Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>NOORD</strong> <strong>VAN</strong> <strong>JOU</strong> <strong>HART</strong><br />
<strong>GEBEUR</strong> <strong>DAAR</strong> <strong>'N</strong> <strong>BREIN</strong><br />
'n tendens verslag oor die nuutste neurologiese bevindinge<br />
<strong>'N</strong> EKERK TENDENS VERSLAG<br />
SAAMGESTEL DEUR STEPHAN <strong>JOU</strong>BERT<br />
WWW.EKERK.ORG
<strong>NOORD</strong> <strong>VAN</strong> ONS <strong>HART</strong><br />
<strong>GEBEUR</strong> <strong>DAAR</strong> <strong>'N</strong> <strong>BREIN</strong><br />
Hollywood het die spyker op die kop geslaan! Hulle het ̓n<br />
fliek gemaak oor hoe die brein werk. En die beste is dat dit ̓<br />
n kinderanimasiefliek is wat enigiemand kan verstaan. Die<br />
studie van hoe die brein werk (neurowetenskap) het so<br />
belangrik geword dat die meeste areas in ons lewens,<br />
asook die akademiese wêreld, nou daarvan begin kennis<br />
neem. Alles wat ons as mense beleef, begin in die brein:<br />
ons bewussyn, ons interpretasie van die werklikheid, die<br />
funksionering van ons liggame, ons gevoelens, ons geheue<br />
en nog baie meer.<br />
Alles gebeur in ons brein, selfs ons geloof! Hollywood het<br />
dit onlangs gepopulariseer in Disney en Pixar se<br />
animasiefliek, Inside Out. Die wetenskap agter Inside Out<br />
kom hoofsaaklik van twee neurosielkundiges, Dacher<br />
Keltner en Paul Ekman, wat veral belangstel in die rol wat<br />
emosies in die werking van die brein speel. Inside Out<br />
vertel die storie van ̓n elfjarige dogtertjie genaamd Riley in<br />
haar amper-tiener-jare. Die fliek speel op twee vlakke af: dit<br />
vertel in die eerste plek haar storie as die kind van twee<br />
liefdevolle ouers. Sy word gelukkig groot met baie aandag<br />
en sorg. Haar verhoudingswêreld spat dan aan skerwe<br />
wanneer haar gesin na ̓n nuwe omgewing waar Riley<br />
ontwortel voel en al hoe meer ontnugter raak in haar jong<br />
lewetjie. Dinge begin spoedig skeefloop in Riley se lewe.<br />
Die fliek vertel ook ‘n tweede storie, wat in Riley se brein<br />
afspeel. Haar gedagtes, emosies en algemene<br />
breinaktiwiteit word uitgebeeld as karakters en gebeure<br />
binne-in haar brein en bewussyn. Die fliek wys noukeurig<br />
en stap-vir-stap hoe elke emosie wat sy beleef, van die<br />
oomblik wanneer sy as nuwe babatjie haar ogies oopmaak, ̓<br />
n herinnering (“memory”) vorm wat dan snags terwyl Riley<br />
slaap in haar langtermyngeheue gestoor word. Die<br />
belangrikste herinneringe wat sy beleef is wat in die fliek<br />
haar kernherinneringe (“core memories”) genoem word. Dit<br />
word gevorm deur die sleutelemosies wat Riley op die<br />
belangrikste oomblikke in haar lewe ervaar, soos<br />
byvoorbeeld die eerste keer wat sy leer loop het of haar
eerste hokkiewedstryd. Haar emosies en herinneringe word<br />
ook sterk beïnvloed deur die mense met wie sy hierdie<br />
oomblikke deel. Elke kernherinnering vorm en voed dan ̓n<br />
spesifieke hoofdeel van Riley se ontwikkelende<br />
persoonlikheid. So ontvou die res van die storie dan. Later ̓n<br />
bietjie meer oor die fliek wanneer ons oor emosies praat.<br />
In kerk- en teologiese kringe word daar ook nagedink oor<br />
neurowetenskap en saam met Inside Out is die punt van<br />
hierdie tendensverslag dat wat in ons brein gebeur,<br />
deurslaggewend is vir ons lewens! Maar hoe werk die brein en<br />
watter impak het breinaktiwiteit op ons verhouding met God?<br />
Hierdie verslag wil jou graag help om hieroor te dink.<br />
ONS <strong>BREIN</strong>E IS PLASTIES<br />
EN OOK BLITSVINNIG<br />
Ons kop verander lewenslank. Trouens, die voortdurende<br />
vorming van breinselle in die volwasse brein, bekend as<br />
neurogenese (“neurogenesis”), word as die belangrikste<br />
ontdekking beskou gedurende die sogenaamde Amerikaanse<br />
“dekade van die brein” (1990-1999). “Neuroplastisiteit”,<br />
oftewel die aanhoudende groei van die brein, word vandag<br />
algemeen aanvaar.<br />
Ons brein bestaan uit enigiets vanaf 23 miljard selle (volgens<br />
konserwatiewe skattings) tot sowat 100 miljard selle, volgens<br />
die gewildste beramings. Breinselle, algemeen bekend as<br />
neurons, praat met mekaar deur chemiese boodskappers<br />
genaamd neuro-oordragstowwe (“neurotransmitters”) wat<br />
telkens ’n gaping bekend ’n sinaps tussen twee breinselle<br />
moet oorbrug. ’n Sinaps is minder as ’n duisendste van ’n<br />
millimeter in deursnee. Vertakkings vanuit neurons, bekend<br />
as aksone, vervoer inligting na die dendriete of<br />
ontvangervertakkings van ’n daaropvolgende neuron. Waar<br />
hierdie vertakkings bymekaar kom, sonder om egter fisies<br />
aan mekaar te raak, vind daar ‘n sinaps plaas. Neurooordragstowwe<br />
sorg dat ‘n elektriese impuls hierdie<br />
mikrospasie oorbrug om inligting na die ontvangerbreinsel se<br />
dendriet aan te gee. Meer as 60 verskillende neuro-
oordragstowwe is werksaam in ons brein (Arden,<br />
2010:6). In ons brein is daar ook ’n wit stof<br />
bekend as miëlien wat nuwe aksone omhul en<br />
isoleer. Hierdie miëlienomhulsels, wat sowat 50%<br />
van die brein se spasie opneem, bepaal die<br />
spoed en sterkte van sinapse.<br />
Die gemiddelde neuron kan tot 'n duisend of<br />
meer sinaptiese verbindings vorm. Geleerdes<br />
meen daar kan tot 1,8 miljoen nuwe sinaptiese<br />
verbindings per sekonde in die brein ontstaan.<br />
Stephen Smith van Stanford Universiteit, wat<br />
nuwe tegnologie ontwikkel het om sinaptiese<br />
verbindings in die prefrontale korteks of<br />
denkende deel van ons brein te tel, meen hierdie<br />
area alleen bevat tot soveel as 125 triljoen<br />
sinapse (http://med.stanford.edu/news/allnews/2010/11/new-imaging-method-developedat-stanford-reveals-stunning-details-of-brainconnections.html).<br />
