You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
O’R DINAS I’R BALA<br />
– enwau lleoedd ar lwybrau’r Celtiaid<br />
DINAS<br />
Cysylltodd un o wrandaw<strong>yr</strong> Rhaglen Aled Hughes ar Radio<br />
Cymru gan of<strong>yn</strong>, ‘Oes modd esbonio yst<strong>yr</strong> Dinas, y m<strong>yn</strong>ydd <strong>yn</strong><br />
Llanfairfechan?’ A d<strong>yn</strong>a agor ceg <strong>yr</strong> ogof ddofn hon.<br />
Yr yst<strong>yr</strong> fodern arferol i ‘ddinas’ ydi tref gydag eglwys<br />
gadeiriol <strong>yn</strong>ddi. Mae prifddinas gwlad <strong>yn</strong> ganolfan<br />
ddiwylliannol, weinyddol a llywodraethol i’r wladwriaeth fel<br />
arfer. Ond mae yst<strong>yr</strong> arall, hŷn i’r enw ‘dinas’ – caer, lle wedi’i<br />
amddif<strong>yn</strong>, cadarnle. Gwelir Dinas Emrys <strong>yn</strong> Er<strong>yr</strong>i – y gaer<br />
frenhinol a godwyd i Gwrthe<strong>yr</strong>n <strong>yn</strong> y m<strong>yn</strong>yddoedd. ‘Dinas<br />
bychan’ ydi Dinbych a Dinbych-y-pysgod. Din ydi’r enw<br />
gwreiddiol ac mae hwnnw o’r un tarddiad â dunom mewn<br />
enwau lleoedd <strong>yn</strong> Gâl, lle mae Ffrainc bellach a dun <strong>yn</strong><br />
Iwerddon. Mae’n bosib olrhain taith y Celtiaid o’r Dw<strong>yr</strong>ain Canol<br />
ar draws gwledydd Môr y Canoldir a thrwy Ewrop i Gymru drwy<br />
ddil<strong>yn</strong> fersi<strong>yn</strong>au o’r enw yma – mae’n un o’r ffurfiau h<strong>yn</strong>af <strong>yn</strong> y<br />
Gymraeg, ac <strong>yn</strong> rhan hanfodol wrth gwrs o’r amddiff<strong>yn</strong>feydd<br />
oedd <strong>yn</strong> gwarchod hunaniaith ac iaith y siaradw<strong>yr</strong> Celtaidd ar<br />
hyd canrifoedd maith.<br />
Mae’r enw’n frith ar draws Cymru –<br />
Dinas y Gromlech <strong>yn</strong> Nant Peris; Ll<strong>yn</strong><br />
Dinas (wrth Dinas Emrys); Pen y Dinas<br />
ar ben y Gogarth, Llandudno;<br />
Gorddinan ym Mlaenau Dolwyddelan<br />
a Cheredigion. Mae Dinas <strong>yn</strong> bentrefi<br />
bychain wrth Caernarfon ac <strong>yn</strong> Llŷn a<br />
gogledd Penfro. Mae sawl Craig y<br />
Dinas, Llŷn<br />
Dinas a Bwlch y Dinas ac mae Dinas<br />
Moch wrth Beddgelert. Dind<strong>yr</strong>n ydi’r enw gwreiddiol <strong>yn</strong> sir<br />
F<strong>yn</strong>wy ond cafodd hwnnw ei galedu <strong>yn</strong> Tintern <strong>yn</strong> Saesneg.<br />
Dinas Bach a Dinas Mawr – enwau dwy <strong>yn</strong>ys wrth Anelog, Llŷn.<br />
Mae <strong>yn</strong>ysoedd wedi’u henwi <strong>yr</strong> un fath ym Môn a Phenfro.<br />
Yn fuan wedi h<strong>yn</strong>ny, cysylltodd gwrandawr arall i d<strong>yn</strong>nu ein sylw<br />
at Din Dryfol, siambr gladdu ym Môn ac <strong>yn</strong> gof<strong>yn</strong> am esboniad.<br />
Mae Ifor Williams a Glenda Carr wedi rhoi llawer o sylw i’r enw<br />
yma. Mae’n enw fferm T<strong>yn</strong>dryfol ac <strong>yn</strong> enw ar ardal lle mae’r<br />
gromlech – sef i’r gogledd o Fethel ac i’r de-ddw<strong>yr</strong>ain o<br />
Walchmai. Gwelir T<strong>yn</strong>-dryfwl <strong>yn</strong> Waunfawr, Arfon hefyd a cheir<br />
cofnod o Ty’n Drowel ym mhlwy Cl<strong>yn</strong>nog. C<strong>yn</strong>nig Ifor Williams<br />
ydi bod tryfwl/trwfwl <strong>yn</strong> gyfyst<strong>yr</strong> â’r gair pentwr. Mae ymadrodd<br />
‘trwfwl o gerrig’ – pentwr mawr o gerrig. A gan mai dim ond<br />
pentwr o gerrig sydd ar ôl bellach o’r gromlech hon, mae’r<br />
esboniad <strong>yn</strong>a <strong>yn</strong> agos at ei le faswn i’n meddwl.<br />
Gadewch inni adael ffiniau Cymru a m<strong>yn</strong>d i ganl<strong>yn</strong> <strong>yr</strong> enw.<br />
Mae Dinmore <strong>yn</strong> swydd Henffordd (Din Mawr ydi hwnnw). Mae’r<br />
dun i’w ganfod <strong>yn</strong> Dundee, Dumfries a Dumbarton <strong>yn</strong> <strong>yr</strong> Alban.<br />
Dinas y Brython ydi ‘Dun Breatann (Dumbarton). Yn Iwerddon<br />
gwelir Dungarvan, Dundalk a Dún Laoghaire. Ac ar draws<br />
Ewrop wed<strong>yn</strong> i Armenia: Virodunum sy’n rhoi Verdun <strong>yn</strong> Ffrainc;<br />
Lugdunum <strong>yn</strong> rhoi Leyden <strong>yn</strong> <strong>yr</strong> Iseldiroedd a Donobria <strong>yn</strong> rhoi<br />
Dunbría <strong>yn</strong> Sbaen.<br />
Mae’r Dinas uwch ben Llanfairfechan – ac ar dir uchel<br />
