You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Prof. d-r ZORAN SULEJMANOV<br />
PENOLOGIJA<br />
VTORO DOPOLNETO I IZMENETO IZDANIE<br />
S KO P J E, 2005
RECENZENTI<br />
Prof. d-r Jovan Proevski<br />
Prof. d-r Panajotis Cakirpaloglu<br />
Odobreno kako u~ebnik so odluka na Nau~no-nastavniot sovet na<br />
Institutot za sociolo{ki i politi~ko-pravni istra`uvawa vo<br />
Skopje br. 08-42 od 8. 02. 1995 godina<br />
2
NA SOPRUGATA VLADANKA I<br />
SINOVITE DEJAN I FILIP<br />
CIP - Katalogizacija vo publikacija<br />
Narodna i univerzitetska biblioteka<br />
Sv. "Kliment Ohridski", Skopje<br />
343.8 (075.8)<br />
343.8 (497.1) (075.8)<br />
<strong>Sulejmanov</strong>, <strong>Zoran</strong><br />
<strong>Penologija</strong> / <strong>Zoran</strong> <strong>Sulejmanov</strong>.- 2. dopolneto i izmeneto izd. -<br />
Skopje : Grafohartija, 1999. - 858 str. : 24 sm<br />
Fusnoti kon tekstot. Bibliografija: str. 825-845 - Registar<br />
ISBN 9989-880-00-X<br />
a) <strong>Penologija</strong>-U~ebnici<br />
b) <strong>Penologija</strong>-Makedonija-U~ebnici<br />
Spored misleweto na Ministerstvoto za kultura br. 07-662/2<br />
od 1.21999 god. za u~ebnikot "<strong>Penologija</strong>" se pla}a povlastena<br />
dano~na stapka<br />
3
4
I DEL<br />
UVOD VO PENOLOGIJATA<br />
5
6
G L A V A I<br />
PENOLOGIJATA KAKO SAMOSTOJNA NAU^NA<br />
DISCIPLINA<br />
I. OP[TESTVENO ZNA^EWE NA PENOLOGIJATA<br />
Istoriskiot razvoj na op{testvoto poka`uva deka vo site periodi<br />
na toj proces postoele poedinci {to so svoeto negativno odnesuvawe<br />
gi naru{uvale ili se obiduvale da gi naru{at pravilata na<br />
op{testveniot `ivot. So nivnoto odnesuvawe bile zagrozuvani ili<br />
povreduvani najrazli~ni dobra, interesi, vrednosti i odnosi na op{testvoto.<br />
Toga{ koga so ogled na op{testvenata opasnost na tie odnesuvawa<br />
bile napa|ani interesite na klasnite op{testa se javuva potebata<br />
od nivno inkriminirawe kako krivi~ni dela vrz koi se nadovrzuva<br />
op{testvena reakcija vo vid na opredelena krivi~na sankcija.<br />
Na toj na~in bea identifikuvani op{testveno {tetni pojavi nare~eni<br />
kriminalitet {to vo zavisnost od uslovite, mestoto i vremeto na<br />
nivnoto javuvawe se manifestirale vo najrazli~ni oblici i strukturi.<br />
Za spre~uvawe i suzbivawe na kriminalitetot voop{to vo sekoe<br />
op{testvo, vsu{nost, se prezemaat, brojni kriminalnopoliti~ki<br />
merki {to stojat vo nu`na zavisnost so op{tite op{testveni i politi~ki<br />
vrednosti i interesi na konkretnoto op{testvo. Tie merki se<br />
naj~esto vklopeni vo takov sistem na planirani i koordinirani dejnosti<br />
{to vo na{ata literatura voobi~aeno se delat na represivni<br />
merki ili merki na kaznenata politika i merki na socijalnata prevencija.<br />
Prvite od niv ja so~inuvaat politikata na represivno suzbivawe<br />
na kriminalitetot {to se realizira na tri ramni{ta: zakonodavno<br />
- preku opredeluvawe na uslovite spored koi nekoi ~ove~ki povedenija<br />
se smetaat za kaznivi i uslovite na nivnata primena, potoa,<br />
preku akciite na pravosudnite organi naso~eni kon otkrivawe na<br />
krivi~nite dela i nivnite storiteli, pokrenuvawe i vodewe na soodvetni<br />
postapki i izrekuvawe na sankcii, i najposle, preku izvr-<br />
{uvawe na krivi~nite sankcii.<br />
I kaj merkite na op{testvena prevencija stanuva zbor za brojni,<br />
sodr`inski razli~ni, dejnosti {to se ostvaruvaat na tri nivoa:<br />
op{ta socijalna prevencija, posebna socijalna prevencija i indivi-<br />
7
dualna (poedine~na) prevencija 1) . Nakratko, prvite merki ja so~inuvaat<br />
krivi~no-pravnata borba protiv kriminalitetot. Nivnata sodr-<br />
`ina e primena na represija koja proizleguva od krivi~noto zakonodavstvo.<br />
So probivaweto na soznanijata deka samo so represija ne<br />
mo`e uspe{no da se re{ava problemot na kriminalitetot vo sovremeni<br />
uslovi sÒ pove}e se afirmira vtoriot krug na tn. merki na op{testvena<br />
prevencija 2) . Nivnata smisla e vo otstranuvawe na etiolo{kite<br />
faktori {to go predizvikuvaat kriminalitetot.<br />
Vakvata sosema prifatliva podelba na kriminalnopoliti~kite<br />
merki se pravi so cel da se ovozmo`at teoretski analizi {to podlaboko<br />
}e navlezat vo sodr`inata na konkretno postavenite problemi<br />
i }e uka`at na optimalnite formi i metodi za ostvaruvawe na<br />
antikriminalnata praktika. Se raboti, vsu{nost, za dve podra~ja na<br />
borba protiv kriminalitetot, {to, iako pretstavuvaat zasebni celini<br />
nu`no vleguvaat vo edinstveniot sistem na na{ata kriminalna politika.<br />
Seto toa e vo soglasnost so op{toprifateniot stav deka vo<br />
suzbivaweto i spre~uvaweto na kriminalitetot mo`e uspe{no da se<br />
deluva samo toga{ ako represijata i prevencijata se povrzat vo edinstvena<br />
op{testvena akcija.<br />
Vakvata orientacija vo borbata protiv kriminalitetot e od<br />
nesomneno zna~ewe za spre~uvawe i suzbivawe na site oblici na protivop{testveno<br />
odnesuvawe. Ili, poinaku re~eno, kriminalitetot<br />
kako vkupnost na krivi~nite dela izvr{eni na opredelena teritorija<br />
za opredeleno vreme, e poseben op{testven problem za ~ie predupreduvawe<br />
i ograni~uvawe e potrebna zaedni~ka akcija na site op{testveni<br />
sili. Od tie pri~ini nu`no e nau~noistra`uva~ko sledewe na<br />
site segmenti, odnosi i procesi {to go opredeleuvaat sistemot na<br />
antikriminalnata politika. So takviot pristap treba da se dojde do<br />
najpovolnite sredstva i metodi {to op{testvoto }e go za{titat od<br />
kriminalitetot na onie {to se kolebaat da izvr{at opredeleno krivi~no<br />
delo i }e go spre~at povratot kaj onie {to ne im odoleale na<br />
raznovidnite op{testveni pottici i li~ni isku{enija.<br />
Razgleduvaweto i razre{uvaweto na del od problemite od ovaa<br />
oblast e od osoben interes na penologijata. Taa e nauka {to se zanimava<br />
so sledewe, objasnuvawe i usovr{uvawe na merkite so koi e pokrieno<br />
tretoto podra~je na kaznenata politika. Ili pokonkretno,<br />
{to treba da se stori protiv i za li~nosta {to ve}e storila nekoe<br />
krivi~no delo vo ramkite na op{tata borba protiv kriminalitetot e<br />
glavnata op{testvena, a so toa i nau~na preokupacija na edna krivi~-<br />
1)<br />
Vidi: Lazarevi}, Lj. Jugoslovenska kriminalna politika u oblasti represije, JRKKP, Beograd,<br />
1988/1-2, str. 34 i Milutinovi}, M. Kriminalna politika, Savremena administracija, Beograd,<br />
1984, str.145 i 306.<br />
2)<br />
“Suzbivaweto na kriminalitetot e zada~a na celokupnoto op{testvo i samo {iroko<br />
organiziran sistem na preventivni merki..., op{to podobruvawe na `ivotnite uslovi<br />
i kulturnoto nivo i podigaweto na op{testvenata svest - mo`e da dovede do zna~ajni<br />
rezultati vo postepenoto ograni~uvawe na kriminalitetot i do bitno smaluvawe na<br />
negoviot obem i intenzitet. Ho~evar - Kraus, Neka zapa`anja u primeni krivi~nih sankcija<br />
u na{oj praksi, JRKKP , Beograd, 1966/2 str. 237.<br />
8
nopravna disciplina {to se narekuva penologija. Nejziniot pridones<br />
vo odbranata na op{testvoto od kriminalitetot e onaa ni{ka {to,<br />
vsu{nost, go opredeluva zna~eweto na penologijata kako vrz profesionalno<br />
stru~en plan taka i vrz edno po{iroko op{testveno ramni-<br />
{te. Ako e nesomneno deka eden od osnovnite preduslovi za organizirana<br />
antikriminalna akcija e nau~noto objasnuvawe na kriminalitetot<br />
toga{ dostigawata do koi doa|a penologijata se nu`nost za site<br />
onie koi rabotaat vrz ostvaruvaweto na prakti~nite zada~i vo suzbivaweto<br />
na kriminalitetot. Vo tie odnosi e situirano i ogromnoto<br />
op{testveno zna~ewe na nau~noto poznavawe od oblasta na izvr{uvaweto<br />
na krivi~nite sankcii, osobeno toga{ ako nivnoto unapreduvawe<br />
ne e naso~eno samo kon posledicite tuku i kon otstranuvaweto<br />
na del od pri~inite i uslovite na kriminalitetot kako evidentno<br />
op{testveno zlo. Spored toa mo`e da se ka`e deka profesionalniot<br />
interes za penolo{kite soznanija na organite na progonot, sudovite i<br />
organite {to najneposredno se zanimavaat so izvr{uvaweto na krivi-<br />
~nite sankcii e opredelen od potrebata za efikasno ostvaruvawe na<br />
nivnite rabotni zada~i. Po{irokiot op{testven interes za ovaa problematika<br />
vo prv red e naso~en kon sozdavawe neophodni uslovi i pretpostavki<br />
za ostvaruvawe na dejnosta na gorenavedenite organi, no i<br />
kon po{iroko mobilizirawe na site op{testveni faktori {to na<br />
bilo koj na~in mo`at da pridonesuvaat vo suzbivaweto na kriminalitetot.<br />
Vrz ovoj plan me|utoa, treba u{te mnogu da se raboti,<br />
za{to na po{irokata op{testvena antikriminalna akcija sî u{te ñ<br />
nedostasuva cvrsta podloga vo forma na izgradeno javno mislewe {to<br />
}e se zasnova vrz visoka pravna i op{testvena svest 3) .<br />
II. OP[T TEORETSKI PRISTAP NA PENOLOGIJATA<br />
Predhodnoto tvrdewe deka penologijata pretstavuva nauka koja<br />
treba da dade vistinski odgovor na pra{aweto {to treba da se stori<br />
protiv i za ~ovekot {to ve}e storil krivi~no delo nÒ obvrzuva vedna{<br />
da go objasnime i op{tiot teoretski pristap {to se koristi vo<br />
ovoj u~ebnik. Op{tiot teoretski pristap na penologijata e osnovnata<br />
referenca vrz koja treba da se potpira i gradi celokupniot teoretski<br />
i metodolo{ki sistem na ovaa nau~na disciplina i neodminliva<br />
ramka vo koja treba postojano da se potvrduva zna~eweto na nejzinite<br />
nau~ni i prakti~ni rezultati.<br />
Soglasno ovie elementi vo ovoj u~ebnik pojdovme od ~ovekot.<br />
Nego go definirame kako isklu~ivo su{testvo koe vnesuva smisla vo<br />
svojot `ivot koja {to treba da ja najde vo svojata egzistencija i sre}a.<br />
3)<br />
Za ovoj problem na koj povtorno }e se vra}ame vidi: Lopez-Rey, M. Klasifikacija, karakter<br />
i konstrukcija kaznenih zavoda, Priru~nik, Zagreb, 1962/6, str. 626-627., Ackerson, W.J,<br />
Za{to program odnosa sa javno{~u u preodgojnoj slu`bi, Izbor, Zagreb, 1967/4, str. 409-414,<br />
Bavcon, Lj, Uloga javnosti u suzbijanju kriminaliteta, JRKKP, Beograd, 1963/2, str. 183-203,<br />
Proevski, V. Mestoto i ulogata na faktorot op{testvena javnost vo izvr{uvaweto na<br />
kaznite i vospitnite merki, Pravna misla, Skopje, 1985/3, str. 219-249.<br />
9
Me|utoa, ~ovekot e isklu~ivo i toj koj vo sebe treba da ja vnese smislata<br />
na svojot `ivot i so toa da ja izgradi svojata individualnost, a<br />
celokupnata zada~a na op{testvoto se sostoi vo toa da sozdade takvi<br />
uslovi i razvie pottici za vnesuvawe na vistinskata smisla {to nema<br />
da bide vo sudir so op{testvenite barawa i vrednosti. Vo soglasnost<br />
so toa treba da se ostvaruva i odnosot na poedinecot (individuata)<br />
sprema op{testvenata zaednica. Vo op{testvo koe sÒ pomalku im se<br />
sprotivstavuva na poedincite, poedine~nite interesi ne se samo refleksija,<br />
tuku i osnova vrz koja se vgraduvaat i individualnite i<br />
op{tite interesi vo op{testvenata zaednica. Me|utoa, za nadminuvawe<br />
na sudirot pome|u poedine~noto i op{testvenoto dosega ne bea sozdadeni<br />
uslovi ni vo onie op{testva {to dolgo se deklariraa kako<br />
socijalisti~ki. Od tie pri~ini ~ovekovata egzistencija ili barem nekoj<br />
negov interes {to e naso~en kon postignuvawe na individualnata<br />
sre}a ponekoga{ se zagrozeni ili dovedeni na takvo nivo spored koe<br />
~ovekot go usoglasuva svoeto povedenie obiduvaj}i se da gi za{titi<br />
svoite poedine~ni interesi, sre}a i idnina. Nakratko, ~ovekot gi<br />
naso~uva svoite aktivnosti protiv okolnostite {to go popre~uvaat<br />
ostvaruvaweto na smislata na negovoto postoewe i individualna<br />
sre}a.<br />
Kade e izlezot od seto toa? Spored nas, izlezot mo`e da se najde<br />
vo baraweto ramnote`a me|u nagonskoto, emocionalnoto i razumskoto<br />
vo individualiziraniot ~ovek {to treba da ja odr`uva konkretno<br />
op{testvoto. Vo taa smisla kolku {to e podobro op{testvoto dotolku<br />
}e bide podobar i po~esen poedinecot vo nego i negovata sre}a<br />
}e go raduva bez da ja sporeduva so tu|a 4) , tuku vo sre}ata na drugiot }e<br />
ja gleda i sopstvenata sre}a 5) . Dominiraweto na nagonskoto i emocionalnoto<br />
vo ~ovekot ne e ni{to drugo tuku osloboduvawe na kontrolata<br />
na op{testvoto vrz poedinecot. Ottuka i pra{aweto, kolku po-<br />
{irokata i potesnata op{testvena sredina e vinovna za rastrojuvaweto<br />
na onie vrednosti {to treba da ja so~inuvaat smislata na `ivotot,<br />
a kolku za toa se vinovni poedincite, odnosno nivnite individualni<br />
karakteristiki i nivniot nedovolen napor da gi usoglasat so<br />
op{testveniot `ivot. To~no e sekako deka se vinovni i ednite i drugite,<br />
no nepraveden e onoj koj zaedni~kiot porok go prefrla samo vrz<br />
poedincite 6) . Pogolemata vina e sepak vrz op{testvoto koe nudi niza<br />
pogre{ni primeri, brz napredok i brza promena na vrednostite koi vo<br />
opredeleni uslovi poedinecot ne mo`e uspe{no da gi sledi. Od tie<br />
pri~ini smetame deka na{eto op{testvo u{te denes e dol`no da vlo-<br />
`i pogolemi usilbi za smaluvawe na site protivop{testveni povedenija<br />
so takov odnos i sredstva so koj }e se vodi smetka za razli~nite<br />
uslovi i sostojbi. Pritoa op{testvoto treba da e svesno deka e po-<br />
4)<br />
“Na{ata sre}a neka nÒ raduva bez sporeduvawe so druga, nikoga{ nema da bide sre-<br />
}en onoj {to go ma~i toa {to drug e posre}en od nego”, Seneka, O gnevu, Rad, Beograd,<br />
1983, str. 95.<br />
5)<br />
“Vrlinata ne e ni{to drugo tuku ve{tina da se napravi sre}en so sre}ata na drugi”,<br />
Holbah, P. Sistem prirode, Prosveta, Beograd, 1956, str. 207.<br />
6)<br />
Seneka, op. cit, str. 91<br />
10
treben dolgotraen napor vo borbata protiv zlostorstvata i drugite<br />
negativni odnesuvawa, no ne zatoa tie da prestanat tuku da ne pobedat.<br />
Toa se vsu{nost, i ramkite vo koi sakame da go pomestime i posmatrame<br />
kriminalitetot kako osobeno te{ko negativno odnesuvawe<br />
na ~ovekot i op{testvenoto reagirawe na ovaa pojava so primena na<br />
krivi~ni sankcii.<br />
Konkretizacijata na gornite stavovi bi mo`ela da se eksplicira<br />
na sledniov na~in. Dosega{nite filozofski, antropolo{ki,<br />
psiholo{ki i eti~ki istra`uvawa vo osnova se soglasuvaat deka ~ovekovata<br />
svest e ona {to nemu mu nalaga da ima obziri sprema drugiot<br />
~ovek: “Ne pravi mu go na drugiot ona {to ne saka{ tebe da ti go pravat.”<br />
Sposobnosta {to ja imame za steknuvawe iskustva, da se se}avame<br />
na niv, da gi predviduvame pri~inite i uslovite za da gi otstranime<br />
onie {to ni {tetat, ili da dojdeme do poinakvi {to se korisni za<br />
odr`uvawe i sre}ata na na{eto bitie, kon taa edinstvena cel na site<br />
na{i telesni i duhovni akcii se stremi ona {to so eden zbor se narekuva<br />
um 7) . Ottamu svesta ili umot ni zabranuvaat da gi negirame `ivotot<br />
i slobodata na drugiot i so nego da postapuvame kako so sredstvo.<br />
Ako se otkrie vrednosta {to mu e svojstvena na ~ovekot kako subjekt<br />
koj u~estvuva vo `ivotot na drugite lu|e, toga{ sekoj e sposoben<br />
da go priznae drugiot i da go prifati kako ~ovek. Taa vrednost e<br />
vrednosta na tu|iot `ivot {to sekoj mo`e da ja po~uvstvuva bez da ja<br />
sporeduva so drugite vrednosti, ili `ivotot na ~ovekot e nesporedliva<br />
vrednost {to vedna{ se ~uvstvuva {tom se sretne drug ~ovek.<br />
Toa e vrednost {to ne zavisi od ~ovekoviot izgled nitu od negoviot<br />
op{testven status, bogatstvo i mo}. Da se po~uvstvuva drugiot kako<br />
~ovek preku negoviot `ivot istovremeno zna~i da se po~uvstvuva sebesi<br />
kako `iv subjekt, kako ne{to {to podednakvo treba da se po~ituva<br />
i priznae kaj drugiot. Vo vakva koegzistencija na vrednostite se nao|a<br />
korenot na drevnoto na~elo - ne ubivaj!.<br />
Me|utoa, u{te od vremeto na Kain i Aveq, pa se do denes<br />
~ovekot sepak posegnuva po tu|iot `ivot. Zo{to go pravi toa? Vo<br />
nao|aweto na odgovorot vo golema mera mo`e da ni pomogne marksisti~kata<br />
sociolo{ka teorija preku analizata na protivre~nostite i<br />
konfliktite niz koi se ostvaruva otu|uvaweto na ~ovekovata priroda<br />
vo klasnite op{testva, kako i marksisti~koto filozofsko u~ewe za<br />
taa priroda. Trgnuvaj}i od pojdovnata pretpostavka deka ~ovekot e<br />
bitie na praktikata preku {to mo`e da se objasni kako ~ovekot ja kreira<br />
svojata ~ove~ka su{tina so postojano usovr{uvawe na svojata<br />
svest i zbogatuvawe na svoite sposobnosti, no i kakvi posledici nastanuvaat<br />
za ~ovekovata istorija koga kaj lu|eto preovladuvaat destruktivni<br />
interesi nadvor od sociokulturnite svojstva i sklonosti.<br />
Vo seto ova e sodr`an odgovorot za su{tinata (prirodata, esencijata)<br />
na ~ovekot. Naukata me|utoa, ne mo`e do kraj da ja odgatne su{-<br />
tinata na ~ovekot dokolku ne ja prou~i i egzistencijata t.e. `ivotot<br />
na ~ovekot vo negovata konkretnost i poedine~nost. Najgolema zasluga<br />
7)<br />
Holbah, P, op. cit. str. 92<br />
11
na egzistencionalizmot i personalisti~kata filozofija e tokmu na<br />
ova podra~je {to nedovolno go zafatija klasicite na marksizmot. Tie<br />
poka`aa deka pokraj su{tinskite karakteristiki na ~ovekoviot rod i<br />
negovite generi~ki problemi, poedine~niot ~ovek strada, ~uvstvuva i<br />
ima svoja percepcija na svetot, ima svoi barawa i lutawa i se sudira<br />
so niza protivre~nosti so negovoto esencijalno i egzistencionalno<br />
bitie. Na toj na~in se zacvrsti idejata deka ~ovekot mora da se sfati<br />
i kako `ivo i kako dejstvitelno bitie komu mu e svojstveno da misli,<br />
~uvstvuva i na svoeviden individualen na~in da ja do`ivuva svojata<br />
okolina. Svetot na individuata se razlikuva od svetot na op{testvenata<br />
realnost i ottamu toj ne e zbir na mehani~ki reakcii nastanati<br />
samo poradi nadvore{nite impulsi koi se ostvaruvaat kako del na<br />
op{testveno dodelenite ulogi. Vo tie ramki ~ovekovoto povedenie ne<br />
e nikoga{ dokraj predvidlivo osobeno ako pove}e se vodi smetka za<br />
toa deka toj ne e samo razumsko tuku i instinktivno i emocionalno<br />
bitie 8) . Vo ovaa smisla e vo pravo amerikanskiot sociolog Xorx Mid<br />
(George Mead) koj veli deka ~ovekovata priroda sî u{te e organizacija<br />
na instinkti 9) . Spored nego kaj ~ovekot kako i kaj `ivotnite postojat<br />
i deluvat dve grupi na instinkti: prijatelski i neprijatelski.<br />
Od niv izniknal opredelen tip na ~ovekovo povedenie, povedenie na<br />
poedinecot vo grupata. Napadot vrz ostanatite poedinci od grupata e<br />
izmenet i ubla`en na toj na~in {to poedinecot se potvrduva i istaknuva<br />
preku drugite vo igrata, dodvoruvaweto, gri`ata za decata, vo<br />
izvesni op{ti stavovi na napadot i odbranata, a ne se pravi obid da se<br />
uni{ti poedinecot {to se napa|a. Ovie izmeni vo povedenieto Mid<br />
im gi prepi{uva na razli~ni obidi i gre{ki vo evolucijata od koja<br />
izniknalo op{testvoto. Nemodificiranoto samopotvrduvawe vo ovie<br />
uslovi zna~i i uni{tuvawe na napadnatiot poedinec 10) . So eden zbor<br />
~ovekot ubiva drug ~ovek ili vr{i drug vid na zlostorstvo za{to sÒ<br />
8)<br />
“Pogre{en bi bil zaklu~okot koga bi tvrdele deka Marks gi re{il site problemi<br />
na ~ovekot. Mnogu pra{awa Marks ne mo`el ni da gi vidi, a duri sovremenata nauka<br />
ni ja otkriva seta kompleksnos na problemite {to stojat pred teorijata na li~nosta.<br />
Koga utvrdil deka differentia specifica na ~ovekot e prakti~nata dejnost so koja ~ovekot<br />
go menuva svetot i samiot sebe, ne mo`el da se zapre na nivoto na filozofskata<br />
apstrakcija. Treba{e da se ispitaat konkretnata sredina i uslovite vo koi se vr{i<br />
~ovekovata praktika, odnosno da se ustanovi koj e toj najelementaren ~ove~ki<br />
prakti~en odnos. So konkretnata sociolo{ka-ekonomska analiza Marks ja potvrdi<br />
svojata hipoteza deka toa se ekonomskite odnosi, odnosite na lu|eto vo procesot na<br />
proizvodstvoto i od niv go po~na prakti~noto istra`uvawe. No Marks nikoga{ ne<br />
zaboravi deka lu|eto se nositeli na tie odnosi, deka vo tie primarni materijalni<br />
odnosi u~estvuva ~ovekot ne samo kako fizi~ko telesno bitie, tuku i kako subjekt na<br />
svojata psiha, so svoite duhovni kvaliteti. Od druga strana - slo`enata<br />
antropolo{ka struktura i negovata psiha Marks samo ja nasetil, intuitivno na<br />
izveni mesta genijalno ja anticipiral, no ne ja objasnil” Pe{i}-Golubovi}, Z, Problemi<br />
savremene torije li~nosti, Kultura, Beograd, 1966, str. 100-102.<br />
9)<br />
Mead, G, The Psihology of Punitive Justice, The Amerikan Journal of Sociology, XXIII,<br />
Chicago, 1918, str. 581.<br />
10)<br />
Ibid, str.582<br />
12
u{te dokraj ne gi modificiral svoite instinkti pri ostvaruvawe na<br />
smislata na negoviot `ivot.<br />
I pokraj preteranoto svrtuvawe kon biolo{kata priroda na<br />
poedinecot i negovoto interpretirawe isklu~ivo od poziciite na<br />
socijalnata psihologija, vo vakvite i sli~ni razmisluvawa se krie<br />
golema vistina za koja sovremenata filozofska i antropolo{ka misla<br />
mora da vodi posebna smetka ako saka dokraj da ja osvetli smislata<br />
na ~ovekovoto postoewe. Na toj na~in se prodlabo~uvaat marksovite<br />
idei deka ~ovekot i op{testvoto ne stojat vo odnos na del i celina<br />
nitu pak, vo odnos na suprematija i subordinacija. “^ovekot i op{testvoto<br />
se dve realnosti {to se najtesno povrzani i zaemno zavisni, no<br />
koi pretstavuvaat dva totaliteti so specifi~na sodr`ina, neoddeliva<br />
edna od druga. Toa me|utoa, ne zna~i deka edniot mo`e da postoi<br />
bez drugiot, tuku deka sekoj `ivee vo drugiot na specifi~en na~in 11) .<br />
Vo tie odnosi pak, mora da se prifati realnosta deka kaj ~ovekot koj e<br />
potencijalno op{testveno bitie, pod dejstvo na nekoi vnatre{ni i<br />
nadvore{ni faktori mo`at da preovladuvaat nekoi nesocijalizirani<br />
nagoni, pa namesto da deluva kreativo i konstruktivno, negovoto povedenie<br />
stanuva agresivno i destruktivno, odnosno namesto ~ovekot<br />
svojata akcija da ja naso~uva kon op{testvenite celi deluva protivop-<br />
{testveno.<br />
Vo ovaa smisla e i na{eto zalagawe li~nosta na kriminalecot<br />
da se nabquduva ne samo od aspekt na op{testveno-ekonomskite vlijanija<br />
tuku i vo kontekstot na negovite individualni biopsihi~ki potrebi.<br />
^ovekot vo sebe go nosi op{testvenoto kako sostaven del na<br />
svojata generi~ka su{tina i kako ~len na op{testvenata zaednica, toj<br />
go ostvaruva neophodniot kontakt so drugite lu|e {to ne proizleguva<br />
samo od korista {to mo`e da ja o~ekuva od niv, tuku i od `ivotnata<br />
potreba za drug. No taa op{testvenost {to vo sebe ja nosi ~ovekot ne e<br />
samo prosta refleksija na op{testvoto nadvor od nego, tuku preraboteno<br />
iskustvo pod vlijanie na vnate{nite individualni faktori<br />
{to go pretstavuvaat iznao|aweto na sopstvenata smisla na `ivotot.<br />
Ottuka ako go prifatime stavot na Holbah deka smislata na `ivotot<br />
na sekoja individua pretstavuva negoviot sopstven streme` kon opredelena<br />
egzistencija i sre}a, a nema pri~ini da ne veruvame vo toa,<br />
toga{ i vo sega{niot op{testven moment mora da mu se posveti pogolemo<br />
vnimanie na site faktori {to za dene{niot poedinec zna~at<br />
ostvaruvawe ili neostvaruvawe na taa smisla, koi se pre~kite so koi<br />
pritoa se sudira i kolku vo oblikuvaweto na ona {to treba da pretstavuva<br />
osmislena egzistencija i sre}a i nivnata realizacija mu pomaga<br />
konkretnoto op{testvo.<br />
Spored na{e mislewe vakviot pristap mo`e da ne dovede do<br />
odgovorot zo{to ~ovekot se odlu~uva na vr{ewe kriminalni dejnosti<br />
koi se konkretnite op{testveni uslovi {to sî u{te go pottiknuvaat<br />
kon izvr{uvawe na krivi~ni dela, kakva e ulogata na onie faktori<br />
koi proizleguvaat od individualnosta na sekoj poedinec i koi se<br />
11)<br />
Pe{i}-Golubovi}, Z. op. cit, str. 29<br />
13
pri~inite {to vo ostvaruvaweto na personalizacijata na ~ovekot sî<br />
u{te se probivaat razli~ni pati{ta {to go doveduvaat vo sudir so<br />
negovata socijalizacija. Vakviot op{t teoretki pristap me|utoa,<br />
mo`e da ne dobli`i i do objasnuvawe na socijalnite i li~nite karakteristiki<br />
na osudenite lica {to se mo{ne zna~ajni od aspektot na<br />
izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii.<br />
Ovoj pristap poa|a od toa deka sekoj ~ovek e izlo`en na te{kotii<br />
{to go popre~uvaat ostvaruvaweto na negovata sopstvena smisla<br />
na `ivotot. Pred sekoj ~ovek se ispravaat raznovidni pre~ki {to stojat<br />
nasproti negovite `elbi i o~ekuvawa. Pred tie te{kotii pak,<br />
~ovekot mo`e da deluva upla{eno i da go pobara izlezot vo povlekuvaweto<br />
{to istovremeno zna~i i otka`uvawe od vrednostite {to go<br />
odlikuvaat kako individualno i generi~ko bitie. Sprotivstavuvaweto<br />
na te{kotiite e mnogu po~est oblik na negovoto reagirawe<br />
za{to go spasuva od zapa|awe vo apsurdna situacija. So takvoto sprotivstavuvawe<br />
~ovekot mo`e da izvojuva ili da ne izvojuva pobeda, a toa<br />
zavisi od gotovnosta da se bide aktiven kako i od racionalnosta i istrajnosta<br />
vo toa povedenie. Samo onoj ~ovek koj ima svest i samodoverba<br />
da deluva, odnosno ne{to da stori za izbegnuvawe na nepovolnata<br />
sostojba, mo`e da go izbegne i rastrojsvoto na negoviot `ivot. Me|utoa,<br />
seto toa ne e dovolno dokolku konkretniot poedinec odnapred ne<br />
ja izbral vistinskata smisla na svojot `ivot ili pak, i pokraj nejzinoto<br />
realno i razumsko postavuvawe, nedovolno razumno i brzopleto gi<br />
izbral pogre{nite sredstva za nejzino ostvaruvawe. [to se odnesuva<br />
pak, do sodr`inata na vistinskata smisla na `ivotot, taa ne mora kaj<br />
sekoj poedinec da bide identi~na. Nejzinata sodr`ina zavisi od individualnite<br />
biopsihi~ki svojstva na sekoj ~ovek, od negovata socijaliziranost<br />
i kulturna izdignatost. No bez ogled na taa razli~nost, vistinska<br />
mo`e da bide samo onaa smisla na `ivotot vo koja poedinecot<br />
mo`e da najde realna merka me|u individualnite vrednosti i interesite<br />
na zaednicata vo koja `ivee. Sledeno vo tie ramki na{ata pojdovna<br />
i osnovna pretpostavka e deka kriminalcite se lu|e {to gi poznavaat<br />
eti~kite kategorii, odnosno toa {to tie ne rabotele dobro ne gi<br />
opravduva deka ne znaele {to e podobro. Nivnata naj~esta gre{ka e<br />
toa {to ne uspeale da ja definiraat vistinskata smisla na sopstveniot<br />
`ivot, a vo opredelen, pomal broj slu~ai i iracionalniot izbor<br />
na na~inot i sredstvata za postignuvawe na svojata egzistencija i sre-<br />
}a, ili pak i ednoto i drugoto. I bez poznavawe na osnovnoto na~elo<br />
na filozofijata na stoicizmot kaj sekoj poediec, pa i kaj storitelite<br />
na krivi~nite dela e prisutna svesta deka “^ovekot e sveto ne{to za<br />
~oveka”. No svesta na kriminalecot e daleku od idealnata sostojba vo<br />
koja spored Kant }e iz~eznat individualnite i posebnite celi i vo<br />
koja site bi imale edinstvena cel vo `ivotot - ostvaruvawe na ~ovekovoto<br />
dostoinstvo. ^ovekot imeno sÒ u{te ne uspeal da go usoglasi<br />
individualnoto so op{testvenoto, za{to spored razli~nite sistemi<br />
na svoite li~ni vrednosti sÒ u{te dominantno gi definira svoite<br />
`ivotni celi. Toj neuspeh e najgolem i najvidliv kaj storitelite na<br />
krivi~nite dela za{to kaj niv li~nosta na drugiot i negovite dobra,<br />
vrednosti i interesi lesno se zemaat kako sredstvo, a ne kako cel na<br />
14
nivnite aktivnosti. A deka seto toa mu odi na {teta ne samo na op{testvoto<br />
tuku i na onoj koj go izbral takvoto povedenie ne treba posebno<br />
da se doka`uva.<br />
Komplementarnosta na pristapot kon razgleduvaweto na kriminalnoto<br />
povedenie na ~ovekot {to rezultira so uni{tuvawe, povreda<br />
ili zagrozuvawe na tu|i vrednosti, obvrzuva da se dade odgovor na po-<br />
~etnoto pra{awe: {to da se stori so i za ~ovekot {to storil krivi~no<br />
delo.<br />
Ne e te{ko da se zabele`i deka odgovorot na ova pra{awe treba<br />
da se bara na sega{niot stepen na razvoj na op{testvoto, negovata<br />
organizacija, sistem na vrednosti i odnosi, na~inot na za{tita od<br />
kriminalitetot niz dve sprotivstaveni tezi: prvata, {to treba da se<br />
stori so liceto {to ubilo, siluvalo, ukralo i sl. e obratnoproporcionalna<br />
i duri sprotivstavena na vtorata, {to da se stori za, odnosno<br />
vo korist na liceto {to storilo zlostorstvo. Me|utoa, sprotivstavenosta<br />
na ovie dve tezi ne zna~i i nivna inkompatibilnost ili<br />
nemo`nost da se razgleduvaat vo me|useben odnos. Naprotiv, nivnoto<br />
povrzano razgleduvawe e bitna komponenta na metodolo{kiot pristap<br />
i na nastojuvaweto za razbirawe i objasnuvawe na slo`eniot fenomen<br />
{to go narekuvame kriminalitet, no i za razbirawe i objasnuvawe na<br />
kaznenata politika na nejzinite osnovni postulati od koi trgnuva vo<br />
spre~uvaweto i suzbivaweto na kriminalitetot so primena na krivi~nite<br />
sankcii.<br />
Sepak, potrebata od sistemati~nost i metodi~nost vo izlagaweto<br />
na problemite ni nalaga ovie dve tezi od eden ist problem na<br />
opredelen na~in vo nivnoto razgleduvawe da gi izdvoime. Niz celata<br />
istorija na razvojot na op{testvoto, bez ogled na toa kakva polo`ba<br />
zazemal ~ovekot vo op{testvenata struktura, na koj sloj ili klasa ñ<br />
pripa|al, kriminalniot na~in na odnesuvawe predizvikal negoduvawe.<br />
Tokmu zatoa ni edno pravno organizirano op{testvo ni vo eden moment<br />
ne si go postavuvalo pra{aweto za potrebata od pravno, represivno<br />
reagirawe vrz storitelot. Filozofskoto, idejnoto, op{testvenoto<br />
i pravnoto objasnuvawe za opravdanosta na op{testvenata reakcija<br />
i na~inot na nejzinoto ostvaruvawe se dvi`ele od prosta i ednostavna<br />
odmazda do talionskoto na~elo “oko za oko, zab za zab” preku<br />
vospostavuvaweto na naru{enata ramnote`a so primena na smrtnata<br />
kazna vrz storitelot i za najlesni krivi~ni dela, no i vrz idejata za<br />
zastr{uvawe na idnite storiteli preku naso~uvaweto na ~ovekovata<br />
fantazija kon iznao|awe na {to posurovi i pone~ove~ni sredstva za<br />
izvr{uvawe na ovaa i drugite kazni. Takvite svirepi kazni i ritualot<br />
na nivnoto javno izvr{uvawe vo minatoto ne se izraz na vistinskoto<br />
vrednuvawe na ~ovekovata li~nost tuku obratno. Civilizaciskiot<br />
razvoj na op{testvoto i vo soglasnost so nego nivoto na razvienosta<br />
na humanite odnosi me|u lu|eto go opredeluvaat na~inot na primenata<br />
na dene{nite krivi~ni sankcii. Me|utoa, tradicionalizmot, sistemot<br />
na normi vrz koi se vrednuva ~ovekot i negoviot `ivot ostavil<br />
dlaboki tragi {to i denes go opredeluvaat stavot na op{testvenata<br />
javnost kon zlostornikot i krivi~nata sankcija {to treba da se<br />
primeni protiv nego. Kriminalnata politika sÒ u{te se gradi vrz<br />
15
uveruvaweto deka strogata kazna {to vo sebe nosi pove}e elementi na<br />
odmazda i zastr{uvawe pretstavuva najefikasno sredstvo za spre~uvawe<br />
na kriminalitetot. Humanisti~kiot odnos na dene{nata kaznena<br />
politika sepak se izmenil ne samo vo toa dali sprema storitelite na<br />
najte{kite krivi~ni dela }e se primeni stroga kazna i vo toj red i<br />
smrtnata kazna tuku i vo nastojuvaweto da se poka`e deka ni eden<br />
~ovek ne e dotolku ne~ovek {to so primenata na krivi~nata sankcija<br />
ne mo`e vrz nego da se vlijae vo nasoka na pozitivno menuvawe.<br />
Raspravata za pravata teza ne ja vodime zatoa za da go dovedeme<br />
vo pra{awe kaznuvaweto na storitelite na krivi~nite dela tuku za da<br />
se dobli`ime do vtorata teza: {to so nego, kakov odnos treba op{testvoto<br />
da opredeli sprema storitelot na krivi~noto delo. Sledej}i go<br />
ponapred izneseniot stav vo sovremenoto op{testvo se javuvaat golemi<br />
raziduvawa {to se formiraat vrz humanizacijata na odnosite me|u<br />
lu|eto vo konkretnoto op{testvo i ekonomski, sociokulturno i pravno<br />
opredelenata polo`ba vo nego. Ottuka i razli~nosta na stavovite<br />
sprema storitelot na krivi~noto delo: so nego ne treba da se stori ni-<br />
{to tuku da se eleminira, toj treba da se izolira za da op{testvoto se<br />
za{titi od nego ili treba da se stori sÒ {to e mo`no za da mu se vrati<br />
na op{testvoto kako korisen ~len. Od sÒ {to e ponapred re~eno, od<br />
op{tiot teoretski pristap kon razgleduvaweto na problemot na<br />
kriminalitetot i negovite storiteli nu`no e da se zazeme jasen stav<br />
okolu pra{aweto: {to so storitelot na krivi~noto delo. Odgovorot e<br />
samo eden: dokolku po site svoi svojstva i karakteristiki, po na~inot<br />
na storuvaweto na krivi~noto delo, po ~ovekovite potencijali {to so<br />
sebe gi nosi, po op{testvenata situacija {to e sozdadena po storenoto<br />
krivi~no delo i po op{testvenata reakcija na sredinata ne zaslu`uva,<br />
ne treba da se eliminira, nitu vrz nego da se primenat strogi kazni.<br />
Za ~ovekot osuden za krivi~no delo treba da se stori sÒ na op{testvoto<br />
i vo op{testvoto da se vrati kako korisen ~len. Krivi~nata sankcija<br />
kako socijalen imperativ, kako nu`no zlo {to mu se nanesuva na<br />
storitelot na krivi~noto delo, treba da se iskoristi vo granicite na<br />
mo`noto, vo ramkite na nau~nite soznanija i metodite {to se primenuvaat<br />
za da se resocijalizira ili da se obezbedi negova socijalna<br />
adaptacija, no pritoa da ne se zaboravi i na postignuvaweto na pravdata.<br />
Onamu pak kade {to so ogled na deloto, karakteristikite na<br />
li~nosta i prirodata na krivi~nata sankcija vakvite celi se nerealni<br />
i neostvarlivi treba da se vodi posebna smetka za pravdata i pravi~nosta<br />
kako pri izrekuvaweto taka i pri izvr{uvaweto na krivi~nite<br />
sankcii.<br />
III. RAZVOJ NA PENOLOGIJATA KAKO SAMOSTOJNA<br />
NAU^NA DISCIPLINA<br />
<strong>Penologija</strong>ta e nau~na disciplina koja ima sopstven predmet i<br />
vrz nego prilagodeni metodi na istra`uvawe. Toa me|utoa, ne zna~i<br />
deka golem del od materijata {to taa denes ja zafa}a ne bila od nau~en<br />
interes i pred nejzinoto osamostojuvawe kako posebna nauka koe se<br />
16
poklupuva so prvite decenii od ovoj vek, tuku samo deka takvoto prou-<br />
~uvawe bilo situirano vo ramkite na onie nauki ~ija {to diferencijacija<br />
i osamostojuvawe se ostvareni porano. Stanuva zbor za eden<br />
istoriski proces vo koj interesot za penolo{kata problematika postojano<br />
sozreval vo soglasnost so evolucijata na sfa}awata za celite<br />
na kaznuvaweto i vo tie ramki postojano se pomestuval vo edna zaokru`ena<br />
sfera {to ja nalo`uva{e potrebata od kompleksno sogleduvawe<br />
i deluvawe za nejzino razre{uvawe od eden poneposreden teoretski<br />
i prakti~en aspekt. Ottamu se govori deka penologijata e emanacija<br />
na eden dolgotraen razvoj {to mo`e da se podeli vo tri sukcesivni<br />
etapi ili fazi. Prvata etapa od nejziniot razvoj kon samostojna<br />
nau~na disciplina zapo~nuva kon krajot na XVIII vek koga penolo-<br />
{kata problematika bila prou~uvana vo ramkite na krivi~nopravnata<br />
nauka. Vtorata etapa go opfa}a periodot od krajot na XIX vek koga<br />
penologijata e glavno vrzana, ili poprecizno re~eno asimilirana od<br />
kriminologijata. Poslednata etapa od nejziniot razvoj zapo~nuva so<br />
prvite decenii od ovoj vek. Vo ovaa etapa e ostvareno osamostojuvaweto<br />
na penologijata kako avtonomna nauka so posebno mesto i zna~ewe<br />
vo sistemot na krivi~nopravnite nauki. Ovaa faza od nejziniot<br />
razvoj sÒ u{te ne e dovr{ena. Toj razvoj sÒ u{te e vo tek od pri~ini<br />
{to i vo sovremeni uslovi postojat brojni nesoglasuvawa okolu niza<br />
aspekti {to treba da go so~inuvaat nejziniot neposreden predmet na<br />
nau~en interes.<br />
1. PRVA ETAPA<br />
Prvata etapa od razvojot na penologijata vo avtonomna nasoka<br />
vremenski se poklopuva so ostvaruvaweto zna~ajna transformacija na<br />
srednovekovnoto krvi~no pravo vo krivi~no pravo zasnovano vrz klasi~nite<br />
principi na krivi~nata odgovornost i retributivnite celi na<br />
kaznuvaweto i trae sÒ do pojavata na novite krivi~no pravi {koli.<br />
Za ovaa etapa od nejziniot razvoj e osobeno karakteristi~no<br />
javuvaweto na kaznite li{uvawa od sloboda i nivnoto zacvrstuvawe<br />
kako dominantni merki na krivi~na represija. Nivnata masovna primena<br />
vo uslovi na preskromnite materijalni pretpostavki duri i za realizacija<br />
na vladea~kiot retriburiven koncept na kaznuvaweto, {to<br />
vode{e kon stradawe i zastra{uvawe na delinkventite, }e dovede do<br />
niza prakti~ni problemi {to }e ja motiviraat nau~nata javnost kon<br />
iznao|awe i predlagawe re{enija za reformirawe na penitencijarniot<br />
sistem. Vo taa nasoka so svoite nau~ni raspravi i neposredni<br />
op{testveni aktivnosti }e predni~at Xon Hauard (John Howard) i<br />
Xeremi Bentam (Jeremi Bentam) vo Anglija, Vagnic (Wagnitz) i Armin<br />
(Armin) vo Germanija, Mirabo (Mirabo) vo Francija i Benxamin Franklin<br />
(Benjamin Franklin) vo SAD. Pokraj niv }e deluva i plejada na<br />
drugi teoreti~ari koi po po~etnite uspesi vrz prakti~en plan }e se<br />
zafatat so razre{uvaweto niza aspekti od oblasta na izvr{uvaweto<br />
na kaznite li{uvawe od sloboda. Imeno, otkako na javnosta }e í bidat<br />
prezentirani dotoga{ nepoznatite katastrofalni sostojbi od ovaa<br />
17
oblast i preku nea }e bidat naterani nadle`nite faktori kon menuvawe<br />
na uslovite vo kaznenite ustanovi i podobruvawe na izvonredno<br />
te{kata polo`ba na zatvorenicite vo niv, nau~noto vnimanie }e bide<br />
svrteno kon usovr{uvawe na organizacijata na penitencijarniot sistem.<br />
Me|utoa, sevkupniot nau~en interes od toa vreme }e ostane vo<br />
ramkite na krivi~noto pravo taka {to navedenite problemi }e bidat<br />
razgleduvani na nivo na izvr{uvaweto na kaznite li{uvawe od sloboda<br />
i toa samo vo ramkite na nivno dogmatsko pravno razre{uvawe spored<br />
koncepcijata na klasi~nata {kola. Pritoa glavniot akcent }e<br />
bide staven vrz prakti~nata strana na voo~enite problemi. Na toj<br />
na~in }e bide uka`ano na nedostatocite od primenata na keliskata<br />
izolacija, strogiot zatvorski re`im, prisilnata i izma~uva~ka rabota,<br />
na izgledot i lokacijata na kaznenite ustanovi i niza drugi problemi<br />
od tehni~ka i organizaciona priroda. Ottamu i obrabotkata na<br />
penitencijarnite problemi vo po~etokot se sveduvala na tehnikata na<br />
primena na zatvorski merki i nivno opi{uvawe. Nakratko so voveduvaweto<br />
na kaznite li{uvawe od sloboda i nivnata afirmacija kako<br />
glavno represivno sredstvo vo borbata protiv kriminalitetot se sozdadeni<br />
osnovni pretpostavki za nau~no prou~uvawe na problemite<br />
povrzani so nivnoto izvr{uvawe. Takvite prou~uvawa }e bidat vr{eni<br />
skoro niz celiot XIX vek so tendencija da se voobli~at vo edna zasebna<br />
nauka {to go dobi imeto nauka za zatvorite ili penitencijarna<br />
nauka.<br />
Me|u brojnite teoreti~ari {to seriozno }e se zafatat so nau-<br />
~ni prou~uvawa i }e go dadat svojot pridones vo ovaa nasoka vo literaturata<br />
se izdvojuva hambur{kiot lekar i pravnik Julius (Julius). Za<br />
nego se tvrdi deka e prviot avtor {to napi{al sistematski nauen trud<br />
za problemite na zatvorot. Stanuva zbor za negoviot u~ebnik “Nauka<br />
za zatvorite” (Gefängnisskunde) {to bil objaven vo 1828 godina. Vo<br />
narednata 1829 godina Julius ja objavuva i svojata komparativna studija<br />
pod naslov “Penitencijarniot sistem na evropskite i amerikanskite<br />
dr`avi”. Nemu mu se pripi{uva zasluga i za pokrenuvawe na godi{nata<br />
edicija “Penitencijarnata praktika vo kaznenite i popravnite<br />
ustanovi vo Germanija”.<br />
So triesetite godini od XIX vek se poklopuva i pojavata na<br />
pogolem broj drugi trudovi od oblasta na nau~noto prou~uvawe na<br />
kaznite li{uvawe od sloboda. Taka na primer, vo 1828 godina se pojavi<br />
u~ebnikot na francuskiot avtor Lukas (Lukas) pod naslov “Penitencijarniot<br />
sistem na Evropa i Soedinetite dr`avi” (Du Système pénitentiaré<br />
en Europe et aux ètats Unis). Vo 1836 godina e objavena monografijata<br />
na belgiskiot advokat Dikpetio (Dicpetiaux) - “Reforma na zatvorite”<br />
(De la réforme penitentiaré) a vo 1838 i “Prira~nikot za zatvori”<br />
(Handbuch der Gefangnisse) od germanecot Greler Vami (Greller<br />
Wammy).<br />
Vo 1845 godina za prv pat e upotreben poimot penologija od<br />
strana na germanskiot teoreti~ar Franc Liber (Franz Lieber). Spored<br />
Liber penologijata se zanimava so nau~na obrabotka na kaznite, niv-<br />
18
nata primena i nivnoto dejstvo 12) . Taa e iskustvena nauka koja go<br />
opfa}a celokupniot represiven sistem {to zna~i deka se zanimava ne<br />
samo so tehni~kite nauki tuku i so site drugi problemi na izvr{uvaweto<br />
na kaznite li{uvawe od sloboda i ostanatite sredstva na op{-<br />
testvena reakcija. Vakvata nauka spored nego treba da se vovede i predava<br />
na univerzitetite vo Germanija kako posebna disciplina.<br />
Nau~niot interes za penolo{kite problemi so nesmalena `estina<br />
prodol`uva i vo vtorata polovina na XIX vek. Vo svojot trud<br />
“Nauka za zatvorite” od 1888 godina Franc Fon Holcendorf (Franz von<br />
Holtzendorf) veli deka naukata za zatvorite ja so~inuva penologijata<br />
vo nejzinata potesna smisla, dodeka vo svojata po{iroka smisla penologijata<br />
pretstavuva nauka {to se zanimava so prou~uvawe na kaznite<br />
voop{to 13) . Vakvoto stojali{te na Holcendorf zna~i natamo{no razvivawe<br />
na idejata na Liber za penologijata kako nauka {to treba da gi<br />
istra`uva site aspekti na krivi~nite sankcii. Me|utoa, uslovite vo<br />
koi se prodlabo~uva ovaa ideja i istra`uvawata povrzani so nea kako<br />
i onie na Liber ne uspea da se protegnat nadvor od granicite na razre-<br />
{uvaweto na sekojdnevite prakti~ni problemi na zatvorite i so ogled<br />
na toa da se vozdignat do nivoto na celosen i zaokru`en sistem na<br />
penologijata.<br />
Od takvite ograni~uvawa ne uspeale da se odlepat i drugi avtori<br />
{to se obiduvale po{iroko da se zanimavaat so penolo{kite<br />
problemi. Taka na primer, nau~niot interes na Mitermajer (Mittermaier)<br />
koj vo 1860 godina go izdava deloto “Dene{nata sostojba na zatvorskite<br />
problemi”, ili Hanel (Hannel) so “Sistemot na naukite za<br />
zatvorot” od 1866 godina kako i na mnogu drugi avtori i natamu ostanal<br />
isklu~ivo vrz podra~jeto na prou~uvawe na kaznite li{uvawe od<br />
sloboda.<br />
Vo site ovie nau~ni raspravi }e dojde do izraz sodr`ina so<br />
brojni predlozi za unapreduvawe na penitencijarnata praktika od<br />
XIX vek. Niz niv postojano }e se gradi i evoluira nau~nata svest za<br />
unapreduvawe na penitencijarnata praktika no ne i za nepovolnite<br />
sostojbi od oblasta na toga{nata primena na celokupniot represiven<br />
aparat {to od niza pri~ini ne bil zafaten vo edna po{iroka nau~na<br />
orientacija. Ottamu naukata za zatvorite {to iznikna i egzistira{e<br />
vo ramkite na krivi~nopravnata nauka ja pretstavuva samo prvata<br />
poseriozna osnova vrz koja podocna }e mo`e da se nadovrze natamo{niot<br />
razvoj na penologijata kako avtonomna nau~na disciplina.<br />
2. VTORA ETAPA<br />
So pojavata na antropolo{kata i pozitivisti~kata {kola vo<br />
krivi~noto pravo koi go svrtija vnimanieto kon li~nosta na storitelot<br />
na krivi~noto delo zapo~nuva vtorata etapa od razvojot na peno-<br />
12)<br />
Lieber, F. Bruchstucke über Gegenstande der strafkunde besonders über des<br />
Echrenmitensystem, 1854, str. 34.<br />
13)<br />
Holtzendorf von. F. Handbuch des Gafangiswisschaft Berlin, 1888, str. 30<br />
19
logijata. Toa e period od krajot na XIX vek koga se steknuvaat niza<br />
op{testveni, ekonomski i politi~ki okolnosti {to go pottiknale<br />
razvojot na prirodnite i op{testvenite nauki. Vo takvi uslovi do<br />
poseben izraz doa|a mo`nosta za po{irok nau~en pristap kon problemite<br />
na ~ovekot na koj {to vo soglasnost so razvojot na proizvodnite<br />
sili mu se posvetuva pogolemo vnimanie od aspekt na podobruvaweto<br />
na negoviot `ivot. Zad toa sekoga{ stoea progresivnite sili<br />
{to se zalagaa za sozdavawe podemokratski i pohumani odnosi me|u<br />
lu|eto. Od nivniot kriti~en pristap sprema sostojbite vo op{testvoto<br />
}e proizleze i potrebata za po{iroko prou~uvawe na li~nosta na<br />
~ovekot kako od aspekt na negovata op{testvena polo`ba taka i od<br />
aspekt na negovoto javuvawe kako storitel na krivi~noto delo sprema<br />
koj treba da se primeni krivi~na sankcija.<br />
So zabrzaniot razvoj na nau~nite soznanija }e se pokrene i dvi-<br />
`i i natamo{niot proces na diferencijacija kako vo oblasta na prirodnite,<br />
taka i vo oblasta na op{testvenite nauki. Ottamu }e sledi i<br />
nu`nata diferencijacija na krivi~nopravnite nauki vo ~ii ramki se<br />
javuva kriminologijata kako posebna nau~na disciplina {to se zanimava<br />
so otkrivawe na pri~inite na kriminalitetot i mo`nostite za<br />
nivno suzbivawe. Za razlika od klasi~nata nauka na krivi~noto pravo<br />
{to be{e svrtena kon dogmatska obrabotka na zakonot vrz baza na<br />
logi~ko pravni apstrakcii, so izdvojuvaweto na kriminologijata nau-<br />
~niot interes se pomestuva kon ~ovekot kako biopsiholo{ko i socijalno<br />
usloveno bitie, ili kako li~nost {to poradi dejstvoto na razni<br />
faktori se re{il da izvr{i kriminalen akt. Vo ostvaruvaweto na<br />
ovaa zada~a kriminologijata se koristi so soznanija od ve}e izdiferenciranite<br />
nu~ni disciplini i vrz nivna osnova ja pro{iruva<br />
nau~no empiriskata osnova za seopfatno prou~uvawe na vlijanijata<br />
{to vodat kon kriminalno odnesuvawe. So tie ramki e opredelen i<br />
nejziniot interes za izvr{uvaweto i na krivi~nite sankcii. Me|utoa,<br />
za razlika od penitencijarnata nauka koja {to pri istra`uvaweto na<br />
peneolo{kite problemi poa|a{e od zatvorot kako ustanova, kriminologijata<br />
se svrtuva kon osudenikot kako li~nost nastojuvaj}i da gi<br />
zbogati soznanijata za nego i mo`nostite za deluvawe vrz negovoto<br />
idno povedenie. Na toj na~in dodeka vo ramkite na krivi~noto pravo<br />
penitencijarnata nauka be{e tretirana kako nauka za kaznenite ustanovi<br />
i nivnoto unapreduvawe, odnosno kon prakti~noto razre{uvawe<br />
na nivnite tehni~ki pra{awa, so nejzinoto pomestuvawe vo kriminologijata<br />
taa se zafa}a so re~isi site penolo{ki problemi. Zada~ite<br />
na penologijata {to ovde ñ se postavuvaat poa|aat od osnovnata pretpostavka<br />
deka uspehot vo izvr{uvaweto na site krivi~ni sankcii vo<br />
golem del zavisi od otstranuvaweto na individualnite pri~ini na<br />
kriminalitetot.<br />
Od predhodnoto proizleguva deka vtorata etapa od razvojot na<br />
penologijata e vrzana so podemot na kriminologijata. So podlaboko<br />
prodirawe vo razli~nite aspekti na li~nosta vo vrska so izvr{uvaweto<br />
na krivi~nite sankcii od strana na kriminologijata se sozdadoa<br />
pocvrsti osnovi za natamo{no osamostojuvawe na penologijata. Tuka<br />
se javuva i interesot za celite na krivi~nite sankcii, za nivnoto zbo-<br />
20
gatuvawe so humanisti~ki primesi i ottamu nadovrzanoto nastojuvawe<br />
za pro{iruvawe na registerot na krivi~nite sankcii {to }e bidat vo<br />
soglasnost so probivaweto na novite idei. Vo ovaa etapa se zacvrsti i<br />
idejata za primena na kaznite li{uvawe od sloboda kako sredstvo za<br />
resocijalizacija na osudenite lica so {to se ostvari i procesot na<br />
posmelo vnesuvawe i akceptirawe na re{enijata {to se vo funkcija<br />
na nejzinoto uspe{no ostvaruvawe. Seto toa zaedno }e pridonese da se<br />
intenziviraat nau~nite istra`uvawa vrz edna po{iroka platforma i<br />
postojano naplastuvawe na fondot na onie iskustva i soznanija {to<br />
vodat kon kone~no osamostojuvawe na penologijata.<br />
3. TRETA ETAPA<br />
Vo po~etokot na XX vek e postignato osamostojuvaweto na<br />
penologijata {to zna~i toga{ se otstraneti osnovnite pre~ki {to go<br />
sopiraa procesot na najzinata afirmacija kako posebna nau~na disciplina.<br />
Vo ovaa etapa od nejziniot razvoj {to sÒ u{te trae, dojdoa do<br />
izraz nau~nite dostigawa vo odnos na nejzinata vistinska pojmovna<br />
opredelba. Otkako vo prv plan izbi interesot za li~nosta na kriminalecot<br />
kone~no bea sozdadeni su{testvenite preduslovi za nejzino<br />
vtemeluvawe vrz zdrava pojdovna nau~no istra`uva~ka osnova. Vo<br />
prilog na toa treba da se dodade i zasileniot interes za donesuvawe<br />
kodifikacii so propisi od oblasta na izvr{uvaweto na krivi~nite<br />
sankcii. Odvojuvaweto na ovie propisi od krivi~nite zakoni }e bide<br />
osobeno intenzivirano me|u dvete svetski vojni po preporakata {to<br />
vo taa smisla e dadena na III Me|unaroden kongres za krivi~no pravo<br />
odr`an vo Palermo vo 1933 godina. Na ovoj kongres be{e istaknato<br />
golemoto zna~ewe na reguliraweto na izvr{uvaweto na krivi~nite<br />
sankcii so poseben zakon. So vakvata orientacija se sozdadeni dopolnitelni<br />
uslovi za precizno opredeluvawe na specifi~noto podra~je<br />
na penologijata.<br />
Seto toa me|utoa, ne be{e dovolno za prifa}awe na edinstven<br />
teoretski stav okolu pra{aweto za nivoto na samostojnosta na penologijata.<br />
Toa proizleguva ottamu {to sÒ u{te postojat avtori spored<br />
koi penologijata ne gi ispolnuva site neophodni elementi za konstituirawe<br />
vo samostojna nau~na disciplina. So ogled na takvite stavovi<br />
penologijata i natamu ~esto se opredeluva kako integralen del<br />
na kriminologijata. Ovie sva}awa dominiraat vo literaturata na<br />
SAD me|u onie avtori {to ja prifa}aat koncepcijata na kriminologijata<br />
kako pluralisti~ka nauka {to e sostavena od pove}e posebni<br />
nauki me|u koi spa|a i penologijata. Me|u amerikanskite avtori {to<br />
vo {eesettite godini go zastapuvale misleweto deka penolo{kite<br />
problemi pretstavuvaat samo del na predmetot na kriminologijata se<br />
istaknuvaat Rikles (W. Reckless), Satrlend (E. Sutherlend), Barns i<br />
Titers (Barnes and Teeters), Taft (D. Taft), Eliot (M. Eliot), Xonson<br />
(H. Johnson), Koldvel (R. G. Coldwell), Xons (H. Jones) i drugi. So<br />
ogled na identi~niot stav za kriminologijata kako grupa na pove}e<br />
nauki ne e mal brojot ni na evropskite avtori spored koi penologijata<br />
21
ne e samostojna nau~na disciplina tuku posebna granka vo sostav na<br />
kriminologijata. Takvi se na primer stavovite na Gros (H. Gros),<br />
Zelih (E. Seelig), Grasberger (Grassberger) 14) , Eksner (F. Exner), Lawel-<br />
Lavastin i Stanciu (Laignel-Lavastine i Stanciu) 15) , Konstant (J.<br />
Constant) 16) , Rayinovi} (Radzinowicz) 17) , Kurdjacev (Kurdjacev) i<br />
drugi 18) . Koga e vo pra{awe mestoto na penologijata vo sistemot na<br />
krivi~nopravnite nauki vo evropskata literatura se sre}avaat i<br />
avtori {to nejzinoto mesto go opredeluvaat vo ramkite na kriminalistikata,<br />
ili pak ja smetaat kako del od kriminalnata politika (Grasberger,<br />
na primer) 19) .<br />
Nasproti vakvite stojali{ta se izdiga ispravnoto mislewe na<br />
onie avtori koi tvrdat deka penologijata gi ispolnuva nu`nite uslovi<br />
za konstituirawe vo samostojna nau~na diciplina. Toj stav e osobeno<br />
karakteristi~en za pogolem broj avtori od biv{iot jugoslovenski<br />
prostor: Vodopivec 20) , V. Popovi} 21) , V. Vouk 22) , Srzenti}, Stai}, Lazarevi}<br />
23) , R. Kup~evi}-Mla|enovi} 24) i drugi avtori spored koi penologijata<br />
ima svoja pomalku ili pove}e razviena teoretska i metodolo{ka<br />
podloga {to ñ ovozmo`uva da se odvoi od kriminologijata. Takviot<br />
stav ne ja doveduva vo pra{awe avtonomnosta na penologijata.<br />
Ottamu i negovoto zna~ewe bez ogled {to vo ramkite na ova stojali{te<br />
egzistiraat opredeleni razliki koga e vo pra{awe neposrednoto<br />
opredeluvawe na najziniot predmet na interes. Stojali{teto za<br />
penologijata kako avtonomna nauka {to kaj nas go zastapuva V. Proevski<br />
e i na{e stojali{te 25) .<br />
14)<br />
Ovie avtori (Gros, Seelig i Grassberger) ja formiraat tn. avstriska enciklopediska<br />
koncepcija spored koja kriminologijata se sostoi od pove}e disciplini koi ja<br />
prou~uvaat: kriminalnata realnost (kriminalna fenomenologija, kriminalna<br />
antropologija, kriminalna psihologija i kriminalna sociologija), faktorite na<br />
krivi~nata postapka (kriminalistika, sudska medicina i sudska psihologija) i<br />
odbranata od vr{ewe krivi~ni dela (kriminalna profilaktika, eugenika,<br />
kurativna pedagogija i penologija). Vidi: Pinatel, J. Kriminologija, Zavod za izdavanje<br />
ud`benika, Sarajevo, 1964, str. 9.<br />
15)<br />
Vidi: Laignel-Lavastine, M. i Stanciu V. Précis de criminologie ed. Biblioteque<br />
sciantifique, Pariz, 1950, str. 22-23.<br />
16)<br />
Vidi: Constant, J, Eleménts de criminologie, LiÒge, 1949, str. 9.<br />
17)<br />
Vidi: Radzinowicz, L. Qu en est la criminologie, ed Cujas, Paris, 1965, str. 148.<br />
18)<br />
Vidi: Arnaudovski, Q. <strong>Penologija</strong>, Praven fakultet, Skopje, 1988, str. 27.<br />
19)<br />
Vidi: Pinatel, J, op. cit, str. 11.<br />
20)<br />
Vodopivec, K. i dr. Kriminologija, I dio, Narodne novine, Zagreb, 1966.<br />
21)<br />
Popovi}, V, Sistem izvr{enja kazni li{avanja slobode u Jugoslaviji, Izd. Saveza udru`enja<br />
pravnika Jugoslavije, Beograd, 1966, str. 15.<br />
22)<br />
Vouk, V. Trodimenzionalni sistem kriminologiskih nauka, JRKKP, Beograd, 1965/1, str. 64.<br />
23)<br />
Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, Krivi~no pravo SFRJ, op{ti deo, Savrenena administracija,<br />
Beograd, 1978, str. 27.<br />
24)<br />
Kup~evi}-Mla|enovi}, R. Osnovi penologije, Svetlost, Sarajevo, 1972, str. 21-24.<br />
25)<br />
Vidi: Proevski, V. Zbirka na propisi za izvr{uvawe na sankciite so komentar,<br />
Slu`ben vesnik, Skopje, 1981, str. 3.<br />
22
G L A V A II<br />
POIM, PREDMET I METODI NA PENOLOGIJATA<br />
I. POIM NA PENOLOGIJATA<br />
Terminot penologija e sostaven od latinskiot zbor poena, {to<br />
zna~i: - kazna, i gr~kiot zbor logos, {to zna~i: - nauka. Bukvalniot<br />
prevod na ovaa kovanica e - nauka za kaznite. Ottamu bi mo`elo da se<br />
zaklu~i deka penologijata e nauka {to se zanimava so izu~uvawe na<br />
site aspekti i problemi {to se odnesuvaat na kaznite. Toa me|utoa, ne<br />
e slu~aj zaradi dve zna~ajni okolnosti {to poneposredno gi opredeluvaat<br />
nasokite i nejzniot nau~en interes. Prvata okolnost {to<br />
vlijae vrz pro{iruvawe na poleto na nejziniot interes e sodr`ana vo<br />
opredelbata za seopfaten pristap sprema merkite na op{testvenata<br />
reakcija. Ottuka i potrebata so penologijata da se prou~uvaat site<br />
krivi~ni sankcii so koi edno op{testvo (dr`ava) raspolaga za odbrana<br />
od kriminalitetot. Vtorata okolnost go stesnuva nau~no istra`uva~koto<br />
podra~je na penologijata. Vo nea e sodr`ano racionalno<br />
nastojuvawe za izbegnuvawe na nepotrebnite navleguvawa vo problemite<br />
na krivi~nite sankcii {to na ve}e voobi~aen na~in se izu~uvaat<br />
od drugite nau~ni disciplini. Od tie pri~ini vo granicite na mo`noto<br />
penologijata se ograni~uva samo vrz prou~uvawe na onie problemi<br />
{to najdirektno se povrzani so izvr{uvaweto na krivi~nite<br />
sankcii.<br />
Poa|aj}i od ovie osnovni soznanija mo`e da se opredeli najop-<br />
{tiot poim na penologijata kako nau~na disciplina {to go prou~uva<br />
izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii. Vakvoto pojmovno opredeluvawe<br />
me|utoa, sÒ u{te ne e dovolno da se vidi {to, vsu{nost, pretstavuva<br />
ovaa nauka, so {to e ispolneta nejzinata sodr`ina i vrz {to se<br />
potpira nejzinata nau~na zasnovanost. Preciznoto utvrduvawe na ovie<br />
okolnosti e usloveno od pocelosno poznavawe na nejziniot predmet<br />
{to treba da bide jasno opredelen i metodite vrz koi {to takviot<br />
predmet treba da se zasnova. Od tie pri~ini pokonkretnoto opredeluvawe<br />
na predmetot na penologijata mo`e da se ostvari otkako }e se sogleda<br />
zna~eweto na ovie elementi. Najposle, zaradi polesno razgrani~uvawe<br />
na domenot od neposreden nau~en interes na penologijata od<br />
onoj {to vo vrska so krivi~nite sankcii e ve}e prisuten vo drugite<br />
nauki nu`no e da se zadr`ime i vrz tie odnosi.<br />
23
II. PREMET NA PENOLOGIJATA<br />
1. OSNOVNI POKAZATELI NA NEGOVIOT RAZVOJ<br />
Premetot na penologijata go so~inuva izvr{uvaweto na krivi-<br />
~nite sankcii {to gi poznava krivi~noto zakonodavstvo na opredelena<br />
dr`ava. Toa e vladea~kiot teoretski stav za osnovnata sodr`ina so<br />
koja e ispolnet predmetot na penologijata {to ne zna~i deka okolu<br />
negovoto opredeluvawe nemalo i poinakvi razmisluvawa. Kako {to<br />
imavme prilika da vidime, vo prvata etapa od razvojot na penologijata<br />
vo avtonomna nasoka so penitencijarnata nauka bea opfateni samo<br />
problemite {to se odnesuvaat na izvr{uvaweto na kaznite li{uvawe<br />
od sloboda. So vtorata etapa od nejziniot razvoj e povrzana pojavata<br />
na merkite na bezbednost. Nivnoto javuvawe dovede do napu{tawe na<br />
tradicionalnoto mislewe za predmetot na penologijata, odnosno do<br />
negovo pro{iruvawe i vrz ostanatite merki na represivniot sistem.<br />
Vakvata orientacija kon pro{iruvawe na predmetot na penologijata<br />
}e prodol`i vo tretata etapa od toj razvoj i so javuvaweto na<br />
vospitnite merki.<br />
Paralelno so menuvawe na koncepciite vo odnos na problemite<br />
od interes na penologijata se ostvaruva{e u{te eden zna~aen proces.<br />
Imeno vo soglasnost so pri~inite {to ja uslovija pojavata na novite<br />
vidovi krivi~ni sankcii se ostvaruva{e i nau~niot interes za<br />
prodlabo~eno prou~uvawe na specifi~nite efekti na odelnite vidovi<br />
na ovie sankcii. Vrz tie osnovi pokraj ve}e projaveniot interes za<br />
evolucijata na krivi~nite sankcii, osnovite na pravoto na dr`avata<br />
da gi primenuva istite i organizacijata na nivnoto izvr{uvawe, nau-<br />
~nata qubopitnost }e bide nadopolneta i so pointenzivni raspravi za<br />
celite na krivi~nite sankcii i potrebata od nivno natamo{no humanizirawe<br />
i iskoristuvawe na site mo`ni oblici, metodi i sredstva za<br />
nivno vistinsko ostvaruvawe.<br />
2. SOVREMENI TENDENCII ZA PRO[IRUVAWE NA PREDMETOT<br />
NA PENOLOGIJATA<br />
Gornite pra{awa spored svoeto zna~ewe gi nadminuvaat ramkite<br />
na tradicionalnoto klasi~no sfa}awe za predmetot na penologijata<br />
kako nauka {to isklu~ivo se zanimava so problemite na izvr{-<br />
uvaweto na kaznite li{uvawe od sloboda. Me|utoa, bez ogled na toa<br />
{to so tek na vremeto e ostvareno najnu`noto edinstvo okolu osnovnata<br />
sodr`ina na edna nauka {to makotrpno go obezbedi svoeto mesto<br />
vo sistemot na krivi~nopravnite nauki, na ova podra~je i natamu egzistiraat<br />
vehementni teoretski sporovi. Imeno, iako pri definiraweto<br />
na predmetot na penologijata najgolemiot broj od sovremenite<br />
avtori vo osnova ne go osporuvaat nastojuvaweto da se istra`uva primenata<br />
na site vidovi krivi~ni sankcii so koi se reagira na izvr{enite<br />
krivi~ni dela i nivnite storiteli, kaj niv se javuvaat nedovolno<br />
24
iskristalizirani, nevoedna~eni a ~esto i kontradiktorni stojali{ta<br />
po odnos na celinata na ovoj problem Osnovnata pri~ina na takvite<br />
nedorazbirawa e opredelena od {iro~inata na pristapot kon predmetot<br />
na penologijata vo koj treba neraskinlivo da bidat involvirani<br />
sevkupnite soznanija do koi vo vrska so problemite na krivi~nite<br />
sankcii e dojdeno vo drugite nau~ni oblasti. Pritoa e bitno da se razgrani~i<br />
deka ovde ne stanuva zbor za iskoristuvawe na onie soznanija<br />
do koi doa|a kriminologijata, sociologijata, psihologijata, psihijatrijata,<br />
andragogijata i drugite nauki vrz osnova na prou~uvaweto na<br />
li~nosta, op{testvoto i nivnite zaemni odnosi. Imeno, zaradi potrebata<br />
vo celost da odgovori na svoite op{testveni zada~i pri suzbivaweto<br />
na kriminalitetot nesporno e deka penologijata mora da se potpira<br />
vrz dostignuvawata na ovie nauki. Takvata povrzanost na nau~nite<br />
iskustva e nu`nost koja se obezbeduva so interdisciplinaren<br />
istra`uva~ki princip {to vo dene{ni uslovi e karakteristi~en kaj<br />
site op{testveni nauki. Vakvata orientacija ne e sporna za{to e postavena<br />
vrz zdravi metodolo{ki osnovi i ottamu sesrdno se podr`uva<br />
vo nau~nata rabota. Teoretskite sporovi me|utoa, nastanuvaat toga{<br />
koga poradi `elbata sestrano da se sogledaat i re{avaat penolo{kite<br />
problemi istite nekriti~ki celosno se odzemaat od drugite nau~ni<br />
oblasti i se vklu~uvaat vo predmetot na penologijata. Vo pozadinata<br />
na takvite nastojuvawa stoi transformacijata na sfa}awata za<br />
su{tinata i celite na krivi~nite sankcii i potrebata od nivna po-<br />
{iroka nau~na eksplikacija pri povrzuvaweto so osnovnite penolo{ki<br />
instituti. Soglasno takvite tendencii }e se javat pove}e avtori<br />
{to }e otidat predaleku vo pro{iruvaweto na predmetot na penologijata.<br />
Takvite sporovi osobeno }e se intenziviraat vo periodot me|u<br />
dvete svetski vojni koga se vr{at intenzivni sociolo{ki istra`uvawa<br />
vo oblasta na kriminalitetot i devijantnite odnesuvawa. So ovie<br />
istra`uvawa koi se osobeno karakteristi~ni za amerikanskoto podra~je<br />
}e bidat pokrieni i penitencijarnite ustanovi, odnosno celokupniot<br />
sistem na op{testveni odnosi {to se vr{i vo niv. Vrz taa osnova<br />
}e bide izgraden eden nov kriminalnopoliti~ki koncept spored koj<br />
op{testvoto e soodgovorno za pojavata na kriminalno odnesuvawe na<br />
poedinecot i zatoa ima obvrska da prezema merki za prevospituvawe i<br />
socijalna adaptacija na osudenite lica. Takvata orientacija spored<br />
nekoi avtori doveduva do konstituirawe na penologijata kako “nauka<br />
koja gi prou~uva odnosite me|u osudenite lica i op{testvoto.” 26) Vo<br />
tie ramki krivi~nite sankcii i nivnoto izvr{uvawe treba da dobijat<br />
po{iroko op{testveno zna~ewe za{to se javuvaat kako problem so koj<br />
treba da se zanimavaat “site op{testveni institucii bez ogled na toa<br />
dali neposredno se vklu~eni vo toj proces.”<br />
To~no e deka so vakviot teoretski pristap e sozdaden {irok<br />
manevarski prostor za zbogatuvawe na mo`nostite {to se povrzani so<br />
26)<br />
Spored Pinatel vakvata definicija na penologijata poteknuva od polskiot<br />
teoreti~ar Nejmark (Neymark). Vidi: Pinatel, J. Nauka o izvr{enju kazni i kriminalna sociologija,<br />
Izbor, Zagreb, 1963/3, str. 300.<br />
25
esocijalizacijata na osudenite lica. Vrz osnova na poso~uvaweto na<br />
problemite {to gi sozdava zatvorskiot op{testven sistem se otkrieni<br />
brojni negativnosti od ~ie eliminirawe zavisi uspe{noto ostvaruvawe<br />
na resocijalizacijata i socijalnata adaptacija na osudenite<br />
lica na kazna li{uvawe od sloboda. Me|utoa, trgnuvaj}i od zna~eweto<br />
na ovie soznanija vo odnos na podobruvaweto na efikasnosta na edna<br />
od celite na krivi~nite sankcii kaj golem broj avtori se javuva takov<br />
optimizam {to so nivnoto vklu~uvewe vo predmetot na penologijata<br />
go povrzuvaat za~etokot na edna nova nauka {to se opredeluva kako<br />
“nauka za tretmanot” (la science du traitment des delinquents) 27) . Vakvite<br />
stojali{ta spored nekoi avtori pridonesoa da se izvr{i izedna~uvawe<br />
na penologijata so penitencijarnata nauka taka {to vo obata<br />
slu~ai se podrazbira edna ista sodr`ina 28) . Vrz osnova na ovie tendencii<br />
sleduva natamo{no pro{iruvawe na predmetot na penologijata.<br />