Hoe meer sekere breinselle saamvuur, hoe meer<br />
groei hulle saam, en hoe meer vorm daar sterk<br />
konneksies tussen hulle. Vandaar die uitdrukking<br />
onder breinnavorsers: “Brain cells that fire<br />
together, wire together.” Hoe meer gereeld<br />
sekere neurons saamvuur, hoe vinniger doen<br />
hulle dit ook en hoe meer versterk daardie roetes<br />
waarop dit gebeur. Ons brein verkies juis om<br />
inkomende inligting altyd oor bekende koproetes<br />
te stuur omdat dit minder energie verg.<br />
Ons brein is blitsvinnig. ’n Neuron kan tot soveel<br />
as 200 keer per sekonde vuur. Breinspoed is<br />
egter nie altyd konstant nie. Dit hang af watter<br />
take ons brein uitvoer en hoe geoefend dit is met<br />
betrekking tot die vlakke van kompleksiteit wat ter<br />
sprake is. ’n Studie deur Moscoso del Pradon in<br />
2009 (http://www.technologyreview.com/<br />
view/415041/new-measure-of-human-brainprocessing-speed)<br />
toon aan dat die brein tydens<br />
die uitvoer van sekere leksikale take tot 60 grepe<br />
(“bits”) per sekonde kan prosesseer. In ’n<br />
opspraakwekkende studie bevind Potter en ander<br />
(2014:270-279) dat die brein visuele beelde<br />
reeds binne 13 millisekondes kan prosesseer<br />
teenoor vroeëre waarnemings dat dit sowat ’n<br />
tiende van ’n sekonde neem.
NATURE VS NURTURE - ONS<br />
GENETIESE MATERIAAL<br />
TEENOOR ONS OMGEWING<br />
Ons erf ons genetiese materiaal van ons ouers en voorouers. Ons gene<br />
bepaal aanvanklik watter breinselle onderling moet verbind, en ook wanneer<br />
dit moet gebeur. Gene speel ’n krities-belangrike rol in fetale breinvorming en<br />
in die aanvanklike verskuiwing van biljoene protoneurons in die brein. Ook is<br />
gene van uiterste belang in die vorming van ons twee breinhelftes. Aan die<br />
hand van ons unieke DNA ontvang ons gene sekere instruksies (amper soos<br />
in ’n resepteboek) om proteïene te vorm wat dien as die boublokke van ander<br />
sisteme in ons liggaam. Tog het ons te min genetiese materiaal teenoor<br />
neurons om ons lewe te oorheers. Navorsers reken ons het slegs tussen 20<br />
000-25 000 proteïengekodeerde gene. Ons is dus nie uitgelewer aan ’n kop<br />
wat volledig geprogrammeerd by ons afgelewer is met ons genetiese<br />
materiaal as die enigste storieskrywer nie. Die Nobelpryswenner, Eric<br />
Kandel, skryf in dié verband dat die lewe gedurig ons brein help vorm. Ons<br />
genetiese materiaal kan dit nooit eensydig oorheers oorroep nie. “The fact<br />
that a gene must be switched on to form long-term memory shows clearly that<br />
genes are not simply determinants of behavior but are also responsive to<br />
environmental stimulation, such as learning” (2006:132). Ons brein kan<br />
gedurig “rewire,” want dit word gekenmerk deur plastisiteit. Trouens: “it takes<br />
less than two weeks for a neuron to grow new axons and dendrites, and in<br />
some cases the change occurs suddenly” (Newberg & Waldman, 2009:104).
ONS <strong>BREIN</strong> KAN NIE<br />
'MULTITASK' NIE<br />
Vandag het die meeste navorsers dit eens dat die brein nie kan<br />
“multitask” nie; goed geoefende koppe kan net inligting vinniger<br />
as ander prosesseer. Ons brein gaan altyd “sequentially” of<br />
opeenvolgend om met inligting. John Medina (2008:92) skryf:<br />
“The brain is a sequential processor, unable to pay attention to<br />
two things at the same time.” In ’n Franse studie in 2010 het<br />
navorsers verskillende, maar gelyktydige take aan indiwidue<br />
gegee om te verrig terwyl hulle breinfunksies met fMRIskanderings<br />
gemonitor is. Hulle het bevind dat “our brains are<br />
set up to do two things at once, but not three” (Hamilton, 2010).<br />
Wanneer meer as twee doelwitte aan deelnemers gegee is met<br />
belonings en al, kon hulle kop dit nie gelyktydig hanteer nie.<br />
Miskien is dit hoekom die huidige digitale generasie soms sukkel<br />
met volgehoue konsentrasievlakke. Mense wat vir lang tye aan<br />
sosiale media blootgestel is, se kop is gedurig aan die verskuif<br />
tussen inkomende sms’e, e-posse, twiets en Facebookboodskappe.<br />
Studies wys dat sulke aanhoudende onderbrekings<br />
maak dat persone tot 50% langer vat om sekere take af te<br />
handel as diegene wat slegs op die take fokus.
VOORGROND EN<br />
AGTERGROND IN ONS KOP<br />
Impulse wat ons brein op enige gegewe oomblik as die<br />
belangrikste beskou, ontvang ons kop se aandag. Onnodige<br />
impulse word geblokkeer sodat ons brein kan fokus op daardie<br />
take, uitdagings en situasies wat as die vernaamstes beskou<br />
word. Hierdie keuses word gemaak deur ons kop se “alerting<br />
and arousal system.” Hiermee saam is daar ook nog ’n<br />
uitvoerende of “executive” sisteem wat ons tot aksie laat<br />
oorgaan. Hierdie prosesse word onder andere vanuit ’n area in<br />
ons breinstam geaktiveer wat bekendstaan as die “retikulêre<br />
aktiveringsisteem" (RAS). Saam met die talamus in ons brein is<br />
hierdie RAS verantwoordelik vir besluite oor watter sensoriese<br />
inligting of stimuli aandag kry, en watter nie. Dit werk soos ’n<br />
hekwag en gebeur sonder dat ons daarvan bewus is, sodat ons<br />
nie deur massas inkomende stimuli oorweldig word nie.<br />
Ons RAS is ’n hoogs aktiewe sisteem wat soos ’n sensitiewe<br />
skakelaar of “toggle switch” enigiets vanaf “hot arousals” tot<br />
rustige toestande veroorsaak. Pierce Howard (2006:47) sê:<br />
“When we become emotionally charged, as in the fight-or-flight<br />
response, the RAS shuts down the cerebral cortex, or learning<br />
brain. For all practical purposes, when the cortex is shut down,<br />
we proceed on ‘automatic pilot,’ where instinct and training take<br />
over.” Eers as sulke onmiddellike bedreigings verwyder is,<br />
skakel ons denkende brein weer aan.
