You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
# 1 | JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> | JAARGANG 76<br />
Kantoor<br />
in het Korenmetershuis<br />
Van graanwerkers<br />
tot de redactie<br />
<strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong><br />
bestaat 75 jaar<br />
Dat gaan we vieren<br />
Licht uit de kosmos<br />
Een tempel voor<br />
theosofen<br />
Sergio Vyent<br />
groeide op in<br />
het kindertehuis<br />
€ 6,95<br />
BP
MAATWERK KASTEN EN WANDMEUBELS<br />
VOLGENS EIGEN ONTWERP<br />
Kom eens sfeer proeven in onze uitgebreide showroom<br />
Showroom<br />
Jarmuiden 47<br />
1046 AE <strong>Amsterdam</strong><br />
020 613 47 75 www.degraafamsterdam.nl
INHOUDSOPGAVE<br />
JANUARI/FEBRUARI<strong>2024</strong>1<br />
STADSARCHIEF AMSTERDAM<br />
STADSARCHIEF AMSTERDAM<br />
8<br />
16<br />
In dit nummer<br />
6 75 jaar <strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong><br />
Kennis vergroot de liefde voor de stad.<br />
8 Het Korenmetershuis<br />
Waar ooit graan werd gemeten, zetelt nu de redactie<br />
van dit blad.<br />
16 Een tempel voor de theosofen<br />
Het ‘licht van inzicht’ valt door de glazen nok.<br />
24 Voetbalclub van machinisten<br />
Een kort maar krachtig bestaan.<br />
30 Vingervlugge virtuoos<br />
Jean Modern speelt de sterren van de hemel op de<br />
ocarina<br />
36 Sint-Barbara aan het Eikenplein<br />
Een katholiek bolwerk in Oost.<br />
En verder<br />
FOTO MAARTEN HELL 28<br />
4 Stadsnieuws<br />
5 Felix Rottenberg over de opa van Rem Koolhaas<br />
14 50 & 25 jaar geleden<br />
20 De onrustige jeugd van Sergio Vyent<br />
28 Sporen De eetsalon van Velleman<br />
33 Guus Luijters<br />
36 <strong>Amsterdam</strong>se akten<br />
44 Verschenen<br />
45 Komt dat zien<br />
46 Fijn dat u meeleest<br />
Omslag: Het Korenmetershuisje uit 1620 aan de<br />
Nieuwezijds Kolk, circa 1780. Tekening door H.P.<br />
Schouten.<br />
STADSARCHIEF AMSTERDAM<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
3
4 ONS AMSTERDAM JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong><br />
STADSKRONIEK<br />
Wilt u onze digitale<br />
nieuwsbrief ontvangen?<br />
www.onsamsterdam.nl<br />
75 JAAR<br />
<strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong> bestaat 75 jaar en begint<br />
aan zijn 76ste jaargang. In <strong>2024</strong> besteden<br />
we daarom ook aandacht aan <strong>Ons</strong> zelf. We<br />
beginnen met onze lezers, die we maandelijks<br />
zullen portretteren en die we dit jaar<br />
extra vaak uitnodigen voor bezoekjes her en<br />
der in de stad. U zult daar op deze plaats en<br />
in onze nieuwsbrief meer van horen. We hopen zeer dat u dit<br />
gedenkwaardig jaar met ons wilt vieren!<br />
EEN BIJZONDER GRACHTENHUIS<br />
Kunstenaar Clemens Merkelbach van Enkhuizen heeft zijn<br />
formidabele grachtenhuis, Keizersgracht 374, geschonken<br />
aan Stadsherstel, op voorwaarde dat hij er tot zijn dood<br />
mocht blijven wonen. Merkelbach heeft het huis fraai ingericht<br />
en gerestaureerd, het heeft bovendien een monumentaal<br />
tuinhuis. Hij overleed vorig jaar. Lezers van <strong>Ons</strong><br />
<strong>Amsterdam</strong> worden uitgenodigd een kijkje te komen nemen<br />
op een speciale Open Dag. Er zal u het één en ander worden<br />
verteld over deze bijzondere kunstenaar en zijn huis.<br />
28 februari, 14.00 uur, inloop vanaf 13.30 uur. Aanmelden bij<br />
Stella van Heezik, stella@stadsherstel.nl. Zij wijst u graag<br />
op de mogelijkheid het werk van Stadsherstel te steunen:<br />
zie www.stadsherstel.nl/schenken.<br />
BEZOEK AAN HET REMBRANDTHUIS<br />
In maart <strong>2024</strong> organiseert Museum Rembrandthuis de tentoonstelling<br />
Regie: Rembrandt. De tentoonstelling laat zien<br />
dat Rembrandts kunst nauw verbonden was met het theater<br />
in de stad.<br />
Op 15 maart bent u om 11 uur of om 15 uur welkom in het<br />
Museum voor een speciale introductie door Leonore van<br />
Sloten en Frans Blom, een lezing en een privérondleiding.<br />
<strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong>-lezers betalen € 3,00 + toegang tot het museum<br />
(gratis met MJK). Tickets zijn te koop op www.tickets.<br />
rembrandthuis.nl. Vol is vol!<br />
ONS AMSTERDAM IN MAART:<br />
met gasthoofdredacteur Jaap Jacobs<br />
Het is 400 jaar geleden dat op Manhattan in Nieuw-<br />
Nederland het stadje Nieuw-<strong>Amsterdam</strong> werd gesticht.<br />
Jaap Jacobs is dé deskundige inzake de vestiging van<br />
Nederlanders en <strong>Amsterdam</strong>mers in Amerika, in het<br />
bijzonder in wat nu de stad en de staat New York zijn. Hij<br />
belicht de kleurrijke relatie van <strong>Amsterdam</strong> met de Nieuwe<br />
Wereld • Danny Noorlander portretteert de <strong>Amsterdam</strong>mer<br />
Jacob Steendam, de eerste dichter van New York • Russell<br />
Shorto blikt terug op de invloed van <strong>Amsterdam</strong>mers op<br />
de moderne metropool • Verder: bijna tachtig jaar na het<br />
einde van de Tweede Wereldoorlog krijgt <strong>Amsterdam</strong> een<br />
Holocaustmuseum • Peter Muller beschrijft de hopeloze<br />
strijd van de Zedenpolitie tegen illegale pornoblaadjes • De<br />
familie Urbanus is een <strong>Amsterdam</strong>se honkbaldynastie<br />
Blijf op de hoogte via onze digitale nieuwsbrief<br />
via www.onsamsterdam.nl/nieuwsbrief of volg<br />
ons op Facebook en Instagram.<br />
NOORD-HOLLANDS ARCHIEF<br />
WOLFF EN DEKEN<br />
Op 7 maart wordt in De Nieuwe Kerk een schrijverssteen<br />
onthuld voor Betje (Elizabeth) Wolff en Aagje (Agatha)<br />
Deken. De twee deelden bijna dertig jaar lang huis, leven<br />
én schrijversbestaan. Met de Historie van mejuffrouw<br />
Sara Burgerhart (1782) werden zij nationaal beroemd. De<br />
steen is ontworpen door Karen Polder.<br />
GEMEENTE AMSTERDAM<br />
KINDERBURGEMEESTER<br />
Phileine (11) uit stadsdeel Centrum is gekozen tot de<br />
nieuwe kinderburgemeester van <strong>Amsterdam</strong>. Ze wil zich<br />
gaan inzetten om pesten op school tegen te gaan. ‘Ook<br />
wil ik armoede onder kinderen aanpakken en laten zien<br />
waarom een schone stad belangrijk is.’<br />
STADSARCHIEF AMSTERDAM<br />
MOOISTE KROEG<br />
De Engelse Reet (Pilsner Club) in de Begijnensteeg is<br />
door de lezers van Het Parool verkozen tot mooiste<br />
bruine kroeg van de stad: geen muziek, zand op de vloer,<br />
kelners die hun vak verstaan en ‘alleen het fluisterende<br />
geluid van goed geouwehoer’. De gemeenteraad nam<br />
vorig jaar een voorstel van PvdA-lid Lian Heinhuis aan,<br />
om bruine kroegen met een gemeentelijke monumentale<br />
status te beschermen.
BETTY ASFALT COMPLEX<br />
Theater het Betty Asfalt Complex gaat over naar De<br />
Theatertroep. Paul Haenen en Dammie van Geest namen<br />
het in 1989 over van Sieto en Marijke Hoving. Toen de gemeente<br />
het in 2019 verkocht aan Stadsherstel bedongen<br />
Haenen en Van Geest dat het na de renovatie als theater<br />
zou worden uitgebaat.<br />
WINDVAAN<br />
Op 18 december is de windvaan van de koepel van het<br />
Paleis op de Dam verwijderd. De operatie is onderdeel<br />
van de restauratie van het dak en de timpanen van het<br />
Paleis. De renovaties moeten in 2025 zijn afgerond. De<br />
windvaan in de vorm van een koggeschip is komende<br />
zomer te zien in de tentoonstelling Hoog! Kijk omhoog.<br />
Een dak vol verhalen in het Paleis.<br />
DODEN<br />
In 2023 kwamen in de regio <strong>Amsterdam</strong> elf mensen door<br />
geweld om het leven, één minder dan in 2022, toen al een<br />
laagterecord. Slechts twee slachtoffers waren criminelen.<br />
In 1998 vielen er nog 65 doden.<br />
Overleden <strong>Amsterdam</strong>mers<br />
HERBERT SARFATIJ (86)<br />
10 november. Archeoloog.<br />
Gespecialiseerd in onderzoek<br />
naar middeleeuwse stadskernen.<br />
Redacteur van Verborgen<br />
steden. Stadsarcheologie in<br />
Nederland (1990).<br />
MARC SLAGER (62)<br />
14 november. Reclamemaker.<br />
Veelzijdige en geestige<br />
tekstschrijver. Werkte voor<br />
Suitsupply, Atrium, PicNic, ReNeWi,<br />
Savills, Eyeworks. Medeontwikklaar<br />
van De Nationale IQ-test.<br />
ELLEN JENS (83)<br />
17 november. TV-regisseur.<br />
Maakte programma’s met Wim T.<br />
Schippers – De Fred Hachéshow,<br />
Van Oekel’s Discohoek, De Lachende<br />
Scheerkwast. Regisseerde Hier is…<br />
Adriaan van Dis, De Plantage, en<br />
Jiskefet.<br />
HELMERT WOUDENBERG (78)<br />
23 november. Acteur.<br />
In 1969 een van de oprichters<br />
van Het Werkteater. Hoofdrollen<br />
in de films Opname en Een<br />
Zwoele Zomeravond. Speelde<br />
solovoorstellingen over Jezus, Louis<br />
Bouwmeester en Pim Fortuyn, en<br />
ook over zijn grootvader Hendrik<br />
Jan, leider van het Nederlandse<br />
Arbeidsfront.<br />
BURNY BOS (70)<br />
1 december. Film- en Tv-producent.<br />
Was op de radio Ko de Boswachter<br />
en Lawaaipapegaai. Bij de VPRO<br />
geestelijk vader van Theo en<br />
Thea, Max Laadvermogen, Rembo en<br />
Rembo, Achterwerk in de kast en vele<br />
andere programma’s. Producent<br />
van talrijke Annie M.G. Schmidtverfilmingen.<br />
Gouden Kalf voor<br />
Abeltje en Minoes.<br />
EVERT-JAN VONK (71)<br />
4 december. Programmamaker,<br />
fotograaf.<br />
Dertig jaar lang de drijvende<br />
kracht achter Cult TV voor Salto.<br />
Interviewde talloze internationale<br />
muziekhelden.<br />
HENNA PLAYFAIR (70)<br />
5 december. Verloskundige.<br />
Eigenaar van Verloskundigenpraktijk<br />
Bijlmermeer. Dé vroedvrouw van<br />
Zuidoost.<br />
LILS MACKINTOSH (68)<br />
5 december. Jazzzangeres.<br />
Dochter van Max Woiski jr.<br />
Componiste, actrice en schrijfster.<br />
Werkte met Oscar Peterson, B.B.<br />
King, Hans Dulfer, Candy<br />
Dulfer, Louis van Dijk, en vele<br />
anderen.<br />
JIM VAN DER WOUDE (75)<br />
11 december. Acteur.<br />
Acteur bij Orkater en Carver.<br />
Speelde in de films De Illusionist en<br />
De Wisselwachter van Jos Stelling.<br />
LINDA VAN DYCK (75)<br />
17 december. Actrice.<br />
Geboren Linda de Hartogh.<br />
Stiefdochter van Ko van<br />
Dijk. Speelde in de films Het<br />
Gangstermeisje, Twee Vorstinnen<br />
en een Vorst, Ciske de Rat en vele<br />
tientallen toneel- en televisierollen.<br />
LAMBIEK BERENDS (82)<br />
22 december. Journalist.<br />
Werkte voor de Volkskrant en<br />
Het Parool. Medeschrijver van de<br />
boekenserie <strong>Amsterdam</strong> Onbewolkt.<br />
De opa van<br />
Rem Koolhaas<br />
Wanneer ga je de indeling en architectuur<br />
van de stad waarin je gepokt en<br />
gemazzeld bent een beetje begrijpen?<br />
Het is een vraag die me vaak bezighoudt.<br />
Bij mij begon het in 1963, ik was zes jaar.<br />
Bus E bracht me vanaf halte Maasstraat naar halte<br />
Beethovenstraat. Veertig meter verderop de hoek<br />
om: de Cliostraat in naar de Eerste Openluchtschool.<br />
Aanvankelijk hadden mijn ouders een afspraak met<br />
andere ouders om ons afwisselend te halen en te<br />
brengen. Op een dag zei ik tegen mijn moeder dat ik<br />
wel alleen met de bus terug kon. Dat was geen heldendaad,<br />
het straatleven was nog overzichtelijk. Er<br />
waren ‘klaar-overs’ bij de zebrapaden, leerlingen uit<br />
de hoogste klas brachten ons veilig naar de overkant.<br />
Op een warme dag kwam bus E niet opdagen. Volgens<br />
mijn herinnering moest ik wel een uur wachten<br />
totdat ik besloot lopend terug te gaan. De halteborden<br />
van Bus E gidsten me naar huis.<br />
Voorbij de Beethovenstraat rechtsaf de Apollolaan in<br />
passeerde ik een indrukwekkend en hoog gebouw dat<br />
daarna altijd mijn blik is blijven vangen – het hoofdkantoor<br />
van de Sociale Verzekeringsbank. Toen ik me<br />
voor dit hoekje verdiepte in de geschiedenis van de<br />
hoogbouw in <strong>Amsterdam</strong> bleek dat het witte gebouw,<br />
in 1938 opgeleverd met als bijnaam ‘De Oceaanstomer’,<br />
ontworpen was door de opa van Rem Koolhaas:<br />
Dirk Roosenburg. Hij was een invloedrijk tijdgenoot<br />
van Gerrit Rietveld en Willem Dudok.<br />
Op zoek naar details spoorde ik een fraai geïllustreerde<br />
bibliografie over hem op. Het bevat een verhelderend<br />
voorwoord in de vorm van een interview<br />
met Koolhaas over zijn opa van moederszijde. Het is<br />
fascinerend als kleinkinderen in de voetsporen van<br />
hun grootouders jaren later hetzelfde vak uitoefenen.<br />
‘Mijn grootvader’ vertelt Koolhaas, ‘was ‘iemand die<br />
deed wat hij interessant vond en totaal geen ideologie<br />
aanhing.’ Het zijn woorden die ook voor Koolhaas<br />
zelf op kunnen gaan. Kijk naar zijn Small, Medium,<br />
Large-Extra Large uit 1995, een ongewoon boek van<br />
drie kilo, en je ziet parallellen.<br />
Opa Roosenburg was een gedistingeerde meneer,<br />
net als zijn echtgenote voor wie ijdelheid geen vloek<br />
was. En een architect die groot denkt, let ook op de<br />
allure van zijn kleding. Voor zijn vrouw ontwierp hij<br />
kleren en hoeden. Hij hakte met een scherpe beitel<br />
de panden uit een stuk stof en zette op een Singer<br />
naaimachine een hoed in elkaar.<br />
Koolhaas woonde op zijn dertiende een jaar bij zijn<br />
grootouders. Als zij samen aan het lezen waren in de<br />
salon met Perzisch tapijt moest Rem van zijn oma<br />
een 17de-eeuws Frans boek lezen, waarvan hij naar<br />
eigen zeggen veel profijt heeft gehad.<br />
FELIX ROTTENBERG<br />
COLUMN<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
5
Kennis is<br />
liefde<br />
In <strong>2024</strong> bestaat <strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong> 75<br />
jaar. Opgericht om <strong>Amsterdam</strong> weer te<br />
omarmen na de verwoestende jaren van de<br />
bezetting, schrijft het nog steeds met liefde<br />
en lichtheid over de stad.<br />
DOOR KOEN KLEIJN<br />
6 ONS AMSTERDAM JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong><br />
<strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong>, ‘geïllustreerd maandblad,<br />
gewijd aan de hoofdstad des<br />
lands’, verscheen voor het eerst op<br />
1 januari 1949. Het was een uitgave<br />
van de Gemeentelijke Commissie<br />
Heemkennis, waarin allerlei vooraanstaande<br />
<strong>Amsterdam</strong>kenners zaten.<br />
Anton Portielje bijvoorbeeld, ‘het gezicht<br />
van Artis’, volkskundige Piet Meertens,<br />
natuurbeschermer Jacob Heimans en<br />
Ton Koot, ‘slotvoogd van het Muiderslot’<br />
en schrijver van het populaire wandelboekje<br />
En nu… <strong>Amsterdam</strong> in!.<br />
Het voorwoord in het eerste nummer<br />
van <strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong> was van burgemeester<br />
Arnold d’Ailly. ‘Kennis is<br />
Liefde,’ schreef hij: ‘Het is mijn persoonlijke<br />
ervaring – en ik weet, hierin niet<br />
alleen te staan – dat grotere kennis, op<br />
allerlei gebied, van zijn woonstad tot<br />
resultaat heeft, dat men van haar gaat<br />
houden, dat men haar als zijn eigen<br />
bezit gaat beschouwen.’ Hij hoopte dat<br />
de Commissie met de uitgave ‘in staat<br />
zal zijn onze liefde voor <strong>Amsterdam</strong> op<br />
te wekken of te vermeerderen’.<br />
FEESTJES<br />
Het 75-jarig bestaan van <strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong> is<br />
ook de opmaat van het 750-jarig jubileum<br />
van <strong>Amsterdam</strong>, dat in oktober <strong>2024</strong><br />
losbarst. Met bevriende organisaties als<br />
Stadsherstel, het Rembrandthuis, AT5 en<br />
het Scheepvaartmuseum nodigen we u dit<br />
dubbele feestjaar uit voor een serie grote<br />
en kleine evenementen. Onze nieuwsbrief<br />
en website houden u op de hoogte: www.<br />
onsamsterdam.nl.<br />
Dat d’Ailly zo hartelijk over liefde voor<br />
<strong>Amsterdam</strong> schreef, was niet voor niks.<br />
De herinnering aan de oorlogsjaren was<br />
nog vers. Grote delen van de stad en de<br />
havens lagen in puin, tienduizenden<br />
Joodse <strong>Amsterdam</strong>mers waren vermoord.<br />
Wie de formidabele film De Bezette Stad<br />
van Steve McQueen en Bianca Stigter<br />
heeft gezien, kan meevoelen hoezeer<br />
<strong>Amsterdam</strong> door de oorlog en de bezetting<br />
was veranderd, vooral in de harten<br />
van de <strong>Amsterdam</strong>mers.<br />
Het oude woord ‘heemkennis’ had een<br />
negatieve bijklank gekregen. Er kleefde de<br />
herinnering van de bezettingsjaren aan<br />
toen, in de woorden van de redactie, ‘bloed<br />
en bodem voldoende redenen waren om<br />
alle misdaden door mensen ooit begaan,<br />
ongestraft te bedrijven tegen hen, die van<br />
een ander bloed op andere bodem vreedzaam<br />
een eerlijk stuk brood verdienden’.
De omslag van het<br />
eerste nummer van<br />
<strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong>, dat<br />
verscheen in januari<br />
1949.<br />
HOE HET BEGON<br />
75 JAAR ONS AMSTERDAM<br />
de torenspitsen en de wederwaardigheden<br />
van <strong>Amsterdam</strong>mers uit het<br />
verre verleden. Het had daarbij weinig<br />
oog voor de komst van tienduizenden<br />
‘repatrianten’ uit Nederlands-Indië, of<br />
voor de woningbouw voor arbeiders in<br />
de 20ste eeuw. Het ging ook aan de redactie<br />
voorbij dat in datzelfde jaar Pete<br />
Felleman voor het eerst een hitparade<br />
presenteerde op de Nederlandse radio.<br />
De stemming in stad en land was er een<br />
van ‘niet omkijken’ maar ‘aanpakken’ en<br />
‘doorbreken’, de nieuwe tijd omarmen,<br />
en dat betekende vooral sloop van het<br />
oude, voor frisse wederopbouw.<br />
Het <strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong> van 1949 wilde<br />
de verbinding met het verleden nieuw<br />
vormgeven en de <strong>Amsterdam</strong>mers aanmoedigen<br />
de geschiedenis van hun stad<br />
weer te omarmen. Stadsgeschiedenis<br />
moest vooral een lichte, vriendschappelijke<br />
toon krijgen, schreef de redactie:<br />
‘Waarde lezer, het gaat niet in de eerste<br />
plaats om zwaarwichtige wetenschap,<br />
het gaat om de levensvreugde. Er<br />
zou veel bereikt zijn, als er vele<br />
<strong>Amsterdam</strong>mers op hun dagelijkse gang<br />
door de straten hier een gevelsteen,<br />
daar een oude boom, ginds een geveltje,<br />
verderop een poort als een goede vriend<br />
begroetten, als zij van aangezicht tot<br />
aangezicht overal deze vrienden in de<br />
stad kenden en er vreugde was om het<br />
weerzien.’<br />
Het blad was een succes. In mei 1949<br />
telde het al zesduizend abonnees. <strong>Ons</strong><br />
<strong>Amsterdam</strong> schreef in de eerste jaren<br />
nog vooral over die ‘vrienden in de stad’:<br />
de poortjes, de gevelstenen, de bomen,<br />
Vijfenzeventig jaar later beslaat de<br />
geschiedenis in <strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong> veel<br />
meer terreinen. <strong>Amsterdam</strong> is een stad<br />
geworden met vele culturen, vele lagen,<br />
vele invalshoeken en dus met veel meer<br />
verhalen.<br />
Maar de woorden burgemeester d’Ailly<br />
zijn nog altijd relevant. Kennis van de<br />
stad vergroot de liefde voor de stad, en<br />
die liefde is opnieuw van groot belang.<br />
Het zicht op <strong>Amsterdam</strong> wordt vertroebeld<br />
door miljoenen toeristen, door<br />
ondermijning, verwaarlozing en vercommercialisering<br />
van de binnenstad,<br />
door onbetaalbare huren en huizenprijzen,<br />
door brutale overtredingen van de<br />
verordeningen die de weerloze waarde<br />
van de stad moeten beschermen.<br />
De redactie van <strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong> wil de<br />
komende 75 jaar opgewekt doorgaan<br />
met het voeden van onze gezamenlijke<br />
liefde voor <strong>Amsterdam</strong>. Niet alleen met<br />
dit tijdschrift, ook met onze podcast,<br />
de Grote <strong>Amsterdam</strong> Quiz, de talrijke<br />
evenementen in de stad. Net als 75 jaar<br />
geleden gaat het niet om zwaarwichtige<br />
wetenschap: het gaat om levensvreugde.<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
7
De kracht<br />
van de<br />
korendragers<br />
Korendragers, -storters, -zetters,<br />
-verschieters en -meters beheersten<br />
eeuwenlang het transport van graan<br />
in de stad. Ze hielden kantoor in het<br />
Korenmetershuis op de Nieuwezijds Kolk.<br />
Nu zit hier de redactie van <strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong>.<br />
DOOR RUUD PAESIE<br />
Fotobijschrift<br />
Fotocredit<br />
De Nieuwezijds Kolk met het Korenmetershuisje<br />
in 1909, in een fotoalbum van de politie.<br />
STADSARCHIEF AMSTERDAM
75 JAAR ONS AMSTERDAM<br />
KORENWERKERS<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
9
ONS AMSTERDAM JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong><br />
10<br />
Vanaf de 16de eeuw ontwikkelde <strong>Amsterdam</strong> zich<br />
tot de graanschuur van Europa. Het graan uit de<br />
landen rond de Oostzee werd niet alleen ingevoerd<br />
voor de eigen voedselvoorziening, maar ook opgeslagen<br />
om later met winst weer uit te voeren. De<br />
handel was volgens Johan de Witt de ‘moedernegotie’<br />
van <strong>Amsterdam</strong>.<br />
Het beroep van zakkendrager<br />
was een makkelijke eerste stap<br />
op de arbeidsmarkt<br />
Een gildepenning<br />
voor het<br />
Korenmeters- en<br />
-zettersgilde<br />
<strong>Amsterdam</strong><br />
van Bernardus<br />
Erasmus uit 1784.<br />
De korenwerkers<br />
hechtten zeer aan<br />
hun organisaties.<br />
RIJKSMUSEUM<br />
AMSTERDAM<br />
Het transport en opslag van graan in de stad werd<br />
uitgevoerd door de korendragers. Alleen zij hadden<br />
het recht om graan in zakken te dragen en in<br />
graanpakhuizen op te slaan. Iedereen die wel eens<br />
een zak op zijn schouders nam – en daar konden<br />
ook peulvruchten, specerijen, zout of kastanjes<br />
in zitten – moest lid zijn van het St. Joostenof<br />
Korendragersgilde, dat terugging tot 1551. Om<br />
lid te worden moest je poorter zijn van de stad,<br />
entreegeld betalen en jaarlijks contributie afdragen.<br />
Dubbel gildelidmaatschap<br />
Schuitenvoerders en korenlichterlieden die het<br />
graan over het water vervoerden, waren lid van<br />
hun eigen transportgilde, maar ze moesten ook lid<br />
zijn van het Korendragersgilde en hadden zodoende<br />
een dubbel gildelidmaatschap. Dat gold ook voor<br />
de korenfactors, de aannemers tussen de graankooplieden<br />
en de korendragers.<br />
De factors verdeelden de werkzaamheden onder<br />
de korendragers, die in vaste ploegen werkten, en<br />
betaalden hen ook uit. Zij moesten lid zijn om de<br />
zakken, trappen en ladders van de corporatie te<br />
mogen huren. Werkgevers en werknemers waren<br />
dus verenigd in één en dezelfde<br />
corporatie.<br />
Dan waren er ook nog ‘korenverschieters’, veelal<br />
vrouwen die geen lid waren van het gilde. In de<br />
pakhuizen woelden zij het opgeslagen graan met<br />
harken om, om broei te voorkomen.<br />
Voor de heffing van de stedelijke accijnzen waren<br />
door de stad korenmeters en korenzetters aangesteld,<br />
die vanaf 1654 verenigd waren in een eigen<br />
gilde. De korendragers droegen het graan naar<br />
de pakhuizen, waarna het werd gemeten door<br />
de korenmeters. De korenzetters hielden dan de<br />
‘schepel’ of korenmaat – een houten ton met een<br />
geijkte inhoud – netjes recht, waarna de korendragers<br />
hun graanzak daarin leegden. De korenzetters<br />
streken vervolgens de schepel af met een geijkte<br />
stok of ‘strijk’, waarna de korenmeter het aantal<br />
schepels turfde. Vervolgens goten de korenstorters<br />
de inhoud in lege zakken. Als al het graan gemeten<br />
was kon de hoogte van de accijns worden bepaald.<br />
Familiebedrijf<br />
Het dragen van zakken graan was fysiek zwaar.<br />
Om voor toetreding tot het gilde in aanmerking te<br />
komen, mocht de aspirant-korendrager dan ook<br />
niet jonger zijn dan 18 jaar en niet ouder dan 38. De<br />
corporatie kende in tegenstelling tot de meeste andere<br />
transportgilden geen beperking aan het aantal<br />
leden, en het aantal korendragers was groot: tussen<br />
1650 en 1850 schommelde dat jaarlijks tussen vijfhonderd<br />
en duizend dragers.<br />
Het beroep van zakkendrager vereiste natuurlijk<br />
geen opleiding en het was daardoor een relatief<br />
makkelijke eerste stap op de arbeidsmarkt. Zo werd<br />
de Duitse immigrant Jan Fredrik Grijn, afkomstig<br />
uit Bonsheijn bij Darmstadt, op 6 mei 1790 poorter<br />
van <strong>Amsterdam</strong> en gaf toen als beroep ‘korenfactor’<br />
op. Vier dagen later werd hij korendrager. Hij<br />
trouwde twee jaar later met Helena Scheijdeman,<br />
afkomstig uit Hannover, en zij kregen zeven kinderen,<br />
zes zonen en een dochter.<br />
Vijf zoons werden rond hun twintigste korendrager.<br />
De oudste, Johan Pieter, in 1815; negen jaar<br />
later treffen we hem aan als korenfactor, waarschijnlijk<br />
als opvolger van zijn vader. Tweede<br />
zoon Jan Ernst was behalve korendrager<br />
ook schuitenvoerder. Hij trouwde met<br />
de dochter van Roelof Matthijsen,<br />
winkelier en korendrager; twee van<br />
hun vijf kinderen, Jan Ernst jr. en<br />
Fredrik, werden ook korendrager,<br />
en Fredrik werd later als korenmeter<br />
aangesteld.<br />
Onder de drie generaties Grijn<br />
treffen we zo’n 25 familieleden<br />
aan die als korenfactor, -drager,<br />
-meter, -verschieter of schuitenvoerder<br />
hun brood verdienden.<br />
Je kunt bijna spreken van een<br />
familiebedrijf.<br />
Zware geldkisten<br />
De Korenmeters hielden kantoor in het fraaie<br />
Korenmetershuis op de Nieuwezijds Kolk uit 1620.<br />
De korendragers hadden een eigen kantoor aan het<br />
Damrak, onder de Oude Brug bij de Korenbeurs.