Taka na primer spored nekoi avtori “ovie sfa}awa pridonesuvaat da<br />
se pro{iri no ednovremeno da se precizira predmetot na penologijata<br />
od nauka za penitencijarnite ustanovi vo nauka za resocijalizacijata<br />
koja se ostvaruva preku site vidovi krivi~ni sankcii i preku razli-<br />
~ni oblici na nivnoto izvr{uvawe 29) . A so ograni~uvawata od tipot<br />
“deka e neprifatlivo identifikuvaweto na penologijata so tretmanot,<br />
mo{ne neuspe{no se ubla`uva ve}e zazemeniot stav i u{te ponesre}no<br />
se zaronuva vo krajnosta {to penologijata ja identifikuva so<br />
resocijalizacijata 30) . Tuka se gubi od vid deka vakvoto pro{iruvawe<br />
na predmetot navistina vodi kon zgolemen interes na penologijata no<br />
sprema edna od celite na nekoi vidovi krivi~ni sankcii {to od druga<br />
strana ednovremeno zna~i ograni~uvawe na interesot za onie sankcii<br />
vo koi resocijalizacijata ne e prisutna kako cel na nivnoto izreknuvawe<br />
i izvr{uvawe. Ottamu nelogi~nosta na tvrdeweto deka “resocijalizacijata<br />
e vode~ka ideja na primenata na site krivi~ni sankcii" 31)<br />
i sledovatelno na toa deka “penologijata ne e pravna tuku pred sÒ sociolo{ka<br />
nauka koja pravnite normi gi sledi, gi izu~uva niz socijalnite<br />
odnosi i sostojbi {to se sozdavaat vo niv." 32)<br />
Od pre{irokoto tolkuvawe na stavot deka penologijata se<br />
interesira za odnosite me|u osudenikot i op{testvoto proizleguvaat<br />
i drugi mislewa so koi se nastojuva da se pro{iri predmetot na penologijata.<br />
Vo taa smisla na biv{iot jugoslovenski prostor se izdvoi<br />
misleweto na Milutinovi} spored koe vo predmetot na penologijata<br />
27)<br />
Taka: Schmelck, R. i Pucca, G. Penologia et droit penitentiare, Paris, 1967, str. 42.<br />
28)<br />
Léaute, J. Criminologie et science pénitentiaré, Paris, 1972, str. 11 i 16.<br />
29)<br />
Arnaudovski, Q. op. cit, str. 13.<br />
30)<br />
Spored Arnaudovski neprifatlivo e identifikuvaweto na penologijata so “tretmanot”<br />
bidej}i ovoj poim vo mnogu elementi e potesen i ne gi opfa}a site sodr`ini<br />
{to se cel na izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii i {to ja ~inat sodr`inata na poimot<br />
resocijalizacija. Ibid, str. 38.<br />
31)<br />
Vakvo stojali{te zastapuva Arnaudovski, vidi: Ibid, str. 6, 7, 13, 14, 43, 44 itn. itn.<br />
Kup~evi}-Mla|enovi}, R, op. cit, str. 28, Milutinovi}, M. <strong>Penologija</strong>, Savremena administracija,<br />
Beograd, 1992, str. 58.<br />
32)<br />
Arnaudovski, Q, op. cit, str. 38 i 42.<br />
26
treba da bide vklu~eno i izu~uvaweto na postpenalnata za{tita 33) .<br />
Ovaa ideja koja {to vo penolo{kata literatura bezrezervno se prifati,<br />
be{e pottiknata od stojali{teto deka "procesot na socijalizacijata<br />
na osudenite lica zapo~nuva vo fazata na sudskata postapka, no<br />
ne zavr{uva vo penalnata faza" 34) . Ne osporuvaj}i go ogromnoto zna~ewe<br />
na postpenalnata za{tita i pomo{ na osudenite lica za nivno<br />
prifa}awe i uspe{no vklu~uvawe vo op{testvoto po izdr`uvaweto na<br />
sankciite od institucionalen karakter, moj stav e deka ovie problemi<br />
se od prete`en interes na op{tata socijalna politika. Ova go potkrepuvam<br />
so tvrdeweto deka voveduvaweto na postpenalnata za{tita vo<br />
predmetot na penologijata doa|a vo sudir so edna od osnovnite celi i<br />
na~ela na krivi~nite sankcii - so postignuvawe na pravdata. Privilegiraweto<br />
na odelni kategorii lica vo pogled na re{avaweto na nivnite<br />
`ivotni problemi samo zatoa {to poka`ale netoleranten odnos<br />
kon osnovnite vrednosti e nepravi~no najprvin sprema onie {to i<br />
pokraj sekojdnevnite sudirawa so isto takvi, a mo`ebi i pote{ki problemi,<br />
ne se re{ile da mu na{tetat na toa op{testvo. Posebnata<br />
gri`a za prvite mo`e da ostvaruva duri i kriminogeno dejstvo vo<br />
odnos na vtorite. Toa ne treba da se sfati deka op{testvenite faktori<br />
koi se zanimavaat so izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii po nivnata<br />
primena treba napolno da go zaboravat onoj vo ~ie prevospituvawe<br />
vlo`ila ogromen trud i sredstva. Toa samo zna~i deka tie treba da<br />
se vozdr`uvaat od primena na bilo kakvi "tretmani" {to barem na<br />
subjektivno nivo mo`at da se protolkuvaat kako bezgrani~no prodol-<br />
`uvawe na krivi~nite sankcii ~estopati sokrieni zad bo`emnata za-<br />
{tita ili pomo{. Od druga strana treba da se ima predvid i nepravi~nosta<br />
na ovoj institut bez ogled dali }e bide sfaten kako "tretman"<br />
ili vistinska za{tita i pomo{ so ogled na negovata selektivna<br />
primena sprema osudenicite {to izdr`ale razli~en vid krivi~na<br />
sankcija. Imeno, dokolku se raboti za vistinski streme` da mu se pomogne<br />
na ~ovekot toga{ e pravi~no korista od ovoj institut da ja po~uvstvuvaat<br />
site onie na koi im e izre~ena bilo kakva krivi~na sankcija.<br />
Vo ovaa smisla barem nam ne ni e poznat primer na vakov vid<br />
op{testvena gri`a sprema licata na koi im bila izre~ena i izvr{ena<br />
pari~na kazna ili nekoj vid parapenalna sankcija.<br />
3. DEFINIRAWE NA PENOLOGIJATA SO OGLED NA PREDMETOT<br />
NA NEJZINIOT INTERES<br />
Vrz osnova na dosega iznesenoto proizleguva potrebata od osobena<br />
pretpazlivost pri opredeluvaweto na predmetot na penologijata<br />
za{to od negovoto jasno i precizno opredeluvawe zavisi vistinskata<br />
realizacija na ona {to se o~ekuva od penolo{kata teorija i praktika.<br />
33)<br />
Milutinovi}, M. Kriminologija, Savremena administracija, Beograd, 1969, str. 53-54 i vo<br />
site naredni izdanija na ovoj u~ebnik.<br />
34)<br />
Ancel, M. Nova dru{tvena odbrana, pokret humanisti~ke kriminalne politike, Institut za<br />
uporedno pravo, Beograd, 1963, str. 64-67.<br />
27
Ako primenlivosta na soznanijata e edna od glavnite celi na sekoja<br />
nauka, vo taa nasoka mora da se dvi`at teoretskite i vrz niv nadovrzanite<br />
aplikativni usilbi i toga{ koga e vo pra{awe suzbivaweto na<br />
kriminalitetot so primena na krivi~ni sankcii. Pri takvoto opredeluvawe<br />
na predmetot mora da se vodi smetka deka penologijata nu`no<br />
sorabotuva so drugite nauki koi se zanimavaat so pri~inite na kriminalitetot<br />
i li~nosta na prestapnikot i potrebata za povrzuvawe na<br />
dobienite soznanija so site celi na krivi~nite sankcii koi se javuvaat<br />
kako negov mo{ne zna~aen determinira~ki faktor. Toa vo su{tina<br />
zna~i deka dokolku se vodi smetka za poedine~nite funkcii i op{-<br />
tata cel na krivi~nite sankcii pri definiraweto na predmetot na<br />
penologijata toga{ ne smee da se prenebregne prou~uvaweto i na seto<br />
ona {to mo`e da go unapreduva ostvaruvaweto na pravdata. So nastojuvaweto<br />
da bidat pokrieni site problemi na izvr{uvaweto na sankciite<br />
bez ogled na toa dali vo niv e, ili ne e prisutna i resocijalizacijata,<br />
se pokriva smislata na op{testvenata reakcija od aspekt na najziniot<br />
legimitet i legalitet, od aspekt da se po~uvstvuva op{testveniot<br />
prekor i od aspekt na postignuvawe na ednakvost i ramnopravnost<br />
na gra|anite pred zakonot (vladeewe na pravnata dr`ava).<br />
Od prethodnoto proizleguva deka penologijata mo`e da se definira<br />
kako pravna, teoretska i empiriska nauka koja {to so nu`no<br />
koristewe na opredeleni soznanija od drugite nauki go prou~uva<br />
izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii zaradi poefikasno ostvaruvawe<br />
na nivnite poedine~ni celi i nivnata op{ta op{testvena uloga vo<br />
represivnata borba protiv kriminalitetot.<br />
1. <strong>Penologija</strong>ta e pravna ili poto~no re~eno krivi~nopravna<br />
nauka koja spa|a vo golemata grupa nauki {to na opredelen na~in gi<br />
dopiraat i prou~uvaat problemite na kriminalitetot i za{titata od<br />
nego. Na toj na~in u{te vo samata definicija se opredeluva mestoto<br />
na penologijata vo sistemot na krivi~nopravnite nauki koi vo literaturata<br />
voobi~aeno se delat na: pravni krivi~ni nauki, vonpravni<br />
krivi~ni nauki i pomo{ni krivi~ni nauki. <strong>Penologija</strong>ta e pomestena<br />
me|u pravnite krivi~ni nauki kade {to u{te spa|aat i naukata na krivi~noto<br />
pravo, naukata na krivi~noto procesno pravo, sporedbenoto<br />
krivi~no pravo i me|unarodnoto krivi~no pravo.<br />
Vonpravnite krivi~nopravni nauki gi so~ninuvaat naukite<br />
{to ne se od pravna priroda no sepak imaat va`na uloga vo ostvaruvaweto<br />
na za{titata na op{testvoto od kriminalitetot. Toa se: kriminologijata,<br />
kriminalnata sociologija, kriminalnata antropologija,<br />
kriminalistikata, kriminalnata andragogija i pedagogija, kriminalnata<br />
profilaksa, kriminalnata lingvistika i kriminalnata statistika.<br />
Na krajot, vo pomo{nite krivi~ni nauki spa|aat onie nau~ni<br />
disciplini glavno od medicinska priroda {to so ogled na svoite soznanija<br />
se od mo{ne golemo zna~ewe za naukata na krivi~noto pravo i<br />
vo tie ramki za penologijata. Me|u ovie nauki se pomesteni: sudskata<br />
28
medicina, sudskata psihologija i sudskata psihijatrija 35) .<br />
2. <strong>Penologija</strong>ta e teoretska nauka ottamu {to se gradi vrz osnova<br />
na {irok sistem na najrazli~ni u~ewa za problemite {to ja so~inuvaat<br />
su{tinata na primenata na krivi~nite sankcii vrz osudenite<br />
lica. Vrz osnova na tie u~ewa penologijata oformuva soodvetna teoretska<br />
orientacija, a kako {to }e vidime podocna i takov metodolo{ki<br />
pristap {to i slu`i kako osnoven patokaz pri otkrivaweto na zakonitostite<br />
za sostojbite, odnosite i procesite vo ovaa oblast na op{testvenata<br />
stvarnost. Takvata orientacija e vo soglasnost so generaliziranite<br />
zna~ewa i pretpostavki za predmetot, izvorite i mo`nostite<br />
na poznavaweto na penolo{kite problemi. Pritoa e bitno da se<br />
podvle~e deka osnovniot predmet na najzinoto poznavawe ne go so~inuva<br />
samo izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii tuku i subjektite na<br />
toa izvr{uvawe - osudenite lica.<br />
Krivi~nite sankcii se svoevidno zlo {to se nadovrzuvaat na<br />
storenoto delo. Tie isklu~itelno se vrzani za krivi~noto delo i negoviot<br />
storitel. Kako socijalna posledica na krivi~noto delo vrz<br />
odreden storitel tie pretstavuvaat sredstvo za vozdr`uvawe na potencijalnite<br />
kriminalci od natamo{noto vr{ewe na op{testveno opasni<br />
dela. Tie se javuvaat kako socijalen imperativ na sekoe op{testvo<br />
za za{tita na op{testvoto od kriminalitetot, kako nu`no zlo {to se<br />
nanesuva zaradi storenoto zlo. No vo sovremeni uslovi tie sÒ pomalku<br />
se svrteni kon minatoto (kon deloto) a sÒ pove}e kon idninata (kon<br />
li~nosta na osudenoto lice), sÒ pomalku se stradawe, a sÒ pove}e pomo{.<br />
Ottamu se veli deka krivi~nite sankcii treba da se iskoristat<br />
vo granicite na mo`noto, vo ramkite na nau~nite soznanija i metodi<br />
{to se primenuvaat za da se obezbedi pravdata i resocijalizacijata na<br />
storitelot na krivi~noto delo. <strong>Penologija</strong>ta gi prou~uva krivi~nite<br />
sankcii od stojali{te na nivnata evolucija, nivnata sistemska postavenost,<br />
od aspekt na individualizacijata i uslovite na nivnoto izvr-<br />
{uvawe i efikasno otstranuvawe na nivnite poedine~ni i op{ti<br />
celi.<br />
Osudenoto lice pretstavuva krivi~no odgovoren subjekt na koj<br />
zaradi opredeleno negativno odnesuvawe mu e izre~ena krivi~na sankcija.<br />
Vo sovremenite nauki od oblasta na kriminalitetot site problemi<br />
poa|aat od ~ovekot i zavr{uvaat so nego. Toj e realno bitie koe<br />
zaradi svoeto neodgovorno op{testveno odnesuvawe treba da se kazni<br />
ili da gi po~uvastvuva posledicite od primenata na drug vid krivi~na<br />
sankcija, no na koe ednovremeno treba da mu se pomogne da ja sfati<br />
svojata vina i potoa da go najde svoeto vistinsko mesto vo op{testvoto<br />
bez da gi povtoruva svoite gre{ki {to ve}e edna{ skapo go ~inele.<br />
Vo svojot pristap kon osudenikot ne kako kon objekt na krivi~noto<br />
delo i izvr{uvaweto na sankciite tuku kako kon subjekt komu<br />
treba da mu se nanese bolka no, za koj treba i ne{to pozitivno da se<br />
35)<br />
Za ovaa i sli~ni podelbi na sistemot na krivi~nopravnite nauki vidi: Radovanovi},<br />
M. Krivi~no pravo SFRJ, op{ti deo, Savremena administracija, Beograd, 1975, str. 31-34,<br />
^ejovi}, B, Krivi~no pravo, op{ti deo, Nau~na knjiga, Beograd, 1987, str. 48-51 i dr.<br />
29
stori, sÒ poa|a od doverbata vo ~ovekot i negovata sposobnost za menuvawe.<br />
Vo pozadinata na takviot human stav stoi kriminalo{koto soznanie<br />
deka krivi~noto delo mnogu ~esto e rezultat na neprilagodenosta<br />
na poedinecot na uslovite na op{testveniot `ivot, sfa}aweto za<br />
soodgovornosta na op{testvoto za negovoto delo i ispravniot utilitaristi~ki<br />
stav deka so prevospituvawe i popravawe na osudenikot<br />
mo`e mnogu da se dobie i toa ne samo vrz planot na suzbivaweto na<br />
kriminalitetot. Sovremenata penologija zna~i sÒ pove}e osudenoto<br />
lice go posmatra kako subjekt so koj treba pohumano da se postapuva,<br />
na koj {to ne treba da mu se ograni~uvaat slobodite i pravata pove}e<br />
odo{to toa e nu`no, da se po~ituva negovoto ~ove~ko dostoinstvo i<br />
onamu kade {to soglasno vidot i celite na krivi~nite sankcii toa e<br />
mo`no sekoga{ da se pottiknuva na sopstveno u~estvo vo procesite<br />
{to vodat kon negovo pozitivno menuvawe.<br />
3. <strong>Penologija</strong>ta e empiriska nauka za{to vrz predhodno navedenite<br />
elementi ja sledi i izu~uva praktikata na izvr{uvawe na krivi~nite<br />
sankcii vo nasoka {to vodi kon iznao|awe najadekvatni re{enija<br />
za nivnata efikasna primena. Kako empiriska nauka taa go prou~uva<br />
izvr{uvaweto na oddelnite vidovi sankcii vo soglasnost so karakteristikite<br />
na osudenite lica i odrazot na na~inot na nivnoto izvr{uvawe<br />
vrz re`imot i odnosite {to se sozdavaat vo op{testvenata zaednica<br />
koga e vo pra{awe nivnata primena vo penitencijarnite ustanovi.<br />
Vo taa smisla go sledi i postojano go verificira konkretnoto zna~ewe<br />
na primenetite na~ini na izvr{uvawe i primenetite formi, metodi<br />
i sredstva na andrago{ko i pedago{ko vlijanie. Vo tie istra`uvawa<br />
sekoga{ se rakovodi od teoretskite soznanija za li~nosta na osudenoto<br />
lice i prakti~nite problemi na izvr{uvaweto na sankciite<br />
nastojuvaj}i da gi re{i i da gi dovede vo funkcionalno edinstvo.<br />
Pritoa, ne izostanuva i `elbata za postojano sledewe i otkrivawe<br />
novi soznanija {to mo`at da proizlezat od postavuvaweto na opredeleni<br />
zdravorazumski hipotezi za sostojbite {to ne bile zabele`ani vo<br />
praktikata.<br />
4. Na krajot od ovie sogleduvawa sosema nakratko }e poso~ime<br />
na nevozdr`anosta na onie stojali{ta spored koi penologijata mo`e<br />
da se podeli na "normativna granka na penologijata" i "nau~na penologija"<br />
36) . To~no e deka predmetot na penologijata e determiniran od<br />
zakonskite ramki na izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii, me|utoa,<br />
contradictio in adjecto e zaklu~okot {to ottamu proizleguva za postoeweto<br />
na nekakva granka na nauka {to nenau~no (administrativno) se<br />
zanimava so primenata na pravoto. Od druga strana nema ni{to pove}e<br />
od ~ista tautologija vo tvrdeweto deka "nau~nata penologija" e nauka<br />
koja nau~no se zanimava so izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii. Za<br />
razlika od toa, sosema ispravno e tvrdeweto za podelba na izvr{no<br />
krivi~no pravo kako posebna granka na pravniot poredok i penologijata<br />
kako nauka koja se zanimava so prou~uvawe na krivi~nite sankcii<br />
{to se regulirani so izvr{noto krivi~no pravo.<br />
36)<br />
Vidi: Kup~evi}- Mla|enovi}, R. op. cit, str. 29.<br />
30
Izvr{noto krivi~no pravo pretstavuva posebna granka vo ramkite<br />
na pravniot poredok za{to poseduva opredeleni karakteristiki<br />
{to go ~inat razli~no od drugite granki na pravoto. Toa e prodol`enie<br />
na krivi~noto pravo za{to se zanimava so vospostavuvawe sistem<br />
na pravni pravila so koi se normira izvr{uvaweto na sankciite {to<br />
bile izre~eni vrz osnova na normite na materijalnoto i procesnoto<br />
krivi~no pravo. Ako kon ova se dodade deka potrebata od postoewe na<br />
izvr{noto krivi~no pravo se opravduva so za{tita na opredeleni osobeno<br />
va`ni op{testveni interesi toga{ se doa|a do prifatliva definicija<br />
od koja mo`e da se zaklu~i koi se negovite karakteristiki i<br />
zo{to slu`i, odnosno zo{to voop{to postoi izvr{noto krivi~no<br />
pravo. Ottamu pozitivnoto izvr{no krivi~no pravo e sistem na pravni<br />
propisi so koi zaradi za{tita na opredeleni odnosi (za{tita na<br />
op{testvoto od kriminalitetot) se regulira organizacijata i na~inot<br />
na izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii.<br />
<strong>Penologija</strong>ta vo svoite prou~uvawa poa|a od pozitivnoto izvr{no<br />
krivi~no pravo. Me|utoa, nejzinata zada~a ne se ograni~uva na<br />
tolkuvawe na propisite na izvr{noto krivi~no pravo i nivno izlo-<br />
`uvawe vo opredelen sistem na poimi i instituti. Pokraj nivnoto<br />
prou~uvawe onaka kako {to tie se dadeni vo zakonite za izvr{uvawe<br />
na krivi~nite sankcii (de lege lata), penologijata poka`uva i interes<br />
{to e naso~en kon prou~uvawe na nivnata op{testvena sodr`ina so<br />
ogled na mo`nostite za nivno menuvawe vo idnoto pravo (de lege ferenda).<br />
Ottuka proizleguva deka penologijata vo prv red e pravna nauka.<br />
Taa go prou~uva, preispituva i dava predlozi za menuvawe na toj sistem<br />
na pravni propisi vo soglasnost so nau~nite soznanija {to uka`uvaat<br />
na opredeleni zakonitosti vrz ~ija osnova mo`e da se dojde do<br />
posigurni re{enija {to se vo soglasnost so op{testvenite potrebi.<br />
Me|utoa, penologijata ne se ograni~uva samo vrz sistematska obrabotka<br />
na pravnite normi i instituti koi se odnesuvaat na izvr{uvaweto<br />
na krivi~nite sankcii. Taa dlaboko navleguva najprvin vo krivi~noto<br />
pravo nastojuvaj}i da go preispita sistemot na postojnite krivi~ni<br />
sankcii, no i vo sferata na drugite nau~ni oblasti vo koi e sodr`ana<br />
teoretska i empiriska gra|a vo vrska so krivi~nite sankcii, osudenoto<br />
lice i li~nosta na ~ovekot voop{to. Primenata na dijalekti~kiot<br />
metod i interdisciplinarnata postavenost na sovremenite nauki<br />
nalaga osnovnite penolo{ki poimi da se posmatraat i kako op{testveni<br />
pojavi {to zna~i dlaboko da se navleze vo nivnata op{testvena<br />
sodr`ina. Vrz taa osnova se gradi sovremenata penologija koja zna~i<br />
napredok i nadminuvawe na klasi~niot praven dogmatizam. Vrz taa<br />
osnova izu~uvaweto na pozitivnoto izvr{no krivi~no pravo se postavuva<br />
na edno povisoko, polivalentno nau~no ramni{te od koe najdobro<br />
se doa|a do osnovnite na~ela vrz koi se zasnova pozitivnoto izvr{no<br />
krivi~no pravo, negovite osnovni poimi i instituti i nivniot me|useben<br />
odnos vo funkcija na pouspe{na borba protiv kriminalitetot.<br />
31
III. METODI NA PENOLOGIJATA<br />
Pove}e pati naglasivme deka penologijata e pravna nauka koja<br />
{to vo soglasnost so principite {to gi nalaga pravoto nastojuva da<br />
iznajde najefikasni re{enija za represivno suzbivawe na<br />
kriminalitetot. Od tie pri~ini taa nu`no se koristi so pravniot<br />
(dogmatski) metod so koj treba da se otkrie i objasni sodr`inata i<br />
zna~eweto na propisite od oblasta na izvr{uvawe na krivi~nite<br />
sankcii. Toj metod se zasnova vrz tri metodolo{ki tehniki: 1.<br />
tolkuvawe na zakonot, 2. opredeluvawe na poedini poimi i instituti<br />
i 3. izgradba na osnovnite na~ela vrz koi treba da se zasnova sistemot<br />
i celite na izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii voop{to i sekoja od<br />
niv poedine~no.<br />
1. So tolkuvaweto na zakonot za izvr{uvawe na krivi~nite<br />
sankcii se otkriva smislata i zna~eweto na toj zakon. Stanuva zbor za<br />
evolutivno tolkuvawe na zakonskite propisi ~ija smisla se bara vo<br />
aktuelnito zna~ewe na upotrebenite zborovi. Po odnos na pra{awata<br />
za neophodnosta na vakvoto toluvawe, negovite vidovi, metodi i<br />
tehniki mutatis mutandis va`i seto ona {to za ovoj problem se govori<br />
vo krivi~noto pravo 37) . Taka na primer vo zavisnost od subjektite {to<br />
go vr{at ovde se pravi razlika me|u avtenti~no tolkuvawe, tolkuvawe<br />
{to go dava Ministerstvoto za pravda, i doktrinerno tolkuvawe.<br />
Tolkuvaweto spored obem mo`e da bide ekstenzivno i restriktivno.<br />
I najposle, so ogled na primenetite metodolo{ki postapki i<br />
ovde se javuva potrebata od gramati~ko, logi~ko, sporedbeno, sistematsko<br />
i teleolo{ko tolkuvawe.<br />
2. Slednata metodolo{ka tehnika slu`i za formirawe na<br />
osnovnite poimi i instituti na izvr{noto krivi~no pravo. Samata<br />
postapka zapo~nuva so analiza na site propisi zaradi pronao|awe i<br />
izdvojuvawe na onie {to sodr`at zaedni~ki elementi (generalizacija)<br />
i otfrlawe na onie {to nemaat takov karakter. Zbirot na<br />
zaedni~kite elementi go dava poimot na eden op{t institut na<br />
izvr{noto krivi~no pravo. Pritoa treba da se ima vo vid deka ako<br />
samiot zakonodavec izvr{il voop{tuvawe na poedini instituti na<br />
izvr{noto krivi~no pravo, toga{ samo so analiza na zakonskite<br />
poimi treba da se utvrdat negovite elementi, a potoa istite da se<br />
utvrdat po logi~en red i najposle da se formuliraat nau~ni<br />
definicii na poedini instituti. 38) .<br />
3. Poslednata postapka za primena na dogmatskiot metod e<br />
izgradba na na~elata na sistemot na izvr{uvawe na krivi~nite<br />
sankcii vrz baza na logi~ko i mislovno povrzuvawe na ve}e grupiranite<br />
poimi i instituti.<br />
37)<br />
Za proniknuvawe vo su{tinata na ovie problemi smetame deka e dovolno ako<br />
upatime na mo{ne koncizniot i slikovit pregled {to vo vrska so tolkuvaweto na<br />
krivi~nite zakoni go dava Marjanovi}, \ Krivi~no pravo, op{t del, Studentski zbor,<br />
Skopje, 1988, str. 85-96<br />
38)<br />
Vidi: @ivanovi}, T. Krivi~no pravo, op{ti deo, Beograd, 1935, kwiga I, str. 24-25.<br />
32
Primenata na vakviot klasi~en pravnodogmatski metod e<br />
nesomnena potreba za prou~uvawe i prakti~na realizacija na<br />
izvr{noto krivi~no pravo, no ne i dovolna za postignuvawe na sovremenite<br />
zada~i {to se postavuvaat pred penologijata. So ogled na toa<br />
deka ovde ne se raboti za zakosteneti, zasekoga{ dadeni instituti,<br />
tuku za op{testveni pojavi {to se ispolneti so materijalna sodr`ina<br />
i se nao|aat vo postojan razvoj i menuvawe, nu`no e nivnoto<br />
razgleduvawe i od sociolo{ki, psiholo{ki, andrago{ki i drugi<br />
aspekti. Ottamu i potrebata pokraj dogmatskiot metod vo penologijata<br />
da se primenuvaat i niza drugi nau~ni metodi i tehniki. So nivna<br />
pomo{ se vr{i seopfatno posmatrawe i prou~uvawe na penolo{kite<br />
problemi ne samo od pravno stojali{te tuku i od aspekt na nivnata<br />
op{testvena i individualna uslovenost. A vo zavisnost od priodot<br />
kon li~nosta na osudenikot kako centralna figura na penolo{kite<br />
procesi vo sovremenite uslovi se aktueliziraat dva osnovni<br />
metodolo{ki pristapi. Prviot pristap e sociolo{ki orientiran, a<br />
vtoriot e klini~ki.<br />
Za prviot metodolo{ki pristap e karakteristi~no tvrdeweto<br />
deka vo prou~uvaweto na penologijata treba da bide osnoven sociolo-<br />
{kiot metod so ogled na toa deka nejzinite osnovni instituti se<br />
proizvod na opredeleni op{testveni odnosi {to izviraat od samoto<br />
op{testvo. Vo taa smisla se forsira primenata na op{tiot marksisti~ko-dijalekti~ki<br />
metod i vrz nego nadovrzanite posebni sociolo-<br />
{ki metodi i metodolo{ki tehniki na nabquduvawe, anketa i<br />
intervju, eksperiment, sporeduvawe i sl. Vo penolo{kite istra`uvawa<br />
~esto se koristat i statistikata i statisti~kata metodologija vo<br />
funkcija na objasnuvawe na sociolo{kite aspekti na izvr{uvawe na<br />
krivi~nite sankcii. Vo site ovie slu~ai doa|a do prilagoduvawe na<br />
metodite vrz edna specifi~na populacija na lica sprema koi se<br />
primenuva opredelena krivi~na sankcija, zaradi nivno prou~uvawe ne<br />
kako prost zbir na osudenici, tuku kako eden specifi~en op{testven<br />
fenomen 39) . Vrz taa osnova se doa|a do bogata penolo{ka gra|a za<br />
penolo{kite problemi od koja mo`at da se izvle~at zna~ajni<br />
teoretski soznanija i objasnuvawa.<br />
Od druga strana klini~ki orientiranite penolozi insistiraat<br />
vrz primena na razni metodi na zapoznavawe na li~nosta na<br />
osudenikot. Ottamu e razbirlivo nivnoto zalagawe za takvi istra`uvawa<br />
vo koi }e dominira primenata na medicinski, psiholo{ki i<br />
psihijatriski metodi. Me|u niv posebno se istaknuvaat metodite na<br />
biolo{ko prou~uvawe na li~nosta, metodot na individualen slu~aj<br />
(case stady ili life history method) i sociometriskata tehnika, testovi,<br />
sociodrama, psihodrama, psihoanaliza i sl. Na toj na~in elementite<br />
{to go so~inuvaat predmetot na penologijata se posmatraat vo svetli-<br />
39)<br />
"Osudeni~kata populacija, koja e sostavena od golem broj osudeni lica na razli~ni<br />
krivi~ni sankcii, ne pretstavuva prost zbir na razli~ni poedini slu~ai, tuku se<br />
javuva kako kvalitativno nova pojava koja proizveduva odnosi vnatre vo samata nea no<br />
i so op{testvoto preku soodvetna organizacija, institucii za izvr{uvawe na<br />
sankciite" Arnaudovsi, Q. op cit. str.63<br />
33
nata na individuata kako subjekt na izvr{uvaweto na krivi~nite<br />
sankcii. Ottamu se crpat zna~ajni pokazateli za adekvatnosta na<br />
izbraniot vid krivi~ni sankcii so ogled na celite i uslovite na<br />
nivnata primena sprema konkretnite osudeni lica. Seto toa e od<br />
izvonredna va`nost za re{avawe na prakti~ite problemi svrzani so<br />
izvr{uvaweto na sankciite.<br />
Ona {to e zaedni~ko za dvata pristapi e upotrebata na posebni<br />
nau~ni metodi ~ija {to primena treba da pridonese za iznao|awe<br />
najsoodvetni merki za tretman vo procesot na resocijalizacijata i<br />
socijalnata adaptacija na osudenite lica. Bitno e natamu toa {to<br />
pridr`uvaj}i se kon upotrebata i prilagoduvaweto na razni metodi od<br />
drugi nau~ni oblasti ovie pristapi nastapuvaat od pozicija na zaemna<br />
isklu~ivost. Karakteristi~no e i toa {to i edniot i drugiot pristap<br />
iako ne go negiraat zna~eweto na pravnata metoda nepravedno mnogu<br />
gi stesnuvaat ramkite na nivnata primena i ñ pridavaat samo<br />
sekundarno zna~ewe. Vakvite stavovi treba da se izlo`at na kritika.<br />
Najprin zaradi ograni~enosta na ovie pristapi samo vrz onie metodi<br />
{to se naso~eni kon problemite vo vrska so ostvaruvaweto na<br />
resocijalizacijata. Poradi toa ostanuvaat zapostaveni<br />
istra`uvawata za ostanatite celi na krivi~nite sankcii i verifikacijata<br />
na nivnoto zna~ewe za suzbivawe na kriminalitetot. Posebna<br />
kritika zaslu`uva vospostavuvaweto na isklu~iv odnos sprema<br />
metodite {to treba da pridonesat za otkrivawe i objasnuvawe na<br />
op{testvenite, odnosno individualnite aspekti na izvr{uvaweto na<br />
krivi~nite sankcii. Nivnata zaedni~ka komplementarna primena ne<br />
treba nitu mo`e da se izbegnuva vo edno penolo{ko istra`uvawe {to<br />
saka da bide vo funkcija na ostvaruvawe na sistemskite zada~i vo ovaa<br />
nau~na oblast. Na krajot mora da se istakne deka problemot na<br />
mestoto, karakterot i primenata na pravniot metod ne e pra{awe {to<br />
treba da se posmatra vo sprotivstavenost i sudir so metodite od<br />
drugite nau~ni oblasti. Negovoto zna~ewe }e bide sekoga{ prisutno i<br />
aktuelno za{to se raboti za nauka {to ne mo`e da se oddeli od svojata<br />
osnovna predmetna opredelenost.<br />
Od ovie razgleduvawa proizleguva deka penologijata nema<br />
sopstven metod na istra`uvawe. Toa vo osnova e to~no, no ne e zadovolitelno<br />
objasnuvawe. Imeno i pokraj toa {to za obrabotka na svojot<br />
predmet penologijata ne nudi sopstveni metodi tuku se koristi so<br />
mnogu metodi {to im se svojstveni na drugite nauki, za nea e<br />
specifi~no {to ovie metodi gi prilagoduva na svoite potrebi. Na toj<br />
na~in ne se negira faktot deka penologijata e zavisna od drugi nauki<br />
vo pogled na metodite so koi se slu`i, no ednovremeno ne se negira ni<br />
nejzinata samostojnost za{to na toj na~in postapuvaat i mnogu drugi<br />
nauki: sociologijata ili krimnologijata na primer. Vo uslovi na<br />
isprepletenost i zaemna povrzanost na site pojavi vo op{testvoto,<br />
vsu{nost, i te{ko mo`e da se najdat nau~ni disciplini {to nemaat<br />
ednakvi ili pribli`no ednakvi metodi na istra`uvawe. Ottamu i<br />
potrebata od prilagoduvawe na tu|i metodi kon sopstveniot predmet<br />
{to vo su{tina zna~i izgradba na posebni tehniki vo ramkite na edni<br />
isti metodi. Spored toa i metodite so koi penologijata ja ostvaruva<br />
34
svojata zada~a mo`at da bidat razli~ni, no i originalni so ogled deka<br />
sekoga{ se zavisni od prirodata na izre~enata krivi~na sankcija i<br />
li~nosta na osudenoto lice.<br />
35
36
G L A V A III<br />
PENOLOGIJATA I NEJZINIOT ODNOS SO<br />
DRUGITE NAUKI<br />
<strong>Penologija</strong>ta e tesno povrzana so mnogu nau~ni diciplini {to<br />
ñ sÒ od pomo{ vo procesot na nau~noto poznavawe. Vo sovremeni<br />
uslovi ne mo`e da se zamisli nejziniot razvoj bez iskoristuvawe na<br />
nau~nite znaewa i iskustva od podra~jeto na onie disciplini koi od<br />
razli~ni stojali{ta go prou~uvaat kriminalitetot kako slo`ena<br />
individualna i op{testvena pojava i izgraduvaat metodi za negovo<br />
spre~uvawe i suzbivawe. Takvata vrska na penologijata e mnogu tesna<br />
so tn. srodni disciplini no i so drugite nauki ne e ni{to pomalku<br />
izrazena. So ogled na toa deka penologijata vo osnova e pravna disciplina<br />
bi mo`elo sepak da se ka`e deka taa osobeno povrzana so<br />
naukite od krivi~nopravnata oblast. Toa se onie pravni i vonpravni<br />
disciplini {to posebno (neposredno) se zanimavaat so prou~uvawe na<br />
kriminalitetot. Me|u nau~nite disciplina {to zaedno u~estvuvaat i<br />
zaemno se dopolnuvaat vo borbata protiv raznite pojavni oblici na<br />
kriminalitetot vo prv red se izdvojuva krivi~noto pravo, kriminologijata<br />
i kriminalnata politika. Bez nivna pomo{ ne bi mo`elo da se<br />
zamisli razvojot na penologijata kako teoretska i prakti~na<br />
disciplina.<br />
Vo drugiot krug nauki od ~ii steknati iskustva zavisi<br />
teoretskiot i aplikativniot dostrel na penologijata vleguvaat sociologijata,<br />
pedagogijata i andragogijata, psihologijata, psihijatrijata<br />
i nekoi drugi pomalku zna~ajni nau~ni disciplini. Vo otsustvo na<br />
interdisciplinaren pristap {to bi go ovozmo`il iskoristuvaweto<br />
na soznanijata na onie op{testveni nauki, penologijata vo celost bi<br />
se podudirala so izvr{noto krivi~no pravo. Vo sprotivno taa se<br />
dobli`uva do individualnite faktori i op{testvenite odnosi i<br />
vlijanija vrz ~ija osnova ne samo {to polesno gi utvrduva okolnostite<br />
do koi potpiraj}i se vrz sopstveniot predmet i metodi ne mo`e da<br />
dosegne, tuku se doveduva vo sostojba da izgradi razvien sistem za<br />
primena na krivi~ni sankcii {to uspe{no mo`e da se nosi so<br />
op{testveno opasnite povedenija. Takvata povrzanost na penologijata<br />
so srodnite i dopolnitelnite nauki ja nalo`uva potrebata od<br />
poprecizno utvrduvawe na nivnite odnosi zaradi sogleduvawe kako na<br />
dopirnite to~ki, taka i na razlikite {to se vo vrska so predmetot na<br />
ovie nauki i nivniot razli~en pristap kon opredeleni aspekti na<br />
kriminalitetot. Takvoto razgrani~uvawe dobiva posebno zna~ewe za<br />
opredeluvawe na mestoto na nekoja disciplina vo sistemot na naukite<br />
i za natamo{niot razvoj na sekoja od ovie nauki posebno za{to e vo<br />
37
funkcija na nivnoto precizno predmetno ome|uvawe. Na toj na~in se<br />
sozdavaat pretpostavki za pogolema egzaknost na soznanijata i uslovi<br />
za nivno poprecizno ekspoloatirawe kako i natamo{no komparativno<br />
i kompleksno objasnuvawe na pojavite od aspekt na konkretno dadenata<br />
nauka.<br />
I. PENOLOGIJATA I KRIVI^NOPRAVNITE NAUKI<br />
1. PENOLOGIJATA I KRIVI^NOTO PRAVO<br />
Za opredeluvawe na predmetot na penologijata od posebno<br />
zna~ewe e sogleduvaweto na nejziniot odnos so krivi~noto pravo.<br />
Krivi~noto pravo i penologijata se posebni samostojni nau~ni disciplini.<br />
Vo dvata slu~ai se raboti za sistem na nau~ni znaewa {to se<br />
odnesuvaat na suzbivawe na kriminalitetot. Krivi~noto pravo gi<br />
prou~uva krivi~nite dela, uslovite na krivi~nata odgovornost i<br />
krivi~nite sankcii {to se propi{ani za tie dela. <strong>Penologija</strong>ta od<br />
svoja strana se zanimava so osudenite lica i iznao|awe najsoodvetni<br />
re{enija za izvr{uvawe na krivi~nite sankcii. Ottamu lesno se<br />
izvlekuva zaklu~ok deka prou~uvaweto na krivi~nite sankcii od<br />
aspekt na nivnoto zna~ewe vo antikriminalnata praktika e od obostran<br />
interes na ovie dve nauki. Pritoa od bitno zna~ewe e okolnosta<br />
{to vo literaturata ne se osporuva deka krivi~noto pravo vo osnova<br />
go opredeluva predmetot na penologijata. Toa e glavniot argument na<br />
mnogu avtori {to go zastapuvaat stavot na koj mu se priklonuvam, deka<br />
krivi~noto pravo i penologijata se izvonredno tesno povrzani nauki.<br />
Za osnoven predmet na svoite prou~uvawa penologijata,<br />
vsu{nost, go zema izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii onaka kako<br />
{to tie se postaveni vo krivi~noto zakonodavstvo vo koe ne samo {to<br />
se opredeleni nivnite vidovi tuku i celite {to so niv treba da se<br />
postignat. Celite na propi{uvaweto i izrekuvaweto na krivi~nite<br />
sankcii i celite na nivnoto izvr{uvawe se ednakvi. Toj fakt uka`uva<br />
na sodr`inskata povrzanost na materijalnoto i izvr{noto krivi~no<br />
pravo i vrz niv izgradenite nauki na krivi~noto pravo i penologijata.<br />
Vrz taa osnova mo`e da se ka`e deka ovde se raboti za takvi nauki {to<br />
spa|aat vo edna ista nau~na oblast i so ogled na toa deka me|u niv e<br />
sosema normalna zaemnata upatenost i obostrana zavisnost.<br />
Dr`ej}i se vo ramkite na takvata zavisnost najprvin e zna~ajno<br />
da se istakne deka site onie koi se zanimavaat so penolo{kata teorija<br />
i praktika se dol`ni da gi primenuvaat soznanijata od oblasta na<br />
krivi~noto zakonodavstvo i krivi~noto pravo za da ne zalutaat vo<br />
sferata na socijalnata politika i iracionalniot humanizam koi {to<br />
nemaat nikakva vrska so osnovnite postulati i krivi~nata<br />
odgovornost, a vo toj kontekst nitu so glavnite na~ela na<br />
antikriminalnata politika.<br />
Od druga strana nivnata zavisnost proizleguva ottamu {to<br />
krivi~noto pravo gi sledi penolo{kite istra`uvawa i vrz osnova na<br />
nivnite rezultati vo koi se sodr`ani vrednosni ocenki i nau~ni<br />
38
zaklu~oci vr{i izmeni, a po potreba i koreniti reformi vo sistemot<br />
na krivi~nite sankcii. So toa {to krivi~nite sankcii gi prou~uva od<br />
aspekt na efikasnosta na postavenite celi penologijata se javuva kako<br />
komplementarna nauka vo odnos na krivi~noto pravo. So takviot<br />
pristap penologijata manifestira aktiven odnos za{to doa|a do<br />
soznanija {to vodat kon unapreduvawe i na ostanatite<br />
krivi~nopravni normi i idei {to na bilo koj na~in se poka`ale<br />
nenau~ni, nadminati i nedovolno usoglaseni so o~ekuvanite efekti od<br />
primenata na krivi~nite sankcii. Na toj na~in penologijata nudi<br />
nau~no verificirani soznanija {to krivi~noto pravo mo`e da gi<br />
prifati vo unapreduvaweto na sistemot na krivi~nata represija i vo<br />
zavisnost od dlabo~inata na tie promeni da gi prilagoduva ili menuva<br />
i ostanatite krivi~nopravni instituti. Intenzitetot na promenite<br />
vo polza na ednata ili drugata nauka zavisi od brojni okolnosti vo<br />
~ija etiologija vo ovaa prilika ne mo`eme da navleguvame.<br />
2. PENOLOGIJATA I KRIMINOLOGIJATA<br />
<strong>Penologija</strong>ta i kriminologijata se isklu~itelno tesno povrzani<br />
disciplini bez ogled na toa {to penologijata vo osnova e normativna<br />
nauka za razlika od kriminologijata koja i pokraj faktot {to<br />
se zanimava so kriminalitetot e vonpravna krivi~na nauka. Kriminologijata<br />
go prou~uva kriminalitetot sledej}i go od biolo{ki,<br />
psiholo{ki, psihijatriski, sociolo{ki i drugi vonpravni stojali{ta<br />
nastojuvaj}i preku svoite dve osnovni podra~ja na nau~en interes da gi<br />
prou~i pojavnite oblici, strukturata i razvojot na kriminalnite<br />
povedenija (kriminalna fenomenologija) i, pred sÒ, da gi utvrdi<br />
korenite, pri~inite i uslovite ili tn. kriminogeni faktori na ovie<br />
povedenija (kriminalna etiologija).<br />
<strong>Penologija</strong>ta e tesno povrzana so kriminologijata vo ~ii<br />
ramki dolgo vreme be{e asimilirana i vo koja, spored misleweto na<br />
nekoi avtori, taa i natamu treba da egzistira. Vo sovremeni uslovi<br />
dominira stavot deka so ostvaruvaweto na uspe{nata individualizacija<br />
na predmetot na svojot nau~en interes, penologijata ostvari<br />
celosna samostojnost. Toa me|utoa, ne zna~i deka so odvojuvaweto na<br />
krivi~noto pravo i kriminologijata, penologijata treba da se oddale~i<br />
i izolira od naukite od koi izniknala. Toj fakt treba osobeno da<br />
se naglasi za{to kriminologijata otsekoga{ pretstavuvala nau~no<br />
teoretska osnova i nau~no metodolo{ka potkrepa za prodlabo~uvawe<br />
na penolo{kite soznanija. Koncipiraweto i natamo{niot razvoj na<br />
penologijata vo golem obem e zavisna od prou~uvaweto na li~nosta na<br />
storitelot na krivi~noto delo i vo toj kontekst od primenata na ve}e<br />
potvrdenite metodi i tehniki koi vodat kon verodostojni znaewa za<br />
biopsihosocijalnata uslovenost na li~nosta i op{testveno<br />
ekonomskite mo`nosti za nejzino uspe{no ostvaruvawe. Osobeno vo<br />
penitencijarnata praktika kade {to se nalo`uva prezemawe na<br />
raznovidni oblici i metodi na tretman nu`no e poznavaweto na<br />
biokonstitucionalnite svojstva na ~ovekot, negoviot psihi~ki `ivot,<br />
39
stavovi, naviki, vrednosni oreintacii i nivno manifestirawe vo<br />
dadena socijana sredina 40) . Golem del od tie soznanija mo`e da pru`i<br />
kriminologijata i nejzinite vo izvesna smisla ve}e osamostoeni<br />
disciplini: kriminalnata biologija, kriminalnata antropologija,<br />
kriminalnata psihologija i kriminalnata sociologija. Od faktot<br />
deka ovie kriminolo{ki disciplini se dvi`at vo ramkite na<br />
izolirano posmatrawe na kriminogenite faktori {to imaat sekundarno<br />
vlijanie za javuvaweto na kriminalnite povedenija ne mo`e da se<br />
ospori nivnoto golemo zna~ewe za zbogatuvaweto na soznanijata vo<br />
vrska so li~nosta na osudenikot i nasokite za negovo menuvawe.<br />
Nesomnenoto zna~ewe za kriminolo{kite isra`uvawa proizleguva<br />
i ottamu {to dobienite rezultati mo`at da se koristat za<br />
zazemawe ispravni stavovi i re{avawe na opredeleni problemi vo<br />
normativnata oblast, t.e. vo sferata na izvr{noto krivi~no zakonodavstvo.<br />
Se razbira pritoa deka golem del od kriminolo{kite soznanija<br />
i predlozi ne smeat da se prifa}aat avtomatski, bez nivno kriti~no<br />
preispituvawe i sogleduvawe vo svetlinata na op{testvenite uslovi,<br />
sovremenite celi na krivi~nite sankcii i vistinskite mo`nosti za<br />
nivnata prakti~na primena.<br />
3. PENOLOGIJATA I KRIMINALNATA POLITIKA<br />
<strong>Penologija</strong>ta se nao|a vo tesna povrzanost i so kriminalnata<br />
politika. Taa povrzanost i ovde e opredelena od zaedni~kiot predmet<br />
na interes koj vo osnova se posmatra od razli~ni aspekti. Pra{aweto<br />
- kako treba da se postapuva so lu|eto koi gi povreduvaat osnovnite<br />
pravila na zaedni~koto op{testveno `iveewe i so toa gi o{tetuvaat<br />
ili gi zagrozuvaat poedincite ili ~ove{tvoto voop{to, pretstavuva<br />
osnoven predmet na kriminalnata politika 41) . Nejzinata osnovna<br />
zada~a e vrz osnova na opredeleni celi da se izgradi efikasen sistem<br />
na preventivni i represivni sredstva za suzbivawe na kriminalitetot.<br />
Osnovnite celi na taa borba vrz planot na op{tata, posebnata i<br />
individualnata prevencija gi definira kriminalnata politika. Vo<br />
taa smisla predlaga prezemawe na raznovidni op{testveni merki i<br />
akcii od ekonomski, socijalen, vospiten, zdravstven, mentalnohigienski<br />
i drug za{titen karakter. Od druga strana celite {to<br />
treba da se ostvarat vo oblasta na kaznenata politika so propi{uvawe,<br />
izreknuvawe i izvr{uvawe na krivi~nite sankcii na kriminalnata<br />
politika ñ se dadeni od strana na krivi~noto pravo i penologijata.<br />
Toa me|utoa, ne zna~i deka i samata kriminalna politika ne mo`e da<br />
40)<br />
"Zemeno voop{to, mo`e da se ka`e deka vo penitencijarnata praktika i<br />
penolo{kite istra`uvawa doa|aat do izraz elementi na kriminologijata - pri<br />
ispituvaweto i klasifikacijata na osudenite lica, opredeluvaweto i primenata na<br />
tretmanot, prognoziraweto na nivnoto povedenie i sli~ni pra{awa". Milutinovi},<br />
M. op. cit. str. 87.<br />
41)<br />
Roxin, C, Prilog novijem razvoju kriminalne politike , JRKKP, 1990/4, str. 3.<br />
40
sugerira merki so poinakva generalnopreventivna i specijanopreventivna<br />
naso~enost. Vo toa se krie i osnovnata pri~ina zaradi koja<br />
ovaa nauka treba da raspolaga so istra`uva~kite soznanija za efikasnosta<br />
ili neefikasnosta na poedini krivi~ni sankcii {to gi<br />
pru`a ili mo`e da gi pru`i penologijata.<br />
<strong>Penologija</strong>ta so svoeto izvr{no zakonodavstvo vo sovremeni<br />
uslovi ima nezamenlivo kriminalno politi~ko zna~ewe tokmu zatoa<br />
{to se koncipira i razviva vo duhot na postignuvawe na po{irokite<br />
kriminalnopoliti~ki celi. Ottamu taa se javuva kako neophodna<br />
disciplina vrz koja se potpira natamo{noto humanizirawe na represivnite<br />
oblici za borba protiv kriminalitetot. Takvata orientacija<br />
se gleda vo permanentnoto potisnuvawe na klasi~noto stradawe i<br />
zastra{uvawe od domenot na specijanata prevencija i nejzino po~esto<br />
oplemenuvawe so vospitni i kurativni sodr`ini.<br />
Od druga strana i kriminalnata politika kako samostojna<br />
disciplina od oblasta na krivi~nopravnite nauki ostvaruva povratno<br />
vlijanie vrz natamo{niot teoretski podem na penologijata. Poa|aj}i<br />
od svoite osnovni teoretski na~ela taa go anga`ira celokupniot<br />
misloven potencijal i nau~no istra`uva~ki instrumentarium kon<br />
takvi analizi so koi kriti~ki se ispituvaat i vrednuvaat<br />
penolo{kite instituti. Vrz osnova na svoite ocenki taa nudi<br />
predlozi {to go pottiknuvaat nivnoto natamo{no usovr{uvawe i<br />
pribli`uvawe do sostojbite {to im odgovaraat na konkretnite<br />
op{testveni i individualni potrebi. Nakratko, kriminalnata politika<br />
ostvaruva zna~ajno vlijanie vrz penologijata i izvr{noto<br />
zakonodavstvo, za{to inicira niza pra{awa od nau~en i prakti~en<br />
karakter za poefikasno spre~uvawe na kriminalitetot.<br />
II. PENOLOGIJATA I OSTANATITE NAUKI<br />
1. PENOLOGIJATA I SOCIOLOGIJATA<br />
<strong>Penologija</strong>ta e povrzana i so drugite nauki ~ii {to znaewa i<br />
iskustva mo`at da se koristat za razvivawe na najziniot teoretski<br />
sistem i ostvaruvaweto na konkretnite zada~i vo antikriminalnata<br />
praktika. Me|u niv vo prv red spa|a sociologijata. Sociologijata e<br />
op{ta nauka koja gi prou~uva zakonitostite na nastanuvaweto i<br />
razvojot na op{testvenite pojavi. So ogled deka kriminalitetot<br />
pretstavuva masovna i individualna op{testvena pojava, nu`no se<br />
javuva potrebata od iskoristuvawe na nejzinite teoretski i metodolo-<br />
{ki soznanija vo vrska so ovoj fenomen. Kriminalitetot kako poseben<br />
oblik na op{testveno povedenie vo osnova e posledica od<br />
op{testvenite vlijanija {to proizleguvaat od materijalnata osnova<br />
na op{testvoto i se manifestiraat kako op{testveni procesi i<br />
odnosi me|u lu|eto. Toa {to vo centarot na tie procesi i odnosi e ~ovekot<br />
kako nositel na kriminalnoto odnesuvawe i subjekt na primenetata<br />
krivi~na sankcija e osnovnata pri~ina za negovata sociolo{ka<br />
interpretacija i vo ramkite na penologijata.<br />
41
So ogled deka za ovoj problem be{e govoreno vo ramkite na<br />
opredeluvaweto na op{tiot teoretski pristap na penologijata ovde<br />
}e se zadr`ime samo vrz podvlekuvawe na zna~eweto na sociolo{kite<br />
prou~uvawa vo penitencijarnata oblast.<br />
Kako {to imavme prilika da vidime, stanuva zbor za<br />
sovremenata orientacija kon prou~uvawe na socijalnite aspekti na<br />
zatvorskata zaednica zaradi nadminuvawe na uslovite i odnosite {to<br />
vr{at negativno vlijanie vrz zatvorenicite i ja spre~uvaat nivnata<br />
resocijalizacija i socijana adaptacija. Vo ovaa smisla se ~ini<br />
dovolno ako se istakne deka vrz osnova na brojnite sociolo{ki istra-<br />
`uvawa za vlijanieto na zatvorskata sredina, kako specifi~na<br />
totalitarna op{testvena zaednica vo koja se prisutni dlaboki<br />
vnatre{ni sprotivnosti, penologijata doa|a do neophodni soznanija za<br />
povedenieto na osudenite lica. Toa povedenie e determinirano od<br />
raznovidnite odnosi {to se ostvaruvaat vo edna izolirana sredina<br />
me|u samite osudenici i na relacijata neformalen zatvorski sistem,<br />
{to go so~inuva osudeni~kata populacija i nemu sprotivstaveniot<br />
formalen zatvorski sistem, sostaven od penitencijarnata uprava. Vo<br />
tie dinami~ni i mo{ne slo`eni odnosi osudenite lica nastapuvaat od<br />
pozicija na svoite individualni i tesno grupni interesi i pritoa<br />
ostvaruvaat razli~ni ulogi gradej}i specifi~na subkultura vo koja<br />
posebno mesto dobivaat problemite na prizonizacijata (asimilacija<br />
na osudenite lica vo zatvorskata kultura) i osudeni~kiot kodeks na<br />
prisilno odnesuvawe. Takvite interakcii {to naj~esto se optovareni<br />
so zaemna nedoverba i niza konfliktni situacii vo sodejstvo so<br />
intenzivnata ~uvstvitelnost sprema zatvorskite deprivacii vodat<br />
kon formirawe na osobeno negativni stavovi, ~uvstva i uveruvawa.<br />
Seto toa zaedno vo zna~itelna mera go determinira osudeni~kiot<br />
odnos i negovoto povedenie vo procesot na prevospituvaweto, a<br />
ottamu i kon sevkupnite op{testveni vrednosti.<br />
Efikasnoto izvr{uvawe na kaznite li{uvawe od sloboda vo<br />
golema mera zavisi i od poznavaweto na ovie odnosi. Spored toa<br />
penologijata ne smee da se ograni~i samo vrz prou~uvaweto na li~nosta<br />
na osudenikot od stojali{te na negovite biopsihi~ki karakteristiki<br />
tuku da gi zafati i vo sklop na realnite socijalni uslovi i<br />
vlianija {to se ostvaruvaat vo penitencijarniot ambient. Bez sogleduvawe<br />
na ovie socijalni odnosi ne mo`e da se o~ekuva uspe{no<br />
ostvaruvawe na edna od celite na zatvoraweto - resocijalizacija na<br />
osudenite lica. Vo taa smisla treba da se sfatat i podr`at istra`uvaweto<br />
na ovie problemi. Pritoa ne smee da se izgubi od vid deka<br />
poradi vakviot interdisciplinaren pristap penologijata ne se<br />
pretvora vo sociolo{ka nauka. Za{to, ako taa napolno se izdvoi od<br />
nejziniot predmet i postavi kako zasebna sociolo{ka, nauka toga{<br />
ve}e ne bi se zanimavala so nau~na obrabotka na pozitivnoto izvr{no<br />
krivi~no pravo {to se javuva kako neophoden uslov za negova primena<br />
i natamo{en razvoj. Vakvata opasnost ja sogleduvaat duri i onie<br />
avtori {to izri~no se izjasnuvaat deka penologijata e sociolo{ka<br />
nauka. Taka na primer Arnaudovski spored koj "penologijata e<br />
sociolo{ka nau~na disciplina po opredelenosta na predmetot, po<br />
42
postavenosta na celite i po vidot na metodite {to se primenuvaat..."<br />
pri razgleduvaweto na odnosot na penologijata so drugite nauki, me|u<br />
koi ja pomestuva sociologijata, doa|a do zaklu~ok {to e vo<br />
sprotivnost so ova tvrdewe. 42) Na toj na~in samo ja potvrduva<br />
osnovanosta na stojali{teto deka penologijata sepak e prioritetno<br />
pravna nauka.<br />
2. PENOLOGIJATA I PEDAGOGIJATA (ANDRAGOGIJATA)<br />
Odnosot na penologijata so pedagogijata e od golemo zna~ewe za<br />
nejzinata prakti~na primena. Pedagogijata se zanimava so prou~uvawe<br />
na obrazovanieto i vospituvaweto na mladite kako zna~ajni faktori<br />
za formirawe na nivnoto op{testveno povedenie. So ogled na toa<br />
deka i penologijata se zanimava so vospituvawe i prevospituvawe na<br />
onie lica koi poradi otsustvo ili propusti vo ovie procesi se<br />
re{ile na delinkventno povedenie nu`no e upatena kon teoretskite i<br />
metodolo{kite dostignuvawa na pedagogijata. Me|utoa, so<br />
vospituvaweto, prevospituvaweto i korekcijata na povedenieto na<br />
maloletnicite ne se iscrpuva ova vlijanie. Resocijalizacijata i<br />
socijalnata adaptacija se takov funkcionalen model {to se protega<br />
vrz celokupnata osudeni~ka populacija na kazna zatvor {to zna~i deka<br />
odnosot me|u vospitno-obrazovnite procesi i o~ekuvanoto pozitivno<br />
op{testveno povedenie e ednakvo zna~aen i za polnoletnite<br />
osudenici koi vsu{nost se i mnogu pobrojna kategorija. Od tie<br />
pri~ini penolo{kite istra`uvawa i finaliziraweto na nejzinite<br />
usilbi e zna~ajno i od aspekt na odnosot so andragogijata.<br />
Andragogijata se zanimava so istite problemi kako i pedagogijata so<br />
taa razlika {to vo centarot na nejzinoto vnimanie se vozrasnite<br />
lica. Pritoa e specifi~no deka vo nejzini ramki se gradi i razviva<br />
penolo{kata andragogija kako posebna granka na ovaa nauka 43) . Nejzina<br />
zada~a e vrz osnova na eden prodlabo~en pristap da se dojde do takvi<br />
formi, metodi i sredstva za vospituvawe i prevospituvawe na<br />
osudenite lica {to }e pridonesat da se razvie osudeni~kata<br />
sposobnost i volja za tvore~ki `ivot {to nema da bide vo sprotivnost<br />
so op{testvenite pravila na povedenie.<br />
3. PENOLOGIJATA I PSIHOLOGIJATA<br />
42)<br />
"<strong>Penologija</strong>ta se koristi so teoretskite i prakti~ni soznanija na drugi nau~ni<br />
disciplini. Vo su{tina kako penologijata se razviva, toa prostorot za sorabotka so<br />
drugite nauki go pro{iruva. No, site ovie nau~ni disciplini so svoite predmeti ili<br />
delovi od niv ne vleguvaat vo penologijata, tuku taa se koristi so niv i toa so onie<br />
{to se od zna~ewe i interes na izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii. Tie naj~esto<br />
pomagaat vo ostvaruvaweto na celite postaveni so primenata i izvr{uvaweto na<br />
krivi~nite sankcii". Arnaudovski, Q, op. cit. str. 52.<br />
43)<br />
Za poimot i predmetot na andragogijata i penolo{kata andragogija vidi: Ogrizovi},<br />
M. Osnovi penolo{ke andragogije, Izd. {kole DSUP-NRH, Zagreb, 1956, str. 9-13.<br />
43
Vo permanentnoto nastojuvawe kon unapreduvawe na nau~nata<br />
misla i praktika na izvr{uvawe na krivi~nite sankcii penologijata<br />
se koristi i so soznanijata na psihologijata. Psihologijata e nauka<br />
koja gi prou~uva psihi~kite svojstva na ~ovekot i vnatre{nite<br />
etiolo{ki faktori na negovoto povedenie. Od raznovidnosta na tie<br />
elementi, nivnata funkcija i intenzitetot na nivnata povrzanost<br />
zavisi vidot i karakterot na ~ovekovoto op{testveno, a vo tie ramki<br />
i na protivop{testvenoto povedenie. So ogled na toa deka eden od<br />
su{testvenite aspekti na penolo{kiot interes e soznavaweto na<br />
mo`nostite za pozitivno menuvawe na li~nosta na osudenoto lice taa<br />
mora da gi sledi sovremenite soznanija za psiholo{kata struktura i<br />
dvi`e~kite sili na ~ovekovata aktivnost. Od tie pri~ini u{te na<br />
po~etokot na izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii od institucionalen<br />
karakter se pristapuva kon psiholo{ko prou~uvawe na osudenoto<br />
lice. Na toj na~in se objasnuvaat negoviot karakter, temperamentot,<br />
inteligencijata, negovite nagoni, potrebi, motivi, frustracii, ~uvstva<br />
stavovi i predrasudi, sklonosti i naviki i raznovidnite<br />
interesi i vrednost. Poznavaweto na osobinite na li~nosta i formite<br />
na negovata reakcija dobiva posebno zna~ewe vo zatvorskite ustanovi<br />
poradi karakterot na socijalnite interakcii {to se javuvaat<br />
kako isklu~itelno nepovolni navore{ni drazbi vrz duhovniot `ivot<br />
na opredeleni individui.<br />
Od prethodnoto ne e te{ko da se zabele`i deka vo svojot<br />
pristap kon psiholo{kite problemi penologijata glavno se rakovodi<br />
od interesot za onie isti pra{awa za koi stana zbor pri opredeluvaweto<br />
na nejziniot odnos so sociologijata. Ottamu se postavuva pra{aweto<br />
na koja od ovie dve nauki (sociologijata ili psihologijata) ñ<br />
pripa|a prioritetna zasluga za prodorot na ovoj zna~aen izvor na<br />
soznanija za penologijata. To~en odgovor e deka za toa se podednakvo<br />
zaslu`ni obete nauki. Ili poprecizno, od nivniot samostoen razvoj<br />
iznikna edna posebna nau~na disciplina nare~ena socijalna<br />
psihologija {to prodlabo~eno se zanimava so povedenieto na ~ovekot<br />
vo opredeleni grupi i zaednici. Sociopsiholo{kite ili psihosocijalnite<br />
aspekti na zatvorskata zaednica se poseben predmet od interes<br />
na ovaa nauka. Nejzinite soznanija imaat golema primena vo penologijata,<br />
a toa e dovolna pri~ina za natamo{no sledewe na nejzinite<br />
rezultati bez ogled na akademskiot spor okolu toa dali socijalnata<br />
psihologija e posebna granka na sociologijata ili psihologijata. Toa<br />
me|utoa, ne zna~i deka penologijata ne se interesira i za problemite<br />
{to se od po{irok interes na psihologijata dokolku se makar i od<br />
najmalo zna~ewe za pocelosno osvetluvawe na nekoi od nejzinite<br />
potrebi vo vrska so izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii.<br />
4. PENOLOGIJATA I PSIHIJATRIJATA<br />
Naru{enite psihi~ki sostojbi i psihi~kiot `ivot na ~ovekot<br />
samostojno ili vo sodejstvo so drugi faktori ima bitno vlijanie vrz<br />
javuvaweto na kriminalitetot. So utvrduvaweto na organskite i<br />
44
fizilo{kite pri~ini za javuvawe na du{evnite rastrojstva i psihozite<br />
kako pote{ki formi na du{evni zaboluvawa se zanimava psihijatrijata.<br />
Etiolo{koto zna~ewe na ovie rastrojstva vrz javuvaweto na<br />
kriminalitetot e od interes na kriminologijata, a so nivnoto konkretno<br />
zna~ewe pri ocenkata na krivi~nata odgovornost i kaznivost se<br />
zanimava sudskata psihijatrija. Site ovie avtonomni nau~ni<br />
disciplini zaedno i poedine~no se mo{ne va`ni izvori na soznanija<br />
za penologijata. Vo su{tina se raboti za niza psihijariski znaewa<br />
{to ovozmo`uvaat kompletno utvrduvawe na okolnostite {to gi<br />
opredeluvaat mo`nostite i granicite na posakuvanite efekti od<br />
primenata na kaznite i merkite na bezbednost vrz opredelena kategorija<br />
storiteli na krivi~ni dela. Imeno od karakterot i stepenot na<br />
du{evnoto rastrojstvo i zaboluvawe vo prv red zavisi izborot na<br />
krivi~nata sankcija i vo tie ramki potrebata od neizostavno lekuvawe<br />
so primena na psihijatriski metodi i sredstva. Pritoa ne smee da<br />
se zaboravi deka vo najgolem broj slu~ai na vakvi zaboluvawa<br />
insistiraweto vrz resocijalizacija na osudenite lica nema nikakva<br />
smisla i zna~ewe. Duri i onamu kade {to spored tvrdeweto na nekoi<br />
avtori postojat kakvi-takvi preduslovi i nade`i za postignuvawe na<br />
delumna resocijalizacija, odnosno socijalna adaptacija, kon ovaa cel<br />
na kaznata treba da se pristapi so golemi rezervi.<br />
Pri utvrduvaweto na odnosot na penologijata so psihijatrijata<br />
od aspekt na izvr{uvaweto na kaznite li{uvawe od sloboda posebno<br />
zna~ewe dobiva pra{aweto za vlijanieto na zatvorskite uslovi vrz<br />
javuvaweto na zatvorskite patopsihi~ki reaktivni sostojbi. Za<br />
razlika od prethodniot slu~aj kade {to stanuva zbor za du{evno<br />
rastroeni i bolni lica {to obi~no vo takva sostojba go izvr{ile<br />
krivi~noto delo, ovde se misli na obratni slu~ai. Imeno kaj<br />
opredelen broj na osudenici vleguvaweto vo edna specifi~na<br />
mikrozaednica vo koja na site nivoa vladee eden poseben re`im na<br />
odnosi mo`e da ostvari katastrofalni posledici. Vo takvi uslovi<br />
mo`e da dojde do rastrojstva na nivniot psihi~ki `ivot {to se<br />
manifestiraat vo oblik na psihi~ki nemirni sostojbi, psihogeni<br />
depresivno stra{livi sostojbi, psihogeni sostojbi na promenlivi<br />
afekti, psihogeni halucinativni sostojbi, psihogena voobrazenost i<br />
opsednatost so naludni~avi idei i psihogeni mra~ni sostojbi (pseudodemencija,<br />
puerilismus, faksen sindrom, ganzer sindrom) 44) . Od druga<br />
strana kaj poedini lica {to vo sebe nosat prikrieno latentno<br />
du{evno zaboluvawe (mo`no e i krivi~noto delo da go izvr{ile vo<br />
takva sostojba) stapuvaweto vo zatvorska ustanova mo`e da predizvika<br />
duri i pojava na vistinski psihozi. Seto toa e zna~aen indikator kako<br />
za sozdavawe pozdravi uslovi i odnosi vo samiot zatvor zaradi<br />
izbegnuvawe na navedenite konsekvencii, taka i za promena na<br />
penitencijarniot so psihijatriski tretman i lekuvawe vo specijalni<br />
ustanovi.<br />
<strong>Penologija</strong>ta ostvaruva tesni odnosi i so mnogu drugi<br />
44)<br />
Jevti}, D. Sudska psihopatologija, Medicinska knjiga, Beograd-Zagreb, 1960<br />
45
op{testveni i prirodni nauki kako na primer so filozofijata, etikata,<br />
etnologijata, medicinata vo ~ija eksplikacija ovde ne mo`eme da<br />
navleguvame. Me|utoa, i eden vakov sumaren prikaz na me|usebnite<br />
odnosi, logi~kata povrzanost i me|usebnite vlijanija na penologijata<br />
so del od krivi~nopravnite i nekoi od pova`nite op{testveni nauki<br />
e dovolen za da se podvle~e nejzinata uslovenost, potrebata od<br />
potpirawe i iskoristuvawe na koncepciite, na~elata, istra`uva~kite<br />
metodi i empiriskite rezultati od drugi nau~ni oblasti. Toj fakt<br />
i dava interdisciplonaren i multimetodolo{ki karakter so {to ni<br />
najmalku ne se namaluva nejzinata samostojnost i nejzinoto nau~no i<br />
op{testveno zna~ewe.<br />
Naprotiv, gornite karakteristiki pretstavuvaat edno od<br />
nejzinite bitni obele`ja i dvi`e~ki sili za natamo{no vtemeluvawe<br />
na nejziniot osnoven predmet na interes.<br />
46
II DEL<br />
POJAVA I RAZVOJ NA KAZNUVAWETO<br />
47
48
G L A V A I<br />
ISTORISKI RAZVOJ NA OBLICITE NA<br />
OP[TESTVENATA REAKCIJA VRZ NEGATIVNITE<br />
ODNESUVAWA<br />
Op{testvenata reakcija vrz negativnite odnesuvawa ne e<br />
pojava so koja za prv pat se sretnal sovremeniot ~ovek. Taa ne e<br />
pragmati~na tvorba {to od skoro se ostvaruva vo za{titata na ~ovekovite<br />
dobra i vrednosti, tuku vekovna nu`nost {to se vrzuva so<br />
javuvaweto na najranite povedenija {to bile vo sprotivnost so osnovniot<br />
streme` na lu|eto kon zaedni~kiot `ivot. Istorijata poka`a<br />
deka takviot streme` mo`e da se obezbedi samo so po~ituvawe na<br />
opredeleni pravila na odnesuvawe. Preku tie pravila sekoe op{testvo<br />
nastojuva da go ovozmo`i po~ituvaweto na redica zabrani i<br />
naredbi kako osnovni uslovi za opstanok i razvoj na zaemnite interesi<br />
i vrz niv zasnovanite me|u~ove~ki odnosi. Istorijata me|utoa, go<br />
poka`uva i toa deka ~ovekot nikoga{ ne bil spremen da se li{i od<br />
svojata individualnost vo tolkava mera koja }e zna~i bezuslovno<br />
po~ituvawe na op{testvenata regulativa. Na toa jasno uka`uvaat<br />
negovite ekcesni povedenija {to od niza pri~ini se javile u{te vo<br />
primitivnite vrz osnova na krvno srodstvo najcvrsto postaveni<br />
oblici na op{testvenost. Otamu e sosema razbirliva potrebata za<br />
negativna reakcija na site op{testva za spre~uvawe i suzbivawe na<br />
povedenijata so koi vo po~etokot nesvesno, a podocna i svesno se<br />
nastojuvalo da se naru{i ili razbie op{testveniot poredok i zaedni-<br />
~kiot `ivot na lu|eto zaradi ostvaruvawe na bilo kakvi poedine~ni<br />
ili tesno grupni interesi. So taa reakcija ednostavno se nastojuva da<br />
se podr`i izbranata nasoka na op{testenoto dvi`ewe i da se za{titi<br />
od site onie sili {to se obiduvaat da ja popre~at ili smenat taa<br />
nasoka. Od nejzinata prvobitna emocionalna zasovanost koja {to<br />
mnogu potse}a na fizikalniot zakon na inercija pa se do fazata na<br />
nejzinata racionalna izdignatost, vo op{testvenata reakcija se gleda<br />
prikladnost na sredstvata {to mo`e da gi nateraat poedincite na<br />
lojalen odnos kon zaednicata. Vo taa smisla se sozdavaat najrazli~ni<br />
formi na op{testvena kontrola {to se manifestiraat vo<br />
neodobruvawe i prekor koi vo zavisnost od ja~inata na<br />
protivop{testvenite povedenija go menuvaat intenzitetot na svojata<br />
represivnost. Pritoa e bitno deka i oblikot i intenzitetot na<br />
izbranata reakcija vo krajna linija se opredeleni od materijalnite<br />
uslovi na op{testveniot `ivot, od koi {to, vsu{nost, e opredelena i<br />
su{tinata na postavenite pravila na po`elnoto odnesuvawe.<br />
Od prou~uvawe na formite na op{testvena reakcija nivniot<br />
49
azvoj i promeni vo golem obem zavisi sfa}aweto i perspektivite na<br />
sovremenite metodi za odbrana od kriminalitetot. No toa ni najmalku<br />
ne e lesna zada~a. Problemot go uslo`nuvaat skromnosta ili<br />
posrednosta na istoriskite izvori koi ne sekoga{ ovozmo`uvaat<br />
dokraj da se otkrijat site formi na reakcija osobeno vo nivnata<br />
konkretna motiviranost i primena. Pokraj toa niz svojot dolg istoriski<br />
razvoj mnogubrojni oblici na reakcija ~estopati zaemno se<br />
prepletuvaat ili pak kumulativno se ostvaruvaat {to ponekoga{ go<br />
pravi mnogu te{ko nivnoto hronolo{ko razlikuvawe i dosledno<br />
sproveduvawe. Pa sepak ako dr`avata se zeme kako biten indikator za<br />
karakterot na op{testvenoto povrzuvawe mo`e da se dojde i do<br />
pojdovnata osnova za pregledno razbirawe na diferecijacijata i dinamizmot<br />
na op{testvenoto reagirawe. Vo taa smisla se pravi osnovna<br />
razlika me|u reakcijata na najstarite predklasni zaednici i onaa od<br />
periodot na klasno organizirano op{testvo. Za prviot period e<br />
karakteristi~no naru{uvaweto na obi~ajnite nepi{ani pravila {to<br />
va`ele vo prvobitnoto op{testvo i soodvetno na toa oblicite na<br />
spontana ili neorganizirana reakcija. Vo vtoriot period se vr{i tn.<br />
institucionalizirana, organizirana ili javna reakcija sprema<br />
prekr{itelite na pi{anite normi vo forma na zakon zad koja {to<br />
stoi dr`avata so svojot aparat za prisilba.<br />
I. OP[TESTVENA RAKCIJA VRZ EKSCESNITE<br />
POVEDENIJA<br />
1. Za razbirawe na pojavata i oblicite na op{testvenata<br />
rekcija vo prvata vremenski najdolga op{testveno ekonomska formacija<br />
45) va`no e da se ima predvid konkretnata op{testvena situacija<br />
{to deluvala vo procesot na materijalniot `ivot vrz formiraweto i<br />
razvojot na svesta i izgradbata na raznovidnite pretstavi na primitivnite<br />
lu|e. Ottamu i potrebata da se potsetime deka prvobitnata<br />
zaednica se karakterizira so isklu~itelno naturalno proizvodstvo<br />
postaveno vrz krajno nisko nivo na proizvodnite sili. Vo uslovi na<br />
zaedni~ka (op{testvena) sopstvenost se nametnuva{e na~eloto na<br />
ednakvost pri podelbata na proizvodstvoto, a taa ednakvost se<br />
odrazuva{e i vrz ramnopravnosta vo ostvaruvaweto na elementarnite<br />
op{testveni odnosi. Poradi permanentniot nedostig na sredstva za<br />