oeddan nhw’n aml wrth gwrs – <strong>yn</strong> perth<strong>yn</strong> i deulu mawr<br />
Ewropeaidd y Gymraeg. Amddiff<strong>yn</strong>fa Frythonig Geltaidd oedd<br />
<strong>yn</strong>o <strong>yn</strong> ystod <strong>yr</strong> Oes Haearn.<br />
Mae wedi mabwysiadu yst<strong>yr</strong> ddelweddol farddonol <strong>yn</strong> <strong>yr</strong><br />
iaith hefyd – mae ganddon ni ddinas noddfa, dinas gadarn,<br />
dinas barhaus a dinas ddihenydd. Mae’n fwy nag enw lle <strong>yn</strong><br />
unig erb<strong>yn</strong> h<strong>yn</strong>.<br />
Diddorol ydi nodi hefyd mai benywaidd ydi dinas heddiw –<br />
y ddinas; ond <strong>yn</strong> <strong>yr</strong> hen yst<strong>yr</strong> fel caer neu amddiff<strong>yn</strong>fa,<br />
gwrywaidd oedd o. M<strong>yn</strong>d i’r Dinas mae pobol topia dyffr<strong>yn</strong> Dyfi<br />
o hyd, gan gyfeirio at Dinas Mawddwy. Aelod o un o dimau<br />
Talwrn y Beirdd, Llew Coch y Dinas ydi Rhiain Bebb a hi wnaeth<br />
d<strong>yn</strong>nu ein sylw ni at h<strong>yn</strong>. Wna i byth anghofio llinell o engl<strong>yn</strong><br />
wnaeth un o dimau beirdd y Llew Coch i ganmol eu hunain rai<br />
bl<strong>yn</strong>yddoedd <strong>yn</strong> ôl. D<strong>yn</strong>a lle roeddan nhw <strong>yn</strong> eu crysau sgwâr<br />
a’u lliw haul cneifw<strong>yr</strong> a’u brôgs, a’r llinell hunanddisgrifiadol<br />
anfarwol oedd ‘D<strong>yn</strong>ion smŵdd Dinas Mawddwy’!<br />
TAI CORNISH<br />
Gwilym Morris o’r Bontnewydd, un o ffrindiau ffyddlon y<br />
rhaglen a d<strong>yn</strong>nodd ein sylw at <strong>yr</strong> enw Tai Cornish, enw llafar ar<br />
Resdai Gw<strong>yr</strong>fai, Waunfawr.<br />
Mae’n debyg mai rhes o ddwsin o dai allan <strong>yn</strong> y wlad rhwng<br />
y Waunfawr a Betws Garmon ydi’r rhain. Ychwanegodd Gwilym<br />
<strong>yr</strong> hanes<strong>yn</strong> hwn: ‘Dywedir, <strong>yn</strong> ystod dirwasgiad c<strong>yn</strong>nar y ganrif<br />
ddiwethaf, i dd<strong>yn</strong>ion o Gernyw ddod i’r ardal i weithio <strong>yn</strong> y<br />
chwareli bychain o gwmpas. Ymgartrefodd rhai o’r d<strong>yn</strong>ion a’u<br />
teuluoedd <strong>yn</strong> Rhesdai Gw<strong>yr</strong>fai ac fel “Tai Cornish” y gelwid hwy<br />
am beth amser wedi h<strong>yn</strong>ny.’<br />
Roedd h<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> arferiad reit gyffredin – chwarelw<strong>yr</strong> <strong>yn</strong> m<strong>yn</strong>d o<br />
Gymru i Gernyw i chwilio am well byd a gweithw<strong>yr</strong> o Gernyw <strong>yn</strong><br />
dod i amryw o ardaloedd <strong>yn</strong>g Nghymru. Ond digon tlawd oedd<br />
hi arn<strong>yn</strong> nhw i gyd. Mae ganddon ni dip<strong>yn</strong> o enwau sy’n dangos<br />
perth<strong>yn</strong>as gyda Chernyw. Roedd <strong>yn</strong>a ddiwydiant mw<strong>yn</strong>gloddio<br />
plwm a thun mawr <strong>yn</strong>g Nghernyw ac roedd y mw<strong>yn</strong>gloddw<strong>yr</strong><br />
<strong>yn</strong>o <strong>yn</strong> enwog am ddyfeisio<br />
dulliau newydd o weithio<br />
danddaear. Creigiau tebyg<br />
iawn i Gymru wrth gwrs a rhai<br />
o lefelau’r pyllau <strong>yn</strong> m<strong>yn</strong>d<br />
allan filltiroedd o dan y môr.<br />
Mi ddaeth rhai yma i ddysgu<br />
technegau newydd – mae<br />
Cornish Row <strong>yn</strong> rhes o dai<br />
gwaith plwm ym Mwlch<br />
Cornish Row, Bwlchtoc<strong>yn</strong><br />
18 | Llafar Gwlad
Toc<strong>yn</strong>, Llŷn. Mae Cornish Row arall ym Mhort Talbot a Cornish<br />
Shaft <strong>yn</strong> ardal Dinbych a Threkernyw ym Mhenfro.<br />
Mae ganddon ni Langernyw <strong>yn</strong> sir Conwy hefyd wrth gwrs<br />
ac un arall <strong>yn</strong> Ystrad-dour <strong>yn</strong> swydd Henffordd. Sant oedd<br />
tarddiad <strong>yr</strong> enw hwnnw – Digain fab Cystennin Gorneu, gyda<br />
Corneu <strong>yn</strong> amrywiad ar <strong>yr</strong> enw Cernyw. Yng Ngwytherin, heb fod<br />
ymhell, mae ffermydd Cornwal-uchaf, Cornwal-ganol,<br />
Cornwal-isaf a Chornwal-bach... Ond tarddiad arall sydd i<br />
hwnnw. Mi gawn Gae Cornwall ym mhlwyf Gwnnws Uchaf a<br />
Coed Cornwall-fach ym mhlwyf Caron-uwch-clawdd,<br />
Ceredigion. Mae Waun Cornwall <strong>yn</strong> Llangathen. Mae ‘wal’ neu<br />
