailtzen. JE Ber 18.<br />
- BEROTU-XAMARTU. Achisparse un poco. "Berotu xamartu da (G-azp-goi, AN-gip)" Gte Erd 259.<br />
- BEROTUXE (Dv). (Aprox. de berotu). "Un peu chauffé, un peu trop échauffé. Ura berotxurik [probablemente,<br />
errata por berotuxerik] emozu, donnez-lui de l'eau un peu chauffée" Dv. Lehenbiziko bihurgunean atxeman<br />
zuten elgar; berotuxeak ere zirelakotz, kolpe bana edan zuten xahatotik, eta bazkaitera joan. <strong>Bar</strong>b Leg 144.<br />
"Arnoak berotuxe du, le vin l'a un peu trop échauffé" Dv. "Berotuxe da (S)" Gte Erd 259. Orduko zurrut<br />
asko egiñak / berotutxiak buruak. Tx B I 258. Anitz edanik, eta edariak burua berotutxe baitzien, ez da handi<br />
liskar ezin hezi bat sortzen bazen haien eztabaidatik. Mde Pr 137.<br />
berotualdi. v. beroaldi.<br />
berotugaitz. Impasible, (el) que no se altera. Tankera ontako billera batek berekin dakarren lenengo<br />
estualdia, andre Katixak, bere mintzo zauliaren antzeaz berealaxe xamurtu zun, ele berotugaitzari gatz eta piper<br />
erantxiz. Etxde JJ 87.<br />
berotura. v. berodura.<br />
berotxa (A Apend). Sensible al calor.<br />
berotxo, berotxu. Dim. de bero. v. beroxko. Alkatiak au entzun ebanian (zer-edo-zer berotxua zan bera)<br />
esan eutson: --Zer garbitu edo zer arraio? Kk Ab I 39. Yoskiñak, orduan, Artezkariyari bestela-baitakuan esateeutson<br />
apur bat berotxua zala. Kk Ab II 95. Ezbear onek sutu oan Gergorio, berotxoa be bazan da. Akes Ipiñ<br />
33.<br />
- BEROTXOAGO. Un poco más caliente. Ur otzagaz igurtzi lenengo, gero berotxoagoagaz (V-arr). A EY IV<br />
259.<br />
berotzaile (Urt V 41, Lar, Dv), berozale (S ap. Lrq /beosale/), berotzale. "Calentador, el que calienta" y<br />
"fomentador" Lar. "Ciniflo [...], andre ille koskoillatzeko burdin goritzáillea vel burdin berotzáillea" Urt V 41.<br />
"Qui chauffe, échauffe" Dv. Astehartean [egin zinduen] halaber / hats hartzeko airea, / gero zeruaren kontra<br />
/ den su berotzaillea. EZ Noel 141.<br />
"Qui [...] stimule, excite" Dv. Espiritu Santua bera gure argitzalle, gure erakusle eta gure biotzaren edo<br />
borondatearen ukitzalle eta berotzalle edukitzeak. Gco I 407. Atoz, Zeruko su animen berotzallea. AA I 455.<br />
Lanik gabe direnek ez badakite norat egin, noren falta da? Berena edo berotzailena. HU Zez 107. Dena sua<br />
baitzen, hura zen ororen berozale, hura ororen gider. JE Ber 66. Ethorri dira Algeriatik zonbait deputatu [...].<br />
Nahiz berotzale zonbait aurkitu dituzten, bana-bertze harrituak dira zoin jarraikitzale guti duten hemen gaindi!<br />
Herr 4-2-1960, 3.<br />
Atzeman dituk, hik ere, buru berotzaleak! Larz Iru 38.<br />
Maquinista. Joan den urriaz geroz suak derabila gure untzia, Bouloumbe berozale: ez du ikhatzak beltza<br />
dezan zeren ukhan beldurrik. Prop 1890, 215. Injinadore alemana buru buruan zen, bere etxeko guziekin. Trika<br />
tokitik han nituen aintzindari, langile, berotzaile eta guziak. Prop 1906, 278 (ap. DRA; la ref. es incorrecta).<br />
[Ogi-jotzeko] Maxinaren berotzaile, athorra mahunketan, Xoilo ari zen, Afrikako moro beltz bat iduri zuela<br />
jadanik, maxinaren xuxentzen zikindua. <strong>Bar</strong>b Piar I 230.<br />
berotze (Lar). Calentamiento (sdos. prop. y fig.). "Fomentación, berotzea, oroltzea" Lar. Su txikian ez da<br />
artzen berotze andirik, edo su txiki ta erdi illak bero andirik emain ez dio otzez dagoenari. Mb JBDev 96. Erri<br />
aundi oien buru ernaia ta beso indartsua, erri aundi oien seta gaiztoa, erri lapur, anker oien buru-berotze oro<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten 1021<br />
mende.