egzistencija sekoe naru{uvawe na na~eloto na ednakva podelba na<br />
siroma{tvoto sozdava{e opasnost za opstanokot na zaednicata. Od<br />
druga strana istata skromna proizvodna praktika ja predizvikuva{e i<br />
ograni~enosta na ~ovekovite soznanija. Nepoznavaweto na osnovnite<br />
prirodni zakonitosti sozdava{e nesigurnost kaj lu|eto. Tie se ~uvstvuvaa<br />
minijaturni, nemo}ni i ni{to`ni pred brojnite sili ~ie{to<br />
dejstvo ne mo`ea da go objasnata pa spored toa nitu da go predvidat, a<br />
45)<br />
Se pretpostavuva deka prvobitnoto op{testvo traelo okolu sedumstotiniilijadi<br />
godini. Vidi: Fiamengo, A. Osnovi op~e sociologije (XII izdanje) Narodne novine, Zagreb,<br />
1976, str. 359.<br />
50
najmalku da go kontroliraat. Primitivnite lu|e se ~uvstvuvaa<br />
progoneti od razli~ni nesre}i: nasilna smrt, razni bolesti, nemawe<br />
sre}a vo lovot i ribolovot, neplodni godini, poraz vo vojni i sl.<br />
Poradi otsustvoto na pri~insko i racionalno objasnuvawe, site ovie<br />
nastani vo glavite na toga{niot ~ovek bea lesno povrzuvani so<br />
li~niot i neprijatelski odnos na `rtvata i zlokobnite sili. Seto ona<br />
{to pred niv se slu~uva{e dobiva{e izgled na provokacija, odmazda<br />
ili kazna za ne{to {to primitivniot ~ovek ponapred go storil.<br />
Navidum nema{e nikakva razlika pome|u nesre}ata i kaznata.<br />
Nesre}ata se objasnuva{e kako vozvrateno zlo zaradi prekr{uvawe na<br />
nekoe pravilo ili zaradi povredata na nekoja vi{a sila 46) . Za<br />
primitivniot ~ovek ne postoe{e poimot slu~ajno. SÒ {to se<br />
slu~uva{e ima{e opredeleno zna~ewe i nesporna vrska: sÒ be{e<br />
naso~eno sprema nego i protiv nego. Toa be{e mnogu sli~no na<br />
obi~nata manija na gonewe 47) . Objasnuvaweto na takvite sfa}awa mo`e<br />
da se najde vo animizmot 48) , vo toj po~eten neizdiferenciran oblik na<br />
op{testvena svest od koj {to proniknaa prvite bo`enstva. Za<br />
primitivniot ~ovek tie bo`enstva bea ovozemni bitija - duhovi so<br />
osobenost da manifestiraat sopstvena vojla i drugi ~ove~ki osobini,<br />
a egizistirale pokraj samite lu|e vo vid na `ivotno, rastenie,<br />
predmet ili nekakva pojava. Od nivnata dobra ili lo{a volja zavisele<br />
bolesta ili dobroto zdravje, stradaweto od divi `ivotni ili udarot<br />
od grom, umiraweto vo ranata mladost ili do`ivuvaweto na starosta,<br />
sre}ata ili nesre}ata itn 49) . SÒ be{e povrzano i opredeleno od ovie<br />
spiritualni no o`ivotvoreni bitija. Sekoja nesre}a be{e emanacija<br />
na nivnata aktivnost {to avtomatski sleduva po storenoto zlo. Ako za<br />
vreme na `ivotot se pravele dobri dela mo`e{e da se o~ekuva dlaboka<br />
starost, a za storenoto zlo be{e neizbe`na nesre}ata. Pome|u<br />
dobroto i vozvratenata sre}a i lo{ite povedenija i nesre}ata<br />
46)<br />
Hentig von H, Zlo~in, uslovi i uzroci, Veselin Masle{a, Sarajevo, 1959, str. 49.<br />
47)<br />
Ibid, str. 48.<br />
48)<br />
Animizmot se pojavi na sredniot stepen na divja{tvoto. Vidi: Vajs, A. i Kandi}, Dj.<br />
Op{ta istorija dr`ave i prava, Savremena administracija, Beograd, 1970, str. 15.<br />
49)<br />
Su{tinata na animizot se sostoi vo veruvaweto na primitivcite deka celokupnata<br />
priroda {to gi opkru`uva e naselena so duhovi (du{i). Tie duhovi {to se {etaat<br />
nasekade okolu nivnite `iveali{ta ne se ni{to drugo tuku du{ite na nivnite<br />
umreni predci. Toa se mali `ivi bitija koi `iveat vo `ivotnite, rastenijata i<br />
mrtvite predmeti. Dokolku duhot na pokojnikot bil dobar (a toa bilo slu~aj ako za<br />
vreme na `ivotot vo ~ove~ki ili vo novoprimeniot oblik ne mu bile storeni<br />
nikakvi nepravdi) na svoite soplemenici im pomagal da se zgolemi rodot na drvjata,<br />
da ne proraboti vulkanot itn, itn. Vo sprotivno im sozdaval razli~ni nevolji.<br />
Zaradi pottiknuvawe na voljata na dobriot i sozdavawe na takva volja kaj lo{iot<br />
duh, primitivniot ~ovek im prinesuval hrana, za mrtvite zboruval samo dobro itn.<br />
Smetaj}i deka mo`at da ja predizvikaat milosta na duhovite na nivnite predci so<br />
svoeto dobro povedenie i gri`ata za niv, tie bile spremni da napravat sÒ. Za toa im<br />
slu`ele magiskite obredi. Pove}e za toa: Fiamengo, A. Kako je postla religija,<br />
Narodna kwiga, Beograd, 1952, str. 28-34 i Frezer, X. X. Zlatna granka (studija za<br />
magijata i religijata), Kultura, Skopje, 1952, str. 87-102.<br />
51
postoe{e neraskinliva vrska spored na~eloto: Ergo hok, ergo propter<br />
hok.<br />
Kolku da ni izgleda denes toa ~udno ne mo`at da se negiraat<br />
tvrdewata deka animizmot ima{e va`na uloga vrz planot na op{testvenata<br />
kontrola. Veruvaweto vo silata na najrazli~ni duhovi “go<br />
zema{e zakonot vo svoi race” 50) i so toa se spre~uvaa site vidovi na<br />
ekscesni povedenija. Drug oblik na op{testvena kontrola vo ovoj<br />
period ne postoe{e. Idejata deka storeniot grev i stradaweto<br />
sleduvaat edno po drugo i stravot od nemilosrdniot “udar na gromot”<br />
bea dovolni da ja ~uvaat zaednicata od sekakvo zlo na ~ovekot protiv<br />
~ovek.<br />
2. Na povisokoit stepen na divja{tvoto se pronajdeni lakot i<br />
strelata koi stanale glavno oru`je vo lovot i odbranata od neprijatelot.<br />
Vrz taa osnova se razviva podelbata na trudot, a toa doveduva do<br />
izvesno menuvawe na op{testvenite odnosi no, i do takvi promeni<br />
{to se odrazuvaat vrz najprimitivniot oblik na ~ovekovata fantazija.<br />
Vo religioznite pretstavi na primitivniot ~ovek se javuva<br />
totemot i negovata zabrana tabu. So ogled na toa deka lovot stanal<br />
edno od osnovnite sredstva za doa|awe do hrana `ivotnite stanuvaat<br />
glaven predmet na obo`avawe. Tie dobivaat oreol na ne{to sveto,<br />
stanuvaat totem za{to duhot na umrenite po~nal da se otelotvoruva vo<br />
opredeleni `ivotni koi dobivaat srodni~ki status so ~lenovite na<br />
zaednicata, i so ogled na toa, svojstvo na nivni neprikosnoveni<br />
za{titnici 51) . Za noviot oblik na animisti~kata religija - totemizmot<br />
ve}e e karakteristi~no vospostavuvaweto na negativni pravila<br />
na odnesuvawe, odnosno zabrani 52) . Toa e takov sistem na pravila so<br />
koi na poedinecot mu se nametnuva {to treba da ne stori so cel da<br />
izbegne opredelena nesre}a. Za da se spasi od nesakanata posledica<br />
~ovekot se vozdr`uva da go pravi ona {to spored svoite pogre{ni<br />
idei za pri~inata i posledicata veruva deka bi mu napakostilo ili<br />
kratko re~eno: mora da im se pot~inuva na tabuite 53) . Tabuite se,<br />
vsu{nost, takvi zabrani koi sami po sebe se dovolni da ja za{titat<br />
zaednicata od opasni i neprijatni povedenija bez primena na kakva i<br />
50)<br />
Hentig von H, op. cit. str, 51.<br />
51)<br />
So otelotvoruvaweto na duhot na pretcite vo nekoe `ivotno toj stanuva za{titnik<br />
na zaednicata vo koja porano se rodil i `iveel, toj se gri`i za ~lenovite na<br />
rodovskata zaednica od koja i samiot poteknal, a taa za{tita najdobro im ja uka`uva<br />
na lu|eto ako dopu{ti da imaat hrana, t.e. da ubijat mnogu `ivotni, da imaat dobar<br />
lov. Kako ~len na nivnata zaednica obo`avanoto `ivotno stanuva za{titnik na taa<br />
zaednica, ja ~uva od zloto, od bolesti i nesre}i, toa i dava `ivot i zdravje.<br />
Fieamengo, A, op. cit, str. 47.<br />
52)<br />
Za totemizmot e karakteristi~en tn. tabu koj vo prv red zna~i zabrana na ubivawe<br />
i koristewe na hrana od `ivotni koe vo rodot ili plemeto e totem. No<br />
op{testvenoto zna~ewe na takvata zabrana ne e samo toa, za{to tabu zna~i cel sistem<br />
na zabrani koi {to vo najgolem obem se odnesuvaat na `enite, decata, starcite i na<br />
nivnata polo`ba vo rodot. Pove}e za toa vidi: Gori~ar, J. Sociologija, Rad, Beograd,<br />
1970, str. 263 i Fiamengo, A. op. cit, str. 60-61.<br />
53)<br />
Vidi: Frezer, X. X, op. cit, str. 15.<br />
52
da e sila (prisilba). Nivnata povreda e navreda na duhovite zaradi<br />
{to tie znaele mnogu da se nalutat i surovo da se odmazdat. Vo<br />
sostojba na tabu za zlostornikot ostanuva seriozna opasnost od nesre-<br />
}a, no toa sepak ne zna~i neposredna i momentna reakcija. Ako se<br />
prezemat soodvetni ~ekori mo`no e i olesnuvawe. Ritualnata<br />
diskvalifikacija na tabuite e samo prv i popravliv ~ekor na osudata.<br />
Ako ne se taka kobni tabuite gi baraat onie {to }e gi simnat: baraat<br />
ceremonija na ~istewe {to im e poznata samo na onie koi ja poznavaat<br />
golemata tajna. So toa e otvoren patot na neophodnata op{testvena<br />
dejnost na ma|epsnikot (vra~ot) i negovite naslednici<br />
sve{tenicite 54) . Nivnata dejnost e magijata so koja mo`at da se<br />
predizvikaat sakanite (pozitivna magija) ili pak da se predupredat<br />
nesakanite posledici (negativna magija) 55) . Na toj na~in tabuzabranite<br />
ja vr{at funkcijata na op{testvena prisilba i go ovozmo-<br />
`uvaat ureduvaweto zasnovano vrz po~ituvawe na opredeleni religiozni<br />
pravila. Sekoe skrnavewe na totemot i sekoja akcija protiv tabuzabranite<br />
e te`ok prestap 56) . Onoj {to }e stori takov prestap mo`e{e<br />
da bide prepu{ten na smrtnoto tabu dejstvo no, mo`e{e da bide i<br />
osloboden od magepsnikot dokolku se pokae za storenoto delo. Vo<br />
osnovata na vakvoto rezonirawe e veruvaweto vo mo}ta na magijata<br />
makar kolku i da e toa sokrieno pod nadvore{niot izgled na zakanata<br />
so kazna i prostuvawe 57) .<br />
So ovoj period e vrzano i veruvaweto deka i kolektivnata<br />
nesre}a (poplavi, zemjotresi, epidemii) se posledica na poedine~ni<br />
povredi na tabu-zabranite. Ottamu se razvilo uveruvaweto deka<br />
bo`enstvata se neapravedni {to na takov na~in im vozvra}aat na site<br />
~lenovi na zaednicata. Zatoa koga se smeta deka povedenieto na eden<br />
~ovek mo`e da ja upropasti celata zaednica doa|alo do ostra reakcija<br />
na plemeto preku negovo progonuvawe ili fizi~ko uni{tuvawe. So<br />
ogled na toa deka bo`estvata (duhovite) bile "spori" t.e. ne kaznuvale<br />
vedna{ po storenoto zlo, na primitivcite im teknalo deka ne e lo{o<br />
da se predupredi nivniot nesrazmeren grev od koj {to stradale<br />
ogromen broj lu|e. Zatoa plemeto ve}e ne ~ekalo na nesre}ata {to<br />
treba da go pogodi prestapnikot, so toa da prejde i vrz site {to se so<br />
nego, tuku samoto ja vospostavilo ve{ta~kata nesre}a. Taka e sozdaden<br />
za~etokot na ona {to denes se narekuva kazna 58) .<br />
3. So postojaniot razvoj na proizvodnite sili e povrzan i<br />
natamo{niot razvoj na op{testvenata podelba na trudot i diferencijacijata<br />
na op{testvenite ulogi. Takviot proces }e go prodlabo~i<br />
izdvojuvaweto na opredeleni poedinci nad ostanatite soplemenici.<br />
Analogno na toa od mno{tvoto prirodni demoni }e se izdvojat i pomal<br />
54)<br />
Hentig, von H, op. cit, str. 15.<br />
55)<br />
Pozitivnata magija ili baewe veli: Pravi go ova za da ne se slu~i toa i toa.<br />
Negativnata magija ili tabu veli: Ne pravi go ova za da ne se slu~i toa i toa.<br />
Ferezer, X. X, op. cit, str. 15.<br />
56)<br />
Gori~ar, J, op. cit, str. 263.<br />
57)<br />
Frezer, X.X, op. cit, str. 36.<br />
58)<br />
Hentig von, H, op. cit, str. 58.<br />
53
oj na bogovi (politeizam) so svoite posebni funkcii. Toa e period<br />
na sredniot stepen na varvarstvoto so koj }e zapo~ne i postepeniot<br />
premin na rodovskoto vo klasno op{testvo. Vo tie uslovi nekoi<br />
posemo}ni bogovi ja prezemaat ulogata za odr`uvawe na vnatre{nata<br />
povrzanost na zaednicata. Ottuka potrebata za zdobivawe i na nivnata<br />
naklonost {to sega vo prv red se ostvaruva so raznovidni molitvi i<br />
prinesuvawe na ~ove~ki `rtvi. Nepo~ituvaweto na bo`jite zapovesti<br />
pretstavuva velepredavstvo {to go zagrozuva opstanokot na celoto<br />
pleme i negovata sÒ poslo`ena organizacija. Naporedno so<br />
zgolemuvawe na brojot na zlostorstvata protiv religijata sega se<br />
javuvaat i takvi prestapi {to postepeno se odale~uvaat od nea. Vo<br />
novite uslovi na op{testveniot `ivot se javuvat zabrani so koi {to<br />
pove}e ne se {titat samo krvnosrodni~kite tuku i poedine~nite<br />
interesi kako {to se `ivotot, seksualniot poredok, imotot i sl. So<br />
namaluvaweto na zna~eweto na krvnata bliskost i zavisnost<br />
op{testvenata reakcija ne e ve}e naso~ena samo kon bogohuleweto i<br />
drugite te{ki dela kon religijata tuku i protiv onie povedenija so<br />
koi se spre~uva trgovijata i posebniot status na to~no opredeleni<br />
lica.<br />
4. Od dosega{nite izlo`uvawa mo`e da se zabele`i deka<br />
predklasnoto op{testvo go karakteriziraat nizok stepen na razvienost<br />
na proizvodstvenite sili i odnosi i primitivni oblici na<br />
op{testvena svest. Vo tie uslovi zaednicata e opredelena kako<br />
osnovna edinica vrz koja se prenesuva sevkupnata gri`a za poedinecot.<br />
Poedinecot vo celost i pripa|a na zaednicata: negovite interesi se<br />
opredeleni i ograni~eni od op{tiot streme` na celinata. So toa se<br />
povrzani i glavnite celi na op{testvenata reakcija. Taa vo prv red e<br />
naso~ena kon samoto povedenie so koe se naru{uva zaedni~kata<br />
solidarnost, kompaktnost i voop{to celinata na vospostavenite<br />
tradicionalni odnosi kako osnovni uslovi za nejziniot opstanok 59) .<br />
Nejzinata osnovna cel e da se vospostavi naru{eniot red i da se<br />
obnovi zagubenata ramnote`a 60) . So ogled na akcentiraweto na samoto<br />
povedenie, a ne i na li~nosta kako nositel na toa povedenie, op{testvenata<br />
reakcija ~estopati be{e blaga intervencija vo koja doa|aa do<br />
izraz i opredeleni elementi na so`aluvawe 61) . Me|utoa,, so zgolemuvaweto<br />
na {tetnosta na ekscesnite povedenija se zgolemuvala i<br />
kolektivnata zagrozenost na zaednicata, a toa doveduvlo do takva<br />
reakcija {to sÒ pove}e stanuvala emocionalna omraza so golema<br />
surovost vo izvr{uvaweto duri i vo onie slu~ai koga bila naso~ena<br />
kon soplemenicite. Vo ostvaruvaweto na imperativot - vospostavuva-<br />
59)<br />
"Toa e period koga po sekoja cena mora{e da se vospostavi naru{eniot poredok.<br />
Zatoa ovde vo nikoj pogled ne se zema predvid li~nosta na zlostornikot ili negovata<br />
odgovornost. Taka vo nekoi afri~ki plemiwa se urnuva stebloto ~ija granka ubila<br />
~ovek". LÕvy-Bruhl, H, Problemi sociologije zlo~ina, Sociologija vo redakcija na Gurvitch, @,<br />
Naprijed, Zagreb, 1946-1966, str. 230. Vo taa smisla vidi i Ba~i}, F. Krivi~no pravo,<br />
op{t del, Univerzitet Kiril i Metodij, Skopje, 1972, str. 56.<br />
60)<br />
LÕvy-Bruhl, H, op. cit, str. 229.<br />
61)<br />
Vidi: Eliot, M. Zlo~in u savremenom dru{tvu, Veselin Masle{a, Sarajevo, 1962, str. 342.<br />
54
we na naru{enata ramnote`a, ne se birale sredstva. Kon nego se odelo<br />
duri i toga{ koga voop{to ne bil poznat prekr{itelot na<br />
tradicionalnite normi na povedenie. Iako sekoga{ vo vtor plan,<br />
vinovnikot moral da se najde pa makar toa bilo storeno so bo`ja<br />
pomo{ preku posebnite tehniki nare~eni "bo`ji sud" 62) , "ispituvawe<br />
na mrtvi" 63) i sl.<br />
Od ovaa etapa na ~ovekoviot razvoj vo istorijata se poznati<br />
tri oblici na op{testvena reakcija. Toa se progonuvaweto, odmazdata<br />
i kompozicijata. Vo narednive redovi }e se zadr`ime na nivnite<br />
osnovni karakteristiki.<br />
1. PROGONUVAWE OD ZAEDNICATA<br />
Progonuvaweto od zaednicata e prisilno sredstvo {to retko se<br />
primenuvalo, a bilo naso~eno kon najte{kite zlostorstva so koi se<br />
povreduvale obi~ajnite pravila na gentilnoto ureduvawe. Te`inata<br />
na tie zlostorstva bila opredelena od stepenot na naru{uvaweto na<br />
vnatre{niot integritet i tradicionalnata ramnote`a na odnosite vo<br />
primitivnite zaednici. Takov karakter ima bogohuleweto, ma|epsni{tvoto,<br />
predavstvoto, trueweto na plemenskite stare{ini, pla-<br />
{livosta i sli~ni povedenija. Progonuvaweto se primenuvalo samo<br />
sprema ~lenovite na sopstvenite zaednici (interna merka) so ednovremeno<br />
otstranuvawe na poedinecot od sopstvenata zednica.Vo primitivnite<br />
uslovi na zaedni~ko doa|awe do hrana vakvoto otstranuvawe ne<br />
dava{e nikakvi {ansi za samostojno snao|awe vo prirodata i be{e<br />
ramno na smrt. So ogled na krvnoto srodstvo na ~lenovite na<br />
zaednicata i nejzinoto versko obele`je, navedenite povedenija dobivaa<br />
tretman na te{ki ekscesi {to se naso~eni ne samo protiv plemeto<br />
tuku i protiv bo`estvata. Zatoa se smeta{e deka so ovaa merka ne se<br />
ostvaruva samo privatno zadovoluvawe tuku i opredeleno `rtvuvawe<br />
62)<br />
Tehnikata "bo`ji sud" se ostvaruvala na razli~ni na~ini. Vo germanskite zemji<br />
optu`eniot bil vrzuvan i frlan vo reka. Ako uspeal da se odr`i na povr{inata na<br />
vodata se smetalo deka e vinoven, za{to vodata koja go prifatila pri kr{tevaweto,<br />
sega "odbiva" da go prifati zaradi negovoto delo". Milutinovi}, M. <strong>Penologija</strong>, str. 4. Kaj<br />
germanskite narodi postoela praktika i na izveduvawe dokazi so ogan. Tehnikata na<br />
ovoj bo`ji sud se sostoela vo toa {to rakata so koja optu`eniot }e go fatel<br />
v`e{tenoto `elezo ili }e ja stavel vo voda {to vrie se zavitkuvala vo vre}a i se<br />
zape~atuvala. Ako po tri dena vrz rakata ne se pojavele plikovi javno se<br />
proglasuvalo deka optu`eniot ne e vinoven. Vidi: Monteskie, O duhu zakona, Tom II,<br />
Filip Vi{nji}, Beograd, 1989, str. 233.<br />
63)<br />
Kaj postapkata "ispituvawe na mrtvi" se smetalo deka pokojnikot {to se nosel vrz<br />
grb so nekoj impulsiven pokret }e go ozna~i vinovnikot na svojata smrt. Vo ovaa<br />
smisla mo`elo dobro da poslu`i i gri`livoto poramnuvawe na zemjata vrz grobot, a<br />
nasokata vo koja }e se upati prvata mrvka {to }e se pojavi go ozna~uvala plemeto od<br />
kade poteknuva ubiecot. Vo toj slu~aj plemeto na `rtvata vedna{ poa|alo vo kaznen<br />
pohod za da ja izvr{i odmazdata. LÕvy-Bruhl, op. cit. str. 230.<br />
55
zaradi smiruvawe na bo`jiot gnev predizvikan od storenoto delo 64) .<br />
Vo ovaa tendencija na uni{tuvawe na prestapnikot se izrazuva{e<br />
spontana kolektivna reakcija predizvikana od nagonot za<br />
samoodr`uvawe i za~uvuvawe na religioznite ~uvstva, a seto toa ja<br />
ostvaruva{e ulogata na op{testvena za{tita.<br />
Za najte{ki oblici na ekscesni povedenija se primenuva{e i<br />
merkata li{uvawe od `ivot. Prekr{itelot na nepi{anite normi<br />
be{e prisilen da pomine niz koridor sostaven od negovite soplemenici<br />
koi {to vrz nego frlale kamewa se dotoga{ dodeka ne ja predizvikale<br />
negovata smrt. Od druga strana, za polesni ekscesni povedenija<br />
kolektivnata reakcija be{e pomalku stroga. Vo tie slu~ai se<br />
sveduvala na razni poni`uvawa kako {to se odzemawe na oru`jeto,<br />
prisiluvawe da se jade so ku~iwa namesto so drugite ~lenovi od<br />
zaednicata i drugi vidovi na op{t prezir ili na op{ta moralna osuda.<br />
Ne bila me|utoa retka ni primenata na poblagi oblici na telesno<br />
kaznuvawe.<br />
2. ODMAZDA<br />
Odmazdata e vtoriot vid na op{testvena reakcija protiv ekscesite<br />
{to se slu~uvale vo prvobitnata zaednica. Bez ogled na formata<br />
na svoeto javuvawe taa imala za{titna funkcija na opredeleni<br />
op{testveni celini. So nea neposredno se {titele ~lenovite na eden<br />
gens, bratstvo ili pleme od najte{kite povredi (ubistva, kra`bi,<br />
siluvawa, telesni povredi i sl.) naneseni od pripadnicite na drugi<br />
zaednici.<br />
Glavnite karakteristiki na odmazdata bile: izrazena<br />
instinktivnost, kolektivnost, nesrazmenost, nezastarivost i sakralnost.<br />
Izvorot na nejzinata instinktivnost i surovost proizleguva od<br />
nagonot za samoodr`uvawe. Odmazdata pretstavuvala kolektivna, a ne<br />
individualna reakcija za{to mo`e{e da ja izvr{i sekoj ~len na<br />
zaednicata na koja í pripa|a{e povredeniot 65) . Vo po~etokot ne postoe{e<br />
nikakva srazmenost me|u nanesenata povreda i zloto so koe se<br />
vozvra}a. Ne be{e individualiziran ni objektot na odmazdata taka<br />
{to mo`e{e da bide izvr{ena sprema bilo koj ~len od zaednicata na<br />
koja ñ pripa|a{e prestapnikot. Toa doveduva{e do otvoren sudir me|u<br />
64)<br />
"Prinesuvaweto na ~ove~ki `rtvi be{e vr{eno i pred nejzinata primena vrz<br />
zlostornicite. Koga kolektivnata opasnost go dostigna svojot vrv ~ovekovite bitija<br />
se vetuvaa kako `rtvi zaradi somilost na nebesnite sili i dobivawe nivna podr{ka"<br />
Hentig, von H, op. cit, str. 60.<br />
65)<br />
"Vo primitivnite zaednici" gentilnite drugari bile dol`ni da si pru`aat<br />
za{tita i pomo{ eden na drug osobeno pri odmazda poradi povreda nanesena od<br />
strana. Vo pogled na svojata sigurnost poedinecot se potpiral vrz za{titata na<br />
gensot i toa so pri~ina: koj bi go povredil nego bi go povredil celiot gens. Ottuka,<br />
od krvnite vrski na gensot, proizleguvala obvrska za krvna odmazda... Ako nekoj od tu|<br />
gens ubiel gentilen drugar, toga{ celiot gens bil obvrzan na krvna odmazda. "Engels,<br />
F. Poteklo porodice, privatnog vlasni{tva i dr`ave, Naprijed, Zagreb, 1973, str. 87.<br />
56
skaranite zaednici. Reagiraweto so nova na starata odmazda se<br />
pretvora{e vo borba za kolektiven opstanok {to naj~esto vode{e kon<br />
totalno istrebuvawe. Vo uslovi koga sekoj poedinec gi primal vo<br />
nasledstvo i neprijatelstvata na svoite srodnici odmazdata stanala<br />
neotu|ivo pravo {to se prenesuvalo od koleno na koleno. Toa parvo<br />
voedno zna~e{e i dol`nost koja {to ne smee da se zapostavi.<br />
Nemaweto dovolno sila da se izvr{i odmazdata pretstavuvalo golema<br />
navreda na bo`jata volja i zatoa liceto {to ne }e ja izvr{elo svojata<br />
obvrska moralo da gi trpi posledicite na prezirot i otfrlaweto od<br />
strana na svoite soplemenici. Odmazdata mo`ela da bide stvarna<br />
(koga se vr{ela vrz nejziniot pri~initel ili negovite srodnici) ili<br />
fiktivna (koga namesto ~ove~ka krv se prolevala krv od `ivotni). Do<br />
fiktivna odmazda doa|alo toga{ koga liceto {to ja izvr{ilo<br />
povredata ne bilo poznato, a istovremeno ne bila poznata ni negovata<br />
zaednica.<br />
Odmazdata postoe{e kako eksterna merka sprema inoplemenicite<br />
se do onoj moment koga zapo~na potisnuvaweto na krvnoto<br />
srodstvo na smetka na teritorijanoto povrzuvawe na lu|eto. Od toga{<br />
se javuva nejzino prisustvo i me|u ~lenovite na ista zaednica. So<br />
tekot na vremeto se javuvaat i prvite ograni~uvawa na po~etnata diva<br />
i nesrazmerna odmazda. Najprvin postepeno se stesnuval krugot na<br />
srodnicite na izvr{itelot na prestapot protiv koi e naso~ena odmazdata,<br />
a skoro ednovremeno se ograni~uva i brojot na licata za koi<br />
{to taa pretstavuva obrvrska. Natamo{no ograni~uvawa se javuva vo<br />
forma na talion ("oko za oko, zab za zab, krv za krv"). So voveduvaweto<br />
na talionot odmazdata postepeno se pretvora vo pravno<br />
regulirana ustanova koja se prenesuva i vo op{testvata so dr`avno<br />
ureduvawe 66) . Spored na~eloto na talionot osnovniot uslov za<br />
izvr{uvawe na odmazdata se sostoi vo toa vozvratenoto zlo da bide<br />
ednakvo na nanesenoto zlo. Ova na~elo koe podocna }e stane osnova za<br />
razvoj na eden mo{ne razgranet sistem na tn. ogledni kazni (simboli-<br />
~en talion) spored devizata: Per quod quis peccat per idem punitur 67) ,<br />
pomina niz tri razvojni fazi - primitiven, privatno-sudski i ~isto<br />
sudski talion. Primitivniot talion se sostoel vo toa {to<br />
povredeniot i negovata zaednica (rod, pleme) sami ja odmeruvale i<br />
66)<br />
Na~eloto na talionot za prv pat e propi{ano vo Hamurabieviot zakonik (okolu<br />
2000 godina pred na{ata era), a potoa se sre}ava vo Mojsieviot zakon (pome|u 1400 -<br />
1250 godina pred na{ata era), kako i vo rimskiot Zakon na XII tabli~ki (Lex<br />
duodecim tabulorum) izrazeno preku maksimata: Si membrum rupsit ni cum eo pacit, talio<br />
esto (Ako nekoj na drug mu skr{i ekstremitet pa so nego ne se spogodi, neka i toj nemu<br />
istoto mu go stori).<br />
67)<br />
Per quae paccat quis, per haec et torcaetur e samo drug oblik na ovaa maksima so<br />
napolno identi~na sodr`ina (So {to se gre{i so toa i da se strada). Toa so drugi<br />
zborovi zna~i naso~uvawe na efektot na kaznata kon onie delovi na teloto so koi e<br />
izvr{eno krivi~noto delo (ako e izvr{ena kra`ba da se otse~e rakata, za la`ewe,<br />
predavstvo ili krivokletstvo, da se otse~e jazikot, za {piona`a, vadewe na o~ite, za<br />
siluvawe - kastracija, itn, itn. Vakvite oblici na kaznuvawe vo literaturata se<br />
poznati pod nazivot "poetsko kroewe na pravdata".<br />
57
ostvaruvale satisfakcijata vo srazmer i na na~in {to bil dogovoren<br />
i voobi~aen vo opredelena sredina. Privatno-sudskiot talion go<br />
karakterizira u~estvoto na sudski organi, koi go utvrduvaat pravoto<br />
na povredeniot i opredeluvaat soodvetna srazmenost me|u nanesenata<br />
povreda i odmazdata, a izvr{uvaweto mu e prepu{teno na povredeniot<br />
i negovata zaednica. ^isto sudskiot talion e posledniot stepen od<br />
razvojot na ovoj sistem na vr{ewe odmazda a se sostoi vo toa {to<br />
utvrduva pravo na odmazda i ja izvr{uva vo prisustvo i pod nadzor na<br />
povredenata strana 68) .<br />
Natamo{nite ograni~uvawa na odmazdata }e proizlezat od<br />
voveduvaweto na noksalnata odgovornost, pravoto na azil i bo`jiot<br />
mir, no nejzinoto vistinsko napu{tawe i suzbivawe }e zapo~ne toga{<br />
koga razvojot na materijanite uslovi dovede do soznanieto deka e<br />
mnogu poadekvatno i pokorisno nastanatite konflikti da se re{avaat<br />
so davawe materijalna nadomest.<br />
3. KOMPOZICIJA<br />
Kompozicijata kako oblik na reakacija na storeniot prestap<br />
nastanuva vo tekot na natamo{niot razvoj na prvobitnata zaednica.<br />
Taa }e se javi toga{ koga poradi usovr{uvaweto na proizvodnite sili<br />
i podelbata na trudot zapo~na sozdavaweto na vi{ok na proizvodi<br />
{to gi nadminuva{e potrebite na plemeto. So toa se ostvari procesot<br />
na razmenata koja {to go pretpostavuva{e zbli`uvaweto na<br />
razli~nite plemiwa vrz principite na ekonomska nu`nost. Na<br />
sprotivstavenite plemiwa ne im be{e pove}e od korist da ja vr{at<br />
odmazdata tuku da gradat me|usebni odnosi {to ja ovozmo`uvaat<br />
razmenata. Za zacvrstuvawe na tie odnosi be{e potrebno vospostavuvawe<br />
na takva regulativa {to }e se zasnova vrz potesni vrski, sorabotka,<br />
zaemno po~ituvawe i doverba vo prometot na naturalnite<br />
dobra. Od dolgiot proces na sozdavawe takvi odnosi }e proizleze i<br />
kompozicijata (otkupnina, pomiruvawe) so koja pove}e ne se odi kon<br />
uni{tuvawe tuku kon izmiruvawe na skaranite strani preku nadomest<br />
na storenata {teta so davawe na opredeleni materijani dobra.<br />
Su{tinata na kompozicijata se sostoi vo toa {to storitelot<br />
na prestapot ili negovite soplemenici mu davale srazmeren nadomest<br />
na povredeniot ili na negovite soplemenici. Goleminata na toj<br />
nadomest se formirala po pat na obi~ajnite pravila ili so zaemen<br />
dogovor, no ponekoga{ mo`ela da bide izdejstvuvana i so borba.<br />
Sli~no kako i kaj odmazdata i kompozicijata vo po~etokot be{e<br />
vr{ena samo me|u istoplemenicite, a duri podocna i me|u samite<br />
srodnici.<br />
Vo po~etniot stadium od nejziniot razvoj isklu~ivo od voljata<br />
na o{teteniot rod, pleme ili semejstvo zaviselo i toa dali }e se<br />
prifati izmiruvawe so nadomest ili }e se pristapi kon odmazda. Toa<br />
68)<br />
Vidi: Jeli}, M. I, Krvna osveta i umir u Crnoj gori i Severnoj Arbaniji,<br />
Izdava~ka knji`arnica Gece Kona, Beograd, 1926, str. 6.<br />
58
e period na tn. dobrovolna kompozicija. Ako se re{ila na takov oblik<br />
na reakcija o{tetenata strana barala otkupnina koja {to prvobitno<br />
se sostoela od predmeti so posebna vrednost ili namena (na pr.<br />
oru`je), potoa vo predmeti {to slu`ele kako op{t ekvivalent vo<br />
procesot na razmenata i najposle vo pari. Pritoa e interesno deka za<br />
opredeleni sredini ne be{e tolku zna~ajno samoto materijano<br />
obe{tetuvawe. So ogled na potrebata da se odr`at ve}e<br />
vospostavenite me|uplemenski odnosi na sorabotka otkupninata<br />
ima{e simboli~no zna~ewe. Vo ovaa smisla se naveduva primerot na<br />
nekoi severnoamerikanski plemiwa kaj koi e obi~aj ubiecot da<br />
premine vo zaednicata na ubieniot kade {to }e go zazeme mestoto na<br />
`rtvata: stanuva ma` na vdovicata ili pak go usvojuvaat kako sin ili<br />
brat 69) . So toa se otstranuva prazninata nastanata so ubistvoto i se<br />
nadomestuva rabotnata sila. Sli~na na ova e i sostojbata so ritualniot<br />
obi~aj na izmiruvawe so predavawe na obi~na `elezna {ipka<br />
koja {to za opredeleni sredini ima{e mnogu pogolemo zna~ewe od<br />
samiot materijalen nadomest.<br />
So pojavata na dr`avata kompozicijata nema da ja zagubi svojata<br />
va`nost. Dr`avata bila zainteresirana za ovoj oblik na reakcija od<br />
dve pri~ini. Taa vo nego najprvin gledala prikladno sredstvo za<br />
ograni~uvawe na site vidovi odmazda. Od druga strana, {to e i<br />
pozna~ajno, kompozicijata ñ pru`ala mo`nost za izvlekuvawe opredelena<br />
korist preku zadr`uvawe na del od otkupninata. Ottamu i<br />
nejzinoto zacvrstuvawe kako prisilna merka (prisilna kompozicija).<br />
Dr`avata stanuva arbiter {to ja opredeluva visinata na otkupninata<br />
spored te`inata na storeniot prestap i se gri`i za nejzinata naplata<br />
i za svojata posredni~ka uloga zadr`uva del od istata. So jakneweto na<br />
dr`avnite organi toj del stanuva se pogolem i pogolem za vo<br />
opredelen moment da go zagubi karakterot na nadomest i se pretvori<br />
vo pari~na kazna.<br />
II. OP[TESTVENA REAKCIJA NA KRIMINALNITE<br />
POVEDENIJA<br />
So pojavata na dr`avata i pravoto op{testvenata reakcija<br />
sprema negativnite povedenija na ~ovekot }e zapo~ne da se ostvaruva<br />
so pomo{ na poseben aparat za prisilba (policija i sudstvo). Za{titata<br />
na dr`avata kako olicetvorenie na posebnite interesi na<br />
vladea~kata klasa stanuva glavna cel na taa prisilba. Vo nastojuvawe<br />
da se zadovolat prioritetnite interesi na izdvoeniot upravuva~ki<br />
sloj krivi~noto pravo dobiva posebna uloga {to se ostvaruva preku<br />
konstituiraweto na krivi~nite dela i voveduvaweto na kaznite koi<br />
{to zna~at su{tinska promena vo oblasta na op{testvenata reakcija.<br />
Poradi nivnata razorna naso~enost i pravna reguliranost ekscesnite<br />
povedenija stanuvaat krivi~ni dela, a soodvetno na toa nu`no se<br />
69)<br />
LÕvy-Bruhl, op. cit, str. 229.<br />
59
menuva i izgledot na porane{nite oblici na primitivnata reakcija.<br />
Osnovnata razlika me|u ekscesite na prvobitnata zaednica i<br />
kriminalitetot na klasnoto op{testvo le`i, vsu{nost, vo interesnata<br />
sfera {to se manifestira kako grupna ocenaka za vrednosta na<br />
napadnatite odnosi i dobra. I vo edniot i vo drugiot slu~aj se<br />
napa|aat ili zagrozuvaat interesite na celoto op{testvo 70) so taa<br />
razlika {to vo klasnoto op{testvo privilegiranite grupi im davaat<br />
posebno zna~ewe, a so ogled na toa i posebna za{tita na svoite<br />
interesi. Ottamu mo`e lesno da se izvede zaklu~ok deka op{testvenata<br />
reakcija vo prvobitnata zaednica se zasnova vrz srodni~ki i<br />
religiozni ~uvstva zaradi zaedni~ki opstanok i samoodr`uvawe. I<br />
reakcijata na klasnoto op{testvo se prezema zaradi opstanok na<br />
celoto op{testvo (bez nego, vsu{nost, i samata vladea~ka klasa ne bi<br />
mo`ela da opstane) no, toa go pravi preku prioritetna za{tita na<br />
vospostaveniot poredok {to go garantira zadovoluvaweto na nivnite<br />
tesno grupni i li~ni interesi. Nakratko, dodeka osnovnata cel na<br />
primitivnata op{testvena reakcija be{e da se odr`i kompaknosta na<br />
zaednicata i ramnopravnosta na nejzinite ~lenovi, nejzinata cel vo<br />
klasno podelenoto op{testvo e da se odr`i taa podelenost i neramnopravnosta<br />
na nejzinite pripadnici.<br />
Su{tinata na op{testvenata reakcija vo robovladetelskiot<br />
period mo`e da se sogleda od analizata na nejzinite formi sodr`ani<br />
vo odredbite na krivi~noto pravo kako na prvite (Vavilon, Egipet),<br />
taka i na podocne`nite dr`avi (Grcija, Rim) od ovoj period. Toa se<br />
parcijalni odredbi {to uka`uvaat na op{tiot nedostatok na krivi-<br />
~no zakonodavstvo, otsustvo na propisi so koi se reguliraat nekoi<br />
op{ti instituti na krivi~noto pravo, a nema ni cvrsto usoglasen<br />
sistem na krivi~ni dela i predvideni kazni. Od niv me|utoa, sepak<br />
mo`e da se sogleda eden {irok spektar na kaznivi povedenija so koi se<br />
naru{uva javniot red i religiozniot poredok. Slednata karakteristika<br />
{to mo`e da se izvle~e od ovie odredbi e deka niz predvidenite<br />
zabrani i zakani jasno se manifestira ve}e vospostavenata<br />
razlika me|u slobodnite lu|e i robovite vo pogled na nivnata krivi-<br />
~na odgovornost i za{titata na nivnata li~nost. Bitno e da se istakne<br />
i toa deka stanuva zbor za eden poredok vo koj {to dominira brutalna<br />
represija.<br />
Vo po~etniot stadium na feudalizmot 71) doa|a do izvesno vra}awe<br />
kon oblicite na reakcija {to bea primenuvani vo prvobitnata<br />
zaednica. Na prvo mesto se javuva odmazdata no, i kompozicijata so toa<br />
{to ovde za sekoe delo e to~no opredelena visinata na nadomestot<br />
(otkupninata) 72) . Odredbite za krivi~nite dela i kaznite bea<br />
70)<br />
Poinaku: Atanackovi}, D. <strong>Penologija</strong>, Nu~na knjiga, Beograd, 1988, str. 16.<br />
71)<br />
Periodot na feudalnite dr`avi nastanuva so padot na Rimskoto carstvo kon krajot<br />
na V vek i trae do izbuvnuvaweto na bur`uaskite revolucii od XVII i XVIII vek. Vo<br />
nego se razlikuvaat: raniot feudalizam (od V do XI vek), razvieniot feudalizam (od<br />
XI do XV vek) i periodot na raspa|aweto na feudalizmot (od XVI do krajot na XVII<br />
vek).<br />
72)<br />
Vidi: ^ejovi}, B. Krivi~no pravo, op{ti deo, Nau~na knjiga, Beograd, 1987, str. 13.<br />
60
sodr`ani vo pi{ani zbornici nare~eni leges barbanorum (narodni<br />
pravdi) kako op{ti kodeksi na obi~ajnoto pravo so koi vo opredelena<br />
mera bile opfateni i krivi~no pravni propisi 73) . Pokraj niv<br />
postoele i tn. kapitularii: zakoni {to bile noseni od samite kralevi<br />
i vo koi isto taka bila opfatena krivi~nopravnata regulativa.<br />
Kaznite za izvr{enite krivi~ni dela i vo ovoj period bile<br />
surovi i ne~ove~ni, a so ogled na klasniot karakter na feudalnite<br />
odnosi, osobeno drasti~no bile kaznuvani selanite {to gi napu{tale<br />
feudalnite posedi ili se krevale na vostanija. So pro{iruvaweto na<br />
svojata kaznena jurisdikcija vrz site, a ne samo vrz duhovnite lica, so<br />
posebna uloga vo oblasta na krivi~noto pravo se javila i katoli~kata<br />
crkva.<br />
Vo periodot na razvieniot feudalizam doa|a do potpolna<br />
podelenost na feudalnite dr`avi~ki vo ~ii ramki nu`no se sozdavaat<br />
partikularisti~ki propisi. So toj partikularizam }e bide povrzano i<br />
gubeweto na va`nost na varvarskite zakoni od prehodniot period i }e<br />
se pristapi kon recepcija na rimskoto gra|ansko pravo i krivi~no<br />
pravo. Najva`nata posledica od taa recepcija se ogleda vo<br />
zacvrstuvaweto na vinata kako osnova na odgovornosta: namesto<br />
objektivnata odgovornost (odgovornost samo vrz osnova na predizvikanite<br />
posledici) se voveduva subjektivna odgovornost (odgovornost<br />
zasnovana vrz vinata).<br />
Vo uslovi na neskrien oblik na eksploatacija ne samo {to<br />
postoi golema neednakvost vo kaznuvaweto (postoewe posebni sudovi<br />
vo zavisnost od polo`bata na obvinetiot i izrazena arbitrernost vo<br />
izreknuvaweto i odmeruvaweto na kaznite) tuku i golema disproporcija<br />
me|u storenoto krivi~no delo i izre~enite kazni. So formiraweto<br />
na specijalen sud za sudewe na ereticite od strana na papata<br />
Grgur IX kon krajot na XII vek i natamu jakne ulogata na kanonskoto<br />
krivi~no pravo, a so postojanoto pro{iruvawe na registarot na krivi~nite<br />
dela protiv religijata crkvata se javi kako najsilen za{titnik<br />
na feudalizmot. Na toj na~in sprema prestapnicite se primenuvale<br />
drasti~ni kazni koi i ovde naj~esto bea naso~eni protiv<br />
`ivotot i telesniot integritet na poedinecot, a se izvr{uvale na<br />
izvonredno surov na~in.<br />
Poradi ostriot sudir pome|u starite feudalni i novite<br />
bur`uaski op{testveni odnosi vo tekot na XVI i XVII vek se ostvaruva<br />
raspa|aweto na feudalnoto op{testvo. Toa e period koga celokupnata<br />
ostrica na op{testvenata represija e naso~ena kon selanecot<br />
bilo zatoa {to feudalcite nastojuvaat da gi soprat se po~estite<br />
vostanija, ili pak zatoa {to novata klasa - bur`uazijata nastojuva so<br />
site raspolo`ivi sredstva od nego da sozdade naemen rabotnik 74) .<br />
73)<br />
Me|u zbornicite zakoni od ovoj vid najpoznat i najzna~aen e sekako Lex Salicia<br />
izdaden vo Francija okolu 500-ta godina.<br />
74)<br />
Vidi: Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, Krivi~no pravo SFRJ, op{ti deo, Savremena administracija,<br />
Beograd, 1978, str. 37. Od ovoj period inaku proizleguvaat najzna~ajnite izovri na<br />
krivi~noto pravo na sredniot vek. Toga{ se doneseni: Op{tiot germanski krivi~ni<br />
zakonik (Constitutio Criminalis Carolina) na Karlo V od 1532 godina, Kodeksot na Filip<br />
61
Kako {to mo`e da se zabele`i stanuva zbor za eden golem<br />
period {to so ogled na opredeleni zaedni~ki karakteristiki na<br />
op{testvenata reakcija protiv kriminalnite povedenija zapo~nuva<br />
nekade od ~etvrtiot milenium pred na{ata era i se zaokru`uva so<br />
raspa|aweto na feudalizmot kon krajot na XVII i po~etokot na XVIII<br />
vek. Su{tinata na tie karakteristiki spored koi javnata reakcija<br />
bitno se razlikuva od prvobitnata reakcija na prvobitnata zaednica<br />
mo`e da se izrazi niz slednive obele`ja na kaznite:<br />
1. Vo pogled na onoj {to ja primenuva kaznata e kolektivna<br />
za{to ja izvr{uva dr`aven organ vo imeto na site.<br />
2. Vo pogled na subjektot protiv koj e naso~ena taa e individualna<br />
za{to nastojuva neposredno da go pogodi storitelot na<br />
krivi~noto delo.<br />
3. Za vreme na celiot period na stariot i sredniot vek kaznata<br />
ima sakralen (verski) karakter bidej}i se zasnova vrz teolo{kata<br />
filozofija vgradena vo krivi~noto pravo. Spored taa filozofija<br />
ulogata na dr`avnite organi bila vo tolkava mera mistificirana so<br />
religiozni objasnuvawa poradi {to se smeta{e deka pravosudnata<br />
funkcija ne e ni{to drugo tuku samo dal od delegiranata bo`ja vlast.<br />
Vo tie ramki site onie {to go sproveduvale progonot, sudeweto i<br />
izvr{uvaweto na kaznite bea "bo`ji pratenici na zemjata".<br />
4. Od po~etnata nagonska i nesvesna reakcija kaznata se pretvori<br />
vo celesoobrazna svesna reakcija vo ~ija osnova le`i idejata za<br />
stradawe (odevawe) i zastra{uvawe. Toa se postignuva so odmazda koja<br />
od den na den se pove}e preo|a vo racete na dr`avata 75) .<br />
- Soglasno sakralizacijata na krivi~noto pravo izvr{itelot<br />
na nedozvolenoto delo vo prv red e vinoven zatoa {to go predizvikal<br />
gnevot na bogovite. Takviot gnev mo`e da se ubla`i edinstveno ako<br />
nekoj (dr`avata) vo imeto na ovie "~uvstvitelni nebeski su{testva"<br />
izre~e takva kazna {to spored intenzitetot na vozvratenoto zlo }e<br />
predizvika stradawe {to e srazmerno na storeniot grev. Samo ona<br />
stradawe {to spored svojata mera e ednakvo na storenata povreda<br />
mo`e da ja vospostavi bo`jata pravda. Spored toa odmazdata zasnovana<br />
vrz na~eloto na talionot so koj se racionalizira psihosocijalniot<br />
odnos me|u dvete zla, ili podobro re~eno se vospostavuva apsolutna<br />
ramnote`a me|u dvete stradawa, e osnovata od koja zavisi obemot na<br />
reagiraweto.<br />
- Kon stradaweto kako osnovna cel na kaznuvaweto, vo sredniot<br />
vek e pridodadeno i zastra{uvaweto. I za postignuvaweto na ovoj<br />
efekt na kaznata glaven instrument e odmazdata, me|utoa takva<br />
odmazda kaj koja poradi politi~kiot karakter na ovaa cel nu`no<br />
slabee, a ponekade duri i se gubi ulogata na talionskoto na~elo. Ako<br />
II {panskiot od 1566 godina, francuskata Kriminalna ordinansa od 1670, Zbirkata<br />
zakoni donesena vo Rusija od 1648, Bavarskiot krivi~en zakon (Codeks iuris Bavarici<br />
Criminalis) od 1751, avstriskiot krivi~en zakonik na Marija Terezija (Constitutio<br />
Criminalis Theresiana) od 1768 i pruskiot krivi~en zakonik od 1794 g.<br />
75)<br />
Vo ovoj period toa preo|awe nikoga{ ne e ostvareno do kraj, no, kako izrazena<br />
tendencija e nesomneno. Marjanovi}, \, op. cit, str. 18.<br />
62
preku zloto sodr`ano vo kaznata izvr{itelot na deloto gi po~uvstvuva<br />
samo onie posledici {to bile predizvikani kaj `rtvata, i ako pri<br />
toa izostane i pridru`noto dejstvo na kazneniot simbolizam,<br />
zastra{uva~kiot efekt na kaznata ni oddaleku nema da se ostvari. Za<br />
zastra{uvaweto ne e dovolno da se strada adekvatno na storenoto<br />
delo. Za zastra{uvaweto se bitni i nekoi drugi korelacii koi {to<br />
vodat podaleku od goloto opredmetuvawe na psihosocijaniot odnos<br />
sodr`an vo odmazdata so koja {to pokraj stradaweto se postignuva i<br />
satisfakcija na `rtvata i vospostavuvawe na naru{enata pravda. Za<br />
nego e od posebno zna~ewe baraweto za zgolemen intenzitet na<br />
vozvratenoto zlo i negovo egzemplarno manifestirawe (na javni mesta<br />
ili na mesta na koi {to bilo izvr{eno krivi~noto delo). Dr`ej}i se<br />
do tie na~ela zastra{uvaweto od ovoj period se temele{e vrz<br />
sfa}aweto deka so pomo{ na kaznata mo`at da se opomenat, upla{at i<br />
predupredat potencijalnite kriminalci da ne vr{at krivi~ni dela.<br />
5. Na krajot nu`no e posebno da se izdvoi i istakne u{te edno<br />
obele`je na kaznata {to e neraskinlivo povrzano so predhodnite<br />
karakteristiki. Toa e deka kaznata se odlikuva so osobena surovost i<br />
brutalnost vo izvr{uvaweto, so `estina {to ja nadminuva onaa od<br />
periodot na primitivnata zaednica.<br />
III. VIDOVI KAZNI VO STARIOT I SREDNIOT VEK<br />
1. ELIMINATORNI KAZNI<br />
Eliminatornite kazni otsekoga{ pretstavuvale najostar oblik<br />
na op{testvena reakcija vrz kriminalnite odnesuvawa. So nivna<br />
primena op{testvoto se osloboduva od prestapnikot i mo`nosta da se<br />
povtori negovoto delo na toj na~in {to mu go odzema `ivotot (smrtna<br />
kazna), ili pak go otstranuva, isklu~uva, eliminira takviot poedinec<br />
od svojata sredina (progonstvo, deportacija, pra}awe na galii).<br />
a) Smrtna kazna<br />
Smrtnata kazna se vbrojuva me|u najsurovite redovni sredstva<br />
na pravna za{tita od izvr{itelite na krivi~nite dela. Kako edna od<br />
najstarite i za ovoj period osobeno primenuvani vidovi na op{testvena<br />
reakcija taa bila predvidena za najrazli~ni krivi~ni dela 76) , a<br />
osobeno za zlostorstva protiv dr`avata (star vek) i zlostorstva<br />
76)<br />
Vo Hamurabieviot zakonik bile predvideni 60 krivi~ni dela, a od niv za 34 bila<br />
propi{ana smrtna kazna. Vidi: Davidovi}, D. Kriminologija, Vi{a {kola unutra{njih<br />
poslova, Beograd, 1973, str. 92. Taka na primer smrtnata kazna be{e predvidena za<br />
krivi~no delo kleveta, la`no svedo~ewe, prequba storena od strana na `enata,<br />
incest, nesovesno gradewe na objekti, razbojni{tvo i razni oblici na kra`ba,<br />
zatajuvawe i nekoi drugi krivi~ni dela protiv imotot. Ivo{evi}, D. Drevno ka`njavanje,<br />
JRKKP, Beograd, 1970/4, str. 701-702.<br />
63
protiv religijata i imotot (sreden vek). So ogled deka so nea se<br />
odzema ~ove~kiot `ivot kako ednokraten podarok od prirodata<br />
institucionaliziranoto ubistvo vo su{tina e ostra i surova odmazda<br />
bez ogled na subjektot {to ja primenuva i na~iniot na koj se izvr{uva.<br />
Vakvata realna konstatacija me|utoa, ne zna~i deka so raznovrsnosta<br />
na izvr{uvaweto ne mo`e da se vlijae vrz intenzitetot na taa<br />
surovost. Naprotiv, niz konkretniot na~in na izvr{uvawe mo`e da se<br />
manifestira takva svirepost, bezobyirnost i ne~ove~nost so koi<br />
mnogu ~esto se nadminuvaat granicite na fantazijata i majstorstvo<br />
duri i na najsvirepite zlostornici. Toa se postignuva so primena na<br />
brojni tehniki {to bile ve{to sro~eni da predizvikaat golemi<br />
fizi~ki i du{evni bolki, maki i stradawa, i toa {to e mo`no podolg<br />
period pred nastapuvaweto na smrtta. Vo na~inot na izvr{uvaweto na<br />
ovie kazni mo{ne silno e prisuten i vtoriot element na kaznuvaweto<br />
- intimidacijata. Nejzinoto ostvaruvawe e osobeno vidlivo vo<br />
prolongiraniot na~in na primenetata surovost. Imeno, so smrtta na<br />
zlostornikot skoro nikoga{ ne zavr{uval ritualot na pogubuvaweto.<br />
Dopolnitelnoto egzemplarno iz`ivuvawe od tipot na besewe na<br />
le{ot na osudenikot do negovoto raspa|awe treba{e da go zgolemi<br />
stravot kaj narodot i da poslu`i kako "zdrav primer" za nezdravi<br />
odnesuvawa. Vo toj kontekst eliminacijata na poedinecot zaradi<br />
osloboduvawe od opasnosta na negovo povtorno vr{ewe na krivi~ni<br />
dela dobiva skoro periferno zna~ewe.<br />
Dokolku sakame da dobieme pribli`en vpe~atok za ~uvstvitelnata<br />
surova stvarnost vo vrska so izvr{uvaweto na smrtnite kazni<br />
od ovoj period se ~ini neophodno da uka`eme barem na del od taa<br />
stvarnost. Takviot opis me|u drugoto e potreben za da se zabele`i i<br />
eden skoro nespomnat abolicionisti~ki argument koj i pokraj<br />
istoriskata nadminatost na fakti~kite sostojbi ostanuva zna~aen<br />
indikator za varietetot na zloto {to mo`e da go izmisli "dobriot<br />
~ovek" kako veren pripadnik i za{tnik na interesite na dr`avnata<br />
vlast. Su{tinata e vo toa {to sozdadenoto "bogatstvo" na formite za<br />
izvr{uvawe na smrtnata kazna vo golem obem go nadminuva spektarot<br />
na ideite za odzemawe na tu| `ivot sozdaden od samite zlostornici.<br />
Besewe. Beseweto bilo naj~esto upotrebuvano skoro kaj site<br />
narodi od ovoj period. Vo po~etokot osudenite lica bile beseni na<br />
sekoe drvo {to se nao|alo vo okolinata, a ne{to podocna i vrz porti,<br />
povisoki kuli i vrz specijano podeseni stolbovi. Kako poseben na~in<br />
na besewe vo istorijata na stariot Istok, Grcija i Rim se sre}ava i<br />
ona {to se vr{elo na krst so glavata na osudenikot nadolu ili nagore.<br />
Stanuva zbor za edno od najma~nite vidovi besewa za{to vo tie slu~ai<br />
smrtta ne nastapuvala vedna{ poradi zadavuvawe, tuku poleka zaradi<br />
glad, `ed i raznovidni izma~uvawa. Kaj onie narodi {to go prifatile<br />
hristijanstvoto ovoj na~in na besewe ne be{e vo upotreba zaradi<br />
svetiot spomen na raspnatiot Isus.<br />
Kaj mnogu narodi od sredniot vek vladeelo uveruvawe deka<br />
beseweto e pote`ok i posramen oblik na izvr{uvawe na smrtnata<br />
kazna od otsekuvaweto na glavata koe {to tokmu zatoa be{e razervirano<br />
za osudenicite od privilegiranite sloevi. So cel da se zgolemi<br />
64
sramot pri beseweto evreite i starite germani osudenicite na smrt<br />
gi besele zaedno so dve ku~iwa ili gi nakituvale so predmeti pogodni<br />
da predizvikaat potsmev. Od ovoj period e poznato deka i od<br />
viso~inata na besilkata zavisela goleminata na predizikanoto<br />
poni`uvawe.<br />
Odsekuvawe na glavata. Za ovoj mo{ne star i ~esto<br />
upotrebuvan na~in na izvr{uvawe na smrtnata kazna bile koristeni<br />
me~ i sekira. Nestru~noto baratawe so ovie sredstva pretstavuvalo<br />
vistinsko izma~uvawe na osudenikot zaradi proma{eniot ili neprecizniot<br />
udar od strana na xelatot koj ponekoga{ ni po desetina udari<br />
nemo`el da ja zavr{i svojata dobro platena rabota.<br />
Ubistvo vo arena. Od stariot Rim poznato e pu{taweto na bik<br />
vo arena kade {to so ja`e vrzaniot osudenik se podigal pri sekoj<br />
nalet na razbesnetoto `ivotno se do onoj moment dodeka toa bilo<br />
zabavno za publikata, a potoa se ostaval da bide nadenet na negovite<br />
rogovi. So imeto na Karpofor e povrzana i idejata za izvr{uvawe na<br />
smrtna kazna so predhodno siluvawe na osudenikot 77) . Osudeni~kite na<br />
smrt pred vleguvaweto vo arenata najnapred bile {tipeni, plukani,<br />
tepani i na drug na~in tormozeni od strana na nasobranata publika.<br />
Takvite nesre}ni `eni potoa se vrzuvale za da bidat siluvani od<br />
posebno ~uvani i dresirani `ivotni, a dokolku ostanele vo `ivot<br />
bile prepu{tani na rastrgnuvawe od divi `ivotni. Na sli~en na~in<br />
stradale i ma{kite zlostornici vo poznatite gladijatorski borbi.<br />
Gladijatorskite borbi vo Rim zapo~nale u{te vo III vek pred<br />
n.e., a svojot vrv go dostignale vo I i II vek od na{ata era. Vo po~etokot<br />
se odr`uvale na glavniot plo{tad Forum so najmalku deset gladijatori.<br />
Podocna se premestile vo Circus Maximus 78) i Coloseum 79) .<br />
Prireduva~ite na ovie krvavi igri kupuvale sna`ni i spretni robovi,<br />
voeni zarobenici i kriminalci i im gi iznajmuvale na vladetelite i<br />
ambicioznite politi~ari vo ~ija ~est se zabavuval narodot.<br />
Gladijatorite kriminalci bile nare~eni anabati. Tie obi~no ne bile<br />
ve{ti vo me~uvawe (gladius-me~) pa vo arenata morale da poka`at<br />
posebna hrabrost i izdr`livost ako sakale da ostanat `ivi do slednata<br />
borba koja se prireduvla ve}e naredniot den. Na onie {to vo tie<br />
borbi bile te{ko povredeni so golem ~ekan u{te vo samata arena im<br />
se sma~kuvala glavata, a nivnite tela potoa im bile prodavani na<br />
kasapi koi so niv gi hranele divite `ivotni 80) . Zaradi zgolemuvawe na<br />
77)<br />
Za Karpofor koj bil Bastijarum (trener na divi `ivotni za borba i siluvawe vo<br />
arena) i Venator (~ovek kaj vo arena se bori so divi `ivotni). Vidi: Mannix, P, D. Oni<br />
moraju umrijeti, August Cesarec, Zagreb, 1976, str. 66-69.<br />
78)<br />
Circus Maximus mo`e{e da primi 385.000 posetiteli. Toa e najstara arena vo Rim<br />
izgradena vo 530 god. pred n.e. vo oblik na bukvata U. Nekolku pati bila spaluvana do<br />
temel, no po sekoj po`ar bila povtorno obnovuvana. Vidi: Ibid, str. 10, 13 i 53.<br />
79)<br />
Coloseum bil izgraden so golema pomo{ na evreite koi bile zarobeni po padot na<br />
Erusalim vo 72 god. pred n.e. Se pretpostavuva deka vrz ovaa gradba rabotele 12.000<br />
evrejski zarobenici koi potoa bile pogubeni vo ~est na najzinoto otvorawe. Vidi:<br />
Ibid, str. 100.<br />
80)<br />
Vidi: Ibid, str. 86-87.<br />
65
interesot za ovie borbi gladijatorite morale da se borat i protiv<br />
slonovi, leopardi i drugi `ivotni 81) . A koga i toa ne bilo dovolno se<br />
izmisluvale drugi vidovi na smrt vo arena 82) .<br />
Ubistvo na trkalo. Za ovoj na~in na izvr{uvawe na smrtnata<br />
kazna bile koristeni dve vkrsteni gredi pricvrsteni vrz osovina koja<br />
{to im ovozmo`uvala da se vrtat. Osudenikot se vrzuval za gredite na<br />
koi na kratko rastojanie bile napraveni pove}e vdlabnatini. Pritoa<br />
xelatot so `elezna {ipka vo pravoagolna forma udiral vrz racete i<br />
nozete na raspnatiot osudenik i toa na onie mesta {to se nao|ale nad<br />
vdlabnatinite od gredata. Na toj na~in gi kr{el koskite me|u<br />
zgolbovite od ekstremitetite. Postapkata zavr{uvala so dve-tri<br />
udari vrz stomakot i kr{ewe na ki~mata. Na krajot vinovnikot se<br />
ostaval da umre vo polo`ba vo koja peticite mu go dopirale temeto.<br />
Ovoj na~in na izvr{uvawe bil koristen vo Rim od vremeto na<br />
carstvoto. Identi~no bile kaznuvani i ubijcite od zaseda vo<br />
Germanija, a pokraj niv vo Francija bile kaznuvani i patnite razbojnici.<br />
Po~etocite na negovata primena vo Rusija datiraat od vremeto<br />
na vladeeweto na Petar I vo XII vek, a vo Srbija bil prisuten duri do<br />
sredinata na XIX vek 83) .<br />
Varewe vo mast, katran i dr. Osudenikot se staval vo kotel<br />
kade {to postepeno se zagrevala mast, katran, voda, vino i druga<br />
te~nost do nejzino zovrivawe. Na toj na~in bile vareni do smrt<br />
ubijcite na svojot tatko, blizok srodnik ili gospodar, no i za upotreba<br />
na falsifikuvani dokumenti i kovawe la`ni pari (Germanija,<br />
Francija) ili pak, za predavstvo (Rusija) 84) .<br />
Rastegnuvawe i ~ere~ewe. Rastegnuvaweto i ~ere~eweto bile<br />
~esti na~ini na izvr{uvawe na smrtnata kazna vo skoro site evropski<br />
zemji. Naj~esto se primenuval za obid za ubistvo, navreda na vladetelot<br />
ili za predavstvo. Osudenikot se vrzuval za racete i nozete i vo<br />
opredelena mera se zategnuval so pomo{ na kowi. Vo taa polo`ba mu<br />
se otsekuvale delovi od teloto, a vo sozdadenite rani se turivalo<br />
v`e{teno olovo, maslo, smola i sulfur. Potoa se vrzuvale i drugi<br />
delovi od teloto (glavata, genitaliite i dr.) za pove}e kowi {to se<br />
prisiluvale na posilno zategawe. Koga kowite }e povle~ele so seta<br />
sila otkinatite delovi letale na site strani, a potoa se sobirale i<br />
81)<br />
Vidi: Ibid, str. 113.<br />
82)<br />
Poznati se: vle~ewe so kola na `eni koi potoa bile ostavani da bidat rastrgnati<br />
od divi `ivotni, spaluvawe na loma~a, kastrirawe, raspnuvawe na krst od kade {to<br />
teloto na osudenikot bilo raspar~uvano od me~ki, frlawe na osudenik od visoka<br />
kupola so prika~eni krilja {to trebalo da asocira na Dedal, vrzuvawe za opa{ na<br />
bik, vrzuvawe za teloto na osudenikot v`e{teni metalni plo~i, kinewe na delovi od<br />
teloto so v`e{teni kle{ti, vrzuvawe za `elezno sedi{te pod koe se potpaluvl silen<br />
ogan itn. itn. Pove}e za toa: Ibid, str. 140, 148, 169.<br />
83)<br />
Kistjakovski A, F. Ispitivawe o smrtnoj kazni, [tamparija Dositej Obradovi},<br />
Beograd, 1910, str. 272-273.<br />
84)<br />
Ibid, str. 272.<br />
66
spaluvale 85) .<br />
Spaluvawe. Spaluvaweto na osudenikot e poznato u{te kaj<br />
starite evrei, grci i rimjani za opredeleni dela protiv polniot<br />
moral, paricid i nekoi dela protiv dr`avata i religijata (navreda na<br />
veli~estvo, kra`ba na sveti predmeti, simonija, vol{ebni{tvo i dr.).<br />
Vo skoro site evropski zemji od sredniot vek spaluvaweto be{e<br />
specijalna kazna za ereticite i ve{terkite kako i za site drugi<br />
prestapi za ~ie sudewe be{e nadle`en duhovniot sud (prequba, pederastija<br />
i sl.). Osudenikot naj~esto oble~en samo vo ko{ula, predhodno<br />
natopena vo sulfur, bil vrzuvan so sinxiri nad zapalen ogan. Zaradi<br />
zgolemuvawe na makite na osudenikot ponekoga{ se stavale i zapalivi<br />
predmeti vo skrienite delovi od negovoto telo.<br />
Zakopuvawe vo zemja. Vo Grcija i Rim no i kaj opredeleni<br />
narodi od srednovekovieto bilo prisutno zakopuvaweto na `ivi<br />
osudenici vo zemja. Na toj na~in naj~esto bile zakopuvani `eni zaradi<br />
ubistvo ili prequba. Samiot ~in na izvr{uvaweto bil raznovrsen:<br />
potopuvawe vo kal ili drugi ne~istotii, zatrupuvawe vo ve}e<br />
prigotven grob, zatrupuvawe vo iskopana jama vo koja se ostaval mal<br />
otvor niz koj mo`elo da se dava hrana so cel za podolgo odr`uvawe vo<br />
`ivot na osudenikot i zgolemuvawe na negovite maki i stradawa itn.<br />
itn. Mo{ne ~est bil i na~inot pri koj osudenikot so vrzani race se<br />
zakopuval vo verikalna polo`ba taka {to samo glavata da mu ostane<br />
nad zemjata. Vo takva polo`ba bil ostavan bez hrana i voda pod<br />
postojana prismotra do nastapuvaweto na smrta (Rusija). Na sli~en<br />
na~in bile zakopuvani i osudenicite vo isto~nite zemji so taa<br />
razlika {to potoa im se ostavale na grablivite `ivotni. Vo nekoi<br />
slu~ai glavata na osudenkot bila prema~kuvana so slatki te~nosti<br />
zaradi razoruvawe od razni insekti.<br />
Davewe vo voda. Poznato e deka vo izvr{uvaweto na opredelena<br />
telesna kazna osudenikot vo Rim bil so{ivan vo vre}a zaedno so<br />
ma~ka, majmun i zmija i potoa frlan vo nekoja reka. Za vreme na<br />
vladeeweto na car Petar vo Rusija osudenite lica bile ~uvani dodeka<br />
rekata ne ja prekrie mraz za da bidat nurnati pod nego 86) .<br />
Nabivawe ili proboduvawe so kolec. Kaj starite germani<br />
`rtvata na krivi~noto delo siluvawe gi zadavala prvite tri udari<br />
vrz kolecot so koj se proboduvale gradite na zlostornikot, a ostantite<br />
udari mu bile prepu{tani na profesionalen xelat 87) . Nabivaweto<br />
ili proboduvaweto so kolec e poznato i vo Hamurabieviot zakonik,<br />
kako i mnogu podocna vo Indija, Rusija, Turcija i mnogu drugi zemji.<br />
Spored nekoi podatoci ovoj na~in na izvr{uvawe na smrtnata kazna vo<br />
85)<br />
Poznato e na primer deka na ovoj na~in e izvr{ena smrtnata kazna vrz Rober<br />
Damian koj vo 1757 godina se obidel da go ubie kralot Luj XV. Nemu mu bea vrzani<br />
racete i nozete za ~etiri kowi koi i pokraj seta sila ne mo`ele da mu go rastegnat<br />
teloto. Od tie pri~ini be{e potrebna pomo{ od xelatot koj so no` gi zasekuval<br />
delovite {to ne mo`ele da se otkinat.<br />
86)<br />
Kistjakovski, A, F. op. cit, str. 275.<br />
87)<br />
Ibid, str. 276.<br />
67
[vajcarija bil ukinat vo 1399 godina, a daveweto vo 1615 godina 88) .<br />
Od ovoj period se poznati i slednive na~ini na izvr{uvawe na<br />
smrtnata kazna: ubistvo so frlawe od viso~ina (Sparta, Rim i nekoi<br />
germanski narodi), izvlekuvawe na crevata 89) , smrt so derewe na<br />
ko`ata 90) , so zalivawe na grloto so vrelo olovo (Rim, Indija, Rusija,<br />
Germanija), gazewe na glavata na osudenikot od slon ili kowi (Indija,<br />
Makedonija od vremeto na Filip i Aleksandar), ubistvo so glad 91) ,<br />
udar so te`ok ~ekan vrz glavata (Afrika), soyiduvawe, truewe<br />
(Egipet, Grcija, Rim), so primena na "[kotska devojka" (specijana<br />
sprava mnogu sli~na na gilotiwata {to vo [kotska se primenuvla od<br />
1581 godina za pogubuvawe na pripadnicite na plemstvoto) ili<br />
"Deloie" (sli~na sprava {to se primenuvla vo Francija i Holandija od<br />
1744 godina), so gu{ewe vo ~ad, so pretepuvawe do smrt, so primena na<br />
Garota 92) , ~amec bez krma 93) , pe~ewe 94) , kamenuvawe (osobeno kaj<br />
isto~nite narodi) 95) , so se~ewe `iv ~ovek spored opredelen ritual 96) ,<br />
88)<br />
Hovard, D, L, The Englich Prisons (Their Past And Their Future), Vutler And Thaner,<br />
LTD, London, 1960, str. 5.<br />
89)<br />
Vo Germanija na ovoj na~in bila izvr{uvna kaznata sprema kradcite na zemjodelski<br />
alati kako i onie {to simnuvale kora od drvjata. Vo jugozapadna Rusija takva kazna se<br />
izvr{uvala za kra`ba na p~eli. Samoto izvr{uvawe se sostoelo vo toa {to od<br />
rase~eniot stomak na osudenikot se izvlekuvalo crevo i so klinec se zakovuvalo za<br />
nekoe drvo. Potoa osudenikot bil prisiluvan da se vrti okolu drvoto dodeka ne<br />
nastapela smrt. Vidi: Kistjakovski A, F. op. cit, str. 276.<br />
90)<br />
Spored nekoi predanija persiskiot car Kembie naredil negoviot vrhoven sudija<br />
Sikin `iv da se odere poradi potkup, a od negovata ko`a da se napravi navlaka za<br />
sudskata masa. Vidi: Petrovi}, P. Problemi smrtne kazne i wenog izvr{ewa,<br />
Beograd, 1938, str. 49.<br />
91)<br />
Zaradi zgolemuvawe na stradaweto pred osudenikot na smrt so glad vo Grcija se<br />
postavuvale trpezi so ubavi jadewa.<br />
92)<br />
Garota e `elezna ogrlica so {ipki postaveni od vnatre{nata strana. So stegaweto<br />
na ogrlicata se stegal vratot na vinovnikot. Se upotrebuvala vo [panija do 1931<br />
godina.<br />
93)<br />
Osudenikot se staval vo ~amec bez hrana, vesla, edra i krma i se vturnuval da plovi<br />
po moreto ili po Volga. Ponekoga{ osudenikot se vrzuval ili okovuval za samiot<br />
~amec.<br />
94)<br />
Spored eden so~uvan dokument vo 1712 godina vo Wujork bila izre~ena osuda nad<br />
eden crnec "da bide pe~en na logorski ogan za da podnesuva maki vo traewe od 8 do 10<br />
~asa, i da prodol`i da se pe~e na takov ogan dodeka ne bide mrtov i pretvoren vo<br />
pepel". Navedeno spored Kup~evi}-Mla|enovi}, R. op. cit, str. 41.<br />
95)<br />
"Potekloto na kaznata kamenuvawe treba da se bara vo dlabokoto minato na<br />
Orientot. Za brakolomstvo - povreda na telesniata vernost, spored Koranot e<br />
propi{ana kazna kamenuvawe. Prestapite protiv brakot i seksualniot moral spored<br />
Biblijata se zakaneti so kamenuvawe. Za prequba i siluvawe vo Izreal kaznata e<br />
kamanuvawe". Stojanovi}, P. Tragovi kazne kamanovanjem u Crnoj Gori", JRKKP, Beograd,<br />
1976/2, str. 194.<br />
96)<br />
Osudenikot napolno gol se vrzuval za mramorna masa. Xelatot nosel torba so<br />
no`evi na koi stoele razni natpisi {to uka`uvale na nivnata specijana namena. Eden<br />
no` bil namenaet za vadewe o~i, drug za odsekuvawe nokti, tret za otsekuvawe na<br />
68
so skokotkawe, kasnuvawe od osi 97) itn. itn.<br />
Dosega navedovme deka smrtnata kazna od ovoj period gi nosi<br />
slednive karakteristiki: taa e najstar i najte`ok vid na op{testvena<br />
reakcija {to se primenuvala za brojni i najrazli~ni krivi~ni dela i<br />
deka se rabotelo za ostra i surova kazna naso~ena kon eliminirawe na<br />
storitelot i zastra{uvawe na okolinata. Kon ovie karakteristiki<br />
treba da se dodade i toa deka taa ~esto bila kombinirana so drugi<br />
vidovi kazni {to doveduvale do intenzivno stradawe i obes~estuvawe<br />
na storitelot, kako i toa deka vo toa vreme bila masovno primenuvana<br />
osobeno vrz pot~inetite sloevi na naselenieto. Vo taa smisla vo<br />
literaturata se zabele`uva deka germanskiot pravnik Karpcov od XII<br />
vek se gordeel so toa deka samiot izrekol 20.000 smrtni presudi. Spored<br />
zborovite na Gabriel Tard, arhivite na {panskata inkvizicija<br />
uka`uvaat deka pove}e od 300.000 lica bile osudeni na smrt ili na<br />
do`ivotno veslawe na galii samo vo periodot od XV do XVI vek.<br />
^esto se citira i podatokot deka vo vremeto na Henrih VIII vo<br />
Anglija bile obeseni 72.000 lica za krivi~no delo kra`ba 98) .<br />
b) Progonuvawe i deportacija<br />
1. Progonuvaweto, kako {to ve}e vidovme, be{e ~esto<br />
primenuvana merka vo primitivnite zaednici. So ogled na uslovite vo<br />
koi se ostvaruva{e otstranuvaweto od zaednicata zna~e{e isto {to i<br />
smrtnata kazna. Nejzinata primena nema da is~ezne nitu so<br />
nastanuvaweto na dr`avata. Vo novite op{testveni uslovi }e stane<br />
kazna {to ja poznavale duri i najstarite zakoni (Hamurabieviot,<br />
Mojsieviot i dr.). Ovoj vid kazna be{e poznat i vo Atina (ostrakizam)<br />
99) i vo pove}e drugi zemji od robovladeteskiot period. Vo<br />
stariot Rim progonuvaweto (interdicitio aquae et ignis) mo`e{e da pretstavuva<br />
zabrana na vleguvawe vo Rim ili proteruvawe na ostrovite<br />
na jugot na Italija, i toa do`ivotno ili samo na opredeleno vreme.<br />
2. Po izvesen podolg period na zaborav, progonuvaweto so koe<br />
se opredeluva{e novo mesto na `iveewe na osudenicite so privremena<br />
ili trajna zabrana na vra}awe vo svojata zemja povtorno se javi vo XV<br />
vek vo forma na deportacija. Deportacijata ne e nova kazna za{to<br />
race, ~etvrt za otsekuvawe na polovite organi itn. itn. Kistjakovski, A. F, op. cit, str.<br />
274.<br />
97)<br />
Izvr{uvaweto na smrtnata kazna so kasnuvawe ili poto~no so zabivawe na osilo<br />
vo teloto na osudenikot od ovie insekti bilo poznato vo Hanover. Podocna se<br />
pominalo i na kasnuvawe od mravki i muvi za{to na toj na~in doa|alo do pobavno<br />
umirawe, a so toa i do pogolema zabava za gleda~ite. Vidi: Milutinovi}. M, op. cit, str. 14.<br />
98)<br />
Vidi: Marks, K, Kapital, BIGZ, Beograd, 1971, str. 526 i Jankovi}, I, Smrt u prisustvu<br />
vlasti, Istra`iva~ko izdava~ki centar SSO Srbije, 1985, str. 84.<br />
99)<br />
Spored Monteskie ostrakizmot ne bil kazna tuku ~esen obi~aj so koj se<br />
doka`uva{e blagosta na vlasta"za{to so nego na slavnite lu|e im se dava{e mo`nost<br />
