You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>Adfer</strong> <strong>Enwau</strong> <strong>Lleoedd</strong><br />
Gwyddeleg<br />
yn Iwerddon<br />
Sgwrs gyda Niall Comer<br />
<strong>Enwau</strong> Gwyddeleg wedi’u sillafu drwy ddilyn ffoneteg yr iaith<br />
Saesneg yw mwyafrif enwau lleoedd Iwerddon. Fel mewn<br />
sawl gwlad arall a gafodd ei choloneiddio ar draws y byd,<br />
digwyddodd y newid hwn wrth i fyddinoedd dan lywodraeth<br />
Llundain greu mapiau o’u ‘tiroedd newydd’ ar gyfer eu<br />
defnydd a’u mantais nhw eu hunain. Mae astudio enwau<br />
lleoedd Iwerddon felly yn datgelu hanes a gwleidyddiaeth y<br />
wlad ac yn dangos sut y gwnaeth gormes estron drin y bobl<br />
a’r diwylliant brodorol fel haenau israddol nad oedd yn<br />
haeddu dim mwy na gwawd anystyriol.<br />
Bu dylanwad y Llychlynwyr yn gryf yno am ddwy ganrif a<br />
mwy, cyn iddynt gymhathu gyda’r Gwyddelod yn<br />
ddiweddarach – ond mae olion eu hiaith ar rai enwau<br />
lleoedd yn Iwerddon o hyd. Wedi goresgyniad y Normaniaid,<br />
a ddechreuodd yn 1169, sefydlwyd dosbarth pwerus Eingl-<br />
Normanaidd yn ardal Dulyn. Cadwyd y pŵer yn Llundain a<br />
chyflwynwyd Saesneg fel iaith lywodraethol. Dyfnhaodd y<br />
dylanwad hwn rhwng 1556 ac 1641, pan gafwyd polisi<br />
bwriadol o droi Gwyddelod oddi ar eu tiroedd traddodiadol<br />
a chyflwyno mewnfudwyr Protestannaidd ffyddlon i goron<br />
Llundain. Digwyddodd hyn drwy’r ynys – ond yn y gogleddddwyrain<br />
yn bennaf ac o ganlyniad yno mae’r mwyafrif o<br />
enwau lleoedd Saesneg Iwerddon.<br />
Gan fod yr ardal honno dan reolaeth Llundain o hyd i<br />
raddau, does dim syndod mai yno mae’r frwydr boethaf<br />
wedi digwydd i adfer sillafiad ac enwau lleoedd Gwyddeleg.<br />
Wedi i Iwerddon Rydd ennill ei hannibyniaeth, daeth<br />
arwyddion ac enwau dwyieithog yn rheol drwy’r<br />
wladwriaeth, gydag arwyddion uniaith Gwyddeleg yn y<br />
Gaeltacht. Eto, y tu allan i’r ardaloedd penodedig Wyddeleg,<br />
16 | Llafar Gwlad<br />
dim ond yr enwau Saesneg oedd yn cael eu hystyried fel<br />
enwau swyddogol – hyd nes pasio Deddf Ieithoedd<br />
Swyddogol y Weriniaeth yn 2003. Sefydlwyd Comisiwn<br />
<strong>Enwau</strong> <strong>Lleoedd</strong> a chrëwyd Gorchymyn <strong>Enwau</strong> <strong>Lleoedd</strong> yn<br />
2005 yn cyflwyno rhestr o 2,000 o enwau Gwyddeleg<br />
swyddogol. Y drefn yno bellach yw bod dau enw swyddogol<br />
– Gwyddeleg a Saesneg – gyda’r ddau yn cael eu trin yn<br />
gyfartal ar arwyddion a phob defnydd swyddogol arall.<br />
Mae Conradh na Gaeilge<br />
<br />
(Mudiad Iaith yr Wyddeleg) yn ymgyrchu ar ddwy ochr i’r ffin<br />
ogleddol yn yr ynys. Yng Ngogledd Iwerddon, gwelwyd twf<br />
mawr yn niferoedd yr oedolion oedd yn dysgu Gwyddeleg<br />