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
alper-alperrikako gertatzea. Ldi IL 168. Atze-berotze on bat, eta ganetik sei eguneko kartzelia. Bilbao IpuiB<br />
253. Eperdi-berotze on bat eta iru-lau eguneko kartzelia. Ib. 254.<br />
bero-urten. v. bero-irten.<br />
beroxe (S). "Beroxe /beos#e/ (adj.), un peu trop chaud" Lrq. v. beroxko.<br />
(S ap. Gte Erd 259). Algo achispado.<br />
- BELLOXE. Algo achispado. "Belloxe da (S)" Gte Erd 223. Cf. belloxe (rad. vbal.) en BELLOTUXE (s.v.<br />
berotu).<br />
- BEROXEAGO. Un poco más caliente. Eta Ellande badoa [<strong>ostatu</strong>tik] kanpora; ez du gehiago iguzkiaren<br />
beldurrik; zangoak tontoxago menturaz, <strong>bar</strong>nea ere beroxago, bainan larrua zoin fresko! <strong>Bar</strong>b Sup 72.<br />
beroxka. 1. Dim. de bero. "Beroxka /béos#ka/ (adj.), un peu trop chaud" Lrq. v. beroxko.<br />
2. (Sust.). "Perdigones, perdigoia, beroxka " Lar. "Beroiska (Hb), dragée, petit plomb (?)" Lh.<br />
- BELLOXKA. "Belloska (R-uzt), medio borracho, litm.: calentito" A.<br />
beroxko (S, Sal, R), berosko (AN-5vill, B, L, BN-arb, S). Ref.: A (berosko); Lrq /béos#ko/; Gte Erd 258. Dim.<br />
de bero. "Un poco caliente" A. "Un peu trop chaud [...]. p(eu) u(sité); v. berotto, qu'on dit généralement, aussi<br />
que beroxe" Lrq. v. berotxo, berotto, beroxe, beroxka. Toki beroskoan ematen bada, lehenago eta hobeki<br />
xukhatzen da. Dv Dial 87. Güne berosko batetan emaiten bada, lehenago eta hobekiago txükatzen da. Ip ib. (It<br />
bero xamarrean, Ur bero samar daguan leku baten). Oroitzen al zera Amezketako errotari zarra zaldiz, txerbelik<br />
eta beroxko zetorrenean ere, abereari itsatsita bezela, bein ere erori gabe, nola ibiltzen zan? A Ardi 29. Giroa,<br />
berosko zan, ostera. Erkiag Arran 155.<br />
berozale. v. berotzaile.<br />
berozigar. 1. "(G-azp-to-bet), arador, parásito que se introduce bajo la piel" A.<br />
2. "(G-azp-to-bet), granillos en la piel" A.<br />
beroztara. "Beroztara (V-ger), abrigado" A Morf 679 (dentro de la categoría de "adverbios heterogéneos").<br />
berparatu (Lar H). "Reparar" y "reponer" Lar.<br />
berparo. "Reparo, enmienda" Lar.<br />
berpatu. v. 2 berbatu.<br />
berpera. v. berbera.<br />
berpertan, berpertatik. v. berbertan, berbertatik.<br />
berpetan, berpetatik. v. berbertan, berbertatik.<br />
berpitzarazi. v. berpiztarazi.<br />
berpizi. v. berpiztu.<br />
berpizkaldi, berbizkaldi. 1. Resurrección. Amen gorputzak / Berbizkaldija / Orok itxoten / Ixillik. / Otsegun<br />
atan / Argittalduko / Dira obenak / Ludittik. AG 1621.<br />
2. berbizkaldi. "Tiempo pascual" BeraLzM.<br />
berpizkun, berbizkun. Resurrección, renacimiento. v. berpizkunde. Izotzak estali zun / gure <strong>Euskal</strong>erria; /<br />
mintzo ozenak zabaldu / berbizkun-berria. "Nuevas de resurrección". Ldi BB 160.<br />
berpizkunde, berbizkunde. (Neol.). Creado en la forma berbizkunde en 1896 por AG, de berbixi y -kunde. <br />
Resurrección. v. berpizte, pizkunde. Tr. La forma original es sustituida hacia 1930 por berpizkunde. En<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1022