da stanat u{te poslavni". Vidi: Monteskie, O duhu zakona, Tom II, Filip Vi{nji}, Zagreb,<br />
1989, str. 189.<br />
69
nejzinata su{tina e isto {to i vakvoto progonstvo so taa razlika {to<br />
vo nea naglaseno doa|a do izraz potrebata od naseleuvawe na<br />
novoosvoenite teritorii preku vnesuvawe na elementi na masovnost i<br />
trajnost vo ovaa merka. Nabrzo vakvite deportacii }e bidat<br />
kombinirani so zatvorawe na osudenicite i nivna prisilba kon<br />
vr{ewe fizi~ka rabota. Po opredelen vremenski period osudenite<br />
lica povtorno se zdobivale so sloboda no, so ogled na kolonizatorskite<br />
nameri vtkaeni vo celta na kaznata, nemale pravo na<br />
vra}awe vo sopstvenata zemja. Od vakvata povrzanost so zatvoraweto<br />
koe {to ~esto be{e vremenski opredeleno ne treba me|utoa, da se<br />
izvlekuva zaklu~ok za nejzinata identi~nost so kaznata li{uvawe od<br />
sloboda. Su{tinata na deportacijata e eliminacija na osudenoto lice<br />
od opredelena dr`ava {to bilo motivirano od bezbednosni pri~ini<br />
sprema sopstvenata, i kolonizatorski nameri sprema novata<br />
teritorija. Vo onie slu~ai koga zatvoraweto bilo od traen karakter<br />
(do`ivotno) deportacijata ne e ve}e samostojna kazna tuku se transformira<br />
vo eden specifi~en oblik na kazna li{uvawe od sloboda.<br />
Deportacijata stanuva samo oblik na zatvorska kazna so momentot na<br />
nejzinata primena kako zamena na smrtnata kazna za opredeleni politi~ki<br />
delinkventi. Toga{ edinstvenata razlika od drugite kazni<br />
li{uvawe od sloboda se sostoe{e vo toa {to ovaa do`ivotna kazna se<br />
izvr{uva vo ve}e postoe~kite kolonii. Na toj na~in se onevozmo-<br />
`uva{e bilo kakov dopir na osudenikot so negovite politi~ki<br />
privrzanici.<br />
Prvite za~etoci na deportacijata kako kazna gi sre}avame vo<br />
Portugalija i [panija. U{te vo po~etokot na XV vek osudenicite i<br />
skitnicite Portugalija gi ispra}a{e vo Brazil i Angola. Toa go<br />
prave{e i [panija kon krajot na istiot vek vo rudnicite vo<br />
Hispanol.<br />
So izrazeni kolonizatorski nameri deportacijata se javuva i<br />
vo Holandija vo periodot me|u XVI i XVII vek. Holandskite osudenici<br />
bea ispra}ani vo Isto~na Indijana.<br />
Deportacijata vo Anglija e vovedena vo 1597 godina i sÒ do<br />
sredinata na minatiot vek pretstavuva{e dominantna kazna vo najziniot<br />
pravosuden sistem. Po~etokot na najzinata za~estena primena se<br />
vrzuva so koloniziraweto na Severna Amerika (Virxinija). Deportiranite<br />
lica bile prodavani za potrebite na farmite kako rabotna<br />
sila {to bila iskoristuvana za vreme od 7 do 14 godini, a potoa<br />
sleduvalo nivno osloboduvawe. [tom }e pristignel angliski brod so<br />
osudenici na samoto pristani{te se odr`uvalo javno naddavawe pred<br />
ogromna masa na kupuva~i. So ogled na golemata pobaruva~ka po~etnata<br />
cena za eden deportirec bila mo{ne visoka (20 funti). Zaradi<br />
skapo platenata rabotna sila amerikanskite doselenici se trudele do<br />
maksimum da ja iskoristat, a so toa `ivotot na osudenicite stanuval<br />
mnogu te`ok. Se pretpostauva deka na ovoj na~in vo Amerika bile<br />
deportirani i prodadeni kako stoka okolu 100.000 lica osudeni za<br />
najrazli~ni prestapi, dol`nici, skitnici i drugi lica so nemoralno<br />
i somnitelno povedenie.<br />
Vo 1776 godina angliskata vlada bila prisilena da go sopre<br />
70
vakvoto deportirawe. Brojnite sudiri, otpori i nepriliki predizvikani<br />
od revolucionernite dvi`ewa od vremeto na amerikanskata vojna<br />
za nezavisnost kako i voveduvaweto na crne~koto ropstvo, so {to se<br />
namali cenata na rabotnata sila i pobaruva~kata za angliskite<br />
otpadnici, bea glavnata pri~ina za toa. Toa go postavi problemot na<br />
nivnoto smestuvawe vo postoe~kite prepolneti angliski zatvori.<br />
Zatoa se napravi obid so ispra}awe pomal broj zatvorenici vo Afrika<br />
{to ostana neuspe{en za{to ovie lica izumrele kako posledica na<br />
tropskite bolesti. Ottamu se pristapi kon sozdavawe novi zatvori, no<br />
poradi otsustvoto na dovolno sredstva i vreme za nivna izgradba za<br />
taa cel }e poslu`at starite brodovi {to bile isfrleni od upotreba.<br />
Ovie brodovi-zatvori vedna{ bile usidreni na mesta vo ~ija blizina<br />
imalo potreba od vr{ewe javni raboti. Takva rabota me|utoa, retko se<br />
nao|ala. Onamu pak kade {to ja ima{e be{e mnogu te{ka i<br />
poni`uva~ka 100) , a nejzinoto nesovesno izvr{uvawe ili odbivawe be{e<br />
sekoga{ sledeno so brutalno telesno kaznuvawe. ^estoto<br />
kam{ikuvawe i stavaweto vo okovi bea forma na voobi~aena reakcija<br />
i za ostanatite povredi na re`imot {to vladee{e na ovie brodovi. Od<br />
druga strana vo improviziranite nenormalni smestuva~ki uslovi<br />
vladee{e takva prenatrupanost i nehigiena {to neizostavno vode{e<br />
kon razni zarazni bolesti. Ne izostanuva{e i moralnata ili tn.<br />
kriminalna zaraza za{to site kategorii zatvorenici (bez ogled na<br />
polot i vozrasta) sekoga{ bea smestuvani zaedno na mnogu mal<br />
prostor. Za izbegnuvawe na del od tie posledici vlasta be{e<br />
prisilena da osposobi eden poseben brod (brodot Euriyalis) za<br />
smestuvawe samo na maloletni osudenici.<br />
Brodovite-zatvori bea privremeno re{enie do iznao|aweto<br />
novi mo`nosti za deportacija. Novata {ansa be{e pronajdena vo<br />
koloniziraweto na Avstralija. Prvata grupa zatvorenici gi napu{ti<br />
brodovite-zatvori vo mart 1787 godina i so del od niv 101) na podra~jeto<br />
na dene{niot grad Sidnej be{e osnovana zatvorska kolonija. Vo<br />
po~etokot ovie lica bile iskoristuvani za izgradba na novi naselbi,<br />
pati{ta i obrabotka na zemji{teto, ili, ponaku re~eno, za sozdavawe<br />
uslovi za prifa}awe na angliskite emigranti. Taka na primer za<br />
vreme na upravuvaweto na Makari (Macqarie, 1809) Sidnej be{e<br />
pretvoren vo golem grad so plan {to i denes e funkcionalen. So<br />
sledbenikot na Makari, Tomas Brisbon (Sir Thomas Brisbone) }e<br />
100)<br />
Osudenicite, dol`nicite i asocijalnite lica bea obi~no anga`irani na<br />
ras~istuvaweto na rekite i izgradba na re~ni pristani{ta.<br />
101)<br />
Prviot konvoj za Avstralija be{e so~inet od 11 brodovi so okolu 1400<br />
zatvorenici. Patuvaweto trae{e 8 meseci, a do odredi{tetot stignaa samo 9 brodovi<br />
so samo 552 ma`i i 197 `eni. Uslovite na ovie brodovi bea o~ajni. Brodovite ne bea<br />
snabdeni so dovolno koli~estvo na hrana i voda nitu so lekovi pa zatoa golem broj od<br />
deportiranite lica go zagubija `ivotot pri samoto paruvawe. Opredelen broj od niv<br />
zaginaa vo dva brodolomi, a poradi iscrpenost od patuvaweto za vreme na koe vrz niv<br />
bile primenuvani surovi disciplinski kazni, seksualni i`ivuvawa i sl., se umira{e<br />
i na samoto pristani{te. No toa ne be{e kraj, za{to so pristignuvaweto vedna{ se<br />
zapo~nuva{e so naporna fizi~ka rabota vo zatvorskite kolonii.<br />
71
zapo~ne praktikata na dodeluvawe na zatvorenicite kako slugi na<br />
angliskite doselenici 102) . Niskata cena }e dovede do nivno brzo<br />
razgrabuvawe, a so zgolemuvawe na pobaruva~kata se javi potrebata za<br />
voveduvawe opredelen red vo dodeluvaweto na ovie lica. Od tie<br />
pri~ini zatvorenicite po~nale da im se dodeluvaat samo na onie<br />
emigranti {to poseduvale pogolema povr{ina na zemja i toa samo ako<br />
doka`ele deka dotoga{ uspe{no stopanisuvale i deka gi odlikuvaat<br />
karakterni osobini {to davaat garancija deka dobro }e se postapuva<br />
so niv. Me|utoa, seto toa ne be{e dovolno za spre~uvawe na serioznite<br />
problemi {to i ovde po~nale da se javuvaat. Nekoi deportirci se<br />
osamostojuvale so otpu{tawe ili odmetnuvawe od svoite gazdi i<br />
zapo~nale samostojna rabota, no mnogu pogolem bil brojot na onie {to<br />
se oddavale na kriminal. Toa }e pridonese za zgolemuvawe na<br />
antagonizmot me|u emigranitite i deportircite. Zatoa Anglija zapo-<br />
~nala svoite zatvorenici da gi ispra}a na ostrovite vo Tasmanija i<br />
Norfolk. Me|utoa, tri godini podocna taa i ovde }e se sretne so<br />
istite problemi pa zatoa vo 1846 godina mora{e da ja prekine i ovaa<br />
deportacija. Novoto re{enie se sostoe{e vo pra}awe na zatvorenicite<br />
vo novoizgradeniot zatvor Pentonvil (Pentolvile, 1843), a potoa na<br />
rabota vo Gibraltar i Bermudite i ottamu vo starite kolonii. Prvite<br />
grupi zatvorenici spored ovaa {ema ja napu{tile zemjata vo 1849<br />
godina. No takvata praktika trae{e mo{ne kratko. Ve}e vo 1852<br />
godina Tasmanija odbi da prifati okolu 800 zatvorenici od Gibraltar<br />
i Bermudite poradi {to ovie zatvorenici bea isprateni na site<br />
strani na svetot, odnosno sekade kade {to se bara{e eftina rabotna<br />
sila. Na toj na~in del od ovie lica stignaa vo Kvislend, na<br />
Foklandskite ostrovi, Labrador i Nova Gvineja 103) .<br />
Takva be{e sostojbata so deportacijata vo Anglija koja {to na<br />
krajot sepak mora{e da se prekine (oficielno vo 1852, a prakti~no<br />
duri vo 1890 godina), i da se pobaraat re{enija vo samata zemja preku<br />
postojana izgradba na novi zatvori i usovr{uvawe na penitencijarnata<br />
praktika.<br />
So momentot koga vo Anglija se pravea prvite ~ekori za<br />
nejzino ukinuvawe deportacijata }e bide vovedena vo Francija so<br />
poseben dekret od 1859 godina. Pri~inite za nejzinoto voveduvawe vo<br />
noviot vek ne se razlikuvaat od onie vo predhodniot period. Vo<br />
po~etokot osudenite lica bile upatuvani vo Gijana (poznatite "\avolski<br />
ostrovi") i na zapadnite indiski ostrovi, a od 1885 godina glavno<br />
102)<br />
Vo vakvata praktika penolo{kata literatura go gleda za~etokot na institutot<br />
usloven otpust. Od 1820 godina otpu{tenite osudenici im bile dodeluvani kako<br />
rabotnici na posebno izbrani doselenici. Se slu~uvalo na poedini osudenici da im<br />
se dodeli i zemja so obvrska da ja obrabotuvaat, a dobieniot prihod da go otstapuvaat<br />
na najziniot sopstvenik. Site uslovno otpu{teni osudenici dobivale posebni<br />
propusnici nare~eni "ticket of leave", a samite osudenici gi narekuvale "ticket of leave<br />
man". Osudenicite bile dol`ni da gi poka`at propusnicite na sekoe barawe na<br />
pretstavnicite na vlasta. [ukovi}, M. Uslovni otpust, IKKI, Beograd, 1971, str. 13.<br />
103)<br />
Navedeniov prikaz vo najgolem del e koncipiran spored studijata na Hovard, D. L,<br />
op. cit, str. 25-31.<br />
72
vo Nova Kaledonija. I pokraj problemite {to i ovde go imaat siot<br />
poguben karakter vrz osudenicite, deportacijata be{e dolgo<br />
opravduvan oblik na reakcija {to vo Francija se zadr`a sÒ do<br />
po~etokot na Vtorata Svetska vojna.<br />
Deportacijata be{e kazna i vo Carska Rusija od 1663 godina.<br />
Osudenite lica, skitnicite i drugi somnitelni lica bea upatuvani na<br />
ostrovot Sahalin vo Sibir. Po~nuvaj}i od 1760 godina na ruskoto<br />
plemstvo mu be{e dadena mo`nost duri i samoto da vr{i deportacija<br />
na svoite kmetovi 104) .<br />
3. I pokraj toa {to ne se raboti za oblik na kazna {to datira<br />
od sredniot vek, na ova mesto sosema nakratko }e se zadr`ime i vrz<br />
objasnuvaweto na relegacijata na osudenite lica. Toa go pravime od<br />
prosta pri~ina {to na toj na~in e mnogu polesno razbiraweto na<br />
nejzinata su{tina. Vpro~em relegacijata e takva kazna {to e mnogu<br />
sli~na na deportacijata. Za nea e specifi~no toa {to se primenuva{e<br />
samo sprema kategorijata na recividisti i se izvr{uva{e po<br />
izdr`uvaweto na glavnata kazna vo kaznenite zavodi vo zemjata. Ovaa<br />
forma na reakcija e karakteristi~na za Francija.<br />
Vo Francija postoe{e individuvalna i kolektivna relegacija.<br />
Individuvlnata relegacija zna~e{e upatuvawe na osudencite vo<br />
vonevropskite kolonii. Osudenicite bile naseluvani na neobraboteni<br />
zemji{ni povr{ini so obvrska da gi pretvaraat vo plodna po~va.<br />
Tamu imaa sopstven dom i vodea napolno samostoen `ivot vo otsustvo<br />
na bilo kakva pogolema kontrola. Zabranata da se napu{ti odredi-<br />
{teto be{e edinstvenoto ograni~uvawe. Kolektivnata relegacija se<br />
sostoe{e vo upatuvaweto na osudenicite isklu~ivo vo Nova Kaledonija<br />
kade {to bile smestuvani vo kazneni zavodi. Ovde im be{e<br />
ograni~eno dvi`eweto i bea anga`irani na opredeleni javni<br />
raboti 105) .<br />
Spored eden zakon od 1885 godina be{e to~no opredeleno<br />
sprema koi osudenici doa|a predvid primenata na relegacijata a<br />
spored eden drug od 1907 godina bea opredeleni i licata za koi taa se<br />
ukinuva 106) . Nejzinoto kone~no napu{tawe vo Francija e ostvareno vo<br />
1942 godina.<br />
v) Pra}awe na galii<br />
Poznato e deka prvite prekumorski brodovi bile konstruirani<br />
za plovidba {to se vr{ela isklu~ivo so pomo{ na vesla. Za taa cel<br />
u{te vo stariot Egipet, Grcija, i Rim bile koristeni robovite i<br />
voenite zarobenici. Veslaweto bilo makotrpna rabota {to pretpostavuvala<br />
osobena fizi~ka sila i izdr`ivost. So razvojot na voenata<br />
flota i trgovskata plovidba vo uslovi na bavnoto pove}egodi{no<br />
104)<br />
Milutniovi}, M. op. cit, str. 18.<br />
105)<br />
Vidi: Umi~evi}, D. Sistem izvr{enja kazni li{avanja slobode, Vlastita naklada, Sarajevo,<br />
1938, str. 19, 32 i 109-110.<br />
106)<br />
Vidi: Ibid, str. 110.<br />
73
plovewe i nemilosrdnoto deluvawe na vremenskite i drugi nepriliki<br />
doa|a{e do sÒ pogolemo iscrpuvawe, razni bolesti i umirawe na<br />
vesla~ite. Ottamu i postojanata potreba za nova rabotna sila i<br />
idejata za taa namena da se koristi neplateniot trud na zlostornicite.<br />
Na toj na~in pra}aweto na galii zaradi do`ivotno veslawe stana<br />
kazna ~ija {to primena povtorno }e za~esti vo tekot na XV i XVI vek<br />
i toa najprvin vo Francija, a potoa vo Anglija i drugite pomorski<br />
zemji.<br />
Ovoj vid kazna se izrekuva{e za najte{kite zlostorstva kako<br />
zamena za smrtnata kazna. Taa se izvr{uva{e na na~in {to osudenite<br />
lica vrzani so sinxiri okolu vratot se doveduvale do pristani{teto<br />
i se smestuvale na galiite kade {to bile okovuvani za klupite na koi<br />
sedele. Na edna klupa bile smestuvani po {est osudenici i site zaedno<br />
bile prisiluvani da veslaat so zaedni~ko veslo vo dol`ina od okolu<br />
17 metri. Zaradi zgolemuvawe na intenzitetot i podobruvawe na<br />
koordinacijata na veslaweto, no i za da ne dojde do bilo kakov prekin<br />
na veslaweto, ili poedine~no zabu{avawe na smetka na ostanatite<br />
osudenici se sproveduvalo kam{ikuvawe vrz grbot na sekoga{ do pola<br />
razgoleniot osudenik. Vesla~koto mesto ne smeelo da se napu{ti ni za<br />
vreme na jadeweto, nitu za vreme na spieweto 107) , ili nakratko,<br />
osudenikot bil okovan za svoeto rabotno mesto do krajot na `ivotot.<br />
Od izlo`enite karakteristiki vo vrska so izvr{uvaweto na<br />
ovaa kazna proizleguva deka vo nea bile sodr`ani pove}e elementi na<br />
reakcija zaradi koi ponekoga{ se komplicira preciznoto opredeluvawe<br />
na nejzinata priroda. Poradi eklatantnoto prisustvo na nemilosrdnoto<br />
eksploatirawe na osudeni~kiot trud vo penolo{kata<br />
literatura e prisutno nejzinoto pomestuvawe me|u kaznite na te{ka<br />
fizi~ka rabota 108) . Ako kon ova telesno izma~uvawe se dodade i fakti-<br />
~koto prisustvo na kam{ikuvaweto, do`ivotnoto pra}awe na galii vo<br />
odreden del dobiva karakter na telesna kazna. No sepak najblisku do<br />
vistinata e deka ovde se raboti za eden poseben vid na eliminatorna<br />
kazna. Obvrskata nikoga{ da ne se napu{ti galijata ({to fakti~ki ne<br />
bilo ni izvodlivo) i podlo`uvaweto na osudenikot na enormni<br />
fizi~ki napregawa vo uslovi na slaba ishrana i postojani fizi~ki<br />
maltretirawa, ja ~inelo izvesna brzata smrt na osudenikot. Od tie<br />
pri~ini se ~ini nema da zgre{ime ako ka`eme deka pra}aweto na<br />
galii e vsu{nost "smrtna kazna so odlo`na naplata".<br />
2. TELESNI KAZNI<br />
Telesnite kazni se mo`ebi osnovniot i naj~est vid na prisilni<br />
merki so naglasena primena vo sredniot vek. Pri~inata za nivnata<br />
masovnost sprema storitelite na pote{ki no, i vrz onie na polesni<br />
krivi~ni dela, se nao|a vo nivnata ednostavna realizacija i<br />
107)<br />
Vidi: Davidovi}, D, Kriminologija, Vi{a {kola unutra{njih poslova u Beogradu, Beograd,<br />
1973, str. 140.<br />
108)<br />
Vidi: Atanackovi}, D. <strong>Penologija</strong>, str. 68.<br />
74
otsustvoto na bilo kakvi tro{oci vo postapkata na izvr{uvaweto.<br />
Bilo kako glavni ili sporedni kazni tie sekoga{ se izrekuvale<br />
zaradi ostvaruvaweto na ~uvstvitelna telesna bolka i izma~uvawe na<br />
storitelot na deloto. Vo golem broj slu~ai se javuvale i kako zamena<br />
za pari~nata kazna ili kako pomo{en instrument za postignuvawe<br />
dopolnitelni efekti kaj nekoi drugi vidovi kazni (kako uvod vo<br />
izvr{uvaweto na smrtnata kazna, kako prisilna merka za ostvaruvaweto<br />
na veslaweto ili drug vid rabotna kazna) ili, pak, kako poseben<br />
metod za dobivawe priznanie preku silno izrazenata tortura na<br />
inkvizicionata postapka.<br />
a) Sakatewe (Mutilatio)<br />
Sakateweto e eden od najstarite na~ini na izvr{uvawe na<br />
telesnite kazni 109) vo koi najjasno se ogleda talionskiot simbolizam.<br />
So imitacijata (podr`uvaweto) na vidot i na~inot na koj e storeno<br />
deloto se nastojuva{e da se vozvrati so ednakvo zlo vo koe {to }e bide<br />
sodr`ano napolno ednakvo stradawe 110) . Na toj na~in se postignuva{e<br />
i onevozmo`uvawe na storitelot da go povtori istoto delo.<br />
Osudenikot na kogo mu se otsekuvale racete ne mo`el povtorno da<br />
izvr{i kra`ba, kastriraniot seksualen delinkvent da izvr{i siluvawe,<br />
ili pak onoj komu mu bil otse~en jazikot da izvr{i kleveta.<br />
Dokolku i potoa se slu~elo da bide izvr{eno nekoe delo od strana na<br />
osakateniot zlostornik, sleduvala progresija vo sakateweto 111) .<br />
109)<br />
Kaznata sakatewe se sre}ava u{te vo hamurabieviot zakonik (2000 god. pred n.e),<br />
potoa vo asirskiot zakonik, vo Zakonot na XII tabli~ki (451 god. pred n.e.), vo<br />
Biblijata - knigata na povtoreniot zakon, vo gr~koto, rimskoto i vizantiskoto pravo<br />
kako i vo {erijatskoto pravo (nastanato vo VII-XII vek). Mutilacijata ja sre}avame i<br />
vo Du{anoviot zakonik (1349 i 1354 god.), vo Statutot na Venecija od 1213 i 1229<br />
(dopolnet 1347) i vo statutot na dalmatinskite gradovi. Toj vid na kaznuvawe e<br />
zadr`an i do den denes vo nekoi arapski zemji (vo Saudiska Arabija, Jemen i dr.)".<br />
Miti}, I. Prilog prou~avanju kazne saka~enja na podru~ju Dubrova~ke Republike i u nekim<br />
dalmatinskim gradovima, Zbornik pravnog fakulteta u Zagrebu, Zagreb, 1982/1-2, str. 142.<br />
110)<br />
Treba da se znae deka postoele i takvi na~ini na sakatewe {to nemale nikakva<br />
vrska so prirodata na krivi~noto delo. Taka na primer vo nekoi dr`avi na Severna<br />
Amerika se primenuvalo otsekuvawe na u{ite bez ogled na vidot na deloto. Davidovi},<br />
D. op. cit, str. 67.<br />
111)<br />
Spored eden zakon na Henrih VIII od 1530 godina starite i za rabota nesposobni<br />
pita~i dobivale dozvola za prosja~ewe. Sna`nite pak pita~i bile kam{ikuvani<br />
dodeka od teloto ne im {ikne krv. Po ova osudenikot moral da se zakolne deka }e se<br />
vrati vo svoeto rodno mesto i deka }e se "prifati za rabota". Onoj {to po vtor pat<br />
}e se fatel vo skitewe povtorno bil kam{ikuvan no sega mu se odsekuvalo polovina<br />
uvo. Za tretiot povrat osudenikot se kaznuval so smrt kako te`ok zlostornik i<br />
neprijatel na dr`avata. Sli~ni propisi sodr`ele i zakonite na Elisaveta od 1572<br />
god. i Jakov I. Vidi: Marks, K. Kapital, str. 525-526. Vo eden zakon {to go donele<br />
Kvekerite vo 1657 vo SAD stoe{e: "Na eden kveker - ma`, za prvoto delo }e mu se<br />
odse~e edno uvo. @enata silno }e se kam{ikuva i za prvoto i za vtoroto delo, a za<br />
75
Me|u brojnite ataci vrz telesniot integritet na vinovnicite<br />
od ovoj period vo krivi~nopravnata i penolo{kata literatura se<br />
spomenuvaat javnoto otsekuvawe na race, noze, prsti, stapala, gornata<br />
usna, jazik ili u{i, `enski gradi, proboduvawe na jazik so v`e{teno<br />
`elezo, gorewe na ekstremitetite, vadewe o~i i drug vid na oslepuvawe,<br />
kr{ewe na koski, izbivawe na zabi, unaka`uvawe, kastracija,<br />
skalpirawe itn 112) . Vo su{tinata na vakvite na~ini na izvr{uvawe<br />
stoe{e streme`ot da se so~uva du{ata zaradi fizi~ki ili delum<br />
du{evni stradawa od predizvikanata osakatenost, nagrdenost ili<br />
poni`enost. Nivnata polna primena }e dojde do izraz vo XVII i XVIII<br />
vek, a ponekade }e bidat zadr`ani i vo XIX vek. Me|utoa, kon krajot na<br />
XIX vek vo nekoi zemji }e bidat transformirani vo kazni so ~isto<br />
simboli~en karakter. Vo ovaa smisla e interesen primerot {to go<br />
naveduva Bentam (Bentham) vo deloto "Principi na kazneniot zakon".<br />
Spored nego goreweto na rakata vo Anglija vo eden moment po~nalo da<br />
se izvr{uva na na~in {to so v`e{tena pegla se gorelo par~e salo<br />
staveno vrz rakata na prestapnikot ili pak, toa se pravelo na samata<br />
raka, no so ladna pegla. Za toa vreme osudenikot vreskal i se<br />
previtkuval iako ne mu se povreduvala rakata, a prisutnite glasno se<br />
smeele na ovaa parodija na pravdata 113) .<br />
b)Tepawe (kam{ikuvawe)<br />
Tepaweto pretstavuva ne{to poblag na~in na izvr{uvawe na<br />
telesnite kazni odo{to sakateweto. Obi~no se primenuvalo vrz `eni,<br />
deca, skitnici, du{evno bolni i neposlu{ni lica za polesni bagatelni<br />
prestapi, za naru{uvawe na javniot red i mir i kako disciplinska<br />
merka vo nekoi ustanovi (u~ili{te, kasarni i sl.)<br />
Tepaweto bilo vr{eno so primena na stap ({ibawe) ili<br />
specijalno napraveni kam{ici so koi se udiralo vrz razgoleniot grb<br />
na ma`ite ili debeloto meso na `enite. Brojot na tie udari bil odnapred<br />
opredelen no, mnogu ~esto sosema proizvolen. Pri tepaweto<br />
sekoga{ se vodelo smetka da ne dojde do smrt na osudenikot, pa zatoa<br />
ponekoga{ se vr{elo vo nekolku navrati no, i toa ne davalo garancija<br />
deka nema da dojde do nesakanite posledici.<br />
I ovaa kazna kako {to toa be{e, vsu{nost, so sakateweto<br />
tretoto delo na ma`ot i na `enata }e im se probode jazikot so v`e{teno `elezo".<br />
Davidovi}, D. op. cit, str. 138.<br />
112)<br />
Vo statutot na Dubrovnik od 1272 godina bea posebno navedeni vidovite na<br />
sakatewe za opredeleni krivi~ni dela. No i pokraj toa {to za razlika od drugite<br />
zemji ovoj Statut izri~no se opredelil za otsekuvawe na desnata raka, otsekuvawe na<br />
nos i vadewe na ednoto ili dvete o~i vo praktikata se sre}ava{e i otsekuvawe na<br />
obete race, otsekuvawe na u{i i sl. Sakateweto mo`e{e da bide zameneto so<br />
obes~estuva~ka, drug vid telesna ili pari~na kazna, no i so drugi kazni {to ne bea<br />
predivdeni so Statutot (progonuvawe, ispra}awe na galii, zatvor i sl.). Vidi: Miti}, I,<br />
op. cit, str. 142, 144 i 148.<br />
113)<br />
Navedeno spored Hovard. D. L.<br />
76
edovno se izvr{uva{e na javno mesto, ~esto na samoto mesto na<br />
izvr{uvaweto na deloto. Sli~nosta so sakateweto be{e i vo toa {to<br />
skoro isklu~itelno se primenuva{e sprema pripadnicite od pot~inetite<br />
klasi i sloevi.<br />
3. IMOTNI KAZNI<br />
Edna od osnovnite karakteristiki na kaznuvaweto vo stariot i<br />
sredniot vek be{e iskoristuvaweto na sekoja mo`nost {to vodi kon<br />
intenzivno stradawe na zlostornikot. Od tie pri~ini vehemento se<br />
dopira{e sekoja pozna~ajna ~ovekova vrednost so ~ija povreda mo`e{e<br />
da se obezbedi ostvaruvaweto na takvoto stradawe. Me|utoa, vo<br />
raznovidnite na~ini na vozvratenoto zlo ~estopati bea sodr`ani i<br />
nekoi komplementarni, ili podobro re~eno, sporedni efekti na<br />
izbranata op{testvena reakcija. Toa se efekti {to obi~no ne bea<br />
predvideni so po~etnata ideja na konkretnata kazna {to ne zna~i deka<br />
za niv ne se vodelo smetka po sogleduvaweto na nivnoto pridru`no<br />
ili dopolnitelno dejstvo. Vo taa smisla be{e vr{ena dogradba na<br />
primenetata prisilba. Zastra{uvaweto na okolinata so postojano<br />
zgolemuvawe na represivnosta e dovolno ilustrativen primer za toa.<br />
Od druga strana vo samiot karakter na nekoi privatno pravni merki<br />
se nasetuva{e opredelena korist za dr`avata. Otamu i razbirliviot<br />
streme` za nivna transformacija vo merki so javno praven karakter<br />
so {to }e se forsira tokmu toj interes na dr`avata. Takvata transformacija<br />
}e dovede do pojava na imotnite kazni: konfiskacija na<br />
imotot i pari~nite kazni. Nivnata masovna primena }e go dostigne<br />
svojot vrv kon krajot na XVIII vek vo mera {to skoro napolno }e go<br />
potisne izrekuvaweto na telesnite kazni. No poradi silnata<br />
isprepletenost me|u finansiskite interesi na dr`avata i potrebite<br />
za opredeleno namiruvawe na o{teteniot so krivi~noto delo toa nema<br />
da im uspee i so kompenzacijata. Nivnoto naporedno ili pome{ano<br />
ostvaruvawe }e bide op{ta karakteristika na celiot ovoj period.<br />
a) Konfiskacija<br />
Konfiskacijata prestavuva odzemawe na podvi`en i nepodvi-<br />
`en imot na zlostornikot bez nikakov nadomest. Vo nekoi zemji toa<br />
odzemawe mo`e{e da bide celosno a vo drugi vo ograni~en obem.<br />
Ograni~uvawata mo`ea da se odnesuvaat na vidot na predmetite ili na<br />
nivnata vrednost.<br />
Vo rimskoto pravo konfiskacijata na imotot kako kazna<br />
redovno se izrekuva{e kon kaznata li{uvawe od `ivot. Ist slu~aj<br />
be{e i vo periodot od XV do XVIII vek so ereticite osudeni od<br />
inkvizicionite sudovi na katoli~kata crkva. Imotot na spalenite<br />
osudenici be{e konfiskuvan i delen me|u katoli~kite sve{tenici i<br />
feudalcite na ~ija teritorija be{e sprovedeno sudeweto.<br />
77
) Pari~na kazna<br />
I pari~nite kazni se javuvaat mnogu rano vo sistemot na<br />
organiziranata dr`avna reakcija. Spored rimskoto pravo tie<br />
najprvin bea izvr{uvani vo korist na povredenite bo`estva za delata<br />
{to nemale privaten karakter (delicta non privata). Podocna se naplatuvale<br />
vo korist na dr`avata (erara) za najposle da im pripa|aat na<br />
carot (fiscus). Ponekoga{ se naplatuvale i vo korist na lokalnite<br />
vlasti.<br />
Vo srednovekovniot period ovie kazni stanale va`en izvor na<br />
prihodi. Vo uslovi na raspa|awe na naturalnoto proizvodstvo, razvojot<br />
na trgovijata i pojavata na gra|anskata klasa kaznata ne e ve}e<br />
samo sredstvo za fizi~ko istrebuvawe i zastra{uvawe na okolinata<br />
tuku i mo{ne silen instrument za vr{ewe na ekonomski pritisok vrz<br />
pot~inetoto naselenie. So pari~nata kazna storitelot na krivi~noto<br />
delo se obvrzuva da se isplati opredelena suma pari vo korist na<br />
dr`avnata kasa. Dokolku ne sakal da ja izvr{i taa obvrska dr`avata<br />
prezema ~ekori za prisilna naplata. Sprema onie pak {to nemo`ele<br />
da odgovorat na takvoto barawe od strana na dr`avata doa|a do zamena<br />
na pari~nata so drug vid kazna. Vo opredelen period koga poradi se<br />
pogolemo osiroma{uvawe na naselenieto doa|a do pogolemi problemi<br />
vo pogled na naplatata na pari~nite kazni, nivniot primat }e bide<br />
istisnuvan so vra}awe kon telesnite kazni.<br />
Pari~nite kazni naj~esto se javuvale vo oblik na nadomest za<br />
"cenata na ~ovekot" (Wergeld) ili globa (Fredum). Bez ogled na toa<br />
{to i dvete formi bile presmetani od korista {to se vle~ela za<br />
crkvata, odnosno dr`avata, nivnata ~esta primena zna~e{e fakti~ko<br />
ograni~uvawe na izvr{uvaweto na smrtnite i telesnite kazni. Vergeldot<br />
be{e "cena za ~ovekot", odnosno vrednost na `ivotot na poedinecot<br />
{to vpe~atlivo se razlikuva{e so ogled na negovata polo`ba.<br />
Ako nekoj povredel ili ubiel pripadnik na plemstvoto pla}al<br />
opredelena cena. Ako povredil ili ubiel kmet, vergeldot be{e mal.<br />
Vergeldot be{e, vsu{nost, pla}awe opredelena suma pari na crkovnite<br />
vlasti zaradi stradawe. Dokolku zlostornikot nemo`el toa da go<br />
stori se pristapuva{e kon telesno kaznuvawe. Zaradi ostvaruvaweto<br />
na torturata osudenikot bil stavan vo zatvor vo koj se `iveelo "na<br />
leb i voda" dodeka nekoj ne se zazemel za nego ili dodeka ne se dobielo<br />
oprostuvawe od biskupot. Duri i kralot po odnos na ovie pra{awa mu<br />
be{e pot~inet na suprematijata na crkvata 114) .<br />
Fredumot obi~no se isplatuva{e vo korist na svetovnata<br />
vlast 115) . Poznat e u{te od Hamurabieviot zakonik, a be{e predviden i<br />
114)<br />
Vidi: Eliot, M. Zlo~in u savremenom dru{tvu, Veselin Masle{a, Sarajevo, 1962, str. 347-<br />
348.<br />
115)<br />
"Osven nadomestot {to treba{e da im se isplati na rodninite za ubistvoto,<br />
{tetata ili navredata, treba{e da se plati i opredelena dava~ka koja zbornicite na<br />
varvarskite narodi ja narekuvaat Fredum"..."Toa e, vsu{nost, nadomest za za{tita<br />
pru`ena protiv pravoto na odmazda"..."Vinovnikot pla}a{e fredum vo ime na mirot i<br />
78
vo nekoi srednovekovni akti. Taka na primer, vo Du{anoviot zakonik<br />
od 1349 godina be{e propi{ana mo{ne visoka globa vo iznos od 300<br />
pjesteri. Na podra~jeto na Srbija po Prvoto srpsko vostanie (1813)<br />
pari~nata kazna be{e poretko primenuvana. Taa mnogu pove}e nose{e<br />
karakter na nadomest na {teta odo{to na kazna i glavno se javuva{e<br />
vo dva vida: globa i duplir. Globata ja pla}a{e celoto selo na onoj<br />
sprema koj bila izvr{ena kra`bata na toa podra~je. Duplirot se<br />
sostoe{e vo toa {to zlostornikot moral da go plati dvokratniot<br />
iznos od vrednosta na ukradeniot ili o{teteniot predmet 116) .<br />
4. KAZNI NA OP[TESTVENA DEGRADACIJA<br />
Osnovnata namera kaj telesnite kazni be{e naso~ena sprema<br />
fizi~kiot integritet na li~nosta kako negova materijalna vrednost,<br />
no poradi javniot na~in na izvr{uvawe so ovie kazni se ostvaruva{e i<br />
zna~itelna du{evna bolka. Vo opredeleni slu~ai me|utoa, vo prv red<br />
se nastojuva{e da se postigne du{evno stradawe i smaluvawe na<br />
op{testveniot status na li~nosta pa zatoa se udira{e vrz ~esta i<br />
dostoinstvoto na poedinecot na na~in i so sredstva {to bile prikladni<br />
da predizvikaat golem sram i poni`uvawe. Za taa cel bea<br />
koristeni stolovi za nurkawe 117) ili pak posebni kafezi (Akabusada)<br />
vo koi se stavale goli `eni so somnitelen moral i pred o~ite na nasobranite<br />
gra|ani pove}ekratno bile nurkani vo ladnite vodi na nekoja<br />
reka. Opredelen stepen na sram i op{testveno obezvreduvawe sprema<br />
nekoi zlostornici se postignuval i so nivno prisiluvawe da se<br />
dvi`at niz ulicite na nekoe mesto so prika~eni `elezni krstovi,<br />
okovani ili nakiteni so drugi poni`uva~ki znaci. Ponekoga{ na<br />
vratot im bile beseni tabli vrz koi bil ispi{an storeniot grev 118) .<br />
Zaradi predizvikuvawe opredelen potsmev i prezir sprema osudenibezbednosta<br />
{to gi izgubil zaradi storeniot prestap, a koi mo`e{e da gi povrati so<br />
za{tita"..."Toj fredum be{e lokalna dava~ka vo korist na sekoj koj sudel na<br />
opredeleno podra~je" Monteskie, op. cit, Tom II, str. 334-335 i natamu.<br />
116)<br />
Vidi: Pihler, S. Osnovne karakteristike krivi~nih sankcija u Srbiji XIX veka do kodifikacije<br />
od 1860 godine, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1974/1, str. 53-54.<br />
117)<br />
Stolovite za nurkawe "se vsu{nost mehani~ki podvi`ni stolovi vrz koi se<br />
vrzuval prestapnikot i povremeno se pu{tal vo poln rezervoar so voda. Ovoj izum<br />
~esto slu`el da se ismeat vinovnicite na razni ozboruvawe, Eliot, M, op. cit. str. 351.<br />
Na ovoj na~in vo Severna Amerika se kaznuvalo i za razni pcosti, zakinuvawe na<br />
merki, pita~ewe, predizvikuvawe raspravii na javni mesta, sitni kra`bi,<br />
bogohulewe i sl. Vo dr`avata Wu Xersi se sre}avat se do 1870 god. Kup~evi}-<br />
Mla|enovi}, R, op. cit, str. 42.<br />
118)<br />
Na sli~en na~in se postapuvalo so osudenicite na smrt i nekoi drugi kazni, no i<br />
nezavisno od niv vo Kina i vo nekoi isto~ni zemji. Za `al duri i kaj nas vo neki<br />
krai{ta i toa duri vo {eesetite godini od ovoj vek bila poznata praktikata na<br />
zasramuvawe prezemeno od vospitni pri~ini. Mnogu maloletnici pomladi od 14<br />
godini bea raznesuvani od eden vo drug u~ili{en klas od strana na svoite nastavnici<br />
so obvrska pred svoite drugar~iwa da ka`at koga i kako ukrale nekoj koko{ka, petel<br />
ili nekoj predmet i pritoa bea prisiluvani da "kokodakaat" ili "kukurikaat".<br />
79
kot vo celiot srednovekoven period, a osobeno vo XVI i XVII vek<br />
raznovidnite na~ini na degradacija se kombinirale i so opredeleni<br />
metodi na fizi~ka tortura. Takov bil na primer slu~ajot so specijalnata<br />
sprava {to se stavala vrz glavata na prestapnikot so vgradena<br />
{ipka {to se provlekuvala niz ustata za da go dr`i nadvor jazikot.<br />
Na toj na~in se spre~uvalo sekakvo zboruvawe ili ofkawe. Svoevidni<br />
kombinacii se i poznatite metodi na `igosuvawe i izlo`uvawe na<br />
stolbot na sramot.<br />
a) @igosuvawe<br />
Postapkata na `igosuvawe ima mo{ne rani po~etoci. Na toj<br />
na~in atiwanite najprvin gi obele`uvale svoite robovi, vojnici i<br />
voeni zarobenici za da go spre~at nivnoto begstvo. Ne{to podocna,<br />
osobeno vo Rim, po~nale da se `igosuvaat i zlostornicite od kazneni<br />
pri~ini. Toa se pravelo so vtisnuvawe na opredelen znak vrz nivnoto<br />
~elo za da se znae deka se raboti za storiteli na opredeleni nedozovoleni<br />
povedenija zaradi predizvikuvawe traen prezir na okolinata,<br />
nejzina pretpazlivost od ovie lica i strav kaj potencijalnite zlostornici.<br />
Od istite pri~ini bilo vr{eno `igosuvawe i vo sredniot vek.<br />
Vo Anglija skitnicite bile `igosuvani so bukvata "V" (vagabound -<br />
skitnik), kradcite so "T" (thief - kradec), ubijcite so "M" (mureder -<br />
ubiec) 119) itn. Ovie i sli~ni znaci obi~no bile vtisnuvani so v`e{teno<br />
`elzo vrz ~elo, obrazite, resi~kata na uvoto i sl. Vo Francija vrz<br />
ednoto rame na zlostornikot mu bil vtisnuvan kralskiot amblem.<br />
Samiot akt na `igosuvaweto po pravilo se vr{el javno.<br />
Nabrzo be{e sogledano deka primenata na ovaa svirepa metoda<br />
ne stoi vo pravilen odnos so spre~uvaweto na kriminalitetot. Od tie<br />
pri~ini u{te vo 1698 godina vo Anglija se ukinuva osumgodi{nata<br />
praktika na `igosuvawe. Od pri~ina {to na `igosanite lu|e ne im se<br />
dozvoluva{e nikakvo vrabotuvawe {to povtorno gi vode{e kon<br />
kriminal, od vakvata praktika postepeno se otka`aa i mnogu drugi<br />
zemji.<br />
b) Izlo`uvawe na stolb na sramot<br />
I pokraj toa {to opredeleni tragi za primenata na stolbot na<br />
sramot se sre}avaat u{te vo XII vek, so negova masovna primena se<br />
zapo~na duri vo XVI vek. Na ovie stolbovi vo Anglija se izlo`uvale<br />
osudenicite za polesni (pretska`uvawe na sudbinata, pijanstvo i<br />
bezbo`nost) no, i za pote{ki krivi~ni dela (krivokletstvo, bogohulewe,<br />
predavstvo i sl.) 120) . Osudenikot se vrzuval za stolb na sramot na<br />
na~in {to mu se istegnuval vratot ili pak, vrz nego se zakovuval so<br />
klinci niz u{ite. Vo dvata slu~ai ne mo`el da ja dvi`i glavata bez da<br />
119)<br />
Vidi: Eliot, M. op. cit, str. 351 i Marks, K, op. cit, str. 525-526.<br />
120)<br />
Vidi: Eliot, M. op. cit, str. 350.<br />
80
go povredi vratot ili da gi skine u{nite {kolki. Vo takva polo`ba<br />
bil ostavan na prometno javno mesto (na plo{tadi, pazari{ta, pred<br />
crkvi i sl.) kade {to bil izlo`en na pcosti, plukawe, zadevawe,<br />
ismejuvawe, udirawe i sli~ni maltretirawa od strana na mnogubrojni<br />
seirxii. So napolno ista obes~estuva~ka namena bea obemno<br />
koristeni i tn. krletki na sramot. Toa bea posebni spravi napraveni<br />
od podvi`ni {tici so koi se pricvrstuvala samo glavata, ili pak,<br />
pokraj nea i racete i nozete na osudenikot na sosema malo rastojanie.<br />
Otkako {ticite }e se spoele i obezbedele so katanec osudenikot bil<br />
ostavan vo dosta neugodna polo`ba vo traewe od nekolku ~asa do<br />
nekolku dena. Iako takvata polo`ba be{e nesomneno te{ka i<br />
iscrpuva~ka, glavnata cel na kaznata be{e sozdavawe na potsmev i<br />
poni`uvawe kon prestapnikot od strana na okolinata.<br />
5. KAZNI NA TE[KA FIZI^KA RABOTA<br />
Koristeweto na rabotata kako kazna datira od najstari<br />
vremiwa. Nejzinata osnova se nao|a vo nekoga{nite sfa}awa za<br />
poni`uva~kiot karakter na fizi~kiot trud ~ie vr{ewe im be{e<br />
prepu{teno isklu~ivo na pot~inetite klasi. Me|utoa, poradi golemite<br />
zafati od toa vreme kako {to se: izgradba na meliorativni<br />
sistemi, piramidi, javni pati{ta kako i zaradi vr{ewe na te{kata<br />
rabota vo prvite rudnici, sekoga{ be{e potrebna i dopolnitelna<br />
rabotna sila koja {to lesno se najde vo bezdu{nata eksploatacija na<br />
osudenicite. Ottamu mo`e da se tvrdi deka osnovnata ideja za voveduvawe<br />
kazni koi se sostoea vo te{ka fizi~ka rabota vo mnogu nalikuva<br />
na onaa {to dovede i do voveduvaweto na imotnite kazni. I ovde se<br />
raboti za opredelena eksploatacija na osudenikot so koja {to se<br />
vrzuva glavnata cel na kaznuvaweto. Poradi vonrednite telesni<br />
napregawa na osudenikot kaj ovie kazni i te kako e prisutno i<br />
stradaweto no kako efekt {to sepak ima vtorostepeno zna~ewe. Ovoj<br />
stav mo`e da se potkrepi so faktot deka nema istoriski izvori so koi<br />
se uka`uva deka postoela takva prisilba so koja osudenicite bile<br />
obvrzuvani na vr{ewe neproduktivna rabota.<br />
Takviot karakter na ovie kazni }e se odr`i i vo sredniot vek.<br />
Vo tekot na XVI i XVII vek }e se otpo~ne i so sozdavawe zavodi za<br />
polesno vr{ewe prisilna rabota od strana na osudenicite. Pritoa e<br />
zna~ajno deka li{uvaweto od sloboda vo ovie zavodi nema karakter<br />
nitu na glavna nitu na sporedna kazna tuku se javuva kako prikladen<br />
instrument za obezbeduvawe na osudeni~koto prisustvo za izvr{uvawe<br />
na rabotnata kazna.<br />
Poradi izbegnuvawe na opredeleni zabuni na ova mesto se<br />
potrebni opredeleni pojasnuvawa. Prisilbata kon te{ka fizi~ka<br />
rabota go zadr`uva karakterot na redovno sredstvo na krivi~no pravnata<br />
represija, na glavnata kriminalna kazna {to se ostvaruva vo tn.<br />
policiski zatvori i toa samo toga{ koga e presmetana od potrebata za<br />
surova eksploatcija na osudenikot. Obi~no se vr{ela vo dosta<br />
nepovolni i ne~ove~ni uslovi. Takov e na primer, slu~ajot so nejzino-<br />
81
to izvr{uvawe vo avstriskiot zatvor Zuhthaus (Zuchthaus) od 1670<br />
godina vo koj se zatvorale pita~i, skitnici i site onie {to ne sakale<br />
da rabotat. Vo ovoj zatvor se sproveduvala naredbata na Ferdinand II<br />
od 1652 godina spored koja kako kriminalni kazni bile vovedeni<br />
do`ivotnata prisilna rabota, prisilnata rabota na opredeleno<br />
vreme, javna rabota na gradskite utvrduvawa (bedemi) vo Viena, rabota<br />
vo okovi i ~istewe na gradskite ulici vo okovi 121) . I po ulicite na<br />
Ninberg u{te vo 1577 godina se nao|ale osudenici koi rabotele na<br />
odr`uvawe na gradskata ~istota 122) , a od 1677 godina zaradi<br />
izvr{uvawe na opredelena rabotna kazna postoele sli~ni zavodi i vo<br />
Florenca (Italija) 123) . Od ovoj vid se i nekoi drugi zavodi vo<br />
po~etokot na nivnoto formirawe, kako na primer, amsterdamskite<br />
zavodi za deca i `eni od 1595 i 1596 godina. Zavodot Sveti Mihail od<br />
1703 godina i sl. No vo ovie zavodi nabrzo }e se razvie i sfa}aweto za<br />
tretmanskata uloga na osudeni~kiot trud pa vo taa smisla }e zapo~ne i<br />
postepeno ubla`uvawe na intenzitetot na ekonomskata prisilba.<br />
Za ovoj period me|utoa, e karakteristi~en i eden proces {to }e<br />
se ostvaruva vo negativna nasoka. Toa e proces so koj se ostvaruva<br />
prefrluvawe na te`i{teto na celta na ovie kazni od postignuvawe na<br />
ekonomska korist kon stradaweto. Od tie pri~ini e izmislena beskorisnata<br />
rabota, ili rabota koja {to nema nikakva druga smisla osven<br />
telesno izma~uvawe {to vodi kon intenzivno stradawe na osudenikot.<br />
Poznato e deka na primer za taa namena vo amsterdamskiot zatvor<br />
Rasphys od 1595 godina bila izgradena specijana prostorija {to<br />
mo`ela da se preplavi so voda preku cevki {to bile postaveni na<br />
tavanot. Osudenikot smesten vo taa prostorija mo`el da go izbegne<br />
daveweto samo ako postojano ja vrti spravata so koja mo`elo da se<br />
isfrla vodata {to postojano nadirala. Za taa cel bile izmisluvani i<br />
drugi apsurdni tehniki i napregawa so koi do maksimum se iscrpuval<br />
osudenikot i se povreduvalo negovoto ~ove~ko dostoinstvo. Taka na<br />
primer, osudenicite bile prisiluvani na sekojdnevno prenesuvawe na<br />
eden ist kup kamewa ili topovski |uliwa (shot drill) od edno na drugo<br />
mesto, na bescelno tol~ewe tvrd kamen itn. itn. Za `al vakvoto<br />
sfa}awe na osudeni~kiot trud }e go dostigne svojot vrv vo po~etokot<br />
na XIX vek so voveduvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda vo ~ii<br />
ramki dobila karakter na dopolnitelna kazna. Vo taa smisla }e go<br />
ostvarat svoeto pogubno dejstvo "genijalnite" izumi na Ser Vilijem<br />
Kabit (Ser William Cubit): "tread whill" - gazewe na trkalo, "tread mill" -<br />
gazewe na melnica i "crank" - vrtewe na ra~ka 124) koi nai{le na {iroka<br />
primena vo Anglija. So pomo{ na ovie spravi osudenikot bil doveden<br />
vo situacija da trpi silno izma~uvawe pri postojana svest za<br />
besmislenosta na svojot trud. Me|utoa, i pokraj toa vo angliskata<br />
penitencijarna praktika dolgo se podr`uva{e idejata deka te{kata i<br />
121)<br />
Vidi: Umi~evi}, D, op. cit, str. 95.<br />
122)<br />
Ibid, str. 121.<br />
123)<br />
Ibid, str. 115.<br />
124)<br />
Vidi: Cornil, P. Rad u kazneno-popravnim ustanovama, Izbor, Zagreb, 1962/1, str. 51.<br />
82
vzaludna rabota pozitivno deluva vrz promenata na zatvorenicite i<br />
toa tokmu poradi vzaludnosta na rabotata {to se vr{i.<br />
IV. RAZVOJ NA PENOLO[KATA MISLA VO STARIOT I<br />
SREDNIOT VEK<br />
U{te od po~etokot na zaedni~koto `iveewe niz svoite<br />
religiozni i drugi razmisluvawa za svetot {to go opkru`uva ~ovekot<br />
mu posvetil opredelno vnimanie na op{testvoto i negovite fenomeni.<br />
Me|utoa, duri so javuvaweto na klasnata podelnost }e se sozdadat<br />
neophodni uslovi za izdvojuvawe na opredelena grupa lu|e od procesot<br />
na materijalnoto proizvodstvo koja }e se zafati so objasnuvawe na<br />
opredeleni op{testveni pojavi. Na toj na~in e sozdadena anti~kata<br />
filozofija vo ~ii ramki deluvale pove}e genijalni misliteli. Me|u<br />
niv }e se javat i takvi umovi {to }e nastojuvaat da ja objasnat<br />
su{tinata na kriminalitetot, a so samoto toa i su{tinata, prirodata<br />
i celite na kaznata, na~inot na nejzinoto odmeruvawe i drugi<br />
problemi {to bile konkretno povrzani so nivnata primena. Pritoa e<br />
karakteristi~no deka ovie misliteli ne se zadr`uvale vrz nekoja<br />
sistematska razrabotka na kriminalitetot i op{testvenata reakcija<br />
od toa vreme tuku so seto toa samo popatno se zanimavale vo svoite<br />
filozovski dela i raspravi.<br />
1. Parcijalnite razmisluvawa za ovie pojavi }e zapo~nat so<br />
Pitagora i negoviot stav deka kaznata vo su{tina e op{testvena<br />
odmazda za storenoto delo. Vo soglasnost so negoviot glaven interes<br />
za matematikata i nejzinoto povrzuvawe so filozofijata }e proizleze<br />
i pitagorejskoto zalagawe za striktno pridr`uvawe do na~eloto na<br />
talionot so koe se bara ekvivalenten (matemati~ki) odnos me|u zloto<br />
sodr`ano vo krivi~noto delo i vozvratenata op{testvena odmazda. So<br />
vakvoto razmisluvawe na Pitagora i negovite sledbenici, vsu{nost,<br />
samo se odrazuva{e i brane{e postojnata op{testvena sostojba i<br />
praktika na kaznuvaweto 125) .<br />
Najzna~ajniot pretstavnik na sofistite - Protagora ima{e<br />
sprotivno mislewe za ova pra{awe. Toj be{e golem protivnik na<br />
sfa}aweto deka kaznata treba da bide odmazda za storenoto delo<br />
za{to e besmisleno da se odmazduva samo zatoa {to e povreden<br />
pravniot propis. Kaznata treba da bide racionalna, a rezultatot od<br />
umnoto kaznuvawe treba da gi spre~uva idnite naru{uvawa na pravoto<br />
i toa ne samo od strana na osudenikot tuku i od drugite. Kaznuvaweto<br />
se vr{i zaradi popravawe i zastra{uvawe, a ne poradi odmazda.<br />
Me|utoa, so ogled na toa {to Protagora dopu{tal deka ima i nepopravlivi<br />
storiteli proizleze i negoviot kontraverzen stav spored koj za<br />
takvite lica e prepora~livo izreknuvawe i izvr{uvawe na kaznite<br />
progonstvo i li{uvawe od `ivotot 126) .<br />
Spored misleweto na Platon (428-347) pri~inite na zlosto-<br />
125)<br />
Vidi: Ivo{evi}, D, op. cit. str. 703-704.<br />
126)<br />
Ibid, str. 704.<br />
83
stvata mo`at da se podelat vo dve grupi: psiholo{ki i "nadvore{ni<br />
ili fiziolo{ki". Pri~inite od prvata grupa se javuvaat kako posledica<br />
na "bolnata du{a" koja {to od svoja strana e uslovena od "vlijanieto<br />
na strastite, baraweto na zadovolstva ili pak ednostavno od<br />
neznaewe". Pri~inite od vtorata grupa se sveduvaat na oblicite na<br />
biolo{kata degeneracija 127) . Ottamu i negoviot stav za postoewe<br />
zlostornici {to kako takvi se ra|aat i za koi so ogled na nivnata<br />
nepopravivost nu`no se nalaga primena na smrtni kazni kako edinstveno<br />
re{enie. Za ostanatite osudenici sprema koi spored Platon e<br />
mo`no popravawe, toj predlaga{e primena na takvi merki {to }e se<br />
vo soglasnost so negovata teza deka celta na kaznata e stradawe na<br />
du{ata koja {to se zarazila so zlostorot.<br />
Od ovie stavovi zastapuvani vo negovite rani trudovi od tn.<br />
sokratovski period, }e dojde do opredeleno otstapuvawe vo poznatoto<br />
delo "Zakoni". Tuka Platon ve}e go zastapuva misleweto deka celta<br />
na kaznata e popravawe na storitelot, opomena na drugite da ne vr{at<br />
krivi~ni dela i za{tita na op{testvoto, a ne odmazda za storenata<br />
nepravda. Niedna kazna {to se odreduva vrz osnova na zakonot nema za<br />
cel nekoe zlo tuku postignuva edno od dvete: ili go poprava kaznetiot,<br />
ili pak, ja namaluva merkata na negovoto ne~inewe 128) . Ponatamu<br />
Platon veli: "ako nekoj stori opredelen prestap, seedno dali krupen<br />
ili siten, zada~a na zakonot e od nego da bara da ja nadomesti {tetata<br />
i da go pou~i i natera nikoga{ vo idnina pove}e da ne se osmeli<br />
volevo da izvr{i takvo delo, ili ako ne toa, toga{ barem zna~itelno<br />
poretko. Bidej}i zada~ata i na najdobriot zakon le`i vo toa so dela<br />
ili zborovi, so pomo{ na u`ivawe ili bolka, so uka`uvawe po~esti<br />
ili odzemawe na gra|anskite prava, pari~ni kazni ili podaroci, ili<br />
na bilo koj drug na~in da se postigne ~ovekot da ja zamrazi nepravdata<br />
i da ja zasaka pravdata 129) .<br />
Zboruvaj}i za vidot i visinata na kaznata Platon smeta deka<br />
treba da se zemat predvid ne samo okolnostite od koi zavisi krivi~noto<br />
delo (te`inata na deloto) tuku i okolnostite koi se odnesuvaat na<br />
storitelot (dali e popravliv ili nepopravliv, dali e lud, bolen,<br />
premnogu star i sl.). Vo ovaa smisla za nepopravlivite prestapnici<br />
{to storile najte{ki krivi~ni dela (sprema bogovite, roditelite i<br />
dr`avata) se zalagal za smrtna kazna 130) , dodeka za istite dela storeni<br />
od ludi, bolni i stari lica - za ednogodi{no progonuvawe 131) . Me|utoa,<br />
ovie idei za individualizacijata vo kaznuvaweto Platon ne mo`el do<br />
kraj da gi razvie 132) , iako dal zna~ajni predlozi {to bi trebalo da im<br />
127)<br />
Milutinovi}, M, Kriminologija, Savremena administracija, Beograd, 1976, str. 76.<br />
128)<br />
Vidi: Platon, Zakoni, BIGZ, Beograd, 1971, str. 355.<br />
129)<br />
Ibid, str. 368.<br />
130)<br />
Ibid, str. 355.<br />
131)<br />
Ibid, str. 371-372.<br />
132)<br />
Vo vrska so pri~inite zaradi koi Platon ne mo`el da ja razvie svojata ideja za<br />
individualizacijata vo kaznuvaweto vo literaturata se veli deka se krijat vo<br />
negovoto sfa}awe oti ima dosta slabi sudovi {to ne mo`at dobro da ja vr{at taa<br />
funkcija. Zatoa toj se zalaga i za pocelosni zakoni {to }e ja neutraliziraat slabosta<br />
84
pomagaat na zakonodavecot i na sudiite vo nivnoto sproveduvawe 133) .<br />
Platon dal i konkretni predlozi za primena na izvesni kazni.<br />
Predlaga{e smrtna kazna za davawe zasolni{te na progonetite, za<br />
primawe podaroci zaradi storeni uslugi na dr`avata, za vol{ebni-<br />
{tva so koi nekomu mu se pravi {teta 134) . Mo{ne interesno i zna~ajno<br />
e i negovoto zalagawe za prifa}awe na zatvoraweto kako redovna<br />
kazna. Toj predlagal tri ustanovi: edna za pritvor, druga za nepopravlivite<br />
(ku}i na kaewe) i tretta za popravlivite zlostornici 135) .<br />
Spored Aristotel (384-322) prestapni~koto povedenie na<br />
~ovekot e rezultat od vlijanieto na osum okolnosti: "slu~aj, prirodna<br />
nu`nost, nadvore{ni sili, navika, re{enie, gnev i pohotlivost 136) .<br />
Sekoj zlostornik e neprijatel na op{testvoto i treba da se kazni<br />
za{to so svojot prestap ja naru{il ednakvosta me|u lu|eto i so toa ja<br />
povredil konkretnata pravednost 137) . Kaznata e sredstvo {to treba<br />
povrotno da ja vospostavi ednakvosta, odnosno pravi~nosta. Ako na<br />
eden mu se nanesat rani, a drug gi predizvikal, ako nekoj ubil, a drug i<br />
podlegnal na smrtta, toga{ me|u onoj {to go podnesuva i onoj {to go<br />
izvr{il deloto nastanal odnos na neednakva podelba i sudijata so<br />
pomo{ na kaznata se obiduva da vospostavi ednakvost na na~in {to na<br />
onaa strana koja {to ima vi{ok na dobivka, toj vi{ok go odzema 138) .<br />
Su{tinata na takvoto kaznuvawe e odmazda ("vra}awe milo za<br />
na sudovite. No, bidej}i vo zakonot ne mo`at da se predvidat site okolnosti od koi<br />
zavisi individualizacijata, takvoto re{enie ne mo`elo da se ostvari. Vidi: Pe{i}, V,<br />
Istoriski razvoj ka`njavanja prestupnika, Zbornik IKSI, Beograd, 1973/2, str. 204.<br />
133)<br />
Vo ovaa smisla Platon veli: "... I taa kazna (storitelot) treba da ja trpi ne zatoa<br />
{to storil zlostorstvo - tuku zaradi toa vo idnina toj samiot i drugite {to }e vidat<br />
kako e kaznet napolno da zamrzat sekoja nepravda ili da ostavat golem del od taa<br />
nepravda. I zatoa zakonite mora da vodat smetka za site takvi slu~ai i za sekogo da<br />
pogodat to~na golemina na kaznata, kako {to strelecot to~no pogoduva: najposle mora<br />
da go odredat i nejziniot to~en na~in i vid. Izvr{uvaj}i ja taa ista rabota, sudijata<br />
treba da mu pomaga na zakonodavecot koga nekoj zakon mu ostava da donese ocenaka za<br />
toa {to treba da pretrpi ili da plati vinovnikot sprema koj se izreknuva presudata.<br />
A zakonodavecot mora kako slikar da gi dade samo osnovnite crti na koi treba da se<br />
pridr`uva pri ocenkata za poedine~nite slu~ai {to podle`at na zakonite" Platon,<br />
op. cit, str. 482.<br />
134)<br />
Ibid, str. 378.<br />
135)<br />
Ibid, str. 482.<br />
136)<br />
Vidi: \uri}, M. Predgovor na deloto na Aristotel, Nikomanova etika, Kultura, Beograd,<br />
1970, str. XXXIII.<br />
137)<br />
Konkretnata pravi~nost se postignuva so izedna~uvawe po pat na aritmeti~ka<br />
proporcija. Taa pravi~nost pretstavuva sredina me|u dobivkata i {tetata i tuka<br />
sekoj e ednakov bez ogled na toa dali e ~esen ili lo{ - "va`no e samo toa da se utvrdi<br />
deka eden trpi nepravda, a drug ja nanesuva, deka eden napravil {teta, a drug ja<br />
o{teten". (str. 125). Korektivno pravi~no postapuvawe zna~i sredina me|u vr{eweto<br />
nepravda i trpeweto nepravda. Prvoto zna~i da ima{ pove}e, a vtoroto da ima{<br />
pomalku (str. 126). "Nepravednosta ednovremeno e i vi{ok i nedovolnost, i toa za<br />
nepravedniot li~no vi{ok na ona {to voop{to e korisno, a nedovolnost na ona {to e<br />
{tetno". Aristotel, Nikomhova etika, Kultura, Beograd, 1970, str. 127.<br />
138)<br />
Ibid, str. 120.<br />
85
drago") 139) . Odmazdata, veli Aristotel, e vo ~ovekovata priroda za{to<br />
go smiruva ~ovekoviot gnev i negovoto ~uvstvo na bolka go zamenuva so<br />
zadovolstvo 140) . Neprezemaweto na odmazdata e vo sprotivnost so<br />
~ovekovata ~uvstvitelnost i nagonot za samoodbrana za{to samo<br />
robovite mo`at da podnesuvaat navredi bez da se nalutat. Dokolku ne<br />
e glup ili so ropska priroda slobodniot ~ovek treba da se luti i na<br />
sekoe zlo mora da vozvrati so zlo 141) . Srazmernoto vra}awe za<br />
pretrpenoto zlo e uslov za odr`uvawe na ~ovekovata zaednica 142) .<br />
Pri konkretno realizirawe na reakcijata mo`no e i opredeleno<br />
otstapuvawe od srazmernosta. Takvoto otstapuvawe vo eden<br />
slu~aj e predopredeleno od klasnata pripadnost na poedinecot. Toa vo<br />
soglasnost so konstrukcijata na distributivnata pravednost zna~i<br />
deka: "ako nekoj {to ne e na vlast udri nekogo, udarot ne smee da bide<br />
vozvraten. No ako nekoj udri lice {to e na vlast, udarot ne samo {to<br />
}e bide vozvraten tuku (storitelot) }e bide i strogo kaznet 143) .<br />
Vtoroto otstapuvawe od srazmernata odmazda e povrzano so<br />
karakterot na zlostorni~kata volja. Imeno, spored Aristotel, kaj<br />
sekoe delo treba da se vodi smetka dali e storeno dobrovolno (volevo)<br />
ili nedobrovolno (nevolevo) dejstvie. Volevite dejstvija natamu se<br />
delat na namerni (svesni, so predhodno razmisluvawe) ili nenamerni<br />
(svesni, no bez predhodno razmisluvawe). Vo dvata slu~ai se raboti za<br />
nepravedno ogre{uvawe sprema zakonot i zatoa treba da se vospostavi<br />
ednakvost. Me|utoa, kaj namerno storenite dela treba da se ima<br />
predvid deka se vr{at od gnev (vo lutina) i pod dejstvo na drugi<br />
afekti vo koi se zapa|a soglasno ~ovekovata priroda. Pri<br />
kaznuvaweto na tie slu~ai treba da se vodi smetka za ulogata na<br />
`rtvata 144) .<br />
Od druga strana, za dela storeni so nedobrovolni dejstvija ne<br />
mo`e da se ka`e deka se nepravedni iako so niv ~ovekot se ogre{uva<br />
sprema zakonot. Odmazdata {to ovde }e se primeni treba da zavisi od<br />
toa dali se raboti za prostlivo dejstvie (slu~aj ili gre{ka) ili pak,<br />
za dejstvie {to ne mo`e da se prosti (afekt {to ne e ni priroden ni<br />
~ove~ki).<br />
Od seto ova mo`e da se vidi deka kaj Aristotel e prisuten<br />
opredelen streme` za individualizacija vo kaznuvaweto, a so svoite<br />
otstapki od na~eloto na talionot dosegnal i drugi problemi me|u koi<br />
139)<br />
Ibid, str. 123.<br />
140)<br />
Ibid, str. 101.<br />
141)<br />
Ibid, str. 101.<br />
142)<br />
Ibid, str. 123.<br />
143)<br />
So distributivnata pravednost se vodi smetka za dostoinstvoto na ~lenovite na<br />
zaednicata i nivnite individualni zaslugi za op{testvoto. Taa se rakovodi od ~esta,<br />
ugledot, vrednosta ili podobro re~eno od klasnata pripadnost na poedinecot, a se<br />
ostvaruva spored geometriska proporcija: kolku e pogolema vrednosta na ~ovekot,<br />
tolku e pogolema dobivkata, ili pak, pomala {tetata. Vidi: Ibid, str. 120 i 121.<br />
144)<br />
"...Delata storeni vo afekt so pravo se osuduvaat kako dela bez predumisla, za{to<br />
za~etnikot ne e onoj {to go vr{i deloto, tuku onoj {to go predizvikal afektot" Ibid,<br />
str. 132.<br />
86
i onoj za zna~eweto na pridonesot na `rtvata vo kaznuvaweto.<br />
Filozofite {to delumno se zanimavale so problemite na<br />
kaznata i kaznuvaweto vo robovladetelskiot Rim ne uspeale da dadat<br />
nekoi novi i poinakvi idei od nivnite gr~ki predhodnici. Takov e<br />
primerot so Ulpijan, Ciceron i nekoi drugi misliteli od toa vreme.<br />
Me|u niv sepak }e se izdvoi sofistot Lukrie Anej Senaka (4-65) so<br />
svoeto zna~ajno delo "Rasprava za gnevot" vo koe }e im posveti mnogu<br />
pogolem prostor na ovie pra{awa. Iako i kaj nego se ~uvstvuva golemo<br />
vlijanie na Protagora i Platon negovite sfa}awa zna~at ~ekor<br />
ponapred vo ovaa oblast za{to niz povrzuvaweto na celite na kaznata<br />
so opredeleni endogeni faktori na kriminalitetot (strastite)<br />
genijalno ja anticipriral sovremenata individualizacija na<br />
kaznuvaweto, a so svojot streme` za humanizirawe na kaznite se izdignuva<br />
ne samo pred svoeto tuku i pred na{eto vreme.<br />
Osnovnoto pra{awe {to toj saka da go re{i e na~iniot na koj<br />
treba da se ubla`i gnevot kako okolnost od koja proizleguvaat mnogu<br />
zla, a me|u niv i na kriminalitetot i drugite poroci na ~ovekot. Spored<br />
nego gnevot e najgrdata ~ove~ka strast {to se ra|a bez u~estvo na<br />
voljata i rasuduvaweto 145) i vodi kon posegnuvawa na oru`je, kon krv,<br />
ubistva, zaemni gadosti me|u lu|eto, razni uni{tuvawa i nepravedno<br />
izre~eni kazni 146) . Onoj {to pottiknat od gnevot }e stori grev<br />
(prestap) 147) treba da se kazni, no kaznata treba da bide poslednoto<br />
sredstvo za iskorenuvawe na gnevot. Vistinskiot za{titnik na<br />
narodot treba najprvin da se potrudi da go razvie gra|anskiot duh za<br />
dobroto i zamrazuvaweto na nepravdata preku dejstvoto na blagiot<br />
zbor (sovetuvawe), a potoa so poblag verbalen prekor (opomena, ukor)<br />
i najposle so blagi kazni {to mo`at da se otpovikaat, no i so onie<br />
najostrite rezervirani za najlo{ite prestapnici 148) . Koja kazna }e se<br />
izbere, dali taen ili javen ukor, javno `igosuvawe, progonuvawe ili<br />
smrtna kazna 149) i spored Seneka zavisi od toa dali se raboti za<br />
popravlivi ili nepopravlivi zlostornici 150) . Sudijata e toj {to treba<br />
da znae deka edna kazna se upotrebuva za popravawe a druga za<br />
otstranuvawe i deka vo dvata slu~ai treba da se ima predvid idninata<br />
a ne minatoto. Zatoa "nikoj razumen ne kaznuva za ona {to e storeno,<br />
tuku zatoa vo idnina da ne se gre{i, ona {to e pominato ne mo`e da se<br />
otpovika, a idninata mo`e da se predupredi 151) . Vo obata slu~ai treba<br />
da se bara korista {to kaznata ja nosi za idninata, a taa korist e<br />
145)<br />
Seneka, Rasprava o gnevu, Rad, Beograd, 1983, str. 20-30.<br />
146)<br />
Ibid, str. 5-6.<br />
147)<br />
Grev e sramno da mu se {teti na tatkovinata: zna~i i na gra|ninot za{to toj e del<br />
od tatkovinata (a delovite zaslu`uvaat po~it, ako ja zaslu`uva celinata)". Ibid, str.<br />
56.<br />
148)<br />
Ibid, str. 11<br />
149)<br />
Ibid, str. 20.<br />
150)<br />
Ibid, str. 19.<br />
151)<br />
Ibid, str. 25. Toa e poznata izreka koja vo original glasi: "Nemo prudens, quia<br />
peccatum est, sed ne peccatur, revocasi enim praeteria non possunt, futura prohibentur".<br />
87
azli~na: vo prviot slu~aj - popravawe na zlostornikot 152) a vo<br />
vtoriot slu~aj - otstranuvaawe na prestapnikot da ne stori novo delo<br />
i zastra{uvawe na drugite. 153) Ottuka proizleguva deka Seneka pravi<br />
jasna distinkcija me|u celite {to treba da se ostvarat sprema<br />
popravlivite (samo za niv e predviden zastra{uva~kiot element na<br />
kaznata) i nepopravlivite zlostornici. Od druga strana Seneka jasno<br />
gi oddeluva razgleduvawata za odmazdata koja {to vo nitu eden moment<br />
ne ja brka so celite na kaznata. Toj ja opravduva javnata odmazda kako<br />
neophodno sredstvo za odbrana na op{testvoto, a privatnata odmazda<br />
kako dol`nost {to proizleguva od qubovta i po~ituvaweto kon<br />
najbliskite 154) . Me|utoa, i vo dvata slu~ai Seneka e protiv onaa<br />
odmazda {to poa|a od gnevot, lutinata i omrazata bilo na<br />
poedinecot 155) , bilo na sudijata 156) . Na ovoj problem mu posvetuva<br />
golemo vnimanie i toa, pred sÒ, za da se zapre privatnata odmazda koja<br />
vo negovo vreme bila mo{ne prisutna. Vo taa smila iznesuva brojni<br />
nasoki {to treba da go iskorenat gnevot kako kaj mladite taka i kaj<br />
vozrasnite i pritoa se obiduva da doka`e deka onaa okolnost {to go<br />
sozdvava prestapnikot vo ednakva mera e neprifatliva kaj odmaznikot<br />
za{to nejzinoto prisustvo doveduva do apsurdot: eden prestapnik da<br />
bide kaznet od drug prestapnik 157) . Odmazdata {to ne e oslobodena od<br />
gnev mo`e da predizvika i drugi posledici kako na primer: bezobyirno<br />
i nesrazmerno kaznuvawe 158) , sozdavawe novi sudiri 159) , psihi~ki<br />
nemiri 160) , itn. itn. Najgolem lek za gnevot e odlo`uvaweto na<br />
odmazdata 161) . Ako e storena nekoja navreda, odlo`uvaweto mo`e i treba<br />
da vodi kon potisnuvawe na lutinata 162) . No kaj pote{kite dela ne<br />
152)<br />
"Nie ne bi gi ubivale ni otrovnite ni vodenite zmii nitu site onie koi so svoeto<br />
kasnuvawe ili udar {tetat koga bi mo`ele da gi pripitomime ili da postigneme da<br />
ne bidat opasni ni za nas ni za drugite. Zatoa nema da mu pravime zlo ni na ~ovekot<br />
{to pogre{il, tuku zatoa da ne gre{i i kaznata nikoga{ nema da se odnesuva na<br />
minataot tuku samo na idninata" kaznata ne luti, taa ~uva. Za{to ako treba da bide<br />
kaznet sekoj onoj ~ij duh e opak i zatruen, od kaznata ne bi bil izzemen nikoj". Ibid, str.<br />
57.<br />
153)<br />
Ibid, str. 11-12.<br />
154)<br />
Ibid, str. 16.<br />
155)<br />
"Nema ni{to ponedoli~no odo{to da se lutime na onoj {to go kaznuvame, kaznata<br />
sepak pove}e }e koristi za popravawe na zlostornikot ako e donesena so sudska<br />
odluka. Zatoa Sokrat mu veli na robot - Bi te i{ibal da ne sum lut". Ibid, str. 19.<br />
156)<br />
"Dobriot sudija go osuduva ona {to zaslu`uva osuda, no ne mrazi" Ibid, str. 21.<br />
157)<br />
Vidi: Ibid, str. 19.<br />
158)<br />
"Niedna strast ne te`nee pove}e kon odmazda odo{to gnevot i zatoa toj ne e<br />
sposoben da se odmazdi: nagol ili bezumen kako skoro sekoja strastvena `elba, samiot<br />
si pre~i sebe si vo ona kon {to brza", Ibid, str. 17.<br />
159)<br />
Vidi: Ibid, str. 71-73.<br />
160)<br />
Vidi: Ibid, str. 95.<br />
161)<br />
Ibid, str. 54.<br />
162)<br />
Vidi: Ibid, str. 55. Vo ovaa smisla na strana 55 Seneka go veli i slednovo: "Onaa<br />
golema du{a koja umee samata da se ceni ne se odmazduva za navreda za{to ne ja ni<br />
~uvastvuva". Ottamu se ~ini deka i vo negovo vreme nemalo golema razlika me|u<br />
88
mo`e da dovede do kone~no oprostuvawe na zloto, odnosno kon celosno<br />
odlo`uvawe na odmazdata 163) . Ottuka se gleda svesta na Seneka za toa<br />
deka prevospitnoto dejstvo {to i se pridava na kaznata bez ogled na<br />
svojata uloga ne mo`e da ja izmeni su{tinata na kaznata voop{to 164) .<br />
2. So po~etokot na raspa|aweto na feudalizmot od XVI se<br />
javuva cela plejada misliteli {to se zalaga za popravedno op{testvo<br />
i za osloboduvawe na naukata od stegite na teologijata.So socijalutopistite<br />
zapo~nuva period koj vo pogled na kaznata zna~i zalo`ba<br />
za najzina humanizacija, ukinuvawe na telesnite, smrtnata i voop{to<br />
strogite i surovi kazni i barawe srazmernost vo kaznuvaweto.<br />
Tomas Mor (Thomae Mori, 1478-1535) vo deloto "Utopija" se<br />
pobunuva protiv smrtnite kazni {to bile izrekuvani i izvr{uvani za<br />
kradcite smetaj}i deka takviot na~in na kaznuvawe "gi preminuva<br />
granicite na pravdata i ne mu koristi na op{toto dobro". Kako odmazda<br />
za samata kra`ba, takvata kazna e premnogu svirepa, a sepak nedovolna<br />
da ja suzbie. Bidej}i nitu obi~nata kra`ba e taka stra{en<br />
prekr{ok {to bi trebalo da se plati so glava, nitu bilo koja kazna<br />
sama po sebe e kadra da gi odvrati od kra`bi onie {to ne raspolagaat<br />
so drugi sredstva za odr`uvawe na `ivotot. Na kradcite im se<br />
odmeruvaat te{ki i svirepi kazni, a mnogu pokorisno bi bilo da se<br />
raboti vrz toa da se obezbedat izvesni sredstva za `ivot taka {to<br />