75 JAAR ONS AMSTERDAM<br />
KORENWERKERS<br />
Interieur van het Korenmetershuis in de tweede helft<br />
van de 19de eeuw. Penseeltekening van J.M.A Rieke.<br />
STADSARCHIEF AMSTERDAM<br />
goed, zoals dubbele pakhuizen met woningen op<br />
Prinseneiland. Deze werden als opslagruimten<br />
verhuurd.<br />
Nadat het Korendragershuis onder de Oude Brug<br />
in 1830 was verkocht, verhuisde het kantoor van<br />
de dragers naar een pand op de hoek van de Onze<br />
Lieve Vrouwensteeg. De draagzakken voor het<br />
graantransport werden bewaard en opgelapt in de<br />
kelder van het Korenmetershuis; na 1885 vonden<br />
ook de korendragers daar onderdak.<br />
Op deze gevelsteen<br />
uit 1729 strijkt een<br />
korenzetter het graan<br />
af met een geijkte<br />
stok.<br />
STADSARCHIEF<br />
AMSTERDAM<br />
Daar kwamen de overlieden voor vergadering bijeen<br />
en bewaarden zij hun kapitaal. In de nacht van<br />
vrijdag 21 op zaterdag 22 september 1821 vond er<br />
een ‘zwaare huijsbraak’ plaats. Daarbij werden alle<br />
kisten en kasten opengebroken en werd voor maar<br />
liefst 16.692 gulden aan contanten buitgemaakt. De<br />
daders zijn, voor zover bekend, nooit gepakt.<br />
De diefstal gaf aanleiding tot maatregelen. Voortaan<br />
moesten de zware geldkisten met drie verschillende<br />
sloten worden afgesloten, waarvan de sleutels<br />
door drie verschillende overlieden werden beheerd.<br />
Het korendragersgilde bezat ook onroerend<br />
Ruw volk<br />
Korendragers waren doorgaans potige havenarbeiders,<br />
stevige drinkers, die kroegen en tapperijen<br />
frequenteerden en er niet voor terugdeinsden<br />
om op de vuist te gaan. In de herbergen waar ze<br />
bijeenkwamen en waar de korenfactors de dragers<br />
aanstelden, zoals de Drie Korendragers in de<br />
Dirk van Hasseltsteeg of De Korendrager in de<br />
Mandenmakerssteeg, hing het beeld van een korendrager<br />
uit. Andere kroegen waren herkenbaar aan<br />
houten beelden van korendragers in de gelagkamer.<br />
Het drankgebruik ging vaak gepaard met misdragingen<br />
en vechtpartijen. Een akte uit 1679 meldt dat<br />
de 31-jarige korendrager Pieter Claesz Hangblock,<br />
alias Piet Smockel, met zijn collega’s Scheele Piet<br />
en Evert Jansz op kroegentocht was geweest. Nadat<br />
ze hadden ingedronken in herberg Bahia buiten de<br />
Haarlemmerpoort belandden ze met drie vrouwen<br />
van lichte zeden in een smokkelkelder in de<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
11
De geschiedenis van<br />
<strong>Amsterdam</strong> ontdekken?<br />
Lees <strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong><br />
1 e jaar<br />
10 nrs<br />
31, 45 OOK<br />
LEUK ALS<br />
CADEAU!<br />
óf een<br />
abonnement +<br />
CADEAU<br />
VANAF SLECHTS<br />
41, 95<br />
Keuze uit o.a.<br />
2 OUDE NRS ONS AMSTERDAM +<br />
OUDE NRS ONS AMSTERDAM +<br />
• Het tijdschrift dat al sinds 1949 de geschiedenis<br />
van <strong>Amsterdam</strong> in kaart brengt.<br />
• Meeslepende verhalen.<br />
• De geschiedenis van je favoriete <strong>Amsterdam</strong>se plekjes.<br />
• Prachtig nostalgisch beeldmateriaal.<br />
Ga naar abonnement.onsamsterdam.nl of scan de qr-code.<br />
Vul je gegevens in en klik op versturen.
Lombardsteeg. Daar ontaardde de dronkenschap<br />
en opdringerigheid naar de vrouwen in een vechtpartij,<br />
waarbij Smockel zijn twee kompanen met<br />
een mes verwondde. Uiteindelijk kreeg hij daarvoor<br />
de doodstraf.<br />
De korendragers waren ruw volk en ze waren met<br />
velen. Daarin lag ook hun politieke kracht. Zij<br />
werkten in vaste ploegen van ervaren dragers en<br />
werden in stukloon uitbetaald. In tegenstelling tot<br />
andere transportgilden kenden de korendragers<br />
geen vast tarief. Dat kon voordelig zijn, want de<br />
graanhandel kende ups en downs; als de vraag naar<br />
arbeid toenam, konden de dragers hogere looneisen<br />
stellen. De kooplieden klaagden daar herhaaldelijk<br />
over.<br />
In 1729 onderhandelde de Directie der Oostersche<br />
Handel en Rederijen, de spreekbuis van de<br />
<strong>Amsterdam</strong>se graanhandel, met de<br />
overlieden van het gilde, maar<br />
vergeefs: van een vast loontarief<br />
kon geen sprake zijn. De achterban<br />
zou dat niet accepteren.<br />
De overlieden waren bevreesd<br />
dat ‘de groote meenigte van<br />
gildebroeders en de conduites<br />
en humeuren van dien’ zich<br />
tegen hen zou keren. Pas in<br />
1828 werden de tarieven voor<br />
de verschillende werktrajecten<br />
vastgelegd.<br />
Transportgilden<br />
Toen in 1795 de Bataafse Republiek<br />
werd uitgeroepen werden de overlieden<br />
van het gilde vervangen<br />
door ‘provisionele commissarissen’.<br />
Drie jaar later kregen alle<br />
Nederlandse steden opdracht<br />
om de ambachtsgilden<br />
op te heffen. Hoewel de<br />
transportgilden van veel<br />
maatregelen waren uitgezonderd,<br />
kwam ook daar<br />
een eind aan het verplichte<br />
lidmaatschap. De weerstand<br />
tegen de afschaffing<br />
van de gilden was echter<br />
groot, vooral in <strong>Amsterdam</strong>,<br />
dat maar liefst 14.000 gildeleden<br />
telde. Op 18 augustus 1802<br />
herstelden de korendragers als<br />
eerste corporatie het oude gildemonopolie<br />
en nam het aantal leden weer snel<br />
toe. Vier maanden later volgden de andere<br />
<strong>Amsterdam</strong>se gilden.<br />
In 1820 werden de Nederlandse ambachtsgilden<br />
alsnog definitief afgeschaft, maar de<br />
Dit houten beeld van een korendrager uit 1716,<br />
ongeveer een halve meter hoog, heeft in een<br />
gelagkamer gestaan.<br />
AMSTERDAM MUSEUM<br />
Korendragers<br />
frequenteerden kroegen<br />
en gingen graag op de vuist<br />
transportgilden bleven voortbestaan. Vanaf 1828<br />
werkten ze met vaste tarieven. Korendragers<br />
moesten voortaan tijdens het werk leren armbanden<br />
dragen, later vervangen door stadspenningen<br />
met een nummer. Bovendien kregen zij<br />
bijnamen, die bij de werkverdeling een rol speelden.<br />
Van zo’n 800 dragers zijn hun bijnamen<br />
bekend. Zo heette Hannes Wolffgramm ‘Kroes’,<br />
Jacob Hessels ‘Beer’ en Gerrit Coorengel ‘Rum’.<br />
Met de introductie van stoomkracht nam de<br />
mechanisatie in het havenbedrijf in de tweede<br />
helft van de 19de eeuw snel toe en daarmee werd<br />
de oude manier van graantransport overbodig.<br />
De laatste korendrager trad in 1883 toe tot het<br />
oude gilde; zeven jaar later werd het definitief<br />
opgeheven, en de eeuwenoude band tussen de<br />
stad en de korendragers voor altijd verbroken.<br />
Het belegde kapitaal van het gilde bleef echter<br />
intact, en wordt tot op de dag van vandaag<br />
beheerd door de stedelijke overheid. De burgemeester<br />
van <strong>Amsterdam</strong> heeft het recht om het<br />
vruchtgebruik van deze obligaties te besteden<br />
aan liefdadige doeleinden.<br />
Graanwerkers<br />
Op 1 mei 1900, de eerste Internationale Dag<br />
van de Arbeid, richtten de korendragers en<br />
korenmeters gezamenlijk een nieuwe vakvereniging<br />
op, Door Eendracht Verbonden<br />
(DEV). In het vervolg werden ze graanwerkers<br />
genoemd. Daarna sloot DEV<br />
zich aan bij Nederlandsche Scheeps- en<br />
Bootwerkersbond. Aan het begin van de<br />
20ste eeuw was de organisatiegraad van<br />
deze <strong>Amsterdam</strong>se graanwerkers zeer hoog.<br />
Ze waren vaak solidair met andere stakende<br />
arbeiders en waren onder meer betrokken bij<br />
de Grote Spoorwegstakingen in 1903.<br />
Veruit de meeste graanwerkers werkten in<br />
die jaren voor de Nederlandsche Silo Elevator<br />
en Graanfactor Maatschappij (NSEGM) op de<br />
Westerdoksdijk, waar in 1918 de laatste drie korenfactors<br />
in waren opgegaan. De laatste korendrager<br />
overleed in 1943. In het Korenmetershuis<br />
huizen nu de Bond Heemschut en de redactie<br />
van dit tijdschrift.<br />
DIT ARTIKEL IS GEBASEERD OP HET PROEF-<br />
SCHRIFT VAN RUUD PAESIE: DRAGEND<br />
BESTAAN. AMSTERDAMSE KORENDRA-<br />
GERS IN HISTORISCH PERSPECTIEF,<br />
CA. 1525-CA. 1940 (2023).<br />
KORENWERKERS<br />
75 JAAR ONS AMSTERDAM<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
13
14 ONS AMSTERDAM JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> 50 JAAR GELEDEN<br />
DOOR PETER DE BROCK<br />
Zunderdorpergouw in 1958.<br />
STADSARCHIEF AMSTERDAM<br />
74<br />
DONDERDAG<br />
Januari 1974<br />
17 JANUARI<br />
GEMEENTE IN ACTIE TEGEN ILLEGALE BOUWSELS<br />
Voor een tiental bezitters van illegaal gebouwde woningen, vakantiehuisjes en schuren<br />
in de polder tussen Ransdorp en Zunderdorp begint het nieuwe jaar slecht, als ze van<br />
de gemeente het bericht krijgen dat ze hun bouwsels moeten slopen. Met deze harde<br />
actie hoopt <strong>Amsterdam</strong> op herstel van het landelijk aanzien van het gebied. Het gezin<br />
Larsche is een van de gedupeerden en moet zijn vijftien jaar oude illegale houten woonhuis<br />
aan de Poppendammergouw verlaten. ‘De gemeente heeft een woning aangeboden<br />
drie hoog in de Gibraltarstraat… Dat is verschrikkelijk, als je de ruimte om het huis hier<br />
gewend bent. We hebben dit aanbod dus geweigerd.’<br />
donderdag 3 De Federatie<br />
van <strong>Amsterdam</strong>se Woningbouwcorporaties<br />
wil op korte<br />
termijn in gesprek met de gemeente<br />
over de fors gestegen<br />
stookkosten voor de oliegestookte<br />
centrale verwarming<br />
in hun wooncomplexen.<br />
zaterdag 5 De overvallers<br />
van een filiaal van supermarkt<br />
De Gruijter lossen in<br />
de Clercqstraat enkele schoten<br />
op hun achtervolger. De<br />
51-jarige PTT-ambtenaar<br />
P. van der Lende druipt teleurgesteld<br />
af bij gebrek aan<br />
hulp: ‘Een volgende keer<br />
vraag je je dan wel af: moet je<br />
dat nou nog eens doen?’<br />
dinsdag 8 Bij de reconstructie<br />
van de roofmoord op sigarenwinkelierster<br />
J. Schelling-Vink<br />
in de Vrijheidslaan<br />
schelden woedende buurtbewoners<br />
de verdachten uit.<br />
vrijdag 18 De beruchte huisjesmelker<br />
Hendrik Tabak (73)<br />
wordt bij het verlaten van<br />
zijn kantoortje aan de Spuistraat<br />
mishandeld en beroofd<br />
van 3000 gulden.<br />
woensdag 23 Verkeerswethouder<br />
Han Lammers zet<br />
een streep door het plan voor<br />
aanleg van een grote parkeergarage<br />
onder het Vondelpark<br />
bij de Stadhouderskade.<br />
Februari 1974<br />
dinsdag 5 Acht van de negen<br />
voor het Nederlands elftal<br />
geselecteerde Ajacieden<br />
stellen zich niet beschikbaar<br />
voor het WK-eindtoernooi in<br />
West-Duitsland, uit onvrede<br />
over de lage KNVB-premie<br />
van 25.000 gulden. Die<br />
zou in schril contrast staan<br />
met een geheime vette bonus<br />
voor Oranjes aanvoerder Johan<br />
Cruijff.<br />
woensdag 6 Kinderen in<br />
<strong>Amsterdam</strong>-Noord hoesten<br />
meer en zijn vaker verkouden<br />
dan leeftijdsgenoten<br />
in andere stadswijken, blijkt<br />
uit medisch onderzoek onder<br />
1200 basisscholieren.<br />
zaterdag 9 Bij een storm<br />
komt de 83-jarige zuster H.<br />
W. Koek uit het Piusklooster<br />
om het leven, als ze op de<br />
Lijnbaansgracht wordt getroffen<br />
door stukken uit een<br />
gevel.<br />
zondag 17 Na een telefonische<br />
bommelding worden<br />
alle 110 patiënten van de<br />
Centraal Israëlitische Ziekenverpleging<br />
aan de Jacob<br />
Obrechtstraat geëvacueerd<br />
naar de achterliggende polikliniek.<br />
De bij de voordeur<br />
aangetroffen metalen kist<br />
blijkt leeg.<br />
woensdag 20 In het Wilhelminagasthuis<br />
overlijdt de<br />
13-jarige Paul Bergschneeder.<br />
Bij het oversteken van<br />
de vrije trambaan op de<br />
Nieuwezijds Voorburgwal is<br />
hij geschept door een taxi,<br />
die volgens getuigen veel te<br />
hard reed.
25 JAAR GELEDEN<br />
Het wetenschapsmuseum in 2005. In 2000 maakte het museum een doorstart onder de naam Science Center NEMO.<br />
FOTO DORIANN KRANSBERG/STADSARCHIEF AMSTERDAM<br />
99<br />
VRIJDAG 8 JANUARI<br />
EINDE NABIJ VOOR NEW METROPOLIS<br />
De rechtbank verleent het in zwaar weer verkerende wetenschapsmuseum New<br />
Metropolis uitstel van betaling. Het <strong>Amsterdam</strong>se stadsbestuur zegt drie maanden<br />
overbruggingskrediet toe om een faillissement te voorkomen, mits de ministeries van<br />
Economische Zaken en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap ook bijspringen. Uit wanhoop<br />
gooit het personeel de volgende dag de museumdeuren open. Dat trekt niet alleen<br />
nieuwsgierige <strong>Amsterdam</strong>mers, maar ook een bonte stoet van entrepreneurs. Makelaar<br />
Harry Mens stelt voor alleen het casco te laten staan en Joop van den Ende er een theater<br />
te laten bouwen: ‘Dat hele Willy Wortel-gedoe dat er nu zit, is natuurlijk helemaal niks.’<br />
Januari 1999<br />
vrijdag 1 Tijdens de traditionele<br />
nieuwjaarsreceptie<br />
in het Concertgebouw roept<br />
burgemeester Schelto Patijn<br />
de <strong>Amsterdam</strong>mers op zich<br />
netter te gedragen en meer<br />
respect te tonen aan ambtenaren,<br />
politieagenten en<br />
tramconducteurs.<br />
maandag 4 De <strong>Amsterdam</strong>se<br />
Beurs schakelt moeiteloos<br />
over van de gulden op<br />
de euro. Bij de opening van<br />
de beurshandel gooien leden<br />
van de actiegroep Tegen<br />
Autoritaire Anti-Revolutionaire<br />
Types twee slagroomtaarten<br />
in het gezicht van<br />
minister Gerrit Zalm van<br />
Financiën.<br />
maandag 11 Slachtoffers<br />
van kleine criminaliteit als<br />
fietsendiefstal of zakkenrollen<br />
kunnen vanaf vandaag<br />
ook telefonisch aangifte<br />
doen bij de politie.<br />
dinsdag 12 Wethouder<br />
Duco Stadig vraagt de stadsdelen<br />
om uit te kijken naar<br />
vier tot vijf geschikte locaties<br />
voor de komst van<br />
asielzoekerscentra.<br />
vrijdag 30 In het Roothaanhuis<br />
aan de Rozengracht<br />
raakt een bezoeker van een<br />
Turks feest gewond als<br />
een geweigerde man viermaal<br />
door de deur schiet.<br />
Februari 1999<br />
dinsdag 9 Vanwege capaciteitsproblemen<br />
bij de rechtbank<br />
treft Justitie schikkingen<br />
met alle bordeelhouders<br />
en ondernemers die zijn<br />
aangehouden bij een politieonderzoek<br />
op de Wallen<br />
in 1996. Hierbij werd een illegaal<br />
gokhuis gesloten en<br />
werden zestig illegale prostitués<br />
opgepakt.<br />
woensdag 10 Medewerkers<br />
van het AMC ontvangen<br />
ernstige bedreigingen van<br />
verontruste Bijlmerbewoners<br />
die eisen dat het academische<br />
ziekenhuis grootschalig<br />
onderzoek gaat doen<br />
naar de medische gevolgen<br />
van de Bijlmervliegramp.<br />
donderdag 11 Alle ontruimingen<br />
door gerechtsdeurwaarders<br />
worden tijdelijk<br />
opgeschort, nu alle negen<br />
personeelsleden van de gemeentelijke<br />
afdeling boedelbeheer<br />
zijn aangehouden.<br />
Ze worden verdacht van het<br />
onderhands doorverkopen<br />
van goederen uit in beslag<br />
genomen inboedels.<br />
vrijdag 12 Na Ton van Royen<br />
worden nu ook stadhuisverslaggever<br />
Maurice<br />
Piek en presenator Rik van<br />
de Westelaken door Hilversumse<br />
omroepen weggekaapt<br />
bij stadszender AT5.<br />
maandag 22 Op de Borneolaan<br />
raken twee agenten<br />
zwaargewond als de vier<br />
overvallers van een geldtransport<br />
het vuur op hen<br />
openen.<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
15
‘Een brandpunt<br />
van licht’<br />
16<br />
ONS AMSTERDAM JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong>
De tempel van de Theosofische<br />
Vereniging in 1931. Van de straatkant<br />
oogt hij rond, maar naar binnen toe<br />
versmalt het gebouw als een taartpunt.<br />
STADSARCHIEF AMSTERDAM<br />
THEOSOFISCHE TEMPEL<br />
Halverwege de jaren<br />
twintig van de vorige eeuw<br />
gaven bevlogen theosofen<br />
opdracht tot de bouw van<br />
een tempel in de Tolstraat.<br />
Met spanning werd<br />
uitgezien naar de komst<br />
van de nieuwe wereldleraar<br />
Krishnamurti.<br />
DOOR MANON DUINTJER<br />
‘Tempel’ staat in witte letters boven de ingang<br />
van het Rijksmonument op Tolstraat 160. Een<br />
monument dat met zijn ronde vorm, kopergroene<br />
dak, blauw stalen kozijnen en witte pleisterwerk<br />
sterk detoneert in de buurt. Wanneer je de smal<br />
toelopende treden naar de gesloten gevel oploopt,<br />
voelt het even als alsof je wordt opgelicht naar<br />
een andere dimensie. Binnen zorgt het schaarse<br />
aantal ramen op de begane grond ervoor dat je<br />
de drukte van de stad kunt achterlaten. Een plek<br />
voor contemplatie dus, waar sinds 2021 creatieve<br />
geesten als grafisch ontwerpers, keramisten en 3D<br />
designers in alle rust werken.<br />
Klim je de stalen binnentrap op, dan word je verrast<br />
door de hoogte van de bovenzaal en het licht<br />
dat daar via de glazen nok van het dak en door de<br />
smalle zijramen naar binnenvalt. Tegenwoordig<br />
wordt de zaal gebruikt voor lezingen, performances<br />
en fluisterconcerten, maar oorspronkelijk<br />
was het de bedoeling dat de Indiase ‘wereldleraar’<br />
Krishnamurti achter het spreekgestoelte zou staan<br />
‘in een brandpunt van licht’.<br />
De huidige naam ‘Tempel’ slaat dan ook niet alleen<br />
op de gewijde sfeer die het gebouw nu ademt,<br />
ze verwijst ook naar de eerste bestemming: de<br />
Theosofische Tempel die in 1925-1926 werd gebouwd<br />
en in 1927 haar deuren opende om te dienen<br />
‘als middelpunt van geestelijke kracht’.<br />
Astrale vibratie<br />
Het begon allemaal op de Amsteldijk 76. Daar<br />
zetelde sinds 1892 het hoofdkwartier van de<br />
Theosofische Vereniging Nederland, een van de<br />
nationale afdelingen van de Theosophical Society,<br />
die in 1875 in New York werd gesticht door onder<br />
anderen Helena Blavatsky en Henry Steel Olcott.<br />
De theosofen probeerden wetenschap, religie en<br />
filosofie te verbinden en streefden naar de universele<br />
broederschap der mensheid.<br />
De beweging kende geen vastomlijnde dogma’s,<br />
maar stimuleerde de geestelijke ontwikkeling van<br />
haar leden. Daarbij ging ze er onder meer vanuit<br />
dat alle religies in essentie één zijn en voortkomen<br />
uit een gemeenschappelijke bron. De theosofie was<br />
daarmee de eerste beweging die eind 19de eeuw<br />
elementen uit het boeddhisme en hindoeïsme<br />
zoals meditatie, reïncarnatie en yoga in het Westen<br />
introduceerde.<br />
De Nederlandse Vereniging werd bestierd door<br />
de charismatische Petronella ‘Piet’ Meuleman en<br />
avonturier Barend Fricke, die fortuin had gemaakt<br />
in Zuid-Afrika. Ze kenden elkaar van spiritistische<br />
seances waar Meuleman als medium optrad.<br />
Theosofen waren ervan overtuigd dat er meer<br />
werelden bestonden dan alleen de materiële;<br />
Meuleman bleef regelmatig boodschappen doorkrijgen<br />
vanuit ‘onzichtbare gebieden’. Samen met<br />
Fricke en een paar andere theosofen vormden zij<br />
en haar man Evert op de Amsteldijk een woongroep<br />
avant la lettre. Meuleman was de moeder van het<br />
clubje. Ruzies beëindigde ze steevast met de woorden:<br />
‘Kinderen, dat is allemaal astrale vibratie’.<br />
Vanuit de Amsteldijk organiseerde het clubje<br />
lezingen en bijeenkomsten onder andere over<br />
reïncarnatie met als doel de theosofie in het land te<br />
verspreiden. Daarnaast kwamen er vaak leden en<br />
belangstellenden langs om met elkaar over theosofie<br />
te praten, om de bibliotheek raad te plegen of<br />
om bij Meuleman persoonlijk of spiritueel advies in<br />
te winnen.<br />
Geen spoor van zelfzuchtigheid<br />
Rond 1900 tijd begon het hoofdkwartier op de<br />
Amsteldijk uit haar voegen te barsten, de bibliotheek<br />
puilde uit en er was ook behoefte aan meer<br />
ruimte om te vergaderen en mensen te ontvangen.<br />
Voor haar dood in 1902 had Meuleman al gewezen<br />
op het terrein aan de Tolstraat als mogelijkheid<br />
om uit te breiden. De naar haar vernoemde<br />
P.C. Meuleman Stichting kocht de grond in 1907.<br />
Als eerste werd daar een houten noodgebouwtje<br />
neergezet ontworpen door de architect én theosoof<br />
Karel de Bazel. Daar verhuisde de bibliotheek naar<br />
toe en kon de <strong>Amsterdam</strong>se loge vergaderen.<br />
Ondertussen werd het verlangen naar een<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
17
18 ONS AMSTERDAM JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> THEOSOFISCHE TEMPEL<br />
‘Wereldleraar’<br />
Krisnamurti houdt een<br />
lezing in het Sterkamp<br />
in Ommen. Datum<br />
onbekend.<br />
SPAARNESTAD PHOTO<br />
ruimte voor grote bijeenkomsten steeds groter.<br />
In 1912 riep Annie Besant, sinds 1907 presidente<br />
van de internationale Theosophical Society én<br />
goede vriendin van Piet Meuleman, op om een<br />
Tempel in <strong>Amsterdam</strong> te bouwen: ‘Het is uw<br />
plicht, Theosofen in Nederland, in uw hoofdstad<br />
<strong>Amsterdam</strong>, een Tempel der Theosofie te stichten,<br />
welke moet dienen als een middelpunt waarvan<br />
geestelijke kracht zal uitgaan over uw land’.<br />
Besants oproep viel vrijwel samen met een toevallige<br />
ontmoeting op het strand van Adyar in India.<br />
Tijdens een bezoek aan het internationale hoofdkwartier<br />
van de Society aldaar maakte de vooraanstaande<br />
theosoof Charles Webster Leadbeater een<br />
strandwandeling toen zijn oog viel op de veertienjarige<br />
Krishnamurti.<br />
Vanuit de glazen nok viel het ‘licht<br />
van inzicht’ uit de kosmos op het<br />
spreekgestoelte<br />
Leadbeater werd getroffen door de schoonheid van<br />
zijn aura ‘die geen enkel spoor van zelfzuchtigheid<br />
toonde’. Hij herkende in hem ‘het perfecte voertuig’<br />
waarin de verwachte wereldleraar kon incarneren.<br />