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
DFrec hay 8 ejs. de berbizkunde y 4 de berpizkunde. Jorralla. Jaunaren Berbizkundiari opaztuba (1896). AG<br />
992. Jesukristoren inpernuetara jastea ta bere berbizkundea. KIkV 30. Pekatuen parkamena, aragiaren<br />
berbizkundea ta betiko bizitzea. Ib. 39. Jesusen piztuera berria edo berpizkundea onela gertatu zan. Inza Azalp<br />
75. Josukistoren Berbizkundian / Aberri berbizkundia. Enb 138. Uda<strong>bar</strong>ria berbizkundia, / Zorion etorkizuna, /<br />
Alde gustiei begiraturik / Dana da edertasuna. Ib. 139. Bai-baitatza eria / ogean: erio / atzapar itsusia / luzatzen<br />
ario: / berbizkunde-berria / maiteak yario. Ldi BB 156. Mezan jaunartzean Berpizkunde-poza! SMitx Aranz 141.<br />
Badakigu berpizkunde baiño leen gurutza dagola. EgutAr 7-2-1959 (ap. DRA). Alaitasuna, berbizkundia, / Ez da<br />
ikusten besterik, / urte guztiak ez du izango / uda<strong>bar</strong>ria langorik. BEnb NereA 226.<br />
Renacimiento (artístico, cultural, socio-político, etc.). Baña uste degu beronekin guztiyok juango gerala<br />
egizko berbizkunderuntz, edo itz argiyagoetan, gure adimenaren mendutze alderuntz. EEs 1916, 234. Eleberbizkundeei<br />
buruz, berriz, Mistralek ongi (ta gaurki) darakus gizon ale baten esku naroak zer dezaken. Ldi IL<br />
37. Berbizkunde-bidean arri zuti ta etorkizuneruntz eusko-argi-dario betirako gelditze'aal baitedin. Ib. 129.<br />
Gaurko eusko berpizkundean lankide izatea. Y 1933, 8. Sortzalleak erabakitako berpizkunde eginbearra beteaz,<br />
eusko elertia "<strong>Euskal</strong> Lore Jolas" bitartez indartu ondoren. "Misión renacentista". Ib. 4. Abesteko Aberri- / -<br />
berpizkunde-miñak. TapiaP Y 1933, 184. Eusko erriaren esnatzea ezin ukatu liteke. Bere berpizkundeatzaz<br />
zalantzarik ez dago. P. J. Azurza Y 1934, 49. Israel estatu berriaz eta, batezere, hebraiaren berpizkundeaz. Mde<br />
Pr 203. Beharbada berpizkundeak urrats gehiago egingo du aurrera hurrengo urteotan, Bretaina Handiko<br />
gobernuak autonomia zerbait ematen badio duke-herriari. Ib. 264. Hala ere egiantz ororen kontra berpizkunde<br />
bat ezagutu behar zuen zoritxarreko hizkuntza horrek. Ib. 257.<br />
- BERPIZKUNDE-ARO. Época del Renacimiento. Axularrek oraiño klasikoak imitatzen ditu [...],<br />
Renacimiento-aro edo Berpizkunde-aro delakoaren seme egiazko batek bezala. AIr Egan 1953, 7.<br />
berpizle, berbiztzalle. Que hace revivir. Irlandako hizkuntza higikundeaz irakur Lizardi euskalberpizlearen<br />
iritzia. Mde Pr 242. Biltzar horrek elkartu zituen berpizleak, eta gaitzeko lana burutu zuen lehen<br />
urteetan. Ib. 242. Kornubieraren beste berpizle asko --idazle, olerkari, ikas-liburu egile, e.a.-- aipatu behar<br />
nituzke oraindik. Ib. 257. Aurrentzat ez-ezik, nagusientzat ere Amandrien altzoan izango da liburu au, bere<br />
oroitzapenen berbiztzalle izango dalako. SM in MEIG III 61.<br />
berpizmen, berbizmen (Bera).<br />
Resurrección. v. berpizkunde. Nerau bai-non berbizmena eta bizmena: Nitzaz ziñetsi jaikenana, illik bere<br />
bixi egingo don. EG 1956 (9-10), 44.<br />