‘gwal’ <strong>yn</strong> golygu mur neu adeiladwaith ar derf<strong>yn</strong> cae neu ffordd,<br />
neu mi all olygu cwt neu weithdy bychan fel waliau chwarelw<strong>yr</strong><br />
ac <strong>yn</strong> <strong>yr</strong> enw Rhosygwaliau. Mae’r ‘corn’ wed<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> perth<strong>yn</strong> i<br />
deulu mawr o enwau Cymraeg.<br />
Cysylltodd Marian gyda’r rhaglen i holi am enw ei thŷ – un o<br />
dri Chae Corniog ym Mhenisarwaun – Mawr, Bach a Cae<br />
Corniog. Adroddodd stori ddif<strong>yr</strong> wrth holi. ‘Fy nealltwriaeth i o<br />
sut cawsant eu henwi oedd bod pobl <strong>yr</strong> hen, hen, hen oes <strong>yn</strong><br />
cysylltu â’i gilydd o un camp i gamp arall drwy chwythu corn<br />
e.e: o Ben Dinas, Llanddeiniolen (Dinas Dinorwig) i gamp mewn<br />
caeau gerllaw i Gae Corniog ac ymlaen i camp arall ym<br />
Mr<strong>yn</strong>refail. Wedi dweud h<strong>yn</strong>, roedd Mam o dan <strong>yr</strong> argraff eu bod<br />
wedi’u henwi <strong>yn</strong> <strong>yr</strong> amser pan oedd capeli <strong>yn</strong> dechrau <strong>yn</strong>g<br />
Nghymru – <strong>yr</strong> adeg pan oedd crefydd anghydffurfiol <strong>yn</strong><br />
anghyfreithlon. Roedd capel wedi’i ‘greu’ mewn ystafell <strong>yn</strong> Cae<br />
Corniog Bach ac os oedd unrhyw berygl bod y llywodraeth neu<br />
bobl <strong>yr</strong> eglwys <strong>yn</strong> dod i weld beth oedd <strong>yn</strong> m<strong>yn</strong>d ymlaen, roedd<br />
rhybudd <strong>yn</strong> cael ei rhoi i’r sawl oedd tu mewn <strong>yn</strong> addoli drwy i<br />
unigol<strong>yn</strong> chwythu corn <strong>yn</strong> y cae gerllaw.’<br />
Mae hen gof <strong>yn</strong> y straeon yma, does dim sy’n saffach. Roedd<br />
hen ge<strong>yr</strong>ydd ein c<strong>yn</strong>deidiau Celtaidd ni ar hyd y glannau <strong>yn</strong><br />
cyfathrebu efo’i gilydd drwy g<strong>yn</strong>nau coelcerthi ar y copaon.<br />
Dwi’n byw <strong>yn</strong> Sgubor Plas – hen sgubor ddegwm oedd hon ac<br />
mi fu dip<strong>yn</strong> o hel<strong>yn</strong>t yma adeg Rhyfel y Degwm. Fel mewn sawl<br />
ardal arall, chwythu corn <strong>yr</strong> oedden nhw os oedd atafaelw<strong>yr</strong> a<br />
bwmbeilis o gwmpas. Mae’r cysylltiadau h<strong>yn</strong> i gyd <strong>yn</strong> ddif<strong>yr</strong><br />
iawn – ond mi all <strong>yr</strong> esboniad fod <strong>yn</strong> hollol syml hefyd. Mae<br />
‘corn’ <strong>yn</strong> rhoi ‘cornel’ inni – pig<strong>yn</strong> o dir. Mae’n bosib mai cae efo<br />
dip<strong>yn</strong> o gorneli iddo fo ydi Cae Corniog. Mae Perthi Corniog<br />
rhwng Tregarth a Phont y Pandy; mae lle o’r enw Corneli ym<br />
Morgannwg. Mae Cae Corn <strong>yn</strong> enw cyffredin am gae sy’n m<strong>yn</strong>d<br />
<strong>yn</strong> big<strong>yn</strong> mewn un darn ohono.<br />
Mi all fod <strong>yn</strong> cyfeirio at gorn simnai hefyd – mae ambell<br />
Dydd<strong>yn</strong> Uncorn <strong>yn</strong>g Nghymru. Mae enghraifft o’r math <strong>yn</strong>a o dŷ<br />
i’w weld ar y dde fel dach chi’n m<strong>yn</strong>d i lawr Dyffr<strong>yn</strong> Dyfi am<br />
Lantwym<strong>yn</strong> – tŷ efo pedwar w<strong>yn</strong>eb i’w do, nid y ddau arferol, a<br />
chlamp o gorn <strong>yn</strong> y canol. Mae Tŷ Corniog ym Mhentreuchaf –<br />
mae corn ar ddeupen y to a chorn arall <strong>yn</strong> y cefn a dwi’n amau<br />
mai ‘tydd<strong>yn</strong> efo sawl corn simnai’ sydd y tu ôl i’r enw hwnnw.<br />
GWYDDEL<br />
Anfonodd Meurig Lloyd Davies y cwestiwn hwn i’r rhaglen: ‘Rhwng<br />
Cefn Meiriadog, Moelfre a Llanfairtalhaearn mae lle o’r enw Pont y<br />
Gwyddel. Sgwn i beth yw’r tarddiad?’<br />
Mi ddaethom ar draws <strong>yr</strong> enw Pant y Gwyddel <strong>yn</strong> ardal<br />
Llangollen. Mae hwnnw wrth droed Allt y Badi – llec<strong>yn</strong> poblogaidd<br />
ymysg tinceriaid o Iwerddon oedd hwnnw. Ym Mhont y Gwyddel<br />
wrth droed fferm Fron Fawr, Llanfair Talhaearn, <strong>yn</strong> y llec<strong>yn</strong> braf<br />
wrth gymerau afonydd Aled ac Elwy, fel y clywsom <strong>yn</strong> g<strong>yn</strong>harach<br />
<strong>yn</strong> y gyfres, d<strong>yn</strong>a lle’r oedd <strong>yr</strong> eos <strong>yn</strong> canu <strong>yn</strong> <strong>yr</strong> wythdegau a’r<br />