yn y chwarter canrif diwethaf. Wrth i unoliaethwyr a<br />
gweriniaethwyr ddod at ei<br />
gilydd i greu llywodraeth<br />
ddatganoledig yn y dalaith<br />
yn 1998, cryfhawyd yr<br />
Wyddeleg yn yr ysgolion.<br />
Mae 6,000 o blant yn<br />
mynychu ysgolion cynradd<br />
Gwyddeleg yn y dalaith erbyn<br />
hyn ac mae dwy ysgol<br />
uwchradd a thair ffrwd<br />
Wyddeleg mewn ysgolion<br />
uwchradd yno. Bydd tua<br />
1500 yn astudio’r iaith at lefel<br />
TGAU yn flynyddol a 300 at<br />
Lefel A. Mae’n cael ei<br />
hystyried fel ‘iaith fodern’ o safbwynt y system addysg, yn<br />
hytrach nag iaith gynhenid sy’n eiddo i bawb – ac mae polisi<br />
addysg Saesneg o danseilio ieithoedd modern o fewn y<br />
cwricwlwm addysg yn niweidiol iddi.<br />
Derry/Doire<br />
Cafwyd mwy o statws swyddogol i enwau lleoedd<br />
Gwyddeleg, ond cafwyd trafferthion gydag ambell enw.<br />
Efallai mai’r enwau sy’n amlygu’r rhwyg rhwng<br />
gweriniaethwyr ac unoliaethwyr amlycaf ydi<br />
Derry/Londonderry/Doire. Fel gyda sawl achos arall yno,<br />
mae’r cefndir hanesyddol yn esbonio’r broblem.<br />
Yr enw Gwyddeleg cynharaf ar safle’r ddinas fodern<br />
oedd Daire Calgaich, sef ‘llwyn derw Clagach’ mewn Hen<br />
Wyddeleg, ar ôl hen bagan oedd yn arfer byw yno.<br />
Sefydlwyd mynachlog yr Eglwys Geltaidd yno yn y<br />
chweched ganrif gan un o brif seintiau Iwerddon a<br />
newidiwyd yr enw i Daire Coluimb Chille, ‘llwyn derw<br />
Columba’. Cofnodwyd yr enw hwn yn gyntaf yn 1121.<br />
Cafodd ei dalfyrru i Doire (sydd â’i ynganiad yn debyg iawn i<br />
‘deri’, lluosog derwen yn y Gymraeg). Seisnigwyd y sillafiad<br />
yn ddiweddarach i Derry.<br />
Wrth greu Trefedigaeth Ulster, cododd y mewnfudwyr<br />
Seisnig ac Albanaidd ddinas newydd y tu ôl i waliau<br />
amddiffynnol ar ochr arall i afon Foyle i’r hen sefydliad<br />
<strong>Gwyddelig</strong>. Cwmnïau o Lundain ariannodd y coloni hwn ac i<br />
gydnabod y buddsoddwyr, cyhoeddwyd siarter yn 1613<br />
oedd yn cyhoeddi mai enw’r ddinas ‘am byth ar ôl hyn’ fydd<br />
Londonderry.<br />
Yn amlwg, roedd elfen o’r boblogaeth leol yn<br />
gwrthwynebu hyn o’r dechrau un ond ni lwyddwyd i newid<br />
dim hyd 1984 pan basiodd Cyngor y Ddinas mai Derry
fyddai’r enw swyddogol. Yn 2006, gwnaeth Cyngor Dinas<br />
Derry gais i Uchel Lys Gogledd Iwerddon gydnabod mai<br />
Derry oedd enw swyddogol y ddinas a gorchymyn i Swyddfa<br />
Gogledd Iwerddon gydnabod hynny ac arddel yr enw.<br />
Penderfyniad yr Uchel Lys, flwyddyn yn ddiweddarach, oedd<br />
mai Londonderry oedd yr enw swyddogol o hyn, yn unol â<br />
Siarter Frenhinol 1662.<br />
Yn ystod yr achos, eglurwyd mai’r broses gyfansoddiadol<br />
gywir i newid yr enw oedd cyflwyno cais i’r Cyfrin Gyngor yn<br />