In 1910 stemde de vader van Krishnamurti ermee<br />
in om het voogdijschap over hem en zijn broertje<br />
over te dragen aan Annie Besant. Zij nam hen<br />
mee naar Europa om hen op te voeden en om<br />
Krishnamurti voor te bereiden op zijn taak in<br />
Europa.<br />
Orde van de Ster<br />
Om het optreden van de nieuwe wereldleraar te<br />
dienen werd in 1911 de Orde van de Ster opgericht.<br />
Aan het hoofd stond de jonge Krishnamurti; Annie<br />
Besant en Leadbeater fungeerden als beschermers.<br />
De orde was een zelfstandig functionerende<br />
organisatie, die geen onderdeel vormde van de<br />
Theosophical Society, al waren er intensieve contacten.<br />
In 1912 werd ook de Nederlandse afdeling<br />
van de Orde opgericht.<br />
Philip baron van Pallandt van Eerde schonk<br />
Krishnamurti zijn landgoed in Ommen dat in<br />
gebruik werd genomen als het Europese hoofdkwartier<br />
van de Orde. Hier werden ‘Sterkampen’<br />
gehouden, waar jaarlijks duizenden mensen uit<br />
verschillende landen naartoe kwamen om te<br />
kamperen, naar Krishnamurti te luisteren en te<br />
filosoferen over een betere wereld die in aantocht<br />
was. Het aantal bezoekers was zo groot dat er speciale<br />
treinen werden ingezet en deed de oorspronkelijke<br />
bewoners verzuchten: ‘De domm’n komen in<br />
dromm’n naar Omm’n.’<br />
Krishnamurti’s populariteit groeide en daarmee<br />
ook het aantal leden van de Theosofische<br />
Vereniging, waardoor de roep om een Tempel in<br />
<strong>Amsterdam</strong> steeds groter werd. In 1923 maakte<br />
Karel de Bazel een eerste schets. Daarbij noteerde<br />
hij dat er een ‘weldadig magnetisme’ van het gebouw<br />
moest uitgaan. Ook baseerde hij zich op het theosofische<br />
principe dat de cirkel voor de volmaakte vorm<br />
van de eeuwigheid staat. Zijn tempel was vierkant
Aankondiging van twee lezingen door Annie<br />
Besant, 1903. Ontwerp door Mathieu Lauweriks.<br />
Lauweriks gaf met Karel de Bazel cursussen<br />
tekenen, kunstgeschiedenis en esthetica aan<br />
theosofen in <strong>Amsterdam</strong>.<br />
RIJKSMUSEUM AMSTERDAM<br />
met een monumentale koepel en daarop weer een<br />
kleine koepel waar licht doorheen kon komen. Zijn<br />
ontwerp is nooit uitgevoerd. Het was veel te duur:<br />
260.000 gulden, bovendien overleed De Bazel in<br />
datzelfde jaar.<br />
Licht, lucht en ruimte<br />
De architecten Brinkman en van der Vlugt namen<br />
het van hem over. Zij waren aanhangers van het<br />
Nieuwe Bouwen en werden op een andere manier<br />
door de theosofie beïnvloed. Hun devies was licht,<br />
lucht en ruimte. Ze gebruikten materialen als staal,<br />
pleister, beton en glas en hielden de afwerking<br />
en inrichting van het gebouw strak. Om kosten te<br />
besparen reduceerden ze de cirkel van De Bazel<br />
tot een kwart: een taartpunt die van de straatkant<br />
volledig rond oogt, maar naar binnen toe versmalt.<br />
Dat gold ook voor het dak. Vanuit de glazen nok viel<br />
het ‘licht van inzicht’ uit de kosmos op het spreekgestoelte<br />
dat zich in de punt van de zaal bevond. Zo<br />
zou Krishnamurti het goddelijke licht uitspreiden<br />
over zijn toehoorders. Een inzamelingsactie onder<br />
de leden van de Theosofische Vereeniging en de<br />
Orde van de Ster leverde ruim 92.000 gulden op<br />
waarmee de bouw gefinancierd kon worden.<br />
Op 10 juli 1927 opende Annie Besant de<br />
<strong>Amsterdam</strong>se Tempel. Vanaf dat moment werd<br />
het gebouw dat 430 zitplaatsen bevatte en nog eens<br />
250 op het balkon voornamelijk gebruikt voor (jaar)<br />
vergaderingen van de Theosofische Vereeniging<br />
en van de Orde van de Ster. Het stond klaar om de<br />
wereldleraar Krishnamurti te ontvangen. Maar of<br />
hij ooit daadwerkelijk in de Tempel heeft gesproken<br />
is onduidelijk. Het zal in ieder geval niet meer dan<br />
één keer geweest zijn, want twee jaar na de opening<br />
nam hij een onverwacht en voor de theosofen onaangenaam<br />
besluit.<br />
Een land zonder paden<br />
In zijn toespraak van 3 augustus 1929 voor duizenden<br />
toehoorders in Ommen én voor de radio<br />
Het interieur van<br />
de tempel in 1997, als<br />
hij in gebruik is als<br />
openbare bibliotheek.<br />
Schoonheid<br />
is volgens de<br />
theosofie gebaseerd<br />
op kosmischgeometrische<br />
figuren<br />
als vierkanten, cirkels<br />
en driehoeken.<br />
FOTO MARTIN<br />
ALBERTS/<br />
STADSARCHIEF<br />
AMSTERDAM<br />
hief Krishnamurti de Orde van de Ster op, want:<br />
‘Waarheid is een land zonder paden, dat langs geen<br />
enkele weg, door geen enkele godsdienst, geen enkele<br />
sekte valt te bereiken. Elke organisatie met een<br />
geestelijk doel is een onding en ik wil niet behoren<br />
tot een organisatie die een zogenaamd geestelijke<br />
betekenis zegt te hebben. Het gaat mij om het enige<br />
dat wezenlijk belangrijk is: dat de mens echt vrij zal<br />
zijn.’<br />
De Nederlandse theosofen reageerden verdeeld op<br />
het nieuws. Sommigen waren verbijsterd en verweten<br />
Besant een halfslachtige houding en slecht<br />
leiderschap omdat ze hiermee akkoord was gegaan.<br />
Anderen zagen het al aankomen en begrepen zijn<br />
besluit.<br />
Hoe het ook zij, voor de Nederlandse afdeling betekende<br />
de opheffing van de Orde een aderlating van<br />
het aantal leden en dus ook van het aantal bezoekers<br />
van de Tempel. De theosofen moesten nieuwe<br />
wegen vinden om het gebouw rendabel te houden.<br />
In 1933 verhuurden zij de tempel als concert- en<br />
gehoorzaal en daarna volgden er andere bestemmingen,<br />
waaronder een bioscoop, tot ze het gebouw<br />
in 1979 aan de gemeente <strong>Amsterdam</strong> verkochten.<br />
Dat het nu functioneert als kunstenaarsbroedplaats<br />
met de naam Tempel zou Besant en Fricke deugd<br />
hebben gedaan. Zij schreven in de circulaire ten<br />
behoeve van de inzamelingsactie: ‘En dan niet een<br />
tijdelijke vorm als tot dusver, maar iets dat voor<br />
langere tijden zal staan en aan welks innerlijke en<br />
uiterlijke schoonheid ook allen, die na ons komen,<br />
zich kunnen inspireren.’<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
19
20 ONS AMSTERDAM JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> SERGIO VYENT<br />
VASTE ROUTE<br />
WIE SERGIO VYENT<br />
(AMSTERDAM, 1970)<br />
Televisiepersoonlijkheid.<br />
Won in 1988<br />
het Nederlands<br />
jeugdkampioenschap<br />
verspringen. Was manager<br />
bij de iconische<br />
Supperclub. Kreeg<br />
landelijk bekendheid<br />
als gastheer van het<br />
kijkcijferkanon First<br />
Dates. Debuteerde in<br />
2021 met het boek<br />
De liefde volgens<br />
Sergio. Deze winter<br />
verscheen Het land van<br />
Onverwagt, over de<br />
zoektocht in Suriname<br />
naar zijn voorouders<br />
en roots.<br />
‘Ik voelde me meer<br />
een <strong>Amsterdam</strong>mer<br />
dan Surinamer’<br />
DOOR PETER DE BROCK<br />
Sergio Vyent kwam als peuter terecht<br />
in kindertehuis Amstelstad. Lang wist<br />
hij weinig tot niets van zijn Surinaamse<br />
familiegeschiedenis. Het overlijden van<br />
zijn biologische moeder bracht daar<br />
verandering in. Over de zoektocht naar<br />
zijn wortels schreef hij een openhartig en<br />
liefdevol boek.<br />
Hij groeide als puber op in een Brabants pleegezin,<br />
ver weg van zijn geboortestad <strong>Amsterdam</strong>. ‘En nog<br />
veel verder van Paramaribo,’ stelt Sergio Vyent in zijn<br />
boek Het land van Onverwagt. Enkele dagen na de<br />
boekpresentatie in de OBA aan het Oosterdok treffen<br />
we elkaar in Café Cook in de Mercatorbuurt. Voorzien<br />
van koffie en thee ondernemen we een denkbeeldige<br />
wandeling langs de adressen uit zijn turbulente<br />
kinderjaren in <strong>Amsterdam</strong>, waar hij in 1970 werd<br />
geboren in het Onze Lieve Vrouwengasthuis aan het<br />
Oosterpark.<br />
Vyent is trots op zijn tweede boek, waarin hij beschrijft<br />
hoe hij tijdens het regelen van de uitvaart<br />
van zijn biologische moeder in Suriname niet alleen<br />
kennismaakt met verre familieleden, maar ook leert<br />
hoe de complexe koloniale geschiedenis van het land<br />
is verweven met die van zijn voorouders.<br />
‘Ik ben begonnen de band met mijn familieverleden<br />
te omarmen. Ik stam af van zowel slaafgemaakten als<br />
Portugees Joodse plantagehouders. Dat toont maar<br />
weer eens aan wat voor gedeeld verleden we met<br />
elkaar hebben. Het gaat mij niet om de schuldvraag,<br />
maar we moeten niet ontkennen dat er verschrikkelijke<br />
dingen zijn gebeurd. Die links- of rechtsom effect<br />
op onze levens hebben. We moeten onze geschiedenis<br />
kennen, om onze toekomst te kunnen vormgeven.’<br />
En dus wil hij nu wat aan het land van zijn voorouders<br />
teruggeven. Dat is best bijzonder voor iemand voor<br />
wie Suriname tot voorheen een ver onbekend land<br />
was. ‘Niet uit onverschilligheid of zo, maar ik was<br />
daar nooit zo mee bezig. Voelde me altijd meer een<br />
FOTO HANS VAN DEN BOGAARD
1966: Burgemeester Van Hall (r)<br />
en architect G.H.M. Holt bekijken<br />
de maquette van het nieuwe<br />
kindertehuis Amstelstad, waar<br />
Vyent later veel zal verblijven.<br />
FOTO RON KROON/ANEFO/<br />
STADSARCHIEF AMSTERDAM<br />
<strong>Amsterdam</strong>mer dan Surinamer.’ Hij had ook geen<br />
ouders thuis die trots vertelden over hun jeugdjaren<br />
in Suriname. Of familieverjaardagen met volle tafels<br />
bojo, pom of andere Surinaamse feestgerechten. ‘Ik<br />
heb oer-Hollandse vrienden hier in <strong>Amsterdam</strong> die<br />
lyrisch zijn over de roti van De Hapjeshoek in metrostation<br />
Waterlooplein of dwepen met Surinaamse<br />
Ajacieden. Ik heb dat nooit gehad.’<br />
Sergio Gilberto is het tweede kind van de 21-jarige<br />
kantoorbediende Frank Maria Vyent en de vier jaar<br />
jongere verkoopster Marita Georgetina Lie-Atjam.<br />
‘Mijn moeder was zelf een kind nog.’ Een jaar eerder<br />
was zus Eartha geboren, die in 2020 is overleden.<br />
Het is geen gelukkig huwelijk, zijn vader verdwijnt na<br />
de geboorte al uit beeld. Vanaf zijn tweede levensjaar<br />
verhuist de kleine Sergio heen een weer van zijn moeders<br />
woning aan de Insulindeweg naar kindertehuis<br />
Amstelstad aan de Fred. Roeskestraat in <strong>Amsterdam</strong>-<br />
Zuid. Dit in 1968 door prinses Beatrix geopende<br />
hulpverleningscentrum voor kinderen kwam voort uit<br />
het 17de-eeuwse Rooms-katholieke Jongensweeshuis<br />
aan de Lauriergracht.<br />
‘Ik ben begonnen de band<br />
met mijn familieverleden<br />
te omarmen’<br />
Weet je waarom je in Amstelstad terecht bent gekomen?<br />
‘Dat is een vraag die me bezighoudt, als zoon en<br />
vader. Wist mijn moeder zich geen raad met het<br />
opvoeden van twee kinderen, was ze te druk met haar<br />
muzikale carrière als achtergrondzangeres of was de<br />
uithuisplaatsing voor haar besloten? Ik kan me niet<br />
voorstellen hoe het moet zijn om een van je eigen<br />
kinderen bij de deur van een kindertehuis af te zetten.’<br />
Wat hij zich nog wel herinnert is de keer dat hij<br />
met twee oudere jongen is weggelopen uit de Fred.<br />
Roeskestraat. ‘Dat klinkt heel stoer,’ lacht hij, ‘maar<br />
we zijn hoogstens een nacht weggebleven. En verder<br />
dan een bankje op het nabijgelegen Stadionplein zijn<br />
we niet gekomen. Toen ik daar laatst een visje haalde<br />
op markt moest ik er opeens aan die nacht denken.<br />
Zag ik ons opeens weer op dat bankje zitten, liedjes<br />
van André Hazes zingend.’<br />
Het verblijf in Amstelstad is fijn. ‘Er werd goed voor<br />
ons gezorgd.’ En hij krijgt er geen slaag zoals thuis.<br />
‘Waarschijnlijk wist mijn moeder gewoon niet hoe<br />
dat moest, kinderen opvoeden.’ Door het schipperen<br />
tussen twee adressen staat hij voortdurend in de<br />
overlevingsmodus. ‘Ik leefde heel erg in het hier en<br />
nu, de volgende dag kon alles weer anders zijn.’<br />
De ochtenden dat hij ontwaakt aan de Fred.<br />
Roeskestraat wacht basisschool De Blauwe Reiger, op<br />
de dagen bij zijn moeder de Albert Schweitzerschool<br />
bij haar op de hoek. Het levert hem een zesde zintuig<br />
op. ‘Ik ben bij nieuwe ontmoetingen altijd beducht en<br />
alert op de non-verbale communicatie.’<br />
Vaag kan hij zich nog een brand herinneren in de<br />
woning van zijn moeder. In zijn herinnering heeft hij<br />
de dagen daarna eindeloos op haar zitten wachten.<br />
Maar van Runny, rond de brand al haar ex-vriend,<br />
leerde hij dat ze hem diezelfde dag nog heeft teruggebracht<br />
naar Amstelstad. Het is deze Runny die hem<br />
met goedkeuring van zijn nieuwe partner onderdak<br />
aanbiedt in de Van Beuningenstraat, als zijn moeder<br />
de benen neemt naar de Verenigde Staten. Het is een<br />
nieuwe start met meer structuur. ‘Ik ging voetballen<br />
bij SDW, Sterk Door Wilskracht. Wij trapten bovenal<br />
keihard tegen schenen!’<br />
Het nieuwe adres brengt ook weer een nieuwe basisschool:<br />
De Bron in Westerpark. Op een dag worden<br />
de leerlingen meegenomen naar de Zeedijk, destijds<br />
een heuse no-go area waar alles draait om heroïne.<br />
Passanten worden er beroofd voor een paar gulden.<br />
‘Het was een soort van schoolreisje naar de zelfkant<br />
van de maatschappij. Te bizar voor woorden achteraf.<br />
Ik denk dat de school ons wilde waarschuwen, dat we<br />
als we niet ons best bleven doen daar later ook daar<br />
tussen de junkies zouden staan. Vergeet niet, ook de<br />
Staatsliedenbuurt was toen een ruige stadswijk met<br />
verpauperde woningen, een fanatieke kraakbeweging,<br />
drugsoverlast, jeugdbendes en meer narigheid.’<br />
Met de komst van een baby in de Van Beuningenstraat<br />
is er voor 11-jarige Sergio geen plek meer in<br />
de krappe woning. Althans, dat maakt hij op als hem<br />
het nieuws wordt verteld. ‘Jaren later begreep ik van<br />
Runny dat hij dit nooit zo heeft gezegd. Kennelijk<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
21
Al meer dan 110 jaar<br />
zetten wij ons in voor het<br />
behoud van de schoonheid<br />
van Nederland.<br />
Dus ook in <strong>Amsterdam</strong>.<br />
SLUIT U AAN!<br />
Heemschut.<br />
De Erfgoedbeschermers!<br />
AANBIEDING!<br />
Lezers van <strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong> kunnen nu voor<br />
slechts € 20 een jaar lid worden van Heemschut<br />
en daarmee actief bijdragen aan ons werk.<br />
Ga naar Heemschut.nl/lid-worden en vul bij het veld<br />
Kortingscode ‘<strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong>’ in. De korting<br />
wordt dan automatisch achteraf verwerkt.<br />
Mogen wij ons even voorstellen?<br />
Meubelstoffeerderij Miedema & Zn. is een oude<br />
vertrouwd Hollands bedrijf, waarbij kwaliteit, se<br />
en persoonlijk contact nog echt bovenaan staan!<br />
Meubelstoffeerderij Miedema & Zn. is een ouderwets<br />
vertrouwd Hollands bedrijf, waarbij kwaliteit, Wij zijn service gespecialiseerd op het gebied van design<br />
en persoonlijk contact nog echt bovenaan staan!<br />
Mogen wij ons even voorstellen?<br />
Leolux, Artifort, Gelderland, Rolf Benz, Gispen, Jori, De Se<br />
Wij zijn gespecialiseerd op het gebied van design meubelen van onder andere:<br />
Leolux, Artifort, Gelderland, Rolf Benz, Gispen, Jori, De Sede, Oisterwijk<br />
Nu ook in <strong>Amsterdam</strong> 020 244 31 89<br />
Nu ook in <strong>Amsterdam</strong> 02<br />
Uw waardevolle meubelen<br />
Uw waardevolle meubelen weer als nieuw?<br />
Mogen wij ons even voorstellen?<br />
Wij beschikken over een grote collectie leer en st<br />
Mogen wij ons even voorstellen?<br />
Mogen wij ons even voorstellen? Meubelstoffeerderij Mogen wij ons even Miedema voorstellen? & Zn. is een ouderwets<br />
Meubelstoffeerderij Mogen Mogen wij wij ons ons even Miedema even voorstellen? voorstellen? & Zn. is een vertrouwd Meubelstoffeerderij ouderwets Hollands Miedema bedrijf, waarbij & Zn. kwaliteit, is een ouderwets<br />
wij ons even voorstellen? Mogen wij ons even voorstellen<br />
service<br />
vertrouwd Meubelstoffeerderij Hollands Miedema bedrijf, Miedema waarbij & Zn. & is kwaliteit, een Zn. en<br />
Mogen vertrouwd ouderwets is persoonlijk een service ouderwets wij Hollands ons<br />
contact<br />
even bedrijf, nog<br />
voorstellen?<br />
Mogen Mogen wij Mogen ons wij even ons Mogen wij even voorstellen?<br />
wij ons Mogen ons wij voorstellen?<br />
even Mogen ons wij voorstellen?<br />
even ons wij Mogen voorstellen?<br />
even ons even voorstellen?<br />
wij ons voorstellen? even Meubelstoffeerderij voorstellen? Miedema & Meubelstoffeerderij Zn. echt waarbij is een bovenaan ouderwets kwaliteit, staan! Miedema service & Zn<br />
Mogen vertrouwd persoonlijk ons Hollands contact even Hollands bedrijf, voorstellen?<br />
nog bedrijf, echt waarbij bovenaan waarbij kwaliteit, vertrouwd<br />
Meubelstoffeerderij Meubelstoffeerderij & Zn. is een Mogen kwaliteit, staan! persoonlijk service Hollands service contact bedrijf,<br />
Miedema<br />
waarbij nog vertrouwd echt kwaliteit,<br />
& bovenaan Zn. is<br />
Hollands service<br />
een staan! ouderwets<br />
Meubelstoffeerderij Miedema Meubelstoffeerderij Miedema & Miedema Zn. & is Zn. een Miedema & is ouderwets Zn. een Miedema is ouderwets & een Miedema Zn. ouderwets & is Zn. een Miedema & is ouderwets Zn. een is ouderwets een<br />
wij<br />
& Zn. ouderwets<br />
ons<br />
is een<br />
even<br />
ouderwets<br />
voorstellen? bedrijf, waarbi<br />
Meubelstoffeerderij Mogen persoonlijk persoonlijk wij ons contact even Miedema contact nog voorstellen?<br />
vertrouwd echt nog & bovenaan Zn. echt Hollands is bovenaan een staan!<br />
vertrouwd vertrouwd Hollands vertrouwd Hollands vertrouwd bedrijf, Hollands vertrouwd bedrijf, waarbij Hollands vertrouwd bedrijf, waarbij Hollands kwaliteit, bedrijf, waarbij Hollands kwaliteit, bedrijf, service waarbij kwaliteit, bedrijf, service waarbij kwaliteit, service Wij waarbij<br />
vertrouwd Meubelstoffeerderij ouderwets<br />
bedrijf, kwaliteit, persoonlijk zijn service kwaliteit, staan! waarbij gespecialiseerd service<br />
Hollands contact kwaliteit, service nog Miedema bedrijf,<br />
service echt op bovenaan het waarbij persoonlijk & gebied Zn. staan! kwaliteit, is van contact een design ouderwets nog service echt meub bov<br />
en persoonlijk en persoonlijk vertrouwd en Wij Meubelstoffeerderij en persoonlijk contact zijn en contact gespecialiseerd persoonlijk nog Hollands en contact echt persoonlijk nog en bovenaan echt persoonlijk contact bedrijf, nog Miedema nog bovenaan echt contact op echt nog staan! waarbij bovenaan persoonlijk het contact echt staan! nog & gebied Zn. bovenaan echt kwaliteit, nog staan! contact is van bovenaan echt een Leolux, Wij vertrouwd staan! design bovenaan persoonlijk nog ouderwets service zijn Artifort, echt staan! gespecialiseerd meubelen bovenaan Hollands staan! Gelderland, contact staan! van bedrijf, nog onder Rolf op het echt Benz, waarbij andere: gebied bovenaan Gispen, kwaliteit, van Jori, design staan! De service Sede, meub Oist<br />
Wij zijn gespecialiseerd op het gebied van design Wij zijn meubelen gespecialiseerd van onder op het andere: gebied Wij zijn van gespecialiseerd design meubelen op van het gebi ond<br />
en Leolux, vertrouwd persoonlijk Wij Artifort, zijn Hollands gespecialiseerd contact Gelderland, nog bedrijf, Rolf echt Benz, op waarbij bovenaan het Gispen, gebied kwaliteit, Jori, Leolux, staan! van De design Sede, Artifort, Oisterwijk meubelen Gelderland, van Rolf onder Benz, Gispen, andere: Jori, De Sede, Oist<br />
Wij zijn op het Wij zijn gespecialiseerd van Leolux, en persoonlijk service<br />
op Artifort, het gebied Gelderland, contact van design Rolf Benz, nog<br />
meubelen Leolux, Gispen, echt<br />
Artifort, Jori, bovenaan<br />
van De onder Gelderland, Sede, andere: Oisterwijk staan!<br />
Wij zijn Wij zijn Wij Leolux, gespecialiseerd zijn<br />
Rolf Benz, Gi<br />
en persoonlijk Leolux,<br />
Wij gespecialiseerd Artifort, zijn op<br />
Artifort,<br />
Wij het Gelderland, zijn op gebied Wij het gespecialiseerd<br />
contact Gelderland,<br />
zijn op gebied van het Rolf design gebied op van Benz,<br />
nog Rolf<br />
het design meubelen op Gispen, van gebied<br />
Benz,<br />
het design meubelen op gebied Jori,<br />
Gispen,<br />
van het van De meubelen design gebied van onder Sede, Jori,<br />
van design meubelen van Oisterwijk<br />
De andere:<br />
Sede,<br />
design meubelen<br />
Oisterwijk<br />
van meubelen onder van onder andere: van onder andere:<br />
andere:<br />
Leolux, Artifort, Gelderland, Rolf Leolux,<br />
echt<br />
Benz, Gispen, Artifort,<br />
bovenaan Wij<br />
Jori, Gelderland, De Nu<br />
staan! zijn onder gespecialiseerd van onder andere: andere: op het gebied van design meub<br />
Leolux, Leolux, Artifort, Leolux, Artifort, Gelderland, Artifort, Leolux, Gelderland, Rolf Leolux, Gelderland, Artifort, Benz, Rolf Leolux, Artifort, Gispen, Gelderland, Benz, Rolf Artifort, Gispen, Gelderland, Jori, Benz, Rolf De Gelderland, Gispen, Jori, Sede, Benz, Rolf De Oisterwijk Jori, Gispen, Sede, Benz, Rolf De Oisterwijk Gispen, Sede, Benz, Jori, Sede, Rolf ook Benz, Gispen, in Jori, De <strong>Amsterdam</strong> Sede, Oisterwijk 020 24<br />
Leolux, De Oisterwijk Gispen, Jori, Sede, Artifort, De Oisterwijk Jori, Sede, De Gelderland, Oisterwijk Sede, Oisterwijk<br />
Wij zijn gespecialiseerd op het gebied van Rolf Benz, Gispen, Jori, De Sede, Oist<br />
Nu design Wij zijn<br />
020 ook meubelen gespecialiseerd<br />
244 in in <strong>Amsterdam</strong> van onder 31 op<br />
89 Nu<br />
het andere: gebied<br />
ook 020 van<br />
in 244 design<br />
Amster 020 31 meub 8924<br />
Leolux, Wij<br />
Nu<br />
zijn Artifort,<br />
ook<br />
gespecialiseerd Gelderland,<br />
