You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Cylchgrawn y Gymdeithas Gerdd Dafod Y traddodiad hardd ydyw,<br />
Rhifyn <strong>Gaeaf</strong> <strong>2021</strong><br />
Yr hen ddweud o’r newydd yw.<br />
barddas<br />
Rhifyn <strong>Gaeaf</strong> <strong>2021</strong> | Rhif 348<br />
OND<br />
Yn y tywyllwch ’ma<br />
mae ’na rwbath yn cuddio.<br />
Peth swil ydy o weithiau<br />
er na ddylai fod.<br />
Gobaith ydy ei enw fo.<br />
A does dim lladd arno.<br />
Siôn Aled
Rhifyn <strong>Gaeaf</strong> <strong>2021</strong><br />
‘The Hill We Climb’<br />
i Amanda Gorman, Bardd Llawryfog ifanc yr Unol<br />
Daleithiau, 20 Ionawr <strong>2021</strong><br />
Serth yw’r rhiw, garw’n briwiau – er hynny<br />
fe ail-drown i’r golau;<br />
anadlu, mwytho’n sodlau<br />
â balm llên ei hawen iau.<br />
ANNES GLYNN<br />
Llun: Kelia Anne
Rhifyn <strong>Gaeaf</strong> <strong>2021</strong> Rhifyn <strong>Gaeaf</strong> <strong>2021</strong><br />
Beth am y beirdd byddar?<br />
SARA LOUISE WHEELER<br />
Fel sawl un o ddarllenwyr<br />
<strong>Barddas</strong>, rwy’n siŵr, rwyf<br />
wrthi ar hyn o bryd yn pori’n<br />
llawen drwy’r gyfrol newydd Y<br />
Gynghanedd Heddiw. I’r darpar<br />
gynganeddwr, mae’n wledd i’r<br />
dychymyg a’r synhwyrau – un yn<br />
benodol: y clyw. Mae gen i Syndrom<br />
Waardenburg math 1 ac o ganlyniad<br />
mae fy nghlyw nawr yn cilio yr un<br />
pryd â’r golled pigment yn fy ngwallt<br />
a’m croen a’m llygaid. Wrth geisio<br />
ymateb yn bositif i’r trawsnewid<br />
hwn, meddyliais mai da o beth<br />
fyddai rhoi cynnig ar feistroli’r<br />
‘gynghanedd’ ddirgelaidd, riniol<br />
rwyf wedi clywed cymaint amdani<br />
ond erioed wedi deall yn iawn beth<br />
oedd hi! Yma cefais epiffani a siom,<br />
wrth gwrs, achos fel mae’r awduron<br />
yn y llyfr yma yn taeru drosodd a<br />
thro, mae’r glust yn hollbwysig yn y<br />
gynghanedd.<br />
Ond mi wnaeth Beethoven<br />
barhau i gyfansoddi er iddo golli ei<br />
glyw! Ac dyma ddechrau archwilio<br />
i sut mae gwneud y gynghanedd<br />
yn fwy hygyrch i feirdd byddar,<br />
yn bennaf trwy wneud gwaith<br />
y glust yn weledol. Hyd yma,<br />
rwyf wedi ystyried defnyddio<br />
symbolau’r Wyddor Ryngwladol<br />
Ffoneteg (International Phonetic<br />
Alphabet - IPA) ac efallai rhai<br />
o system Jefferson (sy’n sail i<br />
ddadansoddiad sgwrs ym maes<br />
Cymdeithaseg a Seicoleg) i greu<br />
Odliadur arbennig. Byddai hyn yn<br />
lleihau’r angen i rywun fod yn gallu<br />
‘clywed’ yr acen - byddai’n amlwg<br />
ar y dudalen, megis ‘Llanrúg’.<br />
Mae’r pendroni hwn wedi<br />
codi’r cwestiwn a fu erioed<br />
gynganeddwyr byddar? Ac os felly,<br />
sut y gwnaethan’ nhw ymdopi?<br />
Prin iawn yw’r dystiolaeth! Mae yna<br />
un bardd sy’n cyfeirio ato ei hun<br />
mewn cyfrol o’r ddeunawfed ganrif,<br />