berpiztarazi, berbizerazi, berpitzarazi. Hacer resucitar. Deitzen dien gizonaren abots utsarekin jaikieraziaz<br />
illak berbizerazteko ezkutukia aldiarekin idoroko dala sinisten dezute? Zink Crit 20. Etxe ttipi batzuetan dire<br />
denak bizi; / Bela eta arrauekin urean doazi; / Emaztekiak kantatuz etxean dagozi: / Gaur lehengo Donibane dut<br />
berpitzarazi. Iratz 33.<br />
berpizte, birpizte (-ph- Hb ap. Lh, A), berbizte, birbizte. Resurrección. "Birphizte (L?), resurrección" A. v.<br />
berpizkunde. Tr. Documentado en Duvoisin y en autores meridionales del s. XX. En DFrec hay 17 ejs. de<br />
berpizte y uno de birbizte. Saduzearrak, birphizterik ez dela derratenak, ethorri ziren gero Jesusengana. Dv<br />
Mc 12, 18 (Ol berpizterik, IBk berbizterik; Lç resurrekzionerik, He hillen bizterik). Nola gertatuko da illen<br />
berpizte ori? Inza Azalp 110. Siñisten dut, dio, aragiaren birpiztea edo bigarren piztualdia. Ib. 109. Iru giro<br />
izanok, nik dei ta atozte: / nork-zeren saria ekardazute: / batak itxaro, besteak berbizte; / irugarrenak bizitzaindar<br />
bete. Ldi BB 130. Egun artan Yesuk Pasio nekeza / eramanaz sufri bai-zun Eriotza; / ta igande-goizean<br />
Berpiztea goza. SMitx Aranz 141. Jesusen Berpiztea. Or MB 418. Iainkoa Bera mintzatu zaigun eziñ obeki<br />
Paulen bidez gure berpiztea gai dala. Or QA 199. Elorri zaarra loretan dago, / arkaitzetako / berpizte. Gand<br />
Elorri 33. Nigaz, belu ta noizbait, oroitu / daiten artean Berpizte. Ib. 169.<br />
Renacimiento (artístico, cultural, socio-político, etc.). Gipuzkoan etzegoen literatura Bizkaian bezain ila;<br />
baino Bizkaiko bizte edo birbizteak ango bizitze-txingiari bularrez aizegin dio. Or EEs 1927, 149. Lenik, eskola<br />
guzietan bear ez besteko azibidez betiko galtzen nekusan yaiterri-gogoa Provenzan piztea; gero berpizte ori<br />
izkuntzaren eta istoriaren bidez aurreratzea. Or Mi III. Il-zorijan zan Euzko-Abenda, / Jel-maitasunez berpiztuten<br />
da; / Berpizte onen alatzak, / Dar-dar... jarri dauz arrotzak. Enb 64. Bestalde, zer mendez-mendeko aurrerapide<br />
etengabeko ori baiño aundiagorik? Or-emen erorika ta behaztopatuz, eta gero berriz burua altxatu eta berpizte<br />
miraritsuak egiñaz. Vill Jaink 183.<br />
Geroztik ere Karlomagno baten garaian, Napoleon eta olakoen egunetan ez al dugu ikusi sentimendu orren<br />
berpizte ospatsua? Vill Jaink 129.<br />
Reconstrucción (del pasado). Aldi joanen nolabaiteko berbizte horrek neurri meharragoak ditu, beharbada,<br />
natur zientzien eremua mugatzen dutenak baino. MEIG VIII 62.<br />
- BERPIZTE-GARAI. Época del Renacimiento. Apainkai oek dakartenez, lan-egikera ori berpizte<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1023
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
(renacimiento) garaia baño lenagokua da. J. B. Ayerbe EEs 1912, 37.<br />
berpiztu (-ph- Hb ap. Lh; Bera), berbizi (BeraLzM), berbixi, berbiztu, birbiztu (V, G ap. A), birbistu, birpiztu (ph-<br />
HeH Voc, Hb ap. Lh, Dv, A).<br />
Tr. Documentado a mediados del s. XIX en Duvoisin y ECocin, desde finales del s. XIX lo emplean sobre<br />
todo autores meridionales. En cuanto a la distribución de variantes, Duvoisin, ECocin y P. M. Otaño emplean<br />