NUWE DEURBRAKE<br />
RONDOM DIE VERSTAAN<br />
<strong>VAN</strong> GEHEUE<br />
Eric Kandel (2006) het bevind dat ons<br />
brein aanhoudend nuwe neurale<br />
verbindings skep om nuwe ervarings te<br />
prosesseer. Ons korttermyngeheue bring<br />
bepaalde biochemiese veranderinge in die<br />
brein se sinapse aan. In die geval van die<br />
vorming van langtermyngeheue vind daar<br />
selfs anatomiese veranderinge plaas,<br />
omdat nuwe sinaptiese terminale in die<br />
brein ontstaan. “In both, short-term<br />
memory involves covalent modification of<br />
preexisting proteins and changes in the<br />
strength of preexisting synaptic<br />
connections, while long-term memory<br />
requires the synthesis of new protein and<br />
the growth of new connections” (Kandel,<br />
2009:12750).<br />
Voordat langtermyngeheue gevorm het in<br />
een bepaalde neuron waarop Kandel en<br />
sy span gefokus het, het dit sowat 1 300<br />
sinaptiese verbindings met 25 ander<br />
neurons gehad, waarvan 40% aktief was.<br />
Na die vorming van langtermyngeheue het<br />
die sinaptiese verbindings in hierdie<br />
neuron meer as verdubbel tot 2 700, en<br />
die verhouding van aktiewe sinaptiese<br />
verbindings het opgeskuif tot sowat 60%.<br />
Solank as wat hierdie nuwe<br />
langtermyngeheue in stand gehou is, het<br />
genoemde aktiwiteite in plek gebly. Toe<br />
hierdie herinneringe begin verdwyn, het<br />
die sinaptiese verbinding weer tot 1 500<br />
verminder.<br />
Nuwe navorsing oor die vorming van<br />
geheue toon aan dat ons kop nie oor en<br />
oor presies dieselfde informasie onthou<br />
nie. Ons geheue word op ingewikkelde<br />
maniere herskryf elke slag as ons dit<br />
herbesoek. Ons brein lê telkens nuwe<br />
proteïene neer en vorm nuwe sinaptiese<br />
verbindings rondom bepaalde<br />
herinnerings. Naseem Nader, ’n<br />
neurowetenskaplike, meen hy het<br />
genoeg bewyse om aan te voer dat die<br />
blote daad van herinnering alreeds<br />
daardie spesifieke herinneringe in die<br />
brein herskryf. Dit is ’n stap verder as<br />
Eric Kandel se navorsing oor geheue<br />
hierbo, wat bevind het dat<br />
korttermyngeheue nuwe chemiese<br />
veranderinge in ons sinaptiese roetes<br />
tot gevolg het, maar dat<br />
langtermyngeheue letterlik in die brein<br />
ingebou word. Al verweer daardie einste<br />
herinnering met die jare, bly die basiese<br />
boustene steeds dieselfde, aldus<br />
Kandel. Naseem Nader meen egter<br />
daar gebeur veel meer, in die lig van sy<br />
studies met rotte. Hy wou naamlik<br />
vasstel wat gebeur as hulle bepaalde<br />
herinneringe herroep. Direk nadat hy<br />
die rotte aan ’n hoë biepgeluid<br />
blootgestel het, het hy hulle ’n ligte<br />
elektriese skok gegee. Toe het hy 24<br />
uur later weer hierdie biepgeluid<br />
gespeel en die rotte dadelik ingespuit<br />
met ’n middel wat die vervaardiging van<br />
daardie proteïene keer wat noodsaaklik<br />
is vir geheuevorming en herroeping.<br />
Nader se argument is dat as die rotte se<br />
herinneringe 24 uur tevore die eerste<br />
keer na daardie biepgeluid vasgelê is,<br />
dan sou hierdie middel geen effek hê<br />
nie. Aan die anderkant, as herinneringe
elke slag (of ten minste gedeeltelik)<br />
neurologies herbou moet word, dan sal die<br />
rotte die biepgeluid ignoreer asof hulle dit<br />
nie aangeleer het nie. Selfs Joseph<br />
LeDoux het nie gemeen dit sou gebeur<br />
nie, maar toe het dit!<br />
Al is Naseem Nader se teorie nog onder<br />
bespreking, is hierdie ̛n belangrike<br />
aanduiding dat ons brein moontlik ons<br />
herinneringe hervorm elke keer dat dit<br />
herroep word. Die Smithsonian, wat sy<br />
fassinerende navorsing met ons deel<br />
(http://www.smithsonianmag.com/<br />
science-nature/how-our-brains-makememories-14466850/?no-ist=&page=4),<br />
verwys na nog soortgelyke studies. Feit<br />
is, ons geheue is nie in sement gegiet<br />
nie. Ons hoef nie lewenslank onder<br />
goor herinneringe te ly nie. Ons kan dit<br />
aanpas, herbedink, krimp en uiteindelik<br />
die pyn daarvan minimaliseer en<br />
wegneem. Selfs onder normale<br />
omstandighede is enige herinnering “…<br />
not simply an image produced by time<br />
traveling back to the original event—it<br />
can be an image that is somewhat<br />
distorted because of the prior times<br />
you remembered it,” meen Donna<br />
Bridge (2012).