Cyfaill y Cymro’, fel ‘William Hope,<br />
neu’r Bardd Byddar’. Yn anffodus<br />
nid oes llawer o wybodaeth bellach<br />
am hwn ar gael ond os oedd o’n<br />
fyddar, mae’n debyg mai wedi colli<br />
ei glyw yn oedolyn roedd o, fel fi, yn<br />
hytrach na bod yn ‘fyddar cyn iaith’<br />
(‘prelingually deaf’). Mae hi hefyd<br />
yn debyg ei fod yn cynganeddu cyn<br />
colli ei glyw, ac felly mewn sefyllfa<br />
dra wahanol i mi.<br />
Heblaw am William Hope, yr<br />
wyf wedi clywed sôn am ambell<br />
i gynganeddwr arall oedd efallai<br />
yn drwm ei glyw neu wedi colli<br />
rhywfaint ar ei glyw; da o beth<br />
fyddai cael gwybodaeth amdanynt.<br />
Felly dyma apêl i’r darllenwyr: os<br />
oes gennych unrhyw wybodaeth<br />
am gynganeddwyr byddar,<br />
cysylltwch â mi. Neu os ydych yn<br />
fardd byddar neu wedi colli eich<br />
clyw, beth am gysylltu am sgwrs?<br />
E-bost; gwasgygororau@gmail.<br />
com; Twitter: @GwasgYGororau;<br />
Wefan: www.gwasgygororau.<br />
wordpress.com<br />
Wrth chwilio am feirdd byddar, mi<br />
ddes ar draws hanes Dorothy ‘Dot’<br />
Miles (1931-1993), bardd byddar<br />
o Dreffynnon. Cafodd ei haddysg<br />
dros y ffin mewn ysgol breswyl i’r<br />
byddar, yn ôl trefn y cyfnod, ac yna<br />
aeth ymlaen i Brifysgol Gallaudet<br />
yn America. Nid cynganeddu<br />
drwy gyfrwng y Gymraeg oedd ei<br />
chrefft, ond barddoni drwy gyfrwng<br />
Arwyddiaith Brydeinig (BSL) ac<br />
Arwyddiaith Americanaidd (ASL),<br />
a hefyd yn Saesneg. Yn wir, roedd<br />
Dot yn arloesol yn y maes, ac<br />
mae sawl un heddiw yn ei gweld<br />
fel ffynhonnell rhan helaeth o<br />
farddoniaeth arwyddiaith gyfoes.<br />
Mae hyn yn gamp werth chweil<br />
wrth gwrs, ac mae’n rhywbeth y<br />
dylem ei ddathlu yng Nghymru, yn<br />
enwedig yng ngororau’r gogledd<br />
ddwyrain, lle cafodd Dot ei magu.<br />
Mae angen inni hefyd, felly,<br />
ystyried pam nad oes mwy<br />
o sôn am Dot rhwng cloriau<br />
cylchgronau llenyddol Cymru. Y<br />
mae statws di-glod barddoniaeth<br />
arwyddiaith yn bennaf o<br />
ganlyniad i’r math o agweddau<br />
rhagfarnllyd, nawddoglyd sydd<br />
wrth wraidd mathau eraill o<br />
anghydraddoldebau’r sîn cerdd<br />
dafod, fel y trafodwyd yn rhagair<br />
Y Gynghanedd Heddiw gan y<br />
golygyddion Aneirin Karadog<br />
ac Eurig Salisbury. Wrth ystyried<br />
ysgrif Grug Muse ar y pwnc llosg<br />
fod ‘merched cerdd dafod wedi<br />
ei hesgeuluso’ (t.7) gwnaethant y<br />
datganiad canlynol: ‘Mae llawer i’w<br />
wneud eto, wrth reswm, o ran rhyw,<br />
rhywedd, lliw croen a chefndir er<br />
mwyn adlewyrchu gwir amrywiaeth<br />
y Gymru gyfoes…’<br />
Synnais yma iddynt beidio â sôn<br />
hefyd am ‘anabledd’, sydd wrth gwrs<br />
yn un o’r nodweddion sydd wedi<br />
eu cynnwys o fewn cyfraith y DU<br />
parthed cydraddoldeb. Ac er ei bod<br />