birp(h)iztu; en las dos primeras décadas del s. XX domina birbiztu, pero berpiztu (cuyo primer testimonio es de<br />
1917), desde aprox. 1920 se convierte en la forma más frecuente, sin que desaparezcan sin em<strong>bar</strong>go berbiztu,<br />
birbiztu y birpiztu, que alternan con berpiztu a menudo en los mismos textos. La var. berbixi, creada por Arana<br />
Goiri (v. AG 1015), aparece tbn. en alguno de sus seguidores como Enbeita (cf. berbizi en Erkiaga). En DFrec<br />
hay 26 ejs. de berpiztu, 3 de berbiztu, 6 de birbiztu y 2 de birpiztu, todo ellos, menos un berpiztu, meridionales.<br />
Resucitar; revivir, (hacer) renacer. "Birphiztea, berriz phiztea, berriz irazekitzea" HeH Voc. "Birphitz,<br />
birphiztu, birphiztea, ressusciter, revivre (M. Har.) [seguramente HeH Voc]" Dv. "Revivir" A. "Resucitar" Bera.<br />
v. piztu. Eta haurraren arima haren baithara itzuli zen eta birphiztu zen. Dv 3 Reg 17, 22 (Ol piztu, Ker<br />
biztu). Baña berbixi edo erresuzittau ta gero, zuben aurrian Galileara etorriko naz. AG 1470. Aserrekuntzak eta<br />
gorrotuak birbistuteko. Echta Jos 63. Persarrak berpiztu eta gertatuak eta beren aldekiak beren eraz margozten<br />
entzun arteraño epaikundea jarraigetzen det. Zink Crit 67. Gizon ospetsu asko-asko, bizkaldian ziran bezelaxe,<br />
antze ta eraspen berdiñekin berbiztu-ta. Ib. 79. Esan leike Cesar Frank aundia berbiztu dala beragan. Garit<br />
Usand 35. Zelan berbiztu zan Jesukristo irugarren egunean? KIkV 31. Nere Aragia jaten duenak eta nere Odola<br />
edaten duenak betiko bizia dauka ta azken egunean nik (ori) berpiztuko det. ArgiDL 42. Birbizturik urte<br />
batzuetan bazan ere lankide izango genuela [Domingo Agirre]. A Itzald II 79. Irugarren egunean berpiztu zan<br />
illen artetik. Inza Azalp 74. Gizon guziak ezerezetik atera giñuzen miraria, aundiagoa da, berpiztuko gaittuana<br />
baño. Ib. 110. Galduen gorputzak nola izango ote dira birpiztu ondoan? Ib. 111. Hire lagunen ustez bethikotzat<br />
joa / Berpiztua zabilak, bizi dik gogoa. Ox 82. Emazte berak du gantzutuko Jesus ehortzi beharra, / Berak<br />
lehenik adituko du Berphiztuaren agurra. Ib. 73. Ordu ezkeroz gorroto artu zioten gobernuari ta Erregiñari, ta<br />
orduntxe birbiztu zan liberalen kontrako gorrotoa ere. Or SCruz 14. Aserreak birbiztu zion saskigilleari<br />
gaztetango kemena-ta! Or Mi 93. Gexo bazagoz, / orra or Josu, / illak berbizten / dauzana. Enb 105. Negu<br />
ankerrak il daun <strong>bar</strong>atza / Berbixi uda<strong>bar</strong>rijak. Ib. 131. Ta daneen arte, betiko il daiten, / nai dabe arantzaz josi.<br />
/ Alperrik, baña... Ez bildur ixan; / laster da ori berbixi. Ib. 67. Il-zorijan zan Eusko-Abenda, / Jel-maitasunez<br />
berpiztuten da. Ib. 64. Baña Nerau, berpiztuta gero, Galilaira aurrea artuko dizuet. Ol Mt 26, 32 (Lç<br />
resuszitatu, HeH, Ur p(h)iztu, Dv biztu, IBk, IBe biztu). Il-zârki, bizi dugun gizona! / Egunoro berpiz lurpean<br />
dagona! Ldi BB 162. Politika bear bearreko da errien pizkundeetan. Ta, gurean, orok dakigunez, aurki degu<br />