EMOSIES IS<br />
GROOT<br />
Anthony Damasio, ’n bekende<br />
neurowetenskaplike, meen ons is verkul<br />
deur een van die vaders van die moderne<br />
Westerse samelewing, René Descartes.<br />
Met sy beroemde spreuk: cogito ergo<br />
sum (“ek dink, daarom is ek”), het hy die<br />
mens as denkende, logiese wese<br />
voorgehou. Damasio (1994) meen egter<br />
ons is primêr emosionele wesens wie se<br />
besluitnemingsvaardighede nie op logika<br />
berus nie, maar op emosies wat ons<br />
rasionele vaardighede rig en bestuur.<br />
Hierdie deel word baie kreatief en kundig<br />
uitgebeeld in Inside Out. Die fliek toon die<br />
fundamentele invloed van Riley se<br />
emosies soos vreugde, vrees, hartseer,<br />
woede en walging op die ontwikkeling<br />
van hierdie hoofdele van haar<br />
persoonlikheid. Emosies word alles in<br />
Riley se lewe: haar verhoudingswêreld,<br />
interaksie met haar ouers en vriende,<br />
haar sportprestasies en haar selfvertroue.<br />
Die wetenskap agter die fliek word<br />
vernuftig in die narratief ingeweef en wys<br />
vir ons hoe dit emosies is wat ons denke<br />
(“stream of consciousness”) bestuur, hoe<br />
emosies die herinneringe van die verlede<br />
inkleur en hoe elk van die verskillende<br />
emosies meeding vir beheer oor die<br />
bewussyn. Die animasiefliek dui ook aan<br />
hoe ons identiteit bepaal word deur<br />
spesifieke emosies en hoe dit ons beeld<br />
van die realiteit vorm. Deur Riley se lewe<br />
toon dit aan hoe emosies ons rasionele<br />
denke beheer en dat die een nie<br />
noodwendig die ander se vyand is nie. Dit<br />
wys ook hoe gevoelens bepaal hoe<br />
ons onsself uitdruk en die uitwerking<br />
daarvan op die mense rondom ons. In<br />
die fliek besef ons egter ook hoe ̓n<br />
reeks traumatiese gebeurtenisse kan<br />
maak dat iets soos vrees later kan<br />
oorneem as die hoofemosie, Dit kan<br />
dan om die beurt veroorsaak dat die<br />
kernherinneringe erodeer en plek<br />
maak vir destruktiewe hoofdele wat<br />
deel van ̓n persoon se samestelling<br />
kan word. Navorsing blyk in lyn te<br />
wees met die fliek: Emosies staan<br />
sentraal.<br />
Emosies neem die voortou bo denke<br />
wanneer dit oor breinspoed gaan.<br />
Louis Cozolino (2006:133) verwys na<br />
navorsing wat bevind dat: “although it<br />
takes our brain 400-500 milliseconds to<br />
bring sensations to conscious<br />
awareness, it takes only 14<br />
milliseconds to implicitly react to, and<br />
categorize visual information.” Ons<br />
voel en ervaar lank voordat ons<br />
daaroor begin nadink. Die amigdala<br />
(twee organe in ons brein wat so groot<br />
soos amandels is en wat diep in die<br />
temporale lobbe gesetel is) is die<br />
“speed dial” of spoedbel-opsie van ons<br />
brein. Binne enigiets vanaf 13-50<br />
millisekondes neem ons brein impulse<br />
waar terwyl ons amigdala vanaf sowat<br />
20 millisekondes hierop reageer.
LIGLOOP VIR<br />
VREES<br />
Die amigdala is ̓n stil, maar<br />
blitsvinnige orgaan in ons brein. Dit is<br />
tot die tande toe gewapen met neurooordragstowwe<br />
soos dopamien en<br />
noradrenalien wat weerlig-vinnige<br />
reaksies in ons liggaam veroorsaak.<br />
Cozolino (2006:167) sê: “the primary<br />
role of the amygdala … is to<br />
modulate vigilance and attention in<br />
order to gather information,<br />
remember emotionally salient events<br />
and individuals, and prepare for<br />
action.” Vrees is ’n groot skakelaar in<br />
ons amigdala. Daarom moet ons<br />
amigdala getem word, anders skakel<br />
dit ons denkende brein of prefrontale<br />
korteks later uit. Dit kan die werking<br />
van die hippokampus in ons brein,<br />
wat betrokke is by ons eksplisiete<br />
geheue, negatief beïnvloed. Ons<br />
amigdala wil ons laat oorleef by wyse<br />
van impulse wat ons moet laat vries,<br />
veg of vlug, nie om ons te laat dink<br />
nie.<br />
Ons brein se prefrontale korteks is<br />
ook betrokke by ons gedagtes en<br />
emosies. Dit dien as ons sosiale brein<br />
wat empatie en ander gevoelens van<br />
omgee onder die regte<br />
omstandighede laat groei. As ons<br />
amigdala egter te veel kortisol in ons<br />
liggaam vrystel om ons in veg-, vriesof<br />
vlugmodus te hou, skakel dit<br />
daardie reseptore vir kortisol in ons<br />
hippokampus af. Onder volgehoue<br />
afskeidings swig ons hippokampus<br />
uiteindelik en begin atrofieer of<br />
wegkwyn. In gewone taal gesê, ’n<br />
lewe van aanhoudende angs, stres<br />
en vrees gee aanleiding tot die<br />
beskadiging van ons brein (en by name,<br />
ons geheue) omdat ons hippokampus<br />
krimp. John Arden (2010:32) sê dat<br />
dieselfde egter nie met die amigdala<br />
gebeur nie. Verhoogde kortisol (asook die<br />
neuro-oordragstof glutamaat) maak dit nog<br />
meer sensitief. Kroniese stres lei tot<br />
toestande waar ’n ooraktiewe amigdala<br />
later enige normale gebeure in ons lewe<br />
begin verstaan in terme van vries, veg of<br />
vlug. Helaas stel ons amigdala nie belang<br />
in die detail van enige situasie as dit eers<br />
geaktiveer is nie. As dit geleer het om af te<br />
gaan te midde van enigiets vanaf harde<br />
geluide; skielike bewegings rondom ons in<br />
die donker, tot by moontlike aggressiewe<br />
uitdrukkings op mense se gesigte, sal dit<br />
hiermee aanhou totdat ons hierop ingryp.<br />
Die hippokampus in ons brein is<br />
lewensbelangrik wat die vorming van<br />
gesonde oordeel en veral<br />
langtermyngeheue betref. Wanneer dit<br />
ingeperk word, verloor ons ’n gesonde en<br />
gebalanseerde perspektief op die lewe.<br />
Ons vermoë om verskillende opsies te<br />
oorweeg en met wysheid na die lewe te<br />
kyk, word drasties beïnvloed deur ’n<br />
ooraktiewe amigdala (asook deur<br />
glutamaat). Dit beskadig selle en skei ook<br />
daardie berugte vrye radikale af wat ander<br />
breinselle kan vernietig en dendriete (die<br />
inligtingontvangers in ons breinselle) laat<br />
terugkrimp. Die praktiese gevolg, aldus<br />
Arden, is katastrofies (2010:33): “Thoughts<br />
and emotions become more rigid and<br />
simple. Your decisions will be rigid and will<br />
probably be destructive instead of<br />
constructive.”