torfeydd <strong>yn</strong> t<strong>yr</strong>ru <strong>yn</strong>o gyda’r nos i wrando. Mae pontydd <strong>yn</strong> cael eu<br />
henwi ar ôl y saer pontydd wnaeth eu hadeiladu nhw weithiau ac<br />
efallai mai Gwyddel gododd hon. Efallai bod <strong>yn</strong>a stori werin am<br />
hanes rhyw Wyddel <strong>yn</strong>gl<strong>yn</strong> â’r bont yma. Ond unwaith eto, dyma<br />
le <strong>yn</strong> y gogledd-ddw<strong>yr</strong>ain sy’n gyfleus rhwng Iwerddon a<br />
dinasoedd Lloegr – mi all fod <strong>yn</strong> cyfeirio at wersyll tinceriaid eto <strong>yn</strong><br />
reit hawdd. Rhwng Llanrwst ac Abergele, pont a dolydd braf afon<br />
Elwy, llethrau coediog lle mae’r adar <strong>yn</strong> canu – lle gaech chi’n well<br />
i gampio <strong>yn</strong>de?<br />
Mae’r elfen Gwyddel <strong>yn</strong> ymddangos mewn nifer o enwau<br />
lleoedd Cymraeg. Mae haenau o yst<strong>yr</strong>on i’r enw. <strong>Enw</strong> arall ar<br />
goed ydi gwŷdd – mae i’w weld ar ddiwedd enwau coed fel<br />
pinwydd, cedrwydd, llarwydd, palmwydd ac ati. <strong>Enw</strong> ar<br />
brysgwydd neu lw<strong>yn</strong>i isel o goediach ydi Gwyddel. D<strong>yn</strong>a sydd<br />
<strong>yn</strong> <strong>yr</strong> enw lle Gwyddelwern. Yn Uwchm<strong>yn</strong>ydd mi gewch chi –<br />
F<strong>yn</strong>ydd y Gwyddel, Trw<strong>yn</strong> y Gwyddel, Carreg Trw<strong>yn</strong> y Gwyddel<br />
a dwy ffarm, Gwyddel Bach a Gwyddel Mawr. Prin fod <strong>yn</strong>a<br />
goeden <strong>yn</strong> Uwchm<strong>yn</strong>ydd, a does <strong>yn</strong>a fawr iawn o brysgwydd<br />
<strong>yn</strong>o chwaith, felly mae’n deg dyfalu mae ein cefnder Celtaidd ni<br />
<strong>yn</strong> rhyw oes sydd wedi gadael <strong>yr</strong> enwau yma efo ni.<br />
Cofiwch chi, doedd <strong>yn</strong>a ddim llawer o gariad teuluol rhwng<br />
Cymry Gw<strong>yn</strong>edd a’r Gwyddelod am gyfnod. Mae’r enw Gwyddel<br />
<strong>yn</strong>ddo’i hun <strong>yn</strong> un coeglyd – ‘d<strong>yn</strong> gwyllt’ ydi ei yst<strong>yr</strong> o. Yn y<br />
traddodiad Cymreig, os oedd d<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> m<strong>yn</strong>d i fyw <strong>yn</strong> y gwŷdd, sef<br />
y coed – roedd o wedi’i cholli hi. ‘D<strong>yn</strong> gwŷdd’ felly oedd ‘d<strong>yn</strong><br />
coed’ – <strong>yn</strong> yst<strong>yr</strong> wyllt, anniwylliedig y gair, nid <strong>yn</strong>g nghyd-destun<br />
<strong>yr</strong> ymadrodd ‘dod at ei goed’ sydd ganddon ni heddiw. Yn ystod<br />
cyfnod y Rhufeiniaid ac <strong>yn</strong> sicr ar ôl idd<strong>yn</strong> nhw adael gorllewin<br />
Cymru, mi wnaeth llawer o Wyddelod wladychu’r tiroedd h<strong>yn</strong>ny<br />
ar hyd <strong>yr</strong> arfordir. Mae olion <strong>yr</strong> Wyddeleg ar enwau lleoedd fel<br />
Solfach, Clarach, Llŷn, Dinllaen. Ar fr<strong>yn</strong>iau Llŷn – Tre’r Ceiri,<br />
Garn Boduan, Garn Fadrun – mae nifer o dai cr<strong>yn</strong>ion hen<br />
Frythoniaid <strong>yr</strong> Oes Haearn. Ond <strong>yr</strong> enw difrïol braidd <strong>yn</strong> y<br />
Gymraeg amdan<strong>yn</strong> nhw ydi Cytiau’r Gwyddelod.<br />
Allwch chi ddim m<strong>yn</strong>d llawer nes na M<strong>yn</strong>ydd y Gwyddel at<br />
Iwerddon <strong>yn</strong> y gogledd yma, felly mae’n siŵr mai cyfeirio at<br />
rywun o’r wlad honno mae’r enwau <strong>yn</strong> Uwchm<strong>yn</strong>ydd. At h<strong>yn</strong>ny<br />
mae tydd<strong>yn</strong> Bach-y-Gwyddel <strong>yn</strong> Llangeler; fferm Gwyddelf<strong>yn</strong>ydd<br />
wrth Br<strong>yn</strong>-crug, Meirionnydd; Br<strong>yn</strong> y Gwyddel lle gwelir<br />
hen domen o’r enw Bedd y Gwyddel i’r gorllewin o Gefn Coedy-cymer;<br />
Br<strong>yn</strong> Gwyddel, Llanddewibrefi; cae Br<strong>yn</strong> y Gwyddel<br />
Mawr wrth Rhosesmor; Bwlch y Gwyddel uwch Beddgelert;<br />
Cae’r Wyddeles <strong>yn</strong> Llanddwywe, Meirionnydd a thydd<strong>yn</strong><br />
Br<strong>yn</strong>iau’r Gwyddelod ar lethrau Moelyci ger Bangor i gyd <strong>yn</strong><br />
swnio fel petaen nhw’n cyfeirio at bersonau a hanesion go iawn.<br />
Efallai fod y straeon gan ambell hanesydd lleol. Mae pentref<br />
