Dag Jørund Lønning: Mennesket i naturen. Regenerativ etikk for ein ny grøn revolusjon
Kvifor held me fram med å øydeleggja naturen når me alle veit at me er fullstendig avhengige av den? Dette er eit av dei store spørsmåla professor Dag Jørund Lønning utforskar i essayet Mennesket i naturen. Regenerativ etikk for ein ny grøn revolusjon. Svaret, skriv Lønning, handlar mykje om den makt «dei siamesiske erobrartvillingane Industrilandbruk og Forbrukarsamfunn» har fått over sinna og økonomien vår, men kanskje endå meir om vår tilrana «rett» til å heva oss over og utbytta anna liv for å oppfylla våre eigne interesser og behov. Dette brutale ranet er drivande både for klimaendringane og dei katastrofale, akselererande naturmangfaldstapa me høyrer meir om kvar dag. Men så, når det ser som aller mørkast ut, dukkar det opp eit nytt håp. Eit håp om ei heilt ny retning for mennesket. Den regenerative, naturbyggjande, revolusjonen kan koma til å snu opp-ned på jordbruket. Tilsvarande for måtane me planlegg og byggjer husa og nærmiljøa våre. Men det stoppar ikkje der. For i det regenerative ligg også kimen til ein ny naturetikk, ein revolusjonerande etikk om mennesket som ein byggjande art i naturen. Ein etikk som kan vera med og visa vegen til den grøne, kompostmoderne framtida. For å koma dit står me likevel overfor mangeval. Me, skriv Lønning, treng eit nytt og inkluderande naturomgrep. I teksten hiv han såleis ut følgjande brannfakkel: Er det rett og slett tid for å bytta ut dei omgrepa som har dominert naturvernet og studiane våre av natur det siste hundreåret; «økologi» og «økosystem»? Teksten kan lesast som eit sjølvstendig arbeid, men også som eit tillegg til Jordboka, Jordboka II og Kompostboka.
Kvifor held me fram med å øydeleggja naturen når me alle veit at me er fullstendig avhengige av den?
Dette er eit av dei store spørsmåla professor Dag Jørund Lønning utforskar i essayet Mennesket i naturen. Regenerativ etikk for ein ny grøn revolusjon.
Svaret, skriv Lønning, handlar mykje om den makt «dei siamesiske erobrartvillingane Industrilandbruk og Forbrukarsamfunn» har fått over sinna og økonomien vår, men kanskje endå meir om vår tilrana «rett» til å heva oss over og utbytta anna liv for å oppfylla våre eigne interesser og behov.
Dette brutale ranet er drivande både for klimaendringane og dei katastrofale, akselererande naturmangfaldstapa me høyrer meir om kvar dag.
Men så, når det ser som aller mørkast ut, dukkar det opp eit nytt håp. Eit håp om ei heilt ny retning for mennesket.
Den regenerative, naturbyggjande, revolusjonen kan koma til å snu opp-ned på jordbruket. Tilsvarande for måtane me planlegg og byggjer husa og nærmiljøa våre.
Men det stoppar ikkje der. For i det regenerative ligg også kimen til ein ny naturetikk, ein revolusjonerande etikk om mennesket som ein byggjande art i naturen. Ein etikk som kan vera med og visa vegen til den grøne, kompostmoderne framtida.
For å koma dit står me likevel overfor mangeval. Me, skriv Lønning, treng eit nytt og inkluderande naturomgrep. I teksten hiv han såleis ut følgjande brannfakkel: Er det rett og slett tid for å bytta ut dei omgrepa som har dominert naturvernet og studiane våre av natur det siste hundreåret; «økologi» og «økosystem»?
Teksten kan lesast som eit sjølvstendig arbeid, men også som eit tillegg til Jordboka, Jordboka II og Kompostboka.
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>Mennesket</strong> i <strong>naturen</strong><br />
<strong>Regenerativ</strong> <strong>etikk</strong> <strong>for</strong> <strong>ein</strong> <strong>ny</strong> <strong>grøn</strong> <strong>revolusjon</strong><br />
<strong>Dag</strong> <strong>Jørund</strong> <strong>Lønning</strong><br />
Forlaget Nyskaping<br />
ISBN 978-82-997796-4-7 E-bok
<strong>Mennesket</strong> i <strong>naturen</strong>. <strong>Regenerativ</strong> <strong>etikk</strong> <strong>for</strong> <strong>ein</strong> <strong>ny</strong> <strong>grøn</strong> <strong>revolusjon</strong><br />
<strong>Dag</strong> <strong>Jørund</strong> <strong>Lønning</strong><br />
ISBN 978-82-997796-4-7 E-bok html<br />
© <strong>Dag</strong> <strong>Jørund</strong> <strong>Lønning</strong> 2020<br />
Ingen kopiering eller deling utan samtykkje frå <strong>for</strong>fattar.<br />
Epost: kontakt@komposten.no<br />
Foto <strong>for</strong>side og s 63: Mikkjell <strong>Lønning</strong><br />
Alle andre foto: <strong>Dag</strong> <strong>Jørund</strong> <strong>Lønning</strong>
Om <strong>for</strong>fattaren<br />
<strong>Dag</strong> <strong>Jørund</strong> <strong>Lønning</strong> er utdanna sosialantropolog<br />
og prosessfilosof, og er til dagleg rektor og<br />
professor ved Høgskulen <strong>for</strong> <strong>grøn</strong> utvikling<br />
(HGUt) på Bryne.<br />
Han er <strong>for</strong>fattaren bak m.a. dei tre salssuksessane<br />
Jordboka, Jordboka II og Kompostboka, bøkene<br />
om det fantastiske økosystemet i matjorda og om<br />
<strong>for</strong>holdet mellom mennesket og <strong>naturen</strong>.<br />
Han er oppvaksen på gard, men som minstemann<br />
i familien måtte han på den opne marknaden når<br />
eiga jordbruksinteresse skulle realiserast. Saman<br />
med kona Anne-Mette og borna Mikkjell og Maia<br />
har det opp gjennom åra blitt tre småbruk og eitt<br />
«minibruk» – det siste er noverande bustad sør på<br />
Jæren.<br />
Natur og bruk av natur er <strong>ein</strong> livslang lidenskap<br />
<strong>for</strong> <strong>for</strong>fattaren, og han har studert den og deltatt<br />
aktivt i den sida han var liten – «væpna» med<br />
opne sansar, notatblokk, flugefiskestong,<br />
fotoapparat og kikkert.<br />
Denne teksten kan lesast som del av <strong>Lønning</strong> sitt<br />
mangeårige arbeid med å utvikla ei produktiv og<br />
byggjande rolle <strong>for</strong> mennesket i <strong>naturen</strong>.
Innhald<br />
Om <strong>for</strong>fattaren<br />
Føreord<br />
Innleiing: Enorm krise, stort håp<br />
Etikk er kulturelt konstruert<br />
Antroposentrisme: mennesket står over alle andre<br />
artar<br />
Biosentrisme: alt liv er likeverdig<br />
Økosentrisk <strong>etikk</strong>: verdien av samspelet<br />
Er det på tide å bytta ut økologi-omgrepet?<br />
«Vern» er på plass, men «bruk» manglar<br />
<strong>Regenerativ</strong> utvikling: naturbyggjande<br />
skaparglede<br />
Det regenerative som fagfelt<br />
Mot <strong>ein</strong> regenerativ <strong>etikk</strong>?<br />
Alternativet finst<br />
Tankar ved eit vegskilje
Føreord<br />
Eg har lenge planlagt å dukka litt djupare ned i<br />
temaet natur<strong>etikk</strong>. Vår menneskeleg verd er<br />
kulturelt konstruert, og <strong>etikk</strong>/moral er <strong>ein</strong> viktig<br />
del av desse konstruksjonane. Som med all<br />
kultur, ser me enorm variasjon. Det som er etisk<br />
høgverdig i <strong>ein</strong> kultur, kan vera det motsette i <strong>ein</strong><br />
annan.<br />
Dette gjeld i høgste grad også <strong>for</strong> natur<strong>etikk</strong>en,<br />
den del av det etiske feltet som skal influera<br />
og/eller styra vår omgang med den ikkjemenneskelege<br />
verda rundt oss. I mange år har eg<br />
vore oppteken av følgjande spørsmål: Kvi<strong>for</strong><br />
øydelegg me den natur me alle veit me er avhengige av?<br />
Etter å ha arbeidd intensivt med den levande<br />
molda og studert våre mangfelte kjemiske og<br />
mekaniske åtak på den, har det blitt kritisk viktig<br />
å finna svar.<br />
Eitt av svara er veldig b<strong>ein</strong>t fram: Fordi me har gitt<br />
oss sjølve retten til å gjera det.<br />
I denne teksten ut<strong>for</strong>skar eg det dominerande<br />
naturetiske paradigmet her i vesten,<br />
antroposentrismen, og dei enorme<br />
konsekvensane dette har hatt <strong>for</strong> måtane me<br />
oppfattar og (mis)brukar <strong>naturen</strong> og livet rundt<br />
oss. Samtidig er målet også denne gongen å utøva<br />
motmakt. Eg går di<strong>for</strong> inn i nokre fullt utvikla<br />
naturetiske alternativ, før eg, i siste del, set ned<br />
nokre merkepålar rundt det eg kallar regenerativ<br />
(naturbyggjande) <strong>etikk</strong> – <strong>ein</strong> <strong>etikk</strong> som kan<br />
utleiast av den regenerative<br />
nærdyrkings<strong>revolusjon</strong>en som no spreier seg frå<br />
land til land og stad til stad.<br />
Dette starta eigentleg som <strong>ein</strong> kronikktekst. Men<br />
teksten vart <strong>for</strong>t <strong>for</strong> lang til det. Di<strong>for</strong> blei planen<br />
endra til blogg. Men også denne malen blei<br />
ganske kjapt <strong>for</strong> snever.
Ei kort stund tenkte eg på vitskapleg artikkel,<br />
men det la eg <strong>for</strong>t frå meg: For kvi<strong>for</strong> skal dette<br />
fascinerande og uhyre viktige temaet <strong>for</strong>behaldast<br />
<strong>ein</strong> innsnevra krins av allereie innvigde?<br />
Natur<strong>etikk</strong> vedkjem oss alle. Punktum.<br />
Så kva tekst vart dette eigentleg? Eg veit ikkje<br />
heilt. Eg har aldri vore særleg oppteken av å setja<br />
merkelappar, heller av å fjerna dei. Så det blir litt<br />
opp til lesaren å døma. Kanskje <strong>ein</strong> «pamflett»?<br />
Eller eit «essay»? Ei tradisjonell «bok» er dette i<br />
alle fall ikkje, så di<strong>for</strong> landa eg til slutt på eit<br />
kanskje litt uvant publiserings<strong>for</strong>mat; ei allment<br />
tilgjengeleg e-bok.<br />
Uansett; eg håpar du som lesar finn dette temaet<br />
like spennande som det eg gjer, og at denne<br />
teksten vil motivera deg til både å søkja vidare inn<br />
i den fantastiske <strong>naturen</strong> og til å setja i gang dine<br />
eigne regenerative prosjekt.<br />
I så fall tilrår eg dei tre bøkene mine Jordboka,<br />
Jordboka II og Kompostboka (om du ikkje alt har<br />
lese dei).<br />
Så kven har eg å takka <strong>for</strong> at denne publikasjonen<br />
vart til? Definitivt dei regenerative <strong>ny</strong>skaparane,<br />
dei som kvar dag søkjer inn i <strong>naturen</strong> sine<br />
produktive løyndomar og overfører desse til<br />
menneskeverda.<br />
Ei stor, stor takk går også til mine vener frå dyreog<br />
planteriket. Til hanen Sindre (som mange<br />
kjenner etter kvart gjennom Jordboka si FB-side),<br />
hundane Spretten og Tia, til alle dei andre<br />
fjørkledde på tunet, til villfuglane og blomane i<br />
hagen, til trea, insekta, graset, meitemarken og<br />
mikroorganismane i molda.<br />
Det er dei som er den verkelege kjelda til<br />
regenerativ kunnskap. Det å kunna vera tett på og<br />
byggja verdiar saman med anna liv, er sjølve<br />
definisjonen på å stå midt i <strong>naturen</strong>. Når <strong>ein</strong>
opplever at «det ville» livet stadig blir rikare rundt<br />
<strong>ein</strong>, og at «det tamme» viser alle teikn på trivsel –<br />
veit <strong>ein</strong> at <strong>ein</strong> har funne nokre viktige svar. Det<br />
gir veldig inspirasjon til å stilla endå fleire <strong>ny</strong>e<br />
spørsmål. Som eg også skriv under: den som lærer<br />
av og med <strong>naturen</strong> blir aldri utlært, men får<br />
stadig meir innsikt.<br />
Teksten er illustrert med eigne bilde (minus to<br />
som son min har tatt). Dei er alle henta frå eigne<br />
nære omgivnader og er meir eller mindre k<strong>ny</strong>tte<br />
til teksten. Eg håpar dei vil bidra til refleksjon;<br />
over vedtekne «sanningar» om <strong>for</strong>holdet mellom<br />
oss og <strong>naturen</strong>, over livet og verdiane i livet og<br />
over det vakre som fenomen.<br />
Gaia har <strong>ein</strong> bodskap til den som evnar å sansa.<br />
Bodskapen blir <strong>for</strong>midla til ei kvar tid, og over<br />
alt:<br />
<strong>Mennesket</strong> er berre <strong>ein</strong> av mange artar på denne<br />
planeten. Alt liv har m<strong>ein</strong>ing, verdi og vilje til å<br />
leva. Me treng, og her brukar eg orda til <strong>ein</strong> etikar<br />
de blir betre kjende med i teksten,<br />
nobelprisvinnar Albert Schweitzer, å visa langt<br />
større Vyrdnad <strong>for</strong> Livet.<br />
Jæren, juni 2020<br />
<strong>Dag</strong> <strong>Jørund</strong> <strong>Lønning</strong>
The fundamental fact of human awareness is this: «I am life that<br />
wills to live, in the midst of life that wills to live». A thinking man<br />
feels compelled to approach all life with the same reverence he has<br />
<strong>for</strong> his own. Thus, all life becomes part of his own experience.<br />
Albert Schweitzer, 1964
Innleiing: Enorm krise, stort håp<br />
Dei tre bøkene Jordboka (2017), Jordboka II<br />
(2019) og Kompostboka (2020), handlar alle om<br />
den nødvendige overgangen frå industrilandbruk<br />
og postmoderne <strong>for</strong>brukarsamfunn til<br />
regenerativt landbruk og den<br />
sirkulærøkonomiske, kompostmoderne framtida.<br />
Dette er eit radikalt og totalt paradigmeskifte, der<br />
mennesket går frå å vera <strong>for</strong>brukar og øydar av<br />
naturressursar til å bli netto naturbyggjar.<br />
Det er denne totale omveltinga eg kallar den <strong>ny</strong>e<br />
<strong>grøn</strong>e <strong>revolusjon</strong>en – og det er denne som no har<br />
vind i segla over heile verda; ettersom regenerativt<br />
landbruk stadig vinn fleire sigrar, og nærdyrking 1<br />
av mat opplever nesten eksplosiv vekst.<br />
Likevel er det <strong>ein</strong> <strong>revolusjon</strong> som berre kan<br />
lukkast om den blir sett inn i <strong>ein</strong> større<br />
samfunnspolitisk og -filosofisk samanheng. Di<strong>for</strong><br />
er dei tre nemnde bøkene like mykje<br />
systemkritikk og anti-dualistisk naturfilosofi som<br />
dei er <strong>for</strong>teljingar om mikroliv og<br />
dyrkingsteknikkar. Den kulturelt produserte<br />
avstanden mellom menneske og natur som har<br />
dominert den vestlege verda i veldig lang tid må<br />
Me er heilt avhengige av <strong>naturen</strong> rundt oss, men<br />
likevel gir me den ikkje eigenverdi. Me held tvert<br />
om fram med å øydeleggja den natur me alle<br />
saman veit me er avhengige av. Kva annan art<br />
gjer slikt?<br />
<strong>Mennesket</strong> er i sanning eit uhyre paradoksalt<br />
vesen.<br />
1<br />
Eg tykkjer dette er eit betre ord enn «urbant landbruk». Dei<br />
populære dyrkings<strong>for</strong>mene det her viser til skjer både i bygd og by, så<br />
kvi<strong>for</strong> skal me kunstig oppretthalda eit skilje mellom storstad og<br />
småstad der det ikkje er grunnlag <strong>for</strong> dette?