nikoj ne }e zapadne vo prokletata nu`da da mora da zapo~ne so kra`ba,<br />
a da zavr{i na gubili{te 165) . Vo vrska so toa Mor go istaknuva i<br />
slednoto: "Smetam deka sekoj mo`e da sogleda kolku e ne samo<br />
besmisleno, tuku za dr`avata i opasno koga na ist na~in se kaznuvaat<br />
ubijcite i kradcite. Koga eden neranimajko znae deka za nego postoi<br />
ista opasnost da go obvinat za kra`ba, ili, pokraj toa i za ubistvo,<br />
toga{ i samoto toa somnenie go pottiknuva i da go ubie onoj ~ovek<br />
kogo inaku sakal samo da go ograbi 166) . Gledaj}i ja pri~inata na kra-<br />
`bite vo sostojbata do koja dovede prvobitnata akumulacija na kapitalot<br />
toj se zalagal za preventivni merki {to }e zna~at lekuvawe na<br />
op{testvoto, a namesto smrtnite i telesnite kazni predlagal da se<br />
vovede kaznata zatvor so prisilna rabota smetaj}i deka taa mo`e da<br />
obezbedi popravawe na prestapnicite dokolku humano se postapuva so<br />
niv.<br />
Interesni razmisluvawa za individualizacijata na kaznata<br />
nao|ame i kaj Tomazo Kampanela (Thomae Campanellae, 1568-1630). Vo<br />
"Gradot na sonceto" (delo {to e objaveno me|u 1620-1623 god.) toj<br />
predviduva pove}e kazni, od ukor do smrtna kazna i se zalaga za brza<br />
sudska postapka, no e protiv voveduvaweto na kaznata zatvor. "Za<br />
nasilstvo se osuduva na smrt ili se izrekuva kazna oko za oko, nos za<br />
pri~inate {to doveduvaat do odmazdata so onie sostojbi {to va`at i denes. Vo taa<br />
smisla i <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Ubistvata vo Makedonija, Studentski zabor, Skopje, 1995, str.<br />
194.<br />
163)<br />
Seneka, Ibid, str. 102.<br />
164)<br />
Vidi: Ibid, str. 8.<br />
165)<br />
Mor, T. Utopija. Kultura, Beograd, 1964, str. 55-56.<br />
166)<br />
Ibid, str. 63-64.<br />
89
nos, zab za zab itn. spored zakonot na odmazdata, ako deloto e umisleno<br />
i ako postoela namera"..."Ako zlostorstvoto e storeno vo karanica i<br />
bez predumisla, presudata se ubla`uva"..."Grevovite storeni od<br />
slabost i neznaewe se kaznuvaat samo so ukor i so primenuvawe<br />
vozdr`livost ili izu~uvawe na onie nauki ili ve{tini protiv koi<br />
nekoj zgre{il"..."Ako nekoj bide obvinet po vtor ili tret pat, toa<br />
povlekuva dvokratna kazna 167) .<br />
Po Mor i Kampanela sleduva `iva aktivnost, prosledena so<br />
filozovski i nau~ni razmisluvawa od epohata na humanizmot i<br />
renesansata od XVII i XVIII vek od strana na golemite misliteli -<br />
kontraktualistite: Grocius, Hobs, Lok, Ruso i francuskite enciklopedisti:<br />
Monteskie, Volter, Didro, Holbah i dr. Kaj niv mo`at da se<br />
sretnat i zna~ajni misli za individualizacijata i celite na kaznuvaweto<br />
inspirirani od nivniot interes za polo`bata na ~ovekot vo<br />
dr`avata, za negovite prava (povtorno se javuva idejata za prirodnoto<br />
pravo i op{testveniot dogovor) i odnosot na dr`avata kon gra|anite.<br />
Spored Tomas Hobs (Thomas Hobz, 1588-1679) 168) kaznata e zlo<br />
{to javnata vlasta go nanesuva vrz onoj {to storil ili propu{til<br />
ne{to {to taa vlast go smeta za povreda na zakonot, so cel voljata na<br />
lu|eto da se napravi sklona na poslu{nost 170) . Pravoto na kaznuvawe<br />
se izvlekuva ottamu {to narodot ne gi dal tuku samo gi napu{til<br />
svoite prava i so toa go zajaknal pravoto na suverenot da upotrebuva<br />
kazna sekoga{ koga smeta deka toa e celishodno za odr`uvawe na<br />
site 171) . So svoeto zalagawe za izreknuvawe samo na onie kazni {to<br />
predhodno se predvideni so zakon 172) i samo toga{ ako im predhodi<br />
javna osuda 173) , kako i so protiveweto da se kaznuvaat nevinite 174) . Hobs<br />
be{e mnogu blisku do sovremenoto na~elo na zakonitosta vo<br />
kaznuvaweto. Me|utoa, vo toa ne uspea za{to dopu{ta{e arbitrernost<br />
(proizvolnost) vo kaznuvaweto vo slu~aite koga zakonot ne opredelil<br />
nikakva kazna ili ne ja odredil nejzinata visina za ve}e predvideni<br />
167)<br />
Kampanela, T. Grad sunca, Kultura, Beograd, 1964, str. 44-45.<br />
168)<br />
Spored nego vo prirodata se e pri~inski zasnovano, se e nu`no nastanato po silata<br />
na prirodnite zakonitosti i zatoa ne treba da se veruva vo ~uda i nepredvidlivi<br />
sili. Vo objasnuvaweto na postanokot na dr`avata toj poa|a od prirodnata sostojba vo<br />
koja sekoj ~ovek e ednakov i ima prirodno pravo da se odr`i vo `ivot. No i drugite<br />
lu|e imaat vakvo pravo koe ne e ograni~eno i ne mo`e da se ograni~i. Ottamu<br />
proizleguva nedoverbata {to vodi do vojna na sekoj protiv sekogo. Za da se odr`i vo<br />
`ivot ~ovekot mo`e da odzema dobra i da ubiva i nema nikakvi moralni ili pravni<br />
pre~ki vo toa. No op{tata volja na site protiv site mo`e da dovede do istrebuvawe<br />
na ~ovekoviot rod. Za da se izbegne ovaa opasnost razumot e toj {to nalaga deka<br />
lu|eto treba da gi prenesat svoite neograni~eni prava vrz dr`avata koja }e ja zeme<br />
obvrskata da gi {titi nivnite `ivoti i imoti, Vidi: Hobz, T. Levijatan, Kultura,<br />
Beograd, 1961, str. 105-110.<br />
170)<br />
Ibid, str. 274.<br />
171)<br />
Ibid, str. 275.<br />
172)<br />
Ibid, str. 277.<br />
173)<br />
Ibid, str. 275.<br />
174)<br />
Ibid, str. 280.<br />
90
krivi~ni dela 175) . Pokraj toa bil uveren vo nevozmo`nosta za<br />
kaznuvawe na suverenot 176) . Nadvor od negovite otstapki stoi<br />
izrazeniot streme` za takvo kaznuvawe {to treba da bide srazmerno<br />
na te`inata na krivi~noto delo 177) . Toa se gleda od negoviot stav deka<br />
nanesenoto zlo (kaznata) ne smee da bide ni pomalo nitu pogolemo od<br />
zadovolstvoto {to prirodno go sledi izvr{uvaweto na krivi~noto<br />
delo. Vo dvata slu~ai veli Hobs, ve}e ne se raboti za kazna tuku za<br />
naneseno zlo {to se sveduva na cena ili otkup ili na akt na<br />
neprijatelstvo 178) .<br />
Po odnos na pra{aweto za registerot na kaznite Hobs e na<br />
linijata so koja ñ se pru`a podr{ka na ve}e postoe~kite kazni. Toa se:<br />
smrtnata kazna so ili bez predhodno izma~uvawe, telesnite kazni me|u<br />
koi go vbrojuva i li{uvaweto od telesni zadovolstva {to porano bile<br />
zakonski u`ivani, pari~nite kazni vo ~ii ramki gi pomestuva i<br />
konfiskacijata na imotot i obes~estuva~kite kazni (li{uvaweto na<br />
osudenite lica od nivnite {titovi, tituli i slu`bi, ili proglasuvawe<br />
deka se nesposobni vo idnina da gi steknuvaat) 179) , a na<br />
progonuvaweto mu go odre~uva karakterot na kaznata 180) .<br />
Hobs nakratko se zadr`uva i vrz celite na kaznata koi, spored<br />
nego, se sostojat vo naveduvaweto kako na storitelot taka i na drugite<br />
kon po~ituvawe na zakonot. Toj izri~no veli deka celta na kaznata ne<br />
e odmazda tuku popravawe na storitelot na zlostorstvoto ili<br />
zastra{uvawe na drugite zaradi nivno pravilo naso~uvawe 181) .<br />
Me|utoa, i pokraj toa {to ispravno smeta deka celta e sekoga{ ne{to<br />
idno toj ne go napu{ta terminot odmazda i veli: "deka odmazduvaj}i se<br />
t.e. nagraduvaj}i go zloto so drugo zlo (podvlekol Z.S.) lu|eto ne<br />
gledaat na minatoto zlo tuku na goleminata na idnoto dobro {to<br />
treba da dojde 182) . Kontradiktornosta na ovoj stav e o~igledna za{to<br />
zloto kako su{tina na odmazdata nikakvi dobri nameri ne mo`at da go<br />
napravat (pretvorat) vo nagrada. Faktot deka Hobs ja me{a su{tinata<br />
so celite na kaznata mo`e da se vidi i od zbrkata {to ja sozdava koga<br />
kaj vidovite na kaznite, a osobeno kaj kaznata zatvor go dopu{ta samo<br />
175)<br />
"Ako kaznata e ve}e odredena so zakon toga{ storitelot e podlo`en na taa kazna.<br />
Ako pak kaznata ne e opredelena, podlo`en e na arbitrerni kazni". Ibid, str. 258.<br />
176)<br />
Vidi: Ibid, str. 277 i 278.<br />
177)<br />
"Stepenot na te`inata na krivi~noto delo se opredeluva spored razni merila i se<br />
meri prvo, spored zloto koe pretstavuva izvor ili pri~ina, vtoro, spored zaraznosta<br />
na primerot, treto, spored {tetnosta na posledicite i ~etvrto, zemaj}i go vo vid<br />
vremeto, mestoto i liceto {to e vo pra{awe". Ibid, str. 267.<br />
178)<br />
Ibid, str. 276.<br />
179)<br />
Ibid, str. 278-279.<br />
180)<br />
Tolkuvaj}i ja prirodata na ovaa kazna toj smeta deka vo onie slu~ai koga ne e<br />
sledena so odzemawe na imotot i prihodite progonuvaweto ne e kazna tuku naprosto<br />
"samo promena na vozduhot" na onoj protiv kogo e izre~ena. Dokolku pak pri<br />
progonuvaweto se odzeme zemji{teto i drugite dobra na prestapnikot takvata merka<br />
treba da se pomesti me|u pari~nite kazni. Vidi: ibid, str. 280.<br />
181)<br />
Ibid, str. 134 i 276.<br />
182)<br />
Ibid. str. 134.<br />
91
stradaweto na osudenikot "zaboravaj}i" da go vklu~i i obrazlo`i ona<br />
{to go rekol za negovoto popravawe.<br />
Vo vrska so negovite stavovi za kaznata bitno e me|utoa, da se<br />
odbele`i zalo`bata za ednakvost pred zakonot. Kaznite opredeleni<br />
so zakonot treba da se primenuvaat vrz site bez ogled na ne~ie bogatstvo,<br />
plemenita krv ili pamet i zatoa treba da se spre~at raznovidnite<br />
prijatelski i srodni~ki vrski i podmituvawa na sudiite 183) . Za<br />
taa cel toj se zalaga za predviduvawe poostri kazni, za{to pogre{niot<br />
primer i probivaweto na paja`inata na zakonot 184) ja zgolemuvaat<br />
te`inata na deloto 185) .<br />
Pra{aweto za kaznata Xon Lok (John Lok, 1632-1704) 186) go<br />
izveduva od filozovskiot stav deka seto ona {to kaj ~ovekot predizvikuva<br />
zadovolstvo ili u`ivawe se narekuva "dobro", a ona {to<br />
predizvikuva bolka i neprijatnosti se narekuva "zlo". Dobroto vodi<br />
kon sre}ata na ~ovekot, a zloto kon nesre}ata 187) . Dobroto i zloto se,<br />
vsu{nost, soglasuvawe i nesoglasuvawe na na{ite volevi dejstvija so<br />
onoj zakon {to se temeli na voljata i mo}ta na zakonodavecot da<br />
donesuva dobro i zlo. A toa dobro i zlo, u`ivaweto i bolkata koi po<br />
naredba na zakonodavecot go sledat na{eto pridr`uvawe ili naru{uvawe<br />
na zakonot se ona {to go narekuvame nagrada i kazna 188) . Ottuka<br />
proizleguva deka sekoe naru{uvawe na zakonot e oli~enie na zloto,<br />
vr{ewe nepravda 189) i vrz nego treba da se nadovrze drugo zlo. Za<br />
izvr{eni ubistva sekoga{ sleduva smrtna kazna spored na~eloto: "Koj<br />
lie ~ove~ka krv, negovata krv od ~ovek da bide proliena" 190) . [to se<br />
odnesuva do polesnite prestapi, nivnite storiteli spored Lok treba<br />
da bidat kazneti vo onoj stepen i so tolku ostrina {to }e bidat<br />
183)<br />
Vidi: Ibid, str. 261.<br />
184)<br />
Ibid, str. 260.<br />
185)<br />
"Voop{to zemeno site krivi~ni dela se tolku pote{ki kolku {to predizvikuvaat<br />
pote`ok skandal, {to }e re~e dokolku pretstavuvaat kamen na prepnuvawe na slabite<br />
lu|e koi ne gledaat tolku na patot po koj odat kolku na svetlosta {to drugi lu|e pred<br />
niv ja nosat". Ibid, str. 271. Vidi i str. 267 i 271.<br />
186)<br />
Vo objasnuvaweto na dr`avata Lok isto taka trgnuva od prirodnata sostojba koja ja<br />
narekuva sostojba na sovr{ena sloboda kade site u`ivaat ednakvost (ramnopravnost i<br />
nezavisnost) i postapuvaat vo granicite na prirodnite zakoni. No kako i sekade i vo<br />
prirodnata sostojba se javuvaat prekr{iteli na zakonite (ovde prirodnite zakoni) i<br />
tie se gonat i kaznuvaat. Izrekuvaweto i izvr{uvaweto na kaznite im e dovereno na<br />
lu|eto voop{to i tie vo site slu~ai se javuvaat kako sudii. No kako takvi tie<br />
stanuvaat pristrasni kon sebe, svoite rodnini i prijateli, a od druga strana zlobata,<br />
strastite i odmazdata gi vodat daleku vo kaznuvaweto na drugite {to doveduva do<br />
neredi. Tokmu zatoa lu|eto se dogovaraat za sozdavawe na edno telo {to }e<br />
pretstavuva lek protiv tie neredi, a toa telo e dr`avata. Vidi: Parsons, T. Teorije o<br />
dru{tvu, Vuk Karad`i}, Beograd, 1969, str. 105-106.<br />
187)<br />
Vidi; Lok, D`. Ogled o ljudskom razumu, Kultura, Beograd, 1962, str. 239 i natamu.<br />
188)<br />
Ibid, str. 377.<br />
189)<br />
"Ni{to ne mo`e da se smeta za nepravedno {to ne mu e sprotivno na nekoj zakon"<br />
Ibid, str. 233.<br />
190)<br />
Vidi: Persons, T. op. cit, str. 105.<br />
92
dovolni prestapnikot da go izvle~e podebeliot kraj, da mu se dade<br />
prilika za pokajuvawe i da se zapla{at ostanatite 191) .<br />
@an @ak Ruso (1712-1778) 192) malku se zanimaval so problemite<br />
na kaznata i kaznuvaweto. I toj sli~no kako Lok, a podocna i Holbah,<br />
najpove}e se interesiral za smrtnata kazna za koja nao|a poinakvo<br />
opravduvawe. So naru{uvaweto na op{testvenoto pravo prestapnikot<br />
stanuva buntovnik i predavnik na svojata tatkovina, veli Ruso. Toj<br />
prestanuva da bide nejzin ~len pa duri i vojuva protiv nea. Vo toj<br />
slu~aj opstanokot na dr`avata se kosi so negoviot opstanok. Eden od<br />
dvajcata mora da propadne, a koga vinovnikot se osuduva na smrt, toa se<br />
pravi protiv nego ne kako sprema dr`avjanin tuku kako sprema<br />
neprijatel. No, za razlika od Lok, Ruso se izjasnuva protiv za~estenata<br />
primena na smrtnite kazni smetaj}i deka tie se znak na slabost<br />
ili mrzlivost na dr`avata. Za{to nema zlostornik koj ne mo`e da se<br />
osposobi barem za ne{to, pa zatoa ne smee da se ubiva duri ni za<br />
primer, osven onoj ~ij opstanok e opasen za drugite 193) .<br />
[arl Monteskie ([arl Luj de Sekonda, baron od Bred i Monteskie,<br />
1689-1755) vo svoeto najpoznato delo "Za duhot na zakonot" (De L'esprit<br />
des lois) od 1748 godina ostro go kritikuva formalizmot i<br />
apstraktnosta na krivi~nite zakoni i dava predlozi za nivno<br />
sostavuvawe 194) . Toj re{itelno stanuva protiv denunciraweto 195) , primenata<br />
na tortura vo krivi~nata postapka 196) kako i protiv toa sudskata<br />
vlast da bide soedineta so bilo koj del od zakonodavnoto telo 197) .<br />
Monteskie mu se protivi i na zakonskoto i na sudskoto samovolie vo<br />
propi{uvaweto i izreknuvaweto na kaznite, a osobeno na izborot i<br />
primenata na te{ki i svirepi kazni. Me|utoa, i pokraj toa za golem<br />
del od negovite idei osobeno za onie vo vrska so kaznite i<br />
kaznuvaweto mo`e da se ka`e tokmu ona {to samiot mu go prefla na<br />
Tomas Mor: "deka pove}e zboruva za ona {to go pro~ital odo{o za ona<br />
{to go mislel" 198) .<br />
Spored Monteskie site zlostorstva mo`e da se podelat vo<br />
191)<br />
Ibid, str. 105-106.<br />
192)<br />
Ruso pretpostavuva deka vo prirodnata sostojba se javuvaat pre~ki {to go sopiraat<br />
~ovekovoto samoodr`uvawe i gi nadminuvaat silite na sekoj poedinec {to mo`e da gi<br />
upotrebi za da se odr`i vo taa sostojba. Zaradi sopstvenoto samoodr`uvawe<br />
poedinecot mora da go izmeni na~inot na `ivotot i da se zdru`i vo dr`ava<br />
obrazuvaj}i sili {to mo`at da gi nadminat silite od nadvor. Prirodnata sostojba ja<br />
zamisluval kako period vo koj ~ovekot bil sloboden, nezavisen i moralno nerasipan.<br />
So voveduvaweto na privatnata sopstvenost i podocna so razvojot na civilizacijata<br />
zasnovan vrz op{testvenata neednakvost lu|eto se izrasipale. Vidi: Ruso, @.@.<br />
Op{testveniot dogovor, Misla i dr. Skopje, 1978.<br />
193)<br />
Vidi: Ibid, str. 44-46.<br />
194)<br />
Monteskie, O duhu zakona, Tom II, Filip Vi{nji}, Beograd, 1989, str. 295-300.<br />
195)<br />
Ibid, Tom I, str. 95 i 213.<br />
196)<br />
Ibid, Tom I, str. 106.<br />
197)<br />
Vo ovoj pogled Monteskie sepak dozvoluva tri isklu~oci, Vidi: ibid, Tom I, str. 183<br />
i natamu<br />
198)<br />
Vidi: ibid, Tom II, str. 301.<br />
93
~etiri grupi: prvite ja povreduvaat verata, vtorite moralot, tretite<br />
spokojstvoto, a ~etvrtite sigurnosta (bezbednosta) na gra|anite 199)<br />
Kazna e seto ona {to zakonot go narekuva kazna 200) . Taa e opravdana ako<br />
e izvedena od prirodata na ovie dela. Toga{ taa go gubi karakterot na<br />
nasilstvo i samovolie na zakonodavecot vrz gra|anite i stanuva izraz<br />
na nivnata politi~ka sloboda koja se sostoi vo bezbednosta, ili barem<br />
vo uverenosta za sopstvenata bezbednost 201) .<br />
Sledej}i ja predhodnata ideja vo prvata grupa Monteskie gi<br />
pomestuva samo onie zlostorstva so koi neposredno se povreduva<br />
vr{eweto na verski obredi. Kaznite {to treba da se izrekuvaat za tie<br />
dela mora da se sostojat vo li{uvaweto od site prednosti {to gi<br />
pru`a religijata: progonuvawe od hramovi, povremeno ili trajno<br />
isklu~uvawe od zaednicata na vernicite, izbegnuvawe na nivno prisustvo,<br />
izlo`uvawe na omraza, op~inuvawe 202) . Ona {to pritoa e<br />
zna~ajno e deka iako bil dlaboko religiozen ~ovek 203) koj na religijata<br />
i pridava zna~ajna uloga vo vospituvaweto na gra|anite, vospostavuvaweto<br />
mir me|u niv 204) , zgolemuvawe na mo}ta na zakonot 205) i<br />
stabilnosta na politi~koto ureduvawe, 206) toj bil protiv nejzinata<br />
zloupotreba, 207) osobeno vo kaznuvaweto tvrdej}i deka religijata treba<br />
da dava pove}e soveti odo{to propisi. Vo taa smisla se zalagal i za<br />
mo{ne golema pretpazlivost pri progonite na magijata i eresot 208) .<br />
Vo vtorata grupa spa|aat zlostorstvata protiv obi~aite od koi<br />
se gradi moralot vo edna zaednica. Za navreda na javniot moral ili<br />
moralot na poedincite kaznite se: skratuvawe na korista {to<br />
op{testvoto ja povrzalo so ~istotata na moralot, globi, izlo`uvawe<br />
na sram, prisilba na storitelot da se sokriva, javno posramuvawe,<br />
progonuvawe od gradot i op{testvoto, i, najposle, site kazni {to gi<br />
predviduva sudskata prekr{o~na postapka ako se dovolni da ja<br />
suzbijat preteranata smelost me|u polovite 209) .<br />
Tretata grupa zlostorstva ja so~inuvaat samo povedenijata so<br />
koi se zagrozuva spokojstvoto na gra|anite. Kaznite za ovie dela treba<br />
da se naso~eni protiv spokojstvoto na storitelot. Takvo dejstvo,<br />
199)<br />
Ibid, Tom I, str. 209.<br />
200)<br />
Ibid, Tom I, str. 97.<br />
201)<br />
Ibid, Tom I, str. 208-209.<br />
202)<br />
Ibid, Tom I, str. 210.<br />
203)<br />
Spored Monteskie onoj koj od religijata se pla{i i ja mrazi nalikuva na div yver<br />
koj go grize sinxirot {to go spre~uva da im se nafrli na minuva~ite, onoj koj ne se<br />
rakovodi od nekakva religija, e kako grozno `ivotno, koe se ~uvstvuva slobodno samo<br />
koga raspar~uva ili `dere". Ibid, Tom II, str. 136.<br />
204)<br />
Vidi: ibid, Tom II, str. 147.<br />
205)<br />
Vidi: ibid, Tom II, str. 144-145.<br />
206)<br />
Vidi: ibid, Tom II, str. 146.<br />
207)<br />
Ibid, Tom II, str. 148-149.<br />
208)<br />
Ibid, Tom I, str. 212. Pritoa Monteskie ne propu{ta da podvle~e: "Ovde ne rekov<br />
deka eresot ne treba voop{to da se kaznuva tuku velam deka vo toj pogled treba da se<br />
bide mo{ne pretpazliv". Ibid, Tom I, str. 213.<br />
209)<br />
Ibid, Tom I, str. 211.<br />
94
spored Monteskie mo`at da ostvarat: kaznite li{uvawe od sloboda,<br />
progonuvawe, popravnite merki kako i ostanatite kazni {to gi<br />
skrotuvaat nemirnite duhovi i gi vra}aat granicite na vospostaveniot<br />
poredok 210) .<br />
Za onie storiteli koi storile pote{ki zlostorstva protiv<br />
javniot red so koi ednovremeno se naru{uva sigurnosta na gra|anite.<br />
Monteskie predlaga telesni merki. Stanuva zbor za telesni kazni koi<br />
spored nego se "nekoj vid odmazda so koja op{testvoto mu ja skratuva<br />
sigurnosta na gra|aninot koga ovoj }e go li{i ili sakal da li{i od<br />
sigunost drug gra|anin 211) . Gra|aninot {to ja povredil sigurnosta na<br />
drug vo tolkava mera {to mu go odzel `ivotot, ili pomognal vo toa<br />
zaslu`uva smrt. "Smrtnata kazna e ne{to kako lek za bolnoto<br />
op{testvo" - veli Monteskie 212) . A koga se povreduva bezbednosta vo<br />
pogled na imotot, mo`e da se ima pri~ina kaznata da bide smrtna, no<br />
mo`ebi bi bilo podobro i popravedno kaznata da bide naso~ena kon<br />
odzemawe na imotni dobra. Toa bi moralo da bide taka koga site<br />
bogatstva bi bile zaedni~ki i podednakvi, no bidej}i na tu|ata<br />
sopstvenost pobrzo se naso~uvaat onie koi voop{to nemaat imot,<br />
pari~nata kazna treba da se zameni so telesna 213) .<br />
Od ovie osnovni stavovi vedna{ se zabele`uva deka Monteskie<br />
ne e protiv nitu edna od kaznite predvideni vo toga{niot represiven<br />
sistem. Toa go poka`uva negoviot strav, ili pomoderno ka`ano,<br />
negoviot uset za op{testvenata realnost vo vreme koga be{e opasno da<br />
se baraat poradikalni promeni vo sistemot na kaznite. Voden od tie<br />
pri~ini toj gi vlo`uva site svoi usilbi kon doka`uvawe deka so<br />
primenata na preventivnite merki, izreknuvawe poblagi kazni i so<br />
delumno humanizirawe na nivnoto izvr{uvawe mo`at da se postignat<br />
pogolemi efekti vo suzbivaweto na zlostorstvata. Vo taa smisla e<br />
negovoto tvrdewe deka dobriot zakonodavec treba pove}e da nastojuva<br />
da gi spre~uva zlostorstvata so toa {to }e gi razviva dobrite obi~ai,<br />
odo{to da izrekuva kazni 214) . Vo odbrana na idejata za poblago<br />
kaznuvawe istaknuva argumenti deka lu|eto se naviknuvaat na te{ki<br />
kazni i deka slabee stravot od niv za{to ~esto se primenuvaat i toa<br />
vrz site vidovi zlostorstva 215) . "Ako se razgleda pri~inata na taa<br />
iskol~enost", veli natamu Monteskie "}e se sogleda deka toa po~iva<br />
vo nekaznetiot zlostor, a ne vo ubla`uvaweto na kaznata" 216) .<br />
Vo zalagaweto na Monteskie za srazmernost me|u zlostorot i<br />
kaznata 217) lesno se prepoznatlivi ideite na Tomas Mor i pokraj<br />
negoviot nekorekten odnos kon ovoj avtor kogo voop{to ne go<br />
citira.<br />
210)<br />
Ibid, Tom I, str. 211.<br />
211)<br />
Ibid, Tom I, str. 211<br />
212)<br />
Ibid, Tom I, str. 211.<br />
213)<br />
Ibid, Tom I, str. 211-212.<br />
214)<br />
Ibid, Tom I, str. 96.<br />
215)<br />
Ibid, Tom I, str. 98-102.<br />
216)<br />
Ibid, Tom I, str. 99.<br />
217)<br />
Vidi: ibid, Tom I, str. 104-106.<br />
95
Najposle po odnos na humaniziraweto na na~inot na izvr{uvaweto<br />
na kaznite, Monteskie ne e tolku radikalen kolku {to obi~no<br />
mu se pripi{uva. Me|utoa, mora da se priznae deka vo ovoj pogled<br />
zna~at premnogu 218) i negovite skromni razmisluvawa, osobeno ako se<br />
znae deka se raboti za avtor koj, na primer, crncite ne gi smetal za<br />
lu|e 219) .<br />
Neosporuvaj}i go pridonesot i na drugite golemi misliteli od<br />
ovoj period na krajot sosema nakratko }e se zadr`ime i vrz opredeleni<br />
genijalni stavovi na Pol Holbah (1723-1789) kako na eden od<br />
najgolemite protivnici na sakralizacijata na op{testvenite pojavi, a<br />
me|u niv i kaznata i kaznuvaweto. Iako trgnuva od apsolutno<br />
deterministi~ki pozicii na ~ovekovata sloboda (fatalizam) toj<br />
sepak ne go negira pravoto na dr`avata da gi kaznuva prestapnicite 220) .<br />
Pritoa e osobeno protiv varvartstvoto so koe golem broj nacii gi<br />
kaznuvaat `rtvite na svojata lutina. Vo taa smisla Holbah veli: "Ako<br />
stvarno e vistina deka op{testvoto ima pravo da mu go odzeme<br />
`ivotot na svoite ~lenovi, ako stvarno e vistina deka smrtta na<br />
zlostornikot e beskorisna za nego, a korisna za op{testvoto {to bi<br />
trebalo podlaboko da se razgleda, ~ove~nosta e taa {to bara ovaa smrt<br />
barem da ne bide prosledena so nepotrebni zlostavuvawa so koi<br />
preterano strogite zakoni sakaat samata smrt da ja napravat u{te<br />
pote{ka. So taa svirepost nepotrebno se ma~i `rtvata {to se prinesuva<br />
na javna odmazda, go razdraznuva gleda~ot koj so~uvstvuva so<br />
nesre}nikot koj ofka od bolka i se stava na negova strana. Taa svirepost<br />
ne gi zastra{uva zlite koi gledaj}i gi surovostite stanuvaat<br />
u{te posurovi, u{te pogolemi yverovi, u{te pogolemi neprijateli na<br />
svoite sogra|ani. Koga kaznata so smrt bi bila poretka i bez bolka, bi<br />
218)<br />
Vidi, ibid, Tom I, str. 99, 220 i Tom II, str. 165, 172 i 245.<br />
219)<br />
"Nevozmo`no e i da se pomisli deka spomenatite su{testva se lu|e, za{to ako<br />
pretpostavime deka se lu|e, naskoro }e se poveruva deka nie samite ne sme<br />
hristijani"..."Onie za koi stanuva zbor crni se od glava do petici, nosot im e tolku<br />
splesnat taka {to e nevozmo`no nekoj da gi `ali". Ibid, Tom I, str. 270.<br />
220)<br />
"Ako op{testvoto ima pravo da se odr`uva, isto taka ima pravo da sozdade<br />
sredstva za toa svoe samoodr`uvawe. Tie negovi sredstva se zakonite koi pred voljata<br />
na lu|eto postavuvaat motivi {to imaat svojstvo da gi odvtatat lu|eto od {tetni<br />
postapki... No od druga strana, zakonot nema pravo da gi kaznuva onie na koi ne im<br />
pru`il nu`ni motivi {to mo`ele da vlijaat na nivnata volja. Nema pravo da gi<br />
kaznuva onie koi op{testvoto gi li{ilo od sredstvata za opstanok, mo`nostite da go<br />
ostvarat svoeto umeewe i svoite talenti, da rabotat za op{testvoto. Zakonot e<br />
nepraveden koga gi kaznuva za gre{kite koi tie morale da gi storat poradi potrebite<br />
na svojata priroda ili zaradi samoto ustrojstvo na op{testvoto. Zakonot e<br />
nepraveden i nerazumen koga gi kaznuva zatoa {to odele spored skolonostite koi<br />
samoto op{testvo, primerot, javnoto mislewe i op{testvenite ustanovi vo niv gi<br />
odgleduvaat. Najposle, zakonot ne e praveden koga ne opredeluva kazni {to se<br />
srazmerni na vistinskoto zlo {to na op{testvoto mu e naneseno. Kraen stepen na<br />
nepravda i na ludost e koga zakonot do taa mera e zaslepen i gi kaznuva onie koi na<br />
op{testvoto mu slu`at korisno". Holbah, P, op. cit. str. 152.<br />
96
imala pogolemo dejstvo 221) .<br />
Celta na kaznata Holbah ja gleda vo zasta{uva~kata mo} na<br />
predvidenata kazna sprema onie za koi se pretpostavuva deka mo`at da<br />
bidat zapla{eni. Prestapnicite treba da se kaznuvaat spored<br />
storenoto zlo i zasekoga{ da se onemozvo`at da mu {tetat na<br />
op{testvoto, no, kako {to toa ubavo go zabele`uva Holbah, ako nema<br />
nade` deka mo`at da se popravat.<br />
Ona {to me|utoa, e posebno zna~ajno kaj Holbah e negoviot stav<br />
deka dvi`e~kite sili {to se dovolni da gi odvratat lu|eto od<br />
zlostorstvata mo`at da se najdat samo nadvor od religioznite predrasudi<br />
i toa vo prevencijata koja i se pretpostavuva na prisilbata na<br />
zakonot, na kaznata. Glavnite sredstva na prevencija Holbah gi bara<br />
vo prv red vo vospituvaweto. ^ovekot e lo{ ne zatoa {to e takov<br />
roden, tuku zatoa {to takov e napraven 222) . Srceto na ~ovekot e po~va<br />
koja spored svojata priroda mo`e da proizveduva trwe kako i<br />
najkorisni rastenija i prijatno ovo{je, a toa zavisi od semeto koe vo<br />
nego }e bide zasadeno i gri`ata {to na semeto }e mu bide<br />
prosvetena 223) .<br />
Site napredni idei na ovie misliteli nezadr`livo se razvivaa<br />
i probivaa vo zemjite na Evropa vo periodot od XVI do po~etokot na<br />
XIX vek sozdavaj}i duhovna klima za pobeda na novite kapitalisti~ki<br />
op{testveni odnosi. Nivnata po~etna to~ka se nao|a vo kritikata na<br />
teorijata na besmrtnosta na du{ata i baraweto za osolboduvawe na<br />
naukata od stegite na crkvata. Nivnata kritika pretstavuva vistinska<br />
revolucija za{to vnimanieto na ~ovekot kone~no se svrtuva kon<br />
vistinskiot `ivot na zemjata, a toa zna~i i kon vistinskite sredstva<br />
za menuvawe na seto ona {to go popre~uva ostvaruvaweto na ~ovekot i<br />
op{testveniot razvoj. Ottuka }e proizleze i posebnoto mesto {to mu<br />
se dava na razumot vo opredeluvaweto na toj razvoj. Celokupnata<br />
istorija ne e ni{to drugo tuku istorija na borba na razumot protiv<br />
neznaeweto i predrasudite. Zatoa vo site ovie razmisluvawa be{e<br />
nesomneno prisuten streme`ot kon humanizacija na kaznata i<br />
unapreduvawe na krivi~noto pravosudstvo. Me|utoa, nivnite<br />
slobodoumni idei ne ostvarija skoro nikakov odraz vrz<br />
podobruvaweto na toga{nite sostojbi. Glavnata pri~ina za toa e {to<br />
sÒ u{te ne bea sozdadeni op{testvenoekonomski i politi~ki uslovi<br />
za koreniti promeni vo ova ~uvstvitelno podra~je na ~ovekoviot<br />
`ivot. Ottamu i upornoto nastojuvawe na crkvata i kanonskoto<br />
krivi~no pravo kon zadr`uvawe na najsurovite oblici na represija vo<br />
~ii sredstva vo prv red se gleda{e silata {to mo`e da gi zapre<br />
221)<br />
Ibid, str. 152-153.<br />
222)<br />
Vidi: ibid, str. 152.<br />
223)<br />
Ibid, str. 102 i 190. Vo ovaa smisla Holbah go veli i slednoto: "Sinot na ~ovek na<br />
visoka polo`ba u{te od detstvoto nau~il da saka vlast, i ako ima sre}a da se vovle~e<br />
pod pla{tot na protekcijata }e stane 'r|a i toa }e bide nekazneto. Prirodata zna~i<br />
ne gi sozdava lo{i lu|eto tuku na{ite ustanovi koi vrz niv dejstvuvaat da bidat<br />
takvi. Dete koe izrasnalo me|u razbojnici mo`e da stane samo zlostornik, da bilo<br />
vospituvano me|u ~esni lu|e, }e stanelo dobar ~ovek". Ibid, str. 234.<br />
97
naprednite dvi`ewa. So ogled na toa namesto do podobruvawe na<br />
sostojbite vo oblasta na kaznuvaweto obi~no doa|a{e do sprotivni<br />
efekti - do zasiluvawe na site vidovi na represija.<br />
98
G L A V A II<br />
OP[TESTVENA REAKCIJA SPREMA<br />
NEGATIVNITE ODNESUVAWA VO NOVIOT VEK<br />
I. VOVEDNI ZABELE[KI<br />
So francuskata revolucija od 1789 godina kone~no e<br />
vospostvaen kapitalisti~kiot op{testven poredok. Namesto feudalnite<br />
odnosi zasnovani vrz pot~inetost na kmetovite se preminuva<br />
kon sloboda na trudot i kapitalot {to pretstavuva ogromen ~ekor<br />
napred vo razvojot na proizvodnite sili. Naporedno so toj razvoj e<br />
sozdaden i {irok prostor za ostvaruvawe na site napredni idei me|u<br />
koi i onie na slobodata, bratstvoto i edinstvoto dobivaat principielno<br />
zna~ewe. Ovie idei stanaa motiv na novata bur`uaska klasa na<br />
koja i vo sferata na reguliraweto na op{testvenite odnosi i bea<br />
potrebni dlaboki ideolo{ki motivi na zacvrstuvawe na vlasta.<br />
Novonastanatiot splet na revolucionerni okolnosti ima{e golemo<br />
vlijanie za ostvaruvawe na seto ona {to e novo, progresivno i humano<br />
dokolku mu odi na raka na op{testveniot razvoj vo koj se gleda{e<br />
realizacijata na interesite na opredeleni grupi lu|e.<br />
Novonastanatite uslovi se onoj zna~aen faktor {to mu<br />
pogoduva{e na sevkupnite kapitalisti~ki potrebi. Takvite uslovi<br />
pretstavuvaa i pogodna op{testvena klima {to ovozmo`i da dojde do<br />
vistinska realizacija na krivi~nopravnite, a vo tie ramki i na penolo{kite<br />
barawa {to ve}e bea izrazeni vo naprednite misli na celokupniot<br />
pred kapitalisti~ki period. Me|u niv osobeno se izdvojuvaat<br />
onie {to bea zasnovani vrz naprednite misli od periodot na<br />
prosvetniot apsolutizam:<br />
- Zakonitost na krivi~noto pravo i izvr{uvaweto na kaznite,<br />
- Po~ituvawe na slobodite na gra|anite i nivna za{tita od<br />
samovolieto na sudot,<br />
- Ednakvost pred zakonot vo pogled na za{titata i kaznuvaweto<br />
na gra|anite,<br />
- Osloboduvawe od verskite vlijanija pri opredeluvaweto na<br />
krivi~nata odgovornost so potisnuvawe i ograni~uvawe na religioznite<br />
krivi~ni dela od registerot na kaznite,<br />
- Humanost vo kaznuvaweto, odnosno napu{tawe na svireposta<br />
vo kaznuvaweto, osloboduvawe od telesnite kazni i poretka primena<br />
na smrtnata kazna,<br />
- Postepeno zacvrstuvawe na idejata za socijalno<br />
99
preventivnata uloga na kaznuvaweto itn. itn.<br />
So afirmacijata na ovie barawa pretstavnicite na bur`uaskata<br />
klasa, vsu{nost, vr{at bespo{tedno raskinuvawe so religioznite<br />
predrasudi i i`iveanite dr`avnopravni institucii za da si obezbedat<br />
sigurnost vo ostvaruvaweto na svoite klasni interesi. Vo ovoj<br />
kontekst me|utoa, bi bilo nepravedno ako se zapostavi faktot deka<br />
po~etnite nastojuvawa na novata klasa bea su{tinski vrzani i za<br />
ostvaruvaweto na op{tite interesi. Bez ogled na ve{to sokrienite<br />
motivi koi slu`ea za celosno osvojuvawe na vlasta {to nabrzo potoa<br />
bea napu{teni, od nivnata gri`a za site proizlegoa i prvite<br />
liberalisti~ki i humani normativni akti. Vrz taa osnova najprvin<br />
be{e donesena poznatata Deklaracija za pravata na ~ovekot i gra|anite<br />
(26 avgust 1789). Vo nea i vo drugite akti na Ustavotvornoto<br />
sobranie 224) gorenavedenite barawa bea pretvoreni vo op{ti delotvorni<br />
na~ela 225) . Nabrzo potoa, na 6 oktomvri 1791 godina, e donesen i<br />
prviot bur`oaski krivi~en zakonik vo koj se dadeni cvrsti garancii<br />
na slobodite i pravata na ~ovekot niz edna sistematska pravna<br />
razrabotka na krivi~nopravnite na~ela. Vo ovoj zakonik za prv pat e<br />
primeneta zakondavno pravna tehnika spored koja zakonot e podelen na<br />
op{t ("Za kaznite") i poseben ("Za krivi~nite dela i kaznite") del.<br />
Vo op{tiot del bea razraboteni principite i institutite na<br />
krivi~noto pravo, a vo posebniot del oddelnite krivi~ni dela. I<br />
pokraj toa {to vakvata podelba ne be{e konsekventno sprovedena, taa<br />
ostana model za site podocne`ni krivi~ni zakonici.<br />
Od ona {to vo ovoj zakon e storeno vrz planot na kaznata<br />
posebno mesto zaslu`uva obemnoto ograni~uvawe na smrtnata kazna i<br />
sveduvawe na na~inot na nejzinoto izvr{uvawe isklu~ivo na gilotirawe.<br />
Telesnite kazni vo osnova se otstraneti, ukinata e konfiskacijata<br />
na imotot i do`ivotnoto li{uvawe od sloboda, voveden e<br />
poblag re`im vo pogled na kaznuvaweto na maloletnicite i sl.<br />
Me|utoa, od onoj moment koga bur`uazijata gi zajaknala svoite<br />
pozicii lesno se otka`a od dobar del na ideite {to bea vo polza na<br />
{irokite narodni masi. Najdobar dokaz za toa e ve}e Napoleonoviot<br />
krivi~en zakonik od 20 fevruari 1810 godina vo koj povtorno doa|a do<br />
224)<br />
Dekretite od 21 januari i 16-21 avgust 1700 godina za nacionalizacijata na<br />
crkovnite imoti i ukinuvaweto na drugite privilegii na crkvata i dr.<br />
225)<br />
Me|u ovie na~ela najva`ni se slednite: Ni eden ~ovek ne mo`e da bide obvinet,<br />
uapsen ili zadr`an osven vo slu~aite opredeleni so zakon i spored postapkata {to<br />
toj ja propi{al. Onie {to go pottiknuvaat, go zabrzuvaat izvr{uvaweto ili<br />
ovozmo`uvaat da se izvr{at samovolni naredbi, mora da bidat kazneti, no sekoj<br />
gra|anin povikan ili priveden vrz osnova na zakonot mora vedna{ da mu se pokori:<br />
negovoto sprotivstavuvawe se smeta za prestap (~l. 7). Zakonot mora da vovede samo<br />
strogi i o~igledno nu`ni kazni, a nikoj ne mo`e da bide kaznet osven vrz osnova na<br />
donesen zakon {to bil proglasen pred deliktot i ako zakonito e primenet (~l. 8).<br />
Bidej}i sekoj ~ovek se smeta za nevin se dodeka ne se proglasi za vinoven, ako<br />
negovoto apsewe se smeta za neophodno, sekoja strogost {to ne e nu`na za<br />
obezbeduvawe na negovoto prisustvo mora strogo da bide ograni~ena so zakon (~l. 9).<br />
Vidi: Deklaracija o pravima ~oveka i grad`anstva, Arhiv, Beograd, 1968/4, str. 621-623.<br />
100
poostruvawe na kaznuvaweto osobeno vo onie oblasti {to zna~at<br />
direktno zadirawe vo ve}e vospostavenite kapitalisti~ki op{testveni<br />
odnosi. So ovoj zakon zna~itelno se zgolemi brojot na zakanite<br />
osobeno za tn. politi~ki krivi~ni dela za koi naj~esto bea<br />
predvideni smrtni kazni. Vo nego se vrateni i nekoi kazni od minatoto<br />
kako na primer telesnite i obes~estuva~kite kazni bilo kako<br />
samostojni merki (`igosuvawe so v`e{teno `elezo i sl.) ili kako<br />
dopolnitelni izma~uvawa (otsekuvawe na rakata pred izvr{uvaweto<br />
na smrtnata kazna za paricid) i sl.<br />
Nakratko Code Napoleon e prviot klasen bur`uaski krivi~en<br />
zakonik {to zaedno so Bavarskiot Krivi~en zakonik od 1813 godina<br />
ostvaril golemo vlijanie vrz ostanatite zakoni doneseni do krajot na<br />
XIX vek vo koi se izrazuvaat interesite na tn. liberalen kapitalizam<br />
226) .<br />
Vo edno kratko rezime na op{testvenata reakcija vrz<br />
negativnite odnesuvawa vo po~etokot na noviot vek bi mo`ele da se<br />
opredelime za slednite bitni karakteristiki. Najprvin, mora da se<br />
priznae radikalnosta na presvrtot kon humanizacija vo oblasta na<br />
kaznuvaweto. Zaradi ova obele`je vo penolo{kata literatura ~esta e<br />
opredelbata na ovoj period so nazivot humanitaren period vo suzbivaweto<br />
na kriminalitetot {to neosporno e to~no ako se stavi vo<br />
korelacija so porane{noto bezzakonie i svirepo kaznuvawe. Ne smee<br />
me|utoa nikoga{ da se gubi od vid deka odmazdata i zastra{uvaweto<br />
ostanaa negovi osnovni karakteristiki. Toa }e se protega se do<br />
poslednata ~etvrtina od XIX vek koga }e dojde do sodr`aen priod kon<br />
prevospituvaweto i pomo{ta na zlostornicite. Do toj moment koj se<br />
vrzuva so pojavata na novite {koli vo krivi~noto pravo kaznite bea<br />
edinstvenoto i vo osnova retributivno sredstvo so koe isklu~ivo se<br />
vode{e smetka za izrazuvawe na op{testveniot prekor sprema<br />
poedinecot. Koga se postavuvaat takvi na~ela spored zborovite na<br />
Ansel, toga{ op{testvoto na poedinecot ne mu dol`i ni{to pove}e<br />
osven apstraktnata za{tita na zakonot. Osudenikot od druga strana ne<br />
mu dol`i na op{testvoto ni{to pove}e osven da go plati svojot dolg,<br />
da ja izdr`i kaznata 227) .<br />
Gorniot prigovor sepak ne go namaluva sevkupnoto zna~ewe na<br />
ovoj period. Negoviot pridones sepak ostanuva zna~aen i pokraj toa<br />
{to izostanaa o~ekuvanite rezlutati vrz planot na suzbivaweto na<br />
kriminalitetot i toa, vo prv red, zaradi ru{eweto na srednovekovno-<br />
226)<br />
Me|u pozna~ajnite krivi~ni zakoni od ovoj period vo krivi~nopravnata teorija<br />
obi~no se naveduvaat: Pruskiot krivi~en zakonik od 1851 godina {to bil pripremen<br />
u{te vo 1826 godina, a se odlikuva so ne{to pohuman kaznen sistem iako e sozaden<br />
spored napoleonoviot kodeks. Ovoj zakonik slu`el kako primer za izrabotka na<br />
srpskiot krivi~en zakonik od 1860 godina. Avstriskiot krivi~en zakonik od 1852<br />
godina koj be{e vo sila i vo Hrvatska i Slovenija od 1 januari 1930 godina. Me|u niv<br />
se pomestuva i krivi~niot zakonik na germanskoto carstvo od 1871 koj so niza izmeni<br />
i dopolnuvawa i do denes e vo sila vo Germanija.<br />
227)<br />
Ancel, M. Karakteristi~na obele`ja moderne politike suzbijanja kriminaliteta, Zbornik<br />
radova Pravnog fakulteta u Zagrebu, Zagreb, 1960/1, str. 63.<br />
101
to mra~ni{tvo i otvorawe na procesite vo koi vrz sosema novi osnovi<br />
se opredeluva polo`bata na ~ovekot vo op{testvoto i za{titata na<br />
negovite sevkupni prava i odnosi. A toa e onoj svetol motiv {to }e<br />
vodi kon permanentni reformi na krivi~nopravnoto zakonodavstvo<br />
osobeno vo onoj del {to se odnesuva na kaznite i nivnata primena.<br />
II. RAZVOJ NA PENOLO[KATA MISLA VO NOVIOT VEK<br />
Seto ona {to ocenuvaj}i go po~etokot na eden nov pristap vo<br />
re{avaweto na op{tite i vo tie ramki na krivi~nopravnite i penolo-<br />
{kite problemi go rekovme ponapred, mo`e jasno da se sogleda niz<br />
pridonesot na tn. sudir na krivi~no pravnite {koli. Stanuva zbor za<br />
takov zbir na idei, mislewa i stavovi {to vo zavisnost od osnovnite<br />
pojdovni pozicii mo`at da se grupiraat vo nekolku posebni u~ewa. Vo<br />
niv se ogleduva natamo{nata razrabotka na site pra{awa i problemi<br />
{to stojat vo vrska so kriminalitetot i, {to za nas e osobeno va`no,<br />
so evolutivnite promeni vo prakti~nata realizacija na kaznite, a<br />
podocna i na drugite vidovi krivi~ni sankcii. Ottamu i potrebata da<br />
gi prika`eme nivnite osnovni stojali{ta.<br />
1. KLASI^NA [KOLA<br />
1. Kon krajot na XVIII vek se pojavi klasi~nata {kola kako<br />
humanisti~ka reakcija za za{tita na li~nosta od bezzakonieto i<br />
arbitrernosta na feudalnoto krivi~no pravo i pravosudstvo, i za taa<br />
cel gi istakna principite na zakonitost, apsolutno slobodna volja,<br />
ednakva krivi~na odgovornost na site i apsolutno opredeleni kazni.<br />
Nejzinite najzna~ajni pretstavnici bea: Cezare Bekarija, Anselm<br />
Foerbah i Xeremi Bentam kako napredno krilo, i Kant, Hegel i<br />
Zaharie, kako nejzino rekcionerno krilo.<br />
2. Za sfa}aweto na ovaa {kola e karakteristi~no celosno<br />
zapostavuvawe na storitelot na krivi~noto delo: toj se sfa}a kako<br />
apsolutno su{testvo napolno izolirano od osobinite na svojata<br />
li~nost i okolnostite na op{testveniot `ivot. Storitelot e<br />
gre{nik {to slobodno se re{il za krivi~noto delo i poradi toa mora<br />
da mu go vrati svojot dolg na op{testvoto, da ja plati cenata na<br />
zlostorstvoto i da strada. Kaznuvaweto treba da vodi smetka samo za<br />
mo`nosta za izrazuvawe na taa slobodna volja, odnosno samo za presmetlivosta<br />
i vinata na storitelot dodeka li~nite svojstva i<br />
okolnostite {to gi navele na izvr{uvawe na krivi~noto delo se<br />
irelevantni 228) . Na toj na~in storitelot e napolno zapostaven i isklu-<br />
228)<br />
Sudijata go gleda storitelot kako toj da se nao|a pod stakleno yvono, te. napolno<br />
izolirano od negovata organska i socijalna uslovenost. Na toga{nite pravnici im se<br />
~inelo deka uva`uvaweto na li~nosta na storitelot kaj odmeruvaweto na kaznata i<br />
izborot na tretmanot vo kazneniot zavod e isto taka nepravedno kako koga trgovecot<br />
bi ja menuval cenata na svojata stoka vo zavisnost od kupovnata mo} na sekoj<br />
102
~en od domenot na interesiraweto na krivi~noto pravo, a celokupnoto<br />
vnimanie se svrtuva kon krivi~noto delo ~ii {to objektivni<br />
okolnosti se zemeni kako glaven kriterium pri odmeruvaweto na<br />
kaznata. Trgnuvaj}i od ovoj fakt slobodno mo`e da se ka`e deka<br />
pretstavnicite na ovaa {kola ne ja poznavale individualizacijata na<br />
kaznata {to ja zema predvid li~nosta na storitelot. Me|utoa, ovaa<br />
{kola go zastapuva{e na~eloto na objektivna individualizacija -<br />
individualizacija na kaznata vo odnos na krivi~noto delo, za{to pri<br />
odmeruvaweto na kaznata vode{e smetka za te`inata na storenoto 229) .<br />
Spored klasi~arite kaznata ja determinira prirodata na krivi~noto<br />
delo, negovata opredelenost vo zakonskite propisi e glavniot<br />
kriterium {to go opredeluva izborot i odmeruvaweto na kaznata.<br />
Kaznata se diferencira spored kategoriite na krivi~nite dela i e<br />
fiksirana od strana na zakonodavecot. Na toj na~in na sudijata mu<br />
preostanuva samo mo`nosta da ja primeni "zakonskata tarifa". Taa se<br />
pojavuva kako nekoj vid stoka, kako ne{to so ~ija pomo{ mo`e da se<br />
kupi drug vid stoka - zlostorstvoto: ispa|a deka dr`avata so svoite<br />
sudovi ne e ni{to drugo tuku trgovec so ovie stoki a zakonodavecot -<br />
cenovnik so ~ija pomo{ se vr{i taa trgovija 230) . Toa e impersonalizam<br />
i krivi~na dozimetrija pri odmeruvaweto na kaznata 231) . Poradi seto<br />
toa mo`e da se ka`e deka se raboti za individualizacijata na kaznata<br />
vrz osnova na pravi~nosta i generalnata prevencija {to vo prilagoduvaweto<br />
na kaznata vrz konkretnite slu~ai trgnuva od objektivnite<br />
okolnosti na poedine~noto delo bez da se vodi smetka za li~nosta<br />
na storitelot koja ostanuva bez vlijanie vo odnos na izborot i<br />
odmeruvaweto na kaznata.<br />
3. Treba da se istakne i toa deka ovaa {kola se zalaga{e za<br />
kazni (vo ~ii ramki kaznata li{uvawe od sloboda go zazema najzna-<br />
~ajnoto mesto, i toa dolgotrajnite kazni kako supstituti na smrtnite<br />
kazni) kako edinstveni krivi~ni sankcii. Kako merka {to treba da<br />
ovozmo`i obnovuvawe na pravniot poredok, kaznata ima retributiven<br />
karakter, odnosno nejzinata funkcija e odmazda i stradawe {to se<br />
postignuva so izolacija i intimidacija. Ova se postignuva taka {to<br />
dol`inata na kaznata se odmeruva proporcionalno so storenoto zlo.<br />
Vakvite sfa}awa vlijaea i vrz re`imot na izdr`uvaweto na<br />
kaznata vo zatvorite vo po~etokot na XIX vek. Zatvorenicite ne se<br />
prevospituvaa za{to na ovaa {kola í be{e tu|a idejata za resocijalipoedine~en<br />
kupuva~. Zlatari~, B. Nove tendencije u nauci krivi~nog prava, Na{a zakonitost,<br />
Zagreb, 1954/4, str. 199.<br />
229)<br />
Iako se raboti samo za delumna (samo zakonska) individualizacija na kaznata vo<br />
literaturata se smeta deka principot na individualizacijata za prv pat go vovela<br />
klasi~nata {kola. Vidi: Stai}, A, Na~ela legaliteta i individualizacije kazne u krivi~nom<br />
pravu FNRJ, Arhiv, Beograd, 1952/1, str, 445 i ^ejovi}, B. Istoriski razvoj principa<br />
individualizacie krivi~nih sankcija, Arhiv, Beograd, 1971/2-3, str. 301-302.<br />
230)<br />
Vidi: Primorac, I. Prestup i kazna (rasprava o moralnosti kazne), NIP Mladost, Beograd,<br />
1978, str. 44.<br />
231)<br />
^ejovi~, B. op. cit. str. 301.<br />
103
zacija i pomo{ na kriminalcite 232) . Tie bea dr`ani vo tesni i nehigienski<br />
kelii so primena na surov re`im od koj proizleguvaa<br />
mnogubrojni negativni posledici. Vo takvi uslovi edinstvena cel na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda be{e da se spre~i begstvoto na<br />
osudenite lica, a klasifikacijata se ograni~uva{e na podelba na<br />
zatvorenicite vo nekolku kategorii (ma`i, `eni, deca i du{evno<br />
bolni lica) koi bea dr`ani vo posebni ustanovi. Nikakva druga<br />
podelba na zatvorenicite glavno ne postoe{e 233) .<br />
4. Klasi~nata {kola donese golem napredok vo odnos na<br />
feudalnoto krivi~no pravo. Nejzinite pozitivni na~ela ovozmo`ija<br />
od oblasta na diskrecionata politika na feudalnoto krivi~no pravo<br />
da se prejde vo oblasta na strogo zakonsko regulirawe na nedozvolenite<br />
me|u~ove~ki odnosi. Vrz taa osnova se nadgradi i minucioznata<br />
teoretska razrabotka na osnovnite instituti na krivi~noto pravo<br />
koja {to e zna~ajna i od aspekt na sovremenoto krivi~no pravo 234) .<br />
Me|utoa, razvivaj}i ja do maksimum krivi~nopravnata dogmatika ovaa<br />
{kola ispu{ti od vid deka krivi~nopravnite problemi: krivi~noto<br />
delo, storitelot i kaznata ne se apstraktni logi~ki kategorii tuku<br />
realni op{testveni pojavi podlo`ni na promeni. Ottamu proizleguvaat<br />
i konkretnite prigovori {to mo`at da se upatat na ovaa {kola:<br />
- Ako krivi~noto delo se sfa}a samo kako povreda na ona {to<br />
odnapred podrobno e predvideno so normite, toga{ toa ne e ni{to<br />
drugo tuku juridi~ki fenomen ili apstraktna kategorija od sferata<br />
na pravnata tehnika. Ottamu i nerealnosta na zaklu~okot deka samo so<br />
podobruvawe (usovr{uvawe) na krivi~niot zakon mo`e da se opfati<br />
seta realnost na kriminalitetot i da se vodi uspe{na borba protiv<br />
nego.<br />
- So ova u~ewe vo celost se zapostavuva izu~uvaweto na<br />
storitelot na deloto. Toj e sokrien zad odredbite za krivi~noto delo<br />
i kaznata, kako bezli~no bitie {to e napolno izolirano od negovata<br />
biolo{ka i socijalna uslovenost. Ili so drugi zborovi, ovde voop{to<br />
ne se vodi smetka za li~nosta na storitelot, za negovite negativni i<br />
pozitivni svojstva i okolnostite {to go navele kon kriminalen akt.<br />
Storitelot e samo objekt {to zaradi svoeto zlodelo treba da mu se<br />
oddol`i na op{testvoto.<br />
- Golem nedostatok na ovaa {kola e i toa {to krivi~nata<br />
ogovornost ja vrzuva za apstraktnata sloboda na vinovnikot: za toa<br />
deka toj sekoga{ na ist na~in se re{ava da izvr{i krivi~no delo iako<br />
bil vo sostojba da se odlu~i za sprotivnoto. Spored ova u~ewe sekoj<br />
~ovek e podednakvo sloboden vo svoeto odnesuvawe pa spored toa<br />
zaslu`uva i ednakov moralen prekor za storenoto zlo. Voljata ne<br />
232)<br />
Vidi: Ancel, M. op. cit, str. 8.<br />
233)<br />
Vidi: Davidovi}, D. i dr. Kategorizacija kazneno-popravnih ustanova i klasifikacija<br />
osu|enih lica u Jugoslaviji, IKKI, Beograd, 1970, str. 22-23.<br />
234)<br />
Klasi~nata {kola ja usovr{i krivi~nopravnata tehnika na krivi~noto<br />
zakonodavstvo, a vo naukata na krivi~noto pravo visoko ja razvi dogmatikata<br />
razrabotuvaj}i gi nejzinite osnovni poimi i instituti i gi povrza vo logi~en i<br />
koherenten sistem. Zlatari}, B, Krivi~no pravo, prvi svezak, Zagreb, 1972, str. 43.<br />
104
zavisi od konkrenata li~nost, od ~ovekovite poednine~ni osobini.<br />
Taa e apsolutna, podednakvo svojstvena na sekoj ~ovek sfaten kako<br />
uniformno, apstraktno bitie.<br />
- [to se odnesuva do kaznata poznat e nivniot stav deka taa e<br />
zlo {to se primenuva zaradi storenoto zlo na onoj od ~ija slobodna<br />
volja zaviselo dali }e se izvr{i ili nema da se izvr{i deloto. Od<br />
slobodnata volja proizleguva negovata moralna odgovornost, a oblikot<br />
na vinata (umisla ili nebre`nost) i visoko istaknatoto na~elo<br />
na spravedlivosta baraat da se vozvrati so ednakvo zlo, odnosno so<br />
takvo zlo {to odgovara na te`inata na deloto. Sudijata e toj {to<br />
treba da ja konstatira povredenata norma, da go utvrdi vinovnikot i<br />
vrz nego da ja primeni ve}e odnapred opredelenata kazna. Negova<br />
zada~a e so matemati~ko sobirawe i odzemawe na ote`nuva~kite i<br />
olesnuva~kite okolnosti {to zakonot apstraktno gi propi{al da<br />
izvr{i sudska individualizacija na kaznata 235) . So izrekuvaweto na<br />
takva kazna zavr{uva ne samo negoviot tuku i op{testveniot interes<br />
za nea. Nejzinoto izvr{uvawe e sporedna rabota. Eventualniot neuspeh<br />
vrz planot na suzbivaweto na kriminalitetot ne zadira vo<br />
neefikasnosta na izvr{uvaweto na kaznata tuku vo domenot na<br />
nivnoto striktno predviduvawe vo zakonot, vo nesovr{enosta na<br />
pozitivniot kaznen sistem. A od toa deka borbata protiv kriminalitetot<br />
mo`e da se vodi isklu~ivo so primena na kazni za{to samo tie<br />
imaat mo} da vliajat vrz voljata na ~ovekot, proizleguva i dlabokata<br />
nezainteresiranost za ispituvawe na pri~inite na kriminalitetot.<br />
Ovaa {kola, vsu{nost, voop{to ne se zanimavala so socijalnite<br />
pri~ini na kriminalitetot nitu pak so pri~inite {to le`at vo<br />
biolo{kata i psiholo{kata priroda na ~ovekot.<br />
- Neprifatlivi se i dominantnite pozicii po odnos na<br />
celite na kaznata. Kaj nea preovladuva{e sfa}aweto deka kaznata ima<br />
dve funkcii: edna, so izolacija da se oslobodi i za{titi op{testvoto<br />
od zlostornicite koi treba da stradaat za storeniot grev, i druga, koja<br />
avtomatski proizleguva od su{tinata na kaznata, da se zapla{at<br />
eventualnite idni zlostornici so predo~uvawe na ona {to i niv gi<br />
~eka dokolku se re{at da ja iskoristat svojata sloboda vo negativna<br />
nasoka.<br />
235)<br />
Ovoj inpersonalisti~ki pristap, vsu{nost, doveduva{e do toa kako glavni<br />
kriteriumi za odmeruvawe na kaznata da se javat objektivnite okolnosti, a vo prv red<br />
te`inata na krivi~noto delo. Toa obezbeduva{e edna slepa pravoliniska, apstraktna<br />
pravda koja su{tinski posmatrano sepak ne be{e pravda za{to prenebregnuvaj}i gi<br />
specifi~nite biopsihi~ki i socijalni faktori na kriminalnoto povedenie na<br />
konkretniot storitel - so ista kazna pogoduva{e razni slu~ai. Atanackovi}, D.<br />
<strong>Penologija</strong>, str. 36.<br />
105
a) ^ezare Bekarija<br />
^ezare Bekarija (Cesare Beccaria, 1738-1794) 236) se smeta za<br />
osniva~ na klasi~nata {kola i pretstavnik na nejzinoto napredno<br />
krilo. Poznat e po svoeto delo "Za zlostorstvata i kaznite" ("Dei<br />
delitti e delle pene") od 1764 godina, so koe izvr{i najostra kritika na<br />
srednovekovnoto surovo krivi~no pravo i arbitrernoto pravosudstvo.<br />
So ova, najprvin anonimno objaveno, delo predizvika silen revolt kaj<br />
aristokratskite krugovi, no istovremeno dobi i sesrdna podr{ka od<br />
strana na naprednite misliteli na toa vreme. Vo nego izlo`il golem<br />
broj od ve}e poznatite idei na Lok, Ruso, Monteskie i francuskite<br />
prosvetiteli {to ni za ronka ne go namaluvaat zna~eweto na negoviot<br />
obid so koj za prv pat na edno mesto se grupiraat i prodlabo~uvaat<br />
krivi~nopravnite problemi me|u koi sosema dobro se vklopuvaat i<br />
opredelen broj originalni predlozi. Vo ovaa mala kni{ka {to bez<br />
nekoja nau~na sistemati~nost e pi{uvana na mo{ne popularen na~in,<br />
se sodr`ani brojni razmisluvawa za ~ii {to komentar e potreben<br />
dvojno pogolem prostor. Od tie pri~ini }e se zadr`ime samo vrz<br />
poso~uvaweto na nekoi negovi osnovni stavovi {to vo prv red se<br />
odnesuvaat na kaznata.<br />
Filozofskata osnova na negovite idei za kaznata kako i za<br />
ostanatite krivi~nopravni problemi e prosveteniot racionalizam<br />
potpren vrz teorijata na op{testveniot dogovor. So toj pretpostaven<br />
dogovor sekoj poedinec se otka`al od najmaliot del na svoite<br />
sopstveni slobodi za da u`iva vo spokojstvoto i sigurnosta {to gi<br />
nudi nivniot ostatok. Ottamu poteknuva dr`avata na koja kaznata i e<br />
otstapena kako nu`no potrebno sredstvo za spre~uvawe na neograni~enoto<br />
nadirawe na poedine~nite interesi od koi se ra|aat zlostorstvata<br />
{to nikomu ne mu se od korist. Vrz taa osnova se nudi nova<br />
utilitaristi~ka zasnovanost na pravniot osnov na kaznata i voop{to<br />
na samiot zakon koj treba da vodi kon "{to e mo`no pogolema sre}a,<br />
podelena na {to e mo`no pogolem broj na lu|e" 237) .<br />
Vo zaklu~ocite na svoeto delo Bekarija naveduva deka niedna<br />
236)<br />
Cesare Bonasana Marchise de Beccaria, poteknuva od plemenito semejstvo. Iako<br />
roden vo Milano i toj kako i ostanatite aristokratski deca prvite osum godini gi<br />
pominal vo ezuitskoto {kolo vo Parma. Potoa preo|a na univerzitetot vo Pavija<br />
kade zavr{uva pravo i na dvaesetgodi{na vozrast doktorira, {to so ogled na<br />
toga{niot re`im na studirawe ne bilo ni{to neobi~no. Iako bil pravnik toj<br />
prete`no se interesiral za matematikata i poezijata se do momentot koga se zapoznal<br />
so bra}ata Pjetro i Aleksandro Veri. Pod nivno vlijanie i od niv pru`enata<br />
mo`nost da poseti nekoi zatvori i da se zapoznae so nivnite problemi dlaboko se<br />
zainteresiral za celokupniot kaznen sistem. Od toj interes }e proizleze i negovoto<br />
zna~ajno delo {to }e mu obezbedi istorisko mesto vo teorijata na krivi~noto pravo i<br />
penologijata. Za negoviot `ivot i zna~eweto na ova delo vidi pove}e: Cvitani}, A,<br />
Cesare Baccaria, O zlo~inima i kaznama, Logos, Split, 1984, str. 5-62 (Predgovor) i Ignjatovi},<br />
D`. Bekarijine ideje o krivi~nom pravu, Arhiv, Beograd, 1988/4, str. 661-685.<br />
237)<br />
Vidi: Baccaria, C, O zlo~inima i kaznama, Logos, Split, 1984, vo prevod na Cviteani}, A.<br />
str. 69.<br />
106
kazna ne smee da bide nasilstvo na poedinecot ili pove}emina vrz<br />
nekoj gra|anin. Zatoa kaznata treba da bide javna, itna, {to e mo`no<br />
poblaga, srazmerna na zlostorstvoto i so zakon predvidena. Toa se,<br />
vsu{nost, samo del od ideite {to Bekarija sakal da gi afirmira vo<br />
rang na bezuslovni na~ela.<br />
Kaznite treba da bidat javni. Ova na~elo upatuva na toa deka<br />
javnosta treba da se zapoznae so na~inot na izvr{uvaweto na kaznite<br />
{to im se izre~eni na zlostornicite za{to so toa se predizvikuva<br />
korisen strav kaj gra|anite. Ottamu proizleguva deka Bekarija<br />
rakovoden od celite {to gi postavuva na kaznata ne e protivnik na<br />
nivnoto egzemplarno izvr{uvawe pred javnosta. Naprotiv, toa e biten<br />
uslov {to treba da se obezbedi i kaj kaznite li{uvawe od sloboda za<br />
vinovnikot da bide "izlo`en na pogledite na svoite sogra|ani" 238)<br />
duri i toga{ koga se raboti za takvi kazni {to se izre~eni za polesni<br />
prestapi 239) .<br />
Kaznite treba da bidat itni i neizbe`ni. Kaznata treba da<br />
sleduva {to poitno po izvr{enoto zlostorstvo, veli Bekarija. Toa e<br />
potrebno za da ne izostane neposredniot vpe~atok kaj storitelot za<br />
neisplatlivosta na deloto, a vo o~ite na drugite da ne oslabat<br />
~uvstvata na zgrozuvawe i strav od kaznata 240) .<br />
Kaznata treba da e neizbe`na, za{to "neizbe`nosta makar i na<br />
blagata kazna sekoga{ }e vlijae posilno vrz ~ovekot odo{to stravot<br />
od pote{kata kazna, ako toj strav e svrzan so nade` deka kaznata }e se<br />
izbegne" 241) .<br />
Kaznite treba da se nu`ni i srazmerni na zlostorot. Kaznata<br />
e nu`na (legitimna) ako e spravedliva, pa spored toa e i moralno<br />
opravdana ako "pove}e mu odgovara na prirodata na zlostorstvoto" 242) .<br />
Za toa e "dovolno so sebe da nosi zlo koe ja nadminuva korista koja bi<br />
mo`ela da se postigne so zlostorstvo. Vo toa zlo treba da se zasmeta i<br />
neizbe`nosta na kaznata i zagubata na korista {to so sebe bi ja<br />
donelo zlostorstvoto. Seto ona {to odi nad toa, nosi pe~at na<br />
tiranija" 243) . Spored toa "vistinska i edinstvena mera na kaznata za<br />
storenoto zlostorstvo e {tetata {to mu se nanesuva na op{testvoto, a<br />
ne kako {to nekoi mislat namerata na storitelot" 244) .<br />
Na~elo na blagost vo kaznuvaweto. Bekarija uka`uva na<br />
nekorisnosta od primena na strogi kazni na koi im be{e nakloneto ne<br />
samo toga{noto zakonodavstvo tuku i obi~nata moralna svest 245) .<br />
238)<br />
Ibid, str. 107.<br />
239)<br />
Ibid, str. 110.<br />
240)<br />
Ibid, str. 95.<br />
241)<br />
Ibid, str. 102.<br />
242)<br />
Ibid, str. 95.<br />
243)<br />
Ibid, str. 102.<br />
244)<br />
Ibid, str. 78.<br />
245)<br />
Vo ovaa smisla toj veli: "Prepu{taj}i im se na najneposrednite ~uvstva lu|eto<br />
sakaat strogi zakoni iako blagite zakoni pove}e bi odgovarale na nivnite interesi<br />
za{to i samite se podredeni na zakonite. No stravot nikoj da ne nÒ povredii e<br />
pogolem od `elbata da go povredime drugiot". Ibid, str. 119.<br />
107
Protiv brutalnite kazni gi predo~uva nivnite kontraproduktivni<br />
efekti 246) sledej}i ja idejata na Tomas Mor deka zgolemuvaweto na<br />
strogosta mo`e da vodi samo kon zasiluvawe na smelosta da se izbegne<br />
kaznata za edno delo so toa {to }e se storat pove}e zlostorstva 247) .<br />
Kaznite treba da bidat li~ni. Ova na~elo se ostvaruva<br />
dokolku kaznite ne gi dopiraat interesite na bliskite srodnici na<br />
zlostornikot, ili kako {to toa kratko umee da go ka`e samiot<br />
Bekarija: "politi~kata sloboda na lu|eto bara kaznite da bidat isklu-<br />
~ivo li~ni" 248) .<br />
Na~elo na ednakvost vo kaznuvaweto. Kaznite "mora da bidat<br />
ednakvi kako za prviot taka i za posledniot gra|anin" 249) za da se<br />
izbegnat fluidnite privilegii {to se vo zavisnost od op{testvenata<br />
polo`ba na onoj {to storil zlostorstvo. Kaznite mora da bidat vo<br />
srazmernost me|u sebe i sprema zlostorstvoto, ne samo vo pogled na<br />
svojata te`ina, tuku i vo pogled na na~inot na izvr{uvaweto 250) , bez<br />
ogled na faktot {to "ednakvosta na kaznite mo`e da bide samo<br />
nadvore{na, za{to vo stvarnosta sekoj ~ovek na svoj na~in gi<br />
do`ivuva 251) .<br />
Kaznite treba da bidat predvideni so zakon. Spored ova<br />
barawe "samo zakonite mo`at da gi opredeluvaat kaznite za zlostorstva<br />
i takvata vlast mo`e da mu pripa|a samo na zakonodavecot koj go<br />
pretpostavuva celoto op{testvo soedineto so op{testveniot<br />
dogovor" 252) . Ottamu i devizata deka seto ona {to ne e zabraneto,<br />
nu`no e dopu{teno 253) .<br />
[to se odnesuva do celite na kaznata tie mo`at da se sostojat<br />
samo vo toa vinovnikot da se spre~i da ne im pravi novi {teti na<br />
svoite sogra|ani i drugite da se odvratat od sli~ni nedela 254) . Me|utoa,<br />
neutralizacijata i zastra{uvaweto ne mo`at da bidat pravedni<br />
dokolku vo dadenite okolnosti zakonot ne go upotrebil najdobriot<br />
mo`en na~in da gi spre~i zlostorstvata 255) . Ottamu proizleguva deka<br />
Bekarija bil privrzanik na prevencijata koja {to sekoga{ treba da í<br />
predhodi na kaznata. "Podobro e da se spre~at zlostorstvata odo{to<br />
da se kaznuvaat" 256) , veli toj, te zatoa zakonite treba da bidat {to<br />
pojasni i ednostavni 257) , da se ovozmo`i pokraj slobodata da se razviva<br />
i prosvetata 258) i da se podobri vospituvaweto 259) .<br />
246)<br />
Vidi: ibid, str. 103.<br />
247)<br />
Vidi: ibid, str. 102.<br />
248)<br />
Ibid, str. 115.<br />
249)<br />
Ibid, str. 96.<br />
250)<br />
Ibid, str. 111.<br />
251)<br />
Ibid, str. 97.<br />
252)<br />
Ibid, str. 72.<br />
253)<br />
Vidi: ibid, str. 79.<br />
254)<br />
Ibid, str. 83.<br />
255)<br />
Vidi: ibid, str. 115.<br />
256)<br />
Ibid, str. 127.<br />
257)<br />
Ibid, str. 127.<br />
258)<br />
Ibid, str. 128.<br />
108
To~no e deka Bekarija bil za utilitaristi~ki zasnovana kazna,<br />
za kazna {to }e bide op{testveno korisna so toa {to }e pridonesuva<br />
za idnoto spre~uvawe na krivi~nite dela. Pogre{no e me|utoa<br />
tvrdeweto deka toj i pridaval bilo kakva preventivna uloga na samata<br />
kazna vo smisla na prevospituvawe na zlostornicite 260) . Kaznata za<br />
nego vo su{tina e zlo {to mo`e da se vidi niz celiot tekst na<br />
negovoto delo. Vozvratenoto zlo vo vid na kazna za Bekarija ima samo<br />
pogolem efekt ako predhodno sÒ e storeno da ne dojde do toa. No<br />
otkako zlostorstvoto e ve}e storeno kaznata nema nikakvi drugi celi<br />
nadvor od neutralizacijata i intimidacijata vo koi {to i te kako se<br />
odrazuva stepenot na odmazdata za koja sekoga{ treba da se vodi<br />
smetka. Taka, na primer, spored Bekarija za kra`ba pri koja e storena<br />
{teta so upotreba na nasilstvo ne e dovolna samo kazna li{uvawe od<br />
sloboda so prisilnata rabota tuku i telesno kaznuvawe 261) .<br />
Po odnos na vidovite na kaznite negova najgolema zasluga e toa<br />
{to bil prviot teoreti~ar koj filozofski go vtemelil baraweto za<br />
ukinuvawe na smrtnata kazna. Pokraj toa odlu~no se zalo`il i za<br />
namaluvawe na strogosta vo izvr{uvaweto na site postoe~ki kazni.<br />
Me|utoa, mora vedna{ da se priznae deka i toj so negovite humanisti~ki<br />
streme`i nemo`el do kraj da se odlepi od realnite uslovi<br />
na svoeto vreme. Za toa zboruva ne samo faktot na dopu{taweto na<br />
smrtnata kazna za isklu~itelni slu~ai tuku i zadr`uvaweto na skoro<br />
siot registar na toga{nite kazni. Toj se zalaga za pari~nata kazna<br />
{to e sosema vo red, no ne e protivnik na progonuvaweto 262) , telesnite<br />
263) i obes~estuva~kite kazni 264) , tuku e samo za ograni~uvawe i<br />
ubla`uvawe na nivnata primena. Na~elno bil protivnik samo na<br />
kaznata konfiskacija na imotot 265) , a se zalagal za voveduvawe i na<br />
novi kazni: kaznite li{uvawe od sloboda so i bez prisilna rabota 266) i<br />
za egzistencija na do`ivotnata robija kako supstitut na smrtnata<br />
kazna 267) .<br />
Na krajot, nu`no e da se zadr`ime i vrz negovite stavovi za<br />
individualizacijata na kaznata koi se skoro napolno identi~ni so<br />
onie {to gi zastapuvaa i pretstavnicite na reakcionernoto krilo na<br />
259)<br />
Ibid, str. 131.<br />
260)<br />
Taka na primer ^ejovi} veli deka Bekarija bil za takva kazna... {to treba da ima<br />
za cel popravawe na storitelot na krivi~noto delo i na toj na~in spre~uvawe na<br />
negovoto natamo{no vr{ewe na krivi~ni dela... Kaznata treba da e naso~ena kon<br />
idninata na storitelot za{to pretstavuva sredstvo za negovo popravawe, a ne<br />
stradawe zaradi izvr{enoto delo. Bekarija zna~i ja istaknuva op{testvenata<br />
korisnost na kaznata kako sredstvo za popravawe na prestapnikot" ^ejovi}, B, Krivi~no<br />
pravo, str. 57.<br />
261)<br />
Vidi: Beccaria, C, ibid, str. 97.<br />
262)<br />
Ibid, str. 99.<br />
263)<br />
Ibid, str. 98 i 118.<br />
264)<br />
Ibid, str. 98 i 118.<br />
265)<br />
Vidi: ibid, str. 99-100.<br />
266)<br />
Vidi: ibid, str. 97, 109 i 119.<br />
267)<br />
Vidi: ibid, str. 107.<br />
109
klasi~nata {kola. Vo ovaa smisla poznato e negovoto tvrdewe deka<br />
"nema ni{to poopasno od onoj voobi~aen aksiom deka treba da se<br />