Trewyddel ar arfordir y de-orllewin; Hewl y Gwyddel <strong>yn</strong><br />
Nhreudd<strong>yn</strong> ac Erw’r Gwyddel <strong>yn</strong> Llangwm ac awgrym wed<strong>yn</strong> o<br />
hen sefydliadau <strong>yn</strong> Pentre-Gwyddel, Rhoscol<strong>yn</strong> a’r Fenni;<br />
Muriau’r Gwyddel, Llandecw<strong>yn</strong> a Muriau’r Gwyddelod,<br />
Llandanwg.<br />
Yn Felindre Farchog mae Wern Gwyddelig – mae’r enw hwn<br />
<strong>yn</strong> awgrymu mai cyfeiriad at goed sydd yma. Felly hefyd Cwm<br />
Gwyddel <strong>yn</strong> Nantmel, Maesyfed; Nant Gwyddel <strong>yn</strong> Llanwrin a<br />
chae Cebyst Gwyddel <strong>yn</strong>g Ngwyddelwern a Dolwyddel <strong>yn</strong><br />
Llanwrin a Threfeglwys.<br />
Roedd Gwyddelan <strong>yn</strong> enw person mewn hen Gymraeg –<br />
d<strong>yn</strong>a enw’r sant a gaiff ei anrhydeddu <strong>yn</strong> Nolwyddelan a<br />
Llanwyddelan.<br />
Ffurf luosog ar ‘Gwyddel’ ydi Gwyddyl. Cerrig y Gwyddyl<br />
oedd <strong>yr</strong> enw Cymraeg ar y fan lle cododd y Normaniaid dref a<br />
chastell Biwmares. Tua’r flwydd<strong>yn</strong> 440 mi ddaeth arweinydd<br />
Brythonig o dde’r Alban heddiw, Cunedda Wledig a’i wyth mab<br />
a’i ryfelw<strong>yr</strong> i fyw i W<strong>yn</strong>edd ac ailwladychu’r wlad gyda rhai a<br />
ddaeth i siarad Cymraeg. I’r dw<strong>yr</strong>ain o Berffro ym Môn mae<br />
Llafar Gwlad | 19
ardal Cerrig y Gwyddel ac <strong>yn</strong> fan’no <strong>yn</strong> 470 dyma Caswallon<br />
Law-hir, ŵ<strong>yr</strong> Cunedda, <strong>yn</strong> trechu’r Gwyddelod <strong>yn</strong> derf<strong>yn</strong>ol <strong>yn</strong>g<br />
Ngw<strong>yn</strong>edd a’u g<strong>yr</strong>ru’n ôl i’r Ynys Werdd. Mi fu gwell cysylltiad<br />
rhwng y ddwy wlad ar ôl h<strong>yn</strong>ny gyda llawer o dywysogion<br />
Cymreig <strong>yn</strong> cael lloches a chefnogaeth filwrol <strong>yn</strong> Nul<strong>yn</strong> i ymladd<br />
<strong>yn</strong> erb<strong>yn</strong> y Normaniaid. Ceir Rhos y Gwyddyl <strong>yn</strong> Llangernyw;<br />
Hendre-wyddyl ym Mlaen-gwrach, Morgannwg a thydd<strong>yn</strong> Twlly-gwyddyl<br />
ar F<strong>yn</strong>ydd y Gwair, Morgannwg.<br />
Ac i gloi’r pwt yma am y Gwyddyl, dyma neges ddif<strong>yr</strong> gan<br />
Rhys Gw<strong>yn</strong>n: Mi hoffwn nodi fod Parth y Gwyddwch uwchben<br />
Llw<strong>yn</strong>gwril, Meirionnydd. Parth y gwŷdd-hwch, sef hwch y coed,<br />
<strong>yr</strong> hwch wyllt – ein twrch trwyth lleol – yw’r esboniad, er mai<br />
prin yw’r coed <strong>yn</strong> y fan bellach.’<br />
DYFROEDD<br />
Derb<strong>yn</strong>iwyd cwestiwn<br />
gan Eryl o Ryd-ygwystl,<br />
Y Ffôr, ‘Ydio’n<br />
wir i feddwl mai Dwfr<br />
oedd <strong>yr</strong> enw<br />
gwreiddiol ar Dover?’<br />
Mae Eryl ar y<br />
trywydd cywir, <strong>yn</strong> sicr. Clogw<strong>yn</strong>i gw<strong>yn</strong>ion y Dyfroedd<br />
Beth fyddai Saeson<br />
Kent <strong>yn</strong> ei ddweud tybed, pe baen nhw’n gwybod fod eu<br />
delwedd eiconig o Loegr – clogw<strong>yn</strong>i gw<strong>yn</strong>ion Dover – <strong>yn</strong> enw<br />
sy’n tarddu o wreiddiau’r iaith Gymraeg?!<br />
Mae w ac f <strong>yn</strong> cael eu cymysgu neu eu cyfnewid <strong>yn</strong> gyson <strong>yn</strong><br />
y Gymraeg – twrw ond twrf sy’n rhoi terfysg inni; cawod/cafod;<br />
tywod/tyfod. ‘Dwfr’ ydi’r hen ffurf ar ‘dŵr’ a’r ffurf luosog ydi<br />
dyfroedd – mae’r ‘f’ i’w chlywed o hyd <strong>yn</strong> enw afon Dyfrdwy, y<br />
pentref Gl<strong>yn</strong>dyfrdwy, y dyfrgi a’r enw personol Dyfrig. Dyfrig<br />
oedd y c<strong>yn</strong>taf y gwyddom ni amdano o hen seintiau’r Eglwys<br />
Geltaidd oedd <strong>yn</strong> esgob ar diriogaeth Gymreig lle mae swydd<br />
Henffordd heddiw. Dyfrig – ‘baban y dwfr’ ydi’r yst<strong>yr</strong>, ac <strong>yn</strong> ôl y<br />
chwedl mi daflwyd ei fam i afon Gwy am ei bod <strong>yn</strong> feichiog ac<br />
<strong>yn</strong> ddi-briod, ond mi’i cafwyd hi <strong>yn</strong> fyw drannoeth <strong>yn</strong> magu<br />
baban bach ar ei bron.<br />
O ‘dyfroedd’ y daeth <strong>yr</strong> enw Dover, a chyfeiriad sydd <strong>yn</strong> <strong>yr</strong> enw<br />
at y dyfroedd sy’n cysylltu’r <strong>yn</strong>ys yma efo Ewrop. Dŵr neu dwfr<br />