berbizturik. Ldi IL 144. Ez dakienaz geroz bertzalde zelulen xuxentzen, makurtuak direnean, edo berpizten, hilak<br />
badira. JE Med 156. Bretoiera suspertu ta indartzeko. Bretañako arima berpiztutzearren. Lab Y 1933, 256.<br />
Ezpata sar zitzaizun / animan <strong>bar</strong>nean; / ez ta atera, Semea / berpiztu artean. Or BM 110. Gero [Irugarren<br />
enderritartekoa] iltzat egoan; baña 1919garrenean berbiztu zan, Lenin eta onen lagunak emondako arnaseaz.<br />
Eguzk GizAuz 70. Zuen hatsak noren karrak ditu noizbeit berpiztuko? Iratz 42. <strong>Euskal</strong>-arima, etxe zaharra iduri,<br />
errekarat ari ikusiz, xutitu ziren zenbeit gazte eta "Aintzina" zuten ber-piztu. Ib. 52. Jainkoa lagun, bai berpitz<br />
hadi, / Arbaso gaitzen Euskadi! Ib. 26. Ta esan diadan ezertxo ere, ez lidakek ukatuko, uste diadanez, nere aita<br />
zanaren gogoak berak berpiztuta ere. Zait Sof 134s. Otoitz egin zenion Iainkoari, ta berpiztu egin zan aurra. Or<br />
QA 123. Oihan guzia eta inguruko herrialdea eta lurbira haren neurriaren araura bizi baitziren. Eta hiltzen. Eta<br />
berpizten. Ib. 166. Bestalde, gizagaindi eta petiko izakien hauzia berpizten du psikologigaindikoak. Mde Pr 342.<br />
Isabelaren gogorapenak bezperako gertakizunak berpiztu zizkion. Mde HaurB 46. Ta gure Zezili gixajia,<br />
senarra berbiztu baliñakon be, ez dot uste pozago jarriko zanik. Bilbao IpuiB 28. Gaztezaroko ametsak <strong>bar</strong>riren<br />
<strong>bar</strong>ri berbizi. Erkiag Arran 8. Sutarria iota txinpart-iario agertzen danez, somagarri baten ukaldiz birpiztu oi<br />
dira ideiok gure baitan. Zait Plat 36. Aren elkar-izketa ederren ioritasuna ta narotasuna birbiztu bide ziran<br />
erabat orrilo (loraketa) betean. Ib. 10. Aurerra <strong>bar</strong>ik, atzera, <strong>bar</strong><strong>bar</strong>oen aroa berpiztera. Vill Jaink 83. Jesus<br />
berpiztu duan Jainkoak, gu ere bere indarrez berpiztuko gaitu. MAtx Gazt 41. Udaberriak ezeztatzen du negu<br />
beltzak duen pena; / kanpo guzia berpizturikan eder ezartzen duena. Xa Odol 342. Bedeinkazio hortatik / irtengo<br />
dira santurik / nire arima ta gogo / ustelduak, berpizturik. Azurm HitzB 54. Urre-aroa deritzana gure burni-aro<br />
ontan berpizteko jaio nintzala ni. Berron Kijote 216.<br />
(Referido a una lengua). Bitarteko ori, euskerea birbiztuko daben izate bear-bear ori biotz-biotzean<br />
daukagu. A EEs 1916, 113. Euskera berpiztera, bere aberastasuna artzera, eta azkenik nagusi arrotza etxetik<br />
botarik bere etxe-jabetasuna artzera dijoala. EEs 1917, 85. Euskerazko ikastolea da gure euskera zaindu ta<br />
berbiztu leiken tokia. Belaus LEItz 120. Gure ele zar au aztua bada, berpiztu dedilla. ADonostia Ib. 34. Ea<br />
XVIIgn. mendeko hizkuntza berpizteari daitekeen gauza ahal derizkion. MEIG VIII 52.<br />
Reavivar (el fuego). Egiten da orduan azpitik su lama bat; adanak egosten diren arauka igaiten dira<br />
gainera. Orduan sua birphizten da. ECocin 48.<br />
birbiztu (V, G ap. A). Reanimar(se). "Reanimarse" A. Aiñ leial legor billa / joan zan egaztiya, / ekarririk<br />