ispituva duhot na zakonot 268) , za{to dol`nost na sudijata e da ispituva<br />
samo dali nekoj storil protivzakonsko delo. Pod silno vlijanie<br />
tokmu na ovoj stav za prv, no i za posleden pat }e bide voveden<br />
sistemot na apsolutno opredeleni kazni vo francuskiot Code penal od<br />
1791 godina.<br />
b) Anselm Foerbah<br />
Ako Bekarija e osnovopolo`nikot i idejniot tvorec na filozovskata<br />
osnova na klasi~nata {kola, toga{ za vtoriot pretstavnik<br />
na nejzinoto progresivno krilo Anselm Foerbah (Anselm Fouerbash,<br />
1775-1833) mo`e slobodno da se ka`e deka e arhitekt na nejzinata<br />
pravna dogmatika. Nego go interesirala celokupnata problematika od<br />
oblasta na krivi~noto pravo i vrz nau~ni osnovi nastojuval da gi<br />
vklopi site napredni idei {to vo ovaa oblast bile dotoga{ nastanati.<br />
Za nego se smeta deka e prviot teoreti~ar {to uspeal da sozdade<br />
eden cvrst nau~en sistem {to i denes pretstavuva osnova na krivi~noto<br />
pravo pa ottamu nekoi go narekuvaat i tatko na modernoto<br />
krivi~no pravo.<br />
Glavnite dela na Foerbah se: "Revizija na osnovnite postavki i<br />
poimi na pozitivnoto kazneno pravo" (1800) i "U~ebnik po op{toto<br />
vo Germanija va`e~ko kazneno pravo" (1801). Poznat e i kako redaktor<br />
na bavarskiot Krivi~en zakonik od 1813 godina {to zaedno so<br />
Napoleonoviot kodeks izvr{il golemo vlijanie vo donesuvaweto na<br />
brojni zakoni vo evropskite zemji.<br />
Me|u Foerbahovite trudovi od oblasta na krivi~noto pravo<br />
posebno se zna~ajni onie za op{tite problemi na umislata, nebre`nosta<br />
i stekot na krivi~nite dela. Zaslu`eno mesto zazema i negovata<br />
razrabotka na institutot na zabludata, a od nego poteknuva i<br />
poznatoto na~elo "Nullum crimen, nula poena sine lege" so koe se<br />
svrstuva me|u najgolemite pobornici na zakonitosta.<br />
[to se odnesuva do kaznite, Foerbah e poznat po svojata<br />
teorija na psiholo{kata prisilba za koja }e zboruvame kaj celite na<br />
kaznata. So nea me|utoa ne napravil nekoe bitno pomestuvawe na<br />
osnoviot stav na klasi~arite spored koi, me|u celite na kaznata nema<br />
mesto za nejzinata specijalno preventivna uloga.<br />
v) Xeremi Bentam<br />
Spored golemiot angliski pravnik i filozof Xeremi Bentam<br />
(Jeremy Bentham, 1748-1832) 269) zada~ata na etikata i pravoto ne se<br />
268)<br />
Ibid, str. 74.<br />
269)<br />
Negovi najzna~ajni dela se: Teorija na zakonodavstvoto (Theorye of legislation) i<br />
Teorija na kaznata (Theorie of punishment).<br />
110
sostoi vo opredeluvawe na nekakvi vrednosti i normi za{to ona {to e<br />
dobro mo`e lesno da se vidi od ~ovekovite streme`i {to prirodno i<br />
nu`no se naso~eni kon postiguvawe na zadovolstvo i izbegnuvawe na<br />
bolkata. Nivnata zada~a se sostoi vo iznao|awe kriteriumi so ~ija<br />
pomo{ posigurno }e se dojde do vistinski zadovolstva za{to pokraj<br />
onie {to samite po sebe se dobri, postojat i takvi zadovolstva {to<br />
mo`e da imaat i lo{i, odnosno bolni posledici. ^ovekot treba da se<br />
nau~i na posigurno presmetuvawe pri izborot i odlu~uvaweto za<br />
dobrite zadovolstva. Osnovite kriteriumi za postignuvawe pove}e<br />
zadovolstva, a so toa i podobar `ivot se: intenzitetot, traeweto,<br />
izvesnosta (deka zadovolstvoto }e se ostvari), bliskosta, plodnosta<br />
(deka zadovolstvoto kon koe se stremime }e bide izvor na novi<br />
zadovostva) i ~istotata na zadovolstvoto (deka nema da se pretvori vo<br />
nezadovolstvo, bolka). Na kraj treba da se vodi smetka i za vrhovniot<br />
kriterium {to ja opredeluva celta na `ivotot kako i na moralot i<br />
pravoto, a toa e: postignuvawe najgolema sre}a za najgolem mo`en broj<br />
na lica, odnosno pri postignuvaweto na sopstvenata sre}a treba da se<br />
vodi smetka i za sre}ata na drugite za{to samo niz nivnite interesi<br />
mo`e najdobro da se ostvari i sopstveniot interes (korist). Ovoj<br />
kriterium, so koj se nastojuva da se usoglasat interesite na<br />
poedinecot i zaednicata, se obezbeduva so zakon, za{to i zakonodavecot<br />
svojata najgolema sre}a ja nao|a vo unapreduvaweto na onie za<br />
koi go sozdava zakonot. "Predmet na interes na zakonodavecot treba<br />
da bide javnoto dobro, osnovot na negovoto razmisluvawe treba da bide<br />
op{tata korist. Poznavaweto na pravnoto dobro na zaednicata ja<br />
so~inuva naukata na zakonodavstvoto, umeeweto se sostoi vo<br />
iznao|awe sredstva za osvaruvawe na toa dobro 270) . Zakonodavecot<br />
treba da se rakovodi od tradicijata na najgolema mo`na suma na dobra<br />
{to e ostvarlivo ako se potpre vrz moralot i na~eloto na korisnosta.<br />
Vo takviot zakon prestap e sekoj akt za koj se misli deka treba da bide<br />
zabranet zatoa {to predizvikuva ili nastojuva da predizvika nekoe<br />
zlo. A za da se obezbedi po~ituvawe na taa zabrana treba da bide<br />
utvrdena kazna. Prestapot {iri trevoga, a kaznuvaweto vospostavuva<br />
sigurnost, prestapot e neprijatel na site, a kaznata e protektor na<br />
site.<br />
Kaznata predizvikuva zlo od prv red i dobro od vtor red. Taa i<br />
zadava bolka na li~nosta koja dobrovolno si ja navlekla vrz sebe, a vo<br />
vtor red se pretvora vo dobro za{to gi zapla{uva opasnite lu|e, gi<br />
smiruva nevinite i pretstavuva edinstvena za{tita na op{testvoto.<br />
Povtoruvaweto na zlostorstvoto vo odnos na zlostornikot mo`e da se<br />
spre~i na tri na~ini: 1. so odzemawe na fakti~kata mo`nost da go<br />
izvr{i, 2. so odzemawe na negovata strast i 3. so odzemawe na smelosta<br />
i re{itelnosta. Vo prviot slu~aj ve}e voop{to ne mo`e da vr{i<br />
zlostorstvo, vo vtoriot toa ve}e ne go saka, a vo tretiot, mo`ebi toa<br />
dodu{a u{te da go saka, no ve}e ne se osmeluva. Vo prviot slu~aj<br />
270)<br />
Benham, J. Theorie of legislation, navedeno spored Frank, S. Teorija kaznenog prava po<br />
krivi~nom zakonu od godine 1951, [kolska knjiga, Zagreb, 1955, str. 55.<br />
111
postoi fizi~ka nesposobnost, vo vtoriot moralna popravenost, a vo<br />
tretiot, zastra{uvawe ili silata na zakonot. Kaznata {to ja trpi<br />
prestapnikot na sekoj gra|anin mu dava primer {to treba da podnese<br />
ako e pronajdeno deka e vinoven za ist delikt. Zloto predizvikano so<br />
kaznata e izdatok {to dr`avat go pravi so cel za dobivka. Taa dobivka<br />
e spre~uvawe na zlostorstvata. Kaznata e ekonomi~na ako go<br />
proizveduva sakaniot uspeh so najmal mo`en kvalitet na bolka. Taa e<br />
premnogu skapocena koga proizveduva zlo koe e pove}e odo{to<br />
ekvivalentno na dobroto, ili koga bi mo`ele da postigneme ednakvo<br />
dobro po cena na pomala kazna toa bi bilo akt na rasipni{tvo. Kaj<br />
kaznata mo`eme da ja razlikuvame nejzinata prividna i nejzinata<br />
stvarna vrednost. Pod stvarna vrednost ja podrazbirame vkupnata<br />
vrednost na kaznata, seto ona {to go ~uvstvuva onoj komu mu se zadava.<br />
Prividnata vrednost na kaznata e zloto koe si go pretstavuvaat<br />
~lenovite na zaednicata, deka taa verojatno }e nastapi vrz osnova na<br />
opisot na kaznata vo zakonot ili so nejzino izvr{uvawe. Stvarnata<br />
vrednost e gubitok, a prividnata e dobivka.<br />
Ne smee da se zaboravi, iako toa mnogu ~esto se pravi, deka<br />
zlostornikot e ~len na zaednicata kako i sekoj drug poedinec, kako i<br />
samata povredena strana, i deka ima pri~ini da se vodi pove}e smetka<br />
duri i za negoviot interes odo{to za interesot na bilo koj drug.<br />
Negovoto dobro e relativno dobro na zaednicata, negovoto zlo, zlo na<br />
zaednicata. Ete go temelot, solidniot temel na moralnata ideja na<br />
spravedlivosta. Mo`e da se uka`e potreba interesot na prestapnikot<br />
delumno da im bide `rtvuvan na interesite na zaednicata, no negoviot<br />
interes ne mo`e voop{to da ne se zeme predvid. Mo`e da se reskira<br />
te{ka kazna vo nade` deka }e predizvika golemo dobro, me|utoa ~esto<br />
ima malku takva nade`, a za nekakvo pomalo dobro bi bilo apsurdno da<br />
se reskira te{ka kazna. Toa e na~eloto {to gi vodi lu|eto vo nivnite<br />
privatni spekulacii. Od tie pri~ini toa ne go vodi i<br />
zakonodavecot 271) .<br />
Od site ovie stavovi na Benatam jasno se zabele`uva negoviot<br />
utopisti~ki streme` so pomo{ na dobroto zakonodavstvo da se<br />
sozdadat takvi op{testveni priliki vo koi }e is~ezne kriminalnoto<br />
odnesuvawe. Toj nerealno smeta deka nositelite na vlasta mo`at<br />
lesno da se otka`at od svoite klasni interesi vo korist na nekakva<br />
op{ta blagosostojba i da prezemat takvi preventivni aktivnosti vrz<br />
ekonomski i socijalen plan so koi }e se nadminat strukturnite razliki,<br />
a so toa i site lo{i op{testveni uslovi {to go produciraat<br />
kriminalitetot. Na toj na~in, spored Benatam, bi is~eznal<br />
najgolemiot del od kriminalitetot, a za suzbivaweto na onoj mal del<br />
{to sepak bi ostanal toj predivduva deka }e bidat dovolni merkite:<br />
nadomest na {teta i pari~ni kompenzacii. Od druga strana, me|utoa,<br />
zna~ajni se negovite razmisluvawa deka kaznata e nepotrebna i deka od<br />
nea nema nikakva korist koga se primenuva sprema lica koi ne go<br />
sfa}aat zna~eweto na deloto poradi du{evna bolest, maloletstvo,<br />
271)<br />
Vidi: ibid, str. 58.<br />
112
nepoznavawe na zakonot i prisilba. Ista e sudbinata i na neopravdanata<br />
kazna do koja mo`e da dojde ako zloto e izmisleno ili ako deloto<br />
ne e zlostorni~ko tuku rezultat na uveruvawe, pogre{no sfa}awe i<br />
antipatija 272) . So svoite sfa}awa za izgledot i pohumanoto ureduvawe<br />
na zatvorite, Benatam }e se svrsti i vo redot na zna~ajnite reformatori<br />
na penitencijarnite sistemi. Vo toj pogled kako {to }e vidime<br />
podocna, glavno se potpira{e vrz ideite na Xon Hauard, no i samiot<br />
}e dade pove}e originalni i zna~ajni predlozi {to }e do`iveat i<br />
prakti~na primena.<br />
2. ANTROPOLO[KA [KOLA<br />
1. Krajot na XIX vek e vreme na golem podem na prirodnite i<br />
op{testvenite nauki ~ii {to soznanija po~naa {iroko da se koristat<br />
vo krivi~nopravnata oblast. Glavni pri~ini za toa, me|u drugoto, se i<br />
prvi~nite sogleduvawa na dvi`eweto na kriminalitetot i ottamu<br />
izvedenite zaklu~oci deka spre~uvaweto na negoviot natamo{en<br />
porast ne mo`e da se postigne samo so usovr{uvawe na krivi~noto<br />
zakonodavstvo. Taka na primer, Gabriel Tard (Gabriel Tarde) vo svoeto<br />
delo "Sporedben kriminalitet" od 1886 godina iznesuva podatoci<br />
deka vo Francija vo periodot od 1815 do 1880 godina kriminalitetot<br />
porasnal skoro za tri pati. Sli~na bila sostojbata i vo drugite zemji,<br />
a vo nekoi od niv toj porast bil duri i poizrazen.<br />
Takvite soznanija dovedoa do ostri kritiki na klasi~nata<br />
{kola i do potrebata od menuvawe na pristapot vo izu~uvaweto na<br />
problemite na kriminalitetot. Vrz tie osnovi nastana antropolo-<br />
{kata {kola koja {to vo sledeweto na kriminalitetot }e se potpre<br />
vrz li~nosta na zlostornikot i pozitivnata nau~na metoda na Ogist<br />
Kont. So svrtuvaweto na istra`uvawata kon storitelot, a ne kon<br />
negovoto krivi~no delo ovaa {kola se obide radikano da go izmeni<br />
krivi~noto pravo, a od dijametralno sprotivstavenite stavovi }e<br />
proizlezat i direktni obvinenija na klasi~nata {kola za site<br />
neuspesi vo borbata protiv kriminalitetot.<br />
2. Pri~nite na kriminalitetot za koi klasi~nata {kola<br />
voop{to ne se interesira{e, antropolo{kata {kola }e gi pronajde vo<br />
anatomskite, fiziolo{kite i psiholo{kite anomalii na li~nosta na<br />
zlostornikot. Najekstremen vo taa nasoka be{e ^ezare Lambrozo<br />
(Cesare Lambroso, 1836-1909) 273) . Toj kako lekar, antropolog, psihijatar,<br />
272)<br />
Navedeno spored Proevski, V, Krivi~no pravo, op{t del, Studentski zbor, Skopje,<br />
1986, str. 40.<br />
273)<br />
Kako prv za~etnik na antropolo{kite idei za kriminalitetot se smeta Platon<br />
koj, kako {to vidovme, zlostornicite gi dele{e na onie ~ie povedenie mo`e da se<br />
popravi i onie {to se nepopravivi za{to se ra|aat takvi. Sledniot obid vo ovaa<br />
nasoka go pravi italijanskiot lekar Xambatista dela Porta (Gambatistta della Porta,<br />
1536-1615) koj go istra`uval odnosot na crtite na liceto na nekoi telesni obele`ja<br />
na ~ovekot so negovite duhovni osobini. Dobienite rezultati go iznel vo deloto: "De<br />
Humane Psysiognomika". Podocna se javuvaat pretstavnicite na tn. frenolo{ka<br />
113
a potoa i profesor po sudska medicina vo Pavija i Torino, vr{el<br />
mnogubrojni antropometriski i fiziognomni merewa 274) {to go<br />
dovedoa do ideata deka prestapnikot e roden atavisti~ki tip koj<br />
poradi svoite konstitucionalni svojstva e predodreden za<br />
zlostorstvo. Trgnuvaj}i od izvesni degenerativni svojstva (nasledni<br />
stigmati na degeneracijata) i promatoidni osobini (posebni<br />
karakteristiki svojstveni na majmunite, praistoriskite lu|e i primitivnite<br />
rasi) toj go konstruira rodeniot zlostornik vo ~ii obele`ja<br />
le`at osnovnite pri~ini na kriminalitetot. Tie pri~ini mo`at da<br />
se otstranat samo so primena na opredeleni medicinski merki {to<br />
treba da gi zamenat kaznite. Vo zavisnost pak od vnatre{niot<br />
raspored na ovie obele`ja, pokraj rodeniot zlostornik postojat i<br />
du{evni bolni, zlostornici od navika, zlostornici od strast i<br />
slu~ajni zlostornici.<br />
3. a) Rodeni zlostornici. Kaj rodenite zlostornici se<br />
prisutni najgolemiot broj anomalii na li~nosta. Taka spored<br />
Lombrozo, anatomskite anomalii kaj niv lesno mo`at da se prepoznaat<br />
za{to se izrazuvaat preku enormno nizok rast, nenormalno golema ili<br />
mala glava, kosi i vdlabanti o~i, gusti ve|i, nepravilen nos, predolgo<br />
ili pre{iroko lice, ispaknati jabol~nici, isturena vilica, tesni<br />
usni, golemi i klempavi u{i, gusta kosa, preterano bledilo na liceto<br />
itn. itn.<br />
Me|u fiziolo{kite anomalii se naveduvaat: namalenoto<br />
~uvastvo na bolka {to vodi kon ~esto tetovirawe na zlostornicite,<br />
daltonizam, levu~arstvo, ekstremna ostrina na vidot, prisustvo na<br />
`enski osobini kaj ma`ite (razvieni gradi i karlica, visok glas,<br />
}osavost) i obratno (ma{ki stas, dlabok glas, kosmatost i sl.) kaj<br />
`enite.<br />
Psihi~kite osobini se izrazuvaat vo moralna ne~uvstvitelnost<br />
na zlostornicite. Tie poka`uvaat visok stepen na odmazdoqubivost,<br />
golema re{itelnost za vr{ewe zlo zaradi zlo, nedostig na sovest<br />
i so~uvstvo {to se gleda vo ladnokrvnoto posmatrawe i i`ivuvaweto<br />
so svoite `rtvi (raspar~uvawe, grizewe na organite i piewe na<br />
nivnata krv), nepostoewe strav od kazni i sl.<br />
Dokolku nekoj poseduva najmalku pet od ovie anomalii (stigmati)<br />
toga{ so sigurnost se raboti za roden zlostornik. Ostantite<br />
tipovi na zlostornici mo`at da imaat pomal broj na vakvi stigmati, a<br />
{kola koja go otfrli klasi~niot indeterminizam tvrdej}i deka kriminalitetot e<br />
neizbe`na posledica na strukturnite elementi na ~ovekoviot mozok. Taka, na<br />
primer, avstrijanecot Franc Jozaf Gal (Franc Joseph Gall, 1758-1828) tvrde{e deka<br />
~ovekoviot mozok se sostoi od niza poednine~ni organi {to vlijaat na oblikot na<br />
~erepot. Zada~ata na frenologot e so obi~en dopir na ~erepot da gi utvrdi negovite<br />
vdlabnatini ili ispup~enija koi uka`uvaat na pomalku ili pove}e razvieni organi<br />
na mozokot, a so toa i na onie lica koi sÒ ili }e stanat kriminalci, odnosno na onie<br />
koi toa ne sÒ.<br />
274)<br />
Toj izvr{il antropometriski merewa vrz 5907 zatvorenici i u{te 387 ~erepi na<br />
mrtvi zlostornici. Pokraj toa svoite istra`uvawa gi dopolnuval i so merewe na<br />
glavi na deca od u~ili{na vozrast.<br />
114
po isklu~ok i da gi nemaat.<br />
Rodenite zlostornici se po~esti kaj licata od ma{ki pol<br />
odo{to kaj `enite. Anomaliite {to gi poseduvaat se vrodeni i ne<br />
mo`at da se iskorenat so nikakvo vospitno dejstvo. Tie zlostornici<br />
se nepopravivi i opasni za op{testvoto pa zatoa mora od nego da se<br />
otstranat. Niv gi ima najmnogu, odnosno 40% me|u kriminalnata<br />
populacija.<br />
b) Du{evno bolni zlostornici. Kaj ovie zlostornici se<br />
prisutni skoro site abnormalnosti kako i kaj rodenite zlostornici<br />
so taa razlika {to kaj niv se nao|aat i izvesni du{evni zaboluvawa.<br />
Niv Lombrozo gi deli na tri podgrupi:<br />
- Du{evno bolni vo vistinska smisla se onie zlostornici kaj<br />
koi postojat izvesni du{evni zaboluvawa vo razni formi i stadiumi.<br />
- Moralni ludaci koi krivi~nite dela gi vr{at pod vlijanie<br />
na neodolivi impulsi {to nastanuvaat poradi atrofija na moralnite<br />
i socijalnite ~uvstva, odnosno poradi nivnata nesposobnost za<br />
pravilno rasuduvawe. Kaj niv se sre}avaat razni oblici na slaboumnost<br />
{to mo`e da imaat vrodeno ili steknato poteklo.<br />
- Poluludaci (matoidi) se lica koi se nao|aat na sredinata<br />
me|u normalnite i du{evno bolnite zlostornici kaj koi se pojavuvaat<br />
samo izvesni psihi~ki anomalii.<br />
Vkupnoto u~estvo na site du{evno bolni zlostornici vo<br />
kriminalnata populacija ne e golemo.<br />
v) Zlostornici od navika. Ovde se raboti za takov tip na<br />
kriminalci koi po izvr{enoto prvo krivi~no delo, obi~no vo ranata<br />
mladost i, po pravilo protiv imotot, prodol`uvaat so prestapni~ko<br />
povedenie koe {to postepeno im preminuva vo hroni~na navika. Kaj<br />
ovie lica nema izrazeni organski i psihi~ki anomalii. Kon<br />
vr{eweto krivi~ni dela ne gi vle~at konstitucionalnite obele`ja<br />
tuku, pred sÒ, nivnata moralna slabost i op{testvenata neprilagodenost.<br />
Po pravilo vr{at sitni imotni krivi~ni dela i ~esto se<br />
recidivisti.<br />
g) Zlostornici od strast. Osnovite karakteristiki na ovie<br />
zlostornici prozileguvaat od nivniot afektiven `ivot. Toa se lica<br />
vodeni od nivnite strasti, no ne i od onie {to se najniski kaj ~ovekot<br />
tuku od plemenitite strasti kako {to se povredena ~est, roditelska<br />
qubov i sl. Poradi nivnata preterana ~uvstvitelnost i razdrazlivost<br />
zaradi nezadovolenite strasti tie zapa|aat vo afektivni sostojbi vo<br />
koi vr{at krivi~ni dela. Samoto delo se vr{i nenadejno, na mig za<br />
potoa da se po~uvstvuva gri`a na sovest {to mo`e da dovede i do<br />
samoubistvo.<br />
Po svojot nadvore{en izgled ovie lica se ubavi i atletski<br />
gradeni poedinci koi vo vkupniot broj na prestapnici u~estvuvaat<br />
samo so 5-6% slu~ai.<br />
d) Slu~ajni zlostornici. Ova se lica koi nemaat vnatre{na<br />
dietaza kon vr{ewe krivi~ni dela tuku na toa obi~no se navedeni pod<br />
vlijanie na nadvore{nite pri~ini i povodi. Nivnata golema podlo-<br />
`nost na tu|i vlijanija i imitacija na lo{i primeri uka`uva na<br />
opredelena neprilagodenost na uslovite {to vladeat vo neposrednata<br />
115
sredina vo koja `iveat.<br />
Site slu~ajni zlostornici Lombrozo gi narekuva kriminaloidi<br />
i gi deli vo dve podgrupi:<br />
- Kriminaloidi vo vistinska smisla se edna varijanta na<br />
rodenite zlostornici koi vr{at polesni krivi~ni dela pod dominantno<br />
vlijanie na nadvore{ni povodi.<br />
- Pseudozlostornici se izvr{iteli na nebri`ni krivi~ni dela<br />
ili pak na onie dela {to Lambrozo gi narekuva zakonski (ekonomski,<br />
politi~ki i dr.) krivi~ni dela za koi ne bi trebalo da se izrekuvaat<br />
kazni.<br />
Lambrozo ne se zadr`al samo vrz konstruiraweto na gornata<br />
tipologija na zlostornici. Toj oti{ol i natamu taka {to opredeleni<br />
biolo{ki obele`ja i anomalii na zlostornicite gi doveduva vo vrska<br />
so konkretniot vid na storenoto delo. Ottamu spored nego kradcite se<br />
odlikuvaat so osobena podvi`nost na racete, retka brada, istureni<br />
u{i, debeli usni, zaripnat glas i sl. Za razlika od niv ubijcite imaat<br />
zakrvaveni o~i, orlovski nos, silno razvieni vilici, dolgi u{i, tesni<br />
usni i sl. Falsifikatorite i izmamnicite gi karakterizira qubezna<br />
nasmevka, bledo lice, sitni o~i, preterana sedost ili }elavost,<br />
`enski crti na liceto i sl. 275) Siluva~ot e so dolgi u{i, splesnat<br />
~erep, kosi i mnogu pribli`eni o~i, svitkan nos, predolga vilica itn.<br />
itn. 276) 4. Vo soglasnost so vakvata tipologija na zlostornicite nu`no<br />
stoe{e i pra{aweto na kaznite. Taka spored Lambrozo, smrtnata<br />
kazna mo`e isklu~itelno da se izreknuva za rodenite zlostornici<br />
{to storile pove}e ubistva. Kaznuvaweto na du{evno bolnite zlostornici<br />
e nepravedno: tie treba da se dr`at vo posebni ustanovi za<br />
le~ewe na du{evni bolesti do nivno kone~no ozdravuvawe. I za<br />
prestapnicite od strast ne se potrebni kazni. Za niv dovolna "kazna"<br />
e predizvikanata gri`a na sovest i kaeweto.<br />
Zboruvaj}i voop{to za kaznite toj smeta{e deka za za{tita na<br />
op{testvoto od opasnite zlostornici se dovolni pari~nite kazni,<br />
strogiot ukor ili oddale~uvaweto na prestapnikot od okolinata na<br />
o{teteniot. Na~elno be{e i protiv zatvoraweto za koe kako zamena<br />
nude{e telesni kazni, globa i nadomest na {teta, a za maloletnicite<br />
predviduva{e primena na niza preventivni merki i metodi.<br />
5. I antropolo{kata {kola be{e izlo`ena na brojni napadi i<br />
kritiki. Najzna~ajni se slednive prigovori:<br />
- Neprifatlivo e tvdeweto na ovaa {kola deka pri~inite na<br />
kriminalitetot se isklu~ivo od vnatre{na, endogena priroda. Toa go<br />
uvidel duri i samiot Lambrozo davaj}i im opredeleni otstapki i na<br />
vlijanijata na op{testvenata priroda. No i so ova dopolnitelno pri-<br />
275)<br />
Vidi: Eliot, M, op. cit. str. 262.<br />
276)<br />
Vidi: Pinatel, J. Kriminologija, Zavod za izdavanje ud`benika, Sarajevo, 1964, str. 21.<br />
Pokraj toa Lambrozo tvrde{e deka rodenite zlostornici se atavisti~ki opredeleni<br />
da stanat izvr{iteli na to~no opredeleni krivi~ni dela (ubijcite nikoga{ ne<br />
kradat, kradcite se pla{at od fizi~ki napadi). Vidi: [eparovi}, Z. Lombrozo i<br />
biologizam danas, Zbornik pravnog fakulteta u Zagrebu, Zagreb, 1979/3-4, str. 329-335.<br />
116
znanie toj prakti~no ne otstapil od svojata osnovna koncepcija deka<br />
individualnite faktori se prioriteni vo opredeluvaweto na<br />
kriminalitetot. Imeno vo svoeto prvo izdanie na "^ovekot zlostornik"<br />
od 1876 godina 277) toj gi razlikuval samo prvite tri gorenavedeni<br />
zlostornici. Podocna pod vlijanie na brojni kritiki toj gi priznava<br />
zlostornicite od navika i slu~ajnite zlostornici me|utoa, i niv gi<br />
sveduva na nekoj ubla`en vid na rodeni zlostornici.<br />
- Od gorniot stav deka krivi~nite dela se rezultat na organska<br />
degeneracija na ~ovekot sleduva{e i toa deka krivi~nata odgovornost<br />
ne mo`e da bide moralna odgovornost koja se zasnova na sobodnata<br />
volja. Taa ovde se postavuva vrz objektivni osnovi, vrz samoto<br />
izvr{uvawe na krivi~noto delo. Ottamu i nerazumniot predlog za<br />
radikalno reducirawe na kaznata so koja ne mo`e{e da se eliminiraat<br />
antropolo{kite pri~ini na kriminalitetot i baraweto na<br />
nivna zamena so medicinski merki. Seto toa zna~e{e voveduvawe na<br />
krivi~no pravo zasnovano vrz objektivnata odgovornost ~ie {to<br />
vistinsko ostvaruvawe bi mo`elo da ima dalekuse`ni negativni<br />
posledici.<br />
- Ona {to kaj ovaa {kola e posebno neprifatlivo e u~eweto za<br />
postoewe na rodeni zlostornici, na tie zalutani divjaci vo sovremenata<br />
civilizacija. Vakvata teza ja soboruva postoeweto na golem broj<br />
lu|e koi i pokraj poseduvaweto golem broj od osobinite na koi<br />
uka`uva Lombrozo nikoga{ ne izvr{ile bilo kakvo krivi~no delo.<br />
Vo taa smisla mnogu brzo i be{e zadaden re{ava~kiot udar od strana<br />
na ^arls Goring (Charles Goring) vo studijata "Angliskiot zatvorenik"<br />
od 1913 godina. Vrz osnova na rezultatite od antropometriskite<br />
merewa vrz 3.000 zatvorenici - recidivisti {to bile komparirani<br />
so isti merewa sprovedeni vrz studenti i vojnici, Goring na{ol<br />
deka stigmatite na degeneracijata se javuvaat vo Oksford i Kembrix<br />
gotovo isto tolku, kolku i vo kaznenite ustanovi vo London 278) .<br />
6. Me|utoa, i pokraj navedenite nedostatoci mora da se<br />
priznaat ogromnite zaslugi na ovaa {kola koja uka`uva na storitelot<br />
na krivi~noto delo kako na vistinsko i konkretno bitie {to ne e<br />
nekakov apstrakten praven fenomen. Nejzina zasluga e i toa {to vo<br />
naukata na krivi~noto pravo za prv pat se vovedeni nau~nite metodi<br />
eksperiment i posmatrawe. No seto toa, za `al odvede kon edna druga<br />
krajnost, kon svrtuvawe na celokupnoto vnimanie vrz li~nosta, kon<br />
ednostrano biologisti~ko tretirawe na kriminalnata li~nost so<br />
napolno zapostavuvawe na obele`jata na krivi~noto delo kako<br />
op{testvena pojava.<br />
277)<br />
Interesno e da se spomene deka prvoto izdanie na ova delo ima{e samo 252<br />
stranici. Pritisnat od mnogubrojnite kritiki koi doa|aa od site strani Lombrozo<br />
be{e prisilen povtorno da gi opravduva i nadopolnuva svoite stavovi so novi<br />
argumenti. Ottamu negovoto vtoro izdanie na ova delo sodr`e{e 740 stranici,<br />
tretoto se izdigna na 1241 stranica, a poslednoto petto izdanie od 1896 godina izleze<br />
vo tri toma so 1903 strani. Vidi: Davidovi}, D. Kriminologija, str. 54.<br />
278)<br />
Eliot, M. op. dit, str. 270.<br />
117
3. POZITIVISTI^KA [KOLA<br />
1. Najgolemiot broj od stavovite na Lambrozo }e bidat<br />
ubla`eni od strana na pozitivistite na ~elo so Feri i Garofalo, koi<br />
istaknaa deka pri~inite na kriminalitetot se nao|aat kako vo<br />
li~nosta na storitelot taka i vo negovata op{testvena sredina. Ovaa<br />
{kola koja {to vo osnova zna~i nadovrzuvawe i nadopolnuvawe na<br />
antropolo{koto u~ewe 279) trgnuva od postavkata deka ~ovekot ne e<br />
obdaren so slobodna volja i deka negovoto delo pretstavuva determiniran<br />
akt od strukturata na negovata li~nost no, i od nadvore{ni<br />
okolnosti. Storitelite se bolni lica {to ne se vo sostojba svesno i<br />
volevo da odlu~uvaat za svoite postapki i zatoa ne mo`at da bidat<br />
vinovni, a {tom nema vina ne mo`at da bidat kazneti, tuku sprema niv<br />
mo`at da se prezemat edinstveno merki na socijalna za{tita {to za<br />
svoja osnova ja imaat opasnata sostojba. Su{tinata na tie merki e<br />
inspirirana od potrebata za za{tita na op{testvoto od kriminalitetot<br />
preku prevencija i popravawe na zlostornicite ili pak nivno<br />
eliminirawe ako se vo pra{awe nepopravlivi lica.<br />
Za pocelosno razbirawe na kriminalnopoliti~koto i penolo{koto<br />
zna~ewe na ova u~ewe i ovde e nu`no poblisko zapoznavawe<br />
so negovite osnovni stavovi za pri~inite na kriminalitetot, so<br />
postavkite za storitelot na krivi~noto delo, osnovot na krivi~nata<br />
odgovornost i problemite na kaznuvaweto 280) .<br />
2. Pojdovnata koncepcija na pozitivistite vo odnos na<br />
pri~inite na kriminalitetot e deka sekoe delo na ~ovekot e rezultat<br />
na vlijanieto na pove}e faktori {to Feri gi deli vo tri grupi: a)<br />
antropolo{ki (biolo{ki, individualni) faktori, b) socijalni<br />
faktori i v) fizi~ki (kosmotelurski) faktori.<br />
a) Antropolo{ki kriminogeni faktori se nao|aat vo samiot<br />
zlostornik. Toa se vnatre{ni (endogeni) vlijanija {to so ogled na<br />
svoeto konkretno poteklo se razlikuvaat na:<br />
- faktori {to proizleguvaat od organskata konstitucija na<br />
279)<br />
Faktot deka ovaa {kola vo osnova zna~i nadovrzuvawe i popravawe na osnovnite<br />
stojali{ta na antropolo{kata {kola, kako i nejzino razvivawe i pravilno<br />
voobli~uvawe od aspekt na socijalnite pri~ini na kriminalitetot, ne pre~i za<br />
izdvojuvawe na nejzinoto posebno zna~ewe vo razvojot na krivi~nopravnata,<br />
kriminolo{kata i penolo{kata misla. Naprotiv toa mu odi samo vo prilog na<br />
sogleduvaweto na nau~noto zna~ewe na ovaa {kola bez ogled na toa dali }e ja<br />
nare~eme varijata na antropolo{kata {kola ili }e ja prifatime kako napolno nova<br />
i zasebna doktrina koja {to spored samiot Feri se narekuva Italijanska pozitivna<br />
{kola.<br />
280)<br />
Spored pozitivisti~kata {kola osnovna zada~a vo borbata protiv<br />
kriminalitetot se sostoi vo prezemawe merki {to mo`at da pridonesat za smaluvawe<br />
na vr{eweto na krivi~nite dela. Zatoa naukata na krivi~noto pravo treba da gi<br />
utvrdi pri~inite na kriminalitetot, da izvr{i klasifikacija na vinovnicite i<br />
krivi~nite dela i da go utvrdi osnovot na krivi~nata odgovornost, za da mo`e da se<br />
opredelat na~elata i potrebnite merki za odbrana na op{testvoto od<br />
kriminalitetot. Radovanovi}, M. op. cit. str. 42.<br />
118
~ovekot (razni anomalii na ~erepot i mozokot, anomalii na endokrinite<br />
`lezdi, vo ~uvstvitelnosta i refleksivnata sfera, funkcionalnosta<br />
i sl.),<br />
- faktori {to proizleguvaat od psihi~kata konstitucija<br />
(anomalii na inteligencijata, na socijalnite ~uvstva i sl.) i,<br />
- faktori {to proizleguvaat od li~nite svojstva (rasa, pol,<br />
vozrast, zanimawe, gra|anska sostojba, mesto na prestojuvawe,<br />
vospituvawe i obrazovanie i sl.).<br />
b) Socijalnite kriminogeni faktori proizleguvaat od<br />
op{testvenata sredina vo koja `ivee zlostornikot. Toa se nadvore-<br />
{ni (egzogeni) vlijanija {to gi ostvaruva brojot i gustinata na<br />
naselenieto 281) , sostavot i uredenosta na semejstvoto, sistemot na<br />
vospituvaweto, alkoholizmot, siroma{tijata, bezraboticata, na~inot<br />
na industriskoto proizvodstvo, ekonomskata i politi~kata organizacija,<br />
organizacijata na javnata administracija, pravosudstvoto i<br />
policijata, krivi~niot i zakonodavniot sistem i sl.<br />
v) Fizi~ki (kosmotelurski) kriminogeni faktori se klimata,<br />
godi{noto vreme 282) , naizmeni~noto smenuvawe na denot i no}ta,<br />
godi{nata temperatura, atmosferskite uslovi, geografskoto<br />
podra~je, prirodata na zemji{teto, zamjodelskite proizvodi i sl.<br />
Krivi~noto delo e rezultat na deluvaweto na site ovie<br />
faktori, a prete`noto dejstvo na nekoi od niv se opredeluva vo<br />
zavisnost od kategorijata vo koja {to spa|a sekoj od poedine~nite<br />
zlostornici.<br />
3. [to se odnesuva do storitelite na krivi~nite dela, spored<br />
sfa}aweto na ovaa {kola tie se anormalni i abnormalni lica koi se<br />
odlu~uvaat na protivop{testven akt poradi nepovolnite uslovi vo<br />
koi se ostvaruvaat nivnite psihi~ki funkcii. Toa se lica {to me|u<br />
sebe ne se ednakvi pa ottamu e mo`no i nivno razvrstuvawe. Vo ovaa<br />
smisla Feri ja prifa}a lombrozovata tipologija na zlostornicite so<br />
taa razlika {to pokraj antropolo{kite stigmati vnesuva i opredeleni<br />
socijalni anomalii na li~nosta 283) vodej}i smetka za takvo<br />
rasporeduvawe {to realno }e go otslika intenzitetot na nivnoto<br />
281)<br />
Vo ovaa smisla e interesen obidot na Feri da iznajde kontaktna proporcionalna<br />
vrska me|u brojot na naselenieto i brojot na izvr{enite krivi~ni dela spored tn.<br />
zakon na kriminalna zasitenost. Toa zna~i deka obemot na kriminalitetot vo tekot<br />
na edna godina e opredelen od razli~ni fizi~ki i socijalni uslovi na sredinata<br />
nadopolneti so dominantno dejstvo na vrodenite kriminalni dispozicii i<br />
opredeleno vlijanie na slu~ajot.<br />
282)<br />
Taka na primer Feri tvrdel deka ubistvata se vr{at vo potoplite krai{ta i vo<br />
potopli godi{ni vremiwa, dodeka samoubistvata imaat sosema obraten trend: tie<br />
pove}e se vr{at vo postudenite podra~ja, odnosno vo postudenite godi{ni vremiwa.<br />
283)<br />
"Feri vo preden plan pove}e ne go stava{e krivi~noto delo kako pravna<br />
kategorija, tuku storitelot posmatran vo negovata posebna li~nost, vo negoviot<br />
biolo{ki identitet i vo negovata realnost na op{testveno bitie dlaboko zavisen od<br />
sredinata vo koja `ivee. Toj naskoro ja istakna i pro~uenata vpe~atliva formula<br />
deka storitelot na krivi~noto delo stana "protagonist na krivi~noto pravosudstvo".<br />
Ancel, M. op. cit, str. 20.<br />
119
pretpostaveno ili empiriski utvrdeno dejstvo. So ogled na toa site<br />
zlostornici najnapred gi deli na dve golemi grupi: grupa na zlostornici<br />
kaj koi dominiraat vnatre{nite i grupa na zlostornici kaj koi<br />
dominiraat nadvore{nite t.e. socijalnite faktori. Po ova op{ta<br />
podelba se odi i kon konkreten raspored na:<br />
- Rodeni ili instinktivni zlostornici (delinquenti nati).<br />
Glavnoto obele`je na ovie lica se sostoi vo namalenosta ili otsustvoto<br />
na nivnite moralni ~uvstva. Krivi~nite dela gi vr{at na<br />
prepreden i brutalen na~in. Izrazito se ladnokrvni, svesni za rizikot<br />
vo koj vleguvaat i normalno go prifa}aat kako da se raboti za<br />
najobi~na dejnost. Stepenot na nivnata opasnost e golem za{to<br />
poka`uvaat izrazeni tendencii za postojano manifestirawe na<br />
protivop{testveno povedenie.<br />
- Du{evno bolni (ludi) zlostornici (delinquenti pazzi). Ovde se<br />
raboti za takvi lica kaj koi du{evnata bolest ne vodi kon celosno<br />
gubewe na svesta za ona {to se pravi. Intenzitetot na nivnata<br />
opasnost varira vo zavisnost od vidot na du{evnite nedostatoci i<br />
intenzitetot na projavenite moralni defekti.<br />
- Zlostonici od navika (delinquenti abituali). Za niv e<br />
karakteristi~na moralna slabost koja ~esto e pottiknuvana od<br />
lo{ite uslovi na sredinata vo koja najneposredno se `ivee. Toa se<br />
lica {to vr{at krivi~ni dela u{te od najranata mladost koi podocna<br />
naj~esto stanuvaat profesionalni zlostornici. I nivnata opasnost e<br />
golema no, ne{to pod nivoto na predhodnite tipovi.<br />
- Zlostornici od strast ili afekt (delinquenti per passione). Toa<br />
se nervozni, sangvinci i preterano ~uvstvitelni lica koi vr{at dela<br />
vo afekt od qubomora i zaradi odbrana na ~esta. Deloto se vr{i<br />
prikrieno no, naj~esto vedna{ se priznava.<br />
- Slu~ajni zlostornici (delinquenti d' occasione). Opasnosta na<br />
ovie lica e najmala za{to krivi~noto delo se vr{i samo toga{ koga<br />
}e se pojavat opredeleni li~ni i socijalni uslovi i povodi.<br />
Navedenite antropolo{ki, socijalni i fizi~ki kriminogeni<br />
faktori nemaat ednakvo zna~ewe za nastanuvaweto na kriminalitetot.<br />
Osnovnata pri~ina za storuvawe na deloto kaj sekoj zlostorni~ki<br />
tip se nao|a vo biolo{kata konstrukcija na ~ovekot, odnosno<br />
antropolo{kite pri~ini se primarni za{to ja sozdavaat kriminalnata<br />
dispozicija za vr{ewe zlodela. Ako vrz taa kriminalna dispozicija<br />
se nadovrze i vlijanieto na nadvore{nite (socijalnite i fizi-<br />
~kite) faktori toga{ so sigurnost doa|a do izvr{uvawe na<br />
krivi~noto delo. Od takvata konstelacija na pri~inite se vr{at<br />
delata na rodenite, du{evno bolnite i zlostornicite od strast.<br />
Postojat me|utoa i situacii koga dominantno mesto mo`at da dobijat<br />
i socijalnite pri~ini, no pod uslov makar i malku da e prisutna<br />
kriminalnata dispozicija. Na ovoj na~in e opredelena kriminalnata<br />
dejnost na zlostornicite od navika i na slu~ajnite zlostornici.<br />
Fizi~kite faktori ostvaruvaat podednakvo vlijanie vrz site<br />
zlostornici i nikoga{ ne preovladuvaat vo determiniraweto na<br />
kriminalitetot.<br />
4. So idejata za pri~inite na kriminalitetot neraskinlivo se<br />
120
povrzani i sfa}awata {to gi ima ovaa {kola vo vrska so krivi~noto<br />
delo. Toa i ovde ne mo`e da se oddeli od negoviot izvr{itel so {to ja<br />
gubi svojata klasi~na samostojnost i apstraktna priroda. No za<br />
razlika od postavkite na antropolo{kata {kola krivi~noto delo<br />
ovde dobiva karakter i na cvrsto vtemelena op{testvena pojava za{to<br />
negovoto poteklo ne se bara isklu~ivo vo organskata sfera tuku vo<br />
socijalnofizi~kite uslovi bitni za nastanuvaweto i razvojot na<br />
li~nosta 284) .<br />
Vo ovoj kontekst pozitivistite ja vr{at i podelbata na priroden<br />
(atavisti~ki) i zakonski (evolutiven) kriminalitet. Prvata<br />
grupa ja so~inuvaat krivi~ni dela so koi se povreduvaat op{tite<br />
~uvstva na lu|eto. Spored Garofalo toa se altruisti~kite ~uvstva na<br />
so`aluvawe i ~esnost, a spored Feri i moralnite, religioznite i<br />
patriotskite ~uvstva. Ovie dela se standardni vo site op{testva<br />
za{to ne zavisat od bilo kakva promeni {to zadiraat vo nivnata<br />
su{tina opredelena kako zlo. Za niv se smeta deka se krivi~ni dela<br />
sami po sebe (mala in se) i me|u niv obi~no se vbrojuvaat ubistvata,<br />
telesnite povredi, siluvawata, kra`bite i sl. dela {to se vr{at od<br />
sebi~ni i antisocijalni motivi. Ovie dela po pravilo gi vr{at<br />
rodenite i du{evno bolnite zlostornici, mnogu poretko zlostornicite<br />
od navika, a ponekoga{ i onie od strast. Zakonskite krivi~ni dela<br />
(so koi se atakuva vrz op{testvenata sigurnost na poedincite ili<br />
zaednicata) se onie negativni odnesuvawa {to kako takvi gi smeta i<br />
so zakon gi opredeluva (mala prohibita) nekoe konkretno op{testvo vo<br />
opredeleno vreme. Tie se zavisni od op{testveno-ekonomskite i<br />
politi~kite promeni vo edna zaednica pa ottamu se razli~ni od edna<br />
do druga zemja. Vo zavisnost od intenzitetot na promenite mo`at da se<br />
javat sosema razli~ni dela i vo ramkite na ista zaednica. Vakvi dela<br />
naj~esto se politi~kite i ekonomskite zlostorstva. Niv gi vr{at<br />
zlostornicite do strast, a ponekoga{ i slu~ajnite zlostornici.<br />
5. Vo odgovorot na pra{aweto za krivi~nata odgovornost<br />
pozitivisti~kata {kola se rakovodi od restavriranoto u~ewe na<br />
Holbah za apsolutniot determinizam (fatalizam). Toa zna~i deka<br />
~ovekot ne e sloboden vo izborot me|u dobroto i zloto poradi biokonstitucionalnata<br />
struktura na svojata li~nost. Poedinecot ne<br />
mo`e da se re{i za dobroto za{to vo nego razvienata kriminalna<br />
disperzija neizbe`no go turka kon zloto. Negovata predodredenost za<br />
zlostorstva ne mo`e da ja izmeni ni dopu{tenoto vlijanie na<br />
nadvore{nite fktori. Naprotiv socijalnite i fizi~kite faktori<br />
dobivaat zna~ewe samo na takvi okolnosti {to doveduvaat do<br />
zasiluvawe (pouspe{uvawe) na dejstvoto na vrodenite kriminalni<br />
tendencii. Ottamu ovaa {kola smeta deka nema mesto za moralna<br />
284)<br />
Za pozitivistite krivi~noto delo "ne e ve}e samo praven tuku priroden i nu`en<br />
akt, a pred sÒ simptom na zlostorni~kata sklonost ili delinkventnost na storitelot.<br />
Za op{testvoto ne e ve}e opasno deloto koe e storeno, tuku storitelot, negovata<br />
kriminalna potencija i virulencija koja se zakanuva so novi delikti". Bavcon, Lj.<br />
Noviji kriminalno politi~ki pogledi na individualizaciju mera protiv delikvenata, Narodna<br />
milicija, Beograd, 1958/6, str. 3.<br />
121
odgovornost na storitelot na krivi~noto delo. Na poedinecot ne<br />
mo`e da mu se upati moralen prekor za ona povedenie {to ne mo`el da<br />
go kontrolira so sopstvena volja pa zatoa treba da se vovede<br />
op{testvena ili zakonska odgovornost. Spored ovaa koncepcija<br />
storitelot sekoga{ e odgovoren za svoeto delo samo zatoa {to `ivee<br />
vo ~ove~ko op{testvo koe mora da se brani od vr{eweto krivi~ni<br />
dela isto kako od elementarni nepogodi 285) . Dovolno e {to e storeno<br />
kriv~no delo predvideno so zakon za da se bara op{testvena, odnosno<br />
zakonska (legalna) odgovornost bez ogled na toa koj e izvr{itel na<br />
deloto (du{evno bolno ili zdravo lice). Osnovot na taa odgovornost<br />
izvira od postoeweto na opasnosta za op{testvenite vrednosti i<br />
potrebata na toa op{testvo da se {titi od nea. Ovaa opasnost {to<br />
Garofalo ja narekuva temibilitÃ, a Feri perocolistà se meri so stepenot<br />
na sozdadeniot strav vo svesta na gra|anite od storenoto delo i<br />
mo`nosta za negovo povtoruvawe vo opredelena sredina 286) . Ottuka<br />
proizleguva deka ona {to go zagrozuva op{testvoto ne e krivi~noto<br />
delo koe mu pripa|a na minatoto i so ni{to ne mo`e da se reparira,<br />
tuku vo opasnosta na storitelot, poim so koj se zamenuva vinata koja<br />
spored pozitivistite ne treba da postoi.<br />
Vo soglasnost so dosega izlo`enoto i ovaa {kola veruva deka<br />
klasi~arite se vinovni za site neuspesi vrz planot na borbata protiv<br />
kriminalitetot, odnosno vo toa deka represijata i kaznaniot sistem ja<br />
poka`aa seta neefikasnost, za{to ne se zasnova vrz ispituvaweto na<br />
pri~inite na kriminalitetot tuku na negovite posledici. Ottamu i<br />
zalo`bata da se pronajdat novi sredstva za borba protiv kriminalitetot<br />
{to }e odgovaraat na negovite pri~ini. Tie smetaa deka treba<br />
da se izgradi nov sistem na merki {to }e bide izgraden spored<br />
kategoriite na zlostornicite i }e ima za cel da go za{titi<br />
op{testvoto od nivnata opasnost. Vo taa smisla bea predlo`eni<br />
285)<br />
"Poradi toa {to vo slu~aj na postoewe na opredeleni pri~ini nekoj poedinec<br />
mora da izvr{i zlostor, isto taka e neophodno i op{testvoto (koe so izvr{uvaweto<br />
na toj zlostor se smeta zagrozeno) na nekoj na~in da reagira vo odnos na zlostornikot.<br />
Kako {to e nu`no izvr{uvaweto na zlostorot, nu`na e i op{testvenata reakcija<br />
sprema zlostornikot". Toma{evi}, G. Pojam opsnosti u teoriji E. Ferrija, Zbornik radova<br />
pravnog fakulteta u Splitu, Split, 1972, IX, str. 115.<br />
286)<br />
Poimot na opasnosta spored Feri i Garofalo nema ista sodr`ina. TemibilitÃ<br />
spored Garofalo zna~i deka deluvaweto na storitelot predizvikalo strav kaj<br />
gra|anite zaradi mo`nosta od izvr{uvawe novi zlostorstva. Nejziniot intenzitet se<br />
ocenuva vrz osnova na subjektivnoto ~uvstvo na zagrozenost {to se javuva kaj<br />
okolinata. Za ozna~uvawe na opasnosta Feri go upotrebuva terminot perokolosità {to<br />
e opredelen kako mo`nost za izvr{uvawe nov delikt. Intenzitetot na taa opasnost<br />
mo`e egzaktno da se utvrdi vrz osnova na razli~ni elementi: vo prv red preku<br />
klasifikacijata na zlostornicite no i so pomo{ na nekoi drugi pokazateli kako {to<br />
se te`inata na deloto, odlu~uva~kite motivi i li~nosta na delinkventot. Zna~ajno e<br />
i razlikuvaweto na opasnosta na op{testvena opasnost (perokolosita sociale) od<br />
kriminalnata opasnost (perokolosita criminale) za{to, spored Feri, prviot vid na<br />
opasnost ne mo`e da bide osnov za primena na represivni merki. Vidi: Toma{evi}, G.<br />
op. cit, str. 115-118.<br />
122
merkite na socijalna za{tita, odnosno op{testvena odbrana kako<br />
svoevidna kombinacija na preventivni i represivni merki. Vidot na<br />
ovie sankcii be{e presmetan od vospostavuvaweto srazmernost so<br />
opasnosta na li~nosta na zlostornikot, a ne od te`inata na krivi~noto<br />
delo. Opasnosta e zna~i taa {to go opredeluva izborot na preventivnite<br />
i kurativnite merki od prisilen karakter. Vo soglasnost so taa<br />
opasnost e i apsolutno ili neopredelenoto traewe na ovie merki,<br />
odnosno nivniot prestanok e vrzan so prestanokot na opasnosta.<br />
Spored Feri postojat ~etiri kategorii na merki na socijalna<br />
za{tita:<br />
a) Preventivni merki (mazzi preventivi). Ovie merki se delat<br />
na meki na direktna i merki na indirektna prevencija. So merkite na<br />
direktnata prevencija se spre~uva samoto krivi~no delo pred<br />
negovoto izvr{uvawe. Tie spa|aat vo nadle`nost na policijata i se<br />
sostojat vo razni vidovi pomo{, za{tita i nadzor na opredeleni<br />
kategorii lica {to sÒ u{te ne izvr{ile nekoe krivi~no delo, a<br />
poka`uvaat pomal stepen na opasnost. So indirektnata prevencija se<br />
navleguva vo pri~inite na kriminalitetot pa so ogled na toa ovie<br />
merki imaat i pogolemo zna~ewe. Vo ramkite na ovaa prevencija Feri<br />
predlaga voveduvawe na tn. supstituti na kaznite (sostitutivi penali)<br />
{to imaat za cel da gi otstranat brojnite isku{enija {to lu|eto gi<br />
vodat vo kriminal. Tie supstituti se izrazuvaat vo niza ekonomski,<br />
politi~ki, pedago{ki i socijalni barawa. Me|u ekonomskite barawa<br />
se naveduvaat: slobodata na trgovijata i ukinuvaweto na monopolot,<br />
slobodata na iseluvawe, osloboduvawe od prekumerni danoci na<br />
`ivotni artikli, organizirawe javni raboti vo zimskite periodi,<br />
pogolemo odano~uvawe na alkoholnite pijaloci i ograni~uvawe na<br />
nivnata proda`ba, zgolemuvawe na platite na slu`benicite,<br />
skratuvawe na rabotnoto vreme i sl. Me|u politi~kite barawa se<br />
istaknuvaat: slobodata na pe~atot, reforma na zakonodavstvoto,<br />
spre~uvawe brakovi me|u lica nositeli na opredeleni nasledni osobini,<br />
ovozmo`uvawe razvodi i olesnuvawe na nivnata procedura<br />
zaradi spre~uvawe na bigamijata, brakolomstva i ubistva na ma`ot od<br />
strana na soprugite, podobro osvetluvawe na ulicite, zamena na<br />
kni`nite so kovani pari i sl. Pedago{kite barawa se naso~eni kon<br />
promeni vo sistemot na obrazovanieto, vospituvaweto i semejnite<br />
odnosi, zapoznavawe na po{irokata javnost so medicinskata nauka<br />
zaradi spre~uvawe na ~estite abortusi i ~edomorstva, osnovawe<br />
ustanovi za rekreacija na naselenieto i sl. Me|u socijalnite barawa<br />
se pomesteni usilbite za spre~uvawe na vagabunda`ata, pru`awe<br />
pomo{ na napu{teni deca, smestuvawe na deca vo ustanovi i vo drugo<br />
semejstvo nadzor vrz odr`uvaweto na ~istotata na ulicite, osnivawe<br />
na kasi za zaemna pomo{ i sl.<br />
b) Reparatorni merki (mazzi reparatorii). Toa se merki koi se<br />
primenuvaat post deliktum. So niv se nastojuva da se otstranat<br />
protivpravnite sostojbi, da se poni{tat posledicite od protivpravnoto<br />
povedenie i da se namali {tetata nastanata od storenoto delo.<br />
v) Represivni merki (mazzi repressiva). Od represivnite merki<br />
se zadr`ani pari~nata kazna, kaznata li{uvawe od sloboda, prisilna-<br />
123
ta rabota i zabranata za vr{ewe opredeleni zanimawa ili zanaet.<br />
Ovie merki se primenuvaat sprema zlostornicite {to ne se mnogu<br />
opasni nitu pak te`inata na nivnite dela e posebno izrazena.<br />
g) Eliminatorni merki (mazzi eliminatorii). Ovie merki se<br />
primenuvaat sprema najopasnite zlostornici, a se sostojat vo deportacija<br />
vo zemjodelski kolonii, smestuvawe vo du{evni bolnici i<br />
primena na smrtna kazna.<br />
Primenata na merkite na socijana za{tita zavisi od tipot na<br />
zlostornikot:<br />
- Sprema rodenite zlostornici koi se nepopravlivi, Garofalo<br />
predlaga primena na smrtnata kazna, a Feri do`ivotna deportacija vo<br />
zemjodelskite kolonii so rabota na otvoren prostor.<br />
- Za du{evno bolnite zlostornici se predlaga smestuvawe vo<br />
du{evni ustanovi i azili za ~uvawe i lekuvawe.<br />
- Sprema zlostonicite od navika nejpogodno e deportiraweto<br />
vo zemjodelski kolonii so prisilna rabota.<br />
- Za zlostornicite od strast se smeta deka dovolna sankcija e<br />
nivnata gri`a na sovest dopolneta so merkata nadomest na pri~inetata<br />
{teta ili oddale~uvawe od mestoto na prestojuvawe, osobeno<br />
toga{ ako vo istoto mesto `ivee i `rtvata na krivi~noto delo.<br />
- Za slu~ajnite zlostornici se predlaga samo merka nadomest na<br />
{teta. Me|utoa, za poopasnite storiteli se nudi i merkata proteruvawe<br />
od mestoto na prestojuvawe.<br />
Vo soglasnost so predhodnoto lesno se zabele`uva deka spored<br />
pozitivistite celta na kaznata e odbrana na op{testvoto od kriminalitetot<br />
so stavawe na te`i{teto vrz specijalnata prevencija. Toa<br />
zna~i deka kaznata i natamu ostanuva no, so akcentirawe na one<br />
sredstva {to imaat posilna mo} od nea vo suzbivaweto na kriminalitetot.<br />
Zatoa im se dava prioritet na merkite na socijalnata za{tita<br />
so toa {to od niv se bara da bidat prilagodeni na poedini tipovi<br />
na zlostornici t.e. na konkretniot vinovnik.<br />
6. Pokraj golemiot del od ednozna~nite zabele{ki {to ve}e ñ<br />
bea upateni na antropolo{kata {kola, na pozitivistite mo`e da im<br />
se prefrli i slednovo:<br />
Najprvin ne e prifatlivo nivnoto negirawe na slobodnata<br />
volja na ~ovekot niz koja se izrazuva individualniot odnos kon deloto<br />
na odredeno svesno i volevo bitie koe naj~esto vr{i izbor me|u<br />
pove}e mo`nosti.<br />
Natamu e bitno da se podvle~e nau~nata nevozdr`anost na<br />
klasifikacijata na zlostornicite, ne samo zaradi nejzinata necelosnost,<br />
tuku i zaradi eklatantnata stati~nost vo pogled na formiraweto<br />
na li~nosta i sozdavaweto na zlostornikot.<br />
So istaknuvawe na storitelot vo preden plan pozitivistite<br />
otidoa vo druga krajnost za{to vo celost go zapostavija krivi~noto<br />
delo i so toa dlaboko zavlegoa vo subjektivizam pri opredeluvaweto<br />
na krivi~nata odgovornost koja {to se poka`uva isto tolku {tetna<br />
kako i objektivizmot na klasi~nata {kola. Ovaa ideja konsekventno<br />
sprovedena, vsu{nost, ja negira vinata, ja negira kaznata, go negira<br />
krivi~noto delo kako osnovna pretpostavka na represijata, zna~i gi<br />
124
negira osnovite na krivi~noto pravo, pa spored toa i samoto krivi~no<br />
pravo 287) .<br />
Neprifatlivo i osobeno opasno po gra|anite e baraweto za<br />
primena na preventivni merki {to vo osnova poa|aat od biokonstitucionalnite<br />
anomalii na li~nosta i pokraj toa {to ne do{lo do nivno<br />
manifestirawe niz kriminalen akt.<br />
Nasproti prethodnoto neprifatlivo e nekaznuvaweto na<br />
poedini vinovnici, osobeno na onie od strast bidej}i toa doveduva do<br />
povreda na ~uvstvoto na pravi~nost i sozdava nesigurnost po odnos na<br />
bezbednosta na gra|anite.<br />
7. Me|utoa, pokraj ovie i nekoi drugi nedostatoci mora da se<br />
istakne zna~ajniot pridones na ovaa {kola vo oblasta na krivi~nopravnite<br />
nauki. So nejzina pomo{ zajakna zna~eweto na li~nosta i<br />
potrebata od nejzino prou~uvawe kako individua koja se formira i<br />
deluva pod vlijanie na niza endogeni i egzogeni faktori. So svrtuvaweto<br />
kon li~nosta na vinovnikot i potrebata od negovo prou~uvawe<br />
se zamenuva sfa}aweto na klasi~arite na individualizacijata zaradi<br />
pravi~nost i generalna prevencija so individualizacija iznikanata<br />
od potrebata za za{tita na op{testvoto od opasnite kriminalci koja<br />
poa|a od kategorijata na zlostornicite, a ne od kategorijata na<br />
krivi~nite dela. Vakvata individualizacija zna~i za svoja osnova ja<br />
zema tipologijata na zlostornicite preku predhodno prou~uvawe na<br />
sekoj oddelen storitel i negovata opasna sostojba zaradi<br />
opredeluvawe adekavatni merki na socijalna za{tita prilagodena na<br />
negovite psihofizi~ki osobenosti. Na toj na~in pokraj zakonskata,<br />
vnimanieto se svrte i kon novi vidovni na individualizacija -<br />
sudskata i izvr{nata individualizacija na krivi~nite sankcii.<br />
Pokraj toa pozitivistite istaknaa deka kaznata ne e, i ne mo`e<br />
da bide edinstveno spasonosno sredstvo protiv kriminalitetot i deka<br />
postojat niza drugi socioekonomski i individualni merki {to treba<br />
da gi izle~at kriminalnite skolonosti na zlostornikot ili na drug<br />
na~in da gi napravat bezopasni za op{testvo 288) .<br />
I na krajot ne smee da se zaboravi deka so pozitivisti~kiot<br />
iskustven pristap se afirmiraa metodite na opservacija i eksperiment,<br />
odnosno primenata na induktivniot metod vo kriminologijata i<br />
penologijata, namesto dotoga{niot metod na apstraktno deducirawe i<br />
logicizirawe na klasi~nata {kola koj be{e primenliv isklu~ivo vo<br />
oblasta na krivi~noto pravo.<br />
a) Enriko Feri<br />
Enriko Feri (Enriko Ferri, 1856-1929) e roden vo provincijata<br />
Mantua vo Italija. Studiral vo Bolowa, a potoa stanal profesor po<br />
287)<br />
Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, Krivi~no pravo SFRJ, op{ti deo, Savremena administracija,<br />
Beograd, 1978, str. 53.<br />
288)<br />
Bavcon, Lj. Novi kriminalno politi~ki pogledi na individualizaciju mera protiv delikvenata,<br />
Narodna milicija, Beograd, 1958/6, str. 4.<br />
125
pravo i vo toa svojstvo odr`al brojni predavawa na univerzitetite vo<br />
Pariz, Torino, Rim i Piza. Negovite najzna~ajni dela se: "Presmetlivosta<br />
i negacijata na slobodnata volja" (1875) i "Kriminalna<br />
sociologija"od 1882 godina (prvoto izdanie pod naslov "Novi<br />
horizonti vo krivi~noto pravo i krivi~nata postapka" od 1881 god.).<br />
Osnovnata zada~a {to si ja postavil Feri be{e nau~no<br />
otkrivawe na pri~inite na kriminalitetot zaradi iznao|awe efikasni<br />
sredstva za suzbivawe na negoviot postojan porast. Za taa cel ovoj<br />
golem pravnik i sociolog se potprel vrz primena na pozitivnata<br />
metoda i koristewe na rezultatite od kriminalnata statistika. Vrz<br />
dobienite rezultati go gradi stavot deka za izvr{uvawe na<br />
krivi~noto delo ne e dovolno samo postoewe na vrodeni kriminalni<br />
dispozicii tuku i opredeleno vlijanie na nepovolnite socijani<br />
uslovi. Vo otsustvo na ovie uslovi mo`e lesno da se slu~i nieden<br />
zlostorni~ki tip da ne dojde vo sudir so zakonot. Me|utoa, nadovrzuvaj}i<br />
se na ovaa vo osnova prifatliva konstatacija Feri zboruva<br />
za tn. latentni kriminalci {to dobivaat nau~no nevozdr`ana<br />
interpretacija. Spored nego, ovoj tip na zlostornici se karakteristi~ni<br />
za povisokite klasi kade{to se javuvaat lica koi svoite<br />
antisocijalni sklonosti gi i`ivuvaat so vr{ewe izbor na legalni<br />
aktivnosti ili profesii. Taka na primer, sinot na bogat trgovec<br />
stanuva kasap za da go zadovoli nepomirliviot instinkt za ubivawe,<br />
licata skloni kon kra`bi stanuvaat lihvari, siluva~ite se pretvaraat<br />
vo zavodnici, a prostitutkite vo otmeni prequbni~ki.<br />
Iako bil protiv kaznata kako moralna sankcija {to vodi kon<br />
stradawe i zastra{uvawe na zlostornicite, Feri ne gi otfrla site<br />
kazni i delum gi zadr`uva vo edinstveniot sistem na merki na<br />
socijalna za{tita. A so istaknuvaweto na potrebata za prilagoduvawe<br />
na ovie merki kon razli~nite kategorii zlostornici toj ja za~na i<br />
sovremenata ideja na individualizacijata na krivi~nite sankcii. So<br />
nego, vsu{nost, zapo~na izrazeniot interes za medicinsko, psiholo-<br />
{ko i socijalno ispituvawe na li~nosta na kriminalecot kako vo<br />
fazata na izreknuvaweto taka i vo fazata na izvr{uvaweto na<br />
sankciite. Od tie pri~ini golem broj penolo{ki avtori so negovata<br />
pojava go vrzuvaat po~etokot i natamo{niot razvoj na ovaa ideja i<br />
celiot ovoj period go narekuvaat period na individualizacija na<br />
kaznata. Ispravnosta na vakvata opredelba ne ja zatemnuva ni toa {to<br />
samiot Feri nao|a deka individualizacijata e teoretski prifatliva<br />
no prakti~no neizvodliva zaradi pregolemiot broj na zatvorenici<br />
kako i zatoa {to zatvorskiot personal nema dovolno znaewe od<br />
kriminalnata biologija i kriminalnata psihologija 289) . Zna~ajno e da<br />
se spomne i toa deka Feri se zalagal za neopredeleno traewe na<br />
merkite na socijalna za{tita so aktivno u~estvo vo fazata na nivnoto<br />
izvr{uvawe, a toa e ideja {to podocna }e bide prifatena vo nekoi<br />
sovremeni krivi~ni zakonodavstva (SAD, Norve{ka, [vedska i drugi<br />
289)<br />
Vidi: Eliot, M. op. cit. str. 366.<br />
126
zemji) 290) . Feri be{e apsoluten protivnik na izrekuvaweto na smrtnite<br />
kazni. Toj zboruval i za negativnoto vlijanie na postoe~kiot<br />
zatvorski sistem ~ii {to nepovolni uslovi vodat kon kriminalna<br />
infekcija so osoben negativen odnos vrz maloletnicite. Pod lupa na<br />
negovata kritika bea staveni kratkite kazni zatvor i keliskiot<br />
sistem na izvr{uvawe na kaznite so istovremeno zalagawe da se vovede<br />
prevospiten tretman za opredeleni kategorii na osudenici. Toj go<br />
zabele`uva i faktot deka po izleguvaweto na zatvorenicite na<br />
sloboda op{testvoto ne poka`uva nikakov interes za negovo<br />
naveduvawe na ~esen `ivot, otstranuvawe na pogubnoto vlijanie na<br />
siroma{tijata i drugite isku{enija {to go vodat kon povtorno<br />
odlu~uvawe za kriminalna dejnost.<br />
Svoite idei Feri gi realizira vo proektot na italijanskiot<br />
Krivi~en zakonik od 1921 godina. Ovoj proekt koj se sostoel samo od<br />
op{t del so vkupno 131 ~l. 291) ne bil prifaten od parlamentot za{to<br />
gi sodr`el site na~ela na pozitivizmot koi vo toj period ne ñ odgovarale<br />
na interesite na fa{isti~kata vlast. Me|utoa, ovoj proekt i<br />
voop{to u~eweto na pozitivisti~kata {kola ostvarile golemo<br />
vlijanie za donesuvawe na brojni zakoni kako na primer: norve{kiot<br />
od 1902, ruskiot od 1903, argentinskiot od 1921, panamskiot od 1922 i<br />
mnogu drugi zakonici od podra~jeto na Latinska Amerika 292) , kako i na<br />
Krivi~niot zakon na Italija od 1930, Grenland od 1954 i dr. 293)<br />
b) Rafaele Garofalo<br />
Rafaele Garofalo (Raffaele Garofalo, 1852-1934) poteknuva od<br />
ugledno italijansko semejstvo so {pansko poteklo. Po zavr{uvaweto<br />
na pravnite studii stanal sudija no, istovremeno bil i profesor po<br />
krivi~no pravo na univerzitetot vo negovoto rodno mesto Neapol.<br />
Negovoto glavno delo "Kriminologija" najprvin objaveno kako monografija<br />
(1880) so zna~itelni izmeni be{e preizdadeno vo 1885 godina.<br />
Objavil i drugi zabele`ani trudovi kako na primer: "Me|unarodna<br />
solidarnost vo suzbivaweto na kriminalitetot" i "Obid na krivi~no<br />
delo so nepodobno sredstvo".<br />
Negovata osnovna koncepcija za kriminalitetot e povrzana so<br />
idejata za postoewe na prirodni krivi~ni dela (deliti naturale). Toa se,<br />
spored nego, op{testveno {tetni dela {to ne zavisat od uslovite na<br />
mestoto i vremeto i barawata na zakonot i zatoa go so~inuvaat<br />
vistinskiot kriminalitet protiv koj treba da bide naso~ena glavnata<br />
op{testvena reakcija. Vrz osnova na toa se vr{i klasifikacija na<br />
zlostornicite stavaj}i go pritoa akcentot vrz psiholo{kite svojstva<br />
na li~nosta za razlika od Lombrozo, pa i Feri, koi im pridavale<br />
290)<br />
Prvan, Lj. Enriko Ferri - prete~a modernih ideja u krivi~nom pravu, Na{a zakonitost,<br />
Zagreb, 1959/5-6, str. 244.<br />
291)<br />
Za sodr`inata na ovoj Proekt vidi: Toma{evi}, G. op. cit, str. 120-121.<br />
292)<br />
Vidi: Radovanovi}, M, op. cit. str. 45.<br />
293)<br />
Vidi: Prvan, Lj, op. cit. str. 244.<br />
127
pogolemo zna~ewe na organskite anomalii na li~nosta. Glavnite<br />
tipovi zlostornici Garofalo gi deli vo slednive grupi: a) tipi~ni<br />
zlostornici (ubijci so predumisla), b) polesni zlostornici (impulsivni,<br />
violentni zlostornici), v) zlostornici li{eni od ~uvstvoto na<br />
so`aluvawe i ~esnost {to vr{at kra`bi i g) pohotlivi, bezsramni,<br />
bludni zlostornici 294) .<br />
Spored Garofalo celta na op{testvenata reakcija treba da<br />
bide celosno iskorenuvawe na kriminalitetot ili barem negovo<br />
progresivno opa|awe. Toa mo`e da se postigne so primena na dva, za<br />
Garofalo, sosema logi~ki metodi: eliminacija i represija. Toj smeta<br />
deka najte{kite ili tipi~ni zlostornici me|u koi naj~esto se<br />
javuvaat ubijcite od egoisti~ki i sadisti~ki motivi se nepopravlivi<br />
lica bidej}i se li{eni od site moralni ~uvstva. Za niv edinstveno<br />
efikasno sredstvo e smrtnata kazna. Vtorata grupa na zlostornici<br />
vr{at nasilni~ki dela {to proizleguvaat od pogre{noto sfa}awe na<br />
osnovnite barawa na ~esta. Ovie zlostonici treba da se izoliraat od<br />
op{testvoto so toa {to }e bidat upateni na nekoj pust ostrov ili vo<br />
nekoja kaznena kolonija.Sli~ni merki treba da se primenat i sprema<br />
zlostornicite koi poradi otsustvo na ~uvstvo na so`aluvawe vr{at<br />
dela protiv li~nosta, odnosno poradi otsustvo na ~uvstvo na ~esnost<br />
gi vr{at onie dela {to se naso~eni protiv imotot. Sprema<br />
zlostornicite od ~etvrtata kategorija na koi im nedostasuva navika<br />
za samosovladuvawe treba da se izre~at dva vida na pari~ni kazni:<br />
edni vo korist na dr`avata i drugi vo korist na o{tetenata strana 295) .<br />
4. SOCIOLO[KA [KOLA<br />
1. Za po~etok na ovaa {kola se zema 1889 godina koga<br />
germanecot Franc fon List, belgijanecot Adolf Prins i holan|anecot<br />
Van Hamel ja formiraa "Me|unarodnata unija za krivi~no pravo"<br />
koja {to sÒ do Prvata Svetska vojna gi propagira{e svoite idei<br />
nastanati kako rezulata na usoglasuvawe i pomiruvawe na sprotivstavenite<br />
idei na klasi~nata i pozitivisti~kata {kola. Nejzinata<br />
rabota povtorno prodol`i vo 1924 godina vo ramkite na<br />
"Me|unarodnoto zdru`enie za krivi~no pravo" koe {to aktivno<br />
deluva i denes.<br />
2. Spored u~eweto na ovaa {kola kriminalitetot e rezultat na<br />
kompleksni pri~ini koi se nao|aat vo li~nite svojstva vo momentot<br />
na izvr{uvaweto na deloto i nadvore{nite socijani i fizi~ki uslovi<br />
na `ivotot. Nadvore{nite faktori go imaat prete`noto ili,<br />
podobro ka`ano, glavnoto dejstvo za nastanuvawe na krivi~nite dela,<br />
a me|u niv posebno zna~ajna uloga ostvaruvaat socijalnite i<br />
ekonomskite faktori kako {to se te{kite `ivotni i materijani<br />
uslovi. Socijalite pri~ini se osnovni za{to deluvaat vo dve nasoki:<br />
294)<br />
Za poedine~nite karakteristiki na sekoj od navedenite tipovi zlostonici vidi:<br />
Francis, A.A. Raffaele Garofalo (1852-1943), Izbor, Zagreb, 1957, str. 398.<br />
295)<br />
Vidi: Eliot, M. op. cit. str. 365-366.<br />
128
edna{, posredno preku vlijanieto vrz formirawe i razvoj na li~nosta<br />
na zlostornikot i, vtor pat, kako neposredni okolnosti na<br />
kriminalnoto povedenie. Na toj na~in sociolo{kata {kola na<br />
nadvore{nite faktori im opredeluva sosema drugo zna~ewe od ona<br />
{to im go davaa pozitivistite. Vo ovie ramki individualnite pri~ini<br />
na kriminalitetot ne se sfa}aat kako abnormalen odraz na<br />
biopsihi~kata konstitucija na ~ovekot zlostornik tuku kako kriminalni<br />
tendencii {to se formiraat i manifestiraat so zna~itelno<br />
posredstvo na kriminogenite vlijanija {to proizleguvaat od sredinata.<br />
Od me|usebenoto dejstvo na individualnite, socijalnite i<br />
fizi~kite faktori zavisi karakterot na kriminalitetot koj mo`e da<br />
se javi kako akuten i hroni~en. Akutniot kriminalitet e rezultat na<br />
prete`noto vlijanie na nadvore{nite faktori, a hroni~niot<br />
kriminalitet nastanuva poradi li~nite svojstva na storitelite so taa<br />
napomena {to razvojot na ovie svojstva e zavisen od op{testvenite<br />
uslovi na `ivot.<br />
3. I ovaa {kola vo prv plan ja istaknuva li~nosta na<br />
zlostornicite i potrebata od nivna tipolo{ka klasifikacija. Poa-<br />
|aj}i od stavot za pri~inite na kriminalitetot, site zlostornici<br />
List gi deli vo dve grupi: a) slu~ajni zlostornici i b) zlostornici od<br />
navika.<br />
a) Slu~ajnite ili akutni (momentni) zlostornici obi~no se<br />
~esni poedinci koi spored svoite karakteristiki ne se razlikuvaat od<br />
ostanatite lu|e, a vr{at krivi~ni dela (akuten kriminal) poradi<br />
re{ava~koto vlijanie na nadvore{nite faktori. Nadvore{nite<br />
povodi mo`at da bidat siroma{tvo, glad i drugi ekonomski nepriliki<br />
ili pritisokot na nekoja `ivotna nevolja, no i razni malverzacii od<br />
sferata na poreskata politika, platniot promet, trgovijata i drugi<br />
propusti vo oblasta na socijalniot i ekonomskiot `ivot. Poradi ovie<br />
sostojbi kaj niv se sozdava momentna voznemirenost i silna vozbuda<br />
{to gi goni na zlostorstvo.<br />
b) Zlostornicite od navika se lekomisleni, svirepi, i<br />
indolentni lica koi se oddavaat na prekumerni seksualni u`ivawa i<br />
razvrat. Nadvore{nite faktori kaj niv ostvaruvaat nezna~itelno<br />
vlijanie. Tuka e re{ava~ka dlabokata vkorenetost na zlostorni~kite<br />
sklonosti, a deloto samo gi otkriva negativnite crti na nivnoto<br />
postoewe i vo kraen oblik negovata psihopatska sostojba 296) . Ovie<br />