hefyd ydi tarddiad enwau afonydd Dever a Deverill <strong>yn</strong> swyddi<br />
Hamp a Wilt, Douro <strong>yn</strong> Portiwgal ac afon Dubra <strong>yn</strong> Galisia.<br />
Mae’n ddiddorol bod llawer o enwau afonydd Lloegr <strong>yn</strong><br />
Gymreig/Frythonig:<br />
Cammock a Cam – cam neu ddolennog<br />
Derwent – h<strong>yn</strong>t y dŵr rhwng y derw<br />
Don (fel Donaw)<br />
Kyle – cul<br />
Laver – llafar<br />
Lune – llawn<br />
ac wrth gwrs, mae sawl River Avon, sef ‘Afon Afon’.<br />
Pan welwch chi le o’r enw Betws-y-crw<strong>yn</strong>, Trefonen a Nanty-Gollen<br />
<strong>yn</strong> Lloegr, rhaid i ni sylweddoli ein bod <strong>yn</strong> m<strong>yn</strong>d <strong>yn</strong> ôl<br />
ganrifoedd i adeg pan oedd y mannau h<strong>yn</strong>ny <strong>yn</strong> rhan o<br />
diriogaeth y Gymraeg.<br />
Mae dylanwad y Celtiaid i’w weld ar enwau lleoedd ar draws<br />
cyfandir Ewrop hefyd. Un o eiriau mawr y Celtiaid oedd ‘gal’ sef<br />
dewrder, gwrhydri – a dewrder mewn brwydr <strong>yn</strong> fwy na dim,<br />
wrth gwrs. <strong>Enw</strong> arall gan y Groegiaid ar y Celtiaid oedd y<br />
Galatae a Galli oeddan ni i’r Rhufeiniaid. Mae gen i ryw s<strong>yn</strong>iad<br />
bod y gal <strong>yn</strong> ‘y galon’ <strong>yn</strong> perth<strong>yn</strong> i hwn – dan ni’n deud c<strong>yn</strong> gêm:<br />
‘Digon o galon!’ <strong>yn</strong> tydan? O dir y Galatiaid <strong>yn</strong> Nhwrci i Gâl – <strong>yr</strong><br />
hen enw ar Ffrainc – i Galisia i’r gogledd o Bortiwgal a’r Galisia<br />
arall sydd ar y ffin rhwng gwlad Pwyl a’r Iwcrain, dyma<br />
diriogaeth sy’n llawn o enwau â’u tarddiad <strong>yn</strong> hen iaith y<br />
Celtiaid.<br />
Y tro nesaf y byddwch chi’n bwyta sbageti Bolognesia,<br />
cofiwch mai ffurf ar y gair Cymraeg bôn ydi Bologna. Os ewch<br />
chi i Nijmegen <strong>yn</strong> <strong>yr</strong> Iseldiroedd, mi ddylech deimlo’n gartrefol,<br />
oherwydd mae gwreiddiau’r enw’n perth<strong>yn</strong> i Maes Newydd <strong>yn</strong> y<br />
Gymraeg ac mae’r Wien, y ffurf frodorol ar enw Vienna, o’r un<br />
tarddiad a gw<strong>yn</strong>/gwen y Gymraeg.<br />
Mae gan y Gymraeg – fel pob iaith arall – eiriau y mae’n eu<br />
rhannu gyda ieithoedd eraill megis ‘pont’ neu ‘eglwys’ neu<br />
‘porth’.<br />
Ond mae rhai enwau lleoedd <strong>yn</strong> fwy anarferol ac annisgwyl.<br />
Ar Ynys Fuerteventura (Canarias) mae lle o’r enw La Pared.<br />
Gof<strong>yn</strong>nodd Arthur Thomas am <strong>yr</strong> yst<strong>yr</strong> pan oedd ar ei wyliau<br />
<strong>yn</strong>o a’r ateb oedd mai ‘wal neu glawdd rhwng dau blwy’ oedd<br />
‘pared’. Perth<strong>yn</strong>as amlwg i glogw<strong>yn</strong>i’r Pared Mawr (Porth<br />
Ceiriad) a’r Parwyd (Uwchm<strong>yn</strong>ydd) <strong>yn</strong> Llŷn. Nid yw’n rhyfeddod<br />
felly cael ar ddeall <strong>yn</strong>g Ngeiriadur y Brifysgol Ar Lein fod<br />
pared/parwyd <strong>yn</strong> tarddu o’r Lladin paret.<br />
Mae maharen/meher<strong>yn</strong> (hwrdd) mewn ambell enw lle –<br />
Br<strong>yn</strong> Meher<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> Lledrod, Ceredigion, Cae Meher<strong>yn</strong> <strong>yn</strong>g<br />
Nghorwen, Parc Meherin <strong>yn</strong>g Nghenarth ac mae Cwm <strong>yr</strong><br />
H<strong>yr</strong>ddod ym Meddgelert.<br />
Roedd criw o gneifw<strong>yr</strong> o Nant Conwy <strong>yn</strong> cneifio <strong>yn</strong> Norwy ac<br />
roedd y gorlan <strong>yn</strong> gwagio’n arw. Ychydig ddefaid ac un<br />
maharen oedd ar ôl. Clywodd Gw<strong>yn</strong> Eidda, un o’r tîm cneifio, y<br />
ffermwr lleol <strong>yn</strong> dweud rhywbeth i’r perwyl hwnnw <strong>yn</strong> ei<br />
dafodiaith ei hun wrth ei fab. Bu bron iddo neidio wrth glywed y<br />
brodor <strong>yn</strong> galw’r anifail gwryw <strong>yn</strong> y gorlan wrth enw oedd <strong>yn</strong><br />
swnio ar lafar <strong>yr</strong> un fath <strong>yn</strong> union â ‘maharen’. O holi, cafodd<br />
fod y sillafiad <strong>yn</strong> bekaren, gair <strong>yn</strong> nhafodiaith de Norwy – ond<br />
roedd <strong>yr</strong> <strong>yn</strong>ganiad a’r aceniad <strong>yr</strong> un fath â maharen Nant<br />