yggjast ned, og naturomgrep som inkluderer<br />
mennesket må koma i staden.<br />
Aldri har mennesket stått i ei djupare krise. Men<br />
kanskje har me heller aldri hatt større håp. Me er<br />
<strong>ein</strong> ung og umoden art. Revolusjonen som ligg<br />
fram<strong>for</strong> oss er ulik noko annan menneskeskapt<br />
<strong>revolusjon</strong>. Denne skal ikkje erstatta eitt politisk<br />
styringssystem med eit anna. Den skal ta oss eit<br />
steg vidare som art. I kompostmoderniteten<br />
(framtidsvisjonen eg lanserer i Jordboka II) har<br />
mennesket funne ei skapande rolle i <strong>naturen</strong> –<br />
den svært mange har leitt etter og drøymt om i<br />
mange, mange generasjonar.<br />
For å koma dit treng me <strong>ny</strong>e verdsbilde. Etikk er<br />
<strong>ein</strong> viktig del av dette. I dette essayet går eg<br />
gjennom <strong>ein</strong> del av dei mange ut<strong>for</strong>dringar som<br />
følgjer det sterkt menneskesentrerte<br />
<strong>etikk</strong>paradigmet som dominerer i vesten. Deretter<br />
presenterer eg nokre av dei alternativ<br />
naturfokuserte <strong>ny</strong>skaparar har utvikla opp<br />
gjennom åra. Før eg til slutt konkluderer med ei<br />
mogleg etisk <strong>for</strong>ankring <strong>for</strong> den <strong>ny</strong>e <strong>grøn</strong>e<br />
<strong>revolusjon</strong>en.<br />
In the hope of reaching the moon, men fail to see<br />
the flowers that blossom at their feet.<br />
Albert Schweitzer, 1958
Etikk er kulturelt konstruert<br />
Det me kallar «kultur» er sjølvskapte lag av<br />
m<strong>ein</strong>ing «mellom» oss menneske og verda rundt<br />
oss. Når me innan<strong>for</strong> antropologien seier at verda<br />
er «kulturelt konstruert», er det desse laga av<br />
verdiar og tolkingar me siktar til. Vekselvis kalla<br />
«kart» eller «briller», vil kultur ha stor påverknad<br />
på blikka, behova, ønskja og handlingane våre.<br />
Kultur er meir eller mindre felles innan<strong>for</strong> ei<br />
gruppe av menneske, og mogleggjer felleskjensle<br />
og effektiv intern kommunikasjon.<br />
Kvar og <strong>ein</strong> av oss har me våre daglege unike<br />
«møte» med den fysiske verda og <strong>naturen</strong> rundt<br />
oss, men kulturen vår gir oss ei ramme <strong>for</strong> korleis<br />
slike møte skal tolkast og <strong>for</strong>ståast. Det å detta og<br />
slå seg er eit mykje brukt døme. Smerteerfaringa<br />
er direkte og mi eiga, men kulturen eg er del av<br />
seier meg noko om korleis denne bør delast med<br />
andre. I nokre kulturar må smerte teiast med,<br />
eller i alle fall underkommuniserast, i andre er<br />
det gjerne stikk motsett. Der bør smerte og<br />
sjukdom ropast ut der og då, og gjerne <strong>for</strong>teljast<br />
om til så mange som råd i etterkant..<br />
Ord som «må»/«bør» og «må ikkje»/«bør ikkje» er<br />
i det heile sentrale i alle menneskekulturar. Når<br />
normer og moral blir kollektive, systematiserte og<br />
organiserte, kallar me dei gjerne «<strong>etikk</strong>». Kollektiv<br />
moral, rett og slett. Me blir alle sosialiserte<br />
innan<strong>for</strong> etiske system. <strong>Mennesket</strong> er eit veljande<br />
vesen, og våre konstruerte etiske system skal<br />
stimulera oss til å velja «rett».<br />
Gjennom oppveksten, og på ei lang rekke<br />
samfunnsarenaer gjennom livet, får <strong>ein</strong> klare<br />
beskjedar om kva <strong>ein</strong> bør og ikkje bør gjera, og
kva <strong>ein</strong> bør og ikkje bør trakta etter i livet. Slik<br />
blir grupper (stadlege, aldersbaserte, etniske,<br />
interessebaserte, osv.) og «samfunn» etablerte og<br />
vedlikehaldne. Samfunn er vedvarande,<br />
strukturert samhandling mellom menneske, og<br />
dette er berre mogleg dersom det finst eit<br />
minimum av felles spelereglar.<br />
Som med kultur elles, er <strong>etikk</strong> likevel aldri<br />
fullstendig delt. Eg kan ha ei rekke moralske<br />
oppfatningar som er i konflikt med dei som<br />
dominerer i gruppa eg er <strong>ein</strong> del av, men likevel<br />
stillest eg over<strong>for</strong> <strong>ein</strong> slags «samfunnskontrakt» <strong>for</strong><br />
å kunna verta verande medlem. Nokre av dei<br />
etiske krava til ei gruppe er absolutte, og blir også<br />
gjerne <strong>for</strong>maliserte og institusjonaliserte som<br />
lovverk. Som <strong>for</strong>bod og påbod, og som straff <strong>for</strong><br />
dei som bryt slike.<br />
Kva delar av liva og relasjonane våre som blir<br />
omfatta av slike etiske system, varierer likevel<br />
veldig. Hos såkalla «naturfolk» (eg brukar denne<br />
lite presise nemninga i mangel på ei som er meir<br />
presis), vil <strong>for</strong>holdet mellom menneske og dei<br />
ikkje-menneskelege omgivnadene (<strong>naturen</strong> og<br />
åndeverda) gjerne vera belagt med uhyre rike og<br />
komplekse etiske kosmologiar. I dette landskapet<br />
vil det gjerne finnast uhorveleg med både «bør»<br />
og «bør ikkje», kombinert med absolutte <strong>for</strong>bod<br />
og tabu. Den overordna funksjonen til slike vil<br />
over tid vera å sjå til at ressursar ikkje vert<br />
oppbrukte. Å oppretthalda <strong>ein</strong> fungerande<br />
balanse mellom det menneskelege og det ikkjemenneskelege.
Antroposentrisme: mennesket står<br />
over alle andre artar<br />
I den vestlege verda, den verda som har dominert<br />
og kolonisert planeten i mange generasjonar no,<br />
stiller dette seg svært annleis. Vår sterkt<br />
dominerande natur<strong>etikk</strong>, som me i varierande<br />
grad <strong>for</strong>ankrar i våre monoteistiske religionar (i<br />
myta der mennesket blei skapt «i Guds bilde» og<br />
instruert til å leggja under seg planeten), har<br />
utgangspunkt i at mennesket er overordna andre<br />
vesen. At mennesket er det <strong>ein</strong>aste vesen med<br />
innebygd verdi, og at me di<strong>for</strong> har <strong>ein</strong> naturleg<br />
etisk grunngjeven rett til å sjå anna liv som<br />
«ressursar» som kan ut<strong>ny</strong>ttast.<br />
Eit slikt etisk system blir gjerne kalla<br />
antroposentrisk (frå «antropos»: menneske); det<br />
spring ut frå mennesket og frå menneskelege<br />
behov. «Natur» inngår i eit slikt etisk system<br />
anten som «ressursar», eller som skadelege krefter<br />
som må haldast på avstand. Me klassifiserer ikkje<br />
andre organismar etter roller i <strong>naturen</strong>, men etter<br />
kor vidt dei er <strong>ny</strong>ttige eller «skadelege» <strong>for</strong><br />
menneske (me har «<strong>ny</strong>tteplantar» og «<strong>ny</strong>ttedyr», så<br />
vel som «ugras» og «skadedyr»). T.d. er artar som<br />
gråsporv, kjøttmeis og bokfink definerte som<br />
potensielle «skadedyr» her heime, artar som kan<br />
skytast meir eller mindre fritt av <strong>ein</strong> kvar (kva<br />
«skade» desse tre småfuglane eventuelt kan utøva,<br />
er ikkje nødvendigvis heilt lett å skjøna..).<br />
Også det klassiske naturvernet kan seiast å ha ei<br />
antroposentrisk grunngjeving. Artar som hamnar<br />
på «feil» side i våre klassifiseringar av det «<strong>ny</strong>ttige»,<br />
«u<strong>ny</strong>ttige» eller «skadelege», blir sjeldan verna. I<br />
alle fall ikkje utan rike unnatak og<br />
dispensasjonar. Det same gjeld artar som kjem i<br />
vegen <strong>for</strong> næringsutøvinga vår.
Og skulle me likevel enda opp med å verna artar<br />
som framstår som «u<strong>ny</strong>ttige/skadelege» blir dette<br />
vernet gjerne møtt med latterleggjering og/eller<br />
aktiv motstand. Dette siste handlar definitivt<br />
ikkje berre om rovdyr. Oftare handlar det om<br />
aktivt vern av langt meir unnselege artar (særleg<br />
om dette skulle føra til konsekvensar <strong>for</strong> eit<br />
utbyggingsprosjekt).<br />
Nytteperspektivet og menneskesentreringa når<br />
faktisk inn til sjølve kjernen av korleis me <strong>for</strong>står<br />
<strong>naturen</strong> og <strong>for</strong>valtinga av den. Sjølve definisjonen<br />
på «berekraft», utvikla under Brundtlandkommisjonen,<br />
er å leva på eit vis som gjer det<br />
mogleg <strong>for</strong> komande generasjonar å ha minst<br />
same levestandard som oss. Verken andre artar av<br />
liv eller <strong>naturen</strong> som heilskap er inkluderte i<br />
definisjonen. Naturvern er <strong>ny</strong>ttig <strong>for</strong> oss. Me<br />
vernar natur <strong>for</strong> å verna om dei menneske som<br />
skal koma etter oss. Det same fokuset ser me i<br />
klimadebatten. Kamp mot klimaendringar blir, i<br />
alle hovudsak, framstilt som viktig <strong>for</strong>di desse<br />
endringane trugar menneskelege interesser og<br />
verdiar, ikkje <strong>for</strong>di dei trugar andre artar eller<br />
natur som heilskap.<br />
What we seem to <strong>for</strong>get is that, yes, the sun will continue to<br />
rise and the moon will continue to move across the skies, but<br />
mankind can create a situation in which the sun and moon<br />
can look upon an earth that has been stripped of all life.<br />
Albert Schweitzer, 1957
Det antroposentriske naturvernet er kart- og<br />
arealbasert. I små og spreidde enklavar får andre<br />
artar lov til å leva meir eller mindre «fritt» (r<strong>ein</strong>t<br />
bortsett frå at me i stadig større grad brukar dei<br />
same områda som fritids- og friluftsareal – lut leie<br />
som me blir av våre keisame monokulturelle<br />
enger, motorvegar og asfaltjunglar).<br />
Utan<strong>for</strong> desse avgrensa areala, er det stort sett<br />
fritt fram <strong>for</strong> menneskelege behov og<br />
(nærings)interesser. Anna liv lyt tilpassa seg eller<br />
vika.<br />
Det aller alvorlegaste og farlegaste, er likevel at<br />
berre <strong>ein</strong> uhyre liten del av det ikkjemenneskelege<br />
livet er gjeve plass i den<br />
antroposentriske natur<strong>etikk</strong>en. Det økosystemet<br />
eg har arbeidd med dei siste åra, det største og<br />
rikaste på planeten, er fullstendig utelete. Det<br />
enorme og livsviktige livet i molda er rett og slett<br />
totalt verdi- og rettslaust.<br />
Utan det arbeidet samspelet mellom organismane<br />
i molda utfører med å lagra karbon og omdanna<br />
det daude til næring <strong>for</strong> det blivande, kunne ikkje<br />
noko liv eksistera på denne planeten. Verken<br />
menneskeliv eller anna liv. Likevel er det<br />
fullstendig utan vern mot menneskelege inngrep.<br />
Dette gjeld både meitemarken og mikrolivet, og<br />
alt det liv som ligg mellom. Desse er ikkje<br />
definerte som etiske subjekt, og deira lagnad er<br />
opp til kvar jordeigar.<br />
I eigen hage kan eg planera ut med asfalt over<br />
molda så mykje eg berre vil. I åkeren kan dei<br />
køyrast over med kor tunge maskinar som helst<br />
(det finst grenser <strong>for</strong> kor tunge maskinar som kan<br />
køyra på asfalt og grus, ikkje på mold). Dei kan<br />
også pløyast i fillebitar og drepast med gift og<br />
kunstig plantenæring – alt utan at dette får noko<br />
som helst konsekvensar <strong>for</strong> den som utfører<br />
handlinga. Faktisk er den rådande kulturelt<br />
konstruerte <strong>for</strong>ventninga innan<strong>for</strong> det
dominerande industrielle landbrukssynet at <strong>ein</strong><br />
skal behandla levande mold på dette viset.<br />
Konsekvensane er dramatiske. Matjord blir<br />
utarma og døyr i <strong>ein</strong> fart av kanskje 30<br />
fotballbanar pr minutt. At matjord blir utarma,<br />
betyr i praksis at det produktive livet døyr. Under<br />
dei mangearta mekaniske og kjemiske åtaka frå<br />
industrilandbruket (diverre er det mykje mindre<br />
fokus i ålmenta, og innetter i landbruket, på<br />
denne typen øydelegging av matjord enn på den<br />
som ymsande nedbyggingar står <strong>for</strong>).<br />
Væpna med antroposentrisk <strong>etikk</strong>, har<br />
mennesket lydig følgt opp oppmodinga i<br />
skapingsmyta; lagt under seg planeten og hevda<br />
overherredømme over alt anna liv. Det er så<br />
definitivt ikkje berre matjord som blir øydelagd.<br />
Naturmangfaldet kollapsar. Hava er fiska nesten<br />
tomme og i staden fylte opp med plast. Enorme<br />
skogsområde (tilsvarande 27 fotballbanar i<br />
minuttet) blir hogde og brende ned og erstatta<br />
med palmeoljeplantasjar og hamburgerfe.<br />
Me ser alle at dette skjer, men toar likevel<br />
hendene våre. <strong>Mennesket</strong> er det <strong>ein</strong>aste reelt<br />
veljande av alle vesen, men reell endring er likevel<br />
uhyre vanskeleg <strong>for</strong> oss å få til. Dette handlar<br />
sjølvsagt om pengar og maktposisjonar som<br />
konserverande krefter, men også om kultur som<br />
fenomen. For kultur blir «naturalisert». Det gjeld<br />
verdiar, normer og etiske reglar i like stor grad<br />
som andre typar av kulturelle tolkingar og verdiar.<br />
Me sluttar då å stilla spørsmål ved dei. «Det berre<br />
er slik det er». Dei blir «sanningar», med enorm<br />
innverknad på korleis me både oppfattar<br />
kvarandre og samspelet oss i mellom, og korleis<br />
me ser på den ikkje-menneskelege verda rundt<br />
oss.<br />
Menneske blir fødde inn i meir eller mindre<br />
«ferdigtolka» landskap. Ei viss endring er sjølvsagt
mogleg, men dei viktigaste kulturelle<br />
merkest<strong>ein</strong>ane er sette ned av makthavarar og dei<br />
som kom før. Frå me er små blir dei fleste av oss<br />
sosialiserte inn i kulturar der mennesket er<br />
overordna <strong>naturen</strong> med <strong>ein</strong> sjølvsagt rett til både å<br />
bygga ned leveområde og å hausta det me vil av<br />
andre artar.<br />
Det blir nesten aldri sett spørsmål ved denne<br />
retten. Kvar den kjem frå (kven som stod <strong>for</strong> det<br />
opphavlege ranet), kva tid me byrja å ta den <strong>for</strong><br />
gitt (det er vel trass alt berre eit lite mindretal som<br />
m<strong>ein</strong>er at me har rett til å fara fram på dette viset<br />
berre grunna ei vag antyding i ei like vag første<br />
Mosebok?), og kven som eventuelt har <strong>for</strong>lenga<br />
den no når det blir openbert <strong>for</strong> alle at me står<br />
midt i ei uhyre alvorleg klima- og<br />
naturmangfaldstap-krise.<br />
Nedbrenning av regnskogar eller tømming av<br />
plast i havet kan bli kritisert, ja, men retten me<br />
har til å utøva slike naturøydeleggjande<br />
gjerningar, blir det ikkje stilt spørsmål ved. Det<br />
same gjeld i energispørsmål. Me drøftar kva som<br />
eventuelt er best og verst av fossil energi,<br />
nedbygging av elvar eller utbygging av enorme<br />
areal til vindturbinar, men heller ikkje her er det<br />
ei <strong>ein</strong>aste røyst som stiller spørsmål ved vår etiske<br />
og moralske rett til masseøydelegging av natur (og<br />
leveområde <strong>for</strong> andre artar) <strong>for</strong> å stetta våre eigne,<br />
stadig veksande, energibehov.<br />
Heller ikkje under SARS CoV2-pandemien –<br />
med <strong>for</strong>sking tilgjengeleg som tydeleg viser at vår<br />
<strong>for</strong>trenging av <strong>naturen</strong> generelt og måtane me<br />
behandlar dyrelivet rundt oss på, er reelle årsaker<br />
til at <strong>ny</strong>e virus spreier seg frå dyreverda til<br />
menneskeverda – kom me på å stilla slike<br />
spørsmål.