yn bwysig iawn parchu hunaniaeth<br />
a diwylliant y gymuned fyddar, a<br />
Byddaroliaeth (Deafhood), ac felly<br />
hawliau ieithyddol yn hytrach nag<br />
‘addasiadau rhesymol’, mae hi hefyd<br />
yn wir mai clywedol yn bennaf yw<br />
diwylliant ein cymdeithas ni, a’i fod<br />
yn ‘anablu’ unigolion byddar yn<br />
eu bywydau pob dydd. Felly mae<br />
byddardod yn anabledd yn ogystal<br />
â bod yn hunaniaeth ddiwylliannol<br />
ac ieithyddol.<br />
Wrth fynd ati i gynganeddu, mae<br />
unigolion byddar yn wynebu heriau<br />
a rhwystrau corfforol, megis clywed<br />
yr acen a’r glec. Mae yna ffactorau<br />
eraill hefyd, megis y ffaith fod y<br />
sîn yn ffafrio’r radio fel cyfrwng, a<br />
byddwn yn dychmygu mai clywedol<br />
yw’r rhan fwyaf o diwtoriaid<br />
cynganeddol, a’u hyfforddiant ym<br />
maes ymwybyddiaeth o fyddardod<br />
yn brin. Mater arall i’w ystyried yw’r<br />
ffaith fod dosbarthiadau cynganeddu<br />
yn tueddu i gael eu cynnal<br />
mewn tafarnau a mangreoedd<br />
cymdeithasol sydd â sŵn cefndirol.<br />
Yn wir, mae’r elfen gystadleuol yn<br />
dibynnu ar allu cynganeddwyr i<br />
weithredu mewn awyrgylchoedd<br />
swnllyd, lle byddai beirdd â nam<br />
clyw yn cael trafferth dilyn yr hyn<br />
sydd yn mynd ymlaen, heb sôn am<br />
her tinitws a hyperacusis – crochan<br />
hunllefus o sŵn brawychus, a fawr<br />
ddim synau defnyddiol.<br />
Roedd Dot yn rhugl mewn tair<br />
iaith: Saesneg, BSL ac ASL, ac<br />
roedd yn barddoni yn y tair iaith<br />
Bardd beiddgar y bordor<br />
Un o Dreffynnon oedd hi’n wreiddiol,<br />
ond trafaeliodd draw i America bell – a Llundain wedi hynny.<br />
Ei barddoniaeth boblogaidd yn gwirioni’r dyfroedd,<br />
gan wthio ffiniau beth ystyrid yn bosib,<br />
ac ehangu gorwelion ym mhob twll a chornel.<br />
Bu’n gweithio fel golygydd ac ymgyrchydd, gan annog ei thylwyth<br />
i lwyddo yn eu hanturiaethau creadigol ac i ddathlu<br />
eu diwylliant cyfoethog, a’i hiaith leiafrifol brydferth.<br />
O oedd, roedd pawb yn dotio at ‘Dot’.<br />
‘Cynganeddu roedd hi felly?’<br />
Naci! Mi aeth hi dros y ffin am ei haddysg,<br />
i ysgol breswyl, gyfrwng Saesneg;<br />
dyna oedd y drefn bryd hynny.<br />
Dal dan ormes roedd yr iaith ar y pryd –<br />
nol yn y ’50au ’lly.<br />
I Brifysgol Gallaudet yr aeth hi,<br />
a llenyddiaeth y llygad oedd ffrwyth ei llafur.<br />
Bardd byddar oedd Dot,<br />
a barddoniaeth arwyddiaith yw ei chymyn-rodd –<br />
i’r sîn lenyddol Gymreig a thu hwnt.<br />
hefyd. Roedd i’r Gymraeg ar y<br />
pryd yr un math o statws israddol<br />
â BSL, ac roedd hi’n ferch. Ac<br />
felly, ni wnaeth Dot fynd ati i<br />
gynganeddu, a hoffwn ei chynnig<br />
hi fel enghraifft o’r lleisiau coll i’r<br />
sîn dros y blynyddoedd, oherwydd<br />
yr anghydraddoldebau amrywiol.<br />
Diddorol yw ystyried yr amrywiaeth<br />