NADENKE KEER EMOSIONELE<br />
<strong>BREIN</strong>VERSTOPPING<br />
Gefokusde en kreatiewe denke is noodsaaklik. Dan kalmeer jou<br />
amigdala. LeDoux (2003:217) skryf dat die amigdala en prefrontale<br />
korteks in ’n wederkerige verhouding tot mekaar staan. “… in order<br />
for the amygdala to respond to fear reactions, the prefrontal region<br />
has to be shut down. But, by the same logic, when the prefrontal<br />
region is active, the amigdala would be inhibited, making it harder to<br />
express fear.” Ons kan negatiewe emosies stokflou dink. Ons<br />
nadenkende brein is ons kop se bewustelike, maar<br />
lewensnoodsaaklike tweede opinie op goor emosies. Al is die<br />
denkende breinroete (via die hippokampus en neokorteks) stadiger, is<br />
dit meer akkuraat en genuanseerd as ons lae breinroete via die<br />
amigdala, wat vinniger maar terselfdertyd ook minder akkuraat is wat<br />
waarnemings betref. Joubert (2014:43-44) sê: “Ons denkende brein<br />
prosesseer ons ervarings, al onthou dit alles in ons lewe in terme van<br />
emosies. In gewone taal gesê, ons is diep emosionele wesens. Ons<br />
voel diep en onthou emosioneel. Emosies is interne skakelaars wat<br />
ons aanspoor om tot aksie oor te gaan. Ons ervarings uit die verlede<br />
(soos wat ons dit emosiebelaaid onthou) speel ‘n reuse rol hierin, al<br />
gebeur dit onbewustelik. Daarom dat ons moet sorg dat blinde<br />
emosies nooit die oorhand in ons lewe kry nie. Want hulle is<br />
blitsvinnig en soms lewensgevaarlik. Ons emosies is bedoel om ons<br />
te laat oorleef, nie om ons lewe oor te neem of eksklusief te stuur nie.<br />
Wysheid is om te weet ons skuld ons emosies altyd '̛n tweede, goed<br />
deurdagte opinie. Wysheid is om toe te laat dat die Here ons denke<br />
verander en vernuwe in die spore van Romeine 12:1-2.”
NEGATIEWE TAAL KAN<br />
<strong>BREIN</strong>SKADE VEROORSAAK<br />
Negatiewe taal beskadig nie net ander se<br />
lewens nie, maar ook ons brein. Twee<br />
neurowetenskaplike navorsers op die<br />
gebied van die rol van geloof en die brein,<br />
Andrew Newberg en Mark Waldman, sê in<br />
die boek, Words can change your brain<br />
(2012) dat as ons ’n fMRI-skandering op<br />
ons brein sou kon sien wanneer die<br />
Engelse woord: “NO” vir minder as ’n<br />
sekonde voor ons oë flits, ons sal opmerk<br />
hoedat massas hormone wat stres<br />
veroorsaak en neuro-oordragstowwe<br />
dadelik in ons kop vrygestel word. Hulle<br />
verwys ook na navorsing wat bevind het<br />
dat om bloot net ’n klompie negatiewe<br />
terme voor depressiewe persone se oë te<br />
flits, hulle toestand onmiddellik vererger.<br />
Negatiewe taal verrinneweer ons brein.<br />
Waldman en Newberg skryf egter in ’n<br />
blog in Psychology Today (https://<br />
www.psychologytoday.com/blog/wordscan-change-your-brain/201208/the-mostdangerous-word-in-the-worl?)<br />
dat wanneer<br />
ons die woord “NO” (“NEE”) saam met<br />
negatiewe gesigsuitdrukkings gebruik,<br />
aktiveer ons nie net bepaalde<br />
streschemikalieë in ons brein nie, maar<br />
ook in dié van ons hoorders: “The listener<br />
will experience increased anxiety and<br />
irritability, thus undermining cooperation<br />
and trust. In fact, just hanging around<br />
negative people will make you more<br />
prejudiced toward others!”<br />
Enkele implikasies vir gelowiges oor die<br />
nuwe verstaan van die brein.<br />
a. God is nie ’n skepping of<br />
gevangene van ons brein nie<br />
Godsdiens, in die woorde van Wilson (in<br />
Alper, 2001:66), is “one of the<br />
universals of human behaviour, taking<br />
recognizable form in every society …”<br />
Geen wonder dat neuroteoloë oor die<br />
afgelope jare begin vra het of daar nie<br />
iets soos ’n godsdienstige geen, “a<br />
religious gene”, bestaan nie, en of daar<br />
nie moontlik ’n bepaalde area in die<br />
brein is wat opsy gesit is vir geestelike<br />
ervarings nie. Dit sou impliseer dat ons<br />
“hard-wired” of geneties bedraad is om<br />
in geestelike realiteite te glo. In die<br />
1990’s het ’n paar geleerdes<br />
aangekondig dat hulle wel ‘n “God spot”<br />
of ’n “God module” in die brein gevind<br />
het. Dit het gebeur toe hulle die breine<br />
van slagoffers van ’n bepaalde vorm<br />
van epilepsie bestudeer het. Wanneer<br />
hierdie pasiënte by name aan God<br />
gedink het, is ’n bepaalde area in hulle<br />
temporale breinlobbe elke keer<br />
geaktiveer.<br />
Vandag word hierdie idee van een<br />
godsdienstige module in die brein glad<br />
nie meer aanvaar nie. Verskillende<br />
studies in dié verband toon aan dat<br />
meer as ’n dosyn areas in die brein<br />
aktief is wanneer mense se<br />
godsdienstige ervarings met<br />
breinskanderings nagegaan word. Die<br />
Science Daily van 19 April 2012 (http://<br />
www.sciencedaily.com/<br />
releases/2012/04/120419091223.htm)
maak melding van ’n studie by die Universiteit van Missouri<br />
onder leiding van Brick Johnstone wat onderstreep dat<br />
spiritualiteit op dinamiese maniere in die brein gebeur<br />
omdat verskillende dele saamwerk om sulke belewenisse te<br />
fasiliteer. Johnstone kom tot die volgende gevolgtrekking:<br />
“We have found a neuropsychological basis for spirituality,<br />
but it’s not isolated to one specific area in the brain.”<br />
Neuronavorsers soos Newberg en ander is van mening dat<br />
ons brein op só ’n unieke manier saamgestel is dat dit<br />
inderdaad bedraad (“hard-wired”) is vir godsdiens. Saam<br />