Både det moderne og det postmoderne<br />
menneskesamfunnet er bygde opp i det<br />
antroposentriske verdsbildet. Dette bildet har<br />
vore fullstendig dominerande i generasjonar. Og<br />
er det også i dag. Antroposentrisme mogleggjorde<br />
kapitalismen, og det fremste <strong>for</strong>svaret av<br />
kapitalismen som global modell i dag, gjev berre<br />
m<strong>ein</strong>ing om <strong>ein</strong> har på seg antroposentriske<br />
briller: Kapitalismen har løfta millionar av<br />
menneske over heile verda ut av fattigdom, blir<br />
det ofte hevda. Det blir også hevda at det relative<br />
talet på veldig fattige rundt om i verda går ned.<br />
Sjølv med eit antroposentrisk utgangspunkt er<br />
dette berre ei flik av sanninga (<strong>for</strong> sjølv om mange<br />
veldig fattige kanskje har blitt litt mindre fattige,<br />
er nok det fremste resultatet at nokre få rike har<br />
blitt veldig mykje rikare), men la oss denne gong<br />
godta slike argument. Spørsmålet blir då kvar<br />
desse verdiane som eventuelt har løfta menneske<br />
opp av fattigdomen kjem frå? Dei kjem sjølvsagt<br />
frå <strong>naturen</strong>. Det er <strong>naturen</strong> – ikkje-menneskeleg<br />
liv – som har lidd aller mest under kapitalismen<br />
sin framvekst. Naturen sine tap er proporsjonale<br />
med kapitalismen sine sigrar. Dei enorme tap av<br />
areal og naturmangfald som me har opplevd dei<br />
siste tiåra er dei reelle resultata av det fremste av<br />
alle kapitalistiske mål, vekst.<br />
Dette ordet, det største fyndordet av dei alle, har<br />
kolonisert og fullstendig dominert<br />
menneskesinnet. Vekst har blitt alle tings<br />
m<strong>ein</strong>ing og alle tings mål. Ei kollektiv<br />
tvangsførestilling, rett og slett. Alt må bli større.<br />
Livet mitt, garden min, maskinane mine, vegen<br />
vår, skulen og høgskulen, butikkane me handlar i,<br />
kommunen og fylket me bur i. Og etter kvart som<br />
alt veks, veks også ressursbehova. Og di<strong>for</strong> åtaka<br />
på <strong>naturen</strong>. For vår rett til vekst på kostnad av alt<br />
anna levande har me teke, og tek framleis, heilt<br />
<strong>for</strong> gitt. Den antroposentriske <strong>etikk</strong>en står<br />
fjellstøtt.
Ettersom krisene tårnar seg opp i horisonten, blir<br />
behovet <strong>for</strong> alternativ berre meir og meir prekært.<br />
Me har ikkje meir «ledig» natur å byggja ned.<br />
Faktisk er det motsett: natur må byggjast opp att.<br />
Globalt brukar me no dobbelt så mykje ressursar<br />
som det <strong>naturen</strong> evnar å <strong>for</strong><strong>ny</strong>a. Her i Noreg<br />
brukar me fire gongar (!) så mykje. (Me trekkjer<br />
ofte fram undersøkingar som viser at me er blant<br />
dei materielt sett «beste» landa i verda å bu i,<br />
medan undersøkingar som visar at me også lever i<br />
eit av dei minst «berekraftige» land i verda,<br />
sjeldan eller aldri blir nemnde).<br />
Skal også framtida vera <strong>grøn</strong>, må me di<strong>for</strong> leggja<br />
bort antroposentrismen, stiga ned av antroposcenen<br />
(tidsalderen der mennesket er alle tings m<strong>ein</strong>ing<br />
og mål), og i staden finna våre byggjande og<br />
2<br />
Det finst fleire enn dei to eg presenterer, men desse er dei mest<br />
markante og utvikla.<br />
skapande roller i <strong>naturen</strong>. Forholdet vårt til livet<br />
rundt oss (og under oss) må altså fundamentalt<br />
«re<strong>for</strong>handlast», og <strong>for</strong> å lukkast treng me eit etisk<br />
rammeverk som legg til rette <strong>for</strong> dette enorme<br />
paradigmeskiftet.<br />
Så korleis kan eit slikt rammeverk sjå ut? Pr i dag<br />
finst det to openberre, etablerte «kandidatar». 2<br />
Altså meir eller mindre utvikla etiske system <strong>for</strong><br />
<strong>for</strong>holdet mellom menneske og natur. Begge står i<br />
rak motsetnad til antroposentrismen.<br />
It hurts me to think that we never acknowledge the absolute<br />
mysterious character of Nature, but always speak so<br />
confidently of explaining her, whereas all that we have really<br />
done is to go into full and more full and more complicated<br />
descriptions which only make the mysterious more mysterious<br />
than ever.<br />
Albert Schweitzer, 1924
Biosentrisme: alt liv er likeverdig<br />
Personleg moralkjensle var drivkrafta <strong>for</strong> kanskje<br />
den fremste av alle <strong>ny</strong>skaparar innan<strong>for</strong><br />
natur<strong>etikk</strong>en, den tysk-franske legen Albert<br />
Schweitzer (1875 - 1965). Rundt seg såg han<br />
korleis insekt, dyr og fuglar leid grunna<br />
menneskeleg aktivitet, og alt i barneåra tok han<br />
eit oppgjer med menneskekollektivet sin<br />
antroposentriske natur<strong>etikk</strong>. Schweitzer <strong>for</strong>tel i ei<br />
av bøkene sine at han som gutunge <strong>for</strong>fatta eit<br />
personleg tillegg til kveldsbøna. Dette tillegget<br />
blei framført etter at <strong>for</strong>eldra hadde ønskt god<br />
natt, lukka døra og sløkt lyset. Då bad vesle<br />
Albert Gud om å verna om dyra og alt levande,<br />
ikkje berre om mennesket. 3<br />
Som vaksen lege utvikla Schweitzer <strong>ein</strong> heil<br />
filosofi rundt det han kalla «vyrdnad <strong>for</strong> livet»<br />
(Reverence <strong>for</strong> Life). Denne filosofien løftar opp<br />
livet i seg sjølv som <strong>etikk</strong>en si <strong>for</strong>ankring. Slik<br />
trans<strong>for</strong>merte han også <strong>etikk</strong>en sitt vesen frå<br />
berre å handla om relasjonar mellom menneske<br />
til også å gjelda relasjonar mellom menneske og<br />
anna liv.<br />
Schweitzer avviser at det finst «høgare» og «lågare»<br />
livs<strong>for</strong>mer (i moralsk <strong>for</strong>stand). Alt som lever er<br />
verdfullt i seg sjølv. Vilje til liv bitt menneske og<br />
alle andre levande vesen saman. Eg er liv som<br />
ønskjer å leva, omkransa av anna liv som også<br />
ønskjer å leva, skreiv Schweitzer.<br />
Å stadfesta livet som verdfullt, er å bli meir<br />
medviten i <strong>for</strong>hold til eigne handlingar. Både<br />
3<br />
Schweitzer var djupt religiøs (kristen), og er prov på at monoteisme<br />
ikkje nødvendigvis må bety antroposentrisme. Mange av refleksjonane<br />
til Schweitzer grensar nok til det me i dag gjerne kallar panteisme –<br />
ideen om at Gud er i alt. For Schweitzer var det alltid stor N i ordet<br />
Natur.
over<strong>for</strong> andre menneske og over<strong>for</strong> anna levande.<br />
Det å ta anna liv, vert noko <strong>ein</strong> gjer berre når det<br />
er heilt naudsynt, held Schweitzer fram.<br />
Det er noko sterkt og treffsikkert ved Albert<br />
Schweitzer sine refleksjonar om livet som<br />
fenomen. Desse tankane gjer noko med <strong>ein</strong>, og<br />
di<strong>for</strong> har eg i dette skrivet valt å løfta fram att<br />
Schweitzer (gjennom å presentera nokre av dei<br />
mest kjende sitata hans om <strong>for</strong>holdet mellom<br />
mennesket og <strong>naturen</strong>). Hans banebrytande<br />
natur<strong>etikk</strong> går aldri ut på dato.<br />
Eg skriv sjølv mykje om dette i Jordboka (2017)<br />
og Jordboka II (2019). Fenomenet «liv» er<br />
grunnleggjande mystisk. Det me veit er at når<br />
livet <strong>for</strong>lèt <strong>ein</strong> organisme, så er denne sitt vesen<br />
borte. Tilbake er berre skalet. Kva det er som<br />
<strong>for</strong>svann, veit me likevel ikkje. Heller ikkje kvar<br />
det kom frå eller kvar det eventuelt skal. Eller om<br />
«liv» er det same på tvers av dyreverda og<br />
planteverda.<br />
Men det er uansett denne vedunderlege<br />
«motoren» me alle deler. Menneske, plantar, dyr,<br />
fuglar, insekt, fiskar og mikroorganismar. Å<br />
tenkja gjennom korleis handlingane våre påverkar<br />
andre levande vesen, er <strong>ein</strong> god og <strong>for</strong>nuftig<br />
praksis. Den skaper auka medvit.<br />
Schweitzer var inspirert av austlege filosofiar då<br />
han utvikla sin vyrdnad-<strong>for</strong>-livet – <strong>etikk</strong>. Ein<br />
moralfilosofi han fekk Nobels Fredspris <strong>for</strong> i<br />
1952 (det er eigentleg ganske flott å tenkja på at<br />
<strong>ein</strong> som kjempa <strong>for</strong> rettane til det ikkjemenneskelege<br />
livet har fått fredsprisen!). Sjølv har<br />
han inspirert fleire i den vestlege verda til å våga<br />
seg ut i dette kanskje mest «sanningsbelagde» av<br />
alle dei kulturelle felt me omgir oss med; <strong>etikk</strong>en<br />
som styrer vår omgang med den ikkjemenneskelege<br />
verda.
Filosofen Paul Taylor skriv i boka Respect <strong>for</strong><br />
Nature (1986) at kvart levande vesen er eit<br />
teleologisk sentrum. Det har ei oppgåve og såleis<br />
<strong>ein</strong> grunn til å eksistera. Og di<strong>for</strong> har det også<br />
verdi. Dette gjeld både menneske og alle andre<br />
artar av levande. Taylor tek di<strong>for</strong> til orde <strong>for</strong> å<br />
gjera <strong>etikk</strong>en artsnøytral. Som Schweitzer var han<br />
oppteken av livet som prinsipp, og det er der han<br />
<strong>for</strong>ankrar sitt etiske program. Ikkje i mennesket,<br />
men i livet.<br />
Schweitzer og Taylor er nok dei to viktigaste<br />
<strong>for</strong>grunnsfigurane innan<strong>for</strong> den filosofiske<br />
retninga me i dag gjerne kallar «biosentrisme».<br />
Bio kjem frå «liv» og «sentrisme» handlar om,<br />
nettopp, sentrum. Der antroposentristar<br />
avgrensar verdi til å gjelda berre eitt av uhorveleg<br />
mange artar levande på planeten, hevdar altså<br />
biosentristane i praksis det diametralt motsette:<br />
Det gir inga m<strong>ein</strong>ing å seia at ei <strong>for</strong>m <strong>for</strong> liv er<br />
viktigare og meir verdfull enn ei andre. Slik<br />
ekstrem etisk reduksjonisme finst det ikkje noko<br />
legitimt grunnlag <strong>for</strong>.<br />
Ein moralfilosof som berre delvis fell under<br />
denne paraplyen, er den vidgjetne australiaren<br />
Peter Singer. Med bruk av omgrepet specieism<br />
(«artsisme»), går han til åtak på menneskeleg<br />
diskriminering av andre medvitne dyr. Han<br />
sidestiller til dels specieisme med rasisme.<br />
Når eg skriv at Singer berre delvis kan kallast<br />
biosentrist, er det på grunn av den radikale<br />
avgrensinga han gjer ved berre å inkludera artar<br />
med medvit. Det å ha medvit om eigen eksistens,<br />
og det å ønskja eigen eksistens, fører til<br />
inkludering i Singer sitt etiske univers. Har <strong>ein</strong><br />
ikkje slikt medvit, har <strong>ein</strong> heller ikkje «verdi i seg<br />
sjølv».
Everything is connected<br />
In everything you recognize<br />
yourself. The ti<strong>ny</strong> beetle<br />
that lies dead in your path<br />
– it was a living creature,<br />
struggling <strong>for</strong> existence like<br />
yourself, rejoicing in the<br />
sun like you, knowing fear<br />
and pain like you. And<br />
now it is no more than<br />
decaying matter – which is<br />
what you will be sooner or<br />
later too.<br />
Albert Schweitzer, 1919
Sjølv har Singer engasjert seg sterkt både i<br />
dyrevernsorganisasjonar og i kampen mot global<br />
fattigdom. Han kan di<strong>for</strong> seiast å leva slik han<br />
predikerer. Likevel er han sterkt kontroversiell og<br />
kritisert i mange miljø, m.a. i <strong>for</strong>skjellige<br />
landbruksmiljø (pga engasjement <strong>for</strong> veganisme<br />
og mot dei fleste <strong>for</strong>mer <strong>for</strong> husdyrhald) og i<br />
religiøse miljø (pga engasjement <strong>for</strong> eutanasi i dei<br />
tilfelle der mennesket ikkje lenger har medvit om<br />
eigen eksistens og tilsvarande engasjement <strong>for</strong> rett<br />
til abort).<br />
Sjølv når me legg slike kontroversielle tema til<br />
sides, er det noko, <strong>for</strong> meg, djupt problematisk<br />
med å trekkja inn «medvit» som<br />
klassifiseringsgrunnlag <strong>for</strong> opptak i eit etisk<br />
univers. For kva er eigentleg medvit i dyreverda?<br />
Finst det i det heile artar som ikkje ønskjer å leva?<br />
Og som ikkje gjer alt <strong>for</strong> å kunna leva? Kva art<br />
skulle det i så fall vera? I alle fall ikkje løvetanna<br />
som sprengjer seg opp gjennom asfaltdekket!<br />
Også i mikroverda blir slike kategoriseringar<br />
umoglege. Det er sjølvsagt vanskeleg å hevda at<br />
jordbakterien eller skalamøba eg observerer i<br />
mikroskopet mitt har «medvit» (heile omgrepet<br />
medvit er eigentleg ganske utydeleg), men det<br />
meste tyder i alle fall på at dei gjer alt <strong>for</strong> å kunna<br />
halda fram med å eksistera innan<strong>for</strong> dei<br />
eksistensrammer dei er gitt.<br />
Slik sett gjev Taylor sin definisjon av alle levande<br />
vesen som teleologiske sentrum i verda, langt<br />
meir logisk m<strong>ein</strong>ing som grunnlag <strong>for</strong> å tildela<br />
etisk verdi. Både jordbakterien og skalamøba er<br />
uendeleg viktige i <strong>naturen</strong>. Også <strong>for</strong> oss. Som<br />
artsgrupper er dei i røynda langt «viktigare» enn<br />
veldig mange av dei artar Singer vil inkludera.<br />
Utan jordbakterien og skalamøba vil alt slutta å<br />
veksa, og livet på jorda vil døy ut.<br />
Men sjølv utan Singer sine kontroversielle idear,<br />
er det å omsetja biosentrisk <strong>etikk</strong> til praktisk <strong>etikk</strong>
særs vanskeleg. For <strong>ein</strong> ting er å seia at alle<br />
individ av alt levande har etisk verdi, noko heilt<br />
anna er det å utvikla eit tydeleg etisk program <strong>for</strong><br />
menneskeleg handling tufta på eit slikt<br />
utgangspunkt.<br />
stimulera til både reelt naturvern og<br />
naturbygging?<br />
Me kan <strong>for</strong>ankra i det natur eigentleg består av:<br />
produktive samanhengar og heilskaplege samspel.<br />
Me både bør og må bli langt meir medvitne<br />
korleis handlingane våre påverkar andre vesen<br />
rundt oss, men samtidig vil menneskeleg<br />
overleving alltid medføra at anna liv går tapt. Med<br />
<strong>ein</strong> <strong>etikk</strong> som er <strong>for</strong>ankra i den innebygde verdien<br />
til kvart enkelt individ av alt anna levande, vil me<br />
di<strong>for</strong> måtta gå rundt med konstant dårleg samvit<br />
<strong>for</strong> dei livstap vår mangfelte veren i verda<br />
nødvendigvis medfører. Det er og umogleg å sjå<br />
korleis det skal kunna utviklast eit lovverk basert<br />
på eit slikt krevjande utgangspunkt.<br />
Så kvar kan me eigentleg <strong>for</strong>ankra det <strong>ny</strong>e etisk<br />
programmet me så sårt treng, det som skal
Økosentrisk <strong>etikk</strong>: verdien av<br />
samspelet<br />
I <strong>etikk</strong>en og moralfilosofien er omgrepet verdi i<br />
kraft av seg sjølv («intrinsic value») sentralt.<br />
Oppgåva til moralfilosofen er å gje verdi ei<br />
grunngjeving, ei tydeleg <strong>for</strong>ankring.<br />
Antroposentrisme og biosentrisme, radikalt<br />
<strong>for</strong>skjellige som dei elles er, har det til felles at båe<br />
tankesett har utgangspunkt i individet. Det er<br />
dette som har verdi i kraft av seg sjølv.<br />
Me er vane med å k<strong>ny</strong>ta <strong>etikk</strong> til rettar, og rettar<br />
til individ. Dette gjev m<strong>ein</strong>ing <strong>for</strong> etiske system<br />
som regulerer <strong>for</strong>hold mellom menneske, men<br />
med eit slikt utgangspunkt skaper me <strong>ein</strong><br />
uoverkomeleg avstand mellom oss sjølve og<br />
<strong>naturen</strong> rundt oss. Ein individbasert biosentrisk<br />
natur<strong>etikk</strong> er ikkje berre vanskeleg å gjennomføra<br />
i praksis, den vil og ha vanskar med å relatera til<br />
korleis natur fungerer. Tap av enkeltliv skjer heile<br />
tida i <strong>naturen</strong>, og er <strong>ein</strong> uunngåeleg konsekvens<br />
av menneskeleg aktivitet – uansett kor varsamt<br />
me skulle fara fram. Og dei liv me tek – medvite<br />
eller umedvite – er alle liv som så absolutt ønskte<br />
å leva.<br />
Men det krev ikkje lang tids observasjon <strong>for</strong> å<br />
oppdaga at natur er veldig mykje meir enn<br />
enkeltliv. Natur er ekstremt komplekse,<br />
syntropiske samanhengar og heilskapar. Natur er<br />
vedvarande <strong>for</strong><strong>ny</strong>ing og omdanning, og alltid på<br />
veg mot det komande. Natur er karbonlagring,<br />
ressursbygging og næringssirkulering.<br />
Det gjev framleis djup m<strong>ein</strong>ing å sjå kvart individ<br />
som eit teleologisk sentrum med oppgåver og<br />
roller, men når det <strong>ein</strong>e individet fell frå vil andre<br />
individ innan<strong>for</strong> same art fylla rommet og sørgja<br />
<strong>for</strong> at oppgåvene blir utførte.