in <strong>Amsterdam</strong><br />
Rolf op Benz, het Gispen, gebied Jori, van De design<br />
020<br />
Sede,<br />
244<br />
Oisterwijk meubelen<br />
31 89van onder andere:<br />
Meubelstoffeerderij Miedema & Zn. is een ouderwets<br />
vertrouwd Hollands bedrijf, waarbij kwaliteit, service<br />
Meubelstoffeerderij Miedema & Zn. is een<br />
en persoonlijk<br />
ouderwets<br />
contact nog echt bovenaan staan!<br />
vertrouwd Hollands bedrijf, waarbij kwaliteit, service<br />
en persoonlijk contact nog echt bovenaan Wij staan! zijn gespecialiseerd op het gebied van design meubelen van onder andere:<br />
Mogen wij ons even voorstellen?<br />
Ohmann, Designers Guild, Ploeg, Kvadrat, Alcantara, Romo<br />
Wij beschikken over een grote collectie leer en stoffen van onder andere:<br />
Leolux, Artifort, Gelderland, Rolf Benz, Gispen, Jori, De Sede, Oisterwijk<br />
Doorgezakte banken of fauteuils?<br />
Wij vervangen de vullingen!<br />
Ohmann, Designers Guild, Ploeg, Kvadrat, Alcantara, Romo, Sanderson en Saum & Viebahn.<br />
Wij zijn gespecialiseerd op het gebied van design meubelen van onder andere:<br />
Nu ook in <strong>Amsterdam</strong> 020 244 31 89<br />
Nu ook in <strong>Amsterdam</strong> 020 244 31 89<br />
Doorgezakte banken of fauteuils?<br />
Wij vervangen de vullingen!<br />
Leolux, Artifort, Gelderland, Rolf Benz, Gispen, Jori, De Sede, Oisterwijk<br />
Gr<br />
Lever<br />
Bel voor meer informatie of een vri<br />
bij u thuis of kom even langs in ons<br />
Bel voor meer informatie of een vrijblijvende afspraak<br />
bij u thuis of kom even langs in ons atelier.<br />
Uw waardevolle meubelen weer als nieuw?<br />
Uw waardevolle meubelen weer als nieuw?<br />
Wij beschikken over een grote collectie leer en stoffen van onder andere:<br />
Wij beschikken over een grote collectie leer en stoffen van onder andere:<br />
Ohmann, Designers Guild, Ploeg, Kvadrat, Alcantara, Romo, Sanderson en Saum & Viebahn.<br />
Gratis halen en brengen<br />
Levering onder 3 jaar garantie<br />
Gratis halen en brengen<br />
Levering onder 3 jaar garantie<br />
Miedema & Zn. Miedema & Zn. Miedema & Zn. Miedema & Z<br />
Amersfoort <strong>Amsterdam</strong> Bussum Rotterdam<br />
033 472 35 77 020 244 31 89 035 691 29 05 010 21 888 76<br />
Miedema & Zn. Miedema & Zn. Miedema & Zn. Miedema & Zn. Miedema & Zn. Miedema & Zn.<br />
Amersfoort <strong>Amsterdam</strong> Bussum Rotterdam Schiedam Utrecht<br />
033 472 35 77 020 244 31 89 035 691 29 05 010 21 888 76 010 27 34 727 030 662 82 18<br />
Doorgezakte banken of fauteuils?<br />
Wij vervangen de vullingen!<br />
Doorgezakte banken of fauteuils? Gratis halen en brengen<br />
Wij vervangen de vullingen! Levering onder 3 jaar garantie<br />
Ohmann, Designers Guild, Ploeg, Kvadrat, Alcantara, Romo, Sanderson en Saum & Viebahn.<br />
Bel voor meer informatie of een vrijblijvende afspraak<br />
Bel voor meer informatie of<br />
bij<br />
een<br />
u<br />
vrijblijvende<br />
thuis of kom<br />
afspraak<br />
even langs in ons atelier.<br />
bij u thuis of kom even langs in ons atelier.<br />
Nu ook in Nu ook in Leolux, <strong>Amsterdam</strong> Artifort, Gelderland,<br />
244020 Rolf<br />
31 244 Benz,<br />
89meubelen 31 Gispen, Jori, De Sede, Oist<br />
Nu Nu ook Nu ook in ook Nu in Nu ook <strong>Amsterdam</strong> in Nu ook in ook in 020 <strong>Amsterdam</strong> in 020 244 020 244 31 89 244 31 020 89 31 020 244 89020 244 31 89<br />
31 89 31 Leolux, Artifort, Gelderland, Rolf Benz, Gispen, we<br />
Uw Nu Jori, De waardevolle Sede, ook Oisterwijk<br />
weer in als <strong>Amsterdam</strong> meubelen Uw meubelen waardevolle weer 020 als<br />
we me 24 n<br />
Nu<br />
Uw<br />
Uw ook<br />
waardevolle<br />
Uw Uw in Uw waardevolle <strong>Amsterdam</strong> Uw meubelen<br />
Uw waardevolle weer meubelen als Nu 020<br />
weer<br />
Uw weer nieuw? ook weer meubelen 244 als als<br />
Uw waardevolle meubelen weer als nieuw? weer nieuw?<br />
31 in als weer 89<br />
nieuw?<br />
<strong>Amsterdam</strong> nieuw? als weer als nieuw?<br />
nieuw? als nieuw? 020 24<br />
Nu ook in <strong>Amsterdam</strong> 020 244 31 89<br />
Miedema & Zn. Miedema & Zn. Miedema & Zn. Miedema & Zn. Miedema & Zn. Miedema & Zn.<br />
Amersfoort <strong>Amsterdam</strong> Bussum Rotterdam Schiedam Utrecht<br />
Miedema & Zn. Miedema & Zn. Miedema & Zn. 033 Miedema 472 35 & 77Zn.<br />
020 Miedema 244 31 & 89 Zn. 035 Miedema 691 29 & 05Zn.<br />
010 21 888 76 010 27 34 727 030 662 82 18<br />
Amersfoort <strong>Amsterdam</strong> Bussum Rotterdam Schiedam Utrecht<br />
033 472 35 77 020 244 31 89 035 691 29 05 010 21 888 76 010 27 34 727 030 662 82 18<br />
www.miedemaenzn.nl<br />
www.miedemaenzn.nl<br />
www.miedemaenzn.nl<br />
www.miedemaenzn<br />
Mogen Mogen wij ons wij ons even even voorstellen? voorstellen?<br />
Wij beschikken over over een grote een collectie grote Wij beschikken collectie leer en stoffen over leer een en van grote stoffen onder coll an<br />
Meubelstoffeerderij Meubelstoffeerderij Miedema Mogen wij<br />
Miedema Wij & Zn.<br />
Wij ons Wij even beschikken & & Zn. is Zn. een voorstellen?<br />
is is een een ouderwets<br />
ouderwets<br />
over een een grote Wij grote collectie beschikken collectie leer over<br />
leer<br />
en Ohmann, Uw Wij leer stoffen een<br />
en beschikken stoffen grote Designers van waardevolle stoffen collectie onder<br />
van Guild, van onder<br />
andere: over Guild, leer Ploeg, onder en<br />
andere: een Ploeg, Kvadrat, stoffen grote andere: Ohmann, Kvadrat, Alcantara, van meubelen collectie onder Designers Alcantara, Romo, andere: Guild, leer Sanderson Romo, Ploeg, en stoffen<br />
Kvadrat, we Saum Sande &<br />
vertrouwd vertrouwd Wij Mogen Hollands beschikken Hollands Wij wij bedrijf, beschikken bedrijf, Wij ons waarbij Ohmann, Wij beschikken Designers Guild, Meubelstoffeerderij Uw<br />
Ohmann, beschikken over waarbij even Mogen Wij kwaliteit, een over voorstellen?<br />
beschikken Wij grote waardevolle Miedema<br />
wij een over service<br />
Designers beschikken ons Wij grote collectie Guild, een Zn.<br />
Mogen even beschikken over collectie grote<br />
is Ploeg, over Ploeg, leer een<br />
een<br />
voorstellen?<br />
over wij collectie<br />
Ploeg, Ohmann, Kvadrat, een ouderwets Kvadrat, en grote ons leer een over stoffen Kvadrat, meubelen grote Alcantara, even collectie grote<br />
Designers Alcantara, leer een stoffen van grote<br />
Alcantara, collectie voorstellen?<br />
collectie onder stoffen leer van<br />
Guild, Romo, Ohmann,<br />
Romo, collectie onder leer andere: stoffen van<br />
Ploeg, Romo, leer Designers en Sanderson stoffen Guild, en van Saum Ploeg, onder Kvadrat, Viebahn. andere:<br />
Doorgezakte<br />
Alcantara, Romo, Sand<br />
Ohmann, Designers Guild, Ploeg, Kvadrat, Alcantara, Sanderson Sanderson onder leer andere: stoffen van Kvadrat, weer en banken Saum Alcantara, andere: stoffen onder<br />
als<br />
Romo, banken Saum van onder andere:<br />
Viebahn. Romo, & van<br />
of fauteuils?<br />
nieuw?<br />
Viebahn. onder andere: andere:<br />
en persoonlijk en persoonlijk contact Sanderson en Saum & Viebahn.<br />
n voorstellen?<br />
ogen wij ons wij even ons Ohmann, Meubelstoffeerderij even<br />
Uw waardevolle<br />
Doorgezakte<br />
meubelen Gratis banken halen of fauteuil<br />
we bre<br />
vertrouwd<br />
voorstellen?<br />
Ohmann,<br />
contact nog<br />
voorstellen?<br />
Designers Ohmann,<br />
nog echt<br />
Designers<br />
echt bovenaan<br />
Guild, staan!<br />
Hollands<br />
Meubelstoffeerderij Ohmann, Miedema Designers Ploeg, Guild, Ohmann, Designers Kvadrat, Ploeg, Guild, & Ohmann, Zn.<br />
Uw bedrijf, Sanderson of fauteuils?<br />
Saum & Viebahn. Gratis h<br />
waardevolle waarbij<br />
Meubelstoffeerderij Designers Kvadrat, Ploeg, Alcantara, Guild, is<br />
kwaliteit,<br />
Miedema een Designers Kvadrat, Alcantara, Ploeg, Guild, ouderwets Romo, Alcantara, Kvadrat,<br />
service<br />
& Guild, Ploeg, Zn. Romo, Sanderson Miedema Kvadrat, Ploeg, is Alcantara, Sanderson een Romo, Kvadrat, en<br />
Wij ouderwets<br />
Alcantara, Saum Sanderson & Romo, en<br />
beschikken Zn. Alcantara, & Saum Viebahn. Sanderson Romo, is en een & Saum Viebahn. Romo, Sanderson ouderwets<br />
& Viebahn. Saum Sanderson & Saum Viebahn. en & Saum Viebahn. & Viebahn.<br />
over een grote collectie leer en stoffen<br />
iedema eubelstoffeerderij Wij & zijn Zn. Wij gespecialiseerd Miedema zijn op het van of Doorgezakte van onder<br />
meubelen banken Gratis Wij of fauteuils? halen vervangen weer brengen<br />
vullingen! als<br />
Gratis<br />
nieuw?<br />
halen Wij vervangen en Levering brengen de onder vullingen! 3 jaar g<br />
en<br />
is vertrouwd een Miedema persoonlijk<br />
ouderwets & Hollands op Zn. het op Doorgezakte & Wij contact<br />
is het gebied vertrouwd Zn. een bedrijf, is ouderwets<br />
van een van design ouderwets<br />
beschikken Rolf Benz, nog<br />
Jori,<br />
echt<br />
Hollands waarbij banken meubelen over De Sede,<br />
bovenaan<br />
vertrouwd kwaliteit, bedrijf, van of fauteuils?<br />
onder een grote of staan!<br />
Hollands waarbij service<br />
andere: bedrijf, kwaliteit, waarbij service Gratis kwaliteit, halen service brengen<br />
Leolux, Leolux, Artifort, collectie leer Ohmann, Doorgezakte Wij stoffen vervangen Designers van banken Guild, onder Ploeg, vullingen! of andere:<br />
fauteuils? Kvadrat, Alcantara, Levering Romo, Gratis Sande oh<br />
ertrouwd drijf, Hollands waarbij Hollands<br />
Doorgezakte Artifort, Gelderland,<br />
kwaliteit, bedrijf, en persoonlijk bedrijf,<br />
Doorgezakte Gelderland, Rolf Doorgezakte Rolf Benz,<br />
waarbij service waarbij<br />
banken Benz, Gispen,<br />
contact<br />
Doorgezakte Gispen, banken<br />
kwaliteit, persoonlijk kwaliteit,<br />
of Jori, Jori, nog<br />
Doorgezakte fauteuils? banken De De Sede, of Sede,<br />
echt service service<br />
fauteuils?<br />
Oisterwijk<br />
bovenaan<br />
banken of fauteuils? banken<br />
de staan!<br />
of fauteuils? banken Gratis of fauteuils? Gratis halen of fauteuils? Gratis<br />
Wij vervangen Levering Wij halen brengen<br />
de vullingen! beschikken Gratis halen brengen Gratis halen brengen Gratis<br />
onder 3 jaar over halen brengen<br />
garantie Levering een halen brengen grote brengen<br />
Wij vervangen contact de persoonlijk vullingen! nog echt contact bovenaan nog staan! echt Levering bovenaan onder staan! 3 jaar garantie onder collectie 3 jaar garantie leer en stoffen<br />
n Ohmann, Doorgezakte Designers Guild, banken de Ploeg, Kvadrat, of fauteuils? Alcantara, Bel Romo, Wij voor vervangen Sanderson meer Gratis informatie en halen Saum 3 vullingen! & Bel Viebahn.<br />
brengen<br />
nog persoonlijk echt contact bovenaan Wij beschikken over een grote collectie Ohmann, leer en stoffen Designers van Guild, Ploeg, andere: Kvadrat, of voor een Alcantara, meer vrijblijvende informatie Levering Romo, Sand af o<br />
Wij contact<br />
Wij<br />
nog zijn staan! echt nog<br />
vervangen Wij<br />
gespecialiseerd bovenaan echt<br />
vervangen Wij bovenaan<br />
de vervangen vullingen!<br />
staan!<br />
Wij de vervangen<br />
op het staan!<br />
vullingen! Wij de vervangen Wij vullingen! de vervangen vullingen! Levering de vullingen! Levering de vullingen! onder Levering onder 3 jaar Levering onder 3 garantie jaar Levering 3 garantie onder jaar Levering garantie onder 3 jaar onder 3 garantie jaar 3 garantie jaar garantie<br />
Nu Nu ook ook gebied Wij vervangen 020 244 van 31 design<br />
de Bel<br />
89 meubelen van<br />
vullingen! voor of meer een bij Bel Doorgezakte onder andere:<br />
Wij zijn in in<br />
gespecialiseerd <strong>Amsterdam</strong> informatie u voor thuis Levering of meer of banken afspraak kom een informatie even vrijblijvende of 3 bij fauteuils? langs jaar u garantie thuis ons of afspraak of een atelier. kom vrijbli Gratis even la h<br />
Ohmann, Wij zijn Designers op gespecialiseerd het 020 020<br />
gebied 244 Guild, Wij zijn 31 van 89<br />
Ploeg, op gespecialiseerd design het Kvadrat, gebied meubelen Alcantara, van op design van het onder gebied Romo, meubelen andere: van Sanderson design van onder meubelen Saum andere: & van Viebahn. onder andere:<br />
Leolux, Artifort, Gelderland, Rolf Benz, Gispen, Jori, De Sede, Oisterwijk<br />
n ij op gespecialiseerd zijn het gespecialiseerd gebied<br />
Bel Nu Leolux, van op ook design<br />
voor Bel<br />
het Artifort, op Doorgezakte gebied<br />
voor<br />
in<br />
Bel het meubelen<br />
meer Bel<br />
Gelderland, <strong>Amsterdam</strong> gebied van<br />
voor<br />
Leolux,<br />
meer<br />
voor<br />
Bel voor design van Artifort, Rolf<br />
meer voor Bel informatie meer<br />
onder design meer banken Benz, meubelen of voor Bel<br />
Gelderland,<br />
meer informatie informatie<br />
Gispen, Leolux, andere: 020 meubelen weer<br />
voor of of meer<br />
van 244 Artifort, Jori, even een fauteuils? bij als Rolf<br />
of<br />
onder<br />
meer De 31 van Benz, u informatie een<br />
Sede, langs Gelderland, 89 thuis onder of<br />
andere: Gispen, Oisterwijk<br />
vrijblijvende een of<br />
in andere:<br />
of of een<br />
Rolf Jori, ons kom bij Bel een Doorgezakte Benz, De<br />
of vrijblijvende<br />
Wij atelier. Sede,<br />
u<br />
Gratis afspraak<br />
een voor even Gispen, of<br />
Oisterwijk<br />
thuis<br />
vervangen afspraak een vrijblijvende<br />
Jori, langs halen meer De<br />
afspraak<br />
afspraak<br />
banken Sede,<br />
of in kom informatie afspraak<br />
Oisterwijk ons brengen vullingen! of atelier. afspraak<br />
even fauteuils? afspraak<br />
Uw Uw waardevolle langs of een in<br />
Levering<br />
ons vrijbli Gratis<br />
Miedema & Zn. Miedema & Zn. Miedema Miedema & Zn. Miedema & Zn. Miedema & Zn. Miedema & Zn. Miedema & Zn. ateo<br />
h<br />
M&<br />
Artifort, eolux, , Rolf Benz, Artifort, Gelderland, Gispen, Gelderland, bij Jori, Rolf u bij De Benz, thuis Rolf Sede, u bij Gispen,<br />
bij Doorgezakte Benz, thuis bij<br />
Wij Oisterwijk of meubelen u u<br />
Bel Gispen, kom Jori, thuis bij<br />
u vervangen of thuis<br />
De<br />
thuis voor u kom Jori, bij Sede, even thuis of De u of<br />
banken Oisterwijk kom bij weer Sede, even<br />
of meer thuis langs kom of Oisterwijk<br />
kom vullingen! even thuis kom als langs of even nieuw?<br />
informatie even fauteuils? kom langs even ons of langs kom atelier. ons even langs atelier. even ons in langs in ons<br />
langs Amersfoort bij of Levering atelier.<br />
Wij<br />
langs ons<br />
u een atelier.<br />
ons Gratis thuis vervangen<br />
atelier. ons vrijblijvende in<br />
atelier. onder ons atelier. halen of 3 atelier.<br />
Wij kom jaar Bussum vullingen! brengen garantie<br />
Amersfoort even afspraak<br />
Wij<br />
beschikken beschikken<br />
over over<br />
een<br />
een<br />
grote Rotterdam langs <strong>Amsterdam</strong> in Schiedam Levering ons Bussum ate Uo<br />
Miedema grote<br />
collectie<br />
collectie<br />
leer Zn. leer<br />
en<br />
Miedema stoffen<br />
stoffen<br />
van<br />
& Zn. van<br />
onder<br />
Miedema onder<br />
andere:<br />
Wij beschikken 020 andere: & Zn.<br />
244 Miedema 31 & Zn.<br />
Miedema & Zn.<br />
Miedema & Zn.<br />
Miedema & Zn. Miedema & Zn.<br />
Ohmann, Nu Designers ook Guild, Ploeg, 033<br />
bij u thuis of kom even langs Bel 89<br />
Ohmann, Designers<br />
over<br />
Guild,<br />
een grote<br />
Ploeg, 472 35 voor 77<br />
& Zn. 020<br />
ons meer 244 31 atelier. informatie & 035 691033 29 05 472 35 010 77<br />
21 Zn. 888 of 02076<br />
Miedema 244 een 31 010 8927 vrijbli<br />
34 & 035 727 Zn. 691 Mi 29 03<br />
Amersfoort<br />
in<br />
Kvadrat,<br />
collectie<br />
Wij Nu Kvadrat, <strong>Amsterdam</strong><br />
Alcantara,<br />
leer en<br />
Romo,<br />
stoffen<br />
Sanderson<br />
van onder Saum<br />
andere:<br />
&<br />
vervangen Alcantara, ook <strong>Amsterdam</strong> Romo, in Sanderson de <strong>Amsterdam</strong> vullingen!<br />
Bussum Amersfoort<br />
Saum 020<br />
Viebahn.<br />
Miedema Miedema & Zn. Miedema & Miedema Zn. Miedema && Zn. & Zn. Zn. Miedema & Miedema Zn.<br />
Miedema & Nu & Zn.<br />
Zn. & Miedema Zn. & & ook Zn. Zn.<br />
Miedema Miedema & & Zn.<br />
Viebahn. in Zn. & Miedema 244<br />
& Zn.<br />
Rotterdam & Zn. <strong>Amsterdam</strong> Zn.<br />
Miedema 31<br />
Miedema & & Zn.<br />
89<br />
Zn. 020 Levering Miedema & Schiedam<br />
Bussum & Zn. Zn. Zn.<br />
244 Miedema Miedema & & Zn.<br />
31 Zn. onder Miedema Utrecht<br />
& 020 Rotterdam<br />
89<br />
& Zn. Zn. Zn.<br />
Miedema 3 Miedema 244 & jaar Zn.<br />
31 Miedema & Schiedam garantie & Zn. Zn. 89<br />
Ohmann, Designers Guild, Ploeg, Kvadrat, Alcantara, Romo, Sanderson en Saum & Viebahn.<br />
Miedema & Zn. Utrecht & Zn.<br />
ook msterdam u ook in Doorgezakte Bel Miedema 033 voor 472 35 & 77 Zn. meer Miedema 31 informatie 89& Zn. 035 033691 Miedema 47229 3505<br />
77 & 010 of 020 Zn. 21 244 een 888 Amersfoort bij Miedema Bel<br />
317689vrijblijvende u 010 voor<br />
035 thuis 27 & 691 34 Zn. 29 727<br />
meer<br />
05 <strong>Amsterdam</strong><br />
Miedema of 030 010662 kom 21 888 82 & Zn. 18 76<br />
Bussum Miedema 010 27 34 727<br />
& Zn. 030 Rotterdam Miedema 662 82 18<br />
Doorgezakte<br />
Amersfoort<br />
banken of fauteuils? Gratis halen en brengen<br />
& Zn. Sch<br />
www.miedemaenzn.nl<br />
informatie afspraak even langs of een in ons M<br />
Uw in Amersfoort<br />
banken 020 Amersfoort <strong>Amsterdam</strong><br />
of Amersfoort 244 fauteuils? <strong>Amsterdam</strong><br />
Amersfoort 31020 <strong>Amsterdam</strong><br />
Amersfoort 89 Bussum <strong>Amsterdam</strong> Gratis 020 Amersfoort<br />
244 Bussum <strong>Amsterdam</strong> halen 244 31 Bussum <strong>Amsterdam</strong> Rotterdam en 89 Bussum brengen 31 <strong>Amsterdam</strong> Rotterdam Bussum 89 Rotterdam Bussum Schiedam Rotterdam Bussum Schiedam Rotterdam Schiedam Rotterdam Utrecht Schiedam Rotterdam Utrecht Schiedam Utrecht Schiedam Schiedam Utrecht<br />
Utrecht Utrecht<br />
weer als<br />
Amersfoort Miedema & <strong>Amsterdam</strong> Zn. Miedema & Bussum Zn. Miedema & Rotterdam 033 Amersfoort<br />
Zn.<br />
472 Miedema<br />
35 77<br />
& Schiedam 020 <strong>Amsterdam</strong><br />
Zn.<br />
244<br />
Miedema<br />
31 89<br />
& Utrecht 035 Bussum Zn.<br />
691<br />
Miedema<br />
29 05<br />
&<br />
010 Rotterdam Zn.<br />
21 888<br />
www.mi vrijbli ate<br />
Doorgezakte Wij<br />
Wij<br />
033 vervangen<br />
Uw vervangen<br />
472 banken 033 35 77 472 of<br />
waardevolle 033 35 020 vullingen! fauteuils? 033 76 01<br />
bij Bel vullingen!<br />
77 472 244 472 35 020 033 31 77 3589<br />
244 472 77020 033 31 035 89 77 020 244 Levering 472 Gratis 691<br />
u Uw thuis voor waardevolle meer Levering<br />
033 244 31 035 020 2989<br />
77 472 halen 31 05 691 onder 244 35 89<br />
of meubelen kom Uw informatie onder<br />
035 020 29 31 010 77 en 305<br />
89 691 jaar 244 035 brengen<br />
3<br />
21<br />
jaar<br />
020 29 garantie 31 888 010 035 691 05 244<br />
garantie<br />
8976<br />
21 691 2931 888 010 05 035 29 010 8976<br />
05 21 691 27 010 888 035 29 34 010 21 76 05 691 727<br />
21 888 29 34 888 010 76 030 05 727 76<br />
21662 34 888 010 030 010 82 727 76 21 27 18 662 27 888 34 34 030 010 82 727 76 727 18 662 34 010 82 030 727 18<br />
662 34030 82 727<br />
18<br />
662030 82 18 662 82 18<br />
Wij vervangen vullingen! Levering onder<br />
Sc<br />
www.miedemaenzn.nl<br />
3 waardevolle even jaar garantie meubelen langs weer of in als bij een ons meubelen<br />
033 472 Amersfoort 35 77 020 244 <strong>Amsterdam</strong> 31 89 035 691 Bussum 29 05 010 03321 472<br />
www.miedemaenzn.nl<br />
u nieuw? weer vrijblijvende thuis atelier. als of kom nieuw? weer afspraak even als nieuw? langs in ons ate<br />
w waardevolle meubelen Bel Miedema Rotterdam 888 35 & 76 77 Zn. 010 Miedema 02027 244 Schiedam 3431 727 & 89 Zn. 030 Miedema 035662 691 Utrecht 82 29 & 18 05 Zn. Miedema 010 21 888 & 76 Zn. Mi 01<br />
Bel Wij<br />
voor<br />
voor beschikken<br />
meer<br />
meer informatie<br />
informatie bij weer meubelen over u een thuis als of<br />
of grote<br />
een<br />
een nieuw? weer vrijblijvende<br />
of collectie vrijblijvende weer kom als leer<br />
afspraak<br />
even als en nieuw?<br />
afspraak stoffen nieuw? langs van onder in andere:<br />
Bel bij voor ons atelier.<br />
bij<br />
Wij u thuis meer thuis<br />
beschikken of informatie kom even<br />
of 033 472 35 77 020 244 31 89 035 691 29 05 Amersfoort 010 21 888 76 <strong>Amsterdam</strong> 010 27 34 www.miedemaenzn.nl<br />
Ohmann, Designers Miedema kom<br />
over<br />
even<br />
Wij langs of een beschikken een Guild, & Zn. langs<br />
grote in vrijblijvende ons Ploeg, Miedema Kvadrat, in ons<br />
collectie Wij atelier. over & atelier.<br />
beschikken een<br />
www.miedemaenzn.nl<br />
leer grote afspraak<br />
en stoffen collectie over een van<br />
www.miedemaenzn.nl<br />
leer grote onder en collectie stoffen andere: van leer onder en stoffen andere: van<br />
Alcantara, Zn. Miedema Romo, Sanderson & Zn. Miedema en Zn. Miedema & Zn. Miedema<br />
727 Bussum onder 030 andere:<br />
&<br />
662<br />
Zn.<br />
82 18 Rotterdam Sch<br />
Miedema Saum & Viebahn. & Zn. Miedema Zn. Miedema Zn. Miedema & Zn. M<br />
schikken ij grote beschikken bij collectie over u thuis Ohmann, een over leer of grote een kom en Designers grote collectie stoffen even collectie Guild, Ohmann, van langs leer onder Ploeg, en in leer Designers stoffen ons Kvadrat, andere:<br />
atelier.<br />
Miedema & Zn. Miedema & Zn. Miedema & Zn. Miedema & Zn. stoffen Ohmann, van Guild, Miedema Alcantara, onder van Ploeg, &<br />
Amersfoort <strong>Amsterdam</strong> Bussum www.miedemaenzn.nl<br />
Zn. Designers Miedema onder Romo, andere: Kvadrat, & Guild, Sanderson andere:<br />
Zn. Alcantara, Ploeg,<br />
Rotterdam<br />
033 en Kvadrat, Romo, Saum 472 35 & Sanderson Alcantara, Viebahn. 77<br />