Conwy. Gair a ddaeth i ganl<strong>yn</strong> rhyw ddiadell a gludwyd ar<br />
longau’r Llychl<strong>yn</strong>w<strong>yr</strong> rhyw dro efallai?<br />
BALA<br />
Ar raglen Aled, cyfeiriodd John o Lanberis at gân Hogia’r<br />
Wyddfa ‘Hen Ŵr ar Bont y Bala’ ac roedd <strong>yn</strong> awyddus i wybod<br />
sut bod <strong>yn</strong>a Bont y Bala <strong>yn</strong> Llanberis?<br />
Cwestiwn dif<strong>yr</strong> dros ben ydi hwn. ‘Bonheddwr Mawr o’r<br />
Bala’ – pan dan ni’n clywed <strong>yr</strong> enw ‘bala’, am un Bala penodol<br />
rydan ni’n meddwl amdano fo, <strong>yn</strong>de? Y Bala ar lan Ll<strong>yn</strong> Tegid. Y<br />
Bala-wa a roddodd ei enw i Iwan Bala a Gwil Bala a Iolo Bala a<br />
Catrin Bala a Mali Bala a degau o rai eraill. A sylwch hefyd mai Y<br />
Bala ddwedwn ni – mae’r fannod <strong>yn</strong> dangos mai enw cyffredin<br />
ydi o, nid enw lle <strong>yn</strong> unig – fel y byddwn ni’n dweud Y G<strong>yr</strong>n neu<br />
Y Foel neu y Gelli. Dŵr <strong>yn</strong> llifo o l<strong>yn</strong> ydi yst<strong>yr</strong> ‘bala’ <strong>yn</strong> y<br />
Gymraeg, medd <strong>yr</strong> ysgolheigion. Y Bala felly ydi’r darn gwlyb<br />
corsiog <strong>yn</strong> aml lle bydd h<strong>yn</strong>ny <strong>yn</strong> digwydd, neu’r tir corsiog<br />
rhwng dau l<strong>yn</strong>.<br />
Hen fap <strong>yn</strong> dangos ‘Afon y Bala’ rhwng y ddau l<strong>yn</strong> <strong>yn</strong> Llanberis<br />
20 | Llafar Gwlad
Gan mai enw cyffredin ydi o, dydi hi ddim <strong>yn</strong> s<strong>yn</strong>dod felly<br />
fod ganddon ni fwy nag un Bala <strong>yn</strong>g Nghymru – Baladeul<strong>yn</strong><br />
oedd <strong>yn</strong> arfer cysylltu ll<strong>yn</strong>noedd Nantlle; mae Pont y Bala <strong>yn</strong>g<br />
ngwaelod Ll<strong>yn</strong>nau Mymb<strong>yr</strong> <strong>yn</strong>g Nghapel Curig ac mae’r bont<br />
hon mae John <strong>yn</strong> sôn amdani wrth Llanberis. Afon y Bala neu<br />
Baladeul<strong>yn</strong> ydi enw’r lli rhwng ll<strong>yn</strong>noedd Peris a Phadarn. Uwch<br />
afon y Bala y saif castell Dolbadarn. Br<strong>yn</strong> y Bala oedd <strong>yr</strong> enw ar<br />
y fan lle mae afon Saint <strong>yn</strong> llifo o L<strong>yn</strong> Padarn – Pen-ll<strong>yn</strong> ydi’r<br />
enw bellach. Mae ganddon ni hefyd Gwern y Bala <strong>yn</strong> Llandysul<br />
ym Maldw<strong>yn</strong>; mae Phen y Bala <strong>yn</strong> enw ar gae <strong>yn</strong> Llanenddw<strong>yn</strong>,<br />
Meirionnydd ac mae Cerrig y Bala <strong>yn</strong> Ysbyty Ifan.<br />
Roedd Thomas Roberts wedi canfod perth<strong>yn</strong>as rhwng y gair<br />
Cymraeg ‘bala’ a’r gair Gwyddeleg bél, sef ‘bwlch neu aber’.<br />
Mae’r gair hwnnw i’w weld mewn enwau lleoedd Gaeleg a<br />
Gwyddeleg – Bellaugh wrth Athlone, Iwerddon a Bellhaven <strong>yn</strong><br />
<strong>yr</strong> Alban. Maen nhw’n cytuno ei fod <strong>yn</strong> enw eithriadol o hen – <strong>yn</strong><br />
cymharu efo ‘dinas’ ac <strong>yn</strong> olrhain y Celtiaid <strong>yn</strong> ôl at eu<br />
gwreiddiau ar draws Ewrop a hyd <strong>yn</strong> oed at y gwreiddiau Indo-<br />
Ewropeaidd. Mae lleoedd o’r enw Baladeh, Balaghab, Bala<br />
Gabri a hyd <strong>yn</strong> oed Bala Bala <strong>yn</strong> Iran.<br />
Yn Hwngaria mae ll<strong>yn</strong> mwyaf canolbarth Ewrop – Balaton<br />
ydi ei enw o a dwi wedi cael hanes hwn gan Jordan o Benrhos.<br />
Neu <strong>yn</strong> fanwl gywir a Balaton – achos maen nhw <strong>yn</strong> rhoi’r<br />
fannod o flaen <strong>yr</strong> enw fel Y Bala <strong>yn</strong> y Gymraeg. Mae’n enw Indo-<br />
Ewropeaidd/Geltaidd medd <strong>yr</strong> ysgolheigion – <strong>yr</strong> yst<strong>yr</strong> <strong>yn</strong> <strong>yr</strong><br />
ardal <strong>yn</strong>a ydi tir mwdlyd, corsiog wrth ymyl ll<strong>yn</strong>. Mae a Balaton<br />
bron <strong>yn</strong> hanner can milltir o hyd ac o amgylch y glannau mae<br />
<strong>yn</strong>a rhyw ddwsin o leoedd sy’n dechrau gyda’r elfen Bala.<br />
Yn ddiweddar mae myf<strong>yr</strong>wraig o Kasakhstan sy’n ymchwilio<br />
i hanes y Welsh Not <strong>yn</strong> adran hanes Prifysgol Abertawe wedi<br />
bod <strong>yn</strong> e-ohebu am fwy o wybodaeth.<br />