Sett som heilskap er natur lag på lag med roller<br />
og ekstremt intelligente samspel som inkluderer<br />
alt frå mikroorganismane i molda og inne i oss<br />
via insekta, plantane, fuglane og beitedyr til<br />
rovdyra. Dei same samspela, men med andre<br />
typar aktørar, skjer også i elvane, innsjøane og<br />
hava. Enkeltindividet lever sitt liv og gjer alt <strong>for</strong> å<br />
kunna leva vidare så lenge som råd, men <strong>for</strong> Gaia<br />
er dei verdi- og ressursskapande samanhengane<br />
det avgjerande. Det er desse som må verka <strong>for</strong> at<br />
natur skal <strong>for</strong><strong>ny</strong>ast og <strong>ny</strong>tt liv byggjast, og det er<br />
også her me må <strong>for</strong>ankra natur<strong>etikk</strong>en vår.<br />
Med andre ord; alle artar er viktige (og heilt<br />
uavhengige av om dei er «medvitne» eller ikkje).<br />
Det aller viktigaste er likevel det <strong>for</strong><strong>ny</strong>ande og<br />
verdiskapande samspelet mellom artar. Dette skjer<br />
i eit fysisk landskap, eit landskap som sjølvsagt<br />
også inkluderer menneske.<br />
Den etiske retning me i dag gjerne kallar<br />
«økosentrisk», kan førast tilbake til den<br />
amerikanske naturvernaren og <strong>for</strong>fattaren Aldo<br />
Leopold. I boka A Sand County Almanac (utgiven<br />
like etter at han døydde i 1949), presenterer han<br />
rammene <strong>for</strong> det han kallar «land<strong>etikk</strong>» eller<br />
«landskaps<strong>etikk</strong>». Eit heilt sentralt poeng her er at<br />
menneske ikkje kan «eiga» eit landskap. Slik<br />
heller ikkje kjøttmeisa, hjorten eller meitemarken<br />
kan gjera det. Det stiller seg heller motsett: Land<br />
eig oss. Menneske er del av eit landskap. Saman<br />
med eit nærast uendeleg tal andre vesen og<br />
organismar. Landskapet og dei økosystem det<br />
inneheld, veks fram som eit samspel mellom alle<br />
dei artane som har det til leveområde. Land<strong>etikk</strong><br />
er ikkje å nekta menneske sin rett til å bruka<br />
landskap i næring. Det er heller å påpeika at det<br />
store samværet me er <strong>ein</strong> del av, legg eit alvorleg<br />
ansvar på oss. Vår bruk må ikkje hindra andre<br />
artar sin bruk eller øydeleggja økosystem.
Den etiske handlinga, seier Leopold, er di<strong>for</strong> den<br />
som vernar om livet og økosystema.<br />
Vår eigen Arne Næss har også vore svært viktig<br />
<strong>for</strong> utviklinga av denne måten å <strong>for</strong>stå menneske<br />
og natur. I den filofiske retning han er mest kjend<br />
<strong>for</strong> internasjonalt, «djupøkologien», er det sterkt<br />
utheva at det ikkje-menneskelege livet på jorda<br />
har eigenverdi uavhengig av eventuell «<strong>ny</strong>tte» <strong>for</strong><br />
menneske. Samtidig er hovudfokuset i denne<br />
filosofien likevel på systemnivået, på behovet <strong>for</strong> å<br />
sikra levande og funksjonelle økosystem. Også<br />
menneskelivet må levast innan<strong>for</strong> slike rammer.<br />
Ein tredje enkeltperson som har fått mykje å seia<br />
<strong>for</strong> denne heilskaplege måten å <strong>for</strong>stå <strong>for</strong>holdet<br />
mellom menneske og natur på, er den canadiske<br />
økologen Stan Rowe. I artikkelsamlinga «Den<br />
levande jorda», tek han til orde <strong>for</strong> at det<br />
økosentriske verdsbildet er det <strong>ein</strong>aste som kan<br />
gjera menneske til del av den skapande <strong>naturen</strong><br />
som utgjer planeten vår. Jorda, ikkje mennesket,<br />
er det kreative livet sitt opphav og kjelde til<br />
<strong>for</strong><strong>ny</strong>ing, skriv Rowe. Dei etiske rammene <strong>for</strong> liva<br />
våre må ha dette som absolutt <strong>for</strong>ankring.<br />
Økosentriske verdsbilde og etiske program vinn i<br />
dag stadig fleire tilhengarar ettersom natur- og<br />
klimakrisa vert tydelegare og miljørørsla veks<br />
fram. Også innan<strong>for</strong> internasjonal akademia vert<br />
det fleire «økosentristar». Den globale MAHBalliansen<br />
(The Millennium Alliance <strong>for</strong> Humanity<br />
and the Biosphere) utgår frå Stan<strong>for</strong>duniversitetet<br />
i USA og har aktive deltakarar over<br />
heile verda. Vidare finst det no eit eige vitskapleg<br />
tidsskrift med økosentrisme som tema og<br />
utgangspunkt; The Ecological Citizen. Det blir og<br />
undervist i økosentrisk <strong>etikk</strong> innan<strong>for</strong> miljøretta<br />
program på universitet i ei rekke land.<br />
Ein global underskriftskampanje til støtte <strong>for</strong><br />
økosentrisme samlar i desse dagar underskrifter
frå akademikarar og aktivistar over heile verda.<br />
Økosentrisk <strong>etikk</strong>, heiter det her, utvidar det<br />
moralske universet til alt liv, til landbaserte så vel<br />
som til vassbaserte økosystem. Ja, til heile<br />
økosfæren, til dei levande så vel som dei ikkjelevande<br />
komponentane.<br />
Stadig fleire skriv under på denne flotte<br />
støtteerklæringa. Samtidig verkar det å vera veldig<br />
langt fram før økosentrisk <strong>etikk</strong> eventuelt skulle<br />
representera ei reell ut<strong>for</strong>dring i <strong>for</strong>hold til det<br />
sterkt dominerande antroposentriske verdsbildet.<br />
I cannot but have reverence <strong>for</strong> all that is called<br />
life. I cannot avoid compassion <strong>for</strong> everything that<br />
is called life. That is the beginning and foundation<br />
of morality.<br />
Albert Schweitzer, 1919
Er det på tide å bytta ut økologiomgrepet?<br />
Eg trur det er to heilt sentrale årsaker til dette.<br />
Den første går inn til kjernen av korleis<br />
notidsmennesket – også det miljømedvitne –<br />
oppfattar kva natur er og kva vern om natur<br />
betyr.<br />
I Jordboka II etterlyser eg eit <strong>ny</strong>tt naturomgrep,<br />
eit som inkluderer mennesket. For det me har i<br />
dag gjer så definitivt ikkje dette. Natur er noko<br />
«der ute», noko bortan<strong>for</strong> menneskeverda.<br />
Menneskeleg «kultur» er ordnande og temjande,<br />
medan «natur» er utemt og potensielt farleg.<br />
Noko som må haldast på trygg avstand. Sperrast<br />
inne i innsnevra enklavar (fysiske og<br />
konseptuelle), eventuelt setjast i bur.<br />
Frå denne posisjonen av avstand og kontroll, kan<br />
me då dyrka våre mangfelte fascinasjonar <strong>for</strong><br />
«natur». For det enorme universet av ikkjemenneskeleg<br />
liv, og <strong>for</strong> korleis ulike artar av<br />
levande spelar saman.<br />
Ordet økologi er allstadnærverande i dag. Det<br />
same er økosystem. Dette er ord og omgrep me<br />
meir eller mindre tek <strong>for</strong> gitt. I røynda er dette<br />
likevel «<strong>ny</strong>e» omgrep. Ordet økologi vart<br />
«oppfunne» av den tyske biologen Ernst Haeckel i<br />
1866, ordet økosystem av den britiske økologen<br />
A. J. Tansley så s<strong>ein</strong>t som i 1935.<br />
Det etymologiske opphavet til desse orda har<br />
absolutt ingenting med natur å gjera. «Øko» kjem<br />
frå det gammelgreske «oikos». Det tyder hushald<br />
og/eller <strong>for</strong>valting av hushald. «Logo» tyder lære.<br />
Direkte oversett blir økologi altså hushaldslære,<br />
eller rett og slett heimkunnskap. God <strong>for</strong>valting
av oikos, det individuelle hushaldet, var naudsynt<br />
<strong>for</strong> å kunna hevda seg i polis, bystaten.<br />
Det er dette <strong>for</strong>holdet mellom individuell<br />
handling og kollektiv-/systemdanning<br />
økologiomgrepet søkjer å overføra frå<br />
menneskeverda til studiet av andre artar. Ordet<br />
«økologi» er di<strong>for</strong> i røynda <strong>ein</strong> analogi. Når me,<br />
med menneskeblikket, studerer den synlege<br />
<strong>naturen</strong> rundt oss, kjenner me oss att på eit vis.<br />
Kvart enkelt individ er opptekne med sine eigne<br />
prosjekt. I all hovudsak hushaldsoppgåver. For<br />
fuglen som byggjer reir, ruger fram ungar og<br />
matar desse, er det som om omverda ikkje<br />
eksisterer. Samtidig veks det fram tydelege<br />
samspel og system – «polis» om <strong>ein</strong> vil – mellom<br />
alle desse individuelle hushalds<strong>for</strong>valtarane,<br />
system som skaper og vidarefører energi, ressursar<br />
og verdiar.<br />
At økologiomgrepet spring så tydeleg ut frå<br />
menneskeverda og menneskeblikket, kunne ha<br />
vore eit godt utgangspunkt <strong>for</strong> å inkludera<br />
mennesket og gje det ei rolle. Slik vart det likevel<br />
ikkje. Som fagfelt vart økologien mennesket sine<br />
studiar av korleis andre artar interagerer med sine<br />
omgivnader.<br />
Ein sit di<strong>for</strong> att med eit omgrep som framstår<br />
som ganske så paradoksalt. Dette meir eller<br />
mindre <strong>ein</strong>erådande verktøyet vårt <strong>for</strong> å studera<br />
<strong>for</strong>holdet mellom artar og miljø, har ei openberr<br />
antroposentrisk slagside. «Oikos» var <strong>for</strong>valting av<br />
materiell og sosial kapital (m.a. kontroll med<br />
kvinner og innkjøp og sal av slavar) <strong>for</strong> å oppnå<br />
personleg rikdom, og di<strong>for</strong> privilegiar i Polis. I<br />
den grad andre artar av levande var del av dette,<br />
var det eventuelt som menneskeleg eigedom. På<br />
den andre sida, om me går til bruken av omgrepet<br />
i vår eiga tid, slit <strong>ein</strong> med å finna gode eksempel<br />
på at mennesket som art blir inkludert i det heile.
<strong>Mennesket</strong> står i staden utan<strong>for</strong> og observerer på<br />
avstand. Observerer verder og system som ligg<br />
utan<strong>for</strong> <strong>ein</strong> sjølv.<br />
Dette gjeld både <strong>for</strong> «økologi» og «økosystem».<br />
Den dualistiske avstanden mellom mennesket og<br />
<strong>naturen</strong> blir effektivt vidareført og vedlikehalden:<br />
Me «veit» svært godt at natur er over alt, men me<br />
konstruerer den likevel kulturelt som «der ute»<br />
og/eller «der borte», som «noko anna» enn oss.<br />
Som noko me menneske aldri heilt vil få grep om<br />
eller bli del av.<br />
Når omgrepet «økosystem» blir <strong>ny</strong>tta i den<br />
offentlege debatten, handlar det i nesten alle<br />
tilfelle om å avgrensa den skade menneske gjer.<br />
Økosentrisk <strong>etikk</strong> tek, som me no har sett, til<br />
motmæle mot ei slik avgrensing. Samtidig er det<br />
nærast uunngåeleg at denne rådande oppfatninga<br />
av kva økologi og økosystem er, heftar ved.<br />
Det same gjeld debatten om økologisk landbruk,<br />
som oftast handlar om å produsera mat som er<br />
tryggare <strong>for</strong> «<strong>for</strong>brukaren» å eta. Sjeldan eller aldri<br />
blir denne drifts<strong>for</strong>ma presentert som «ei<br />
skapande rolle <strong>for</strong> mennesket i <strong>naturen</strong>».<br />
På mange vis er det me sjølve som kjem i vegen.<br />
Dei mange vitskapane som studerer mennesket<br />
som sosialt og kulturelt vesen, <strong>for</strong>tel om <strong>ein</strong> uhyre<br />
kompleks art som definitivt ikkje kan <strong>for</strong>ståast<br />
ved reduksjon til r<strong>ein</strong>e fysiske attributtar og<br />
observerbar handling.<br />
<strong>Mennesket</strong> er di<strong>for</strong> ei vedvarande ut<strong>for</strong>dring <strong>for</strong><br />
naturvitskapane. Med dei modellar og metodar<br />
<strong>ein</strong> sit på, er <strong>ein</strong> fullt ut kapabel til å studera<br />
<strong>naturen</strong> i mennesket (mikrobiologien), men ikkje<br />
mennesket i <strong>naturen</strong>.
Studiet av andre artar og deira samkvem kan<br />
reduserast til observerbare storleikar som kan<br />
teljast, vegast og reknast. Me har i uhyre liten<br />
grad tilgang til andre vesen sine sanseapparat, og<br />
di<strong>for</strong> «slepp <strong>ein</strong>» også i stor grad å relatera seg til<br />
kompliserande, kvalitative storleikar som t.d. «det<br />
vakre», «glede» og «trivsel» (Goethe peikte på desse<br />
ut<strong>for</strong>dringane alt i 1810: Kva er <strong>ein</strong> blom<br />
eigentleg? Kan den reduserast til kromosomar og<br />
<strong>for</strong>mlar? Kva då med alt det som ikkje kan teljast?<br />
Med fargane? Luktene? Det som skaper<br />
<strong>for</strong>ventning og gir oss djup glede? Det<br />
spirituelle?). 4<br />
Ikkje noko av denne enorme kvalitative<br />
kompleksiteten er inkludert i det <strong>ein</strong> vanlegvis<br />
assosierer med «økologi» og «økosystem».<br />
<strong>Mennesket</strong> som komplekst vesen høver rett og<br />
slett ikkje inn. Kvalitative storleikar og<br />
eigenskapar er også sterkt underkommuniserte i<br />
våre studiar og skildringar av artar. Slik<br />
sementerer økologiomgrepet antroposentrismen.<br />
Spørsmålet blir di<strong>for</strong>: Korleis kan økologiomgrepet<br />
i det heile utgjera den møtestaden me<br />
leitar etter? Svaret? Det kan det ikkje!<br />
Følgjande paradoks vert synleg: Økosentrismen er<br />
bygd opp rundt målet om ei heilt nødvendig<br />
integrering av mennesket i <strong>naturen</strong>, men i praksis<br />
byggjer <strong>ein</strong> <strong>etikk</strong>en og filosofien rundt eit omgrep<br />
og eit tankesett som gjer dette svært vanskeleg.<br />
4<br />
Når dette er sagt: heller ikkje samfunnsvitskapane generelt, eller<br />
antropologien spesielt, kan seiast å ha gjort <strong>ein</strong> særleg god jobb på<br />
dette feltet. Fram<strong>for</strong> å fokusera på bindingane våre til <strong>naturen</strong>, har<br />
<strong>ein</strong> hatt hovudfokus på det dualistiske skiljet mellom «natur» og<br />
«kultur». På det som skaper og det som vedlikeheld denne skapte<br />
avstanden. Ut- og framhevinga av denne dikotomien har fått store<br />
konsekvensar. Ikkje minst det noko underlege skiljet mellom<br />
«naturlandskap» på den <strong>ein</strong>e sida og «kulturlandskap» på den andre -<br />
som om «natur» berre skulle vera del av førstnemnde.