met die brein se kapasiteit vir analitiese nadenke, abstrakte<br />
wiskundige berekenings, kreatiwiteit, ensovoorts, het dit<br />
ook ̛n ingeboude vermoë om God te ervaar. Newberg,<br />
D’Aquili en Rause (2002:53) meen daarom dat die brein<br />
ook een van die plekke is waar God Homself laat ken. Tog,<br />
ten spyte van die waarde van neuroteologiese invalshoeke<br />
op spiritualiteit, kan dit nie die ewige bestaan van God, of<br />
die uniekheid van ons geloof verklaar of finaal beoordeel<br />
nie. Trouens, ons brein kan nie eens behoorlik tussen<br />
uiterlike werklikhede en interne ervarings hiervan onderskei<br />
nie. Ons benut maar dieselfde koproetes wanneer ons aan<br />
iets dink of droom as wanneer ons dit direk beleef.<br />
Augustinus was in die kol toe hy aan die begin van die<br />
vyfde eeu in sy Belydenisse geskryf het dat God ons vir<br />
Homself gemaak het en dat ons harte (en ons brein!)<br />
rusteloos is totdat dit rus vind in Hom. God is nie ̓n produk<br />
van ons brein nie. Nog minder is Hy ̛n gevangene van ons<br />
kop … of enigsins afhanklik van ons begrip en belewenisse<br />
van Hom. God is wie Hy is, ongeag wat ons van Hom dink,<br />
glo of verstaan. Al weet ons vandag op meer genuanseerde<br />
maniere as ooit dat God ervaarbaar is deur die brein, kan<br />
wetenskaplike studies nie die Drie-enige God ontdek en<br />
navors asof Hy ’n objek in een van ons laboratoriums is nie.<br />
Ons kan God se handelinge nie verklaar deur nuwe kennis<br />
van die brein se funksionering nie.<br />
b. Ons moenie net ons harte vir die Here gee nie; Hy<br />
soek dringend ons koppe ook<br />
Om op te hou met dink, lees en oordink, is lewensgevaarlik.<br />
Die bekende Amerikaanse koerant, USA Today (http://<br />
usatoday30.usatoday.com/news/religion/2011-05-25-
ain24_ST_N.htm), het juis op 26 Mei<br />
2011 verslag gedoen van ̓n studie wat<br />
by Duke Universiteit onderneem is, wat<br />
aantoon dat evangeliese Christene se<br />
hippokampus in hul brein kleiner is as<br />
dié van mense in ander kerklike<br />
tradisies. Dit kan impliseer dat hulle hul<br />
denkende koppe veel minder gebruik as<br />
dié van indiwidue in ander<br />
geloofskringe.<br />
Te veel kere is die kerk ’n breindood<br />
sone. Ons kan ons kop met<br />
vrymoedigheid by party kerke se deure<br />
los en dit na die tyd weer ongeskonde<br />
en ongebruik terugvat. Dieselfde<br />
inligting word maar net oor en oor daar<br />
gesirkuleer. Ons het van Kolossense<br />
3:2 vergeet – dat ons ons gedagtes<br />
gedurig moet rig op die dinge van<br />
Christus. Die Here het ons kop nie<br />
ontwerp om staties te wees nie, maar<br />
om aanhoudend te leer en te groei. Ons<br />
is nie die slagoffers van ’n brein wat in<br />
sement gegiet is nie, tensy onsself<br />
toelaat dat dit met ons gebeur. Ons<br />
brein is plasties, rekbaar, groeibaar,<br />
aanpasbaar, veranderbaar, leerbaar …<br />
Hierdie lewensbelangrike feit plaas ons<br />
voor ’n lewenslange uitdaging om ons<br />
koppe aanhoudend in die regte<br />
RIGTING te laat groei. Ons voltydse<br />
verantwoordelikheid is om ons gedagtes<br />
reg te dink en al ons emosies op<br />
gesonde maniere te ervaar. In die taal<br />
van Romeine 12:2 moet ons toelaat dat<br />
God ons denke vernuwe sodat ons sy<br />
wil kan ken. Dit vra ’n<br />
nimmereindigende leergierigheid en<br />
nuuskierigheid. In gewone taal gesê:<br />
ons moet onsself gedurig omring met<br />
goeie boeke en kreatiewe mense. Ons<br />
moet sorg dat ons denke gerek en<br />
uitgedaag word deur denkende<br />
gelowiges.<br />
c. Ons moet ons emosies en denke<br />
onder beheer kry - God S’n!<br />
Herhaling van dieselfde tipe gevoelens,<br />
gedagtes en gedrag in ons koppe skep<br />
gevestigde neurale hoofpaaie waarlangs<br />
inligting vervoer word en waarbinne nuwe<br />
ervarings geprosesseer en ingepas word.<br />
Op hierdie manier vorm gewoontes in ons<br />
lewe – deur aanhoudende herhaling van<br />
denke en gedrag. Aan die anderkant sal<br />
neuroroetes wat nie gebruik word nie,<br />
krimp en in onbruik verval. Judy Willis<br />
(http://www.ascd.org/publications/<br />
books/107006/chapters/<br />
Memory,_Learning,_and_Test-<br />
Taking_Success.aspx) verwys na ’n<br />
navorsingsverslag in 2004 wat aantoon<br />
dat mense wat geleer het om balle in die<br />
lug te hou of te “juggle”, ’n toename in<br />
grysstof in die visuelegeheue-areas van<br />
die brein beleef het. Nadat hulle opgehou<br />
het om dit te beoefen, het die grysstof<br />
egter verdwyn. Dieselfde het gebeur met<br />
mense wat ’n tweede taal aanleer en dit<br />
dan nie beoefen nie. Sy skryf: “The loss of<br />
native language ability, juggling skills, or<br />
learned academic material that is not<br />
practiced is the flip side of the brain's<br />
growth response to learning. It is the “use<br />
it or lose it” phenomenon.”<br />
Ons moet keer dat negatiewe<br />
gedragspatrone in ons koppe vestig,<br />
omdat dit spoedig tot negatiewe<br />
gewoontes en gedrag lei. In 2 Korintiërs<br />
10:4-5 skryf Paulus dat ons gedurig ons<br />
gedagtes moet arresteer. Prakties beteken<br />
dit die doelbewuste verskuiwing weg van<br />
negatiewe en destruktiewe<br />
gedagtepatrone na Christus en na sy<br />
werke toe. Hierdie roete van doelbewuste<br />
nuut dink, nuut voel en nuut doen keer dat<br />
ons opeindig tussen diegene oor wie<br />
Paulus in Efesiërs 4:17-19 skryf in wie se<br />
koppe daar niks goed gebeur nie.