a’r egni a allai fod wedi perthyn<br />
i’r sîn pe bai’r rhwystrau hyn heb<br />
fodoli, a’r posibiliadau cyffrous wrth<br />
inni geisio symud tuag at ddyfodol<br />
mwy hygyrch a chydraddol. Braf yw<br />
nodi geiriau Aneurin ac Eurig (t.7):<br />
‘Mae’r awydd yna i ddatblygu ac i<br />
newid, a’r dasg ar waith…’<br />
14 | barddas<br />
barddas | 15
ER COF…<br />
Rhifyn <strong>Gaeaf</strong> <strong>2021</strong> Rhifyn <strong>Gaeaf</strong> <strong>2021</strong><br />
Mirain Llwyd Owen<br />
Er iddi farw’n rhy ifanc gwnaeth Mirain fyw ei bywyd i’r eithaf ac yn llawn pwrpas. Yn aelod<br />
allweddol o Yes Caernarfon daeth ar yr orymdaith fawr dros annibyniaeth er yn sâl a blinedig ar y<br />
pryd. Yn aelod cynnar iawn o Yes Cymru (aelod rhif 24) roedd yn siwr mai fel gwlad annibynnol y<br />
dylai Cymru fyw.<br />
A glywais di’r wawr yn dod<br />
o bell cyn bod yna sôn na si<br />
am doriad dydd?<br />
<br />
a Chymru’n oer mor hir? Y tir<br />
mor oer â neb yn teimlo’r ha’?<br />
Mor dda oedd dy adnabod<br />
wir – y gwybod dwfn tu ôl<br />
i’th wên ac awyr las dy weld;<br />
y sicrwydd tawel, tlws<br />
wrth wraidd dy fod.<br />
Wrth gerdded ’mlaen<br />
ar hyd y daith bydd gwres<br />
dy chwerthin yn ein clyw<br />
a’th enw’n canu’n hardd.<br />
Pan ddaw ein dydd mi fyddi<br />
gyda ni.<br />
GWION HALLAM<br />
Mari Lisa<br />
Bu farw’n ddisymwyth ar<br />
Dachwedd 20fed, 2020.<br />
Fi af yn ôl i Feifod<br />
heno i’r fan lle rwyf fod;<br />
i’w hen fro fu’n wefr i hon<br />
y fedal a’r hanfodion,<br />
<br />
<br />
Daeth mis du â’r dydd duaf<br />
<br />
a phellhau mae’i geiriau gwâr<br />
a’r gân ar ben rhy gynnar<br />
ac un oedd yma gynnau,<br />
yma â’r wên i’r camerâu.<br />
Gwelaf trwy ddagrau galar<br />
ddoe ar ras a llawn hen ddrâr<br />
<br />
a sawl tasg ddaw fesul ton;<br />
gair a llên yn fud gerllaw<br />
yn ddiystyr o ddistaw.<br />
Tîm Ymryson Maldwyn, Eisteddfod Sir Conwy 2019<br />
Beunydd rwy’n gweld ble bynnag<br />
neuadd oer ac un sedd wag,<br />
<br />
a chael nad yw’n dychwelyd.<br />
Daeth cledd hen Dachwedd y dydd<br />
â chau awen ei chywydd.<br />
Mowldiwyd o fwynder Maldwyn<br />
<br />
Llanwrin ei chwerthiniad<br />
a’r wên hardd o gadarnhad,<br />
y bardd anwylaf fu’n bod<br />
<br />
<br />
na’i hosgordd yn ei disgwyl<br />
eleni, na’i thelyneg,<br />
ni ddaw’i hinc ag iddi ddeg,<br />
na’i dawn; cawn ddweud ‘nos da’<br />
i leisiau Mari Lisa.<br />
GERAINT ROBERTS<br />
Os daeth y nos i’th ddwyn<br />
cyn pryd, gwnest fyw<br />
dy ddyddiau’n haul i gyd<br />
a gwneud pob heddiw’n lôn –<br />
byw i’r dydd a Chymru’n dy galon<br />
yn rhydd.<br />
Bwlch<br />
<br />
heb yr awch a’r geiriau’n brin,<br />
yn y llan mae’r dagrau’n lli,<br />
<br />
a galargan ei glannau<br />
<br />
Un ha’, dychwelaist i’r nyth,<br />