Avstands<strong>for</strong>holdet mellom oss og den ikkjemenneskelege<br />
verda heftar ved både sjølve<br />
økologiomgrepet og måtane dette blir <strong>ny</strong>tta på.<br />
Det er rett og slett uhyre vanskeleg å sjå korleis<br />
det komplekse mennesket skal kunna gjevast rom<br />
utan at heile omgrepet må redefinerast.<br />
Frå <strong>ny</strong>skapings<strong>for</strong>skinga veit me at dette siste, det<br />
å endra innhaldet i eit etablert omgrep –<br />
inkludert oppfatningar og assosiasjonar k<strong>ny</strong>tt til<br />
dette – er uhyre krevjande. Alle står sjølvsagt fritt<br />
til å redefinera økologiomgrepet. Til å gje det<br />
heilt <strong>ny</strong>, utvida m<strong>ein</strong>ing. Ut<strong>for</strong>dringa <strong>ein</strong> likevel<br />
vil stå over<strong>for</strong> i overskodeleg framtid, er at dei<br />
aller fleste vil halda på den opphavlege tolkinga.<br />
Omgrepet er rett og slett <strong>for</strong> etablert i dag. Det<br />
har blitt «sanning» <strong>for</strong> dei fleste. Og då vil den<br />
som redefinerer slita enormt med å nå fram med<br />
den <strong>ny</strong>e tolkinga. I staden <strong>for</strong> å ta menneskja<br />
nærmare <strong>naturen</strong>, som er det <strong>ein</strong> ønskjer med<br />
redefineringa, vil <strong>ein</strong> måtta bruka tida og kreftene<br />
på uttrøyttande omgreps<strong>for</strong>klaring.<br />
Sjølv har eg i alle høve landa på følgjande<br />
konklusjon: Slik berekraftsomgrepet i dag er <strong>ein</strong><br />
dinosaur, 5 slik er også økologiomgrepet det.<br />
Behova er rett og slett heilt annleis no enn når<br />
omgrepa «økologi» og «økosystem» såg dagens ljos.<br />
Då handla det i stor grad om behovet <strong>for</strong><br />
<strong>for</strong>ståing. Det gjer det sjølvsagt endå. Men<br />
behovet <strong>for</strong> positiv menneskeleg handling er endå<br />
større. Me treng eit omgrep som gir rom og<br />
retning <strong>for</strong> ei byggjande og verdiskapande rolle<br />
<strong>for</strong> mennesket i <strong>naturen</strong>. Det <strong>ny</strong>e naturomgrepet<br />
5<br />
Då omgrepet først vart definert av Brundtland-kommisjonen, var det<br />
20 år sidan mennesket brukte meir naturressursar enn <strong>naturen</strong> evnar<br />
å <strong>for</strong><strong>ny</strong>a; altså slutta å vera berekraftig. I ettertida har over<strong>for</strong>bruket av<br />
naturressursar berre halde fram. Skal etterkomarane våre få oppleva<br />
<strong>ein</strong> <strong>grøn</strong> planet, er det di<strong>for</strong> langtfrå nok at over<strong>for</strong>bruket stoppar.<br />
Me har øydelagt alt <strong>for</strong> mykje allereie, og den <strong>grøn</strong>e framtida avheng<br />
av at me byggjer opp att det me har øydelagt.
må løfta opp og fram vår skapande samhandling<br />
med andre artar og livsmiljø. Det må endra vår<br />
rolle frå å vera r<strong>ein</strong>e haustarar av det andre<br />
organismar byggjer til å bli såmenn.<br />
For å bruka <strong>ein</strong> analogi frå økonomien: For den<br />
som har kome i alvorlege problem på grunn av<br />
opparbeidd gjeld, er første steg ut av problema å<br />
ikkje ta opp endå meir lån. Men dette er sjølvsagt<br />
langt frå nok. Den gjelda <strong>ein</strong> alt har, lyt betalast<br />
tilbake. Det er der mennesket står i <strong>for</strong>hold til<br />
<strong>naturen</strong> i dag, og det er denne kritisk viktige<br />
tilbakebetalinga me manglar omgrep <strong>for</strong>.<br />
Det <strong>for</strong>løysande ordet, det som får oss til å sjå oss<br />
sjølve, verdiane våre og omgivnadene våre med<br />
<strong>ny</strong>e blikk, er endå ikkje ytra. Ordet som endrar<br />
handlingane våre, og med dei verda.<br />
Økosentriske etikarar manglar di<strong>for</strong> omgrepet<br />
som får ønsket om å integrera mennesket i<br />
<strong>naturen</strong> til å framstå som både mogleg og<br />
sannsynleg. For slik det er no, kritiserer <strong>ein</strong><br />
antroposentrismen væpna med det som i seg sjølv<br />
er eit antroposentrisk omgrep.<br />
Humanity has always needed ethical ideals to<br />
enable it to find the right path, that man may make<br />
the right use of the power he possesses. Today his<br />
power is increased a thousandfold. A thousandfold<br />
greater is now the need <strong>for</strong> man to possess ethical<br />
ideals to point the way.<br />
Albert Schweitzer, 1934
«Vern» er på plass, men «bruk»<br />
manglar<br />
Det er og ei anna uhyre viktig årsak til at verken<br />
biosentristane eller økosentristane når heilt fram<br />
med bodskapen sin.<br />
Økosentristane har sjølvsagt evig rett i at<br />
samanhengar, system og samspel bør vera<br />
natur<strong>etikk</strong>en sitt sentrale utgangspunkt, men <strong>ein</strong><br />
evnar likevel i mindre grad å omsetja dette til<br />
positiv, praktisk handling.<br />
Slik eg les mykje av denne litteraturen, endar <strong>ein</strong><br />
opp der miljø- og klimadebatten også <strong>for</strong>t ender<br />
opp; i eit meir eller mindre <strong>ein</strong>sidig fokus på å<br />
spara, på å gi avkall på, på å avstå frå. Det er i og<br />
<strong>for</strong> seg ikkje noko «gale» med dette. Med tanke på<br />
det enorme over<strong>for</strong>bruket av naturressursar<br />
menneskja generelt, og vestlege menneske<br />
spesielt, har hatt i mange år, er det sjølvsagt både<br />
korrekt og viktig å påpeika at ressurssparing må<br />
bli <strong>ein</strong> naturleg del av liva våre i tida som kjem.<br />
Men om <strong>ein</strong> trekkjer den negativt ladde<br />
argumentasjonen <strong>for</strong> langt, står <strong>ein</strong> likevel i fare<br />
<strong>for</strong> å enda opp i r<strong>ein</strong> misantropi, i eit<br />
utelukkande negativt fokus på mennesket som<br />
art. Eller i alle fall i eit menneskeprogram utan<br />
glede, spenning, utviklings- og oppdagingsrom.<br />
Handling blir då redusert til ei <strong>for</strong>m <strong>for</strong> rituell<br />
tevling i asketisme, der <strong>ein</strong> berre oppnår truverd<br />
som naturtalsperson om <strong>ein</strong> offentleg avstår frå<br />
fly (oftast), fossilbil og/eller raudt kjøt.<br />
Eit vedvarande problem med både biosentrisme<br />
og økosentrisme, og med delar av miljørørsla, er<br />
rett og slett at <strong>ein</strong> manglar det konkrete og<br />
tydelege programmet <strong>for</strong> korleis mennesket skal<br />
kunna bli <strong>ein</strong> integrert del av <strong>naturen</strong>. Lista over<br />
kva <strong>ein</strong> ikkje skal eller bør gjera er lang, medan
det knappast eksisterer ei tilsvarande liste når det<br />
gjeld positive handlingar. Dette får dramatiske<br />
konsekvensar. Trass alle gode intensjonar blir<br />
avstanden mellom oss og den ikkje-menneskelege<br />
verda låst fast. «Naturvern» blir å verna natur mot<br />
menneske.<br />
Som <strong>ny</strong>skapings<strong>for</strong>skar gjennom 20 år, er det mi<br />
<strong>ein</strong>tydige erfaring at <strong>ny</strong>skaping (utvikling av <strong>ny</strong>e<br />
idear og program <strong>for</strong> korleis me menneske kan<br />
leva liva våre) er avhengig av glede, trivsel og<br />
framtidsvon. Ein kan spara seg sjølv til fant,<br />
heiter det, og på dette livsviktige området vil<br />
akkurat det vera langt meir øydeleggjande enn<br />
innan<strong>for</strong> økonomien (der uttrykket kjem frå).<br />
Dersom det å gjera mindre av alt er <strong>ein</strong>aste<br />
moglege handlingsprogram, er det vanskeleg å sjå<br />
kor vona og skapargleda (den me treng meir enn<br />
nokosinne) skal koma frå.<br />
Nyskapingsfilosofen fram<strong>for</strong> nokon, Friedrich<br />
Nietzsche, seier at det går 1000 vegar inn i<br />
framtida, og at berre eit fåtal er funne endå. Skal<br />
<strong>ny</strong>skaping kunna skje, må dette<br />
moglegheitsrommet verta verande ope. Vona og<br />
gleda må få leva.<br />
Sjølvsagt må me «verna». Men det er ikkje nok.<br />
«Bruk» må også vera med. Me skal framleis<br />
produsera mat og andre verdiar med basis i<br />
naturressursane, og denne menneskelege<br />
verdiskapinga må springa ut frå noko positivt og<br />
byggjande. Skal eit etisk program slå an i større<br />
skala på gruppenivå, må det vera i stand til å<br />
peika på etisk positive og skapande menneskelege<br />
handlingar.
<strong>Regenerativ</strong> utvikling:<br />
naturbyggjande skaparglede<br />
Eit slikt program er under utvikling nett no.<br />
Samtidig, i veldig mange land rundt om i verda.<br />
Både som naturfilosofi og grasrotrørsle<br />
representerer det regenerative <strong>ein</strong> <strong>revolusjon</strong>. I<br />
ordets rette <strong>for</strong>stand. Ei total omvelting rett og<br />
slett. I <strong>for</strong>holdet mellom menneske og natur, og<br />
ikkje minst i måten me brukar <strong>naturen</strong> på.<br />
Millionar av naturbyggjarar arbeider no kvar<br />
<strong>ein</strong>aste dag med å leggja til rette <strong>for</strong> den <strong>grøn</strong>e<br />
framtida. Interessa <strong>for</strong> nærdyrking av mat veks<br />
med nesten eksplosiv fart. Der «tradisjonelt»<br />
landbruk lenge har stått i <strong>ein</strong> tilsynelatande evig<br />
tilbakegang (<strong>for</strong>di «større gardar og færre bruk»<br />
har blitt mål i seg sjølv; du høyrer aldri <strong>ein</strong><br />
industrilandbruksapologet argumentera <strong>for</strong><br />
mindre gardar og fleire bruk..), er regenerativt<br />
jordbruk i framgang i land etter land. Nye<br />
generasjonar og <strong>ny</strong>e grupper trekkjest til molda og<br />
matproduksjonen.<br />
Ordet regenerativt tyder <strong>for</strong><strong>ny</strong>ing. Natur er evig<br />
<strong>for</strong><strong>ny</strong>ing og omdanning. ReGenerasjonen, som<br />
mange innan<strong>for</strong> rørsla kallar seg, har også<br />
<strong>for</strong><strong>ny</strong>ing som mål. For<strong>ny</strong>ing av<br />
menneskesamfunnet gjennom omsut <strong>for</strong> og<br />
samarbeid med <strong>naturen</strong> rundt oss. Det er ikkje<br />
nok å slutta å øydeleggja (alt <strong>for</strong> mykje er øydelagt<br />
allereie, og det er <strong>for</strong> lite att til å sikra ei <strong>grøn</strong><br />
framtid), me må bli <strong>ein</strong> del av den. Del av<br />
<strong>naturen</strong> sine <strong>for</strong><strong>ny</strong>ande og skapande prosessar.<br />
Innan<strong>for</strong> regenerativt landbruk er denne<br />
målsetjinga utvikla til <strong>ein</strong> konkret og praktisk<br />
metode <strong>for</strong> å dyrka mat – til dels svært mykje mat<br />
på lite areal. I jordbøkene skriv eg om korleis<br />
<strong>ny</strong>skaparar og praktikarar innan<strong>for</strong> regenerativt
landbruk alle er motivert av følgjande spørsmål:<br />
Korleis kan det veksa så enormt der «ute» i<br />
<strong>naturen</strong>? Det ingen har pløgd, gjødsla med<br />
kjemisk gjødsel framstilt med fossil energi eller<br />
sprøyta med gift? Kva er desse løynde prosessane<br />
og kreftene som gir denne veldige<br />
produktiviteten?<br />
Den regenerative filosofien kan <strong>for</strong>klarast på <strong>ein</strong> ganske så enkel måte:<br />
Hovudpremiss: Natur er over alt. Og eg står alltid midt i den. Når eg øydelegg natur, øydelegg eg di<strong>for</strong> <strong>for</strong> meg sjølv:<br />
Døme 1: Når eg øydelegg <strong>naturen</strong> i kroppen min, blir eg sjuk. Eg blir avhengig av «medisin». Brukar eg mykje av<br />
dette over tid, blir dei patogene organismane immune, og heile medisinvitskapen må rykkja tilbake til start. Med<br />
dei katastrofale effektar dette vil ha <strong>for</strong> menneskja.<br />
Døme 2: Når eg øydelegg <strong>naturen</strong> (samspela) i hagen eller åkeren min blir «<strong>ny</strong>tteplantane» mine angripne/sjuke. Eg<br />
blir avhengig av mekanisk jordarbeiding, kunstgjødsel og gift <strong>for</strong> å kunna dyrka noko i det heile. Over tid blir jorda<br />
meir og meir utarma. Til slutt døyr den. Dette skjer i <strong>ein</strong> enorm skala over store delar av planeten.<br />
Døme 3: Når me øydelegg <strong>naturen</strong> på planeten vår, så blir alt liv lidande. Artar døyr ut, klimaet endrar seg og<br />
enorme menneskemengder må leggja på flukt. Framtida blir dystopisk.<br />
I alle tre eksempla er svaret å byggja <strong>naturen</strong> opp att, å styrka det naturlege samspelet mellom artar. Det er samspel<br />
som gjer både kroppen min, hagen min og planeten robuste og skapande. Det er dette regenerativ utvikling<br />
handlar om; mennesket sitt aktive samspel med andre artar i <strong>naturen</strong>. Til felles beste.
Det å få augo opp <strong>for</strong> Gaia sine uendelege<br />
kunnskapar og eigenskapar som gartnar, gjer<br />
noko med <strong>ein</strong>. Denne erkjenninga endrar i seg<br />
sjølv <strong>for</strong>holdet vårt til livet rundt oss. Frå å vera<br />
noko som er til <strong>for</strong> oss, noko me kan dominera,<br />
blir natur til noko uendeleg mykje større. Noko<br />
overordna som gjer sjølv mennesket lite.<br />
Metoden derifrå er ganske «b<strong>ein</strong>t fram»: Fram<strong>for</strong><br />
å utpeika natur til «fiende» det lyt drivast kjemisk<br />
krigføring mot, søkjer <strong>ein</strong> heller å observera og<br />
<strong>for</strong>stå desse verdiskapande urkreftene. Slik dei<br />
uttrykkjer seg i fotosyntesen, i det fantastiske livet<br />
i molda, i den evige omdanninga av daudt<br />
materiale til <strong>ny</strong>tt liv. I dyr sine naturlege<br />
rørslemønster gjennom eit landskap, og i<br />
samanhengane og samspelet mellom levande<br />
organismar frå mikrobar til rovdyr og gigantar.<br />
I «Kompostboka. Om å byggja natur» (2020) er<br />
skogen som læringsarena eit gjennomgripande<br />
tema. Den som ønskjer innpass i det regenerative<br />
universet bør bruka den aktivt. Urskogen er<br />
enormt produktiv, og den er heilt sjølvgåande.<br />
Den er <strong>ein</strong> evig metamorfose og såleis alltid på<br />
veg mot det <strong>ny</strong>e. Myriadar av store og små vekstar<br />
stig opp og får næring frå den levande<br />
skogsbotnen. Som betaling fører vekstane karbon<br />
ned gjennom røtene, og legg blad, stenglar,<br />
kongler, nåler, gr<strong>ein</strong>er og heile stammer frå seg på<br />
overflata. Alt dette utbrukte organiske materialet<br />
er mat <strong>for</strong> mikrobane, mat <strong>for</strong> eit enormt univers<br />
av liv som har som oppgåve å byggja ressursar <strong>for</strong><br />
framtida og gjera det daude levande att.<br />
Det er slike observasjonar me tek med oss til vår<br />
eigen åker eller hage. Korleis kan me leggja til<br />
rette <strong>for</strong> at denne fantastiske verdiskapinga også<br />
kan skje heime hos oss?