Te midde van al die impulse wat ons voortdurend<br />
bombardeer, kan ons kies aan watter stimuli ons onder<br />
normale omstandighede aandag wil gee. So kan ons<br />
byvoorbeeld ’n wilsbesluit neem om gedurig mense soos<br />
armes, verlorenes, eensames, verwerptes en randfigure raak<br />
te sien en aan hulle aandag te gee. Dan verskuif hulle<br />
algaande na die voorgrond in ons lewe en dan leer daardie<br />
retikulêre aktiveringsisteem van ons brein om hulle op die<br />
voorgrond te hou. Ons kan ook kies om doelbewus ons ore<br />
oop te hou vir goeie nuus en afbrekende stories mis te luister.<br />
Ons kan intensioneel kies om 1 Korintiërs 13:4-7 se roete uit<br />
te leef, veral as Paulus skryf dat die liefde maak dat ons die<br />
beste van mekaar glo en verwag. Dan kyk en hoor ons ander<br />
se “fabrieksfoute” mis en leef hulle raak in Jesus se Naam.<br />
Navorsing toon aan dat gelowiges wat ernstig is oor hulle<br />
geloof, se breine wel in opbouende rigtings groei. In twee<br />
studies in hierdie verband bevind Michaek Inzlicht van die<br />
Universiteit van Toronto (http://www.sciencedaily.com/<br />
releases/2009/03/090304160400.htm) dat die ACC-gedeelte<br />
van die brein (die sogenaamde “anterior cingulate cortex”),<br />
wat registreer wanneer ons eie optrede angs in onsself<br />
veroorsaak, by gelowiges veel minder aktief is as by<br />
niegelowiges. Selfs wanneer gelowiges foute gemaak het, het<br />
hierdie alarmsisteem veel minder kere afgegaan as by die res.<br />
d. Vermy destruktiewe taal; leer nuwe taal aan<br />
Ons affiniteit vir negatiewe taal moet deurbreek word. Dis<br />
uiters skadelik vir ons brein. Terloops, die rede vir mense se<br />
voorliefde vir slegte nuus en negatiewe taal, egter sonder ’n<br />
ooreenstemmende positiewe reaksie in die brein vir positiewe<br />
taal en nuus, is volgens Waldman en Newberg omdat “the<br />
brain barely responds to our positive words and thoughts.<br />
They’re not a threat to our survival, so the brain doesn’t need<br />
to respond as rapidly as it does to negative thoughts and<br />
words.” As ons dus nie aanhoudend en doelbewus positiefopbouende<br />
taal gebruik nie (teen ’n verhouding van minstens<br />
5 positiewe terme vir elke negatiewe term, aldus Newberghulle),<br />
sal ons brein terugval na bestaande negatiewe<br />
taalroetes. Newberg en Waldman (2012:16-17) meen ook dat<br />
ons ook stadiger moet praat, omdat ons korttermyngeheue<br />
inligting net vir sowat 30 sekondes op ’n slag onthou. Op dié
manier onderbreek ons ons brein se<br />
negatiewe vloei van gevoelens wat<br />
uitmond in ons woorde. Ook help ’n<br />
stadiger tempo van praat ons om<br />
helderder te dink.<br />
Taal maak ’n lewensbelangrike deel van<br />
ons geestelike welsyn uit; daarom dat<br />
ons voortdurend ons brein se taal-areas<br />
moet inoefen.’n Studie deur Alia-Klein en<br />
Goldstein (2007:649-659) toon juis aan<br />
dat die bewustelike en herhaaldelike<br />
gebruik van opbouende taal ’n baie<br />
positiewe effek op ons het, omdat dit die<br />
motiverende dele van ons brein tot aksie<br />
laat oorgaan. Dit stimuleer ook belangrike<br />
neuro-oordragstowwe soos serotonien<br />
om ons gemoedstoestand te verbeter en<br />
ons vreugdevol te hou.<br />
nuwe woorde aan in die vorm van<br />
prentjies eerder as om nuwe<br />
versamelings van letters op abstrakte<br />
maniere te prosesseer, soos bevind in<br />
’n studie in Maart 2015 by die<br />
Georgetown Universiteit (https://<br />
gumc.georgetown.edu/news/After-<br />
Learning-New-Words-Brain-Sees-<br />
Them-as-Pictures). Intussen het ’n<br />
studie van Ripollés, Pallarés en andere<br />
(2014:2606-2611) bevind dat die<br />
aanleer van nuwe woorde in die brein<br />
se ventrale stratum, of VS, geaktiveer<br />
word, ’n area wat verantwoordelik is vir<br />
beloning. Dus, hoe meer taal ons leer,<br />
hoe lekkerder raak dit, en hoe meer kan<br />
ons aanleer. Meer neurale konneksies<br />
ontstaan dan in ons kop wat vars<br />
ervarings, belewenisse en betekenisse<br />
aktiveer, begelei en verwoord.<br />
Ons beste taal-inoefenboek in die Bybel<br />
is sekerlik Spreuke. Dit leer ons onder<br />
andere dat die woorde van ’n wyse mens<br />
’n groot seën is (Die Boodskap): “’n<br />
Gelowige se woorde is ’n onuitputlike<br />
bron van inspirasie (10:11). Wanneer ’n<br />
wyse praat, kan jy hoor hy ken die lewe<br />
(10:13). ’n Wyse se woorde is soos saad<br />
wat gesaai word. Mettertyd dra dit baie<br />
vrug in ander se lewe (12:14). ’n<br />
Gelowige praat altyd die waarheid. ’n<br />
Mens kan op sy woord staatmaak<br />
(12:17). ’n Sagte antwoord laat die woede<br />
bedaar (15:1). Iemand wat kalm oor<br />
probleme praat, se woorde maak heel<br />
(15:4). ’n Wyse dink mooi voor hy<br />
antwoord (15:28). Mooi woorde is soos<br />
iets lekkers. Aangenaam om te eet. Goed<br />
vir die liggaam (16:24). Wie let op wat hy<br />
sê, verstaan wat wysheid is (17:27). ’n<br />
Wyse se woorde is soos ’n borrelende<br />
fontein. Dit bemoedig mense, troos hulle,<br />
wys hulle op die regte pad (18:4).”<br />
Van taal-aanleer gepraat – ons brein leer<br />
e. Reageer dadelik op hemelse AHAkennis<br />
As gelowiges is ons in die bevoorregte<br />
posisie om God se teenwoordigheid<br />
gedurig te mag beleef. En soos wat Hy<br />
beloof, praat Hy steeds met ons deur<br />
die Bybel en deur sy Gees. In die taal<br />
van die brein: ons as navolgers van<br />
Jesus bevind ons dus in ’n wêreld waar<br />
ons aan hemelse AHA-ervarings<br />