i aelwyd dy wehelyth,<br />
nôl i’r fro a’r haul ar fryn,<br />
i barthau dy hen berthyn,<br />
nôl i warchod traddodiad<br />
a rhoi i’r iaith ei pharhad.<br />
Mis y dwyn a fu’r mis du,<br />
mis glaw oer, mis galaru,<br />
<br />
llymhau erwau Llanwrin.<br />
Daeth ysgall dros dir Mallwyd<br />
a’r ardd ir yn lleindir llwyd,<br />
anialdir sydd ym Maldwyn<br />
â’i llais yn fud yn y llwyn.<br />
A ni’n syfrdan! Cân anos<br />
yw’n pryder yn nyfnder nos,<br />
a’n côr heb ei seiniau cain,<br />
alaw wag yw ein plygain.<br />
Yn estyn ennyd ddistaw<br />
â’i hwyl glir dan haul a glaw<br />
daw geiriau gwâr ein Mari<br />
yn wên, yn wanwyn i ni;<br />
mae’i stori am ystwyrian<br />
<br />
SIW JONES<br />
22 | barddas barddas | 23
Rhifyn <strong>Gaeaf</strong> <strong>2021</strong> Rhifyn <strong>Gaeaf</strong> <strong>2021</strong><br />
Mygydau<br />
Alltud<br />
<br />
ti â dy haul oedd yn llenwi’r drws?<br />
Ti oedd yn cael y plant i neidio<br />
i dy freichiau crwn<br />
a’u lapio fel mewn blanced<br />
o gariad a sicrwydd a hwyl.<br />
Ymhle<br />
ti oedd yn gefn pan oedd y byd yn fy mrest,<br />
yn agor y dorau a throi<br />
y merddwr llwyd yn rhaeadrau melyn,<br />
a gyrru’r cysgodion o fy mêr?<br />
I ble’<br />
eiliad orau’r ddynolrwy?<br />
Alltud wyt mewn byd pellenig<br />
<br />
a ninnau dy angen fwy bob dydd.<br />
Tybed wyt tithau hefyd yn gwaedu<br />
am gael teimlo cyd-guro calonnau dau,<br />
rhywle yn agos ond eto mor bell.<br />
Wyt ti’<br />
pan oedd Cymru’n sgorio?<br />
Pawb i gyd mewn gwynfyd coch<br />
yn bownsio i fyny a lawr, gan gydio<br />
yn unrhyw un o fewn gafael,<br />
a throi dieithriaid yn frodyr a chwïorydd<br />
yn y llawenydd heb ddiwedd.<br />
Yr Ewros yn ein haros eto, a’r wên<br />
ar wyneb pob un mor llydan â’r Hafren,<br />
fel y nirfana yn Zenica,<br />
a chroeso Ffrainc yn Bordeaux.<br />
Wyt ti’<br />
<br />
Be ddaw ohonot, alltud unig,<br />
a be ddaw ohonon ni?<br />
Ai alltudion fyddwn ninnau<br />
yn y normal newydd llwyd, yn bwydo<br />
<br />
Oddi wrthym ni’n hunain?<br />
Neu a<br />
cyn i’<br />
Ninnau, wedi ein hannog, a wisgwn<br />
y masgiau dihalog<br />
rhag lledu’r perygl llidiog.<br />
Rhoi croes ei loes o dan glog.<br />
<br />
<br />
<br />
ein rhimyn tawel rwymwn.<br />
<br />
‘Siwd ma’ hwn neu honna<br />
ac urddas cymdeithasa,<br />
heb air doeth na bore da.<br />
Bore da fydd bore’r dydd - cawn glywed<br />
a gweled ein gilydd<br />
heb wahanlen na gwên gudd.<br />
Dadleniad o lawenydd!<br />
KERI MORGAN<br />
Y Gwynt<br />
Hwn a’i fwyell fu’n y gelli; - mae ôl<br />
Ei ymweliad drwyddi;<br />
Hwn ddoe a’i sisyrnodd hi<br />
Hwn dorrodd wallt ei deri.<br />
ARWYN EVANS<br />
I Emyr Young<br />
‘Ma Pencâr, bro fy mebyd, fy milltir sgwâr, yn llawn<br />
<br />
<br />
Yw un gair o’u clochdar<br />
<br />
Y ddau sydd yn y ddaear.<br />