Schiedam<br />
020 en Romo, 244 Saum 31 Sanderson & 89 Viebahn.<br />
Utrecht www.miedemaenzn.nl<br />
035 en 691 Saum 29 & 05Viebahn.<br />
010 21 888 76 01<br />
Amersfoort Miedema & Zn. <strong>Amsterdam</strong> Miedema & Zn.<br />
Miedema & Zn.<br />
Rotterdam Miedema & Zn. Schiedam Miedema & Zn. & Zn.<br />
Utrecht Miedema Zn. Zn. Miedema Amersfoort & Zn. Miedema <strong>Amsterdam</strong> & Zn. Miedema Bussum & Zn. Rotterdam Sc<br />
Ploeg, hmann, , Designers Kvadrat, Miedema Designers Guild, 033 Amersfoort & Alcantara, 472 Doorgezakte Zn. 35 Ploeg, Guild, Miedema 77 020 <strong>Amsterdam</strong> Kvadrat, Ploeg, Romo, 244 & Kvadrat,<br />
033<br />
Zn. 31 89 Miedema<br />
Amersfoort 472 Sanderson Alcantara, 035 BussumAlcantara, 35 691 &<br />
77 29 Zn. 05en of Miedema Romo, 010 Saum 020 fauteuils?<br />
Rotterdam 21 888<br />
Romo,<br />
<strong>Amsterdam</strong> 244<br />
& Sanderson Zn. 76Viebahn.<br />
Sanderson<br />
31<br />
Miedema 01089<br />
Schiedam 27 34 en & 727 035 Saum Zn. 030 Miedema en<br />
Bussum 691 & www.miedemaenzn.nl<br />
662 Utrecht Gratis Saum Viebahn. &<br />
29 82 & 1805<br />
Zn.<br />
Viebahn.<br />
010 Rotterdam 033 21 en 888 472<br />
brengen 76 35 77010 Schiedam 020 27 34 244727<br />
31 89030 Utrecht 035 662691 82 18 29 05 010 21 888 76 01<br />
Amersfoort 033 472 Doorgezakte 35 <strong>Amsterdam</strong><br />
77 020 244 31 Bussum 89banken 035 Doorgezakte 691 29 05 Rotterdam of fauteuils?<br />
010 21 888 banken 76<br />
27 34 of 727fauteuils?<br />
030 Gratis 662 82 18halen en brengen Gratis halen en brengen<br />
Wij vervangen<br />
033 472<br />
de<br />
35<br />
vullingen!<br />
Doorgezakte Schiedam Utrecht<br />
77 020 244 31 89<br />
Levering<br />
banken<br />
035 691 29<br />
onder<br />
of fauteuils?<br />
05 010 jaar<br />
21 888<br />
garantie<br />
Gratis halen en brengen<br />
033 472 35 77 020 244 31 89 035 76 010 27 34 727<br />
www.miedemaenzn.nl<br />
of oorgezakte fauteuils? banken banken of Wij fauteuils? vervangen of Gratis fauteuils? www.miedemaenzn.nl<br />
691 29 05 010 21 888 76 010 27 34 727 030 662 82 18<br />
halen Wij vullingen!<br />
vervangen Gratis brengen Gratis halen Wij de halen vullingen! vervangen brengen Levering brengen de onder vullingen! 3 Levering jaar garantie onder Levering 3 jaar garantie onder 0303662 jaar 82 garantie 18
VASTE ROUTE<br />
SERGIO VYENT<br />
was dat mijn conclusie, had ik daar gewoon kunnen<br />
blijven.’ Sergio schakelt terug op overlevingsstand,<br />
ziet een terugkeer naar Amstelstad niet zitten, pakt<br />
zijn spullen en neemt de trein naar Eindhoven. Dat<br />
ligt volgens hem dichtbij Helmond , waar zijn zus in<br />
een gastgezin zit.<br />
Uiteindelijk brengt de kinderbescherming hem onder<br />
bij het pleeggezin van Mien Visser in Waalre. ‘Een<br />
geweldige vrouw! Ik realiseerde me al snel dat Mien<br />
meer een moeder voor me was dan mijn moeder ooit<br />
was geweest. Ze heeft me vijf jaar in huis opgevangen,<br />
alsof ik een van haar eigen kinderen was. En ook<br />
mijn zus Eartha was welkom toen ze niet langer bij<br />
haar gastgezin kon blijven.’<br />
In het warme Brabantse pleeggezin vindt hij rust, genegenheid<br />
en ontdekt hij zijn aanleg voor atletiek. Als<br />
lid van Atletiek Vereniging Valkenswaard wordt Sergio<br />
Vyent op 25 juli 1988 in Krommenie Nederlands<br />
jeugdkampioen verspringen met een sprong van 7<br />
meter en 17 centimeter. Toevallig op dezelfde dag dat<br />
<strong>Amsterdam</strong>mer Rinus Michels met het Nederlands<br />
Elftal in München Europees kampioen wordt, door de<br />
Sovjet te verslaan met 2-0. Na een bulderlach: ‘Het<br />
hele land vierde feest, stond op zijn kop voor mijn<br />
nationale titel! Maar die gouden medaille om mijn nek<br />
heeft me serieus veel zelfvertrouwen geschonken.’<br />
Na Waalre, een studie in Sittard en horecawerk<br />
in Utrecht keert Sergio Vyent in 1999 terug naar<br />
<strong>Amsterdam</strong>. Als manager van de überhippe<br />
Supperclub in de Jonge Roelensteeg, waar bezoekers<br />
plaatsnemen op ligbedden – eerder voor de totaalervaring<br />
dan voor het eten. ‘We organiseerden de<br />
In 1999 gaat Sergio<br />
werken bij de hippe<br />
Supperclub, hier in<br />
2008, waar mensen<br />
kunnen aanliggen bij<br />
het eten.<br />
FOTO Q-BEE/FLICKR.<br />
COM<br />
gekste dingen. Ik heb bijvoorbeeld een avond rondgelopen<br />
op hoge hakken en in een roze glitterjurk.’ Het<br />
uitventen van het concept in Singapore bleek geen<br />
succes. ‘De klanten daar zaten niet te wachten op<br />
entertainment, die wilden na de eerste gang direct<br />
het volgende gerecht.’<br />
Als zijn oudtante Claudetta hem vanuit Suriname<br />
belt met het nieuws dat zijn moeder is overleden en<br />
vraagt of hij haar uitvaart wil regelen, twijfelt Sergio<br />
geen moment en pakt het vliegtuig. ‘Ik denk dat ik<br />
wilde laten zien: jij bent er in <strong>Amsterdam</strong> nooit voor<br />
mij geweest, maar ik ben er nu wel voor jou. Ondanks<br />
alles.’ Tijdens de uitvaart maakt hij kennis met zijn<br />
grote familie en leert hij meer over het familieverleden.<br />
Hij blijkt recht te hebben op grondbezit op<br />
de in 1863 bij de afschaffing van de slavernij door<br />
acht slaafgemaakten gekochte voormalige plantage<br />
Onverwagt. ‘Drie van hen droegen de naam Vyent.’<br />
Vyent in 1988<br />
wanneer hij<br />
Nederlands<br />
jeugdkampioen<br />
verspringen wordt.<br />
‘Waarschijnlijk wist<br />
mijn moeder gewoon<br />
niet hoe dat moest,<br />
kinderen opvoeden’<br />
Je beschrijft in het boek ook hoe alleen al de ontmoeting<br />
met oom Appie je westerse blik heeft verruimd.<br />
‘Op weg naar mijn stuk grond vroeg hij of we in<br />
Nederland ook een maan hadden, maar hij wist wel<br />
alle jungleplanten te benoemen. Op Onverwagt bleek<br />
niemand geïnteresseerd in de papierwinkel waarmee<br />
ik kon aantonen een Vyent te zijn. Nee, ik moest mijn<br />
schoenen uitdoen. Een blik op blote voeten volstond:<br />
ik had de voor Vyents kenmerkende grote smalle<br />
voeten! Ik heb nog geen idee wat ik met de grond wil<br />
gaan doen. Maar zoals eerder gezegd, wil ik wat aan<br />
het land teruggeven.’<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
23
’s Zomers<br />
de bat,<br />
’s winters<br />
de bal<br />
Topvoetbalclub RAP bij de wedstrijd<br />
tegen HVV op het Malieveld in Den<br />
Haag, 2 februari 1890. Drie Machinisten<br />
spelen mee: Staand, uiterst links: Theo<br />
Jacometti, met het uniformpetje van<br />
de machinistenschool. Uiterst rechts:<br />
Louis Stollé en Henry Potter. Het<br />
gevarieerde assortiment hoofddeksels<br />
is ongetwijfeld een grap. Uit de Nederlandsche<br />
Sport van 8 februari 1890.<br />
In 1889 richt een aantal leerlingen van de<br />
Kweekschool voor Machinisten een ‘club<br />
voor veldsport’ op, die een korte maar<br />
krachtige twee jaar bestaat. Enthousiaste<br />
jongelui, weinig cricket, maar wel leuke<br />
voetbalwedstrijden.<br />
DOOR JAN LUITZEN EN WIM ZONNEVELD<br />
ONS AMSTERDAM JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong><br />
24<br />
p 19 oktober 1878 gaat<br />
de Kweekschool voor<br />
Machinisten van start<br />
op de Oostelijke Eilanden,<br />
in een oud schoolgebouw aan de<br />
Oostenburgermiddenstraat 30. De<br />
oprichters zijn vrijwel allemaal<br />
<strong>Amsterdam</strong>mers afkomstig uit scheepvaart,<br />
handel en nijverheid. Daar<br />
bestaat een groeiende behoefte aan goed<br />
opgeleid praktisch-technisch personeel,<br />
dat inzetbaar is in zowel het thuisland<br />
als in Nederlands-Indië.<br />
De opleiding wordt gefinancierd uit een<br />
combinatie van particuliere bijdragen<br />
en gemeentesubsidie en biedt een driejarig<br />
programma, dat begint met een<br />
klassikaal-theoretisch deel en eindigt<br />
met een stage. De school trekt zo’n<br />
vijftig inschrijvingen per cursusjaar,<br />
met leerlingen uit het hele land – uit<br />
de betere milieus, vooral vanwege het<br />
pittige schoolgeld van zo’n driehonderd<br />
gulden per jaar.<br />
Nuttig Door Oefening<br />
Theorie is niet het enige waarmee de<br />
leerlingen zich mee bezighouden: sport<br />
heeft al zijn intrede gedaan. Op 1 juni<br />
1885 meldt het blad De Turnvriend dat<br />
‘eenige leerlingen van de Kweekschool<br />
voor Machinisten alhier’ een gymnastiekvereniging<br />
hebben opgericht:<br />
Advendo: Aangenaam Door Vriendschap<br />
En Nuttig Door Oefening.<br />
Cricket is in Nederland in zwang<br />
gekomen sinds de jaren tachtig, gestimuleerd<br />
door de oprichting van de<br />
Nederlandsche Cricket Bond in 1883.<br />
Voetbal komt daar wat later achteraan,<br />
vaak gespeeld door dezelfde jongelui.<br />
’s Zomers hanteren ze de bats en ’s<br />
winters, als de velden slechter worden,<br />
trappen ze hollend tegen een bal.<br />
In december 1889 wordt de<br />
Nederlandsche Voetbal- en Athletiek<br />
Bond (NV & AB) opgericht, die meteen<br />
die winter een nationale competitie<br />
organiseert, waarin alleen clubs uit het<br />
westen participeren: HFC uit Haarlem<br />
(kampioen in 1890), HVV uit Den Haag<br />
(kampioen in 1891) en Concordia en<br />
Olympia uit Rotterdam. Uit de hoofdstad<br />
draaien ook Voetbal Vereeniging<br />
<strong>Amsterdam</strong> (VVA) en de voetbalafdeling<br />
van cricketclub RAP mee (kampioen<br />
in 1892). De <strong>Amsterdam</strong>se cricketclubs<br />
Volharding en Amstels bieden rond deze<br />
tijd ook voetbal aan, net als de kleinere
MACHINISTENVOETBAL<br />
clubs Achilles, Excelsior, Mercurius,<br />
Quick, Sparta en Victoria, in onderlinge<br />
friendly games.<br />
Zes voetbalwedstrijden<br />
Zo ziet de <strong>Amsterdam</strong>se sportwereld<br />
er uit als het weekblad Nederlandsche<br />
Sport op in december 1889 schrijft:<br />
Voetbal is in deze<br />
beginperiode vooral<br />
een sport voor<br />
scholieren<br />
‘Den 12en December is te <strong>Amsterdam</strong><br />
opgericht de “Machinisten Voetbal- en<br />
Cricket Vereeniging”.’ Nog geen twee<br />
jaar later, op 14 november 1891, meldt<br />
het tijdschrift dat de club alweer is<br />
opgedoekt.<br />
Het oprichtingsbericht van december<br />
1889 geeft de namen van de aangestelde<br />
bestuursleden. Het kernbestuur bestaat<br />
uit: Lodewijk van der Maessen (president),<br />
Hendrik de Ronde (secretaris)<br />
en Willem Schultz (penningmeester).<br />
De elftalzaken worden behartigd door<br />
teamcaptain Theo Roeland, Gerrit Ebell<br />
(vice-captain), en Theo Jacometti (materiaalcommissaris).<br />
De president en<br />
secretaris zijn van de lichting september<br />
1887, de andere vier van 1888. Roeland,<br />
Ebell en Jacometti vormen een opvallende<br />
clan uit Nijmegen, waar ze tussen<br />
1886 en 1888 cricket en voetbal hebben<br />
geleerd bij Gelria (opgericht mei 1882) en<br />
het kleinere Blauw en Wit.<br />
Voetbal is in deze beginperiode vooral<br />
een sport voor scholieren, die op hun<br />
HBS of Gymnasium clubs oprichten,<br />
gestimuleerd door uit Engeland overwaaiende<br />
sporten. De machinisten-jongens<br />
passen wel en niet in dit patroon.<br />
Het zijn scholieren, maar dan wat ouder,<br />
ze volgen hun opleiding juist na de<br />
middelbare school. Hun cricketactiviteiten<br />
worden niet zichtbaar in verslaggeving,<br />
zeker niet in wedstrijden, hoewel<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
25
Groep leerlingen in het uniform van<br />
de Kweekschool voor Machinisten, circa<br />
1885. Uit het gedenkschrift bij het 50-jarig<br />
bestaan van 1928.<br />
EEN UNIFORM VAN BLAUW LAKEN<br />
De Machinistenschool van 1878 was direct na de opening een groot succes. In<br />
de eerste zes jaren werden er 306 jongens toegelaten. Een derde daarvan kwam<br />
uit <strong>Amsterdam</strong>; 33 waren afkomstig uit Indië. Behalve het stevige schoolgeld<br />
moesten de studenten zelf boeken en instrumenten aanschaffen plus het<br />
uniform van blauw laken. Veertig kwekelingen woonden intern in het Zeemanshuis<br />
aan het Kadijksplein, strikt gescheiden van de daar verblijvende zeelieden.<br />
Wegens ruimtegebrek wordt in 1886 een groot gebouw aan de Plantage Muidergracht<br />
38 betrokken, met een inpandig internaat. Tot 1934 is de school daar<br />
gevestigd, daarna op de Overtoom en later op de Schipluidenlaan. De school<br />
ging op in de HTS-<strong>Amsterdam</strong>, nu de Hogeschool van <strong>Amsterdam</strong>.<br />
ONS AMSTERDAM JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong><br />
26<br />
ze vermoedelijk wel ‘traineeren’ met<br />
onderlinge partijtjes. Tussen maart 1890<br />
en maart 1891 speelt de Machinistenclub<br />
zes voetbalwedstrijden, die wél<br />
traceerbaar zijn.<br />
Gemengde achtergronden<br />
Volgens een aankondiging in<br />
Nederlandsche Sport zou de<br />
Machinisten V.C. op zondag 9 maart<br />
1890 zijn eerste wedstrijd spelen tegen<br />
de <strong>Amsterdam</strong>se stadsgenoten van<br />
Mercurius, maar slecht nawinterweer<br />
voorkomt dat. Op zondag 23 maart<br />
staan in Utrecht wel twee debuterende<br />
voetbalteams tegenover elkaar, op een<br />
braakliggend Staatsspoor-terrein bij<br />
de Kruisvaart: de gloednieuwe voetbalafdeling<br />
van cricketclub Hercules tegen<br />
de <strong>Amsterdam</strong>sche Machinisten F. en<br />
C. Vereeniging. Uit een karig wedstrijdverslag<br />
in Nederlandsche Sport is op te<br />
maken dat de Machinisten na rust een<br />
1-0 achterstand ombuigen in een 1-2<br />
overwinning.<br />
De <strong>Amsterdam</strong>mers spelen in de dan<br />
gangbare 2-3-5 opstelling. Het elftal van<br />
deze succesvolle eerste wedstrijd bestaat<br />
uit De Ronde en Ebell als backs, Jan van<br />
Ommeren, Jacometti en Schultz als halfbacks,<br />
en Gustaaf Vermehr Rhemrev,<br />
Roeland Everwijn, Theo Roeland (captain),<br />
Jean Chrétien Baud en Leo Hartog<br />
als forwards. Vijf bestuursleden worden<br />
dus aangevuld met een anonieme goalkeeper<br />
en vijf nieuwelingen, onder wie<br />
Van Ommeren en Rhemrev van lichting<br />
1888 en de andere drie van 1889.<br />
Uit de personalia blijken de gemengde<br />
achtergronden: vier spelers zijn<br />
in Nederland geboren, zeven in<br />
Nederlands-Indië. Rhemrev, die ook<br />
al in Nijmegen cricket heeft gespeeld<br />
bij Blauw en Wit, wordt ‘de beste der<br />
<strong>Amsterdam</strong>sche forwards’ genoemd.<br />
Hij scoort het eerste doelpunt in het bestaan<br />
van de Machinisten-club, Schultz<br />
het tweede.<br />
Zijn tweede wedstrijd speelt het<br />
Machinisten-team op 30 maart<br />
1890, tegen de stadgenoten van<br />
Mercurius op het sportterrein ‘achter<br />
het Rijksmuseum’, het huidige<br />
Museumplein. Het wordt 1-1 door een<br />
gelijkmaker van captain Theo Roeland.<br />
Onder de forwards is Baud vervangen<br />
door Louis Stollé, een sterke veldsportjongen<br />
met ervaring in cricket bij<br />
Gelria in Nijmegen, en voetbal bij Quick<br />
<strong>Amsterdam</strong> en zelfs bij topclub RAP.<br />
Op Goede Vrijdag 4 april trekken de<br />
Machinisten naar Nijmegen om te<br />
spelen tegen het plaatselijke Quick Step.<br />
De relatief onervaren Nijmegenaren<br />
verdedigen zich met man en macht<br />
en de veel sterkere <strong>Amsterdam</strong>mers<br />
komen daardoor niet verder dan de<br />
kleinst mogelijke winst, door een<br />
doelpunt van Rhemrev. De Machinisten<br />
spelen met drie eenmalige invallers,<br />
wat de samenhang enigszins uit het<br />
team haalt: Adrian Luberth Andriesse<br />
staat in de goal, clubpresident Van<br />
Vier spelers zijn<br />
in Nederland<br />
geboren, zeven in<br />
Nederlands-Indië
Tekening van een voetbalwedstrijd<br />
door de Nederlandse<br />
sportpionier Pim Mulier in de jaren<br />
negentig. Uit de Geïllustreerde<br />
Sport-Revue van 27 mei 1897.<br />
De Kweekschool voor Machinisten<br />
aan de Plantage Muidergracht<br />
rond 1889. Met afbeeldingen<br />
van de gevel, slaapzaal, eetzaal,<br />
leerzaal, draaierij en smederij. Tekening<br />
door Johan Conrad Greive.<br />
STADSARCHIEF AMSTERDAM<br />
MACHINISTENVOETBAL<br />
der Maessen speelt back en Hendrik<br />
Verhoop forward. Veel beter gaat het op<br />
27 april in de return tegen Mercurius.<br />
Met Stollé, Rhemrev en Roeland vormen<br />
de nieuwelingen Henry Potter en Louis<br />
Grivel de nieuwe voorhoede en dat loopt<br />
als een trein. Een hattrick van Potter en<br />
één doelpunt elk van Stollé en goalgetter<br />
Rhemrev bepalen de eindstand op 5-0.<br />
De Machinisten vormen nu een krachtig<br />
team, met drie man uit de wedstrijdselectie<br />
van RAP: Jacometti, Stollé en<br />
Potter. De laatste – een ‘uitmuntende,<br />
stevige back’ – speelt al sinds december<br />
1888 voor die club, zij het op en af,<br />
vanwege een steeds opspelend ‘euvel<br />
aan de knie’.<br />
Bondscompetitie<br />
In oktober 1890 meldt de Machinistenclub<br />
zich aan bij de NV & AB met<br />
een ambitieus doel: meedoen aan de<br />
bondscompetitie. De ingang daartoe is<br />
de nieuwe landelijke Tweede Klasse,<br />
die met een knock-out-systeem wordt<br />
verspeeld. Maar deze broek blijkt veel<br />
te groot: op 7 december 1890 wordt het<br />
al in de eerste ronde tegen de Football<br />
Club Haarlem, het broertje van het grote<br />
HFC, een pijnlijk 3-0 verlies.<br />
Alle sterke spelers zijn uit het team<br />
verdwenen, sommigen hebben zelfs (al<br />
dan niet tijdelijk) de machinistenschool<br />
verlaten, vanwege matige studieresultaten.<br />
Hun vervangers in het voetbalelftal<br />
bakken er volgens Nederlandsche Sport<br />
weinig van. De spelers lopen doelloos<br />
door elkaar of staan met de handen in<br />
de zakken toe te kijken. De verslaggever<br />
raadt hen ongewild-ironisch aan ‘eens<br />
een kijkje [te] nemen’ bij een wedstrijd<br />
van RAP. In januari 1891 treedt een<br />
heel nieuw bestuur aan. De return op 1<br />
maart van de allereerste Machinistenwedstrijd<br />
haalt een ultrakort krantenberichtje:<br />
‘De Utrechtsche F.-C.<br />
Hercules is tot nu toe gelukkig met<br />
hare wedstrijden. Zij speelde jl. Zondag<br />
tegen de Machinisten C en F.C. en<br />
won met 2-1.’ Het is de laatste wedstrijd<br />
van de <strong>Amsterdam</strong>mers. Na een<br />
veelbelovend eerste jaar is de fut eruit.<br />
Nederlandsche Sport van 14 november<br />
1891 meldt het gevallen doek: ‘Wegens<br />
geringe deelname is de Machinisten<br />
Cricket- en Voetbal-club te <strong>Amsterdam</strong><br />
ontbonden.’<br />
MET DANK AAN HANS WARNAR VOOR DE<br />
GENEALOGISCHE BIJDRAGEN.<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
27
De eetsalons<br />
van Velleman<br />
In de Korte Reguliersdwarsstraat en<br />
aan het Kleine-Gartmanplantsoen<br />
openden in 1935 een Joodse<br />
veehandelaar en diens zoon twee<br />
‘eetsalons’. Tijdens de bezetting<br />
kwam er een triest einde aan beide<br />
lunchlocaties, die na de bevrijding<br />
heropenden met nieuwe uitbaters.<br />
DOOR MAARTEN HELL<br />
eigen waren en in de winkel te consumeren of mee<br />
te nemen door hongerige passanten. De broodjesmakers<br />
hielden zich aan de Joodse spijswetten,<br />
waardoor bijvoorbeeld de verboden combinatie van<br />
vlees en zuivel uit den boze was. Hun dik belegde<br />
broodjes pekel, lever en halfom trokken echter<br />
evengoed een niet-Joods publiek.<br />
Behalve in de Jodenbuurt vestigden broodjeswinkeliers<br />
zich in uitgaansgebieden. Zoals rond<br />
het Rembrandtplein, waar de bezoekers van het<br />
Rembrandttheater, bioscoop Tuschinski en talloze<br />
kroegen langskwamen voor een bodempje of<br />
tussen doortje. Een andere populaire vestigingsplaats<br />
voor broodjesverkopers was het Leidseplein,<br />
met allerhande horeca, de Stadsschouwburg en –<br />
vanaf 1935 – het gloednieuwe City Theater.<br />
ONS AMSTERDAM JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong><br />
28<br />
Snackbar Prins<br />
op het Kleine-<br />
Gartmanplantsoen<br />
FOTO MAARTEN HELL<br />
mullend van hun broodje kroket of frietje<br />
zullen bezoekers van Eetsalon Van Dobben<br />
en Cafetaria De Prins weinig weet hebben<br />
van de vooroorlogse geschiedenis van deze<br />
eetgelegenheden.<br />
Tussen 1880 en 1930 floreerden Joodse broodjeszaken<br />
in <strong>Amsterdam</strong>. Vleeshouwers en visverkopers<br />
gingen broodjes verkopen, belegd met hun<br />
Op beide volkrijke locaties begon de 58-jarige Mozes<br />
Velleman in 1935 zijn broodjeszaak. Op een steenworp<br />
afstand van de City-bioscoop huurde hij een<br />
pand aan het Kleine-Gartmanplantsoen (nr. 35, nu<br />
nr. 53, Cafetaria De Prins) en om de hoek van het<br />
Rembrandtplein in de Korte Reguliersdwarsstraat<br />
(nr. 5, nu Van Dobben). Velleman had toen al een<br />
bewogen leven achter de rug.<br />
Met zijn vrouw woonde hij rond 1900 op een kleine<br />
boerderij in de omgeving van Sloten. Daar zagen<br />
hun zoon Nathan en dochter Roosje het licht.<br />
Velleman onderhield zijn gezin met verdiensten uit<br />
de veehandel, tot hij in 1904 naar de stad verhuisde<br />
voor een baan in de diamantbewerking. Zijn werk<br />
als briljantslijper leverde minder inkomsten op dan<br />
verwacht en Mozes Velleman moest soms onder de<br />
vastgestelde loongrens werken.<br />
Daarbij kwam de zorg voor zijn nagekomen zoontje<br />
Jacob, in 1910 geboren en behept met psychische<br />
problemen. Oudste zoon Nathan leerde inmiddels<br />
voor elektricien op de ambachtsschool, maar moest<br />
zijn opleiding vroegtijdig verlaten omdat vader<br />
Mozes het schoolgeld niet langer kon betalen. Ook<br />
Nathan rolde het diamantvak in, waar hij meer<br />
verdienende dan als halfopgeleide elektricien. In<br />