blootgestel is, oftewel, aan daardie<br />
oomblikke van spesiale insig wanneer<br />
ons skielik helderheid kry oor ’n<br />
bepaalde saak of situasie. In 2004 het<br />
Mark Jung-Beeman, John Kounios en<br />
ander navorsers juis gaan kyk na die<br />
fisiologiese prosesse wat sulke AHAervarings<br />
in ons kop begelei. Volgens<br />
hulle fMRI-skanderings op mense wat<br />
eureka-oomblikke ervaar het, verander<br />
hulle breingolwe kort voor die oomblik<br />
van insig, asook hulle<br />
gesigsuitdrukkings. Ook is daar ’n<br />
duidelike toename in aktiwiteit die
egterkantse temporale lob van hulle brein. Dit word gevolg deur ’n<br />
vloed van gammabreingolwe, wat inskop 0,3 sekondes voordat die<br />
persoon hierop reageer, aldus nog ’n studie van Jung-Beeman en<br />
ander in 2006.<br />
AHA-belewenisse is nodig om informasie tot lewensveranderende<br />
insig te verskuif. Ons kop gee ons egter nie die wêreld se tyd om te<br />
reageer op AHA-ervarings nie. Daniel Alkon (in Howard, 2006:537)<br />
sê: “Once a memory link is formed, there is a short period of<br />
perhaps hours or days during which the responsible cellular<br />
changes can reverse.” Sinaptogenese (“synaptogenesis”) is<br />
meermale egter ‘n blitsvinnige proses waar nuwe sinaptiese<br />
verbindings en die groei van nuwe dendriete in selfs minder as<br />
twee ure kan plaasvind, aldus Belzung en Wigmore (2013:v). “Use<br />
it or lose it,” dus! Wanneer ons in ’n preek, ’n Bybelstudie, ’n<br />
gesprek of ’n interaksie met iemand ’n Goddelike AHA-ervaring het,<br />
moet ons vinnig hierop reageer En dit in ons lewe implementeer.<br />
Ons elkeen het ’n kop in werkende toestand by die Here<br />
ontvang. Hy wil graag hê dat ons dit vul met gedagtes,<br />
emosies, gewoontes en gedrag wat Hom verheerlik en ander<br />
mense opbou.
BRONNE EN<br />
VERWYSINGS
Alia-Klein, N., Goldstein, R. Z., Tomasi, D., et. al 2007. What is in a word? No versus<br />
yes differentially engage the lateral orbitofrontal cortex. Emotion. 7/3, pp. 649-59.<br />
Alper, M. 2001. The “God” part of the brain. A scientific interpretation of human<br />
spirituality and God. Rogue Press.<br />
Arden, J. B. 2010. Rewire your brain. Think your way to a better life. John Wiley &<br />
Sons.<br />
Belzung, C., Wigmore, P. (eds). 2013. Neurogenesis and neural plasticity. Springer.<br />
Bridge, D. J., Paller, K. A. 2012. Neural correlates of reactivation and retrieval-induced<br />
distortion. The Journal of Neuroscience, 32/35: 12144-12151.<br />
Cozolino, L. 2006. The neuroscience of human relationships. Attachment and the<br />
developing social brain. W. W. Norton & Co.<br />
Damasio, A. J. 1994. Descartes’ error: Emotion, reason, and the human brain.<br />
Putnam.<br />
Hamilton, J. 2010. Multitasking brain divides and conquers, to a point. Blog: April 15,<br />
2010.<br />
Howard, P. J. 2006. The owner’s manual to the brain. Everyday applications from<br />
mind-brain research. Bard Press.<br />
Joubert, S. J. 2014. Jy kan ’n verskil maak. Christelike Uitgewersmaatskappy.<br />
Jung-Beeman, M, Bowden, E.M., Haberman, J., et al. 2004. Neural activity when<br />
people solve verbal problems with insight. PLoS Biology, 2, pp. 500–510<br />
Jung-Beeman, M.; Kounios, J., Frymiare, J.L., et al. 2006. The prepared mind: Neural<br />
activity prior to problem presentation predicts subsequent solution by sudden insight.<br />
Psychological Science, 17, pp. 882–890.<br />
Kandel, E. R. 2006. In search of memory: The emergence of a new science of mind.<br />
W. W. Norton & Co.<br />
Kandel, E. R. 2009. The biology of memory: A forty year perspective. The Journal of<br />
Neuroscience, 29/41, 12748-12756.<br />
LeDoux, J. 2003. Synaptic Self. How our Brains Become Who We Are. Penguin<br />
Books.<br />
Medina, J. 2008. Brain rules. 12 principles for surviving and thriving at work, home,<br />
and school. Pear Press.<br />
Newberg, A. M., D’Aquili, E., Rause, V. 2002. Why God won’t go away. Ballantine<br />
Books.<br />
Newberg, A. M., Waldman, M. R. 2009. How God changes your brain. Ballatine<br />
Books.<br />
Newberg, A. M., Waldman, M. R. 2012. Words can change your brain. Twelve<br />
conversational strategies to build trust, resolve conflict and increase intimacy. Plume,<br />
the Penguin Group<br />
Potter, M. C.; Wyble, B. Hagmann, C. E., McCourt. E. S. 2013. Detecting meaning in<br />
RSVP at 13 ms per picture. Attention, Perception, & Psychophysics 76/2, pp. 270-279.<br />
Ripollés, P. Marco-Pallarés, M. et al. 2014. The role of reward in word learning and its<br />
implications for language acquisition. Current Biology 24/21, pp. 2606-2611.
Ekerk Navorsing wil leiers en organisasies help om versigtig te<br />
luister, vinnig te leer en voluit te leef.<br />
Navorsing | Elke verslag bestaan uit verskeie komponente, wat alles<br />
hieronder afgelaai kan word. Die inhoud is beskikbaar om vryelik<br />
gebruik te word in bedienings en opleiding. Die materiaal word onder<br />
'n Creative Commons lisensie gepubliseer, wat beteken dat dit nie<br />
verander of vir kommersiële gewin aangewend mag word nie.<br />
Tendense | Iets wat die wêreld aan die gons het, en wat ons kan help<br />
om 'n groter impak op die koninkryk van God te kan maak. Jy kan<br />
hierdie verslae gratis aflaai, en dit gebruik net waar en hoe jy wil.<br />
Maak ook seker om aan ons nuutste opname deel te neem, of om<br />
ekerk sprekers te nooi om van ons navorsing te kom aanbied in<br />
seminaar vorm.<br />
Kopiereg 2015 Ekerk Vereniging.<br />
Alle regte voorbehou.