TWM MORYS<br />
DEWI PRYSOR<br />
42 | barddas
Rhifyn <strong>Gaeaf</strong> <strong>2021</strong> Rhifyn <strong>Gaeaf</strong> <strong>2021</strong><br />
RHODIO BRYNIAU GWLAD ESTRON<br />
George Gumisiriza<br />
Affricanwr ydw i sydd wedi ymgartrefu yng<br />
Nghymru, a phan fyddaf farw fe hoffwn i’m<br />
corff gael ei ddychwelyd i wlad fy ngeni yn<br />
ôl yr arfer. Bydd y cyfrifoldeb am hynny yn disgyn<br />
ar ysgwyddau fy nhylwyth Affricanaidd yn y wlad<br />
yma. Mae arwyddocâd arbennig i fynd â’r meirw adre<br />
ymhlith cymunedau Affricanaidd ar wasgar. Mae’n<br />
cadarnhau pwy ŷch chi a ble rŷch chi’n perthyn, yn<br />
fyw ac yn farw, yn unigolyn ac yn aelod o’r llwyth.<br />
Mae’r Pla wedi codi rhyw felan ddiwylliannol fawr<br />
ar deuluoedd yn Affrica sydd wedi colli perthynas yn<br />
alltud dros y môr. Y traddodiad yw i’r meirw gael eu<br />
derbyn gan eu cyndeidiau, ond mewn gwledydd megis<br />
Uganda, mae deddfau yn erbyn i gyrff covid gael eu<br />
dychwelyd i gael eu claddu.<br />
Am na fydd y defodau angladdol priodol yn<br />
digwydd cyn eu claddu, mae’r meirw alltud ‘ar<br />
goll’. Sut mae eu hadnabod nhw os nad ydyn nhw<br />
wedi eu claddu yng nghanol eu cyndeidiau yn nhir<br />
y cyndeidiau? Yn y diwylliannau Affricanaidd,<br />
mae defodau newid byd fel hyn, mewn bywyd a<br />
marwolaeth, yn peri ichi fyfyrio am pwy ŷch chi a ble<br />
rŷch chi’n perthyn.<br />
Yn ystod y defodau, bydd canu traddodiadol i<br />
gyfeiliant drwm a dawnsio, a holi fel hyn:<br />
Llefara! Pwy wyt ti?<br />
Llefara! Ble claddwyd dy linyn bogel?<br />
Llefara, neu curo ar y drws y byddi di drwy’r nos!<br />
Ac fel hyn y bydd yr unigolyn yn cyflwyno ei hun<br />
er mwyn cael dod i mewn: rhoi ei enw llawn, ei<br />
uned deuluol, ei dylwyth, ei linach yn fanwl, gan<br />
ymhelaethu ar gysylltiadau tir a gwaed. Felly y bydd<br />
pobol Affricanaidd yn olrhain eu hachau a’u perthynas<br />
â’i gilydd. Bydd y meirw yn cael eu cyflwyno gan eu<br />
perthnasau byw yn yr un modd er mwyn i’w heneidiau<br />
nhw gael dod i mewn. Ond rhodio bryniau gwlad<br />
estron y bydd y meirw cofidus am nad ydyn nhw’n<br />
gorffwys ymysg eu cyndeidiau.<br />
Ar ffurf adroddiad llafar y bydd y cyflwyno yma<br />
yn y rhan fwyaf o ddiwylliannau Affrica. Fel hyn mae<br />
gwneud ymysg fy mhobol i, y Batwro yn Uganda:<br />
Fy enw i yw Maguru<br />
Magurugasiganjuranamuyaga. 1<br />
Rwyf yn fab i Makuru<br />
Makurutigabagoomu ddoeth. 2<br />
Rwy’n perthyn i lwyth y Deryn Gwartheg Penwinau.<br />
Ein totem ni yw’r sigl-di-gwt brith.<br />
Rydym yn dod o fryniau Kabarole yn Nheyrnas Twro<br />
Mae’n gwartheg ni yn pori peithiau Rwamwanja.<br />
Mae llwyth y Deryn Gwartheg Penwinau<br />
yn enwog am wneud gwaywffyn,<br />
am eu cyfoeth ac am eu haelioni.<br />
Rhoesom y gwaywffyn gorau i frenhinoedd.<br />