Me må rett og slett omsetja observasjonen til<br />
konkrete aktivitetar og praksisar som høver på det<br />
areal <strong>ein</strong> sjølv har tilgjenge til. I dette ligg ei<br />
sjølvkritisk analyse av dei metodar <strong>ein</strong> brukar pr i<br />
dag.<br />
Det er slike naturobservasjonsprosessar som er<br />
grunnlaget <strong>for</strong> dei fire enkle prinsippa som er<br />
grunnleggjande i alt regenerativt jordbruk i dag:<br />
❖ Forstyrr molda så lite som mogleg. All<br />
vending av mold set det produktive<br />
mikrolivet kraftig tilbake, og må unngåast<br />
eller haldast på eit minimum.<br />
❖ Molda skal vera dekka av plantar heile tida.<br />
Naken mold er <strong>naturen</strong> sitt absolutte<br />
nullpunkt (der det er minst liv), og<br />
eksisterer berre heilt unntaksvis der<br />
<strong>naturen</strong> sjølv er gartnar. Alt som veks<br />
naturleg på naken mold er «ugras».<br />
❖ Auk mangfaldet av plantar så mykje som<br />
mogleg. Mangfald over bakken gir<br />
mangfald under bakken. Mangfald<br />
medfører også meir robuste<br />
dyrkingssystem. Natur vil mangfald, og vil<br />
reagera på monokultur med å senda ut<br />
«skadegjerarar».<br />
❖ Tilfør organisk materiale oppå bakken, slik<br />
<strong>naturen</strong> sjølv gjer det. Mikrobane treng<br />
«mat» <strong>for</strong> å byggja <strong>ny</strong> mold. Eit rikt<br />
mikroliv gir rik plantevekst, men er berre<br />
mogleg der det er god nok tilgang på<br />
organisk materiale.<br />
I omsetjinga frå observasjon til handling ligg også<br />
<strong>ein</strong> ressursanalyse: I kor stor grad er<br />
hagen/åkeren min i stand til å bli sjølvgåande –<br />
slik urskogen er det? Er alle dei elementa eg<br />
observerte i skogen til stades? Blir det tilført nok
organisk materiale? Må eg kanskje tilføra <strong>ein</strong> del i<br />
tillegg (kompost)? Osv.<br />
Deretter dreier det seg om å prøva ut og samla<br />
erfaringar. I denne fasen er vårt kreative potensial<br />
viktig. Det gjeld å frigjera seg frå etablerte<br />
«sanningar» om kva du kan dyrka kvar og korleis,<br />
og heller skapa dine eigne. Mange gamle<br />
dyrkingsmyter blir motbeviste på denne måten.<br />
Og med <strong>ny</strong>utvikla kunnskap, går eg så tilbake til<br />
observasjonsposten i skogen. Denne gongen legg<br />
eg merke til endå meir, endå fleire skapande<br />
prosessar eg ønskjer å få til å verka heime i hagen.<br />
Slik held eg fram. «Livslang læring» i ordets rette<br />
<strong>for</strong>stand. Den som lærer av <strong>naturen</strong> blir vis, men<br />
aldri utlært.<br />
Modellen under er ei enkel illustrasjon av denne<br />
vedvarande prosessen. Den er her framstilt som<br />
<strong>ein</strong> hermeneutisk sirkel, men kunne like gjerne<br />
vore illustrert som <strong>ein</strong> spiral. Det viktigaste er å<br />
markera skilnaden til tradisjonell instruktiv<br />
læring. Det finst ikkje noko eigentleg pensum<br />
her, og heller ingen definerte læringsmål. Den<br />
som lukkast best er den som klarar å mobilisera<br />
heile sanseapparatet sitt i observasjonsfasen og<br />
som viser kreativitet og <strong>ny</strong>skaping i omsetjings- og<br />
utprøvingsfasen.
Frå denne vedvarande<br />
prosessen veks det fram ei<br />
rolle. Ei rolle <strong>for</strong> mennesket<br />
som naturbyggjar. Ein utviklar<br />
djup kunnskap om korleis<br />
<strong>naturen</strong> arbeider i det daglege,<br />
og <strong>ein</strong> ser det fantastiske<br />
potensialet i desse kreftene.<br />
Det å oppleva at <strong>naturen</strong> svarar<br />
når du legg til rette, gir ei<br />
<strong>ein</strong>eståande meistringskjensle.<br />
Det gir også ei kjensle av å<br />
høyra til. I noko stort.<br />
Den regenerative <strong>revolusjon</strong>en<br />
viser at menneske kan dyrka<br />
mat og byggja natur samtidig.<br />
Natur er ikkje lenger noko farleg og<br />
Natur er alltid dynamisk og komande. Den skapande rolla i <strong>naturen</strong> kan<br />
ikkje puggast. Ingen har dei fulle svara til deg. Omsetjinga til eige<br />
landskap må eg gjera sjølv. Det er ingen garanti <strong>for</strong> at desse teknikkane<br />
verkar her hos meg. Og det er først når eg eventuelt opplever at <strong>naturen</strong><br />
svarar positivt, det er først då at kunnskapen vert min. Det er då eg<br />
kjenner på meistring.<br />
Natur kan ikkje reduserast til faste standardar eller svar med strekar<br />
under. Gjer me dette, er avstanden mellom oss og <strong>naturen</strong> tilbake.<br />
<strong>Regenerativ</strong> kunnskap er kunnskap om å stå midt i, og å kunna orientera<br />
seg i eit landskap beståande av uhorveleg mange ukjende. Det er<br />
kunnskap <strong>for</strong> noko, ikkje om noko.<br />
<strong>Regenerativ</strong> dyrking er <strong>ny</strong>skaping – det er å stå midt i vedvarande<br />
omdanning og <strong>for</strong><strong>ny</strong>ing. Her er ikkje noko startpunkt, og heller ikkje noko<br />
målstrek. Men eg lærer enormt likevel, om eg held sansane opne, om<br />
engasjementet og brannen vert halden ved like, om eg aldri sluttar å vera<br />
<strong>ny</strong>fiken.<br />
øydeleggjande som må haldast på avstand, men<br />
sjølve kjelda til vokster og verdiskaping.
Det regenerative som fagfelt<br />
ReGenerasjonen, <strong>for</strong><strong>ny</strong>ingsgenerasjonen, er<br />
praktisk og handlingsorientert. Men, <strong>for</strong> å låna<br />
nokre omgrep frå Marx, frå denne basisen veks<br />
det også fram <strong>ein</strong> mangfelt overbygnad: Det veks<br />
fram <strong>ein</strong> heil kultur rundt desse positive<br />
naturerfaringane, <strong>ein</strong> lokal og internasjonal<br />
kultur som seier at nærleik til og samarbeid med<br />
<strong>naturen</strong> både er mogleg og ønskjeleg.<br />
Den ut<strong>for</strong>drar så definitivt også inngrodde<br />
<strong>for</strong>ståingar av «natur», «økologi» og «økosystem»<br />
som noko utan<strong>for</strong> mennesket og<br />
menneskesamfunnet. Her er utgangspunktet<br />
motsett. <strong>Mennesket</strong> står «midt i» <strong>naturen</strong> og<br />
byggjer liv, i tett samarbeid med hordar av særs<br />
villige mikrohjelparar.<br />
Den ut<strong>for</strong>drar vidare menneskevitskapane sitt<br />
konstruerte, dualistiske skilje mellom «natur» og<br />
«kultur». Ikkje ved å stilla seg «i midten», men ved<br />
rett og slett å effektivt oppheva dualismen. Det<br />
regenerative er kultur <strong>for</strong> natur. På den<br />
regenerative garden aukar det biologiske<br />
mangfaldet, frå mikrolivet i molda, via plantane,<br />
til insekt, amfibiar, fuglar og dyr. Det er rett og<br />
slett ingen motsetnad att mellom menneskeleg<br />
matproduksjon og det livsrom andre vesen treng<br />
<strong>for</strong> å <strong>for</strong>meira seg og trivast.<br />
Det er nok definitivt regenerativt landbruk som<br />
har fått mest merksemd internasjonalt dei siste<br />
åra (p.g.a. høg produktivitet og effektiviteten dei<br />
regenerative metodane har når det gjeld<br />
karbonfangst i molda), men både innan<strong>for</strong><br />
arkitektur/landskapsplanlegging og økonomi<br />
skjer det spennande, regenerativ <strong>for</strong>sking og<br />
fagutvikling.
Som samla fagfelt å rekna, representerer det<br />
regenerative noko kvalitativt annleis enn både<br />
humaniora, samfunnsvitskapar og naturvitskapar.<br />
Der dei to første fokuserer på menneske og den<br />
tredje på natur, fokuserer det regenerative på<br />
menneske i og som del av natur. Det er kunnskap <strong>for</strong><br />
å gå inn i denne rolla me treng.<br />
Som alle andre artar og vesen har me våre eigne<br />
spesielle behov. Me har opp gjennom åra utvikla<br />
enormt med kunnskap om korleis me mest<br />
mogleg effektivt kan få fylt desse behova. Ikkje<br />
minst dei som følgjer av «vekst». Omsynet til<br />
<strong>naturen</strong> rundt oss har likevel vore underordna.<br />
Og er det framleis.<br />
<strong>Regenerativ</strong> kunnskapsutvikling handlar derimot<br />
om å synleggjera korleis menneske kan få oppfylt<br />
sine behov <strong>for</strong> mat og m<strong>ein</strong>ing slik andre artar i<br />
<strong>naturen</strong> gjer det; som del av komplekse og<br />
dynamiske samspel der det vert produsert energi<br />
og verdiar som kjem heile system til gode.<br />
Så, igjen, ikkje berre må me slutta å øydeleggja.<br />
Me må byrja å byggja. Eg har laga følgjande<br />
modell <strong>for</strong> å visa korleis dette fagfeltet skil seg ut,<br />
og <strong>for</strong> å illustrera kvi<strong>for</strong> det regenerative må vera<br />
grunnleggjande tverrfagleg i vesen:
Den <strong>grøn</strong>e figuren rammar inn «Natur» og<br />
«Menneske», og i den vidare oppbygginga av faget<br />
vil <strong>ein</strong> trengja både naturvitskap, humaniora og<br />
samfunnsvitskap. Det som likevel definerer dette<br />
faget, er fokuset på aktivitetane, filosofien og<br />
<strong>etikk</strong>en som kan gjera mennesket til <strong>ein</strong> positivt<br />
fungerande naturart. Det er inn mot dette<br />
kunnskapsbehovet behovet <strong>for</strong> innspel er størst.<br />
Nokre fagfelt peikar seg ut som særleg relevante<br />
til å bidra: Agroøkologi er både studiet av økologi i<br />
landbrukslandskap og <strong>ein</strong> dyrkingsmetode med<br />
mange likskapar med regenerativt jordbruk (sjølv<br />
om fokuset kanskje er meir på å ikkje øydeleggja<br />
enn på å byggja natur – men skiljet er glidande).<br />
Etnopedologi er studiet av lokal kunnskap om<br />
mold og korleis den bør <strong>for</strong>valtast.<br />
Etnopedologiske studiar viser at lokalsamfunn<br />
rundt i verda sit på mykje uhyre viktig kunnskap<br />
om oppbygging og <strong>for</strong>valting av levande mold.<br />
Etnoøkologi er studiet av ulike folkegrupper sine<br />
<strong>for</strong>hold til landskapet og <strong>naturen</strong> rundt seg, og er<br />
di<strong>for</strong> eit fagfelt som ligg tett opp mot det<br />
regenerative (skilnaden er nok at den regenerative<br />
<strong>revolusjon</strong>en handlar om å gje mennesket som art<br />
byggjande roller i <strong>naturen</strong>). Humanøkologi er eit<br />
tverrfagleg felt som studerer menneskesamfunnet<br />
som system og mennesket sine relasjonar til sine<br />
fysiske og biologiske omgivnader. Fagfeltet er lite<br />
<strong>ein</strong>sarta, men generelt skil det seg frå regenerativ<br />
utvikling ved ikkje å ha det same normative<br />
fokuset på mennesket i <strong>naturen</strong>.<br />
Felles <strong>for</strong> desse, er uansett at dei synleggjer at<br />
mennesket kan skapa verdiar utan å øydeleggja<br />
andre livssystem rundt seg. Og at me har lange<br />
tradisjonar <strong>for</strong> dette. Dei landskap som vert<br />
resultatet, kan også vera svært så rike på liv (t.d.<br />
hadde det gamle norske landbrukslandskapet –<br />
det som eksisterte før dei moderne<br />
innsatsfaktorane byrja å dominera – høgt<br />
biologisk mangfald).
Mot <strong>ein</strong> regenerativ <strong>etikk</strong>?<br />
Som fagfelt er regenerativ utvikling openbert<br />
aktivistisk, og det er her me får ei spennande<br />
samankopling med natur<strong>etikk</strong>. Kunnskapen skal<br />
brukast til å skapa endring. Ein søkjer å medverka<br />
til utviklinga av eit menneskesamfunn som må sjå<br />
annleis ut enn det me har i dag. Ein del vil nok<br />
di<strong>for</strong> plassera feltet under fellesnemnaren<br />
«utopiske studiar» (nemning blir gjerne brukt litt<br />
lausleg om studiar av alternative<br />
samfunns<strong>for</strong>masjonar).<br />
Det som likevel gjer at regenerativ utvikling skil<br />
seg frå brorparten av dei andre freistnader som er<br />
gjort på å utvikla «utopia» (ordet tyder «staden<br />
som ikkje eksisterer»), er at <strong>ein</strong> utviklar nedanfrå<br />
og opp. Og då er heller ikkje målet definert, berre<br />
den naturnære retninga. Det er berre eitt<br />
definert, bydande Må! her, og det gjeld <strong>for</strong>holdet<br />
vårt til <strong>naturen</strong>. Det Må! endrast. Alt det andre<br />
skal me skapa saman over tid.<br />
Det regenerative utviklingsfeltet har di<strong>for</strong> ingen<br />
idealiserte skildringar av korleis det naturnære<br />
framtidssamfunnet vil sjå ut når det gjeld styresett<br />
og <strong>for</strong>holdet mellom makt og folk. Ein går heller<br />
ikkje i den «klassiske» fella å beskriva eit samfunn<br />
som berre vil appellera til den gruppa av<br />
menneske som ønskjer å leva spesielt tett på<br />
kvarandre, ei felle Michael Schermer, utgivar av<br />
magasinet Skeptic, skildrar veldig godt:<br />
[U]topias are especially vulnerable when a social theory based on<br />
collective ownership, communal work, authoritarian rule, and a<br />
command-and-control economy collides with our natural-born<br />
desire <strong>for</strong> autonomy, individual freedom, and choice. Moreover,<br />
the natural differences in ability, interests, and preferences<br />
within a<strong>ny</strong> group of people leads to inequalities of outcomes and<br />
imperfect living and working conditions that utopias committed<br />
to equality of outcome cannot tolerate.