lica zna~i vr{at krivi~ni dela poradi dominantnoto dejstvo na<br />
individualnite, odnosno vnatre{nite pri~ini. Tie se izvr{iteli na<br />
hroni~niot kriminalitet pa zatoa se narekuvaat i hroni~ni<br />
zlostornici ili u{te, zlostornici po sostojba, po tendencija i po<br />
priroda. Nivnite individuvalni sklonosti (dispozicii, tendencii)<br />
za vr{ewe negativni povedenija mo`at da bidat od vrodeno ili<br />
steknato poteklo. Vrodenite dispozicii se razli~ni anomalii {to<br />
296)<br />
Kobe, P. Tipolo{ke klasifikacije delikvenata u modernoj kriminologiji i krivi~nom pravu,<br />
Narodna milicija, Beograd, 1959/3, str. 13.<br />
129
nasledno se prenesuvaat. Takov e na primer slu~ajot so alkoholizmot,<br />
u`ivaweto vo drogi, veneri~ni i drugi bolesti koi {to od roditelite<br />
mo`e da se prenesat vrz nivnite deca kako opredeleni anomalii {to<br />
vodat kon razli~ni kriminalni povedenija. Steknatite kriminalni<br />
dispozicii se, vsu{nost, razni biopsihi~ki nedostatoci na li~nosta<br />
koi nastanuvaat zaradi otsustvoto na prikladna gri`a vo odnos na<br />
odr`uvawe na zdravjeto i ostvaruvawe na obrazovanieto i<br />
vospituvaweto, a vo krajna linija se rezultat na nevrabotenost,<br />
vagabunda`a, bolest, lo{i semejni uslovi i sl.<br />
Site zlostornici od navika spored List natamu se delat na<br />
nepopravlivi i popravlivi, a kako posebna grupa na nepopravlivi se<br />
nazna~uvaat kategoriite na zlostornici od zanaet i profesionalnite<br />
zlostornici.<br />
Od seto ova sociolo{kata {kola izvlekuva zaklu~ok deka<br />
storitelite na krivi~ni dela poseduvaat opredeleni vrodeni osobini,<br />
anomalii i sklonosti no vo niv ne se gleda re{ava~kata odrednica za<br />
izvr{uvaweto na krivi~nite dela. Primarniot faktor vo<br />
opredeluvaweto na kriminalnite svojstva na li~nosta sekoga{ se<br />
op{testvenite uslovi na `ivotot, pa ottamu i stavot deka kriminalcite<br />
ne se ra|aat, tuku stanuvaat takvi zaradi brojnite socijalni<br />
vlijanija na koi postojano se izlo`eni vo svojata sredina.<br />
Kon ovie dve grupi zlostornici Prins ja dodal i kategorijata<br />
na abnormalni vinovnici. Toa se lica kaj koi isto kako i kaj<br />
zlostornicite od navika preovladuvaat vnatre{nite faktori za<br />
vr{ewe krivi~ni dela, a poseduvaat izvesni anomalii {to mo`e no ne<br />
mora da go dostignat nivioto na du{evni zaboluvawa. Tie anomalii<br />
mo`at da bidat momentni ili trajni. Me|u momentnite anomalii se<br />
nabrojuvaat razni psihi~ki rastrojstva {to nastanale poradi telesni<br />
zaboluvawa i drugi povredi, kako i negativni osobini poradi<br />
oddavawe na alkohol, narkomanija i sli~ni poroci. Trajni se onie<br />
anomalii koi za razlika od predhodnite pote{ko se lekuvaat za{to se<br />
podlaboko vsadeni vo psiholo{kata konstitucija na li~nosta. Me|u<br />
niv se istaknuvaat neuroti~nosta, izvesni psihopatii, epilepti~nost,<br />
debilnost i sli~ni degeneracii. Nositelite na vakvi defektnosti se<br />
lica koi se nao|aat na granicata me|u du{evno zdravi i du{evno<br />
bolni lica i zatoa te{ko mo`at da se popravat so primena na kazni.<br />
Za niv se predlagaat merki {to sodr`at specijalen tretman.<br />
4. Pri opredeluvaweto na krivi~nata odgovornost ovaa {kola<br />
go zapostavuva ne samo indeterministi~kiot pristap na klasi~nata<br />
{kola tuku i determinizmot na antropolo{kata i pozitivisti~kata<br />
{kola i zastapuva indiferentisti~ko stojali{te. Dali ~ovekovata<br />
volja Ò ili ne Ò slobodna za nea e pra{awe {to vodi kon spekulativni<br />
raspravi od oblasta na filozofijata, a ne kon re{avawe na<br />
prakti~nite krivi~nopravni problemi. Me|utoa, vakvata ramnodu-<br />
{nost i nezainteresiranost za problemot na slobodnata volja ne<br />
zna~i i negirawe na krivi~nata odgovornost. Odgovornosta postoi i<br />
za nea e "dovolna samata podobnost za presmetlivost {to postoi kaj<br />
130
site lica koi ne se du{evno bolni i du{evno rastroeni" 297) . Spored<br />
toa osnovata na krivi~nata odgovornost se bara vo svesta, odnosno vo<br />
sposobnosta za sfa}awe i rasuduvawe 298) . Onie {to poseduvaat takva<br />
sposobnost se krivi~no odgovorni. Od druga strana onie kaj koi<br />
otsustvuva takva sposobnost ne se krivi~no odgovorni no, zaradi<br />
vnatre{nite anomalii, {to pod dejstvo na nadvore{nite faktori<br />
vodat kon izvr{uvawe na krivi~nite dela, tie se opasni za okolinata,<br />
odnosno kaj niv postoi opasna sostojba.<br />
Opasnata sostojva (l'etat dengereux) vo smisla na sociolo{kata<br />
{kola e sociobiolo{ki poim i pretstavuva svojstvo samo na opredeleni<br />
kategorii vinovnici od grupata na hroni~nite, abnormalnite i<br />
nepresmetlivite zlostornici. Taa opasna sostojba go odrazuva kriminalniot<br />
potencijal na ovie lica {to se javil kako posledica na<br />
zaemnoto dejstvo na individualnite i socijalnite faktori i zatoa se<br />
razlikuva od poimite temibilitÁ - perokolositÁ koi isklu~ivo bea<br />
sfateni kako biopsiholo{ka kategorija.<br />
5. So ogled na toa deka vospostavuva dve kategorii na storiteli<br />
(presmetlivi i nepresmetlivi) sociolo{kata {kola se zalaga{e i za<br />
dva vida na krivi~ni sankcii: kazni i merki na bezbednost. So toa e<br />
vovedena idejata za dualitet na krivi~nite sankcii - kazni za<br />
krivi~no odgovornite i merki na bezbednost za onie koi ne se<br />
krivi~no odgovorni no, kaj koi postoi opasna sostojba.<br />
Ona {to vedna{ se zabele`uva e deka ovaa {kola ne ja negira<br />
kaznata, me|utoa pravi da ñ se opredeli isklu~ivo preventivna funkcija.<br />
Celta na kaznata e popravawe ili eliminacija na zlostornicite<br />
zaradi za{tita od kriminalitetot. Pritoa iako ne se negira<br />
generalnopreventivnoto dejstvo na kaznata na ovoj nejzin efekt mu se<br />
otstapuva marginalno mesto. Generalnopreventivnoto dejstvo na<br />
kaznata e samo najzin nus-produkt 299) {to ne zaslu`uva posebno vnimanie<br />
od strana na ovaa {kola. Ottamu i baraweto celta na kaznata da ne<br />
bide srazmerna na te`inata na krivi~noto delo tuku treba da se<br />
prilagodi na svojstvata na storitelot za da se spre~i negovoto idno<br />
vr{ewe na krivi~ni dela.<br />
I merkite na bezbednost se presmetani od potrebata za nivno<br />
prilagoduvawe na svojstvata na storitelot so cel da ja neutraliziraat<br />
negovata opasna sostojba. No za razlika od merkite na socijanata<br />
za{tita na pozitivistite, ovie merki ne mo`at da se primenuvaat ante<br />
deliktum, tuku samo vrz osnova na sudska odluka po izvr{enoto delo.<br />
So idejata za dualitet na krivi~nite sankcii, na kaznite i<br />
297)<br />
Lazarevi}, Lj. Kazne i mere bezbednosti u savremenom krivi~nom pravu, str. 16.<br />
298)<br />
Vo ovaa smisla List ja razviva svojata teorija na normalnosta spored koj<br />
presmetliv e sekoj {to na normalen na~in reagira na nadvore{nite povodi.<br />
Presmetlivosta, veli List e sposobnost za normalno motivirawe od pretstavite. Koj<br />
se motivira od pretstavite onaka kako {to na negovo mesto bi se motiviral sekoj<br />
drug ~ovek, toj e presmetliv i za svoite postapki mo`e da se napravi odgovoren. Koj<br />
ne e vo sostojba za toa, toj ne mo`e da se smeta za presmetliv, pa spored toa ni za<br />
krivi~no odgovoren" Atanackovi}, D. <strong>Penologija</strong>, str. 53.<br />
299)<br />
Zlatari}, B. Krivi~no pravo, prvi svezak, Informator, Zagreb, 1972, str. 45.<br />
131
merkite na bezbednost im se priznava ramnopravno mesto vo<br />
krivi~noto pravo. So toa se pro{irija i mo`nostite za nivnata<br />
individualizacija spored osnovnata {ema: za akutnite zlostornici se<br />
izrekuvaat samo kazni, za hroni~nite - kazni i merki na bezbednost<br />
(kumulativno), a za abnormalnite zlostonici - samo merki na bezbednost.<br />
Seto toa so cel: akutnite da se zastra{at ili opomenat,<br />
hroni~no popravlivite - da se popravat, a hroni~no nepopravlivite i<br />
abnormalnite - da se neutraliziraat. Ottamu i devizata na ovaa<br />
{kola: "Ne se kaznuva zlostorstvoto tuku zlostornikot" {to, iako vo<br />
osnova e pogre{na, uka`uva na orientacijata kon prilagoduvawe na<br />
sankciite kon posebnite svojstva na li~nosta na storitelot na<br />
krivi~noto delo.<br />
Na kraj, treba da se ima predvid i toa deka pokraj kaznite i<br />
merkite na bezbednost sociolo{kata {kola predlaga{e i voveduvawe<br />
na tn. preventivna higiena kako posebna nau~na i prakti~na<br />
disciplina {to treba da gi prou~i i predlo`i merkite za spre~uvawe<br />
na kriminalitetot {to }e stojat nadvor od krivi~noto pravo. Vo taa<br />
smila bea ponudeni i razli~ni socijalno-ekonomski merki kako na<br />
primer, podobruvawe na `ivotniot standard na zagrozenite i<br />
nevrabotenite lica, obezbeduvawe na socijalna za{tita na rabotnicite<br />
vo slu~aj na bolest i nesre}i pri rabota, pogolemo vrabotuvawe,<br />
organizirawe ustanovi za vospitno zapu{teni i defektni deca, merki<br />
za spre~uvawe na alkoholizmot i drugite vidovi na poroci,<br />
otstranuvawe na {tetnoto vlijanie na pe~atot i literaturata i<br />
sli~no. Me|utoa, iako go sogledaa zna~eweto i potrebata za voveduvawe<br />
na ovie merki, pretstavnicite na ovaa {kola bea daleku od toa da<br />
gi otkrijata vistinskite pri~ini na kriminalitetot koi se nao|aat<br />
vo protivre~nostite na klasnoto op{testvo.<br />
6. Vo krivi~nopravnata literatura mo`at da se sretnat golem<br />
broj prigovori upateni kon ovaa {kola. Me|u niv ~esto i sosema<br />
opravdano se istaknuva deka nejzinata tipolo{ka klasifikacija na<br />
vinovnici e necelosna, deka so zapostavuvaweto na slobodnata volja<br />
na storitelite se otide vo proizvolno opredeluvawe na osnovot na<br />
krivi~nata odgovornost, deka poradi necelosno izgradenite kriteriumi<br />
za razlikuvawe na kaznite i merkite na bezbednost doa|a do<br />
bri{ewe na granicite me|u niv i sl. Sosema izdr`an e i prigovorot<br />
{to voobi~aeno ñ se upatuva na ovaa {kola deka iako go otkrila<br />
zna~eweto na op{testvenite kriminogeni faktori ne navlegla vo<br />
podlaboko objasnuvawe na pri~inite za nivnoto javuvawe. Neprifatilivo<br />
e me|utoa, imputiraweto na ova u~ewe za negovata bo`emna<br />
naso~enost kon slabeewe na gra|ansko demokratskata cvrsta zakonitost<br />
na klasi~nata {kola i deka so toa ovozmo`ila delotvorna<br />
za{tita na kapitalisti~kiot op{testven sistem od vremeto na<br />
imperijalizmot 300) . Protiv vakvite neosnovani obvinenija, {to<br />
osobeno bea prisutni vo sovetskata literatura, a pod nivno vlijanie<br />
300)<br />
Vidi: Zlatari}, B. Uz pedesetogodi{njicu smrti Franza von Lista, Zbornik pravnog<br />
fakulteta u Zagrebu, Zagreb, 1969/3-4, str. 491.<br />
132
delumno i kaj nas 301) , mo`e da se iznesat pove}e argumenti 302) . Vo ovaa<br />
prilika se ~ini dovolno ako se ka`e deka pretstavnicite na ovaa<br />
{kola posebno insistiraa vrz toa storitelite na krivi~nite dela da<br />
se kaznuvaat samo za onie povedenija {to kako takvi se prethodno<br />
opredeleni so zakon i samo vo zakonski granici 303) . Isto taka kaj<br />
merkite na bezbednost se bara{e da bidat zakonski opredeleni obele-<br />
`jata na opasnata sostojba koja treba da se utvrduva vo krivi~nata<br />
postapka za da se izbegnat mo`nite zloupotrebi 304) . Tie bea izri~ni<br />
protivnici i na izrekuvaweto na merkite na bezbednost ante deliktum.<br />
Vo ovaa smisla e zna~ajno da se istakne i toa deka merkite na<br />
socijalna za{tita bea naso~eni vo interes na rabotni~kata klasa i<br />
tokmu zatoa pretstavnicite na ovaa {kola bea izlo`ni na kritiki od<br />
strana na oficielnata bur`uaska nauka 305) .<br />
7. Od posebno zna~ewe e vlijanieto na ovaa {kola za<br />
voveduvawe na dualitetot na krivi~nite sankcii. So taa ideja e<br />
povrzan i ogromniot ~ekor napraven vo pogled na ispituvaweto na<br />
li~nosta na kriminalcite i individualizacijata na krivi~nite<br />
sankcii. Ovaa {kola se zalaga{e i za po{iroka edukacija na sudiite<br />
za koi poznavaweto na kriminalnata antropologija, kriminalnata<br />
sociologija i psihologijata e biten uslov za pravila ocenaka na zlostorni~kata<br />
opasnost i prognoza za povtorno prilagoduvawe na<br />
osudenikot na op{testvenite normi na odnesuvawe po izleguvaweto na<br />
sloboda. Zna~ajna e i nejzinata zalo`ba za izgradbata na korisen i<br />
human na~in na izvr{uvawe na kaznata li{uvawe od sloboda so<br />
primena na popravni tretmani vrz osnova na prethodno sprovedena<br />
klasifikacija na osudenite lica. Ovaa {kola gi sogleda i nedostatocite<br />
na kratkite kazni zatvor i predlaga{e merki za nivna<br />
supstitucija osobeno so uslovnata osuda i pari~ni kazni.<br />
Pod nejzino vlijanie se doneseni pove}e moderni krivi~ni<br />
zakoni (japonskiot, 1904, {vajcarskiot, 1937, romanskiot, 1937,<br />
danskiot, 1938, i dr.) kako i jugoslovenskiot od 1929 godina 306) .<br />
a) Franc fon List<br />
Franc fon List (Franz von Liszt, 1851-1919) e roden vo Viena<br />
kade gi zavr{uva i pravnite studii. Vo 1871 habitiral vo Grac za<br />
krivi~no pravo i krivi~na postapka, a vo 1879 godina stanal ordinarius<br />
({ef na katedra) na Univerzitetot vo Gison. Nabrzo ja prifa}a<br />
301)<br />
Vidi: Ba~i}, F. Krivi~no pravo, op{t del, Univerzitet "Kiril i Metodija,<br />
Skopje, 1972, str. 107, Mati}, O. Ispitivanje li~nosti maloletnih delikvenata, IKSI, Beograd,<br />
1974, str. 20-21.<br />
302)<br />
Zlatari}, B, op. cit, str. 491-494.<br />
303)<br />
Ibid, str. 491.<br />
304)<br />
Lazarevi}, Lj. op. cit, str. 16.<br />
305)<br />
Vidi: Bavcon, Lj, Kriminalna politika i njene tendencije u socijalisti~koj dru`bi, Ljubljana,<br />
1958, str. 38.<br />
306)<br />
Radovanovi}, M. Krivi~no pravo, str. 48.<br />
133
pokanata od Univerzitetot vo Merburg kade vo 1882 godina go odr`uva<br />
svoeto pristapno predavawe na tema "Idejata na celta vo kaznenoto<br />
pravo". Od 1889 do 1899 godina predava vo Hale i najposle preo|a vo<br />
Humboltoviot Univerzitet vo Berlin kade {to pokraj so<br />
krivi~nopravnite nauki }e se zanimava i so me|unarodno javno pravo i<br />
pravna filozofija. Me|u negovite pozna~ajni dela treba da se<br />
istkanata poznatiot "U~ebnik po germansko krivi~no pravo" od 1881<br />
godina koj do`iveal 26 izdanija i bil preveden na pove}e stranski<br />
jazici. Vo 1894 godina ja izdava prvata sveska od zbirkata "Kazneno<br />
pravo na dr`avite od Evropa", a vo 1898 i vtorata sveska pod naslov<br />
"Kazneno pravo na vonevropskite dr`avi". Toj e eden od redaktorite<br />
na sporedbeniot prikaz na germanskoto i stranskoto krivi~no pravo<br />
{to vo 16 sveski bil objaven vo periodot od 1904 do 1909 godina.<br />
So ogled na toa {to koncepcijata na sociolo{kata {kola ja<br />
izlo`ivme spored ona {to vo nea e glaven pridones na List nema<br />
potreba povtorno da se zadr`uvame na negovite osnovni idei. Od tie<br />
pri~ini }e bide dovolno ako dopolnime deka List se zalaga{e za<br />
poseben status na maloletnicite so naglasuvawe na zna~eweto na<br />
vospitnite merki i izzemaweto od nadle`nost na sudot na prestapnici<br />
{to se pomladi od 14 godini. Toj ja istaknuva{e i potrebata od<br />
koristewe na kriminolo{kite nauki, statistikata i izu~uvaweto na<br />
sporedbenoto krivi~no pravo. Ja brane{e uslovnata osuda i merkite<br />
na bezbednost no istovremeno be{e silen protivnik na izrekuvaweto<br />
na kratkite kazni li{uvawe od sloboda. Se zalaga{e za poimite na<br />
pravniot poredok, legalizam i za zakonskite funkcii na kaznata<br />
(zastra{uvawe, popravawe i neutralizacija) tvrdej}i deka krivi~noto<br />
pravo e nepremostiva me|a na kriminalnata politika 307) . Site ovie<br />
barawa veli Ansel, denes stanaa obi~ni, no toga{ pretstavuvaa<br />
zna~ajni novini i posmatrani vo celost sami po sebe ozna~uvaat edna<br />
dlaboka reforma 308) .<br />
b) Adolf Prins<br />
Vtoriot zna~aen pretstavnik na sociolo{kata {kola e<br />
poznatiot profesor po krivi~no pravo vo Brisel - Adolf Prins<br />
(Adolf Prins). Negovi pozna~ajni dela se: "Kaznenata nauka i politika<br />
i pozitivnoto pravo" od 1899 godina i "Op{testvena odbrana i<br />
transformacija na krivi~noto pravo" od 1910 godina. So svoite stavovi<br />
Prins se vklopuva vo ve}e izlo`enata koncepcija na sociolo{kata<br />
{kola, no ona {to vo tie ramki posebno go izdvojuva e sozdavaweto i<br />
propagiraweto na tn. Prva doktrina na op{testvenata odbrana.<br />
Idejata na op{testvenata odbrana Prins ja gradi vrz<br />
kriti~kite zabele{ki upateni na klasi~nata teorija na moralnata<br />
odgovornost za koja toj veli deka e nepotpolna i neefikasna vo svoite<br />
usilbi kon za{titata na op{testvoto. Spored Prins kaznata nema za<br />
307)<br />
Vidi: Ancel, M. Nova dru{tvena odbrana, str. 40 i 57.<br />
308)<br />
Ibid, str. 24.<br />
134
cel srazmeno vozvra}awe za storenata gre{ka tuku edinstvena zada~a<br />
na najdobar mo`en na~in da se obezbedi za{tita na li~nosta, `ivotot,<br />
imotot i ~esta na gra|anite. Toa mo`e da se ostvari ako namesto<br />
"medicinskiot" poim moralna odgovornost se usvoi "praven" poim -<br />
opasna sostojba na storitelot kako merilo na op{testvenata reakcija.<br />
Opasnata sostojba na nekoj poedinec e ona {to mo`e kaj sekogo lesno<br />
da se prepoznae za{to postojat lica koi sami po sebe se opasni. Me|u<br />
niv se izdvojuvaat grupata na nenormalni i defektni lica i grupata na<br />
storiteli na krivi~ni dela od navika. Protiv ovie lica mora da bide<br />
prezemena nova akcija {to nema da bide naso~ena kon storenoto delo<br />
tuku kon opasnata sostojba na poedinecot. Za za{tita od<br />
kriminalitetot na ovie lica ne e dovolen klasi~niot kaznen re`im<br />
za{to zgolemeniot povrat jasno poka`uva deka keliskata izolacija i<br />
bo`emnoto terapeutsko postapuvawe vo tradicionalnite zatvori vo<br />
celost gi izneverile postavenite o~ekuvawa. Vrz taa osnova osobeno<br />
neopravdano se poka`uva praktikata na naplastuvawe na kratkite<br />
kazni zatvor i preteranata blagost na sudovite {to e opredelena od<br />
nezdrav humanizam i somilost kako i zgolemenoto koristewe na<br />
institutot na smalena odgovornost. Poradi seto toa op{testvoto<br />
ostanuva bez odbrana od najte{kite zlostornici. Zatoa Prins se<br />
zalaga za voveduvawe takvi merki na bezbednost {to }e se primenuvaat<br />
po izdr`anta kazna li{uvawe od sloboda i nema da vodat kon<br />
obes~estuvawe na zlostornikot tuku kon za{tita na op{testvoto. Toa<br />
se izolacioni merki so neopredeleno traewe, odnosno takvi merki<br />
{to zaradi otsustvoto na nivnata retributivnost }e traat onolku<br />
kolku {to e potrebno za da se otstrani opasnata sostojba na<br />
storitelot. Za izvr{uvawe na ovie merki treba da se izgradat posebni<br />
zavodi, i toa osobeno za nenormalnite lica {to }e bidat vo<br />
nadle`nost na sudot. Pokraj toa Prins dopu{ta i dopolnitelni<br />
op{testveno preventivni akcii (urbanizacija, stambena izgradba,<br />
socijalno zakonodavstvo protiv siroma{tijata, tretman i vospituvawe<br />
na defektnite lica) {to isto kako i predhodnite merki se<br />
opredeleni od opasnata sostojba na storitelot i zaradi nejzino<br />
predupreduvawe ili spre~uvawe treba da se primenuvaat ante deliktum.<br />
Ideite na Prins bea prifateni vo pogolem broj zakondavstva,<br />
a osobeno vo belgiskiot Zakon za op{testvena odbrana od 1936,<br />
italijanskiot Zakon za op{testvena za{tita od 1930, kubanskiot<br />
Zakon od 1937 i {vajcarskiot Krivi~en zakonik od 1937 godina 309) . So<br />
razvojot na kriminalnata profilaksa me|u dvete svetski vojni se gradi<br />
zgolemeniot interes za merkite na bezbednost i klasifikacijata<br />
na osudenite lica. Me|utoa, bez ogled na seto toa na koncepcijata na<br />
Prins i se prefrla deka vodi kon pasivna za{tita na op{testvenoto<br />
za{to e zasnovana vrz eliminacijata na zlostornicite i deka e<br />
ograni~ena na siroma{nite, slabite i nesre}ni sloevi na op{testvoto<br />
za koi isklu~ivo se vrzuva postoeweto na opasnata sostojba. Vrz<br />
ovie postavki se nadovrzuvaat i mo{ne krupnite zabele{ki za<br />
309)<br />
Vidi: Ancel, op. cit, str. 46.<br />
135
nevozdr`anoto barawe na opasnata sostojba vo samiot zlostornik, vo<br />
karakterot na negovata li~nost koja odnapred se izdvojuva vo<br />
opredeleni kategorii zaradi podveduvawe pod strog re`im 310) i<br />
pravnata nesigurnost zaradi predviduvaweto na merkite {to treba da<br />
se primenuvaat ante deliktum.<br />
5. NEOKLASI^NA [KOLA<br />
1. I neoklasi~nata {kola pretstavuva kompromisno u~ewe od<br />
krajot na XIX vek. Me|u nejzinite pova`ni pretstavnici se vbrojuvaat<br />
francuzite Rene Garod (RenÒ Garraud), Rajmon Selil (Raymond<br />
Salleiles) i Emil Garson (Emile Garcon) kako i germancite Birkmaer<br />
(Birkmayer) i Majer (Mayer). Tie gi izmiruvaat ekstremnite stavovi na<br />
klasi~arite so golem del od prifatlivite idei na pozitivistite.<br />
Me|utoa, za razlika do eklekticizmot na sociolo{kata {kola koja za<br />
svoja pojdovna osnova go zede u~eweto na pozitivisti~kata {kola i se<br />
obide da ja usoglasi so nekoi postavki na klasi~nata {kola,<br />
neoklasi~arite sledat sosema obratna nasoka. Ova u~ewe, vsu{nost,<br />
pretstavuva modificirawe i dopolnuvawe na filozovskiot koncept<br />
na klasi~arite so prakti~nite rezultati od izrazeniot interes za<br />
pri~inite na kriminalitetot, li~nosta na storitelot i<br />
utilitaristi~kata orientacija ne samo na pozitivisti~kata tuku i na<br />
sociolo{kata {kola.<br />
2. Vo pogled na pri~nite na kriminalitetot se podr`uva<br />
stavot na mnogustranoto dejstvo na individualnite, socijalnite i<br />
fizi~kite vlijanija. Krivi~noto delo go dobiva zna~eweto na negativna<br />
op{testvena pojava, a storitelite adekvatno na sociolo{kata<br />
{kola se razlikuvaat na slu~ajni i hroni~ni vinovnici.<br />
3. Osnovot na krivi~nata odgovornost se bara vo moralniot<br />
prekor {to proizleguva od slobodnata volja koja postoi kaj<br />
najgolemiot broj storiteli na krivi~ni dela. Me|utoa, za razlika od<br />
klasi~nata {kola neoklasi~arite vo opredeluvaweto na ~ovekovata<br />
volja poa|aat od filozofskoto stojali{te na relativniot indeterminizam<br />
(ili relativen determinizam), {to zna~i ne od apsolutnata<br />
tuku od relativnata sloboda koja vo opredelena mera zavisi od vlijanieto<br />
na motivite na storitelot. Osnovot za primena na merkite na<br />
bezbednost e opasnata sostojba na storitelot koja, pred sÒ, e uslovena<br />
od opredeleni du{evni zaboluvawa i du{evni rastrojstva {to ja<br />
isklu~uvaat krivi~nata odgovornost. Spored toa i ovaa {kola go<br />
prifa}a dualitetot na krivi~nite sankcii.<br />
4. Za kaznata kako glavna krivi~na sankcija e zadr`ana<br />
moralnata odgovornost za{to vo krajna linija storitelot e sloboden<br />
vo izborot na svoeto povedenie iako do re{enieto doa|a preku niza<br />
vnatre{ni sudiri ~ii {to pri~ini se od endogena i egzogena priroda.<br />
Kaznata barem vo izvesna smisla treba da odgovara na te`inata na<br />
310)<br />
Vidi: ibid, str. 27 i Lazarevi}, Lj, Dru{tvena odbrana - savremeni pravac u kriminalnoj<br />
politici, Na{a zakonitost, Zagreb, 1958/7-8, 346-347.<br />
136
storenoto zlo i stepenot na vinata. Me|utoa, pri nejziniot izbor i<br />
odmeruvawe mora vo pogolema mera da se uva`at i li~nite<br />
karakteristiki na storitelot na deloto preku usvojuvawe na ote`nuva~kite<br />
i olesnuva~kite okolnosti i preku zalagawe za {iroko<br />
ubla`uvawe na kaznata. Me|u celite na kaznata pokraj retribucijata<br />
{to ve}e ne se sfa}a kako cel na samata sebe tuku kako nu`nost za<br />
odr`uvawe na pravniot poredok se prifa}a i specijalnata i generalnata<br />
prevencija.<br />
So prifa}aweto na dualitetot na krivi~nite sankcii<br />
neoklasi~nata {kola se zalo`i i za posoodvetno razgrani~uvawe na<br />
kaznite i merkite na bezbednost. Zatoa se insistira merkite na<br />
bezbednost da se izrekuvaat kako samostojni merki samo kaj napolno<br />
nepresmetlivite, a zaedno so kaznite kaj opasnite povtornici i smaleno<br />
presmetlivite vinovnici (kategorijata {to vo krivi~noto pravo ja<br />
vovede ovaa {kola). Merkite na bezbednost zavisat od opasnata<br />
sostojba koja storitelot ja pretstavuva za op{testvoto, a nivna<br />
isklu~iva cel e negovo popravawe.<br />
Vo pogled na izvr{uvaweto na kaznata, klasifikacijata na<br />
osudenite lica i izvr{enata individualizacija na kaznata, pretstavnicite<br />
na ovaa {kola smetaat deka vo celost treba da im bidat<br />
podredeni na prevospituvaweto na vinovnicite.<br />
6. DVI@EWE NA OP[TESTVENATA ODBRANA<br />
1. Filipo Gramatika (Filippo Gramatica)e osnova~ na ova<br />
dvi`ewe {to gi otfrla ekstremnite stojali{ta na klasi~arite i se<br />
obiduva na nov na~in da gi korigira ideite na site drugi dotoga{ni<br />
{koli. Toj vo 1945 godina vo \enova osnova "Cenatar za prou~uvawe na<br />
op{testvenata odbrana" a na negova inicijativa e svikana i Prviot<br />
Me|uanroden Kongres na privrzanicite na ova dvi`ewe odr`an vo<br />
San Remo vo 1947 godina. Na Vtoriot Kongres odr`an vo Lie` (1947)<br />
ovoj me|unaroden centar prerasnuva vo "Me|unarodno zdru`enie za<br />
op{testvena odbrana" (SociÒtÒ internationale de dÒfanse sociale). Ova<br />
zdr`uenie zapo~na da izdava svoj bilten i da odr`uva povremeni<br />
kongresi i postojano da go zgolemuva svoeto ~lenstvo so ugledni<br />
pravnici i drugi stru~waci koi se zanimavaat so problemite na<br />
suzbivaweto na kriminalitetot.<br />
Pojdovnite osnovi na teoretskite razmisluvawa i konkretnite<br />
op{testveni akcii na ova dvi`ewe se vo nasoka na sozdavawe na edna<br />
posebna doktrina za op{testvenata odbrana od koja }e se crpat merki<br />
za poefikasna za{tita na op{testvoto no, i na poedincite od<br />
kriminalitetot. Ovaa dokritna poa|a od pozitivisti~kata op{testvena<br />
odbrana koja {to be{e izedna~uvana so sistemot na merki na<br />
bezbednost naso~eni protiv opasnosta 311) i ja ozna~uva{e samo funkcijata<br />
na krivi~noto pravosudstvo 312) kako i od nesredenata Prva<br />
311)<br />
Vidi: Ancel, M. op. cit, str. 9.<br />
312)<br />
Ibid, str. 35.<br />
137
doktrina na op{testvenata odbrana na Prins 313) so koja se nastojuva{e<br />
da se za{titi op{testvoto so edna nau~no programirana kriminalisti~ka<br />
politika 314) . Me|utoa, so ogled na toa {to ovaa nova doktrina<br />
e li{ena od originalen i zaokru`en pogled na problemite na<br />
kriminalitetot kade se vtkaeni brojni razmisluvawa {to me|u sebe<br />
~esto se razlikuvaat, ovde ne stanuva zbor za nekoja nova<br />
krivi~nopravna {kola, tuku za sovremena akcija {to se obiduva da<br />
iznajde novi i poefikasni re{enija i sredstva za suzbivawe na<br />
kriminalitetot. Od pri~ini {to samo na nov na~in se razviva edna<br />
stara ideja za op{testvenata odbrana ova dvi`ewe se narekuva i Nova<br />
op{testvena odbrana. Ova e zna~ajno da se istakne za{to ponekoga{<br />
ovoj naziv pogre{no ñ se pripi{uva na umetni~kata nasoka na ova<br />
dvi`ewe zaradi razgrani~uvawe od negovata ekstremna nasoka 315) . Toa<br />
se vsu{nost dve nasoki, koncepcii ili strui na edno isto dvi`ewe<br />
{to me|usebno se razlikuvaat so ogled na sodr`inata i obemot na<br />
zada~ite {to si gi postavuvaat i re{enijata {to vrz taa osnova gi<br />
nudat 316) . Ekstremnata nasoka ili "|enovskata granka" na ova dvi`ewe<br />
ja predvodi Gramatika, a umerenata nasoka ili "pariska granka" se<br />
sostoi od pogolema grupa pretstavnici 317) na ~elo so francuskiot<br />
sudija na Kasacioniot sud vo Pariz - Mark Ansel.<br />
So cel da se obezbedi edinstveno mislewe vo odnos na<br />
su{tinskite barawa na ova dvi`ewe na Tretiot Me|unaroden Kongres<br />
vo Anvers (1953) e utvrdena minimalna programa vo koja se izneseni<br />
osnovnite na~ela na doktrinata na op{testvenata odbrana 318) . Ovaa<br />
313)<br />
Ibid, str. 23.<br />
314)<br />
Ibid, str. 35.<br />
315)<br />
Takva gre{ka mo`e da se sretne kaj Milutinovi}, M. <strong>Penologija</strong>, str. 41, Marjanovi}, \,<br />
Krivi~no pravo, str. 30 i kaj nekoi drugi avtori.<br />
316)<br />
Samiot Ansel veli: "Osniva~ot na centarot za prou~uvawe na op{testvenata<br />
odbrana vo \enova (Gramatika, Z.S.) ja ima taa golema zasluga {to be{e eden od<br />
prvite koi go sfatile zna~eweto i vrednosta na novoto dvi`ewe na op{testvenata<br />
odbrana..." (podvlekol, Z.S.), Ancel, M. op. cit, str. 36.<br />
317)<br />
Ovaa nasoka ja sledi @an Graven (Jean Graven), Pol Kornil (Paul Cornil), Stefen<br />
Irvi~ (Stephan Hurwitz), Torsten Selin (Thorsten Sellin), Glikovite (Sh. i E. Glueck) i<br />
dr.<br />
318)<br />
So ovaa "minimalna programa" kako zaedni~ko e usvoeno slednovo: 1. Osnovnata<br />
zada~a na krivi~noto pravo se sostoi vo za{tita (odbrana) na op{testvoto od<br />
kriminalitetot, a zada~a na op{testvoto e na nau~na osnova da vodi organizirana<br />
borba na preventiven (preddelikten) i postpenalen plan. 2. Taa borba e sfatena<br />
aktivno vo smisla na po{iroka op{testvena aktivnost vo koja glavno te`i{te se<br />
stava vrz samiot storitel na krivi~noto delo vo nasoka na negovo popravawe i<br />
resocijalizacija (izbor na najpogoden tretman i po~ituvawe na li~nosta za<br />
op{testvena reintegracija na istata). 3. Tie se privrzanici za voveduvawe na<br />
edinstven sistem na reakcija protiv kriminalitetot koj natamu bi se delel na<br />
rali~ni merki od koi sudot bi ja izbral najpogodnata sprema konkretniot storitel za<br />
postignuvawe na ozna~enata cel. Zna~i su{tinata na dvi`eweto na op{testvenata<br />
odbrana e prevencija na kriminalitetot po pat na specijalizirano postapuvawe<br />
sprema storitelite zaradi popravawe, resocijalizacija i reintegracija na istiot.<br />
Spored toa idnoto krivi~no pravo treba da dobie lik na sega{noto krivi~nio pravo<br />
138
programa gi obvrzuva{e site pripadnici na zdru`enieto koi nadvor<br />
od nea imaa celosna sloboda vo zastapuvaweto na svoite li~ni stavovi<br />
i mislewa. So ista namera - da se spre~i rascep vo dvi`eweto, na<br />
^etvrtiot Me|unaroden Kongres na op{testvenata odbrana (Milano,<br />
1957) e usvoena nova redakcija na statutot na zdru`enieto. Vo ~l. 1 na<br />
ovoj Statut op{testvenata odbrana be{e definirana kako<br />
"prou~uvawe na problemite na kriminalitetot vo soglasnost so eden<br />
sistem na antikriminalna reakcija koj, vodej}i smetka za faktorite<br />
na protivop{testvenoto povedenie i mo`nostite za vra}awe na<br />
nivnite storiteli vo op{testvoto, istovremeno se stremi kon<br />
za{tita na op{testvoto i kon za{tita na poedincite od opasnosta na<br />
povtorno zapa|awe vo zlostor 319) .<br />
2. Osnovnite stavovi {to ja karakteriziraat ekstremnata<br />
nasoka na op{testvenata odbrana se izlo`eni vo delata na<br />
Gramatika 320) . Spored ovoj ugleden italijanski advokat i profesor po<br />
krivi~no pravo tradicionalnoto krivi~no pravo treba da se zameni<br />
so nov sistem na op{testvena odbrana vo koja napolno bi bile eliminirani<br />
poimite: krivi~no delo, zlostornik, krivi~na odgovornost i<br />
kazna i zameneti so poimite - antisocijano povedenie, subjektivizam i<br />
kurativni i prevospitni merki. Zatoa mora da se izmenat osnovnite<br />
instituti na postojnoto krivi~no pravo i da im otstapat mesto na<br />
novite institucii na op{testvenata odbrana. Pravosudsvtoto na<br />
op{testvenata odbrana bi mu go osiguralo "na sekogo dobroto {to mu<br />
e potrebno". Nenormalniot protivop{testveno nastroen poedinec bi<br />
bil medicinski tretiran, a kaj drugiot bi bila sozdadena volja da se<br />
pridr`uva na op{testvenite pravila po pat na ona {to ja zamenuva<br />
kaznata i {to ne bi smeelo da mu pri~ini nikakva {teta na<br />
za maloletnici". Radovanovi}, M. Jedan nov pokret u nauci krivi~nog prava, Anali,<br />
Beograd, 1953/3, str. 321.<br />
319)<br />
Od ovaa definicija Ansel izvlekuva najmalku pet osnovni elementi {to go<br />
so~inuvaat osnovniot poim na Novata op{testvena odbrana. Toa se: 1. Idejata za<br />
za{tita na op{testvoto od kriminalni potfati nadvor od tradicionalniot sistem<br />
na kaznata - stradaweto, 2. Opredeleno poznavawe na idejata na opasnosta i nu`nosta<br />
so novi sredstva i na nov na~in da se reagira protiv slo`enite oblici na<br />
protivop{testvena dejnost, 3. Potvrduvawe deka krivi~noto pravo na idninata i<br />
sovremenata kriminalna politika mora da bidat zasnovani, ovoj pat odvoeno od<br />
poimot na opasnosta vrz nau~noto poznavawe kako na krivi~noto delo, taka i na<br />
li~nosta na negoviot storitel, 4. Potvrduvawe deka ovaa nova kriminalna politika<br />
se stremi da organizira sistematska, strpliva, navistina razumna no i re{itelna<br />
akcija na resocijalizacija, i 5. Ovaa politika na op{testvena za{tita i<br />
individuvalna prevncija mo`e da se razviva samo preku humanizacija na krivi~noto<br />
pravo {to vodi smetka za li~nite svojstva na poedinecot i na realen na~in ja<br />
pottiknuva solidarnosta {to treba da bide vo osnovite na sovremenoto op{testvo".<br />
Ancel, M. op. cit, str. 10.<br />
320)<br />
Svoite osnovni stavovi za op{testvenata odbrana Gramatika najprvin gi izlo`il<br />
vo edna statija pod naslov La lota contra la pena od 1947 godina, a potoa i vo svoeto<br />
glavno delo "Principi na op{testvenata odbrana" (Principes di defansa sociale) od 1960<br />
godina.<br />
139
protivop{testveno nastroeniot poedinec 321) .<br />
Gramatika i nekoi drugi pretstavnici na ekstremnata nasoka<br />
smetaa deka vrz javuvaweto na kriminalitetot pokraj drugoto deluvaat<br />
i op{testvenite uslovi na `ivotot. Zatoa se zalaga za "podobruvawe<br />
na kvalitetot na lu|eto" od strana na dr`avata ili za ureduvawe na<br />
odnosite pome|u poedincite i op{testvoto so {to bi is~eznale<br />
povodite za primena na represivni merki.<br />
Ovaa nasoka na dvi`eweto e neprifatliva vo prv red zatoa<br />
{to vodi kon kraen subjektivizam so koj celosno se ukinuva<br />
krivi~noto pravo, a so toa i osnovnite garancii za pravata i slobodite<br />
na ~ovekot. Nejzinata programa e nerealna i ednostrana za{to so<br />
nea ne se vodi gri`a za potrebite na op{testvoto nitu pak za za{tita<br />
na storitelot na krivi~noto delo.<br />
3. Su{tinata i osnovnite karakteristiki na umerenata nasoka<br />
na op{testvenata odbrana voobi~aeno se izlo`uva spored deloto na<br />
Mark Ansel - "Nova op{testvena odbrana, dvi`ewe na humanisti~kata<br />
kriminalna politika" 322) . Vo ovaa smisla e zna~ajno da se<br />
dr`ime na istiot redosled na problemite kako i kaj prethodnite<br />
analizi. Na toj na~in }e ni stanat pojani razlikite {to ovde se<br />
javuvaat. Pritoa e bitno vedna{ da se istakne deka umerenata nasoka<br />
na dvi`eweto e protiv idejata za ukinuvawe na krivi~noto pravo,<br />
odnosno taa e za zadr`uvawe na postojnite instituti na krivi~noto<br />
delo, storitel, odgovornost, pa duri i kazna, koi vo noviot sistem na<br />
op{testvena odbrana treba da bidat zna~itelno modificirani i<br />
obnoveni (transformacija na krivi~noto pravo) 323) . Od ova se nalo`uva<br />
potreba za preispituvawe na nivnata sodr`ina so postojano<br />
vnesuvawe novi nau~ni soznanija za ~ovekot i negovoto povedenie. Toa<br />
321)<br />
Ancel, M. op. cit, str. 48.<br />
322)<br />
Ova mo{ne zna~ajno delo na Ansel za prv pat e objaveno vo Pariz vo 1954 godina so<br />
originalen naslov "La Defense sociale nouvelle une mouvement de Politique criminalle<br />
humaniste). So opredeleni izmeni i dopolnuvawa, koi ponekoga{ ja menuvaat duri i<br />
su{tinata na nekoi od osnovnite stavovi, vtoroto izdanie na ova delo e objaveno vo<br />
1966 god. Deloto e prevedeno na {panski (1961), angliski (1965), italijanski (1966),<br />
japonski (1969), germanski (1970), ruski (1970), portugalski (1979), a vo 1963 vo ne{to<br />
skrateno izdanie i na srpskohrvatski jazik. Pokraj ova delo vo 1985 godina Ansel go<br />
izdava i deloto pod naslov "Op{testvena odbrana" (La Defensa sociale, Presses<br />
Universitarias de France, Collction "Que sais-je?, Paris, 1985, str. 128.). Vo ova delo toj gi<br />
zadr`uva svoite osnovni stavovi no gi nadopolnuva i so nekoi novi pogledi za brojni<br />
aktuelni problemi. Pove}e za ova delo vidi vo prikazot na Peri}, O, JRKKR, Beograd,<br />
str. 192-195.<br />
323)<br />
Vidi: Ancel , op. cit, str. 48. Toj stav Ansel go objasnuva i na strana 56 kade {to veli:<br />
"Ne e premnogu ako u{te edna{ se podvle~e deka op{testvenata odbrana nema za cel<br />
da go ukine krivi~noto pravo vo vistinska smisla na zborot. Zatoa {to taa smeta<br />
deka novata kriminalna politika treba da go {titi poedinecot isto tolku kolku i<br />
op{testvoto, taa apsolutno gi otfla site koncepcii koi vodat kon ukinuvawe na<br />
krivi~niot zakonik ili barem na negoviot poseben del so zadr`uvawe samo na<br />
op{tiot del zaradi ispituvawe na razli~nite merki {to se prikladni od strana na<br />
sudijata koga toj }e konstatira deka liceto koe e dovedeno pred nego e opasno".<br />
140
e poznatoto barawe za dejuridizacija na krivi~noto pravo vo smisla<br />
na nadminuvawe na apstraktnite pravni formuli, poimi i fikcii<br />
(pravna metafizika) koi nedovolno ja odrazuvaat stvarnosta 324) . Vrz<br />
taa osnova se istaknuva deka poimite nulla poena sine lege, umislata,<br />
sou~esni{tvoto i obidot na krivi~no delo, smalenata odgovornost i<br />
sl. treba da se usoglasat so dostigawata vo oblasta na medicinata,<br />
psihologijata, sociologijata i drugite nauki so cel da se oslobodat od<br />
preteraniot juridicizam 325) .<br />
Po odnos na pri~inite na kriminalitetot od celokupnite<br />
iska`uvawa na Ansel proizleguva deka kriminalitetot e rezultat na<br />
dejstvoto na socijalnata sredina i biopsiholo{kata konstitucija na<br />
li~nosta, so toa {to vlijanieto na vnatre{nite kriminogeni faktori<br />
po~esto se naglasuva.<br />
Op{testvenata odbrana e protiv konstituiraweto na<br />
krivi~noto delo kako ~isto praven poim {to se posmatra nezavisno<br />
od storitelot i se stava vo nekakvi aprioristi~ki ramki 326) . Za nea<br />
deloto pretstavuva izraz na posebnosta, "manifestacija na li~nosta<br />
na storitelot" 327) koja individualno postoi. Toa vo prv red e kriminolo{ki<br />
problem {to treba da se istra`uva za da se dojde do<br />
etiolo{ki objasnuvawa za{to poedinecot pri opredeleni okolnosti,<br />
so opredeleno minato i opredelena biolo{ka konstitucija izvr{il<br />
konkretno delo 328) . No takvoto delo za nea i natamu ostanuva i<br />
krivi~nopraven poim 329) .<br />
Vrz osnova na predhodnoto, ne storenoto delo tuku li~nosta na<br />
storitelot treba da stoi vo preden plan na obnovenata kriminalna<br />
politika. Ovde ne stanuva zbor za opredelen gre{nik koj e povikan da<br />
strada za storenoto ili za neodgovorno lice koe spored svojata<br />
priroda e predopredeleno za zlostor, tuku za ~len na op{testvoto koe<br />
324)<br />
"Ona {to ja odbele`uva op{testvenata odbrana e, pred sÒ, reakcijata protiv onie<br />
metafizi~ki koncepcii vrz koi po~iva tradicionalnoto krivi~no pravo, protiv<br />
negoviot apsoluten poim na krivi~no pravosudstvo, protiv na~inot na koj<br />
zlostornikot i sankcijata za toj zlostor se sfa}aat kako pravni kategorii koi<br />
isklu~itelno proizleguvaat od pravnata nauka i pravnata tehnika" Ibid, str. 41.<br />
325)<br />
Vo ovaa smisla Ansel veli deka treba "da se zadr`i legalitetot, a ne da se zapadne<br />
vo stariot legalizam, da se sfati deka antikriminalnata acija e naso~ena od<br />
op{testvoto i zakonodavnata politika koja vo isto vreme e nadvor od krivi~noto<br />
pravo posmatrano kako tehni~ki instrument" Ibid, str. 56. Pove}e za toa vidi gi i str.<br />
52-57.<br />
326)<br />
Vidi: ibid, str.42.<br />
327)<br />
Ibid, str. 49.<br />
328)<br />
Ibid, str. 44.<br />
329)<br />
"Problemot na zlostornikot kako ~ove~ki i op{testven problem ne dopu{ta<br />
tolku lesno da se stavi vo ramkite na zakonskoto regulirawe". Me|utoa, "ona {to<br />
novata op{testvena odbrana saka da go vospostavi toa e obnovena kriminalna<br />
politika sprema kriminalnot nastan {to kako takov e kvalificiran so zakonot i<br />
sprema storitelot na krivi~noto delo koj, sakale ili ne, ostanuva ~ovek {to<br />
izvr{il krivi~no delo opredeleno so krivi~niot zakon kako zlostor ili prestap".<br />
Ibid, str. 42 i 48-49.<br />
141
{to toj ~len treba da go sfati preku utvrduvawe na negovite motivi i<br />
otkrivawe na pri~inite na negovoto povedenie. Toa e ~ovek {to bilo<br />
da rabotel dobro ili lo{o e sekoga{ posebna edinka ~ii {to<br />
postapki mo`at da se objasnat samo toga{ ako pravilno se sfati<br />
negovata li~nost 330) . So vakviot stav korelira i ignoriraweto na<br />
tipolo{kite klasifikacii na zlostornicite kako nepraveden<br />
tradicionalizam. Namesto proizvolnoto i apriorno razvrstuvawe na<br />
storitelite na krivi~nite dela vo razni kategorii za ova dvi`ewe e<br />
mnogu pova`no insistiraweto vrz tn. " dinamika na zlostorot" {to<br />
zna~i istra`uvawe na individualnite pri~ini {to vo momentot na<br />
deloto vlijaele za negovo izvr{uvawe 331) .<br />
Umerenata nasoka na op{testvenata odbrana ne be{e nitu za<br />
isfrluvawe na krivi~nata odgovornost od krivi~noto pravo, no kon<br />
ovoj poim gleda so somnevawe i nastojuva da mu dade poinakva smisla i<br />
zna~ewe. Taa tvrdi deka nema namera da gi o`ivee filozofskite<br />
sudiri od minatiot vek za problemot na determinizmot so toa {to<br />
{iroko ja dopu{ta slobodata na ~ovekovoto povedenie. Vrz taa sloboda<br />
se zasnova vinata na ~ovekot no ne kako ~isto moralna<br />
odgovornost na klasicizmot ili kako apstraktna presumpcija na<br />
neoklasi~arite, nitu pak kako zakonska i objektivna odgovornost na<br />
pozitivizmot. Poimot na odgovornosta ovde se razgleduva od stojali{teto<br />
na ~ovekot kako poedinec {to nu`no vodi kon ispituvawe na<br />
negovoto ~uvstvo na moralna obvrska. Odgovornosta e fakt na<br />
op{testveniot `ivot, a ~uvstvoto na vina psiholo{ka stvarnost 332) .<br />
Spored toa stanuva zbor za odgovornost kako psiholo{ki fakt 333) ili<br />
"sostojba vo koja poedinecot stanuva svesen za svojata li~nost vo onaa<br />
mera vo koja toj se potvrduva vo svoeto delo 334) . Takvata odgovornost ne<br />
e teoretska podologa na kaznata, tuku bitno sredstvo ili, podobro<br />
re~eno, impuls za ostvaruvawe na procesot na resocijalizacijata na<br />
storitelot i negovo vra}awe vo op{testvoto 335) .<br />
Ova u~ewe energi~no mu se sprotivstvuva na dualitetot na<br />
krivi~nite sankcii i predlaga nivna radikalna reorganizacija vo<br />
edinstven sistem na op{testvena odbrana (monizam na krivi~nite<br />
sankcii) vo koj bez zaemno sprotivstvavuvawe }e bidat vklu~eni i<br />
kaznite i merkite na bezbednost 336) . Vo toj ednstven sistem na razno-<br />
330)<br />
Vidi: ibid, str. 42 i 71.<br />
331)<br />
Vidi: ibid, str. 43 i 44.<br />
332)<br />
Vidi: ibid, str. 44 i 77.<br />
333)<br />
Ova ~uvstvo na odgovornost, dol`nost ili vina ne pa|a vrz poednecot ednostrano.<br />
Vo racionalnata kriminalna politika zasnovana vrz idejata i samoto op{testvo da<br />
ima obvrska sprema ~ovekot, novata op{testvena odbrana se stremi da ostvari<br />
ramnote`a me|u poedinecot i op{testvoto" Ibid, str. 44.<br />
334)<br />
Vidi: Novoselac, P. Prilog kritici nove dru{tvene odbrane, JRKKP, Beograd, 1977/1, str.<br />
87.<br />
335)<br />
Ancel, op. cit, str. 77.<br />
336)<br />
Prviot uslov za prikladen razvoj na krivi~nite sankcii vo duhot na<br />
perspektivite na novata kriminalna politika se sostoi vo napu{taweto na<br />
kvalifikacijata "kazna" ili "merka" i vo nivno slobodno, op{testveno naso~eno i<br />
142
vidni merki naso~eni kon ostvaruvawe na individualiziran tretman<br />
ima mesto samo za onie kazni {to se sfateni kako za{titni merki<br />
{to go izgubile svoeto retributivno zna~ewe. Od nego treba da se<br />
isklu~at eliminatornite kazni, a onie kazni {to }e se zadr`at treba<br />
mnogu poretko da se primenuvaat i da se zamenuvaat so drugi merki<br />
{to se od terapeutska priroda. Takvi se kratkite kazni zatvor {to<br />
ostvaruvaat funkcija na tn. "{ok terapija". Za opredeleni dela i<br />
opredeleni storiteli treba da se zadr`at i dolgite kazni li{uvawe<br />
od sloboda ako pri nivnoto izvr{uvawe po{iroko se koristat<br />
rabotata na sloboda, specijalizirani tretmani i uslovniot otpust. No<br />
sepak glavnata orientacija treba da bide svrtena kon supstitutite na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda so stavawe osoben akcent vrz pari~nite<br />
kazni i insistiraweto vrz sovremenite procesi na dekriminalizacija<br />
i depenalizacija 337) . Vo toa se gleda "specifi~no nerepresivniot<br />
karakter na op{testvenata odbrana 338) . Se raboti za toa sprema<br />
storitelot na krivi~noto delo da se primeni eden preventiven<br />
tretman {to ne vodi zadol`itelno kon toa storitelot da izbegne<br />
sekava neprijatna merka ili sekakvo vlijanie vrz negovata li~nost<br />
ili vrz negovite prava 339) . Toa vo su{tina zna~i deka za opredeleni<br />
kategorii lica i kaznata mo`e da poslu`i kako prikladna<br />
kriminolo{ka merka 340) za borba protiv kriminalitetot ili, kako<br />
{to toa se veli na drugo mesto, vo nekoi slu~ai sudijata mora da ima<br />
mo`nost da se koristi so represivni sankcii 341) .<br />
Od glavnata kriminalno politi~ka opredelba naso~ena kon<br />
za{tita na celoto op{testvo preku po~ituvawe i za{tita na ~ovekot<br />
nau~no individualizirano koristewe {to }e im ovozmo`at da bidat vistinski<br />
impulsi na resocijalizacijata kako najvisoka cel na politikata na op{testvenata<br />
odbrana.Tokmu vo taa smila mo`e i treba da se ka`e deka vo novata doktrina na<br />
op{testvenata odbrana ne postoi soedinuvawe tuku vklu~uvawe na kaznite i merkite<br />
na postapuvawe vo edinstven sistem na krivi~ni sankcii, istovremeno opredelen so<br />
fizi~ki, socijalni i moralni merila i rakovoden so kriminalna politika vo koja<br />
krivi~noto pravo vo su{tina ima tehni~ka uloga povikana da slu`i kako nu`na<br />
garancija na individualnite slobodi" Ibid, str. 65-66.<br />
337)<br />
Vidi: Peri}, O. Mark Ancel, La Defensa sociale, JRKKP, Beograd, str. 195.<br />
338)<br />
Ancel, M. op. cit. str. 57.<br />
339)<br />
Vidi: ibid, str. 58.<br />
340)<br />
Ibid, str. 49.<br />
341)<br />
Ibid, str. 65. "Kriminalnata politika vo svojata akcija ne se rakovodi samo od<br />
efikasnosta na sankciite vo odnos na poedinecot sprema koja se primenuvaat ili<br />
sprema grupa lica na koja poedinecot i pripa|a. Taka }e se dojde do kaznata {to ne e<br />
odmerena spored pravni merila ili administrativen komoditet tuku zaradi<br />
biolo{ki, medicinski, psiholo{ki i socijalni pri~ini, zaradi toa u{te edna{ da se<br />
zeme vo razgleduvawe li~nosta na storitelot na krivi~noto delo" (str. 65). Ovde<br />
Ansel zapa|a vo kontradikcija (a toa e slu~aj i na drugi mesta) so ona {to go veli na<br />
str. 9 "Ne e ve}e vo pra{awe vospostavuvaweto na edna utilitarna kriminalna<br />
politika, tuku iznesuvawe na edno sfa}awe na politikata i krivi~nata filozofija<br />
koi se stremat kon nova smisla na antikriminalnata op{testvena akcija.<br />
143
kako poedinec 342) proizleguva i baraweto na optimalni metodi na<br />
tretman na li~nosta {to }e dovedat do negova vistinska i efikasna<br />
resocijalizacija. Pojdovnata pretpostavka za takov tretman e<br />
sestranoto nau~no izu~uvawe na li~nosta u{te vo fazata na<br />
krivi~nata postapka koja tokmu zatoa treba da pretrpi i opredeleni<br />
izmeni 343) . Ako ~ovekovoto dejstvie, a posebno negovoto kaznivo<br />
dejstvie pretstavuva izraz, ili poto~no, opredelen izraz na li~nosta<br />
na storitelot, toga{ li~nosta treba, pred sÒ, da se posmatra i<br />
prou~uva. Od nea treba da se poa|a i kon nea da se vra}a. Ottamu<br />
vedna{ se sfa}a deka kriminolo{kiot problem ne mo`e da bide<br />
re{en so samoto razlikuvawe na opasnata li~nost od onaa koja {to<br />
toa ne e 344) . Prou~uvaweto na li~nosta na storitelot treba da dovede<br />
do negovo pretvorawe od objekt na nau~no prou~uvawe vo subjekt na<br />
pravoto 345) . Toa se postignuva so ocenka na uslovite pod koi e<br />
izvr{eno deloto, li~nata polo`ba na storitelot, negovite mo`nosti<br />
za povtorno vozdignuvawe, potoa moralni i psihi~ki mo`nosti vrz<br />
koi mo`e da se smeta za da sprema nego se primeni vistinska postapka<br />
na resocijalizacijata 346) .<br />
Osnovnata cel na postaveniot tretman e storitelot na<br />
krivi~noto delo da se vrati vo sloboden i svesen `ivot {to se<br />
postignuva ako toj samiot sfati deka sankcijata za negovoto delo e<br />
zaslu`ena 347) i deka so razvivawe na svoeto ~uvastvo na vina aktivno se<br />
vklu~uva vo sopstvenoto prevospituvawe. Vaktata resocijalizacija e<br />
krenata duri vo rang na pravo na storitelot za{to se smeta deka i<br />
op{testvoto delumno e odgovorno za negovoto delo 348) . Ovaa resocijalizacija<br />
e izraz na humanisti~kata kriminalna politika koja se<br />
stremi kon aktivna podr{ka na sekoj storitel (za ovaa doktrina ne<br />
postojat nepopravlivi lica) komu treba da mu se vrati li~noto<br />
~uvstvo na ~ovekovo dostoinstvo 349) i smisla za kreativen trud i ~esen<br />
`ivot vo op{testvenata zaednica. Takvata kriminalna politika ne<br />
vodi kon pasivna za{tita na op{tastvoto od op{testveno opasni<br />
porivi kako {to toa vo nekoja raka be{e sfateno od Feri, a donekade<br />
i od Prins. Naprotiv, toa e socijalnata akcija na edna organizirana i<br />
vrz nau~ni osnovi vtemelena akcija kon novo izdigawe na storitelot<br />
na krivi~noto delo, negovo popravawe, negovo reklasirawe, negova<br />
342)<br />
Vidi: ibid, str. 45.<br />
343)<br />
Pove}e za toa: ibid, str. 60-63.<br />
344)<br />
Ibid, str. 47.<br />
345)<br />
Ibid, str. 59.<br />
346)<br />
Ibid, str. 57 i 67.<br />
347)<br />
Vidi: ibid, str. 69.<br />
348)<br />
Vidi: ibid, str. 71.<br />
349)<br />
"Po~ituvaweto na ~ovekovoto dostoistvo, nu`nosta da se garantira slobodata na<br />
poedinecot, {to e prv uslov za vr{ewe na negovite prava i razvoj na negovata li~nost<br />
doveduva do odr`uvawe na re`imot na zakonitosta, vospostavuvawe na sudska<br />
postapka i instinktivna nedoverba sprema voveduvaweto na re`im na<br />
administrativni merki na bezbednost {to bi mo`el da bide diskreciono primenet<br />
ante deliktum". Ibid, str. 44.<br />
144
esocijalizacija i moralna reintegracija.<br />
Politikata na borba protiv kriminalitetot ne mo`e uspe{no<br />
da se ostvari samo so primena na sistemot na krivi~nite sankcii pa<br />
zatoa ova dvi`ewe vo prv red se potpira vrz sistem na preventivni<br />
merki. Od ova jasno proizleguva svesta deka kriminalitetot vo osnova<br />
e usloven od op{testvenite faktori pa zatoa me|u merkite so koi se<br />
deluva za otstranuvawe na pri~inite na kriminalitetot se pomesteni<br />
i razni socijalni, zdravstveni, vospitni i drugi op{ti preventivni<br />
programi. Me|utoa, tuka ne se zastanuva i se nudat konkretni<br />
op{testveni akcii {to mo`at da se primenat i ante deliktum sprema<br />
alkoholi~ari, narkomani, skitnici, prostitutki, pita~i i drugi<br />
nositeli na devijantno odnesuvawe. So takvite preventivni merki<br />
treba da se predupredat opasnite predkriminalni sostojbi na ovie<br />
lica 350) .<br />
Moe mislewe e deka na umerenata doktrina naprvin treba<br />
osnovano da í se prefrli deka vo koncipiraweto na borbata protiv<br />
kriminalitetot ne vodi smetka za otstranuvawe na op{testvenite<br />
faktori {to se nao|aat vo osnovnite protivre~nosti na klasnoto<br />
op{testvo koi {to prioritetno go uslovuvaat kriminalnoto povedenie.<br />
Od nejzninata posredna naso~enost kon ubla`uvaweto na socijalnite<br />
posledici so opredeleni profilakti~ki merki i dominantno<br />
svrtuvawe kon resocijalizacijata na storitelot na krivi~noto delo<br />
zaradi negovo vra}awe vo isti uslovi na sistemot mo`e da se sogleda<br />
nejzinata idealisti~ka filozofska podloga 351) i nerealnosta na<br />
najzinata humanisiti~ka pozicija 352) .<br />
Slednite prigovori {to nesomneno dr`at proizleguvaat od<br />
nedoslednosta i protivre~nosta na nekoi od nejzinite osnovni koncepti<br />
zaradi {to taa ne mo`e da se voobli~i vo eden cvrst i jasen sistem<br />
350)<br />
Vidi: ibid, str. 67. Zaradi obezbeduvawe od prigovorot deka vakvite merki mo`at da<br />
vodat kon naru{uvawe na principot na legalitet se nudat i slednive uslovi na<br />
pretpazlivost: 1. opredeluvawe i strogo izdvojuvawe na posebnata raznovidnost na<br />
to~no opredelena opasna sostojba, 2. ograni~uvawe na poimot op{testveno opasna<br />
sostojba so pomo{ na pretpazliva i strogo precizna zakonska formula, 3. priznavawe<br />
na zakonsko pravo na dr`avata za preventivna intervencija ~ii granici bi bile<br />
zakonski opredeleni, 4. opredeluvawe na precizni uslovi vo pogled na vr{eweto na<br />
ova pravo na intervencija vo sistem koj opfa}a garancii od sudski i procesualen<br />
karakter koi vo princip bi bile garancii {to gi pozanava op{toto pravo, 5.<br />
najposle, priznavawe na vo su{tina za{titnata uloga na sudijata koj ovde pobrgu }e<br />
bide gra|anski odo{to krivi~en sudija".<br />
351)<br />
"Za privrzanicite na ovaa nasoka krivi~noto pravo nema klasen karakter i ne se<br />
javuva kako izraz na voljata na vladea~kata klasa, tuku kako nadklasna tvorba {to<br />
lebdi nad op{testvoto i kako nekoja dobra majka im pru`a ednakva za{tita na site<br />
negovi ~lenovi". Lazarevi}, Lj, Dru{tvena odbrana - savremeni pravac u kriminalnoj politici,<br />
Na{a zakonitost, Zagreb, 1958/7-8, str. 252.<br />
352)<br />
Vidi" Ba~i}, F. Krivi~no pravo, 1972, str. 114 i Proevski, V, Krivi~no pravo, str.<br />
60 itn.<br />
145
na celesoobrazna kriminalna politika 353) . Taka idejata za krivi~nata<br />
odgovornost kako ~uvstvo na vina {to ima vlijanie samo vrz<br />
razdvi`uvaweto na resocijalizacijata, a ne i vrz opredeluvaweto na<br />
sankcijata so pravo se ocenuva kako ednostrano stojali{te {to vodi<br />
kon kraen subjektivizam vo krivi~noto pravo, kon izedna~uvawe na<br />
odgovornosta i opasnosta, {to mo`e da bide pogubno za pravata i<br />
slobodite na ~ovekot i gra|aninot. Vo toj red se svrstvuva i sfa}aweto<br />
za opasnata sostojba i opravdaniot strav od nivno zalagawe za<br />
sankcii {to bi se izrekuvale ante deliktum, so ogled na malata<br />
garancija {to ja nudat uslovite predvideni kako brana od mo`nite<br />
zloupotrebi 354) . So idejata za sankciite kako oblici na raznoviden<br />
tretman tesno se povrzani i kriti~kite zabele{ki za nivnata individualizacija.<br />
Individualizacijata na novata op{testvena odbrana vo<br />
svojata su{tina ostana samo subjektivna (ja zafa}a samo li~nosta na<br />
storitelot, a ne i krivi~noto delo) i kvanitativna (se odnesuva na<br />
izborot na sankcijata, a ne i na opredeluvawe na nejzinata dol`ina).<br />
Taa e isklu~ivo vo funkcija na specijalnata prevencija, za{to ja<br />
interesiraat samo potrebite na osudenikot za opredelen tretman, pa<br />
ottuka i ednostrana i ograni~ena 355) . Vakvata orientacija vodi kon<br />
sankcii so neopredeleno traewe i pre{iroki diskrecioni ovlastuvawa<br />
na sudiite pri nivnoto izrekuvawe i odmeruvawe 356) .<br />
Nasproti sogledanite nedostatoci stojat i pogolem broj<br />
pozitivni strani i zaslugi na ova dvi`ewe. Me|u niv treba da se<br />
istakne pridonesot za javuvaweto na onie idei so koi se ovozmo`i<br />
silna afirmacija na nau~noto prou~uvawe na li~nosta na storitelot,<br />
negovata individualizacija i tretman zaradi resocijalizacija vo<br />
op{testvoto. Iako, vsu{nost, tuka ne se raboti za nekoi napolno novi<br />
idei so nivnoto prodlabo~uvawe se sozdade golem prostor za<br />
razvivawe i unapreduvawe na penolo{kata teorija i praktika. Pod<br />
vlijanie na umerenata nasoka na dvi`eweto vo mnogu zemji dojde do<br />
izgradba i usovr{uvawe na maloletni~koto krivi~no pravo, voveduvawe<br />
poseben krivi~nopraven status i poseben institucionalen tretman<br />
sprema pomladite polnoletni lica, izgradba na poluotvoreni i<br />
otvoreni kazneno-popravni ustanovi, po{iroka primena na<br />
supstitutite na kaznata zatvor, voveduvawe novi vonzavodski merki so<br />
socijalno vospiten karakter itn. itn.<br />
353)<br />
Vidi: Atanackovi}, D. Kriteriumi odmeravanja kazne, Prosveta, Beograd, str. 80-81 i<br />
Atanackovi}, D, <strong>Penologija</strong>, str. 58<br />
354)<br />
Vidi: Lazarevi}, Lj. op. cit. str. 348-349 i 351-352<br />
355)<br />
Novoselac, P. op. cit, str. 86.<br />
356)<br />
Pove}e za toa: Radovanovi}, M. Jedan nov pokret u nauci krivi~nog prava, Anali,<br />
Beograd, 1958/3, str. 325-326.<br />
146
III. POJAVA I RAZVOJ NA KAZNATA LI[UVAWE OD<br />
SLOBODA<br />
1. OBLICI NA ZATVORAWE DO XVIII VEK I POJAVA NA PRVITE<br />
ZATVORI<br />
1. Ako se trgne od op{topoznatata vistina deka sekoja tvorba<br />
na ~ovekoviot materijalen i duhoven `ivot nu`no se nadgraduva na<br />
ona {to vo dotoga{niot tek od ravojot na istorijata se oplemenilo<br />
kako humano, ispravno i vo praktikata provereno, toga{ e nesomneno<br />
za ona {to denes go imame vo oblasta na kaznite li{uvawe od sloboda<br />
vo mnogu im dol`ime na usilbite na minatoto. Zaradi toa ne smeeme a<br />
da ne se osvrneme na pozitivnite i negativnite iskustva {to ja<br />
uslovile genezata na zatvorskiot sistem i sostojbite vo nego. Na toj<br />
na~in mo`at pouspe{no da se sfatat, da se neguvaat i vo mnogu<br />
pogolem obem po~ituvaat istoriskite pridobivki i sovremenite<br />
dostreli vo penitencijarnata oblast i da se spre~at eventualnite<br />
nedoslednosti i aberacii {to mo`at da se javat kako gor~liv plod na<br />
nepromislenoto povtoruvawe na tu|ite gre{ki i lo{i iskustva. Ovde,<br />
vsu{nost, se rasprava za pojavata i razvojot na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda, za eden mo{ne va`en penolo{ki institut {to denes ne samo<br />
kaj nas tuku i vo svetot pretstavuva centralno podra~je vo sistemot na<br />
krivi~nite sankcii. Nejzinata postepena i specifi~na evolucija vo<br />
krivi~noto pravo i penitercijarnata oblast e, vsu{nost, onoj proces<br />
{to mo`e da ni gi poka`e problemite so koi {to ovaa kazna postojano<br />
se sudira{e i so silata teoretskite i empiriskite argumenti ja<br />
doka`uva{e svojata opravdanost.<br />
2. Zaradi polesno sogleduvawe na pojavata i razvojot na ovaa<br />
kazna nu`no e najprvin da se sogleda najziniot poim. Vodeweto smetka<br />
za elementite od koi {to toj e sostaven pretstavuva pojdovna osnova za<br />
razbiraweto na najzinite za~etoci i diferencijalniot pristap vo<br />
nejzinata primena. Toa se slednive elementi. Prvo, li{uvaweto od<br />
sloboda zna~i prisilba kon nekoe lice site svoi `ivotni aktivnosti<br />
da gi vr{i vo isklu~itelno ograni~en prostor. Vtoro, toj prostor<br />
pretstavuva posebna zaokru`ena celina {to se obezbeduva so<br />
zatvorawe i postojan nadzor. Treto, izolacijata na poedincite od<br />
svetot {to e nadvor od toj prostor mo`at da ja ostvarat samo<br />
ovlasteni dr`avni organi spored to~no utvrdena postapka.^etvrto,<br />
vremetraeweto na odzemenata sloboda na dvi`ewe i ostvaruvawe na<br />
sakanite op{testveni interakcii naj~esto zavisi od te`inata na ona<br />
{to e storeno i vinata na storitelot i mo`e da bide ograni~eno ili<br />
do`ivotno. Petto, li{uvaweto od sloboda se primenuva sprema to~no<br />
opredeleno lice zaradi negovoto kriminalno odnesuvawe. I, {esto,<br />
li{uvaweto od sloboda pretstavuva op{testvena reakcija so to~no<br />
opredeleni celi.<br />
Za da se ostvari nekoe li{uvawe od sloboda dovolno e<br />
postoeweto samo na prvite dva elementi: da se raboti za lice {to e<br />
prisileno da `ivee vo ograni~en prostor na opredelen na~in obezbe-<br />
147
den i izdvoen od nadvore{niot svet. So ogled na toa {to niz istorijata<br />
bil naj~est slu~ajot ovoj prostor da se zaokru`i so prirodni ili<br />
ve{ta~ki pre~ki {to mo`at da se zatvorat, za stavaweto na liceto vo<br />
nego bila naj~esta i upotrebata na terminot zatvorawe, zatvor i<br />
zatvorenici. Na toj na~in terminite zatvorawe i li{uvawe od<br />
sloboda stanuvaat sinonimi od koi so prviot se stava akcent na<br />
formalnata strana na ovoj proces, a so vtoriot vo pogolema mera se<br />
objasnuva negovata sodr`ina. Seto ova me|utoa ne e dovolno da se<br />
zboruva za kaznata zatvor, odnosno kaznata li{uvawe od sloboda<br />
za{to na ~ovekot mo`e da mu bide odzemena slobodata pod dejstvo na<br />
razli~ni sili, a koga se raboti za takvo odzemawe od strana na drug<br />
~ovek toa mo`e da bide storeno od poedinec ili grupa, dozvoleno ili<br />
protivpravno, od razli~ni pri~ini i motivi i zaradi postignuvawe<br />
razli~ni celi. Od tie pri~ini samo toga{ koga e ispolneta sodr`inata<br />
od site {est predhodno navedeni elementi mo`e da stane zbor za<br />
kaznata li{uvawe od sloboda. Takvata forma se javuva so prvite<br />
bur`uaski kodifikacii kon krajot na XVIII i denes pretstavuva<br />
redovno sredstvo na krivi~nopravnata reakcija na op{testvoto. Seto<br />
ona {to se javuvalo porano, pa makar i vo kodificirana forma, zaradi<br />
otsustvoto na poedini elementi mo`e da se nare~e samo zatvorawe ili<br />
li{uvawe od sloboda bez predikatot kazna.<br />
3. Istra`en ili sudski zatvor (procesno-pravno zatvorawe).<br />
I pokraj skromnite izvori od staroto robovladetelsko pravo<br />
opredeleni nau~ni soznanija uka`uvaat deka u{te vo toga{noto<br />
op{testvo bile poznati zatvorot i zatvoraweto. Postojat i dovolni<br />
soznanija deka zatvorot toga{ ne bil kazna, odnosno merka na redovnata<br />
krivi~nopravna represija. Taka vo staroto rimsko ravo zatvorot<br />
(prehesionem) ne zna~e{e ni{to drugo tuku merka za zadr`uvawe<br />
na poedinecot do negovoto stavawe na raspolagawe na pravosudnite<br />
organi zaradi izrekuvawe na opredelen vid kazna. Glavnata funkcija<br />
na ovie zatvori be{e vo toa da poslu`at kako preventivno sredstvo za<br />
zadr`uvawe na liceto do izrekuvaweto na edna od kaznite {to gi<br />
poznavalo toa op{testvo. Ottamu za niv se veli deka pretstavuvale<br />
"pretsobje za izvr{uvawe na telesnite i smrtnite kazni", ili pak<br />
poslikovito "deka dodeka dene{nite sudovi so svoite presudi gi<br />
polnat zatvorite, nekoga{nite sudovi pridonesuvale za nivno praznewe"<br />
(Hippel). Poinaku re~eno, sevkupnoto zatvorawe od ovoj period<br />
bilo, pred sÒ, opredeleno od procesno-pravni pri~ini. Toa ja imalo<br />
ulogata na eden vid istra`en ili sudski zatvor kade {to se ~uvale<br />
obvinetite lica do kone~nata presuda 357) . Vrz istiot princip bea<br />
357)<br />
Vo kazneniot sistem na Rimskoto pravo od periodot na Carstvoto pokraj<br />
telesnite i smrtnite kazni postepeno se preo|alo i kon deportacija na osudenite<br />
lica na opredeleni ostrovi ili kon nivna relegacija od edna vo druga provnincija.<br />
Se spomenuva duri i tn. do`ivotna robija so prisilna rabota (opera publika). No kako<br />
dokaz deka ovie oblici na li{uvawe od sloboda ne bile zatvorska kazna ~esto se<br />
citiraat zborovite na Ulpijan: "Cercer enim ad continendos homines, non ad puniendos<br />
haberi debat" (Zatvorot treba da se koristi za pritvarawe, a ne za kaznuvawe).<br />
Navedeno spored: Kup~evi}-Mla|enovi}, R. Osnovi penologije, str. 78.<br />
148
zadr`uvani i ve}e osudenite lica do kone~noto izdr`uvawe na<br />
kaznata. Vo taa smisla e poznat i ~esto citiran primerot na Sokrat<br />
koj bil zatvoren do momentot na povikuvaweto da ispie otrov. Se znae<br />
i imeto na eden konkreten zatvor nare~en Tullianum vo koj {to<br />
privrzanicite na Kartegina bile dr`ani do nivnoto li{uvawe od<br />
`ivot 358) .<br />
So sli~ni zatvori raspolagale i starite Egipjan, Vavilonci,<br />