Llundain. Gwnaed hynny pan gefnogodd Cyngor y Ddinas<br />
gynnig gan Gerry MacLochlainn yn Nhachwedd 2007.<br />
Dyfarniad y Cyfrin Gyngor oedd cyflwyno tri chynnig<br />
gwahanol: dim newid o gwbl; defnyddio Derry a<br />
Londonderry; defnyddio Derry ar y ddinas gyfan a chadw<br />
Londonderry ar gyfer y ddinas o fewn y waliau. Gwrthodwyd<br />
y tri dewis gan Gyngor y Ddinas.<br />
Comisiynwyd arolwg barn yn 2009 a chanfuwyd – nid yn<br />
annisgwyl – fod 94% o genedlaetholwyr o blaid newid yr<br />
enw a 79% o Unoliaethwyr o blaid ‘Londonderry’. Roedd y<br />
rhwyg mor amlwg ag erioed. Cynnig Cyngor Cysylltiadau<br />
Cymunedol Gogledd Iwerddon ar ôl hynny oedd bod yr<br />
enwau Derry/Londonderry/Doire yn cael eu defnyddio’n<br />
gyfartal ar bob arwydd a delwedd gyhoeddus. Bydd<br />
gwleidyddion yn<br />
defnyddio’r enw sy’n<br />
adlewyrchu eu<br />
safbwynt ac mae<br />
un darlledwr ar<br />
raglenni radio yn<br />
cyfeirio at y ddinas<br />
fel ‘Stroke City’!<br />
Gwerth enwau lleoedd i boblogeiddio’r iaith<br />
Fel yng Nghymru drwy ddefnyddio’r diddordeb mewn<br />
enwau lleoedd, mae’r mudiadau iaith yn llwyddo i bontio at<br />
y rhai nad ydyn nhw’n medru siarad yr iaith gynhenid. Mae<br />
hanes lleol, straeon cymdeithasol, elfennau chwedlonol a<br />
byd natur yn gwneud enwau lleol yn faes eang o ran y rhai<br />
sy’n ymddiddori ynddyn nhw. Drwy ddysgu am enw, maen<br />
nhw’n dysgu rhywfaint o’r iaith ac yn dod yn rhan o gylch y<br />
rhai sy’n ‘medru rhywfaint o’r iaith’. Mae’n gam seicolegol<br />
pwysig a chadarnhaol – yn arbennig yn yr ardaloedd hynny<br />
sydd gyda’r canrannau isaf o safbwynt siaradwyr yr iaith.<br />
Yr hyn sy’n ddiddorol iawn – ac rwy’n deall fod hyn yn wir<br />
am Gymru yn ogystal – yw bod rhai enwau lleoedd yn yr<br />
ardaloedd cyntaf i golli’r iaith frodorol wedi cadw<br />
enghreifftiau o enwau hynafol iawn (er eu bod wedi’u<br />
Seisnigeiddio). Mewn ardaloedd iachach o safbwynt y<br />
defnydd o’r Wyddeleg, mae’r ffurfiau hynafol wedi’u<br />
diweddaru’n naturiol gyda datblygiad yr iaith. Felly mae<br />
enwau lleoedd Ulster ac o gwmpas Dulyn yn eithriadol o<br />
ddadlennol a phwysig i ni y rhai sy’n ymddiddori mewn<br />
geiriau. Yr hyn sy’n ddifyr hefyd yw bod gan Brotestaniaid<br />
Ulster ddiddordeb mawr yn yr enwau hyn ac yn eu hystyron<br />
gwreiddiol – mae’n rhan o dreftadaeth y trefedigaethu. Felly<br />
mae enwau lleoedd Gwyddeleg yn medru cyfannu pobl yr<br />
ynys, yn medru creu dolennau rhyngom a’n gilydd. Mae’r<br />
cyfnod clo diweddar wedi atgyfodi hen chwilfrydedd ac<br />
esgor ar ddiddordeb newydd mewn ystyron enwau lleoedd<br />
Gwyddeleg – mae adran brysur iawn wedi bod ar Facebook<br />
yn trafod hyn.<br />
Kodak Corner a’i debyg<br />