Michael Schermer tek i staden til orde <strong>for</strong> protopia<br />
– trinnvis utvikling mot noko betre enn det me<br />
har no. Dette er nok definitivt ei betre nemning å<br />
bruka også <strong>for</strong> regenerativ utvikling; <strong>ein</strong> trinnvis<br />
prosess mot ei skapande rolle <strong>for</strong> mennesket i<br />
<strong>naturen</strong> og eit meir naturnært<br />
menneskesamfunn. <strong>Dag</strong>ens regenerative<br />
<strong>ny</strong>skaparar syner veg.<br />
I boka Designing <strong>Regenerativ</strong>e Cultures (2016),<br />
lanserer Daniel Wahl nettopp <strong>ein</strong><br />
trappetrinnsmodell <strong>for</strong> å beskriva korleis<br />
samfunnet kan endrast frå naturøydande til<br />
regenerativt:
I den grad me som samfunn i det heile står i<br />
denne oppstigande trappa i dag (modellen har<br />
også ei nedstigande – degenerativ – «kjellartrapp»,<br />
der den økonomiske veksten sin eigendynamikk<br />
gjer mennesket meir og meir naturdestruktivt), er<br />
det i så fall på første trinn. Fleire store<br />
verksemder er i ferd med å vedkjenna klima- og<br />
miljøut<strong>for</strong>dringane, og seier seg villige til å ta små<br />
og framleis ganske så «symbolske» steg i retning<br />
mindre øydeleggjande drift. 6 (Det er elles viktig å<br />
leggja merke til at «berekraft» – stadiet då <strong>ein</strong> har<br />
slutta å øydeleggja – ikkje <strong>ein</strong> gong er midt i<br />
trappa.)<br />
Det kan godt vera at me som samfunn må stiga<br />
opp alle desse trinna før me når den regenerative,<br />
kompostmoderne framtida. Dette kan i så fall<br />
verka tidkrevjande. Kanskje fleire generasjonar..<br />
Problemet er at dette er tid me ikkje har. Den<br />
menneskeskapte masseutryddinga av anna liv<br />
skjer no, og i følgje <strong>ein</strong> <strong>ny</strong> studie publisert i<br />
Proceedings of the National Academy of Science, har<br />
me berre 10 – 15 år på oss <strong>for</strong> å <strong>for</strong>hindra eit<br />
katastrofalt globalt artstap.<br />
Det som likevel gjer meg optimistisk, er den raske<br />
regenerative, naturbyggjande, veksten me ser i dag.<br />
Held denne veksten fram, kan mennesket – på<br />
ikkje så alt <strong>for</strong> mange år – bli <strong>ein</strong> netto<br />
naturbyggar.<br />
Det er to heilt sentrale årsaker til denne veksten:<br />
For det første; hos nesten alle regenerative<br />
<strong>ny</strong>skaparar eg har møtt og hatt samtalar med dei<br />
siste åra (og eg har møtt mange!) er drivkreftene<br />
moralske og etiske. Ja, som alle andre ønskjer <strong>ein</strong><br />
6<br />
Jmf. diskusjonen om elektrifisering av norsk olje- og gassproduksjon.<br />
Dette er positivt i seg sjølv, og vil ha <strong>ein</strong> effekt på utslepp i Norge<br />
isolert sett. Samtidig utgjer utslepp frå produksjonsfasen berre 5% av<br />
dei samla utsleppa frå fossil energi. Det er bruken som er den store<br />
syndaren, og så lenge utvinninga held fram, vil utsleppa halda fram.
å skaffa seg eit utkome, men <strong>ein</strong> vil berre gjera det<br />
ved samtidig å handla positivt i <strong>naturen</strong> rundt<br />
seg. Å fremja eigen<strong>ny</strong>tte på kostnad av livssystema<br />
i <strong>naturen</strong>, er etisk og morals <strong>for</strong>kasteleg og di<strong>for</strong><br />
heilt uaktuelt.<br />
Den viktigaste vekstårsaka er likevel denne: Dette<br />
verkar! Det er både fullt mogleg og svært<br />
produktivt å alliera seg med naturkreftene når<br />
mat skal dyrkast og verdiar produserast. Og<br />
vinnarane? Alle! Den som skal dyrka, den som<br />
skal eta, lokalsamfunnet (som vil få <strong>ny</strong>e<br />
innbyggjarar, ettersom små bruk som<br />
industrilandbruket <strong>for</strong>viste til historia sin<br />
Nature is always trying to tell us that we are not<br />
so superior or independent or alone or autonomous<br />
as we may think.<br />
Wendell Berry<br />
skraphaug no kan/lyt takast i bruk att 7 ), samt det<br />
ikkje menneskelege livet under og oppå bakken.<br />
Daniel Wahl (ibid.) har også laga <strong>ein</strong> modell som<br />
viser korleis regenerativ <strong>ny</strong>skaping spenner frå<br />
produktutvikling <strong>for</strong> enkeltaktørar (ego-sentrisk),<br />
og heilt til verdiskaping som kjem alt liv på<br />
planeten til gode (bio-sentrisk):<br />
7<br />
<strong>Regenerativ</strong>t jordbruk er svært arealeffektivt. Spesielt innan<strong>for</strong><br />
<strong>grøn</strong>saksproduksjonen talar me om høg produktivitet på små areal.<br />
Slik produksjon kan gje <strong>ny</strong>tt liv til mange små bruk. Den regenerative<br />
jordbruksrørsla er også ei rørsle <strong>for</strong> å få fleire bønder og fleire hender<br />
i molda.
Denne modellen illustrerer godt det som også<br />
kan bli eit <strong>ny</strong>skapande etisk system <strong>for</strong><br />
menneskeleg utvikling, eit system som har det<br />
både biosentrismen og økosentrismen eigentleg<br />
manglar; <strong>ein</strong> fungerande praksis. Forankring i<br />
skapande, viljande og brennande menneske som<br />
saman utviklar det regenerative protopia.<br />
Nokre døme frå marknadsplassen illustrerer<br />
korleis regenerativ <strong>etikk</strong> kan fungera:<br />
Alle handlingar har konsekvensar og<br />
ringverknader. Det postmoderne<br />
<strong>for</strong>brukarsamfunnet er tufta på at desse<br />
konsekvensane ikkje blir synleggjorde: At<br />
butikken ikkje opplyser om at det er barneslavar i<br />
<strong>ein</strong> kjellar i Dhaka som har laga t-skjorta du<br />
kjøper, at du ikkje får høyra om det tronge,<br />
stusslege og innestengde livet dyret du kjøper<br />
vakuumpakka kjøt frå har levd, eller at det aldri<br />
kjem fram kor mykje pløying og kjemikaliar som<br />
er <strong>ny</strong>tta <strong>for</strong> å dyrka fram <strong>grøn</strong>sakene du kjøper.<br />
Forbrukarsamfunnet, og industrilandbruket som<br />
gjer det mogleg, er tufta på rovdrift på både<br />
menneske og natur, men <strong>for</strong>di<br />
handlingskonsekvensar ikkje kjem fram i ljoset,<br />
klarar <strong>ein</strong> å unngå opne etiske diskusjonar og<br />
konfliktar. I botnen ligg også <strong>ein</strong> antroposentrisk<br />
<strong>etikk</strong> som seier at det å berika seg sjølv på kostand<br />
av liv i <strong>naturen</strong> er heilt ok.<br />
Den regenerative <strong>revolusjon</strong>en snur totalt om på<br />
dette. For no heng nivåa i modellen over naturleg<br />
saman. Faktisk er dette noko av det viktigaste<br />
kjenneteiknet på regenerativ utvikling:<br />
Potensielt kan <strong>ein</strong> og same skapande aktivitet (1)<br />
byggja verdiar <strong>for</strong> <strong>ein</strong> sjølv (ego-sentrisk), (2)<br />
etablera <strong>ny</strong>e og naturvennlege tenester som
styrkar lokalsamfunnet (t.d. lokale verdikjeder)<br />
(sosio-sentrisk), (3) vera eit døme til etterfølging<br />
<strong>for</strong> andre menneske (arts-sentrisk) og (4) byggja<br />
<strong>ny</strong>tt liv i <strong>naturen</strong> (bio-sentrisk). Her skjer det<br />
såleis <strong>for</strong><strong>ny</strong>ing på alle nivå samtidig.<br />
Ingen produkthistorie treng heller haldast skjult.<br />
Kravet til naturbygging og <strong>for</strong><strong>ny</strong>ing av<br />
menneskesamfunnet gjer at regenerative produkt<br />
ikkje kan lagast av barneslavar, og at dyr som skal<br />
bli til kjøt ikkje kan stå tett i tett inne, men skal<br />
vera naturbyggjarar på eng og beite ute. Vidare<br />
skal <strong>grøn</strong>saker veksa i mold med fullverdige<br />
system av liv, og det får <strong>ein</strong> rett og slett ikkje til<br />
med djuptgåande plog og kjemiske midlar.<br />
<strong>Regenerativ</strong>e handlingar vil di<strong>for</strong> alltid vera vinnvinn-løysingar,<br />
og det er her i denne mangfelte<br />
verdiskapinga den regenerative <strong>etikk</strong>en kan<br />
<strong>for</strong>ankrast (positivt og negativt):<br />
Positivt: Verdiskaping <strong>for</strong> menneske som også gagnar<br />
anna liv og samspel i <strong>naturen</strong> er etisk høgverdig, og må<br />
aktivt fremjast av menneskesamfunnet. <strong>Regenerativ</strong>t<br />
jordbruk og regenerativ arkitektur er gode samtidsdøme<br />
på produktive samspel mellom menneske og anna liv.<br />
Negativt: Menneske har ingen naturleg rett til å<br />
påføra anna liv eller livsmiljø skade i fremjinga av<br />
eigne behov og mål. Det er vår moralske plikt å utvikla<br />
og ta i bruk kunnskap <strong>for</strong> aktivt å kunna hindra eller<br />
minimera at skade skjer. Å ikkje gjera dette er etisk<br />
<strong>for</strong>kasteleg.<br />
Dette er berre nokre enkle merkepælar. Å utvikla<br />
eit fullverdig etisk program tufta på regenerative<br />
prinsipp, er noko me må gjera saman over tid.<br />
Me skal sjølvsagt også byggja vidare på<br />
biosentrismen si etiske <strong>for</strong>ankring i livet som<br />
fenomen og økosentrismen si <strong>for</strong>ankring i<br />
samspela og systema.
Aldo Leopold sin land<strong>etikk</strong> er like <strong>ny</strong>skapande i<br />
dag som den var då den kom. Samanhengane i<br />
<strong>naturen</strong> er sentrale <strong>for</strong> alle regenerative<br />
praktikarar.<br />
Det same er omsuta <strong>for</strong> det individuelle livet. Me<br />
skal hausta av <strong>naturen</strong>, men livet må visast<br />
respekt. Dyrevelferda er di<strong>for</strong> høg hos alle dei<br />
regenerative bønder eg har vitja. Filosofien er<br />
følgjande: Skal me driva kjøttproduksjon, må dyr<br />
på eit tidspunkt lata livet <strong>for</strong> oss. For på noko vis<br />
å kunna krevja dette offeret, er det minste me kan<br />
gje tilbake at dyret får leva det <strong>for</strong>holdsvis korte<br />
livet det har så mykje i pakt med sine naturlege<br />
behov og lyster som det er mogleg <strong>for</strong> oss å leggja<br />
til rette <strong>for</strong> pr i dag.<br />
Ingen har likevel uttrykt dette vakrare enn det<br />
Albert Schweitzer gjer i sin «vyrdnad <strong>for</strong> livetfilosofi».<br />
Han <strong>for</strong>tener så absolutt <strong>ein</strong> renessanse.<br />
Det same gjer Paul Taylor sitt augeopnande<br />
poeng om at alle levande vesen utgjer teleologiske<br />
sentrum i verda med oppgåver og m<strong>ein</strong>ing.<br />
Me treng også dei viktige orda til <strong>ny</strong>skapande<br />
naturfilosofar som Stan Rowe, Wes Jackson og<br />
Wendell Berry (og mange fleire med dei), så vel<br />
som austleg filosofi om natur, dyr, nettverk og<br />
menneske.<br />
Men skal eit <strong>ny</strong>tt naturetisk program kunna vinna<br />
fram, må det også kunna svara på dei veikskapar<br />
eg identifiserte både innan<strong>for</strong> bio- og<br />
økosentrisme. Me treng å rydda av vegen den<br />
eventuelle «tvil» som heftar ved økologiomgrepet<br />
(jmf. drøftinga av økosentrisme over). For<br />
regenerativ utvikling er ikkje først og fremst<br />
menneskeleg påverknad av økosystem som ligg<br />
utan<strong>for</strong> oss sjølve, det er vår aktive deltaking i<br />
naturlege, verdiskapande samspel. Me treng di<strong>for</strong> eit<br />
omgrep som er «større», eit som openbert også<br />
inkluderer oss menneske.
For å finna eit svært godt alternativ i så måte, lyt<br />
me venda oss til <strong>ein</strong> annan <strong>ny</strong>skapar, James<br />
Lovelock. Han gav oss det inkluderande<br />
naturomgrepet gjennom den teori/hypotese me i<br />
dag kjenner som Gaia-teorien.<br />
Gaia var planetgudinna i gresk mytologi. Ho<br />
finst, under ymsande namn, i ei lang rekke<br />
religionar og mytologiske univers. Dette <strong>for</strong>tel oss<br />
at menneske frå tidlege tider såg natur som<br />
krefter i samanheng.<br />
Det er også denne erkjenninga Lovelock vil ha<br />
fram att med å bruka Gaia som teoritittel. Han<br />
tek eit grunnleggjande oppgjer med vår tids<br />
reduksjonistiske natursyn: Det som gjer at me kan<br />
øydeleggja utan å <strong>for</strong>venta konsekvensar. Det som<br />
gjer at me kan peika ut andre enkeltorganismar<br />
som anten «skadelege» eller «<strong>ny</strong>ttige» utifrå r<strong>ein</strong>t<br />
menneskelege behov og interesser.<br />
For Gaia er langt større enn oss. Ho ser dei<br />
samanhengar me ikkje ser med vårt snevre<br />
menneskeblikk.<br />
I USA, der Gaia-teorien har fått stort<br />
gjennomslag både i miljørørsla og blant<br />
naturinteresserte generelt, er det heilt vanleg å<br />
<strong>ny</strong>tta uttrykket «Mother Nature» sjølv i svært så<br />
«vitskaplege» debattar.<br />
Dette er verken «disneyfisering» eller<br />
«personifisering», men noko langt meir<br />
overordna. Uttrykket summerer opp eit syn på<br />
natur som komplekse samspel og samanhengar<br />
der menneskelege inngrep <strong>ein</strong> stad kan få store<br />
konsekvensar <strong>ein</strong> heilt annan stad. Når livet i<br />
molda døyr, eller når den monokulturelle åkeren<br />
blir angripen av «skadegjerarar», er det «Mother<br />
Nature who is sending us a message». Meldinga er<br />
at når me <strong>for</strong>driv og krigar mot <strong>naturen</strong>, får dette
store og alvorlege konsekvensar både <strong>for</strong> oss og<br />
<strong>for</strong> anna liv.<br />
I bøkene mine (inkludert dette skrivet) har eg<br />
sjølv valt å bruka Gaia som meta<strong>for</strong> <strong>for</strong> natur som<br />
verdiskapande samanheng, som vilje til <strong>for</strong><strong>ny</strong>ing<br />
og vilje til mangfald. Denne verdiskapinga og<br />
denne viljen omfattar og går på tvers av alt liv.<br />
Den inkluderer mennesket så vel som alle andre<br />
levande skapningar. Gaia er i seg sjølv viljen, i seg<br />
sjølv det mystiske livet, pulsen, sjølve urkrafta<br />
som bitt alt levande til alt anna levande. Ho er alt<br />
det <strong>ein</strong> ikkje får auga på når <strong>ein</strong> betraktar natur<br />
med eit reduksjonistisk og antroposentrisk blikk.<br />
Det er i Gaia me finn den ultimate <strong>for</strong>ankring <strong>for</strong><br />
handlingane og <strong>etikk</strong>en vår. I Gaia finst det ikkje<br />
artar som står over andre og er viktigare enn<br />
andre. Det finst berre samanhengar, og<br />
enkeltindivid og artar sine effektar på desse<br />
samanhengane.<br />
Slik det er no, har <strong>ein</strong> art vakse fram til å dels<br />
dominera og dels øyda anna liv. Då sluttar Gaia å<br />
fungera, og dette samanbrotet påverkar alt liv.<br />
Også oss. Det er dette Gaia-teorien <strong>for</strong>tel oss så<br />
tydeleg: Å øydeleggja natur, er å øydeleggja oss<br />
sjølve. <strong>Mennesket</strong> kan ikkje skjønast som separat<br />
frå <strong>naturen</strong>. Me er alltid midt i den, og me<br />
vurderer anna liv frå midt i den. Å sjå naturvern<br />
som vern mot menneskeleg aktivitet, er å låsa fast<br />
den kulturelt konstruerte avstanden vår til<br />
<strong>naturen</strong>. Når me øydelegg natur, så øydelegg me i<br />
røynda ikkje noko utan<strong>for</strong> oss sjølve, men noko<br />
me sjølve er del av. Og tilsvarande, når me byggjer<br />
natur, byggjer me både <strong>for</strong> oss sjølve og <strong>for</strong> alt<br />
anna levande.<br />
Gaia-teorien gir oss den overbygnad me treng når<br />
me skal utvikla <strong>ein</strong> regenerativ <strong>etikk</strong>. Gaia er<br />
ramma, eller den «store <strong>for</strong>teljinga», å setja eigna<br />
handlingar inn i. Ei <strong>for</strong>teljing som stadfestar at<br />