1927 kon hij trouwen met de in Londen geboren<br />
Katherine Woolf.<br />
Als gevolg van de economische crisis verloren vader<br />
en zoon Velleman hun beider banen. In 1935 begon<br />
Mozes zijn broodjeszaken, waar zoon Nathan aan<br />
de slag kon als winkelbediende. Met zijn expertise<br />
en netwerk als voormalige veehandelaar wist<br />
Mozes de benodigde vleeswaren in te kopen tegen
gunstige prijzen. In het begin had hij tijdelijk<br />
zelfs nog een derde broodjesfiliaal, aan het<br />
Rembrandtplein op nr. 12, maar deze locatie moest<br />
hij binnen een jaar opgeven.<br />
Behalve losse broodjes aan winkelbezoekers leverden<br />
vader en zoon Velleman ook complete<br />
lunchpakketten, door gezelschappen mee te<br />
nemen op dagtrips. Met advertenties in De Sport<br />
Illustratie richtten zij hun marketingpijlen verder<br />
op amateur spelers en voetbalsupporters, die voor<br />
of na de wedstrijd hun honger kwamen stillen,<br />
bijvoorbeeld met een sandwich kip en mayonaise<br />
à 20 cent. Als dorstlesser schonken ze de in 1928 in<br />
Nederland geïntroduceerde suikerdrank Coca-Cola,<br />
die juist in het openingsjaar van hun broodjeszaak<br />
het predicaat koosjer had gekregen. De Vellemans<br />
adverteerden ook in het socialistische dagblad Het<br />
Volk. Met hun bakfiets bezorgden ze hun belegde<br />
broodjes net zo lief aan huis als op het werk: ‘tijdig<br />
besteld = tijdig bezorgd’.<br />
Mozes Velleman woonde eerst in de Oosterpark-,<br />
en later in de Rivierenbuurt. Zoon en inmiddels<br />
ook zakenpartner Nathan huurde een huis aan<br />
de Amstelkade, met zijn vrouw, ziekelijke dochter<br />
en in 1938 geboren zoontje. Het was maar goed<br />
dat zij niet boven de broodjeszaak in de Korte<br />
Reguliersdwarsstraat woonden, want in februari<br />
1940 brak daar brand uit. Vanwege de kou had de<br />
bewoonster een petroleumstel aangestoken, dat per<br />
abuis omviel en haar gehele kamer in vuur en vlam<br />
zette.<br />
De Duitse inval zou ingrijpendere gevolgen<br />
hebben voor het familiebedrijf Velleman. Zoon<br />
Nathan raakte betrokken bij Het Comité voor Vrij<br />
Nederland. Deze verzetsgroep was in augustus 1940<br />
opgericht door reclameman Tom Bosschart, met<br />
als doel sabotage te plegen en inlichtingen te verstrekken<br />
aan de Nederlandse regering in ballingschap<br />
in Londen. Met een geheime zender poogde<br />
Nathan berichten te sturen vanuit het bezette<br />
Nathan Velleman<br />
in hechtenis in<br />
Rheinbach, november<br />
1942.<br />
NIOD<br />
Broodjeszaak<br />
Velleman aan<br />
het Kleine-<br />
Gartmanplantsoen<br />
rond 1941.<br />
FOTO J. VAN DIJK/<br />
STADSARCHIEF<br />
AMSTERDAM<br />
BROODJESWINKEL<br />
Nederland. Alle leden van de verzetsgroep vielen<br />
echter in handen van de Duitsers. Op 1 maart 1941<br />
lieten zij ook Nathan Velleman oppakken en opsluiten<br />
in de strafgevangenis van Scheveningen, het<br />
beruchte Oranjehotel. Hij werd ter dood veroordeeld<br />
wegens spionage.<br />
Wonder boven wonder kreeg Nathan Velleman gratie<br />
van de Duitse opperbevelhebber Christiansen,<br />
die zijn straf liet omzetten in een levenslange<br />
tuchthuisstraf. Na verblijven in de gevangenissen<br />
in Rheinbach, bij Bonn, en Kamp Siegburg werd<br />
Nathan Velleman in 1943 alsnog om het leven gebracht,<br />
in Auschwitz, waar een jaar eerder ook zijn<br />
vrouw en kleine kinderen waren vermoord.<br />
Vader Mozes Velleman werkte bij de vleesdistributie<br />
van de Joodse Raad. Ook hij werd in 1943<br />
op transport gezet en gedood in het Poolse<br />
vernietigingskamp.<br />
Na de bevrijding kregen de beide leegstaande<br />
zaken van Velleman nieuwe uitbaters. In 1945<br />
betrok Aat van Dobben het winkelpand in de Korte<br />
Reguliersdwarsstraat 5. Na vijf jaar breidde hij de<br />
zaak uit in het naastgelegen huis, waar hij voortaan<br />
de befaamde kroketten in elkaar draaide. In<br />
1958 volgde een tweede winkelpand op nummer<br />
9. Eetsalon Van Dobben groeide uit tot een van de<br />
bekendste broodjeszaken van <strong>Amsterdam</strong>, met een<br />
eigen krokettenmerk.<br />
Vellemans filiaal aan het Kleine-Gartmanplantsoen<br />
kwam na de oorlog in handen van Johannes van<br />
der Weerdt. Deze voormalige monteur uit Baarn<br />
woonde boven de zaak, samen met zijn echtgenote<br />
Elisabeth (Bet) Ouwerkerk. Hun voornamen vormden<br />
de firmanaam ‘BeJo’, die voortaan zou pronken<br />
op de winkelruit, servetjes en papieren zakjes.<br />
Vanaf 1959 was er ook een automatiekhal met ‘de<br />
lekkerste hapjes van de bekende kwaliteit’.<br />
Na het vertrek van uitbater Van der Weerdt in 1964<br />
heette de zaak tijdelijk Jeanson, doch later wederom<br />
Bejo. In de jaren 1980 was de eetsalon verworden<br />
tot een wat morsige en mistroostige snackbar. Bij<br />
de leerlingen van de achtergelegen middelbare<br />
school genoot de zaak bekendheid als ‘BenZoTerug’,<br />
vanwege het papiertje dat steeds frequenter op de<br />
gesloten toegangsdeur hing.<br />
In 1984 ging het pand, tegelijk met de rest van<br />
de ‘Bols-hoek’ tussen Weteringsschans en<br />
Zieseniskade, tegen de vlakte. In de nieuwbouw<br />
kwam opnieuw een snackbar.<br />
SPOREN<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
29
Virtuoos op een<br />
volksinstrument<br />
Johan von Aesch werd wereldberoemd in<br />
Nederland als Jean Modern: ‘het ocarina-wonder’.<br />
Kranten schreven over zijn ‘ongelooflijke<br />
vingervlugheid’, zijn ‘buitengewoon muzikaal<br />
geheugen’ – en over het feit dat hij kennelijk geen<br />
noten kon lezen.<br />
DOOR MARTIN MAAS<br />
ONS AMSTERDAM JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong><br />
30<br />
Ocarinas zijn<br />
doorgaans van klei,<br />
maar Jean Modern<br />
bespeelde er een van<br />
metaal, zoals deze uit<br />
1875.<br />
MUSÉE DE LA MUSICA<br />
PARIJS/WIKIMEDIA<br />
Een ocarina is een fluitje, dat vroeger in elke muziekwinkel<br />
voor een paar stuivers te koop was. Ze<br />
worden doorgaans gemaakt van gebakken klei,<br />
maar ook wel van porselein, glas of metaal. Het instrumentje<br />
wordt met beide handen bespeeld, heeft<br />
tussen de vier en twaalf vingergaten van verschillende<br />
grootte en één of twee duimgaten.<br />
De ocarina is al duizenden jaren oud. Vergelijkbare<br />
instrumenten bestaan in Japan, China, Korea en<br />
Midden-Amerika. De stemming van het instrument<br />
wordt bepaald door het bakken van de klei, en is<br />
dus afhankelijk van toeval. Een ‘standaard’ ocarina<br />
bestond eigenlijk niet tot de eerste klassieke, chromatische<br />
ocarina werd ontworpen door de Italiaan<br />
Giuseppe Donati. Hij gaf het instrument ook zijn<br />
naam: ocarina, ‘kleine gans’.<br />
Het instrument werd in de tweede helft van de 19de<br />
eeuw populair, omdat het goedkoop was, het werd<br />
ook in verenigingsvorm bespeeld. De <strong>Amsterdam</strong>mer<br />
Johan von Aesch werd er als Jean Modern wereldberoemd<br />
mee in Nederland.<br />
Jean Modern was geboren als Johannes Gerardus<br />
von Aesch op 31 mei 1888, zoon van Johann Maximiliaan<br />
von Aesch en Sara Winkhoff. De familienaam<br />
Von Aesch doet Duitse adel vermoeden, maar was<br />
van oorsprong Zwitsers. Johannes’ overgrootvader<br />
Johann was afkomstig uit het dorpje Zofingen in het<br />
kanton Aargau. Hij belandde in 1822 in Den Bosch.<br />
Grootvader Johann Hendrik von Aesch verhuisde<br />
uit Den Bosch naar <strong>Amsterdam</strong>; hij was van beroep<br />
korporaal-tamboer bij het 1ste Bataljon van het 7e<br />
Regiment Infanterie. Vader Johann Maximiliaan<br />
stond toen hij trouwde geregistreerd als muzikant,<br />
maar later ook als schilder, werkman, huisschilder<br />
en toneelknecht.<br />
Toen Johan zestien jaar oud was volgde hij twee jaar<br />
lang een opleiding voor diamantbewerker. Hij legde<br />
een proeve van bekwaamheid af en werd lid van<br />
de Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond<br />
(ANDB). Maar het is duidelijk dat hij liever op de<br />
planken stond, met zijn ocarina.<br />
Voorzover bekend maakte hij in 1915 zijn debuut in<br />
het Tip Top Theater in de Jodenbreestraat. De directeur<br />
van het theater, Joseph Kronenberg, gaf hem<br />
toen de artiestennaam Jean Modern en zo wordt hij<br />
in juli van dat jaar in De Telegraaf vermeld, als ‘ocarina-virtuoos’,<br />
bij een optreden in het Rozentheater.<br />
Hij speelde er stukken uit populaire opera’s als La<br />
Traviata en Cavalleria Rusticana.<br />
Tuschinski en Carré<br />
Vanaf toen ging het voorspoedig: in november 1915<br />
stond Jean Modern op het toneel van de Haagsche<br />
Bioscoop in Den Haag, en werd daar aangekondigd<br />
als ‘Buitengewoon kunstvol fluitvirtuoos, op ’t eenvoudigste<br />
volksinstrument’. In een advertentie voor<br />
optredens in de Flora-Bioscoop in Enschede in ja-
MARKANTE AMSTERDAMMER<br />
JEAN MODERN<br />
Jean Modern speelt de<br />
ocarina, 1940-1945.<br />
THEATER INSTITUUT<br />
NEDERLAND/ALLARD<br />
PIERSON<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
31
MARKANTE AMSTERDAMMER<br />
JEAN MODERN<br />
Modern<br />
musiceerde ook<br />
samen met een<br />
bespeler van<br />
de euphonella,<br />
een vioolachtig<br />
instrument met<br />
één snaar, versterkt<br />
door een metalen<br />
hoorntje.<br />
WIKIMEDIA<br />
Aankondiging van<br />
een optreden in een<br />
varietéprogramma<br />
in de Arnhemse<br />
Courant van 27<br />
december 1929.<br />
DELPHER.NL<br />
nuari 1916 heet het: ‘Jean Modern speelt op een metalen<br />
Occarina, zooals die overal in de winkels te<br />
koop zijn, de mooiste Ouverture’s, Operette’s, Marschen<br />
enz. De ongelooflijke en onnavolgbare prestaties<br />
van Jean Modern, maken de Occarina tot het<br />
schoonste muziekinstrument.’<br />
En zo verder. Jean Modern stond op de planken<br />
van de grootste theaters, cabarets, concertzalen en<br />
schouwburgen in het land; in <strong>Amsterdam</strong> trad hij<br />
op in Tuschinski, Mille Colonnes, Carré, het Leidsepleintheater,<br />
Bellevue en het Rozentheater, in kindervoorstellingen<br />
en op feestavonden. Maar ook<br />
in voorstellingen voor de diamantbewerkersbond,<br />
waar hij nog altijd bij hoorde. Hij bleef lid van de<br />
ANDB tot 1926, waardoor je zou kunnen denken dat<br />
hij niet altijd van de ocarina kon leven. Bij zijn huwelijk<br />
met Catharina van der Kolk in mei 1917 wordt<br />
hij nog ‘toneelknecht’ genoemd.<br />
Plaatopnamen<br />
Jean Moderns repertoire besloeg een eindeloos scala<br />
aan operamelodieën, ouvertures en marsen, maar<br />
ook de hits van de tijd. Hij trad op met een pianist,<br />
en ook wel met een groter ensemble, of een orkest.<br />
In de aankondigingen in de kranten steeg zijn roem<br />
verder tot ‘het occarina-wonder’, ‘Neerlandsch<br />
grootste occarino virtuoos’ en ‘de meester der occarinovirtuosen’.<br />
Men schreef over zijn ‘ongelooflijke<br />
vingervlugheid’, zijn ‘buitengewoon muzikaal geheugen’<br />
en over het feit dat hij kennelijk geen noten<br />
kon lezen. In april 1921 maakte Modern zijn eerste<br />
plaatopnamen in Rotterdam. Daarna reisde hij voor<br />
opnamen geregeld naar Berlijn en werd dan in de<br />
studio begeleid door het Tuschinski-orkest onder<br />
leiding van Max Tak. Ook maakte hij opnamen in de<br />
studio van het <strong>Amsterdam</strong>se hotel Schiller. Hij nam<br />
populaire Amerikaanse en Duitse nummers uit die<br />
tijd op, dansmuziek, potpourri’s van opera’s en ook<br />
een paar composities van Nederlandse liedjesschrijvers.<br />
Op YouTube zijn een paar plaatopnamen van Jean<br />
Modern te vinden, de Amerikaanse liedjes On Miami<br />
shore en Sunshine of your smile, Wij leven vrij/<br />
Zie dat duifje eens vliegen en Morgenwandeling –<br />
de laatste twee met het Edison Trio, gevormd door<br />
Jean Modern op ocarina, Frans (?) Hoogenbirk op<br />
viool en J. Hinse op euphronella.<br />
Dat laatste is een raadselachtig instrument. Het<br />
wordt zo vermeld op de platenlabels van het Edison<br />
Trio, en ook in een advertentie uit 1930 voor een<br />
‘Parlophone Potpourri in 2 deelen’ gespeeld op ‘Piano,<br />
Ocorino, Euphronella, Viool’, maar het woord<br />
‘euphronella’ is in het Woordenboek der Nederlandsche<br />
Taal niet te vinden. In het boek Haring &<br />
Hawaii van Lutgard Mutsaers, over de Hawaiiaanse<br />
muziek in Nederland, wordt het opgenomen als<br />
‘trekfluit, vaak gebruikt als geluidseffect bij slapstick’.<br />
Euphonella<br />
Nader onderzoek doet vermoeden dat het hier gaat<br />
om een ‘euphonella’. Dat is een vioolachtig instrument<br />
met één snaar, verbonden met een mechanische<br />
versterking en een metalen hoorntje. Het<br />
instrument moet in de jaren ’10 van de 20ste eeuw<br />
zijn uitgevonden in Londen door de firma Barnett<br />
Samuel and Sons, als ‘Phono-Viol’ of ‘Phono Fiddle’<br />
– ‘Euphonella’ was het handelsmerk.<br />
De firma Barnett, makers van piano’s en andere<br />
muziekinstrumenten, bestond sinds 1832. In de<br />
19de en vroege 20ste eeuw produceerden ze allerlei<br />
mechanische weergevers, zoals de Pistonola, een<br />
automatische piano, en het ‘cottage organ’, een orgel<br />
op huiskamerformaat. In 1914 patenteerde Barnett<br />
de eerste draagbare platenspeler, de Dulcephone,<br />
die ze verkochten onder de naam Decca.<br />
De euphonella lijkt op de Stroh-viool, uitgevonden<br />
door Johannes Stroh, ook wel trompetviool en<br />
schaatsviool genoemd. Ook dat is een viool zonder<br />
klankkast, maar dan met vier snaren, de klank
COLUMN<br />
GUUS LUIJTERS<br />
wordt door een metalen hoorntje versterkt. Door<br />
de hoorn kon de speler van de euphonella of de<br />
Stroh-viool de klank beter richten, en in de begindagen<br />
van de opnametechniek was dat een voordeel.<br />
In een advertentie in het Leidsch Dagblad van 18 december<br />
1925 voor nieuwe platen worden de opnamen<br />
van het Edison Trio dan ook ‘zeldzaam mooi’<br />
genoemd.<br />
Louis Davids en Willy Walden<br />
In de jaren dertig en veertig speelde Jean Modern<br />
voor de radio – KRO, AVRO, VARA – en tijdens de<br />
bezetting ook voor de Rijks Radio Omroep, maar<br />
vooral trad hij op als onderdeel van programma’s<br />
van grotere revue- of cabaretgezelschappen, ook<br />
wel ‘specialiteitengezelschappen’ genoemd. Daar<br />
waren alle bekende namen uit de tijd bij: Jac. Smits<br />
uit Haarlem, Louis Davids, Eduard Kapper en Carl<br />
Tobi. Met het Revue- en Operettegezelschap Frits<br />
Schakels speelde hij in revues: Van klein tot groot in<br />
1931 met Willy Walden, in De Bonte Parade (1934) en<br />
Artisten Show in 1941.<br />
Tussen 1933 en 1940 maakte hij vaak deel uit van<br />
het gezelschap van Dick van Peursen uit <strong>Amsterdam</strong>,<br />
ook wel het ‘Cabaret De Eenvoudigen’ genoemd.<br />
In 1933 en 1934 trad dat gezelschap overal<br />
in het land op met de volksschets Marietje en in<br />
1938 en 1939 met de revue Wat men wil, die ook zeven<br />
weken in het Leidseplein Theater stond. Met<br />
Tobi’s Cabaret werkte Jean Modern in 1940 mee aan<br />
De Spijskaart, Tutti-Frutti en Cocktail.<br />
Werkend voor deze gezelschappen kwam Modern<br />
met enige moeite de oorlogsjaren door. Vermeldingen<br />
van optredens door de ocarinavirtuoos na<br />
de oorlog zijn schaars: een paar keer in het bijprogramma<br />
van Bioscoop Odeon in de Zeeburgerstraat<br />
in 1950, een optreden voor de diamantbewerkers<br />
van de ANDB in 1952.<br />
Toen ene K. Bakema in september 1955 in de Volkskrant<br />
schreef dat achter de naam Jean Modern de<br />
ocarinahandelaar Louis van Dam schuilging, klom<br />
Maria Keyzer, Moderns dochter, in de pen. In haar<br />
vinnige repliek in de krant schrijft ze: ‘Als deze Jean<br />
Modern niet mijn eigen vader was, kon ik dit alles<br />
niet zo zeker weten. En als de heer Bakema zich wil<br />
overtuigen dan kan hij bij ons (Henri Polaklaan 31)<br />
aankomen en horen hoe Jean Modern nog alle bekende<br />
opera’s en ouvertures op zijn – nikkelen! –<br />
ocarina speelt.’<br />
Jean Modern overleed op 30 januari 1960 in <strong>Amsterdam</strong>,<br />
71 jaar oud.<br />
Via deze QR-codes zijn de plaatopnamen van Jean Modern<br />
op YouTube te beluisteren<br />
De P-lace to be<br />
Op rommelmarkten dank ik altijd God dat<br />
ik vliegtuigjes spaar en geen autootjes,<br />
want zo zeldzaam als vliegtuigjes zijn, zo<br />
overvloedig is het aanbod van autootjes,<br />
en waar laat je al die dingen, zelfs de vliegtuigjes<br />
worden ons soms al te machtig.<br />
Autootjes laten me koud, maar het blikken opwindstoomlocomotiefje<br />
in de etalage van de ansichtkaartenwinkel<br />
om de hoek raakte een snaar. Nadat ik<br />
er een keer of zes keer zuchtend naar had gekeken<br />
en daar thuis uitgebreid verslag van had gedaan,<br />
wachtte me een verrassing: een pakje met daarin<br />
niet zomaar een locomotiefje, maar het locomotiefje<br />
dat ik zo mooi vond. ‘Voor mij?’ zei ik nog, en voor<br />
mij was het.<br />
Maar er was een probleem, het opwindmechaniekje<br />
was kapot en dus ging ik ermee terug naar de winkel<br />
waar een vriendelijke blondine van zekere leeftijd er<br />
geen probleem van maakte mijn locomotiefje om te<br />
ruilen voor een functionerend exemplaar. We zaten<br />
midden in een gesprek over koprolvliegtuigjes en<br />
potlodenverzamelingen toen ze me nog eens aankeek<br />
en zei: ‘Kwam jij vroeger niet in de Pels?’<br />
Het viel niet te ontkennen, ik kwam vroeger in de<br />
Pels en niet alleen in de Pels, maar ook in de Pool<br />
en de Pieter en de Pieterspoort. Met de Prins<br />
erbij, waar ik niet kwam, vormden deze cafés het<br />
zogenaamde P-concern, gedreven door Rob Klap die<br />
het bedacht had: een café waar je niet getapt werd<br />
door een al wat oudere man in een jasje, maar door<br />
iemand van je eigen leeftijd – iemand die je kende,<br />
of zou kunnen kennen in ieder geval.<br />
Het was begonnen in de Pool, een enigszins verlopen<br />
zaak in de Oude Hoogstraat, die bekend stond als<br />
‘de laatste pomp voor het stadhuis’ als je van de ene<br />
kant kwam en als ‘de eerste pomp na het stadhuis’<br />
vanaf de andere. In het midden van de jaren zestig<br />
was het ineens de place to be. Iedereen kwam er, en<br />
iedere dag: schrijvers, dichters, componisten, schilders,<br />
acteurs, actrices, Marina Schapers en Peter<br />
Schat, Kitty Courbois, Mary Schoonheyt, Harry<br />
Mulisch, Ischa Meyer, Thomas Rap.<br />
Je kon er eten, gebakken schol of biefstuk met patat,<br />
gewoon aan de bar. Minstens zo bekend als de klanten<br />
waren de barkeepers, legendarische figuren als<br />
Marco Polo met zijn twee hondjes, Martha van het<br />
bittere bier, de immer sacherijnige André Pool, Dirk<br />
Wiarda. Ik had er altijd ruzie, en dat beviel uitstekend.<br />
De P-café’s verspreidden zich als een vlek over<br />
de stad. Totdat het, zoals dat gaat, ineens gedaan<br />
was met de populariteit. De Pool is nu een Ierse<br />
Pub of zoiets. Toen ik laatst door de ruit naar binnen<br />
keek, ben ik me een hoedje geschrokken.<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
33
Crime passionel<br />
aan de Lange<br />
Leidse<br />
Sytje Smit en Jan Pietersz<br />
Paasgeson willen trouwen,<br />
maar Sytjes vader geeft geen<br />
toestemming. Een bloedig drama is<br />
het gevolg.<br />
DOOR FRANS THUIJS<br />
ONS AMSTERDAM JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong><br />
34<br />
Jan Paasgeson had sinds begin 1730 verkering met<br />
Sytje Smit. Hij was 27 jaar, <strong>Amsterdam</strong>mer van<br />
geboorte en huistimmerman; er is weinig meer<br />
over hem bekend dan dat hij de zorg had voor zijn<br />
alleenstaande moeder. Sytje Smit was 31, dochter<br />
van Albert Smit, een van de overlieden van het<br />
Turfdragersgilde. Zij woonde met haar vader in<br />
een kelderwoning in de Lange Leidsedwarsstraat,<br />
‘naast de herberg Vredenburg’, bij de Spiegelgracht.<br />
In de 18de eeuw werd in keurige ambachtsgezinnen<br />
doorgaans laat getrouwd: er moest eerst een<br />
toekomst worden verdiend. Maar dat Sytje op haar<br />
31ste nog steeds ongetrouwd was, had een bijzondere<br />
reden.<br />
Vader Albert was in 1694 op 21-jarige leeftijd<br />
gehuwd met de 19-jarige Aaltje Jans. Het stel kreeg<br />
vijf kinderen. Moeder Aaltje liet het leven in 1704;<br />
het jongste kind was toen net een half jaar oud.<br />
Nauwelijks zes maanden later hertrouwde Albert<br />
daarom met Cornelia de Vis. Zij stierf in december<br />
1730 en liet Albert, inmiddels tegen de zestig, alleen<br />
achter met Sytje. Het jongere zusje en haar broer<br />
waren inmiddels het huis uit. Daarmee was het<br />
probleem voor de twee verliefden duidelijk: Jan had<br />
de zorg voor zijn moeder, Sytje de zorg voor haar<br />
vader, en dat zat een huwelijk in de weg.<br />
Op maandag 30 april 1731 blijkt Sytje onder<br />
verdachte omstandigheden te zijn overleden. Jan<br />
wordt gevangengezet en op 1 mei verhoord door<br />
de heren van het Gerecht. Jan vertelt die maandag<br />
omstreeks half twaalf in de kelder aan de Lange<br />
Leidsedwarsstraat te zijn gekomen om tijdens zijn<br />
schafttijd met Sytje en haar vader het middagmaal<br />
te gebruiken. Dat deden zij vaker.<br />
Er wordt nog wat nagetafeld en een brandewijntje<br />
gedronken. Sytje gedraagt zich eigenaardig. Ze<br />
neemt een stoel en slaat die op vloer aan stukken,<br />
zeggend ‘daar zal na mijn dood geen ander mee<br />
pronken!’. Vader Albert zou hebben gezegd: ‘Ben<br />
je dol of gek, dat je die stoel aan stukken breekt?’<br />
Waarop Sytje antwoordt: ‘Daar is niks aan gelegen,<br />
het is mijn eigen stoel!’<br />
Omstreeks twee uur verlaat vader Albert het huis.