[Noe eta bere familia] birpiztu / zituben izipiya, / pixti denak bezela / izan zan utziya. Otañ EE 1895a, 9. Eguna<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1024
<strong>Orotariko</strong> <strong>Euskal</strong> <strong>Hiztegia</strong> 4. lib.: <strong>bar</strong>-berpuru<br />
argitu ebanerako bazter guztietan zabaldu zan albiste ona. Josepari Mañasik erueutsan. Pozaren pozagaz ler<br />
egin bear eban gaixoak, guztiz artega ta birbizturik egoan. Ag Kr 33. Itxi eutsan ezkontza asmoari, Jaungoikoak<br />
nai ebanarte, baña ezieban birbiztu bere biotzilla. Echta Jos 230s. Guztiz birbizturik jarri zan. Ib. 256. Ontzi<br />
andi ederretan itxaso irakiñak igarotzean, len baño ere geiago birbiztu zan. Ag G 253. Bai, edan usu, esan zion<br />
Mireik, onek birbizten dik eta. 'Cela ranime'. Or Mi 69. Bukatu dute lana atsalde-erdikoaz / ontan birbiztu dira<br />
edari beroaz. Or Eus 113. Orrek [pattarrak] berpiztu lezake [...]. Neurri-neurrian eman ordea, kalterik egin ez<br />
dezaion. Etxde JJ 261. Sukarrez kordegabe egon zan luzaro [...]. Oso bestera zan, ordea; birbiztu baitzan eta<br />
oneratu. Or Aitork 81. Beste adiskide batzuen pozek arintzen ninduten eta birbizten. Ib. 85. Noizik bein soillik<br />
aizearen arnasak nere arpegia birbizten du. Txill Let 26. Uriaz nausitu ezin ditekeala dirudi, aunditasuna dario<br />
orotarik, bizia du gañezka, ta berpiztuta bezela paseatzen da bere kaleetan <strong>bar</strong>rena. Ib. 114. Gorputzeko<br />
zentzunak azku <strong>bar</strong>riez eta gogoaren zokondoak argi beroz berpiztu ta aizatuaz. Erkiag Arran 93. Baña Martiko<br />
zozo kantari / zoli bizkorren abotsak / berbiztu eta alaitzen dituz / uda-zalien biotzak. BEnb NereA 200. Alako<br />
kemena berpiztu zitzaion bere ustetan. Berron Kijote 54.<br />
Esnai egon banintza, kordea galtzeko aiña baninan; baña lotatik birbiztu nintxinan. Or QA 196.<br />
"Rejuvenecer" Bera.<br />
birbiztu, birbistu. Animarse, achisparse con la bebida. Cf. birbiz. Tr. En esta acepción, sólo hallamos la<br />
var. birbiztu. Su andi baten inguruan egozan [...] sagardauak edaten, da olango abaguneetan oi dan legez,<br />
piska bat birbisturik, batzuk asi ziran eresietan. Ag AL 30. Guztiz azkar eta alaitsu egozan edariak birbiztuta.<br />
Echta EEs 1911, 222. Birbiztuta, ardoak berotuta, esku baten txapela zuala, paparra agirian ta gerriko txistana<br />
atzeko aldean dindilizka. Ag G 195. Koipatsuz ondo eginda, txakoliñez birbizturik, ezeren lotsa gabe. Ag EEs<br />
1917, 201. Or datozkio iru gizon txepel erdi birbiztuak eta bakarraren lepotik parre egiteko asmotan. NEtx LBB<br />
40. Igande-gabean zerbait birbiztua etorri zan eta bere edanaren indarrak lotsa kendu zion. Ib. 25. Pixka bat<br />
birbiztu ziraneko, makutsik eta jan-edanetik ondotxo, ekin zioten alkarri zirika. Ib. 119.<br />
berpizi (BeraLzM). (Part. en función de adj.). "Redivivo" BeraLzM.<br />
berpiztuera. Resurrección. v. berpizkunde. Jesusen berpiztuera. Inza Azalp 75. Bedi Aren berpiztuera<br />
aitortzaille. "Testem resurrectionis eius". Or MB 874.<br />
berpuru. v. bepuru.<br />
Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-PartekatuBerdin baimen baten<br />
mende.<br />
1025