«det <strong>ny</strong>ttar»; at kampen eg som enkeltmenneske
kjempar i det daglege på min eigen vesle stad, får<br />
effektar langt utover det eg sjølv kan erfara. At<br />
andre menneske kjempar den same kampen<br />
andre stader, og at summen av desse kampane<br />
kan endra verda.<br />
Gaia-teorien gir såleis ekstra gjennomslagskraft til<br />
både bio- og økosentrisme, ved så tydeleg å opna<br />
<strong>for</strong> mennesket.<br />
Samtidig er både Gaia-teori, biosentrisme og<br />
økosentrisme makro-teoriar. Dei handlar om<br />
samanhengar, men fangar i mindre grad opp<br />
potensialet <strong>for</strong> skapande endring nedanfrå, ei<br />
endring dei eigentleg er teoretisk tufta på. For å<br />
seia det på <strong>ein</strong> annan måte: både Gaia-teori,<br />
biosentrisme og økosentrisme peikar på at<br />
endring er avgjerande, men ingen av dei er særleg<br />
konkrete når det gjeld korleis denne endringa<br />
skal skje. Og dermed vert den etiske <strong>for</strong>ankringa<br />
verande uklar.<br />
Antroposentrismen, derimot, har fått slik<br />
gjennomslag i (delar av) menneskeverda <strong>for</strong>di<br />
<strong>for</strong>ankringa er så tydeleg. <strong>Mennesket</strong> er det etiske<br />
subjektet, og er tildelt retten til å utbytta anna liv.<br />
Antroposentrisk <strong>etikk</strong>, den brorparten av<br />
menneskja har styrt etter dei siste generasjonane,<br />
har synt seg som eit program <strong>for</strong> dominans,<br />
brutalitet, okkupasjon og utrydding.<br />
Denne tilrana «retten» er årsaka til dei enorme<br />
miljøøydeleggingane dei som kjem etter oss arvar,<br />
og kan sjølvsagt ikkje vidareførast dersom den<br />
<strong>grøn</strong>e framtida skal kunna realiserast. Ein<br />
regenerativ <strong>etikk</strong> må vera krystallklar her. Som<br />
biosentrismen og økosentrismen også er det.<br />
Desse to siste moralfilosofiane er derimot ikkje<br />
veldig tydelege på det handlingsrommet som er<br />
att når denne «retten» er borte. Me må framleis<br />
kunna leva liv fylde av engasjement, glede, von og<br />
framtidstru. Det vil me ikkje kunna gjera dersom
natur<strong>etikk</strong> er <strong>ein</strong>stydande med å avgrensa det<br />
menneskelege handlingsrommet.<br />
Den regenerative rørsla kjem her inn som eit<br />
friskt pust og <strong>for</strong><strong>ny</strong>ar både natur<strong>etikk</strong>en og<br />
miljørørsla. For ReGenerasjonen vil aldri kunna<br />
skuldast <strong>for</strong> å vera misantropisk. Den dyrkar<br />
menneskeleg glede! Gleda av å læra av <strong>naturen</strong>.<br />
Gleda av å skapa og byggja med denne <strong>ny</strong>vunne<br />
kunnskapen. Gleda av å meistra. Gleda av å<br />
kjenna seg tett på og inkludert som <strong>ein</strong> av Gaia<br />
sine viktige fotsoldatar i det største og mest<br />
omfattande av alle <strong>for</strong><strong>ny</strong>ingsprosjekt.<br />
Denne nedanfrå-og-opp-rørsla tilfører di<strong>for</strong><br />
potens og endringskraft; ei tydeleg, positiv og<br />
definert rolle <strong>for</strong> mennesket som naturvesen.<br />
Som etisk program vil det regenerative feltet<br />
kunna presentera oss <strong>for</strong> ei lang liste over<br />
positive, konkrete, naturbyggjande aktivitetar som<br />
me både kan og bør gjera. Denne lista blir lengre<br />
<strong>for</strong> kvar dag som går, ettersom <strong>ny</strong>skaparar over<br />
heile verda oppdagar og prøver ut stadig <strong>ny</strong>e sider<br />
ved den skapande <strong>naturen</strong>. <strong>Regenerativ</strong> <strong>etikk</strong><br />
utvidar i røynda det menneskelege<br />
handlingsrommet. Den er eit frigjeringsprosjekt<br />
(ikkje minst frå naturøydande <strong>for</strong>brukarsamfunn<br />
og industrilandbruk).<br />
Den skaper også <strong>ny</strong>e naturbyggjande næringar.<br />
Det ligg enorme potensiale <strong>for</strong> <strong>ny</strong> verdiskaping i<br />
vårt aktive samarbeid med det mangfelte og<br />
produktive livet i <strong>naturen</strong>.<br />
Den <strong>revolusjon</strong>en som, såkalla, «et sine eigne»,<br />
skjer alltid ovanfrå og ned (den førre diktatoren<br />
blir erstatta med det som etter kvart viser seg å<br />
vera <strong>ein</strong> <strong>ny</strong>), men den regenerative <strong>revolusjon</strong>en<br />
skjer frå basis.<br />
Varig endring skjer alltid nedanfrå og opp<br />
(eventuelt supplert med utanfrå og inn). Den er<br />
<strong>for</strong>ankra i levde menneskeliv og daglege, praktiske
erfaringar. I handlingsboren kunnskap. Dette er<br />
også endringar som vil vara, <strong>for</strong>di menneske «eig»<br />
dei.<br />
Ein regenerativ <strong>etikk</strong> er ikkje <strong>for</strong>ankra i anten<br />
mennesket, livet eller samanhengane. Den er<br />
<strong>for</strong>ankra i <strong>naturen</strong> sitt vesen: i <strong>for</strong><strong>ny</strong>ing,<br />
omdanning, samspel og skaparglede. Me kan som<br />
art bli del av alt dette, og det er ei <strong>for</strong>ankring som<br />
appellerer til stadig fleire menneske over heile<br />
verda.<br />
How are we to build a new humanity? Only by leading<br />
men toward a true, inalienable ethic of our own, which<br />
is capable of further development. But this goal cannot<br />
be reached unless countless individuals will trans<strong>for</strong>m<br />
themselves from blind men into se<strong>ein</strong>g ones and begin to<br />
spell out the great commandment: Reverance <strong>for</strong> Life.<br />
Albert Schweitzer, 1919
Alternativet finst<br />
Di<strong>for</strong> veks og den regenerative <strong>revolusjon</strong>en fram,<br />
og di<strong>for</strong> kan me som art ha nådd fram til eit<br />
vendepunkt. Me står over<strong>for</strong> følgjande val: Skal<br />
me halda fram med å prøva å løysa dei mange og<br />
enorme ut<strong>for</strong>dringane våre med den same<br />
tenking som skapte dei?, eller er det rett og slett<br />
på høg tid med ei <strong>ny</strong> retning <strong>for</strong> menneskja? Ei<br />
retning som kan realisera vår mangeårige draum<br />
om nærleik til <strong>naturen</strong>.<br />
Dei siamesiske erobrartvillingane<br />
Industrilandbruk og Forbrukarsamfunn, som<br />
saman er ansvarlege <strong>for</strong> brorparten av både<br />
klimautsleppa og naturmangfaldsøydeleggingane,<br />
har lenge framstilt seg sjølve i systemtvangsspråk.<br />
Deira mange talspersonar, -organisasjonar og -<br />
verksemder, har over mange år <strong>for</strong>talt alle oss<br />
andre (reelt sett veljande vesen) at me ikkje har<br />
val. Me må berre, har me fått høyra. Og så har dei<br />
ramsa opp <strong>for</strong> oss alt det me må kjøpa, etterstreva<br />
og gjera (og gjennom dette har dei sikra eigne<br />
maktbasar).<br />
Det finst ikkje alternativ, har dei lagt til. Og fått<br />
med seg (nesten alle) politikarar på å styra etter<br />
dei same tvangstankane; der «vekst», «innovasjon»,<br />
«framsteg» og «utvikling» i praksis har betydd å<br />
gjera endå meir av det me allereie gjer.<br />
Med dette har dei kasta menneskesamfunnet inn<br />
i <strong>ein</strong> evigvarande degenererande og<br />
naturøydeleggjande spiral mot større, færre og<br />
billegare.<br />
We are not likely to be granted another world to<br />
plunder in compensation <strong>for</strong> our pillage of this<br />
one.<br />
Wendell Berry
Dei som har protestert og vist til andre moglege<br />
utviklingsretningar, har effektivt vore <strong>for</strong>viste frå<br />
det meste som er av maktkorridorar og vore kalla<br />
«naive», «urealistiske», «latterlege», «utopiske»,<br />
«kunnskapslause», «livsfjerne», «irrelevante», osv,<br />
osv. Denne lista er lang.<br />
Men dette må no ta slutt. Alternativ til<br />
industrilandbruk og <strong>for</strong>brukarsamfunn kan<br />
knappast kallast «utopisk drøymeri» (nok eit av<br />
industrilandbruksapologetane og vekstideologane<br />
sine favorittskjellsord) lenger. Det eksisterer.<br />
<strong>Regenerativ</strong>t jordbruk verkar. Det produserer<br />
mykje mat på lite areal med særs låge kostnader,<br />
og det har ingen av dei skadelege sideeffektane til<br />
industrijordbruk. Tvert om. Ikkje berre er<br />
effekten på natur nøytral, den er positiv.<br />
Den gamle og velbrukte historia om at «me må bli<br />
større og færre», den som effektivt har <strong>for</strong>drive<br />
Å driva regenerativt er å <strong>ny</strong>skapa med <strong>naturen</strong><br />
som læremeister<br />
Nyskaping er å finna glede, leik og læring i det<br />
ukjende, i eit u-ut<strong>for</strong>ska landskap fullt av potensial<br />
og moglegheiter. Å <strong>ny</strong>skapa er å ta eigarskap.<br />
Løysingane, tiltaka, metodane og/eller verktøya du<br />
utviklar er dine eigne. Dei er uttrykk <strong>for</strong> dine<br />
aspirasjonar, interesser og engasjement. Dei let seg<br />
aldri kopiera.<br />
Å gjenskapa, derimot, er å etterapa, å pugga, å<br />
kopiera andre sine løysingar, å gjera seg avhengig av<br />
verktøy og metodar andre sit med eigarskapet til og<br />
inntektene <strong>for</strong>. Metoden er effektiv i eit landskap<br />
der alt er ut<strong>for</strong>ska, der alle variablar og faktorar er<br />
kjende.<br />
At mennesket har teke i bruk gjenskapingsmetoden<br />
på den levande molda, er i ferd med å øydeleggja<br />
planeten vår.<br />
[Siter kilden din her.]
millionar av menneske frå bygdene rundt om i<br />
verda, kan også nullast ut. I det regenerative<br />
jordbruket er det bruk <strong>for</strong> fleire bønder og fleire<br />
bruk.<br />
Også regenerativ arkitektur i ferd med å<br />
omdefinera <strong>for</strong>holdet vårt til natur.<br />
Nyskapingsarbeid på dette feltet gjer at <strong>naturen</strong><br />
no effektivt kan inviterast inn i husa og<br />
buområda våre. Der kan me produsera vår eigen<br />
energi, omgjera vårt organiske avfall til kompost<br />
og levande mold, og dyrka vår eigen mat. På lag<br />
med livet i og oppå jorda. Me treng ikkje lenger å<br />
sjå natur som «noko <strong>grøn</strong>t der ute» og<br />
menneskeverda som «asfalt og grus her inne».<br />
Denne kunnskapen kan koma til å <strong>revolusjon</strong>era<br />
framtidig stad- og samfunnsplanlegging.<br />
Den regenerative rørsla er ei rørsle <strong>for</strong> vekst og<br />
utvikling. Ikkje i den materielle, monetære<br />
tydinga me har blitt så alt <strong>for</strong> vane med, men <strong>for</strong><br />
mennesket som ung og umoden art på planeten.<br />
Den gis oss rom <strong>for</strong> å koma vidare. Frå det me i<br />
dag kan framstå som, <strong>ein</strong> brautande og<br />
vandaliserande pøbel, til noko mykje meir<br />
modent, produktivt og skapande.
Tankar ved eit vegskilje<br />
Sett i <strong>for</strong>hold til andre artar har me nokre heilt<br />
unike evner. Me har fått valet i gåve, og med den<br />
evna til <strong>ny</strong>skaping, til å søkja dei nærast uendeleg<br />
med <strong>ny</strong>e og uoppdaga vegar inn i framtida. Men<br />
diverre brukar me denne gåva til å velja stort sett<br />
slik alle andre gjer, til å gå dei same grå vegane, og<br />
til å handla slik den til ei kvar tid rådande makt<br />
seier at me skal. Me har fått evna til å byggja og<br />
samla kunnskap over tid. Men den kunnskap me<br />
har samla, har i all hovudsak handla om å bli<br />
endå meir effektive til å plyndra og utbytta natur<br />
<strong>for</strong> å fremja vår eiga sak.<br />
Motorvegen me har køyrt på i lang tid har fått<br />
fleire og fleire filer, og alle har dei vore skilta med<br />
Framgang. Me har blitt <strong>for</strong>talt at dess <strong>for</strong>tare me<br />
køyrer, dess betre skal det gå oss. Ingen sidevegar<br />
har vore merka. Dei som har bygd vegen, har lagt<br />
det meste til rette <strong>for</strong> at me skulle køyra rett fram.<br />
Og rett fram har me køyrt, trass i at det har blitt<br />
klarare og klarare <strong>for</strong> fleire og fleire av oss at den<br />
stad dei vil senda oss til ikkje er Framgang i det<br />
heile, men det motsette. For me byrjar no å<br />
skimta endestasjonen i det fjerne. Stasjonen der<br />
vegen rett og slett stoppar, der verda har gått tom<br />
<strong>for</strong> ressursar til å byggja vidare. Det er ikkje <strong>ein</strong><br />
vakker stad.<br />
Men styrte som me er av struktur- og tanketvang,<br />
durar me likevel vidare i same retning. Og no<br />
merkar me verkeleg at me nærmar oss. Me møter<br />
den ekstreme tørken, dei aggressive flaumane og<br />
dei sterke vindane. Me ser stadig mindre av anna<br />
liv, og me møter dei mange menneska som er på<br />
flukt i motsett retning. Dei mange som berre fekk<br />
den «sure svie» og ikkje den «søte kløe». Dei<br />
mange som alt no må betala prisen <strong>for</strong> at vårt
store, vestlege kollektive Utopia dei siste tiåra,<br />
«Evig Vekst og Framgang», i røynda viser seg – når<br />
den enorme lånegjelda som finansierte festen skal<br />
nedbetalast – å vera det motsette, Det Daude<br />
Dystopia.<br />
Men så, då me trudde at all von var ute, blir me<br />
altså likevel presentert <strong>for</strong> valet om eit mogleg<br />
filskifte!<br />
At ei avkøyrsle endeleg er synleg, kjem av det<br />
sterke, praktisk retta engasjementet til stadig fleire<br />
<strong>ny</strong>skapande menneske rundt om i verda. Den <strong>ny</strong>e<br />
<strong>grøn</strong>e <strong>revolusjon</strong>en har vakse så <strong>for</strong>t og blitt så<br />
omfattande, at makta ikkje lenger klarar å halda<br />
den skjult.<br />
Vår kollektive erfaring med SARS COV-2<br />
(<strong>naturen</strong>s aller minste innvånar, som klarte å<br />
knebla ei heil menneskeverd), kan vera med og<br />
påskunda denne positive utviklinga. Me har erfart<br />
at stor endring er mogleg på kort tid, at me<br />
faktisk kan omstilla oss og leva liva våre på <strong>ny</strong>e<br />
måtar. At me likevel ikkje må alt det dei sa me<br />
måtte. At me i staden kan bruka våre<br />
menneskelege gåver til å skapa noko <strong>ny</strong>tt og betre.<br />
Der eg no står ved dette skiljet, reflekterer eg over<br />
dei enorme moglegheitene eit retningsskifte kan<br />
gje oss. Tenk om me samla, som enkeltindivid og<br />
som globalt fellesskap, kunne <strong>ny</strong>tta våre<br />
menneskelege evner til val og kunnskapsbygging i<br />
Gaia si <strong>for</strong><strong>ny</strong>ande teneste? Tenk <strong>for</strong> <strong>ein</strong> fantastisk<br />
planet me då ville kunna overlata til<br />
etterkomarane våre!<br />
Eit <strong>ny</strong>tt, inkluderande naturomgrep er i emning.<br />
«Koden», den som opnar porten til <strong>naturen</strong> <strong>for</strong><br />
mennesket, er rett og slett i ferd med å bli knekt.<br />
La oss <strong>for</strong>lata motorvegen og ta den <strong>grøn</strong>e<br />
avkøyrselen i staden. Den er endå ikkje markert<br />
på noko offisielt kart, og vegen derifrå må me gå<br />
opp sjølve. Men <strong>ein</strong> <strong>ny</strong>utvikla regenerativ <strong>etikk</strong>
<strong>for</strong> byggjande menneskeleg handling i <strong>naturen</strong><br />
syner oss likevel retninga.<br />
Den er kompasset me treng. På vegen mot Gaia<br />
og den kompostmoderne framtida.
The spirit of humanity is a creative spirit and there<strong>for</strong>e we trust in<br />
it not only because it remains our hope in these times, but because<br />
it is able to fulfill its historic task.<br />
Albert Schweitzer, 1951