Yn swydd Down, mae'r enw<br />
Baile na Geilte (wedi'i<br />
Seisnigo yn Ballynagelty) ar<br />
fan lle ceir golygfa drawiadol<br />
o fynyddoedd Mourne a<br />
Lough Carlingford. Ond mae<br />
stori drist y tu ôl i'r enw –<br />
Llecyn y Wraig Wallgof. Yn ôl<br />
yr hanes, gwelodd mam ei meibion yn boddi tra oedden<br />
nhw'n pysgota ar y Lough, collodd ei phwyll a chafodd ei<br />
chladdu gerllaw. Gan fod cymaint o ymwelwyr yn oedi yno i<br />
dynnu lluniau, yr enw 'newydd' bellach ydi Kodak Corner.<br />
Yn swydd Silgo mae traeth o'r enw Bun Dubh ('y gilfach<br />
ddu') ond roedd maes carafanau gerllaw ar un adeg ac mae<br />
ymwelwyr yn galw'r traeth bellach yn Mermaid's Cove ar ôl<br />
enw'r gwersyll hwnnw. Mae Loch Airt ym mynyddoedd<br />
Wicklow. Enw un o'r arwyr lleol a fu farw yn y mynyddoedd<br />
hynny wrth ddianc o garchar y Saeson yng nghastell Dulyn<br />
oedd Art Ó Néill. Ond mae'n swnio'n debyg i'r gair Saesneg am<br />
'galon' a gan fod modd dychmygu bod ei siap ar ffurf calon yn<br />
ogystal, mae ymwelwyr yn ei alw erbyn hyn yn 'Heart Lake'.<br />
Mae 'mallacht' yn enw sy'n codi'i ben mewn sawl enw lle<br />
Gwyddeleg. Ei ystyr ydi 'melltith' – ac mae'n dynodi'r mannau<br />
hynny lle'r oedd yr hen feirdd yn bwrw'u melltithion ar eu<br />
gelynion. Ystyr yr enw mawreddog Béal Átha na Mallacht ydi<br />
'aber rhyd y melltithion'. Ond mae'r di-Wyddeleg yn gweld<br />
'mallacht' yn debyg i'r gair Saesneg 'mallard' ac erbyn hyn<br />
ceiliog hwyad ydi'r logo ar grys y tîm pêl-droed lleol. Yn Ros<br />
Earcáin ('coedwig gŵr o'r enw Earcáin') mae gan yr ysgol<br />
gynradd leol lun siarc ar ei bathodyn ...<br />
Dyma’r diwylliant uniaith, un byd sy’n tanseilio<br />
diwylliant, chwedlau ac enwau cynhenid. Dyma hefyd faes y<br />
mae’n rhaid i’r mudiadau iaith Gwyddeleg ymgyrchu’n galed<br />
ynddo y dyddiau hyn.<br />
Maes arall yw gwella ansawdd yr enwau Gwyddeleg ar<br />
fapiau OS. Mae gwaith da wedi’i wneud dros y degawdau i<br />
wella’r mapiau OS yn y Weriniaeth – ond mae gwallau<br />
difrifol yn sillafiad a’r defnydd cyfartal o enwau Gwyddeleg<br />
yn Ulster. Rwyf ar ddeall fod y ddau faes yma yn peri<br />
pryderon mawr yng Nghymru yn ogystal. Efallai fod cyfle<br />
yma inni ymgyrchu ar y cyd, rhannu profiadau a sicrhau<br />
deddfau effeithiol a rheolaeth well ar yr OS Llundeinig sydd<br />
ar hyn o bryd yn awdurdodi’r enwau ar fapiau Gogledd<br />
Iwerddon a Chymru.<br />
Mae ymgyrchwyr<br />
dros enwau Gwyddeleg<br />
yn edrych at batrymau<br />
arwyddion ffyrdd<br />
gwledydd dwyieithog yn<br />
Ewrop i ddefnyddio<br />
lliwiau er mwyn cael<br />
gwell cydraddoldeb i’r<br />
iaith o ran ffont a maint<br />
llythrennau ar arwyddion<br />
Iwerddon.<br />
Llafar Gwlad | 17