Mae poblogaeth o dros 18 miliwn <strong>yn</strong> byw <strong>yn</strong> Kazakhstan ac<br />
Ll<strong>yn</strong> Balaton <strong>yn</strong> Hwngaria<br />
Map enwau Balaton<br />
mae dwy iaith swyddogol – Rwseg a Kazakh. Wrth i<br />
Ymerodraeth Rwsia dyfu, daeth Kazakhstan dan fawd honno o<br />
ddechrau’r ddeunawfed ganrif. Ar ôl 1936 a sefydlu<br />
gwladwriaeth fawr <strong>yr</strong> USSR, dechreuwyd polisi bwriadol o<br />
geisio dileu ieithoedd brodorol a chreu ymerodraeth ganolog<br />
Rwsiaidd ei hiaith a’i diwylliant – sathrwyd ar bymtheg o<br />
ieithoedd a diwylliannau gwledydd llai a chreu un system<br />
ariannol, un iaith gyfathrebu gan ledaenu’r meddylfryd bod<br />
popeth <strong>yn</strong> israddol i’r Rwsieg. Roedd <strong>yn</strong> rhaid siarad Rwsieg ‘i<br />
f<strong>yn</strong>d ymlaen <strong>yn</strong> y byd’ a honno oedd iaith y mwyafrif oedd <strong>yn</strong><br />
byw <strong>yn</strong> y brifddinas, Almaty. Ond roedd cefn gwlad wedi cadw’r<br />
iaith a’r traddodiadau c<strong>yn</strong>henid<br />
ac wedi adennill ei rhyddid <strong>yn</strong><br />
1991, ailsefydlwyd <strong>yr</strong> iaith gyda<br />
hawliau cyfartal i’w siaradw<strong>yr</strong>.<br />
Bellach mae 74% o’r wlad <strong>yn</strong><br />
medru siarad Kazhakh ond mae<br />
prinder llyfrau, geiriaduron,<br />
teledu ac athrawon <strong>yn</strong> ei<br />
llesteirio o hyd. Fel <strong>yn</strong>g<br />
Nghymru, mae’n cymryd<br />
cenedlaethau i ddileu effaith<br />
gormes ieithyddol tebyg i’r<br />
Welsh Not a brofwyd <strong>yn</strong><br />
Kasakhstan <strong>yn</strong> ogystal.<br />
Balaussa ydi enw’r ferch ym Balaussa Shaim o Kazakhstan<br />
Mhrifysgol Abertawe ac ar ôl<br />
dip<strong>yn</strong> o ebyst mi wnes i of<strong>yn</strong><br />
iddi tybed fasa hi’n deud wrtha i<br />
be oedd yst<strong>yr</strong> ei henw hi, enw<br />
<strong>yn</strong> <strong>yr</strong> iaith Kasakh. Mi rois i’r<br />
esboniad Cymraeg am ‘bala’<br />
iddi ac mi roddodd ei<br />
hesboniad hithau wefr fawr i mi<br />
– yst<strong>yr</strong> Balaussa, meddai yw<br />
‘dŵr <strong>yn</strong> llifo o eira’r<br />
m<strong>yn</strong>yddoedd <strong>yn</strong> y gwanw<strong>yn</strong> ac<br />
<strong>yn</strong> adfywio’r ddaear’. Roedd<br />
Alisa Ganieva<br />
hithau wedi dotio bod ‘bala’ <strong>yn</strong><br />
y ddwy iaith <strong>yn</strong> golygu dŵr <strong>yn</strong><br />
llifo. Nid <strong>yn</strong> unig hen ŵr sydd ar Bont y Bala, ond hen, hen iaith<br />
a hen ddolen rhwng y Gymraeg â’i gwreiddiau c<strong>yn</strong>nar ar draws<br />
gwledydd Ewrop, drwy’r Dw<strong>yr</strong>ain Canol a hyd <strong>yn</strong> oed c<strong>yn</strong> belled<br />
â chanol Asia. Mae’r stori <strong>yn</strong>a <strong>yn</strong> g<strong>yr</strong>ru ias i lawr fy asgwrn cefn i.<br />
Wrth ymateb i’r sgwrs a’r wybodaeth hon, cyflw<strong>yn</strong>odd Gruff<br />
Rhys y Super Furries hanes<strong>yn</strong> diddorol arall imi. Yn 2016 bu ar<br />
daith drwy Rwsia gyda chriw o sgwenw<strong>yr</strong> a beirdd ar drên y<br />
trans Siberia. Un o’r awduron oedd Alicia Ganieva <strong>yn</strong> wreiddiol<br />
o Dagestan ac <strong>yn</strong> un o’r Avariaid, sy’n siarad Afareg. Mae tua<br />
miliwn o siaradw<strong>yr</strong> <strong>yr</strong> iaith honno, <strong>yn</strong> bennaf <strong>yn</strong> Dagestan gyda<br />
rhai <strong>yn</strong> y gwledydd Caucasus eraill, Azerbaijan, Georgia a<br />
Kasakhstan <strong>yn</strong> bennaf.<br />
Deallodd hi fod Gruff <strong>yn</strong> siarad Cymraeg a gof<strong>yn</strong>nodd am<br />
enghraifft lafar. ‘Nant y m<strong>yn</strong>ydd groyw loyw <strong>yn</strong> ymdroelli tua’r<br />
pant,’ meddai Gruff.<br />
‘A! “LL”,’ meddai hi. ‘Mae gennym LL mewn Avar hefyd, er<br />
enghraifft ein gair am ddŵr ydi “Llym”.’<br />
‘Iesgob,’ meddai Gruff (<strong>yn</strong> Saesneg). ‘Llym-ed ydi’n gair ni<br />
am ddiod – a Ll<strong>yn</strong> ydi lake!’<br />
Sawl iaith Ewropeaidd sy’n defnyddio’r sain ‘Ll’ o hyd<br />
tybed? Fel y dywed Gruff. ‘Diddorol ein bod <strong>yn</strong> rhannu geiriau a<br />
llythrennau gydag iaith f<strong>yn</strong>yddig arall o g<strong>yr</strong>ion y Caspian –<br />
cysylltiad arall â thaith hir y Gymraeg o India?’<br />
Llafar Gwlad | 21