Rwyf yn ŵyr i Rwita.<br />
Rwitankimatatiinamuhoro ddewr 3<br />
sy’n gorffwys yng Nghabarole,<br />
yn gorweddian megis cafn i fragu cwrw.<br />
Mae ein llwyth ni yn helaeth,<br />
mae gwynt y bryniau<br />
yn chwythu ar lawer ohonom.<br />
Mwtwro wyf i, mab i’r pridd.<br />
Mae fy mam yn hanu o lwyth y Byffalo.<br />
Ar fy mhennau gliniau yr wyf yn ei henwi,<br />
o barch at ei gwyleidd-dra.<br />
Y fi yw cyntaf-anedig fy mam, Abwooli Nyamaizi hardd,<br />
merch i bennaeth Bunyangabu, lle mae’r tir yn llifo o laeth.<br />
Mwtwro wyf i, mab i’r pridd.<br />
Mae fy mam yn fyw, a’r morgrug yn cadw sŵn<br />
wrth ddisgwyl amdani o dan y ddaear.<br />
Rwyf yn dod mewn heddwch at fy mhobl<br />
yn ôl traed fy nghyndeidiau.<br />
A wnewch chi agor imi?<br />
Gelwir pobol gan amlaf wrth ffurfiau talfyredig ar eu<br />
henwau, ond yn ystod y cyflwyno traddodiadol, rhaid<br />
defnyddio’r enwau llawn er mwyn goleuo’r gwrandawyr;<br />
maen nhw’n datgelu llawer am yr amgylchiadau adeg<br />
bedyddio’r plentyn. Mae lleoliad tiroedd claddu’r<br />
cyndeidiau neu’r ffarm deuluol hefyd yn bwysig yn y<br />
cyflwyno. Dydi’r llinach ddim yn bod ond ar lafar, a’r her i’r<br />
unigolyn ydi dilyn ei linyn bogel yn dalog drwy ei achau.<br />
Mae’r Pla wedi dieithrio llawer o deuluoedd. Fydd<br />
y meirw sydd wedi marw oddi cartre ddim yn cael eu<br />
crybwyll yn y ddefod ond fel rhai sydd ar goll. A fydd eu<br />
heneidiau am byth yn rhodio bryniau’r wlad estron?<br />
Mwtwro wyf i, mab i’r pridd. (Mwtwro = un o lwyth y<br />
Batwro)<br />
Mae fy Nhad i’n fyw ac mae’r morgrug yn cadw sŵn<br />
wrth ddisgwyl amdano o dan y ddaear.<br />
1 Magurugasiganjuranamuyaga: ‘Coesau sy’n rhedeg yn gynt na’r<br />
glaw a’r gwynt.’<br />
2 Makurutigabagoomu: ‘Mae gwybodaeth wastad yn gyhoeddus.’<br />
3 Rwitankiimatirutiinamuhoro: ‘Fe all nad yw pla’r babŵns yn<br />
parchu pobol.’<br />
barddas | 45
Llyfrau Newydd <strong>Barddas</strong>!<br />
Ar gael yn fuan:<br />
£12.95<br />
Rhwng Teifi, Dyfi a’r Don<br />
gol. Idris Reynolds a lluniau<br />
gan Iestyn Hughes<br />
Casgliad bendigedig o gerddi am<br />
Geredigion wedi eu casglu gan y Prifardd<br />
Idris Reynolds, ynghyd â lluniau hardd o’r<br />
sir gan y ffotograffydd Iestyn Hughes.<br />
DNA<br />
Gwenallt Llwyd Ifan<br />
£7.95<br />
Cyfrol gyntaf o gerddi’r Prifardd Gwenallt<br />
Llwyd Ifan o Dal-y-bont ger Aberystwyth.<br />
Ar gael<br />
nawr:<br />
£9.95 £6.95<br />
£9.95<br />
Dathlu’r<br />
Talwrn: Pigion<br />
ac Atgofion<br />
Fy Llyfr Englynion<br />
– gol. Mererid<br />
Hopwood<br />
Y Gynghanedd<br />
Heddiw<br />
– gol. Aneirin Karadog<br />
ac Eurig Salisbury<br />
Cofiwch hefyd am danysgrifiad <strong>Barddas</strong>! Dim ond £25 y flwyddyn!<br />
Cysylltwch ag Alaw Griffiths am fwy o wybodaeth: alawgriffiths@barddas.cymru