Jan gaat niet terug naar zijn werk maar blijft in de<br />
kelder zitten. Er ontspint zich een gesprek tussen<br />
Sytje en Jan over wanneer ze nou toch eindelijk<br />
zouden kunnen trouwen. Omdat Sytje voor Albert<br />
moet zorgen weigert die pertinent zijn toestemming<br />
te geven. Zij heeft daarover ‘gedurig’ ruzie<br />
met hem en zegt nu ‘dat zij zich liever wilde verdoen<br />
dan zo door te leven’.<br />
Ze pakt een mesje van tafel en steekt dat in haar<br />
keel, ‘nevens haar strot’. Zij bloedt hevig, valt van<br />
XXX<br />
naar huis kan gaan, naar zijn moeder, om die niet<br />
ongerust te maken.<br />
Dat doet Jan, maar om kwart over tien is hij weer terug<br />
bij de kelder in de Lange Leidsedwarsstraat. Hij<br />
staat er ‘anderhalf kwartier’ aan te kloppen, maar er<br />
wordt niet meer opengedaan, en dus gaat hij weer<br />
naar huis. Onderweg drinkt hij nog een glas bier.<br />
Een dag later wordt Jan weer verhoord, nu in aanwezigheid<br />
van Sytjes vader. De verklaring wordt dan<br />
een stuk uitgebreider. De Heren van het Gerecht<br />
vragen of Jan die avond niet bij Sytje in bed is gekropen?<br />
Ja, zegt Jan, ‘met sijn lijf op haar lijf’, maar hij<br />
heeft geen ‘vleselijke conversatie’ met haar gehad.<br />
Dat had daarvoor al wel meermalen had plaatsgevonden,<br />
maar de bewuste avond niet. Hij ontkent<br />
ook dat hij haar gedwongen zou hebben.<br />
Kennelijk was Sytjes wanhoop nog niet geweken. Er<br />
volgt een woordenwisseling waarin zij Jan uitscheldt<br />
voor een moordenaar, met wie ze niet kan trouwen.<br />
In de stukken wordt dat niet nader verklaard; we<br />
kunnen aannemen dat mensen elkaar ook in de<br />
18de eeuw in de hitte van de strijd dingen toevoegen<br />
die ze niet werkelijk meenden.<br />
Maar Jan vat het ernstig op: als zij niet meer met<br />
hem wilde trouwen, dan met niemand anders. Jan<br />
bekent dat, omdat Sytje’s zelfmoordpoging mislukt<br />
was, het ‘het best was dat ik het dan maar doe’.<br />
Waarop hij het knipmesje heeft genomen, dat naast<br />
Sytje op het bed lag, ‘en dezelve daarop de strot<br />
heeft afgesneden’.<br />
Stadsgeneesheer Willem Roëll en de chirurgijns<br />
Theo van Brederode en Jan Koenerding, die het lichaam<br />
van Sytje Smidt onderzochten, verklaren dat<br />
zij ‘drie gestookene wonden voor aan den hals’ hebben<br />
geconstateerd, de eerste ‘even onder kin, door<br />
het vel en onderliggende spieren’, de tweede ‘een<br />
paar vingers breedte’ over de hele hals ‘van de twee<br />
onderste wervels van de hals tot in het merg van de<br />
ruggegraat’. Die diepe snee heeft de halsslagader<br />
geraakt, ‘van welke na ons oordeel deselve heeft<br />
moeten sterven’. De derde wond was ‘alleen door het<br />
vel’. Het moet een waar bloedbad zijn geweest.<br />
AMSTERDAMSE AKTEN<br />
Op de rechterpagina:<br />
het verhoor van Jan<br />
Paasgeson door de<br />
Heeren van het Gerecht,<br />
op 1 mei 1731.<br />
STADSARCHIEF<br />
AMSTERDAM<br />
de stoel en trekt ander meubilair ondersteboven.<br />
Jan zegt dat zij niet gevochten hebben, wel dat hij<br />
met haar worstelt om het mesje uit haar hand te<br />
krijgen, waarbij zij hem ‘over de hand’ snijdt. Hij<br />
stelpt het bloed van haar wond, die uiteindelijk niet<br />
ernstig blijkt. Jan legt Sytje op bed en blijft naar<br />
eigen zeggen tot half tien ’s avonds bij haar zitten,<br />
om te voorkomen dat ze zichzelf iets zal aandoen.<br />
Hij heeft niet een buurvrouw gewaarschuwd, zegt<br />
hij, omdat Sytje had gezegd dat het allemaal niet zo<br />
erg was en dat ze zich schaamde, en dat hij beter<br />
Jans bekentenis wordt op een dag later, op drie mei,<br />
nog eens aan hem voorgelezen. Hij blijft vrijwillig bij<br />
zijn verklaring. De toedracht zoals Jan die opbiechtte<br />
werd als bewezen aangenomen. Jan moet heel<br />
goed hebben geweten, dat hij met zijn verklaring<br />
zijn doodvonnis tekende.<br />
Dat wordt voltrokken op zaterdag 2 juni 1731. De<br />
enige coulance van het Gerecht was een eervolle<br />
dood, onthoofding met het zwaard. Minder eervol<br />
was dan weer dat zijn lijk naar de Volewijk werd<br />
overgebracht, waar zijn lichaam op een rad werd<br />
gezet, en zijn hoofd op een pen.<br />
DIT ARTIKEL IS EEN BEWERKING VAN EEN VERHAAL UIT<br />
HET BOEK GALG EN RAD. VERHALEN UIT DE GESCHIE-<br />
DENIS VAN DE LIJFSTRAFFELIJKE RECHTSPLEGING, DAT<br />
DEZER DAGEN VERSCHIJNT BIJ UITGEVERIJ NOORDBOEK.<br />
NOORDBOEK.NL<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
35
Katholiek<br />
blok in<br />
Oost<br />
In juli 2023 heeft de Barbaraschool<br />
de deuren gesloten. De kleine<br />
buurtschool aan het Eikenplein<br />
begon in 1889 als een katholieke<br />
meisjesschool, onderdeel van een<br />
waar katholiek bolwerk.<br />
DOOR SJOERD LINDERS<br />
ONS AMSTERDAM JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong><br />
36<br />
Bij de inzegening op 12 september 1889 staat de<br />
nieuwe St.-Barbaraschool in een buurt in aanbouw,<br />
naast de grote Bonifatiuskerk aan het<br />
Kastanjeplein, die in 1886 is ingewijd. Het adres<br />
van St.-Barbara is dan Eikenweg 11; het wordt pas<br />
Eikenplein in 1912, als de school al twintig jaar bestaat<br />
en aan de overzijde het Elisabeth Otter-Knollhuis<br />
opent, een protestants opvanghuis voor alleenstaande<br />
gefortuneerde dames.<br />
Dat maakt het Eikenplein een plek voor vrouwen:<br />
de St.-Barbaraschool is namelijk bestemd voor de<br />
opleiding van meisjes ‘tot flinke Katholieke onderwijzeressen’<br />
en staat onder leiding van de zusters<br />
Franciscanessen van Bennebroek, een orde van actieve<br />
zusters die op meerdere plekken in het land<br />
een klooster met lagere scholen heeft.<br />
De Sint-<br />
Barbaraschool aan<br />
het Eikenplein in<br />
1984.<br />
FOTO MARTIN<br />
ALBERTS/<br />
STADSARCHIEF<br />
AMSTERDAM
BARBARASCHOOL<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
37
De kapel van de<br />
zusters met muurschilderingen<br />
en<br />
glas-in-lood ramenin<br />
1947. De foto is<br />
in 2015 gevonden<br />
op zolder in de Barbaraschool,<br />
onder<br />
de duivenpoep.<br />
In 1887 schenkt de <strong>Amsterdam</strong>se makelaar<br />
Theodor Westerwoudt 25.000 gulden aan de parochie<br />
op verzoek van zijn vrouw Joanna Stoffels, die<br />
op 18 december 1886 is overleden. Zij wilde dat er<br />
elk jaar op 4 december, de feestdag van St.-Barbara,<br />
drie heilige missen zullen worden opgedragen (à 5<br />
gulden de mis) ‘tot rust harer ziel’, die door zoveel<br />
mogelijk schoolkinderen moet worden bijgewoond.<br />
4 December is ook de geboortedag van haar dochter<br />
Maria.<br />
Schets van de<br />
indeling van het<br />
complex.<br />
Twee zusters gaan<br />
in 1927 op cursus<br />
bij de Nederlandse<br />
Montessorivereniging<br />
ONS AMSTERDAM JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong><br />
38<br />
Het parochiebestuur koopt voor 19.680 gulden de<br />
grond aan. Het gebouw wordt getekend door de architect<br />
Evert Margry die ook de Bonifatiuskerk<br />
heeft ontworpen. Een jaar later krijgt de parochie<br />
een tweede gift, nu van de dochter, Maria<br />
Westerwoudt. Vader Theodor is in 1888 overleden,<br />
en Maria treedt in in een klooster in Sambeek. Zij<br />
schenkt 12.000 gulden in obligaties, met het verzoek<br />
de drie missen op te dragen aan haar beide<br />
ouders, ‘het overige geld te besteden voor Kerk of<br />
armen’.<br />
Er komen op den duur meerdere scholen in het<br />
gebouw. Via een ingang aan de Tweede Oosterparkstraat<br />
kunnen de armste kinderen uit de<br />
buurt naar de gratis lagere school. Aan de Derde<br />
Oosterparkstraat komt een ingang naar de lagere<br />
school voor ‘de dubbeltjes’, kinderen waarvan de<br />
ouders wat meer te besteden hebben. Het gebouw<br />
wordt aan deze kant uitgebreid en daarmee ontstaat<br />
er ook ruimte voor een ‘kwartjesschool’, die<br />
na de Eerste Wereldoorlog ULO (Uitgebreid Lager<br />
Onderwijs) gaat geven. Kinderen van net wat beter<br />
gesitueerde ouders kunnen hier hun lager onderwijs<br />
uitbreiden met drie jaar Frans, Duits, geschiedenis<br />
en aardrijkskunde. Samen met de bewaarscholen<br />
(kleuterscholen) op de hoeken van het plein<br />
heeft de St.-Barbaraschool maar liefst vijf deuren<br />
om alle scholen te bereiken. De klassen zijn groot:<br />
in 1913 telt elke klas minstens 48 leerlingen.<br />
De zusters hebben hun klooster in het hoger uitgevoerde<br />
middendeel. Ze slapen in kamers op zolder.<br />
Ze mogen vanwege hun gelofte het klooster
BARBARASCHOOL<br />
niet verlaten, maar ze hebben een moestuin, fruitbomen,<br />
kippen en geiten. Om van het klooster<br />
naar de kerk (‘de grote Bon’) te gaan moet de pastoor<br />
of moeder-overste via de zesde klas van de lagere<br />
school aan de Derde Oosterparkstraat lopen.<br />
Kinderen in dit doorlooplokaal schieten dan in de<br />
houding om de passant te begroeten. Volgens een<br />
oud-leerling is het gevolg ‘… dat we in de klas niets<br />
anders deden dan opstaan om dan in koor “dag eerwaarde<br />
moeder” of “dag mijnheer pastoor” of “dag<br />
mijnheer kapelaan” te roepen’.<br />
De zusters beschikken vanaf 1911 over een sfeervolle<br />
kapel met muurschilderingen en glas-in-lood ramen.<br />
Deze ruimte is net als de eetzaal afgesloten<br />
voor buitenstaanders; er staat met grote letters het<br />
woord ‘slot’ op de deur. De zusters maken lange dagen.<br />
Om middernacht gaan ze naar bed en om vijf<br />
uur staan ze op. De eerste decennia hebben ze een<br />
witte kap op met een grote zwarte kap er overheen<br />
zodat alleen hun gezicht te zien is. Sommige kinderen<br />
gaan er daarom vanuit dat de zusters geen haar<br />
hebben.<br />
In de jaren twintig komt er onder de zusters<br />
Franciscanessen aandacht voor de Fröbelmethode<br />
en voor de onderwijsmethode van<br />
Maria Montessori. Beide worden in de St.-<br />
Barbara-kleuterscholen toegepast. Twee zusters<br />
gaan in 1927 op cursus bij de Nederlandse<br />
Montessorivereniging. Volgens zuster Edwarda zijn<br />
ze er een opvallende verschijning met hun kap en<br />
koord: ‘Al gauw merkten de anderen dat we leergierige<br />
en hartelijke onderwijsmensen waren en werden<br />
we met het grootste respect behandeld.’<br />
Schooltuintje en volière<br />
De Montessori kleuterschool is zo’n succes dat veel<br />
ouders dezelfde methode ook op de lagere school<br />
willen hebben. De ambitieuze pastoor Schiphorst<br />
die in 1933 aantreedt, gaat naar het internationaal<br />
Montessoricongres in <strong>Amsterdam</strong> en keert<br />
als enthousiast bewonderaar terug. Hij weet samen<br />
met moeder-overste het kerkbestuur voor<br />
zich te winnen, en in 1937 is de eerste katholieke<br />
Montessorischool in Nederland een feit.<br />
Klaslokalen zijn samengevoegd om meer ruimte<br />
te maken, er is speciaal lesmateriaal, en kinderen<br />
zitten in groepjes aan tafel, heel wat anders dan<br />
de bankjes en tafels met ingebouwde inktpotten. Er<br />
komen plantjes in de lokalen en op de binnenplaats<br />
is plaats voor een schooltuintje en een volière. Er<br />
is zelfs ruimte voor een miniatuurkapelletje zodat<br />
kinderen hun eigen mis kunnen naspelen.<br />
In 1984 wordt de Bonifatiuskerk<br />
aan het Kastanjeplein<br />
gesloopt.<br />
FOTO MARTIN ALBERTS/<br />
STADSARCHIEF<br />
AMSTERDAM<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
39
In 1937 wordt St-<br />
Barbara officieel een<br />
Montessorischool. Er<br />
is aandacht voor de<br />
natuur, en het meisje<br />
rechts werkt met<br />
speciaal montessorimateriaal<br />
op een<br />
kleedje.<br />
ARCHIEF<br />
BARBARASCHOOL<br />
In 1950 gaat pastoor Schiphorst met pensioen.<br />
De nieuwe pastoor is minder gecharmeerd van<br />
Montessorionderwijs; na de zomervakantie komen<br />
de kinderen terug op school en het blijkt dat<br />
de onderwijsmethode door het schoolbestuur weer<br />
is omgezet in klassikaal onderwijs. Een deel van de<br />
ouders richt een actiecomité op om de beslissing<br />
via de aartsbisschop terug te draaien; volgens een<br />
oud-leerling zijn de ouders met hun actie tot aan de<br />
In 1913 telt elke klas<br />
minstens 48 leerlingen<br />
paus gegaan, maar zonder resultaat.<br />
Tegelijkertijd stuurt de pastoor een brief om andere<br />
ouders te waarschuwen tegen het actiecomité.<br />
Affiches bij winkels worden weggehaald. Het gevolg<br />
is dat alle Montessorileidsters en het schoolhoofd<br />
zuster Canisio de St.-Barbaraschool verlaten.<br />
In de jaren vijftig loopt het aantal leerlingen en het<br />
aantal zusters terug. Door de jongens van de nabijgelegen<br />
Laurentiusschool toe te laten kunnen de<br />
scholen open blijven. Het klooster wordt in 1965<br />
opgeheven. In het middendeel van het gebouw<br />
wordt op 8 april 1967 hotel De Eik geopend, een<br />
‘meisjeshotel’ waar jonge vrouwen tussen de achttien<br />
en dertig jaar drie maanden kunnen verblijven.<br />
Het is een initiatief van de Katholieke Vereniging<br />
ter Bescherming van Meisjes, om jonge vrouwen<br />
die in <strong>Amsterdam</strong> gaan werken een veilige overbruggingsperiode<br />
te bieden. Op de zolder komen 78<br />
slaapplekken en de kapel wordt een slaapzaal.<br />
Al snel verruimt het hotel de regels zodat ook gemengde<br />
schoolgroepen en jonge toeristen uit<br />
heel Europa zijn toegestaan. Het hotel is daardoor<br />
goed gevuld, maar toch heeft directrice E.M.L.<br />
Verstrijden het zwaar te verduren. De verbouwing<br />
heeft veel gebreken; de hotelkamers worden door<br />
andere instanties gebruikt om ‘probleemgevallen’<br />
te stallen. Vooral het echtpaar dat de huishouding<br />
doet bezorgt de directie kopzorgen.<br />
Mevrouw de Vries, hoofd huishouding, weigert de<br />
ochtenddienst omdat ze niet vroeg op kan staan:<br />
‘7 uur is te vroeg’. Haar man is kok en conciërge,<br />
maar hij is volgens de directrice onhygiënisch in de<br />
keuken en onhebbelijk (‘Ben je belazerd?!’) tegen de<br />
gasten. Omdat het echtpaar met de kerst tegelijkertijd<br />
vrij neemt moet de directrice al het werk doen.
BARBARASCHOOL<br />
In 1969 blijkt dat de prognose over de bezetting te<br />
optimistisch is geweest en per 1 oktober 1970 moet<br />
De Eik sluiten.<br />
Crèche Barbarella<br />
In de jaren tachtig worden de kleuterschool en lagere<br />
school samengevoegd tot een reguliere basisschool,<br />
aangevuld met de crèche Barbarella. De<br />
Bonifatiuskerk wordt in 1984 gesloopt; het schoolgebouw<br />
blijft bestaan en wordt gerenoveerd. De<br />
ruimte aan de Derde Oosterparkstraat komt los van<br />
de school te staan en wordt verhuurd.<br />
In 2000 wil de parochie het hele pand slopen om<br />
er nieuwbouw voor terug te plaatsen, maar de gemeente<br />
kent het gebouw de status gemeentelijk<br />
monument toe. De Barbaraschool – inmiddels zon-<br />
1956/1957:<br />
leerlingen spelen<br />
op zelfgemaakte<br />
blokfluiten.<br />
FOTO JETTY<br />
VLOEIMANS/<br />
SCHOOLBANK<br />
der het heilige voorvoegsel – valt vanaf 2001 onder<br />
de stichting Katholiek Basisonderwijs <strong>Amsterdam</strong><br />
Nieuw-West, die ouders en kinderen meerdere malen<br />
laat schrikken met berichten over een potentiële<br />
schoolsluiting.<br />
Net als in de jaren vijftig mobiliseren ouders zich,<br />
en weten ze sluiting te voorkomen. Met architect<br />
Thomas Bernardt wordt een groot deel van het<br />
charmante gebouw door de ouders gerenoveerd. De<br />
verbouwing wordt in 2015 bekroond met de NRP<br />
Gulden Feniks, de nationale prijs voor renovatie en<br />
transformatie.<br />
In 2017 wordt opnieuw een sluiting op het nippertje<br />
afgewend, maar het leerlingaantal blijft steken op<br />
130. De parochie, eigenaar van het pand, wil het gebouw<br />
in 2022 in de verkoop doen; de bestuurder van<br />
de scholenstichting KBA keurt op zijn laatste werkdag<br />
goed dat de Barbaraschool het gebouw zal verlaten.<br />
Ook over deze beslissing vindt geen overleg<br />
plaats met de ouders of de medezeggenschapsraad.<br />
Zo verdwijnt in 2023 een kleinschalige buurtschool,<br />
de oudste basisschool van <strong>Amsterdam</strong>, die altijd<br />
in hetzelfde gebouw gehuisvest was. Twee oudgediende<br />
leerkrachten, juf Alice en juf Asha, sluiten<br />
op 21 juli 2023 met tranen in hun ogen voor de laatste<br />
keer de deur. De buurtbewoners rekenen er op<br />
dat het statige gebouw zijn maatschappelijke functie<br />
zal behouden.<br />
Op 8 april 1967 wordt hotel De Eik<br />
geopend, een ‘meisjeshotel’ waar jonge<br />
vrouwen veilig kunnen wonen.<br />
STADSARCHIEF AMSTERDAM<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
41
‘Dus zó zag<br />
mijn buurt<br />
eruit!’<br />
Gepensioneerd schooldirecteur Theo Durenkamp (1949) heeft<br />
hetzelfde geboortejaar als <strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong>. Als middelbare<br />
scholier kreeg hij van zijn ouders voor Sinterklaas een<br />
abonnement. Durenkamp heeft de stad flink zien veranderen,<br />
en niet altijd ten goede. ‘Het gebouw van de Nederlandsche<br />
Bank is een puist in het aangezicht van <strong>Amsterdam</strong>.’<br />
DOOR JANNA TOEPOEL<br />
ONS AMSTERDAM JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong><br />
42<br />
ijn eerste <strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong> las ik als 16-jarige<br />
in de bibliotheek op het Surinameplein.<br />
In het tijdschriftenrek vond ik het oktobernummer<br />
van 1965, met daarin een artikel<br />
over de Willemsparkbuurt. Vooral de foto’s<br />
intrigeerden mij. Ik herkende de Amstelveenseweg,<br />
de Zeilstraat, de Sophialaan; mijn eigen buurt.<br />
Rond 1890 was de omgeving daar nog heel landelijk.<br />
De Koninginneweg was een slingerende dijk, waar<br />
slechts een paar huizen aan stonden. De tram reed<br />
niet verder dan de Saxen Weimarlaan; daar hield de<br />
stad zo’n beetje op. Het was voor mij een ‘aha-erlebnis’:<br />
dus zó zag mijn buurt er tachtig jaar geleden<br />
uit!’<br />
Een 12-jarige Theo<br />
Durenkamp voor de<br />
St-Agneskerk aan de<br />
Amstelveenseweg,<br />
vlak voor vertrek op<br />
kampweek in 1962.<br />
‘Thuis vertelde ik over mijn ontdekking. Mijn vader<br />
is zelfs nog een keer mee geweest naar de bibliotheek<br />
om de foto’s te bekijken. Hij vond ze ook interessant.<br />
Een paar weken later kreeg ik met Sinterklaas<br />
van mijn ouders een abonnement.’<br />
En sindsdien bent u onafgebroken abonnee<br />
geweest?<br />
‘Ja. De St. Jozefschool in Sloten, waar ik in 1971 begon<br />
als onderwijzer, had ook een abonnement. Toen<br />
de school in 1988 vanwege een teruglopend leerlingenaantal<br />
moest sluiten, erfde ik de hele collectie.<br />
Zodoende heb ik de jaargangen 1965 t/m 1988 nu<br />
dubbel.’<br />
Hebt u altijd in <strong>Amsterdam</strong> gewoond?<br />
‘In 1955 – ik was vijf – zijn we vanuit Zeeland verhuisd<br />
naar <strong>Amsterdam</strong>. We woonden in de Zeilstraat;<br />
toen de grote doorgangsroute naar Den Haag<br />
en Schiphol. Al het verkeer dat <strong>Amsterdam</strong> binnenkwam,<br />
moest langs mijn huis. Dat gold ook voor<br />
staatshoofden en andere prominente figuren. Ik<br />
weet nog dat ik op het Hoofddorpplein ging kijken<br />
naar koningin Elizabeth en koningin Juliana, die samen<br />
in een open auto zaten. De Sjah van Perzië heb<br />
ik ook gezien. En de Beatles natuurlijk! Zij reden<br />
in 1964 pal langs onze voordeur. Anders dan de koninklijke<br />
gasten, moesten de Beatles gewoon wachten<br />
voor het stoplicht aan de Amstelveenseweg.’<br />
Wat is uw favoriete rubriek?<br />
‘“25 en 50 jaar geleden”. Als ik dat lees, denk ik telkens:<br />
Ah, dat weet ik nog heel goed! Of, die heb ik
FOTO HANS VAN DEN BOGAARD<br />
ONS AMSTERDAM 75 JAAR<br />
LEUEK LEZER<br />
ook vaak: Ik dacht dat het veel korter geleden was!’<br />
‘Ik kan me bijvoorbeeld het Bouwvakkersoproer<br />
herinneren. In de zomer van 1966 liep een protest<br />
van bouwvakkers over de uitbetaling van hun vakantiegeld<br />
volledig uit de hand. De binnenstad was<br />
één groot machtsvertoon van alle soorten politie<br />
en militairen. In de Zeilstraat merkten we er niets<br />
van, maar ik volgde alles via de radio. ’s Avonds na<br />
het eten ben ik toch nog even naar het centrum gefietst.<br />
Op de Dam stond een politiehuisje: alle ramen<br />
waren ingeslagen. Overal lagen stenen en rotzooi.<br />
Ik stopte om te kijken, en er kwam meteen<br />
een agent op me af, met een karabijn. “Hup, doorfietsen!<br />
Niet stilstaan!”’<br />
‘Het bleef nog lang onrustig. In de weken na het<br />
Bouwvakkersoproer liepen er wel vijf verschillende<br />
soorten agenten door de stad: de gewone gemeentepolitie;<br />
de marechaussee met een indrukwekkend<br />
uniform vol koorden en knopen; de rijkspolitie; soldaten<br />
in donkerbruin en groen… Al die verschillende<br />
uniformen! Het was bijzonder om te zien.’<br />
Waarom bent u abonnee?<br />
‘Ik ben geïnteresseerd in de manier waarop de stad<br />
verandert. Wat ik leuk vind aan <strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong> is<br />
de herkenbaarheid. Je ziet een stukje stad dat eigenlijk<br />
al verdwenen is, en toch komt het je vertrouwd<br />
voor. Ik heb <strong>Amsterdam</strong> enorm zien veranderen.<br />
De katholieke jeugdbeweging waar ik lid van<br />
was, Gilde Jong Nederland, had een clubhuis vlak<br />
naast de Ringdijk. Daar speelden we buiten. Via een<br />
smal paadje klommen we de Ringdijk op; die stond<br />
<strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong> portretteert dit jubileumjaar een aantal<br />
trouwe lezers. Mocht u ook zo’n verhaal kunnen vertellen,<br />
schrijf dan naar webredactie@onsamsterdam.nl<br />
vol struiken. Begin jaren zestig moest dat allemaal<br />
weg, om plaats te maken voor de snelweg. De landelijke<br />
omgeving is compleet verdwenen.’<br />
‘Er is veel lelijks bij gekomen. De koepelkerk op het<br />
Leidsebosje is afgebroken. En dat we het Paleis voor<br />
Volksvlijt nooit herbouwd hebben, is een schande.<br />
Daar staat nu dat gedrocht van de Nederlandsche<br />
Bank: een puist in het aangezicht van <strong>Amsterdam</strong>.<br />
De Universiteitsbibliotheek op het Singel is ook een<br />
aanfluiting; zo’n vierkante gevel tussen al die historische<br />
panden. Dat zijn ingrepen waarvan ik zeg:<br />
Tjongejongejonge. Moet dat nou?’<br />
Worden er ook mooie dingen gebouwd in<br />
<strong>Amsterdam</strong>?<br />
‘Oei, dat valt niet mee hoor, om iets te bedenken.<br />
Maar je moet uitkijken dat je niet verzuurt en alleen<br />
nog maar het negatieve ziet. Dus ik wil toch<br />
een antwoord geven.’ Na even nadenken: ‘Ik vind<br />
dat heel veel panden goed worden opgeknapt. De<br />
Nieuwezijds Voorburgwal is mooi geworden. Er is<br />
meer ruimte voor voetgangers. Het zou natuurlijk<br />
nog beter zijn om de gracht terug te graven. Hup,<br />
de Nieuwezijds Voorburgwal weer vol water. Helaas<br />
zie ik dat niet meer gebeuren. We zijn te zeer gewend<br />
aan de situatie zoals die nu is.’<br />
‘Overigens is ons idee van mooi en lelijk erg tijdgebonden.<br />
Neem bijvoorbeeld De Bazel, aan de Vijzelstraat.<br />
Dat is toch best een fraai pand. Maar toen<br />
het gebouwd werd in de jaren twintig waren de<br />
<strong>Amsterdam</strong>mers kwaad. Het zou een gedrocht zijn;<br />
een verminking van de binnenstad. Hetzelfde geldt<br />
voor het Centraal Station. Daar hebben heel veel<br />
mensen zich tegen verzet. Gekkenwerk vond men<br />
het, om het open havenfront dicht te bouwen. Nu<br />
zou niemand meer anders willen.<br />
Zo zie je maar: alles went. Ook lelijke gebouwen.’<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
43
RECENSIE<br />
44 ONS AMSTERDAM JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> BOEKEN<br />
Onderneemster in mode<br />
WINKELDOCHTERS<br />
GROEI EN BLOEI VAN<br />
HET AMSTERDAMSE<br />
MODEHUIS DE MEIJERE<br />
IN DE NEGENTIENDE<br />
EEUW<br />
Marit Eisses en Jacoba de<br />
Jonge-de Meijere<br />
Waanders<br />
224 blz<br />
€ 35,00<br />
Lady verlichting<br />
Mina de Meijere werd al<br />
zeer jong aan het werk gezet<br />
in de winkel en garen<br />
en band van haar moeder,<br />
die ze daarna voortzette,<br />
eerst met haar broer en<br />
vanaf 1855 geheel alleen.<br />
In De Meijeres ‘affaire in<br />
manufacturen en modeartikelen’<br />
stond Parijse<br />
mode centraal. Ze reisde<br />
zelf naar Frankrijk om inkopen<br />
te doen en ze gaf de<br />
zaak een passende naam,<br />
‘Maison à la Ville de Paris’.<br />
Begin jaren zeventig gingen<br />
de zaken zo goed, dat<br />
de winkel kon verhuizen<br />
naar de Leidsestraat.<br />
Tot 1905 zou De Meijere<br />
beeldbepalend zijn voor de<br />
winkelstraat, tot de zaak<br />
werd overvleugeld door<br />
nieuwkomers als Hirsch en de Bonneterie.<br />
Eisses portretteert deze kranige ondernemer in de<br />
context van haar familie, die zich met haar opwerkte<br />
uit een nederig begin in de Jordaan tot hofleverancier,<br />
en van de ontwikkeling van het <strong>Amsterdam</strong>se winkellandschap<br />
in de tweede helft van de 19de eeuw.<br />
Bovendien hebben de twee auteurs zich grondig verdiept<br />
in het aanbod van De Meijere, de enorme variatie<br />
in stoffen en materialen, wat voor kleding daarvan<br />
werd gemaakt, en voor welke clientèle. Zo ontstaat<br />
een gedetailleerd, leesbaar en fijn geïllustreerd beeld<br />
van een ‘gewone’ winkel, gedreven door een gewone,<br />
maar toch bijzondere <strong>Amsterdam</strong>se.<br />
KOEN KLEIJN<br />
Marleen de Vries is goed thuis in de levens van de mannen en vrouwen die in de 18de<br />
eeuw actief waren in de letteren, wetenschappen en politiek. Daar zijn lieden onder<br />
die de gemiddelde lezer alleen kent van staatnamen in 19de-eeuwse wijken – Kinker,<br />
Wolff, Deken – en nog veel meer rare vogels, zoals Swedenborch en Van Hogendorp,<br />
die zijn vrouw tijdens een bevalling hypnotiseerde. Door een aaneenschakeling van<br />
biografietjes en schetsen van politieke en maatschappelijke ontwikkelingen zou een<br />
beeld moeten ontstaan van ‘de Verlichting’. De Vries introduceert het fenomeen als<br />
een vrouwenfiguur, ‘Lady Verlichting’, die herhaaldelijk opduikt om de uiteenlopende<br />
figuren en gebeurtenissen in één langere ontwikkeling te plaatsen. Dat lukt haar niet.<br />
Voor De Vries betekent ‘Verlichting’ een ontwikkeling naar democratie, naar vrijheid<br />
van meningsuiting, naar de onttovering van de maatschappij ten gunste van seculiere<br />
inzichten. De Vries projecteert haar ‘moderne’ interpretatie op figuren die daar<br />
duidelijk heel anders over dachten. Het ontbreekt aan een vermogen tot synthese; de<br />
lezer blijft aan de oppervlakte, bij de – op zich vermakelijke – losse brokken.<br />
KOEN KLEIJN<br />
Verslag uit de crisistijd<br />
AJAX IN CRISIS<br />
Menno de Galan<br />
Alfabet<br />
141 blz.<br />
€ 14,99<br />
Op de omslag van Ajax<br />
in Crisis van journalist<br />
en Nieuwsuur-redacteur<br />
Menno de Galan prijkt een<br />
witte cirkel met daarin de<br />
tekst: ‘Wat is er in vredesnaam<br />
gebeurd?’ Voor<br />
iedereen die een antwoord<br />
zoekt op die, voor voetballiefhebbers<br />
prangende,<br />
vraag na een periode van<br />
absolute chaos bij AFC<br />
Ajax is dit boek een must.<br />
De Galan duikt met tegenzin<br />
in het verhaal, want hij<br />
had eigenlijk besloten na<br />
zijn boek De nieuwe eeuw<br />
van Ajax zijn jeugdherinneringen<br />
neer te pennen.<br />
Maar na een gesprek van<br />
zes uur met ‘een insider’, besloot de auteur dat hij<br />
genoeg redenen heeft om zelf de crisis te reconstrueren.<br />
Startschot is de winterstop van 2021, waarin<br />
Ajax nog zeer succesvol is. Maar een mailtje op 25<br />
januari 2022 van algemeen directeur Edwin van der<br />
Sar aan het Ajax-personeel, naar aanleiding van de<br />
BOOS-uitzending over misstanden bij tv-programma<br />
The Voice of Holland, blijkt aanleiding tot het ontslag<br />
van directeur voetbalzaken Marc Overmars en een<br />
bestuurlijke en voetbaltechnische crisis bij de club.<br />
Wat volgt is een page-turner waarin De Galan de<br />
lezer trakteert op smeuïge insiderinformatie, uit<br />
zowel kleed- als bestuurskamer. Het boek benadert<br />
het antwoord op de vraag wat er in vredesnaam is<br />
gebeurd en sluit af met het bijna moedeloze: ‘Jammer<br />
dat we niet meer aan Johan kunnen vragen hoe het<br />
verder moet.’<br />
PHILIP FOKKER<br />
VERLICHT EN VILEIN<br />
DE BIOGRAFIE VAN<br />
ACHTTIENDE-EEUWS<br />
NEDERLAND<br />
Marleen de Vries<br />
Balans<br />
512 blz.<br />
€ 34,95
AGENDA<br />
MUSEA<br />
Witsen in brieven<br />
WILLEM WITSEN<br />
(1860-1923)<br />
EEN KUNSTENAARS-<br />
PORTRET IN BRIEVEN<br />
Samengesteld door<br />
Ester Wouthuysen,<br />
Linda Modderkolk, Odilia<br />
Vermeulen<br />
Verloren<br />
307 blz.<br />
€ 35,00<br />
Willem Witsen is in 1860<br />
geboren in <strong>Amsterdam</strong>.<br />
Hij groeide op aan<br />
de Prinsengracht en<br />
kreeg zijn opleiding<br />
aan de <strong>Amsterdam</strong>se<br />
Rijksacademie, om<br />
vervolgens een gewaardeerd<br />
schilder, etser en<br />
fotograaf te worden – en<br />
de spil van een groep<br />
kunstenaars die als de<br />
Tachtigers de geschiedenis<br />
is ingegaan.<br />
Witsen was een brievenschrijver.<br />
Ter gelegenheid<br />
van zijn sterfdag<br />
honderd jaar geleden,<br />
13 april 1923, stelden<br />
kunsthistorici Ester<br />
Wouthuysen en Linda<br />
Modderkolk, samen<br />
met Odilia Vermeulen (kleindochter van componist<br />
Alphons Diepenbrock die teksten van de Tachtigers<br />
op muziek zette) een bloemlezing samen. Hierin<br />
zijn 141 brieven opgenomen: 85 van Witsen, onder<br />
andere aan schilders als Jacobus van Looy, George<br />
Breitner, Jan Veth, en schrijvers als Willem Kloos,<br />
Albert Verwey, Arthur van Schendel, en 56 brieven<br />
aan Witsen.<br />
‘Bij de keuze van de brieven,’ zo schrijven de samenstelsters<br />
in hun Verantwoording, ‘stonden het<br />
leven, het werk, de vriendschappen en de liefdes<br />
van Witsen centraal met de bedoeling om een portret<br />
van deze kunstenaar op te roepen. Schetsmatig<br />
weliswaar, omdat door de aard van het materiaal en<br />
de selectie het beeld fragmentarisch is. Zo komt bijvoorbeeld<br />
de grote en langdurige vriendschap met<br />
George Hendrik Breitner – letterlijk tot in de dood,<br />
want ze zijn zij aan zij begraven – in deze bloemlezing<br />
vrijwel niet naar voren. Breitner bewaarde<br />
nauwelijks brieven.’<br />
Ondanks deze beperking zijn de samenstelsters,<br />
die de brieven van heldere achtergrondinformatie<br />
voorzien, er niet alleen in geslaagd een beeld op te<br />
roepen van het artistieke klimaat rond 1900, maar<br />
vooral ook van het persoonlijke leven van Witsen.<br />
KO VAN GEEMERT<br />
SCHRIJVERS OVER<br />
INDONESIË<br />
In het kader van de Grote Indonesië<br />
tentoonstelling, te zien tot 1 april, opent<br />
de Nieuwe Kerk op woensdag 14 februari<br />
ook in de avond de deuren. Bekende Nederlandse schrijvers<br />
gaan dan in gesprek over de geschiedenis van Indonesië.<br />
Verhalen uit Indonesië // 14 februari, 20.00-22.00 uur // nieuwekerk.nl<br />
BEWAARD VOOR DE STAD<br />
Jaarlijks schenken honderden mensen<br />
historische stukken aan Stadsarchief<br />
<strong>Amsterdam</strong>. De meest bijzondere zijn nu<br />
te zien in De Bazel. In de Filmzaal speelt<br />
een compilatie van de mooiste fragmenten<br />
uit geschonken films.<br />
Schenkingen 2021-2023 // t/m 25 februari // amsterdam.nl<br />
FRANS HALS IN HET RIJKS<br />
Met zijn eigenzinnige, losse schilderstijl<br />
was Frans Hals een van de belangrijkste<br />
schilders van de 17de eeuw. Vijftig<br />
van zijn schilderijen zijn te zien in het<br />
Rijksmuseum. Het groepsportret Feestmaal van de officieren van<br />
de Sint-Jorisschutterij verlaat hiervoor – voor het eerst ooit – de<br />
stad Haarlem.<br />
Frans Hals. Zijn tijd ver vooruit // 16 februari-9 juni // rijksmuseum.nl<br />
VIOLEN BOUWEN<br />
Vioolbouwer Hubert de Launay geeft een<br />
lezing over de geschiedenis van zijn instrument.<br />
Daarbij heeft hij speciale aandacht<br />
voor de <strong>Amsterdam</strong>mer Hendrik<br />
Jacobs, grondlegger van de oud-Hollandse<br />
vioolbouw.<br />
De glorietijd van de Nederlandse vioolbouw // dinsdag 27 februari 13.30 uur<br />
in de Oranjekerk // amsterdamhv.nl<br />
SCHEEPSWERF ’T KROMHOUT<br />
’t Kromhout is de laatste overgebleven<br />
scheepswerf in het Oostelijk<br />
Havengebied. De Westhal is nog altijd<br />
in gebruik; de Oosthal doet nu dienst<br />
als museum. Een vaste expositie toont de (nog altijd werkende)<br />
Kromhout-motoren die hier sinds 1895 gemaakt werden.<br />
Museum ’t Kromhout // dinsdag 10:00-15:00 uur, elke derde zondag van de<br />
maand, 12:00-15.30 uur // kromhoutmuseum.nl<br />
JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong> ONS AMSTERDAM<br />
45
FIJN DAT U MEELEEST<br />
ONS AMSTERDAM JANUARI/FEBRUARI <strong>2024</strong><br />
Verf met speculaaskruiden<br />
Ellen Pouwels herinnert zich de Sinterklaas-etalage van<br />
De Bijenkorf op de hoek van de Dam naar aanleiding van het<br />
artikel in het decembernummer: ‘Een bewegend tafereel van<br />
poppen en speelgoedberen, alles onbetaalbaar duur. Van<br />
heinde en ver kwam men zich vergapen aan zoveel luxe.’ Zij<br />
voegt daar een opvallende herinnering aan toe: ‘De vensterbank<br />
van de etalage was voorzien van een laag verf met daarin<br />
speculaaskruiden om de sfeer te verhogen.’ Een geweldig<br />
idee, maar kan iemand dat bevestigen?<br />
Harry de Bruijn reageert op het artikel van Bab Barens<br />
over de atleet Wim Slijkhuis in hetzelfde nummer. Hij werkte<br />
in de winkel van Leo van der Kar op de Ceintuurbaan. Barens<br />
schreef dat Van der Kar fuseerde met Perry, en dat de winkels<br />
Van der Kar gingen heten. Dat is niet helemaal correct,<br />
aldus de Bruijn.<br />
In 1866 opende in <strong>Amsterdam</strong> het eerste filiaal van The<br />
English American Warehouse Perry & Co. In 1959 werd<br />
‘Perry’ verkocht aan De Bijenkorf, die het fuseerde met de<br />
sportwinkel van Leo van der Kar tot Perry van der Kar, in 1978<br />
omgedoopt tot Perry Sport. In 2015 had Perry Sport nog zo’n<br />
zeventig vestigingen in Nederland. Op 6 december 2023 ging<br />
het moederbedrijf van Perry Sport, Aktiesport en Sprinter<br />
failliet.<br />
Overigens zijn de straatnamen van de Nederlandse versie<br />
van Monopoly gebaseerd op vestigingen van Perry. De<br />
directeur ontwikkelde de Nederlandstalige versie, die 1940<br />
uitkwam. Hij koos voor de plaatsen waar Perry filialen en<br />
magazijnen had: <strong>Amsterdam</strong>, Rotterdam, Den Haag,<br />
Groningen, Utrecht, Haarlem en Arnhem.<br />
Bianca du Mortier, tot april 2023 Conservator Kostuum<br />
in het Rijksmuseum, las ‘met plezier & interesse’ het artikel<br />
over de firma A.F. Herbermann. ‘In de kostuumverzameling<br />
van het Rijksmuseum bevinden zich twee zwarte zijden, hoge<br />
hoeden en een kartonnen hoedendoos van Herbermann. De<br />
ene hoed, een chapeau claque met een mechanisme waardoor<br />
de bol plat wordt, heeft nog het adres Koningsplein 14<br />
en moet dus van vóór 1896 zijn. De andere heeft – net zoals<br />
de hoedendoos – adres Koningsplein 18/20 en moet dus van<br />
vóór 1904 zijn. Beide dateringen konden dankzij het artikel<br />
worden gepreciseerd.’<br />
RIJKSMUSEUM AMSTERDAM<br />
COLOFON<br />
ONS AMSTERDAM<br />
Klantenservice en abonnementen<br />
Ten Brink Abonnementenadministratie,<br />
Postbus 1064, 7940 KB Meppel,<br />
telefoon (085) 016 00 75,<br />
lezersservice@onsamsterdam.nl<br />
Redactie Koen Kleijn (hoofdredacteur),<br />
Marchien den Hertog (eindredacteur),<br />
Froukje Holtrop (beeld redacteur),<br />
Janna Toepoel (redacteur), Philip Fokker<br />
(online-redacteur), Jitske Hell (stagiaire).<br />
Adres Nieuwezijds Kolk 28, 1012 PV<br />
<strong>Amsterdam</strong><br />
Telefoon 020-3053655<br />
E-mail redactie@onsamsterdam.nl<br />
Internet www.onsamsterdam.nl<br />
Redactieadviescommissie Voorzitter:<br />
A. de Wildt (Amster dam Museum).<br />
Leden: E. Bergvelt (Culturele Studies UvA),<br />
L. Smit (Stadsarchief), A. Oxenaar<br />
(Architectuurhistoricus), B. van Woerkom<br />
(Joods Historisch Museum).<br />
Vormgeving en productie<br />
FIZZ | Digital Agency – fizz.nl<br />
Druk<br />
Veldhuis Media BV, Meppel<br />
Uitgever Uitgeverij <strong>Ons</strong> <strong>Amsterdam</strong> B.V.<br />
in samenwerking met Virtùmedia, Pepijn<br />
Dobbelaer, telefoon: (030) 6920677,<br />
e-mail: pdobbelaer@virtumedia.nl<br />
Advertenties Paul Revier,<br />
telefoon: (030) 2027426,<br />
e-mail: previer@virtumedia.nl<br />
Marketing & samenwerkingen<br />
Tamara van Dijk<br />
telefoon: (030) 3072247<br />
email: tvandijk@virtumedia.nl<br />
Rob van der Linden,<br />
telefoon: (030) 3031295,<br />
e-mail: rvanderlinden@virtumedia.nl<br />
Distributeur Betapress, www.betapress.nl<br />
Prijs jaarabonnement Nederland € 67,95<br />
bij automatische incasso (bij betaling<br />
via factuur € 70,95). Europa € 86,45 bij<br />
automatische incasso (bij betaling via<br />
factuur € 89,45), Buiten Europa € 91,45<br />
automatische incasso (bij betaling via factuur<br />
€ 94,45). Overige prijzen op aanvraag.<br />
Abonnementsgeld dient bij vooruitbetaling<br />
te worden voldaan. Abonnementen kunnen<br />
per nummer ingaan en worden automatisch<br />
verlengd, tenzij een maand voor het<br />
verstrijken van de abonnementsperiode<br />
bericht van opzegging is ontvangen.Wilt<br />
u uw abonnement opzeggen? Mail dan<br />
naar lezersservice@onsamsterdam.nl.<br />
Opzeggingen worden onzerzijds schriftelijk<br />
bevestigd.<br />
Reprorecht Het auteursrecht van de in<br />
dit tijdschrift verschenen artikelen wordt<br />
voorbehouden. Op toegestane verveelvoudiging<br />
is het wettelijk bepaalde reprorecht<br />
van toepassing.<br />
Beeldrecht We hebben getracht alle rechthebbenden<br />
te achterhalen, mocht u menen<br />
dat u nog rechten kunt laten gelden, wilt u<br />
zich dan melden bij de redactie?<br />
ISSN 0166-1809<br />
46
Yogi?<br />
Outdoor mens?<br />
Geschiedenis liefhebber?<br />
Geef jezelf een tijdschrift cadeau!<br />
Schrijf je in voor<br />
de nieuwsbrief en<br />
ontvang direct<br />
€ 5,- korting!<br />
Welkom bij Tijd voor Tijdschriften, de webshop voor<br />
tijdschriften met karakter. Met +/- 50 titels is er voor<br />
iedereen wat te vinden. Verras jezelf (of een ander)<br />
met een abonnement.<br />
Met deze korting heb je al een<br />
jaarabonnement vanaf slechts €9,95<br />
Ga naar:<br />
www.tijdvoortijdschriften.nl