Asirci, Indijci, Evrei, Grci i drugite narodi od toa vreme. Za istata<br />
namena kaj niv bile koristeni razni podrumi, napu{teni gradski kuli<br />
i tvrdini, pa duri i bunari 359) .<br />
4. Zatvoraweto ili li{uvaweto od sloboda nemalo oblik na<br />
kazna nitu vo srednovekovniot period. Toa i ovde se primenuva kako<br />
procesno-pravna merka za pritvorawe na obvinetite so osnovna cel da<br />
se spre~i begstvo na lice {to izvr{ilo nekoe krivi~no delo ili drug<br />
vid na prestpani~ko povedenie. Vakviot zatvor prakti~no slu`el<br />
samo za ograni~uvawe na slobodata na nekoe lice za vreme na tekot na<br />
krivi~nata postapka. Vo ovaa smisla se naveduva zakonot na Ivan<br />
Smeliot od 1570 godina spored koja zatvorot pretstavuval merka za<br />
~uvawe. Se raboti za za{titna merka {to ponekoga{ bila mnogu<br />
te{ka no, i so `ivopisnost vo nejzinoto izvr{uvawe. Upravata na<br />
zatvorot bila opredeluvana so licitacija spored na~eloto koj }e dade<br />
pove}e, a upravitelot se odnesuval kako hotelier kaj na svoite<br />
zatvorenici im prodaval hrana i pijaloci. Nemu me|utoa, mu be{e<br />
zabraneto da izdava pove}e od grne vino ili pivo po ~ovek. Vo ovie<br />
zatvori no}ta se minuva{e vo kelii, a preku denot se `ivee{e zaedno<br />
vo odsastvo na posebna disciplina. Na zatvorenicite im be{e dozvoleno<br />
kuglawe i igrawe komar so ograni~en vlog, a im be{e zabraneto<br />
lizgawe i udirawe so sne`ni topki! 360)<br />
Za ovoj period se me|utoa, karakteristi~ni u{te dva vida na<br />
zatvorawe {to isto taka pretstavuvale kazna. Toa se zatvoraweto<br />
kako supsidierna meka za lica {to ne isplatile opredelen dolg ili<br />
pari~na kazna (personalen zatvor) ili pak kako profilakti~ka<br />
policiska meka {to se primenuvala sprema skitnici, pita~i, du{evno<br />
bolni i drugi lica koi ne mo`ele da doka`at od {to se izdr`uvaat.<br />
Personalen zatvor (dol`ni~ko zatorawe). Osnovnata cel na<br />
Za toa deka zatvorite od ovoj period imale karakter na procesno-pravna merka<br />
zboruva i zalagaweto na Platon za prifa}awe na zatvorot kako redovna kazna. Vo taa<br />
smisla toj predlagal tri ustanovi: edna za pritvor, druga za nepopravlivi (ku}a na<br />
kaewe) i treta za popravlivi zlostornici. Vidi: Platon, Zakoni, BIGZ, Beograd, 1971,<br />
str. 355.<br />
358)<br />
Kako primer na vakov zatvor se naveduva i onoj nare~en Mamertime, zdanie {to i<br />
den denes postoi blizu ridot Kapitol. Toj se sostoi od gorna pravoagolna prostorija<br />
osvetlena od edna dupka na pokrivot i podzemna svodna prostoija {to se nao|ala<br />
vedna{ pod prvata. Zatvorenicite do osudata na smrt bile smestuvani vo gornata, a<br />
potoa bile frlani vo dolnata prostorija kade {to umirale od glad ili pak se<br />
zadu{uvale. Vidi: Hovard, D. L, op. cit, str. 3.<br />
359)<br />
Vidi: Milutinovi}, M, <strong>Penologija</strong>, str. 24.<br />
360)<br />
Vidi: Cornil, P. Kazna tamnice (La paine de prison), Izbor, Zagreb, 1951/1, str. 84-85.<br />
149
personalnoto zatvorawe odela kon toa opredeleno lice {to nemo`elo<br />
voop{to ili na vreme da isplati stasan dolg, izre~ena globa ili drug<br />
vid pari~na kazna da se zatvori do momentot koga toa }e go stori.So<br />
takvoto zadr`uvawe se ovozmo`uvalo da se spre~i ne~ie begstvo do<br />
nadomesuvaweto na dolgot. Zatvoraweto se sproveduvalo po barawe i<br />
na tro{ok na doveritelot na insolventniot dol`nik. Specifi~no e i<br />
toa {to sprema licata vo ovie zatvori ne se primenuval nikakov<br />
disciplinski re`im nitu bilo kakvi drugi ograni~uvawa i oblici na<br />
pritisok. So ograni~uvaweto na slobodata i dvi`ewe zaradi<br />
prisiluvawe da se isplati dolgot se iscrpuvala i celata sodr`ina na<br />
ovoj oblik na zatvorawe. Personalniot zatvor se izreknuval so odluka<br />
na sudot i bil poznat vo skoro site pravni sistemi od ovoj period.<br />
Policiski zatvor (profilakti~no zatvorawe). Ovoj vid<br />
zatvorawe e profilakti~ka merka {to se primenuvala sprema lica za<br />
koi se pretpostavuvalo deka pretstavuvaat potencijalni delinkventi,<br />
ili naprosto, zatoa {to spored moralnite pogledi na vladea~kata<br />
klasa se smetalo deka povedenieto na nekoi lica e samo po sebe<br />
izrazite sramno, nedoli~no i prekorlivo. Se raboti za masa na<br />
bezrabotnici, pita~i, skitnici, alkoholi~ari, komarxii, lica vo koi<br />
se somnevalo deka se oddavaat na prostitucija ili drug vid na nemoral,<br />
po~estite prekr{iteli na javniot red i mir i voop{to na site onie<br />
{to manifestirale opredeleno asocijalno odnesuvawe i<br />
pretstavuvale nekakva opasnost za op{testveniot mir i poredok.<br />
5. I za ovie oblici na zatvorawe vo po~etokot bile koristeni<br />
najrazli~ni objekti: tvrdini, napu{teni kasarni, manastiri, podrumi,<br />
a podocna i stari napu{teni brodovi {to bile usidreni pokraj<br />
bregovite. Vo literaturata se tvrdi deka prviot zatvor od ovoj vid e<br />
osnovan vo 1553 godina. Se raboti za napu{teniot zamok Brajdvel<br />
(Bridwell) {to Edvard VI mu go podaril na gradot London. Vo nego bile<br />
zatvoreni golem broj lica {to pretstavuvale nekakva opasnost po<br />
javniot red i mir vo vremeto na prvobitnata akumulacija na kapitalot<br />
vo Anglija. Toa e vreme koga razvojot na tekstilnata industrija<br />
dovede do poznatoto odzemawe na zemjata od selanite i nejzino<br />
pretvorawe vo pasi{ta. Osiroma{enoto selanstvo vo golem obem se<br />
najde na ulicite na gradovite vo potraga po egzistencija. Li{eno od<br />
osnovnite uslovi za `ivot ova naselenie se pretvori vo golema masa<br />
na skitnici, pita~i i asocijalni lica za koi {to op{testvoto ne<br />
mo`e{e da vodi nikakva gri`a. Spasonosnoto re{enie se najde vo<br />
nivnoto nagnetuvawe vo adaptiraniot zamok Brajdvel, a koga toa ve}e<br />
ne be{e fizi~ki mo`no i vo otvaraweto sli~ni ustanovi koi {to<br />
adekvatno na nivniot uzor go dobija op{tiot naziv "bridwells".<br />
Vo po~etokot vo ovie prvi zatvori bez nikakov red zaedno se<br />
dr`ele ma`i, `eni i deca, du{evno bolni lica, komarxii i site drugi<br />
pomalku ili pove}e asocijalni ili samo somnitelni lica. Ne{to<br />
podocna ovie ustanovi se koristat za zatvorawe i na storiteli na<br />
polesni krivi~ni dela. Pokraj odstustvoto na elementarna<br />
klasifikacija ne postoele nitu bilo kakvi oblici na zaedni~ka<br />
rabota. Toa e sostojba {to trae do sogleduvaweto deka takviot na~in<br />
na zatvorawe doveduva do brojni bezredija i drugi nesakani posledici.<br />
150
Za da se nadminat nekoi od zabele`anite slabosti vo Anglija se<br />
zapo~na i so oddeluvawe na licata {to bile sposobni i sakale da<br />
rabotat od onie {to mo`ele no toa ne go sakale. Prvata grupa<br />
zatvorenici bile smesteni vo tn. rabotni ku}i (work house), a vtorata,<br />
vo popravni domovi (house of corection). Naporedno so toa se<br />
voveduvaat i osnovni elementi na interna klasifikacija (se odvojuvaat<br />
zatvorenicite na policiski zatvor od kriminalcite, podobrite<br />
od polo{ite zatvorenici, storitelite na pote{ki od onie na polesni<br />
krivi~ni dela, ma`ite od `enite i decata i sl.) i im se ovozmo`uva<br />
takva rabota {to bila glavno motivirana od potrebite i mo`nostite<br />
za nivna eksploatacija.<br />
Pojava na Brajdvel be{e pottik i ostanatite evropski zemji da<br />
pristapat kon sli~ni re{enija vo pogled na formiraweto na posebni<br />
ustanovi za izolacija na opredeleni kategorii lica. Toa najprvin se<br />
slu~i vo Holandija. Imeno, vo mart 1589 godina vo Amsterdam treba{e<br />
da mu se sudi na eden {esnaestogodi{en kradec. Toga{ sudiite<br />
pobarale razgovor so ~lenovite na gradskiot sovet zaradi iznao|awe<br />
re{enie spored koe decata so vakvo povedenie bi se upatile na nekoj<br />
vid kontrolirana rabota so koja }e se odviknat od lo{ite naviki.<br />
Nekolku meseci podocna sovetot izglasal rezolucija so koja se<br />
iznesuvaat te{kotiite na sudot pri osuduvaweto na maloletnicite na<br />
smrt ili telesni kazni so predlog za izgradba na posebna zgrada vo<br />
koja }e bidat upatuvani skitnici i kriminalci so zadol`itelna<br />
rabota. Taka nastana poznatiot zatvor za maloletnici Rasphuis,<br />
dovr{en vo 1595 godina 361) . Na sli~en na~in vo Amsterdam e izgraden i<br />
prviot zatvor za `eni Spinhuis vo 1596 godina. Osnovnata ideja na ovie<br />
ustanovi be{e obezbeduvawe na zednicata od opasnosta {to ja nosea<br />
nevrabotenite poedinci ili licata so lo{o povedenie, no,<br />
istovremeno, i popravawe na pritvorenicite so rabota 362) . Vo<br />
zatvorot za maloletnici se upatuvale onie {to ne sakale da rabotat i<br />
bea anga`irani na obrabotka na drvo, a vo zatvorot za `eni licata<br />
{to se oddavale na prostitucija, pita~ewe i razvraten `ivot so rabota<br />
vo predilnica. Nitu vo ovie zatvori vo po~etokot ne bile<br />
upatuvani kriminalci, no podocna kako i vo Anglija zapo~nala<br />
praktikata na me{awe na osudenite lica so ostantite zatvorenici.<br />
Naskoro sleduva izgradba na sli~ni zatvori vo Sredna Evropa:<br />
Bremen 1609, Libek 1613, Hambrug 1622, Viena 1670 godina vo koi {to<br />
so streme` za zaobikoluvawe na surovite telesni i smrtni kazni,<br />
pokraj skitnicite i pira~ite, sÒ po~esto bile upatuvani i sitni<br />
kradci 363) .<br />
Praktikata na osnovawe na opredelen vid zatvori vo Italija e<br />
prifatena duri vo po~etokot na XVII vek. Vo 1703 godina papata<br />
Klement XI go osnoval vo Rim detskiot zatvor Sveti Mihail. Na<br />
vleznata vrata na ovoj dom za maloletnici stoel natpisot: "Ne e<br />
361)<br />
Navedeno spored Cornil, P. op. cit, str. 85.<br />
362)<br />
Ancel, M. op. cit, str. 14.<br />
363)<br />
Vidi: Kup~evi}-Mla|enovi}, R. Osnovi penologije, str. 80.<br />
151
dozvoleno da se kaznuvaat lo{ite, ako so disciplina ne se napravat<br />
podobri" ("Parum est coercere improbos nisi maliores efficias disciplina") -<br />
geslo {to jasno poka`uva{e deka ovde ne se izvr{uvale kazni tuku<br />
eden vid vospitni merki {to po~ivale vrz rabotnata disciplina. I<br />
pokaj toa {to ustanovata ne be{e nameneta za delinkventi so devizata<br />
koja ja nose{e vo sebe vo golem obem pridonese za sovremeno sfa}awe<br />
na penitenciarniot tretman.<br />
Iako postojat mislewa deka so izgradbata na ovoj vid zatvori<br />
se zapo~na vo 1656 godina 364) se ~ini poispravno tvrdeweto na Ansel<br />
deka vo Francija tie za`iveale duri vo 1769 godina koga se doneseni<br />
pove}e upatstva za obrazuvawe prifatili{ta za skitnici, pita~i,<br />
`eni so lo{o povedenie, umobolni i lica so neureden `ivot. Od<br />
pove}eto vakvi prifatili{ta vo Francija osobeno se izdvojuva ona vo<br />
Nensi od 1770 godina vo koe {to ma`ite tkaele platno, a `enite bile<br />
anga`irani na {iewe i predewe 365) .<br />
Sli~en nastan na onoj vo Holandija pridonese i za<br />
formiraweto na poznatiot zatvor vo Gent (Belgija). Flandriskiot<br />
kancelari Kunc (Kunitz) vo 1764 godina ja naglasi potrebata za<br />
ukinuvawe na torturata i `igosuvaweto i nivna zamena so "edna nova<br />
formula na pravosudstvoto" - izgradba na zgrada vo koja so korisna<br />
rabota }e se vr{i popravawe na zatvorenicite. Negoviot apel be{e<br />
prifaten od knezot Filip Vilejn (Philippe Vilain) ~ie {to natamo{no<br />
zalagawe vrodi i konkreten plod. Prvite bezrabotnici i izvr{iteli<br />
na krivi~ni dela bile smesteni vo Gent vo 1772 godina. Toa se lica<br />
{to ovde bile premesteni od postoe~kite prilagodeni zandani i vrz<br />
niv pove}e ne bile primenuvani telesni kazni 366) .<br />
6. Dosega{nite izlo`uvawa nedvosmisleno uka`uvaat deka<br />
pojavata na zatvorite ne se poklopuva so nastanuvaweto na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda. Kako {to mo`e{e da se zabele`i vo prvite<br />
zatvori najmnogu bile upatuvani kriminalci, odnosno osudeni lica.<br />
U{te od samiot po~etok vo niv i toa masovno bea zadr`uvani licata<br />
{to projavile devijantno odnesuvawe. Nivnoto zatvorawe bilo<br />
motivirano od procesno-pravni, civilno-pravni i profilakti~ki<br />
pri~ini, a ne od potrebata samoto zatvorawe da se po~uvastvuva kako<br />
kazna 367) . Bitno e da se istakne i toa deka za prvite oblici na zatvo-<br />
364)<br />
Davidovi}, D. Kategorizacija kazneno-popravnih ustanova i klasifikacija osud`enih lica u<br />
Jugoslaviji, IKKI, Beograd, 1970, str. 19.<br />
365)<br />
Vidi: Ancel, M. op. cit, str. 13.<br />
366)<br />
Vidi: Cornil, P. op. cit, str. 85 i Ancel, M. op. cit, str. 14.<br />
367)<br />
Seto ova me|utoa ne zna~i deka do krajot na XVIII vek voop{to ne be{e prisutno<br />
zatvoraweto so belezni na kazna. Taka na primer so zakonot na Karlo V od 1532<br />
godina poznat kako Constitutio Criminalis Carolina be{e predvidena kaznata do`ivotna<br />
robija. Vo Anglija so Vestminsterskiot statut od 1275 godina be{e propi{ana kazna<br />
zatvor od dve godini za krivi~no delo siluvawe. Vo Danska od 1294 godina postoe{e<br />
kazna zatvor vo do`ivotno traewe za svirepo ubistvo. Vakvite kazni me|utoa bile<br />
mnogu retki i sporadi~ni i daleku od toa da pretstavuvaat pravilo ili nekakov<br />
integrativen del od sistemot na kaznuvaweto. Vidi: Milutinovi}, M. op. cit, str. 25-26,<br />
Atanackovi}, D, <strong>Penologija</strong>, str. 73, Davidovi}, D, op. cit, str. 18.<br />
152
awe mo`ele dobro da poslu`at ve}e postoe~kite zdanija. So voveduvaweto<br />
na novite oblici na zatvorawe (dol`ni~koto i profilakti-<br />
~koto) vo periodot od XV do XVIII vek zapo~nuva izgradbata i na<br />
prvite zatvori. Pogolemiot smestuva~ki prostor {to se sozdade so<br />
nivnata namenska izgradba, nekade pobrgu, nekade podocna, ja sozdade i<br />
idejata za negovo pocelosno iskoristuvawe. Ottamu sekade kade {to<br />
vo nemawe drug izlez treba{e da se najde kakvo-takvo punativno<br />
re{enie sprema opredeleni naj~esto positni kriminalci se ode{e<br />
kon iskoristuvawe na "vi{okot" na toj prostor. Na toj na~in edna<br />
nesvesna praktika zna~e{e zapo~nuvawe na procesot na postepeno<br />
preminuvawe na zatvorite od tipot na zandani so preventivna<br />
funkcija vo zatvori za izvr{uvawe na kaznata sprema osudenite lica.<br />
Za celosen premin kon kaznata li{uvawe od sloboda, me|utoa be{e<br />
potrebno da se ispolnat i opredeleni op{testveni uslovi.<br />
2. OSNOVNI FAKTORI ZA JAVUVAWETO I RAZVOJOT NA KAZNITE<br />
LI[UVAWE OD SLOBODA<br />
Vo penolo{kata teorija e dominantno misleweto deka voveduvaweto<br />
na kaznata li{uvawe od sloboda e vrzano za osumdesetite<br />
godini na XVIII vek. Ottuka so pravo se postavuvaat i dve me|usebno<br />
tesno povrzani pra{awa: prvo, koi se op{testvenite pri~ini i uslovi<br />
{to dovele do ova novo sredstvo na krivi~no pravnata represija, i<br />
vtoro, koi se okolnostite {to pridonesoa tokmu ovoj oblik na<br />
kaznuvawe mnogu brzo da se zacvrsti vo pravniot sistem i da se stekne<br />
so {iroka primena vo borbata protiv kriminalitetot.<br />
Za odgovor na ovie pra{awa se osobeno bitni slednive<br />
elementi.<br />
1. Kaznata li{uvawe od sloboda se javuva po francuskata<br />
bur`oska revolucija od 1789 godina. Toa e period {to dovede do burni<br />
i dlaboki promeni vo op{testvenoekonomskite odnosi i drugite<br />
sferi od op{testveniot `ivot vklu~uvaj}i ja i oblasta na pravnopoliti~kata<br />
i idejnata nadgradba. Vnatre{nite sprotivnosti {to<br />
dovedoa do revolucionizirawe na op{testvenite odnosi i ru{ewe na<br />
staroto feudalno op{testvo dovedoa do nu`ni promeni i na seto ona<br />
{to ne mu odgovara{e na novite proizvodni sili i nivniot razvoj<br />
preku vospostavuvawe na eden nov sistem na vrednosti vo koi {to<br />
li~nosta na ~ovekot dobi posebno mesto. Kapitalisti~kiot na~in na<br />
prozivodstvo zasnovan na privatnata sopstvenost vode{e kon baraweto<br />
makar i na formalno doveduvawe na rabotnikot vo ramnopravna<br />
polo`ba so sopstvenikot na sredstvata za proizvodstvo. Vo novite<br />
uslovi na stopanisuvawe be{e potrebno rabotnata sila da stane stoka<br />
{to slobodno }e se prodava na pazatot, a nejziniot sopstvenik ~ovek<br />
koj slobodno }e raspolaga so nea. Na toj na~in slobodata na li~nosta<br />
stana posebna vrednost {to ne be{e poznata vo dotoga{nite<br />
op{testveno - ekonomski formacii. A toku vo takviot karakter na<br />
153
slobodata kako najvisok atribut na gra|aninot, kako najgolema<br />
~ovekova vrednost mo`e{e da se sogledaat posledicite od nejzinoto<br />
odzemawe i zna~eweto na toa odzeamawe vo oblik na kazna. Ili<br />
nakratko, naglasenoto uva`uvawe na slobodata na ~ovekot vo<br />
bur`oaskiot poredok dovede do promeni vo sistemot na vrednostite i<br />
ovozmo`i nov vid kaznuvawe so koe na izvr{itelite na krivi~nite<br />
dela im se odzema ona kon {to vo novite uslovi posebno se te`nee,<br />
kako od onie {to go nudat svojot, taka i od onie {to go koristat<br />
tu|iot trud.<br />
2. Eden od su{tinskite faktori so zna~ewe za javuvaweto a<br />
osobeno za zacvrstuvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda treba da se<br />
bara i vo dlabokata povrzanost me|u na~inot na proizvodstvoto i<br />
op{testvenite odnosi od edna, i sistemot na kazni od druga strana.<br />
Vakvata povrzanost na kapitalisti~kite uslovi na proizvodstvo so<br />
ostanatite oblasti na op{testveniot `ivot visoko go istakna<br />
zna~eweto na potrebata za ekvivalenten nadomest duri i vo oblasta na<br />
kaznite. Od tie pri~ini i vo kaznite li{uvawe od sloboda se pobara,<br />
a vo nejzinata vremenska opredelenost (delivost) se najde i potoa<br />
dolgo se odr`a edna od formite na ekvivalenten nadomest: za pote{ko<br />
krivi~no delo pote{ka (podolgotrajna) kazna. Na toj na~in jasno<br />
izrazenite kapitalisti~ki tendencii kon eksploatacija i profit i<br />
kaj kaznite li{uvawe od sloboda mo`ea da stanat edno od sredstvata<br />
{to }e obezbedi iskoristuvawe na tu|iot, vo ovoj slu~aj osudeni~ki<br />
trud. Merlivosta na stokite na pazarot dobi svoj odraz i vo<br />
merlivosta na represijata, a vo tie ramki ne mo`e{e da se bide<br />
kusogled i da ne se iskoristi sî pogolemata potreba za rabotna sila.<br />
Novoto sredstvo na represija dava{e dobri mo`nosti da se (zlo)upotrebi<br />
ona {to so smrtnite i telesnite kazni dotoga{ samo besmisleno<br />
se uni{tuva{e i sakate{e.<br />
3. Zna~aen element za pojavata na kaznite li{uvawe od sloboda<br />
pretstavuvaat i se poprisutnite orientacii vo oblasta na krivi~noto<br />
pravo. Se raboti za onie humanisti~ki idei i streme`i {to bea<br />
navesteni od poznatite filozofi i pravnici u{te mnogu porano, no<br />
koi {to duri vo novite op{testveni uslovi najdoa mo`nosti za<br />
realizacija. Toa se site onie barawa na naprednite misliteli koi<br />
{to iako ne bea zasnovani vrz sistematska razrabotka na krivi~noto<br />
pravo, niz uspe{no postavenite su{tinski problemi za odnosot na<br />
poedinecot i dr`avata ponudija niza solucii za razre{uvawe na<br />
razli~nite op{testveni odnosi, a me|u niv i na brojni krivi~nopravni<br />
problemi. Me|u niv posebno mesto zaslu`uva baraweto za<br />
zakonitost, srazemrnost na te`inata na deloto i merkata na kaznata,<br />
baraweto dr`avata da nosi takvi zakoni ~ija {to cel e obezbeduvawe<br />
najgolema mo`na sre}a za najgolem mo`en broj gra|ani, poveduvaweto<br />
principielna borba protiv smrtnata kazna i zalagaweto za<br />
obezbeduvawe na op{testvena korisnost na kaznata. Zna~aen pridones<br />
za razvojot na krivi~nopravnite razmisluvawa se sre}ava i vo<br />
trudovite na francuskite filozofi od XVIII vek. Tie bea protiv<br />
sudskoto samovolie i arbitrernosta na feudalnata apsolutisti~ka<br />
vlast, brutalnosta, svireposta i ne~ove~nosta vo kaznuvaweto i<br />
154
izvr{uvaweto na kaznite, a nekoi od niv i za poinakvo sfa}awe na<br />
celite na kaznata koi vo toa vreme bile odmazda i zastra{uvawe,<br />
kaewe i stradawe za storenite dela.<br />
Nesporen e faktot deka duri so novite proizvodni odnosi be{e<br />
mo`no ostvaruvaweto na pogolemiot del od ovie barawa. Vo taa<br />
nasoka se dvi`ea i tendenciite na samata gra|anska klasa vo borbata<br />
za vlast. Taa vlast vsu{nost i be{e osvoena so prifa}aweto na del od<br />
ovie idei, a osobeno so sproveduvaweto na na~elata na zakonitost,<br />
ednakvost i sloboda. Seto toa u{te na samiot po~etok pridonese za<br />
humanizacija na brojni krivi~nopravni i penolo{ki instituti {to<br />
dobile i zakonodavno praven izraz. Toa {to vo tie ramki i kaznata<br />
li{uvawe od sloboda dobi vedna{ mesto (Code penal od 1791)<br />
pretstavuva{e golem napredok vo odnos na dotoga{niot surov kaznen<br />
sistem no i zna~aen preduslov za natamo{en probiv na humanizacijata<br />
na izrekuvaweto i izvr{uvaweto na site vidovi kazni.<br />
4. Voveduvaweto na kaznite li{uvawe od sloboda be{e najbrzo<br />
ostvareno i vo ostanatite krivi~noprani kodifikacii vo Evropa od<br />
po~etokot na XIX vek. Za brziot podem na najzinata afirmacija<br />
sekako e zaslu`no i jakneweto na dr`avata postavena vrz nacionalni<br />
osnovi. So toa se sozdadoa uslovi za izgradba na sistem od novi<br />
ustanovi za izvr{uvawe na kaznata li{uvawe od sloboda {to ne be{e<br />
taka lesno ostvarlivo vo partikularisti~koto i ekonomski nedovolno<br />
silno feudalno op{testvo.<br />
3. RAZVOJ NA KAZNITE LI[UVAWE OD SLOBODA VO KRIVI^NOTO<br />
ZAKONODAVSTVO<br />
Voveduvawe na kaznata li{uvawe od sloboda vo krivi~noto<br />
zakonodavstvo e voobi~aeno da se sledi niz dva razvojni periodi: 1.<br />
kaznata li{uvawe od sloboda vo zakonodavstvoto od XIX vek i 2.<br />
kaznata li{uvawe od sloboda vo zakonodavstvoto od XX vek.<br />
1. Ona {to posebno go odbele`uva prviot period e golemiot<br />
broj najrazli~ni oblici na kaznata li{uvawe od sloboda. Pretpostavkata<br />
deka nivniot pluralitet se dol`i na razli~nite stavovi na<br />
krivi~no-pravnata nauka sprema celite na kaznata (odmazda i zastra-<br />
{uvawe, le~ewe i popravawe) 368) ima svoja realna osnova. Mno{tvoto<br />
na kazni li{uvawe od sloboda me|utoa, mnogu pove}e se dol`i na<br />
izrazenata tendencija kon sozdavawe mo`nosti za stepenuvawe na<br />
intenzitetot na op{testvenata reakcija sprema te`inata na izvr{enoto<br />
delo. Vo krivi~nite zakonici od toa vreme toa se ostvaruva so<br />
podelba na kaznivite dela na zlostorstva, prestapi i istapi. Taka na<br />
primer vo francuskiot Code penal od 1791 i Code Napeoleon od 1810<br />
godina bea vovedeni robija, zato~uvawe, deportacija, relegacija,<br />
prisilna rabota, popraven i policiski zatvor. Avstriskiot krivi~en<br />
zakon od 1803 godina gi poznava kaznite strog zatvor i obi~ni, te{ki<br />
i najte{ki zandani. Bavarskiot zakonik od 1813 godina gi poznava{e<br />
368)<br />
Vidi: Kup~evi}-Mla|enovi}, R, op. cit, str. 85.<br />
155
do`ivotnoto li{uvawe od sloboda, zatvor, ispra}awe na prisilna<br />
rabota i ispra}awe vo tvrdina. Vo krivi~niot zakonik na Belgija od<br />
1865 bea vovedeni prisilna rabota, zato~uvawe, robija, zatvor i<br />
policiski zatvor. Vo germanskiot krivi~en zakonik od 1871 godina se<br />
javuvaat prisilna robija, zato~uvaweto, strogiot i obi~niot zatvor.<br />
Duri i vo Anglija koja nema kodificirano krivi~no zakonodavstvo<br />
bile poznati robijata, strogiot, obi~niot zatvor i prisilnata<br />
rabota 369) .<br />
Vakviot pluralitet na kaznite li{uvawe od sloboda treba da<br />
se sfati i kako mo`nost za stesnuvawe na prostorot za primena na<br />
smrtnata kazna osobeno so izvr{uvawe na dolgite kazni za pote{kite<br />
zlostorstva 370) .<br />
Celokupniot spektar na kaznite li{uvawe od sloboda od ovoj<br />
period mo`e da se svede na slednive oblici.<br />
a) Robija. Robijata bila najte`ok oblik na kaznata li{uvawe<br />
od sloboda. Mo`ela da se izre~e vo do`ivotno traewe, a mnogu poretko<br />
i na opredeleno vreme. Vo do`ivotno traewe taa za prv pat e<br />
vovedena vo Napoleonoviot kodeks, a podocna e kopirana od drugite<br />
zakonodavstva na XIX vek. Taa e me|utoa, poznata i vo nekoi krivi~ni<br />
kodeksi doneseni me|u dvete svetski vojni 371) . Robijata so sebe<br />
povlekuvala gubitok na opredeleni gra|anski prava i javni zvawa kako<br />
i nekoi politi~ki i drugi prava. So nea isto taka bilo povrzano i<br />
obligatornoto vr{ewe na prisilna rabota. Karakteristi~no e i toa<br />
deka zaradi spre~uvawe na mo`nite begstva no, i zaradi zgolemuvawe<br />
na retributivizmot i poni`uva~kiot efekt od samata kazna,<br />
osudenite lica bile okovuvani vo te{ki prangii {to gi nosele za<br />
vreme na celiot tek na izvr{uvaweto na kaznata. Za vreme na<br />
spieweto se primenuvalo i edno dopolnitelno obezbeduvawe na na~in<br />
{to niz samite prangii na osudenite lica, koi obi~no spiele eden do<br />
drug na podot, se provlekuvala ~eli~na `ica ili sinxir ~ii {to eden<br />
kraj bil zayidan, a drugiot se vrzuval ili zaklu~uval. Takvite `ici i<br />
sinxiri ponekoga{ se provlekuvale niz ~eli~en obra~ {to se staval<br />
na sredinata na teloto na sekoj osudenik. Ne{to podocna noseweto<br />
prangii i raznite vrzuvawa vo golem broj zemji bile napu{teni.<br />
Onamu pak kade {to robijata delumno e i denes prisutna ([panija,<br />
Argentina) ote`nuva~kite elementi i stigmatizira~kite simboli na<br />
nejzinoto izvr{uvawe se glavno napu{teni.<br />
b) Zato~uvawe. Za da se sfati ovoj oblik na li{uvawe od<br />
sloboda bitni se onie karakteristiki spored koi zato~uvaweto se<br />
razlikuva od robijata. Kaj zato~uvaweto najprvin gi nema pravnite<br />
posledici od osudata so koi se gubat izvesni gra|anski i drugi prava, a<br />
369)<br />
Pove}e za toa: Umi~evi}, Sistemi izvr{enja kazni li{enja slobode, Vlastita naklada,<br />
Sarajevo, 1938, str. 87.<br />
370)<br />
Arnaudovski, Q. <strong>Penologija</strong>, str. 139.<br />
371)<br />
Taka na primer vo krivi~niot zakon na Kralstvoto Jugoslavija od 1929 godina, vo<br />
Italija od 1930 godina, ili pak [panija od 1944 godina vo ~ii {to zakon postoi<br />
obi~na i stroga robija pokraj strogiot zatvor, deportacijata, relegacijata i<br />
zato~uvaweto.<br />
156
so nego po pravilo, ne e povrzana ni prisilnata rabota. Zato~enicite<br />
isto taka ne bile okovuvani vo prangii. Kaznata se izvr{uvala vo<br />
posebni zatvori vo koi {to ponekade postoela mo`nost da se dobie i<br />
posebna kelija vo vid na privilegija.<br />
v) Zatvor. Zatvorot e kazna li{uvawe od sloboda so opredeleno<br />
i do`ivotno traewe {to i denes ima primena vo oblik na obi~en i<br />
strog zatvor. Osnovnata razlika me|u negovite dva oblici se sostoi vo<br />
pomalata ili pogolemata strogost na zatvorskiot re`im, dol`inata<br />
na izre~enata kazna ili vidot na kaznenata ustanova. Me|u<br />
kriteriumite za nivnoto razlikuvawe ponekoga{ se sre}ava i nivnata<br />
povrzanost so opredeleni pravni posledici na osudata.<br />
g) Deportacija. Iako pretstavuva eden vid eliminatorna kazna<br />
pod opredeleni okolnosti deportacijata se javuva i kako specifi~en<br />
oblik na kaznata li{uvawe od sloboda. Toa e slu~aj koga taa se<br />
izrekuva kako zamena (supstitut) na smrtnata kazna. Toga{ elementot<br />
na zatvoraweto e onoj fakt {to dominira vo nejzinoto izvr{uvawe<br />
za{to takvoto zatvorawe e naj~esto vo do`ivotno ili osobeno dolgo<br />
traewe. Vo ovie slu~ai ne doa|aat vo preden plan kolonizatorskite<br />
nameri na zemjata {to ja vr{i deportacijata, tuku pred sÒ, celta -<br />
otstranuvawe na zlostornikot od svojata sredina, odnosno<br />
obezbeduvawe na zemjata od osobeno opasni zlostornici. Ne<br />
osporuvaj}i ja ulogata i na opredeleni humanisti~ki primesi (po~ituvawe<br />
na tu|iot `ivot), ne e te{ko da se pronikne deka vo ovie kazni<br />
se krie polivalentna pragmati~nost: iskoristuvawe na ve}e<br />
postoe~kite kapaciteti namesto prepolnetite doma{ni zatvori,<br />
ostvaruvaweto na dvokratno obezbeduvawe (dokolku osudenikot nekako<br />
i uspee da izbega od zatvorskata kolonija te{ko deka toa }e mo`e<br />
da go stori i od dale~nata, obi~no prekuokeanska zemja), onevozmo-<br />
`uvaweto kontakti so osudenikot {to bi mo`ele da go razbranat<br />
javnoto mislewe so ogled na toa deka vo pogolem broj slu~ai se<br />
rabotelo za politi~ki delinkventi, obezbeduvaweto na potrebnata<br />
odmazda i sl.<br />
d) Relegacija. Na napolno identi~en na~in kako deportacijata<br />
specifi~en oblik na kazna li{uvawe od sloboda dobiva i relegacijata<br />
toga{ koga e izre~ena vo do`ivotno ili podolgo traewe. Ovaa<br />
kazna e karakteristi~na za francuskoto pravosudstvo vo periodot od<br />
1885 do 1942 godina.<br />
Ona za {to postoi op{ta soglasnost e deka kaznata li{uvawe<br />
od sloboda vo site svoi oblici pretstavuva bitna presvrtnica kon<br />
napu{taweto na krajno nehumanite sredstva na krivi~no-pravnata<br />
represija {to se sostoela vo skoro isklu~itelna primena na smrtnite<br />
kazni i brojnite oblici na telesno kaznuvawe. Nesporen e me|utoa, i<br />
nabrzo poka`aniot fakt deka nema mesto za golemiot optimizam so<br />
koj be{e do~ekano nejzinoto voveduvawe. Toa proizleguva ottamu {to<br />
u{te od po~etokot na nejzinata primena se javija brojni problemi i<br />
kontr0verzi od koi duri i takvi {to ni denes ne se nadminati.<br />
Eden od najte{kite problemi so koi se soo~i ovaa kazna vo XIX<br />
vek bea prostornite, higienskite i drugite uslovi na nejzinoto<br />
izvr{uvawe. Vo po~etnata faza od nejzinata primena mora{e da se<br />
157
koristat istite onie kapaciteti {to bea podlo`eni na ostri kritiki<br />
od reformatorite na zatvorskiot sistem. Od druga strana nedostigot<br />
na potrebnite materijalni sredstva i koncepciskite lutawa vo pogled<br />
na izgledot i ulogata na novoizgradenite zatvori ne vodea kon bitno<br />
podobruvawe na mizernite sostojbi. Kon seto ova treba da se dodade<br />
deka vo vremeto na pojavata i afirmacijata na ovaa kazna dominira<br />
retributivnata teorija za celite na kaznuvaweto. Od po~etniot<br />
koncept: ~ovekovata sloboda - najvisoka vrednost, kaznata li{uvawe<br />
od sloboda - najvisoka odmazda, ne mo`e{e da se o~ekuva ni{to drugo<br />
osven toa spored svojata te`ina {to pove}e da se dobli`i do ve}e<br />
postoe~kite vladea~ki kazni. Ottamu e i nezinoto prifa}awe so site<br />
dopolnitelni poostruvawa {to ja ~inea edvaj ne{to poblaga od<br />
smrtnata kazna 372) .<br />
2. Kaznata li{uvawe od sloboda vo krivi~nite zakonodavstva<br />
na XX vek. Za ovoj vtor period od razvojot na kaznata se osobeno<br />
zna~ajni dvi`ewata i promenite {to vo krivi~nopravnata nauka gi<br />
vnese pozitivisti~kata {kola u{te kon krajot na XIX vek. So nivnite<br />
idei, {to vo golem obem bea podr`ani i razvivani od drugite -<br />
krivi~nopravni {koli, zapo~na procesot na transformacija na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda preku sfa}aweto na najzinata su{tina i<br />
razvivawe na najzinite celi. Insistiraweto kon sistem na merki za<br />
op{testvena odbrana od kriminaliteot zna~e{e potisnuvawe na<br />
prisilbata i retribucijata i postepeno otstapuvawe na prostorot za<br />
op{testveno popravawe na osudenite lica.<br />
Ovoj koncept stana vistinska osnova za transformacijata na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda od sredstvo na odmazda vo korisna<br />
institucija kade {to od den na den }e jakne nejzinata reedukativna,<br />
resocijalizaciska i preventivna funkcija. Vo duhot na ovie tendencii<br />
i nivnata prakti~na realizacija bea naso~eni i novite zakonski<br />
promeni. Normativnoto deluvawe vo dvata smera: humanizacija na<br />
kazneniot sistem i permanentnoto voveduvawe merki na prevospiten<br />
tretman zaradi pogolema efikasnost vo izvr{uvaweto na kaznata se<br />
ottuka i osnovnite karakteristiki na ovoj period.<br />
Fakt e me|utoa, deka prodiraweto na ovie idei ne te~e{e ni<br />
najmalku lesno i ednostavno. Zateknatite sostojbi, silata na tradicijata,<br />
vle~eweto kon staroto i neizvesnosta i nedoverbata vo novoto<br />
sozdadoa niza otpori, pre~ki i problemi. Postoe~kiot pluralizam na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda e sekako eden od onie problemi {to<br />
ima{e golema te`ina. No tokmu od negovoto sogleduvawe vo forma na<br />
refleks na kaznata kako retributivna merka }e proizleze i potrebata<br />
372)<br />
"Vrz takov stav se potpiraa: i po~etniot pensilvaniski, keliski sistem, i<br />
poostruvaweto so dopolnitelni telesni kazni (kombinacija so kaznata tepawe,<br />
kaznata vo okovi), i do`ivotnata robija, i zatvoraweto vo dale~nite prekuokeanski<br />
kolonii - oblici od koi pove}eto ne }e zna~at ni{to pove}e, odo{to formalno<br />
odbegnuvawe na primenata na smrtnata kazna, odnosno nejzino supstituirawe so<br />
"zatvorski rulet" vo koi dobivkata na pravoto na `ivot, }e bide mo{ne retka!"<br />
Kambovski, V. Alternativi na kaznata zatvor, Godi{nik na Institutot za<br />
sociolo{ki i politi~ko-pravni istra`uvawa, Skopje, 1984, str. 292.<br />
158
za nadminuvawe na toj pluralizam. So obratniot proces - unifikacija<br />
na kaznata li{uvawe od sloboda od razlikuvaweto spored re`imot na<br />
nivnoto izvr{uvawe se prejde kon razlikuvawe na tretmanot sprema<br />
osudenite lica ili vo nov kvalitet {to ja ovozmo`uva<br />
resocijalizacijata. No i pokraj voo~enata opravdanost na toa<br />
svrtuvawe vo zakonodavstvoto na oddelni zemji unifikacijata na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda se ostvaruva{e neramnomerno. Poa|aj}i<br />
od kriteriumot stepen na ostvarenata unifikacija mo`e da se<br />
razlikuvaat: a) zakonodavstva vo koi porane{noto mno{tvo se sveduva<br />
na nekolku oblici na kaznata li{uvawe od sloboda obi~no robija,<br />
zato~uvawe, strog i obi~en zatvor (pr. krivi~nite zakoni na Brazil<br />
u{te od 1890, na Kralstvoto Jugoslavija od 1929, na [panija od 1944<br />
god.). b) zakonodavstva so nivno sveduvawe na dva oblici - obi~en i<br />
strog zatvor (Krivi~nite zakoni na Argentina 1921, Danska 1930,<br />
FNRJ 1959) i v) zakonodavstva so unifikacija vo edinstven oblik na<br />
zatvor (Krivi~nite zakoni na Polska 1944, ^ehoslova~ka 1950,<br />
Bugarija 1951, SFRJ 1976 god.). Ovaa podelba dovolno jasno zboruva za<br />
nasokata i dinamikata na ovoj proces.<br />
Na prv pogled mo`ebi zvu~i paradoksalno deka nasproti<br />
op{tite tendencii kon unifikacija na kaznite li{uvawe od sloboda<br />
za kazneniot sistem od XX vek e karakteristi~en i eden drug proces -<br />
procesot na {ireweto na krugot na krivi~nite sankcii. Negovata<br />
nu`nost me|utoa, lesno }e se sfati ako se dovede vo vrska so<br />
projavenata potreba za individuvalizacija na kaznata sprema li~nosta,<br />
a ne sprema storenoto delo. Po~etocite na ovie barawa datiraat<br />
u{te od krajot na XIX vek so voveduvaweto na merkite na bezbednost i<br />
podocne`niot poseben sistem na merki od vospiten karakter sprema<br />
maloletnite delinkventi.<br />
Vo mnogu sli~en na predhodniot e i procesot na afirmacija na<br />
supstitutite ili na tn. alternativi na kaznata zatvor. Stanuva zbor za<br />
u{te edna specifi~nost na zakonodavstvoto od XX vek so koja {to pod<br />
udar na opravdanite, ponekoga{ i bespo{tedni kritiki se trgna kon<br />
toa na li{uvaweto od sloboda da i se odzeme mestoto na dominantna<br />
kazna. Vo ovaa smisla se nudat golem broj na tn. predsudski, sudski i<br />
penitencijarni alternativi 373) na koi {to podocna, vrz osnova na<br />
kriteriumi {to nudat sli~na podelba }e im otstapime po{irok<br />
prostor. Pritoa e osobeno zna~ajno {to vo site niv e involvirana<br />
373)<br />
Predsudskite alternativi se sostojat vo razli~ni oblici na svrtuvawe na<br />
krivi~nata postapka kon vonkrivi~en, nepunativen na~in na postapuvawe (pr. tn.<br />
diversion programes, uslovno zapirawe na krivi~nata postapka i sl.). So sudskite<br />
alternativi nekoi klasi~ni sankcii ja napu{taat svojata marginalna pozicija vo<br />
odnos na zatvorot ili pak sistemot se pro{iruva so novi so pomalku izrazen<br />
punativen karakter (pari~na kazna, uslovna osuda, vr{ewe opredelena rabota vo<br />
korist na zaednicata i sl.). Penitencijarnite alternativi pretstavuvaat vnatre{na<br />
transformacija na kaznite li{uvawe od sloboda ili poinaku re~eno toa se merki so<br />
koi samo se modificira izvr{uvaweto na zatvorskite kazni (otvoreni ustanovi,<br />
re`im na polusloboda, vikend kazni i sl.). Vidi: Kambovski, V. op. cit, str. 298 i<br />
natamu.<br />
159
osnovnata ideja deka e najdobra onaa reforma na izvr{uvawe na<br />
kaznite li{uvawe od sloboda {to osudenite lica gi dr`i nadvor od<br />
zatvorot. Nejzinata smila e naso~ena kon toa vo celost da se izbegne<br />
li{uvaweto od sloboda, a dokolku toa ne e mo`no, da se ostvari<br />
ograni~uvawe na slobodata, odnosno "normalizacija" na `ivotot na<br />
osudenite 374) . So ovaa ideja se napu{ta stariot sistem na segregacija<br />
(odvojuvawe, op{testveno otfrlawe na osudenite) i se voveduva nov<br />
sistem na simbioza (tendencija kon zaedni~ki `ivot na<br />
delinkventnata i nedelinkventnata populacija) 375) . Ili kako {to toa<br />
go veli Milutinovi}, denes se razviva eden sistem vrz osnova na<br />
pogolema eliminacija na pregradite pome|u zatvorenicite i<br />
nadvore{niot svet 376) .<br />
Na krajot na ovie izlagawa se ~ini va`no da se istakne i<br />
slednovo. Li{uvaweto od sloboda ne bilo sekoga{ kazna. Vo novite<br />
idei za celite na kaznata voop{to i projavenite slabosti vo prakti-<br />
~noto ostvaruvawe na kaznata li{uvawe od sloboda nabrzo se javi i so<br />
silen intenzitet se razvi pra{aweto za nejzinata opravdanost pa duri<br />
i za najzinata natamo{na sudbina.No faktot {to taa i denes ja ima<br />
dominantnata polo`ba zboruva za toa deka se malku prebrzani<br />
razmisluvawata za nejzino ukinuvawe. Mo`ebi vo onoj moment koga<br />
op{testvenite stegi }e stanat posilni od individualnite slobodi do<br />
stepen {to }e gi zagu{at, }e mo`e da se razmisluva za ukinuvawe na<br />
odzemaweto ili ograni~uvaweto na slobodata. Razvojot na interakciite<br />
me|u op{testvoto i poedinecot ne vodat me|utoa, vo toj pravec.<br />
Zasega ne e na povidok ni razvojot na takva vrednost {to spored<br />
svoeto zna~ewe bi ja preteknala univerzalnosta na ~ovekovite<br />
slobodi. No duri i toga{ koga bi se pojavila takva vrednost ostanuva<br />
sepak golema te{kotija okolu nejzinoto povrzuvawe so takva kazna vo<br />
koja }e bidat vklopeni karakteristikite na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda, kade zasega edinstveno e prisutna mo`nosta za sproveduvawe<br />
na resocijalizacijata. Nejzinata trajnost (vremenska dimenzija) koja<br />
{to go obezbeduva prostorot na deluvawe vrz subjektot {to treba da<br />
se menuva so istovremeno za~uvuvawe na su{tinata na kaznata<br />
(retribucijata) e sigurno eklatantna protivre~nost, no i neophodna<br />
dihotomnost. Sovremeniot eklekticizam vo oblasta na celite na<br />
kaznata ne mo`e da ja nadmine taa protivre~nosta bez da zapadne vo<br />
druga mnogu poopasna kontroverznost. Premnogu smeloto nudewe takvi<br />
sredstva {to pokraj resocijalizacijata nema da ja sodr`at i<br />
potrebnata retribucija ve}e se razmisluvawa od sferata na utopijata.<br />
Za{to bilo koe sredstvo {to nema da go obezbeduva minimumot na<br />
374)<br />
"Ako sakame da go prevospitame delinkventot i od nego povtorno da sozdademe<br />
sloboden ~len na op{testvoto, toga{ treba da se organizira takvo kazneno-popravno<br />
vospituvawe koe {to }e go podgotvi za vakov `ivot i {to e mo`no pove}e }e mu se<br />
pribli`i". Cornil, P, op. cit, str. 94.<br />
375)<br />
Vidi: Pinatel, J, Nauka o izvr{enju kazni i kriminalna sociologija, Izbor, Zagreb, 1963/3,<br />
str. 303.<br />
376)<br />
Milutinovi}, M, Savremene tendencije u oblasti penolo{ke misli i prakse, <strong>Penologija</strong>,<br />
Beograd, 1973/1, str. 12.<br />
160
prisilen prekor ve}e ne e kazna tuku nagrada.<br />
IV. PENITENCIJARNI SISTEMI<br />
Istoriskiot razvoj na li{uvaweto od sloboda (zatvoraweto)<br />
dovede do pojavata na pove}e penitencijarni sistemi, a so razvojot na<br />
penologijata se nalo`i i potrebata za utvrduvawe na nivnite su{tinski<br />
karakteristiki i nivnoto mesto i zna~ewe za razvojot na<br />
sovremeniot na~in na izvr{uvaweto na kaznata zatvor. Me|utoa, kaj<br />
teoreti~arite {to se zafatija so ovie problemi vedna{ se pojavia<br />
opredeleni nesoglasuvawa i toa, pred sÒ, pri opredeluvawe na brojot<br />
na tie sistemi. Toa se dol`i na faktot deka poedine~nite penitencijarni<br />
sistemi ne se pojavile vo site zemji nitu pak vo isto vreme.<br />
Od tie pri~ini najgolemiot broj avtori so pravo ja obrabotuvaat kako<br />
sistem samo onaa praktika so koja be{e opfaten po{irok krug na<br />
dr`avi i koja {to ima{e pozabele`itelen pridones za razvojot na<br />
nau~nata misla vo izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda, a so<br />
toa i za razvojot na penologijata voop{to. Toa be{e osnoven<br />
kriterium i za prifa}eweto na podelbata {to se nudi vo ovoj trud.<br />
Bitno e me|utoa, da se podvle~e deka za na{ava podelba ne be{e<br />
zna~ajno dali se raboti za praktika {to se ostvaruvala kako oblik na<br />
zatvorawe ili kako kazna li{uvawe od sloboda, nitu pak dali takvata<br />
praktika bila i ne bila pravno oblikuvana. Nejzinoto ostvaravuwe vo<br />
pogolem broj dr`avi i za podolg period na vreme za nas be{e<br />
dominantna odrednica za{to uka`uvaat na vistinskata egzistencija<br />
na eden ist oblik na op{testvena reakcija. Toj oblik na reakcija bez<br />
ogled na svojata preventivna (zatvoraweto) ili punativna (kaznata<br />
li{uvawe od sloboda) priroda so svojata primena nametnuva{e takvi<br />
implikacii i problemi ~ie {to permanentno re{avawe }e dovede do<br />
sovremenite sostobi vo ovaa oblast. Ili so drugi zborovi, poimot<br />
penitencijaren sistem 377) ovde go podrazbirame kako oblik i na~in na<br />
planska ili spontana organizacija na re`imot (organizacija na<br />
prestojot i `ivotot) vo ustanovata zatvor bez ogled na motivite od<br />
koi toa zatvorawe e izvr{eno. Pritoa elementite od koi se sozdava<br />
sekoj sistem nastojuvavme da bidat strogo dosledni, odnosno postojano<br />
da se povoruvaat za preku nivnoto razvojno zna~ewe da se najdat ne<br />
samo sli~nostite tuku i razlikite {to eden od drug gi oddeluvaat.<br />
Od tie pri~ini smetavme deka site penitencijarni sistemi<br />
{to se protegaat do po~etokot na XX vek, odnosno do pojavata na<br />
sovremeniot sistem na izvr{uvawe na kaznite li{uvawe od sloboda<br />
mo`at da se svedat na slednive:<br />
- Asociacionen sistem ili sistem na zaedni~ko zatvorawe,<br />
- Keliski ili osameni~ki sistem {to se javuva niz dve<br />
377)<br />
"Pod sistem se podrazbira strukturalno i funkcionalno edinstvo na istovidni i<br />
raznovidni elementi ili posebni faktori koi spored svoite opredeleni svojstva t.e.<br />
kvaliteti, relacii, vrski i me|usebni vlijanija go pravat toa ednstvo" [e{i}, B. Osnovi<br />
metodologije dru{tvenih nauka, Nau~na knjiga, Beograd, 1982, str. 35.<br />
161
varijanti: filadelfiski i oburnski, i<br />
- Progresiven sistem so negovite tri varijanti: makonokeviot<br />
eksperiment, angliskiot i irskiot sistem.<br />
Site ovie sistemi bea vo prv red rezultat na vladea~kite<br />
koncepcii za celite na kaznata, a vo vremeto na nivnata pojava<br />
dominira{e klasi~nata {kola so svojata filozofija na odmazdata.<br />
Toa me|utoa, ne be{e pre~ka od sredinata na XIX vek da se javi<br />
dvi`ewe so trend na postojano potisnuvawe na represijata. So<br />
pojavata na onie {to mnogu po~esto i poargumentirano }e se zalagaat<br />
za afirmirawe na prevospitnoto dejstvo na kaznata }e se javi i prviot<br />
obid za napu{tawe na odmazdata (makonokieviot eksperiment) koj<br />
tokmu zaradi svojata preterana smelost (radikalnost) i preuranetost<br />
i }e ostane samo na nivo na interesen obid. No ve}e sledniot<br />
poumeren ~ekor, so koj }e im se dade poadekvatno mesto ne samo na<br />
preventivnite tuku i na retributivnite elementi na kaznata, }e se<br />
sozdade mo`nost za posigurni dvi`ewa vo oblasta na izvr{uvaweto na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda. Od toj kompromis me|u retribucijata i<br />
popravaweto }e izniknat angliskiot i irskiot progresiven sistem. I<br />
pokraj nivnata izgradba vrz osnova na edna o~igledna kontroverznost:<br />
odmazda (vo keliskata faza) i prevospituvawe (vo nivnite ostanati<br />
fazi) so vtkajuvaweto na noviot element - prevospituvawe na<br />
osudenite lica }e se otvorat novi procesi poradi koi i ovie<br />
razgleduvawa dobivaat smisla i zna~ewe. Od ideite na onie {to<br />
uporno se zalagaa za prevospituvaweto i konceptite za negovoto<br />
prakti~no verificirawe, }e proizlezat sodr`ini i problemi {to<br />
postapno }e se re{avaat no, duri so pojavata na pozitivisti~kata<br />
krivi~no-pravna {kola }e dobijat svoja pocelosna, me|utoa, ne i<br />
kone~na obrabotka. Vo toa nema da se odi pravoliniski, bez otpori i<br />
svrtuvawa, pa duri i vra}awa kon staroto. No postojanite usilbi kon<br />
individualizacijata na kaznata, pri {to pove}e se vodi smetka za<br />
storitelot (osudenikot) i potrebata za negoviot tretman kako uslov<br />
za menuvawe na li~nosta }e bidat takvi faktori {to }e vodat kon<br />
prifa}awe na resocijalizacijata. A so sfa}aweto na<br />
resocijalizacijata kako osnovna cel na kaznata li{uvawe od sloboda<br />
}e se sozdade osnovata na moderniot penitencijaren sistem od XX vek.<br />
1. ASOCIJACIONIOT SISTEM (SISTEM NA ZAEDNI^KO ZATVORAWE)<br />
I POJAVATA NA PRVITE REFORMATORI<br />
1. Asocijacioniot sistem pretstavuva na~in na zatvorawe<br />
(li{uvawe od sloboda) vo adaptirani ili posebno izgradeni zandani i<br />
prifatili{ta kade {to site zatvorenici se dr`at zaedno bez nikakvi<br />
klasifikacioni razvrstuvawe. Vakvoto zatvorawe, {to naj~esto bilo<br />
primenuvano od preventivni pri~ini (procesno-pravni, civilnopravni<br />
i profilakti~ki) no, vo opredeleni slu~ai i sprema osudeni<br />
lica, e osobeno karakteristi~no za periodot od sredinata na XVI do<br />
krajot na XVIII vek. Zaedni~koto zatvorawe e vsu{nost takov sistem<br />
{to se protega od pojavata na masovnite zatvorawa vo sredniot vek pa<br />
162
se do pojavata na kaznata li{uvawe od sloboda. Poradi negovata<br />
pravna nereguliranost vo vremeto koga li{uvaweto od sloboda sî<br />
u{te ne bilo afirmirano kako kazna, golem e brojot na onie avtori<br />
{to smetaat deka ovde ne se raboti za sistem, pa vo svoite podelbi ili<br />
ednostavno go ispu{taat ili pak se zadr`uvaat vrz negovata analiza<br />
so izri~no negirawe na negovata sistemska priroda 378) . Moe mislewe e<br />
deka otsustvoto na negovata pravna zasnovanost ne mo`e da zna~i i<br />
negacija na pove}evekovnata praktika na zatvoraweto vo koja {to<br />
tokmu elementot na zaedni~koto `iveewe na zatvorenicite vo ovaa<br />
realnost mu dava belezi {to i te kako mo`at da se voobli~at vo<br />
sistem.<br />
Vo zatvorite od ovoj period bea stavani skitnici, pita~i,<br />
nevraboteni lica, napu{teni deca, asocijalni, du{evno bolni i drugi<br />
lica {to pretstavuvale opredelena opasnost za toga{noto op{testvo.<br />
Ne{to podocna pokraj niv bile smestuvani i osudeni lica i toa<br />
najprvin onie za polesni, a naskoro i za pote{ki krivi~ni dela. Site<br />
bile dr`ani zaedno vo edna ili nekolku prostorii od koi {to bil<br />
so~inet zatvorot. Poradi otsustvoto na bilo kakov red vo<br />
grupiraweto na zatvorenicite, za vremetraeweto na izre~enata merka<br />
ili kazna vladeel op{t haos. No}ta i slobodnoto vreme {to se imalo<br />
na pretek go minuvale zaedno ma`i i `eni, deca i starci,<br />
pritvorenici i osudenici, zdravi i fizi~ki ili du{evno bolni lica,<br />
obrazovani i nepismeni itn, itn. Istata sostojba se povtoruvala i za<br />
vreme na zaedni~kata rabota koja {to povremeno se organizirala samo<br />
vo novoizgradenite zatvori. Na zatvorenicite im bilo dozvoleno da<br />
konzumiraat alkohol, da igraat komar ili na bilo koj drug na~in da se<br />
zabavuvaat. Golem del na onie na koi im bilo do toa, vakvata mo`nost<br />
{iroko ja koristele. Toa doveduvalo do razli~ni napnatosti,<br />
karanici, uceni i tepa~ki {to do maksimum go naru{uvale mirot na<br />
postalo`enite zatvorenici. Smestuva~kite uslovi bile od takva<br />
priroda {to ne dozvoluvale nikakva mo`nost da se dojde do ~ist<br />
vozduh i prirodna svetlost, a poradi ne~istotijata i otsustvoto na<br />
uslovi za odr`uvawe na minimalna higiena vo zatvorite se {irele<br />
zarazni bolesti koi ponekoga{ bile prenesuvani i nadvor od zatvorot<br />
vrz slobodnite gra|ani. [ireweto na epidemii vo Anglija bile<br />
poznati kako "crni sudski denovi". Poradi slabata ishrana<br />
zatvorenicite bile prisileni na sekakvi otstapki. So ogled na toa<br />
deka sami se izdr`uvale za sekoja usluga trebalo da im pla}aat na<br />
~uvarite (za dobivawe podobra hrana, sve`a voda i sl.) pa ottamu se<br />
slu~uvalo mnogumina i natamu da ostanat vo zatvorot za{to povtorno<br />
se zadol`ile, sega kon svoite temni~ari. Na presudata se ~ekalo<br />
378)<br />
Za ispu{taweto na ovoj sistem mo`e da se najde izvesno oprevduvawe vo podelbite<br />
od onie avtori {to isklu~ivo se ograni~uvaat vrz analizata na razvojot na sistemite<br />
za izvr{uvawe na kaznite li{uvawe od sloboda. Toa go dozvoluva okolnosta na<br />
sporadi~noto i isklu~itelno upatuvawe na osudenite lica vo vakot tip zatvori vo<br />
nekoi zemji. No koga ve}e se zboruva za penitencijarni sistemi, a toa zna~i za site<br />
oblici na zatvorawe proiznesuvawata od tipot "ovoj sistem vsu{nost ne e sistem"<br />
nemaat nikakvo logi~no opravduvawe.<br />
163
podolgo, a po sekoe zadocnuvawe na zborot na pravdata {ansite za<br />
osloboduvawe stanuvale pomali. Dokolku rodninite i prijatelite ne<br />
mo`ele da gi izvle~at so ispla}awe na nivnite dolgovi vo zatvorot se<br />
ostanuvalo do smrtta poradi nekoja bolest ili iscrpenost.<br />
Korupcijata bila redovna pojava me|u stra`arite koi {to gi ~uvale<br />
parite na zatvorenicite. Tie ~esto nara~uvale hrana duri i za onie<br />
{to odamna bile mrtvi, a potoa istata poskapo im ja prodavale na<br />
ostanatite zatvorenici. Poznata bila i nivnata ne~uvstvitelnost,<br />
brutalnost i sadizam vo postapuvaweto, kako i nivnite brojni poroci<br />
so koi gi nadminuvale duri i najagresivnite osudenici.<br />
Vakvata sostojba bila prisutna osobeno vo onie zatvori {to<br />
bile samo prilagodeni za takva namena. Za toa vo Anglija naj~esto<br />
bile upotrebuvani ogradnite yidovi na gradskite tvrdini. Tamu kade<br />
{to tie yidini bile tro{ni ili pak se javuval nedostig od re{etki,<br />
re{enie se nao|alo vo okovuvaweto vo prangi i sinxiri. ^estopati<br />
sopstvenikot na zatvorot nemal nikakvi soznanija za redot i sostojbata<br />
vo svojot zatvor. Seta rabota mu bila prepu{tena na lokalniot<br />
~uvar (stra`ar) koj napolno samostojno re{aval za toa koj }e dobie<br />
hrana, voda ili }e bide okovan vo zavisnost od dobienite pari od<br />
zatvorenikot. Ne postoela bilo kakva inspekcija na zatvorite od<br />
strana na nekoe oficijalno telo {to }e uka`uva na samovolijata i<br />
nehumanite postapki na ~uvarite i }e gi spre~i vo nivnite ne~esni<br />
raboti. Od tie pri~ini umiraweto vo zatvorite bilo sosema normalna<br />
pojava, a za mnogu od zatvorenicite smrtta bila pomila od suroviot<br />
zatvorski re`im. Ponekoga{ se slu~uvalo duri i toa pogolem broj<br />
lu|e da umiraat vo zatvorite odo{to na gubili{tata kade {to se<br />
izvr{uvala smrtnata kazna, za{to ~uvarite bile osobeno ve{ti i<br />
nemilosrdni vo sproveduvaweto na torturata.<br />
Situacijata vo ovoj pogled ne bila ni{to podobra i na tn.<br />
brodovi-zatvori kade {to posledicite od zadni~koto zatvorawe i<br />
strogiot re`im vrz svoj grb go po~uvstvuvale onie lica {to ~ekale na<br />
deportacijata. Od druga strana vo novoizgradenite zatvori be{e<br />
vovedena ne{to postroga disciplina me|utoa, i zaedni~ka osudeni~ka<br />
rabota koja vo pogolem del gi anulira{e negativnite posledici na<br />
ovoj sistem na zatvorawe. Vo ovie zatvori bea vidno podobreni i<br />
smestuva~kite uslovi no i ovde tie sÒ u{te bea daleku od toa da<br />
pretstavuvaat pristojno mesto za `iveewe.<br />
Dokolku vo celost se ocenuvaat prednostite na sistemot na<br />
zaedni~koto zatvorawe mo`e slobodno da se ka`e, deka so nego se<br />
ovozmo`uvaa pomali tro{oci za izgradba i odr`uvawe na zatvorite<br />
kako i polesna organizacija na osudeni~kata rabota onamu kade {to ja<br />
ima{e. Negovite negativni strani bea daleku pogolemi. Zaradi<br />
nepostoeweto na prevospitni tretmani ne doa|a{e predvid prevospituvaweto<br />
na zatvorenicite. Rabotata be{e tretirana samo kako<br />
mo`nost za iskoristuvawe na tu|iot trud, a vo najblag slu~aj kako<br />
mo`nost za opredeleno anga`irawe zaradi odr`uvawe na redot vo<br />
zatvorot. Vo po~etokot slabo se sogleduvalo deka lu{uvaweto od<br />
164
sloboda samo po sebe e kazna 379) , pa ottamu i po~etnoto zatvorawe<br />
nemalo za cel da se po~uvstvuva na toj na~in, tuku kako privremeno<br />
re{enie do ostvaruvaweto na deportacijata ili drug vid kazna. Fakt e<br />
me|utoa, deka svesnosta ili nesvesnosta na celite na opredeleno<br />
sredstvo nema nikakva vrednost za samite zatvorenici, za{to tokmu<br />
tie bile onie poedici {to bez ogled na bilo kakvo razlikuvawe na<br />
celite i te kako ja ~uvstvuvaa te`inata i posledicite od zatvoraweto.<br />
Vo tie ramki be{e osobeno negativno i vlijanieto na kriminalnata<br />
zaraza. Me{aweto na kriminalcite od razli~en "kalibar" so<br />
ostanatite zatvorenici vode{e kon usovr{uvawe na kriminalnata<br />
tehnika i sozdavawe kriminalni zdru`enija {to vedna{ po izleguvaweto<br />
na sloboda zapo~nuvaa so svoeto destruktivno deluvawe. Spored<br />
svojata te`ina ni{to pomali ne bea ni onie posledici {to<br />
proizleguva od nenormalnite smestuva~ki uslovi. Prenatrupanite<br />
prostorii, neprovetrenosta i nedostigot na prirodna svetlina<br />
predizvikuvaa te{ki bolesti {to ja desetkuvaa zatvorskata populacija.<br />
2. Kon sredinata na XIX vek, vo vremeto na silniot podem na<br />
krivi~nopravnata nauka opredeleni intelektualci imale mo`nost da<br />
se zapoznaat, a nekoi od niv i da gi po~uvstvuvaat posledicite od<br />
nedostigot na elementarni prostorni, higienski i zdravstveni uslovi<br />
vo toga{nite zatvori. Nivnite opservacii po~naa da se obelodenuvaat<br />
pred o~ite na dotoga{ neinformiranata javnost i da bidat sledeni so<br />
ostri kritiki, protesti i zalo`bi za menuvawe na krajno nepovolnite<br />
sostojbi vo oddelni zatvori. Me|utoa, duri so pojavata na Xon Hauard<br />
(Johan Howard) i Xeremi Bentam (Jeremy Bentham) ovie parcijal ni<br />
barawa }e se pretvorat vo silno dvi`ewe {to }e dobie po{iroko<br />
zna~ewe vo nasoka kon celosna reforma na penitencijarniot sistem.<br />
Nivnite idei }e bidat brzo prifateni i dopolnuvani od poedini<br />
entuzijasti i vo drugi zemji so {to }e se otvori eden humanisti~ki<br />
proces na tn. prva zatvorska reforma.<br />
Za Xon Hauard se veli deka celiot svoj `ivot mu go posvetil<br />
na reformata na zatvorite i deka pretstavuva najzna~ajnata li~nost<br />
na ova dvi`ewe. Toj najprvin gi posetil zatvorite vo Anglija i vrz<br />
osnova na svoite sogleduvawa go napi{al deloto "Sostojbata na<br />
zatvorite vo Anglija i Vels" (1777). Vo 1784 godina ova svoe pro~ueno<br />
delo Hauard go dopolnil i so drugi zabele{ki {to vo me|uvreme gi<br />
napravil vo zatvorite na evropskite zemji. Ne~istotijata, nemoralot,<br />
prenatrupanosta i telesnite i du{evnite bolesti {to gi na{ol vo<br />
tie zatvori u{te pove}e ja zacvrstija negovata odluka od pra{aweto<br />
na reformata na zatvorite da napravi `ivotno delo 380) . Iako u{te<br />
pred negovata pojava imalo poedinci {to ja sogleduvale lo{ata<br />
sostojba na zatvorite, zaslugata na Hauard e ogromna, za{to negovite<br />
predlozi imale najgolemo vlijanie za promenite {to }e sleduvaat vo<br />
XIX vek. Toj prv uka`a deka najprvin treba da se reguliraat pravata i<br />
379)<br />
Eliot, M. op. cit, str. 409.<br />
380)<br />
Ibid, str. 410.<br />
165
dol`nostite na ~uvarite i da se zadovolat nivnite potrebi za<br />
izbegnuvawe na potkupot. Vo ovaa smisla bara{e zatvorenicite da ne<br />
se sudat zaradi neisplateni dolgovi kon ~uvarite na koi treba da im<br />
se obezbedi dr`avna plata. Toj isto taka se zalaga{e za izvesna<br />
klasifikacija na zatvorenicite spored kriteriumite: pol, vozrast i<br />
te`ina na storeniot prestap. Insistira{e i za voveduvawe lekarska<br />
nega, zabrana na konzumirawe alkohol, podobruvawe na ishranata i<br />
dodeluvawe na prigodna i ednoobrazna obleka zaradi odr`uvawe na<br />
higienata i spre~uvawe na begstvata na zatvorenicite. Ja zastapuva{e<br />
i idejata za no}no osamuvawe vo kelii kako prikladno sredstvo za<br />
odbegnuvawe na zatvorskite tenzii. Se zalaga{e za voveduvawe moralno<br />
vospituvawe pri koe glavnata uloga treba da ja ima verata, no i<br />
rabotnoto anga`irawe na zatvorenicite. Za spre~uvawe na zatvorskite<br />
neredi predlaga{e postroga disciplina no samo pod uslov<br />
predhodno da e obezbeden dovolno stru~en kadar {to }e ja ostvaruva<br />
bez zloupotrebi i na razli~en na~in sprema pritvorenicite i<br />
osudenicite. Zna~aen e i negoviot interes za izgledot na zatvorite.<br />
Vo taa smisla predlaga{e novi zatvori {to }e bidat podignati na<br />
zdravi mesta, vo blizina na teku{ta voda, so visoki ogradeni yidovi<br />
{to }e popre~uvaat sekakvo begstvo no, i so dovolen vnatre{en<br />
prostor vo koj bi se uredile stazi za pro{etka na zatvorenicite.<br />
Nakratko, Hauard se zalaga{e za ~ove~ko postapuvawe so zatvorenicite<br />
bez diskriminacija sprema ma`ite ili `enite {to }e ovozmo`i<br />
nivno izleguvawe so istite fizi~ki i du{evni sposobnosti so koi<br />
raspolagale pred doa|aweto vo zatvorot 381) .<br />
I pokraj site priznanija {to mu bile davani na Hauard<br />
negovite idei sepak ne ostvarile skoro nikakov efekt vo penitencijarnata<br />
praktika na XVIII vek. Glavnata pri~ina za toa se nao|a vo<br />
nezainteresiranosta na toga{nata vlast za bilo kakvi zatvorski<br />
reformi. Pod negovo silno vlijanie sepak e izdejstvuvano donesuvaweto<br />
na dva zakoni od strana na angliskiot parlament. So edniot se<br />
garantira{e deka po istekot na kaznata zatvorenikot mora da se<br />
oslobodi bez ogled na dopolnitelnite zadol`uvawa storeni kon ~uvarite.<br />
Vo drugiot zakon be{e dadena preporaka zatvorskite prostorii<br />
zadol`itelno da se varosuvaat (edna{ vo tekot na godinata) zaradi<br />
spre~uvawe na zarazni bolesti. Me|utoa, i dvata zakoni ne naidoa na<br />
nikakva primena. Ne{to podocna dve vlijatelni li~nosti vo ideite<br />
na Hauard }e najdat mo`en odgovor za nastanatite te{kotii so<br />
prekinot na deportacijata vo Anglija. Toa be{e {ansa za osnovawe<br />
barem na eden angliski nacionalen zatvor vo koj bi se prestojuvalo vo<br />
kelii so vr{ewe te{ka fizi~ka rabota. Po predlogot na Viliem Idn<br />
(William Eden) i Viliem Blekston (William Blackston) i ovie idei se<br />
pretvorija vo zakon. Vo nego niz ~etiri to~ki bea posebno naglaseni<br />
ideite na Hauard: sistematska inspekcija, adekvatni sanitarni<br />
uslovi, bezbednost na zatvorite i osloboduvawe od zatvorskite<br />
381)<br />
Vidi: Howard, D.L.<br />
166
dolgovi 382) . No poradi odolgovle~uvaweto so izgradbata na ovoj zatvor<br />
Hauard }e dade ostavka od komisijata nadle`na za negovoto podigawe.<br />
Od tie pri~ini ovoj zatvor }e bide osnovan duri vo 1821 godina<br />
(Millbank) i toa pod silno vlijanie na ideite {to vo vrska so toa gi<br />
ponudi Bantam.<br />
Xeremi Bantam (1748-1831) e vtorata markantna reformatorska<br />
li~nost koja se pojavi vo ekot na angliskata praktika na<br />
deportacija vo Avstralija. Me|u negovite pozna~ajni predlozi posebno<br />
se istaknuva onoj za panopti~kiot izgled na zatvorskata arhitektura,<br />
model spored koj keliite treba da bidat rasporedeni vo krug i<br />
nadgleduvani od edno centralno mesto (staklena stra`arnica). Toj<br />
presmetal deka smestuvaweto vo eden takov zatvor so kelii kade se<br />
vr{i korisna rabota bi bilo za 25% poevitino od ona na brodovitezatvori<br />
i deportiraweto vo koloniite. Se zalagal i za toa na zatvorenicite<br />
da im se dava neograni~eno koli~estvo hrana, za humano<br />
postapuvawe so niv kako i redovno snabduvawe so obleka, obezbeduvawe<br />
kreveti, postelnina, ogrev, prirodna svetlina i zabrana na<br />
alkohol. Ponatamu smetal deka na zatvorenicite treba da im se<br />
ovozmo`i izvesno grupirawe (klasifikacija), da im se dava izvesen<br />
nadomest za izvr{enata rabota, a go posakuval i toa zatvorite da se<br />
pretvorat vo "u~ili{ta" so {to bi se ovozmo`ilo korisno vklu~uvawe<br />
na zatvorenicite vo normalniot `ivot. Vo taa smila predlagal i<br />
vrabotuvawe na zatvorenicite po izdr`anta kazna vo posebni rabotilnici<br />
{to bi se gradele vo neposredna blizina na zatvorite. Bil i za<br />
voveduvawe na eden vid penzisko osiguruvawe {to bi se ostvarilo po<br />
pat na izdvojuvawe na sredstva od redovnata zarabotuva~ka vo tie<br />
rabotilnici. Angliskata vlada me|utoa, sÒ u{te ne bila ubedena vo<br />
vrednosta na vakvite optimisti~ki idei nitu imala spremnost da<br />
pristapi kon izgradba na zatvor {to skapo }e ja ~ini i }e mora da<br />
izdvojuva sredstva za izdr{ka na sekoj osudenik.<br />
Vo toa vreme uslovite vo angliskite zatvori i natamu bile<br />
lo{i. Vo niv dominirale zatvorenici-dol`nici ~ie nezadovolstvo od<br />
vkupnata sostojba i odnosi doveduvalo do ~esti buntovi prosledeni so<br />
te{ki posledici. Vo eden moment na revolt tie go zapalile<br />
Londonskiot zatvor Wugat (Newgate). Ovoj zatvor podocna povtorno<br />
bil izgraden no o~ajnite uslovi ostanale negovo glavno obele`je,<br />
osobeno vo negoviot `enski oddel. Toa e vreme koga se pojavi u{te<br />
eden golem humanist i reformator - Gospo|a Elizabet Frej (Elizabeth<br />
Fry). Vo `enskiot oddel na spoeniot zatvor `enite zaedno so decata<br />
{to tuka im se ra|ale `iveele vo krajno bedni uslovi. Prostoriite<br />
bile ne~isti, neprovetreni, vla`ni i studeni. Gledaj}i gi ovie<br />
nesre}ni `eni Elizabet Frej }e pokrene akcija za sobirawe pomo{ vo<br />
obleka i hrana kako i za celosna izmena na `ivotot na pregladnetite<br />
`eni koi {to ovde spiele na limeni podovi.<br />
Pokraj Elizabet Frej u{te edna `ena po`rtvuvano }e raboti<br />
vrz podobruvawe na uslovite na `ivot na zatvorenicite. Toa e Sara<br />
382)<br />
Ibid, str. 15<br />
167
Martin (Sarah Martin) za koja malku se znae, iako od svojata<br />
devetnaeseta godina pa se do smrtta, ñ se posvetila na pomagawe na<br />
zatvorenicite. Taa bila siroma{na {iva~ka koja otkako nasledila<br />
pogolema suma pari skoro vo celost gi potro{ila za ovaa namena 383) .<br />
Sostojbata na zatvorite od toa vreme ne bila ni{to podobra i<br />
vo ostanatite evropski zemji. Ottamu i vo niv e prisutno deluvaweto<br />
na brojni reformatori koi so pogolem ili pomal uspeh pridonesuvale<br />
za menuvawe na zatvorskite sostojbi. Me|u niv vo penolo{kata<br />
literatura po~esto se spomnuvaat Vagnic (Wagnitz) od Germanija,<br />
Mirabo (Mirabo) od Francija, Dikpetio (E. Dicpetiaux) od Belgija itn.<br />
itn.<br />
Za `al op{testveno politi~kite priliki vo koi se razvivaa<br />
novite idei ne im odea na raka na vistinskite promeni. Prvite<br />
zatvorski reformi vo po~etokot dovedoa samo do minimalni podobruvawa<br />
na `ivotot na preventivo zadr`uvanite i osudenite lica, no ne i<br />
do takvi zafati {to }e zna~at nekoja korenita transformacija na<br />
zatvorskite uslovi i negoviot re`im. Naprednite idei na<br />
reformatorite od ovoj period ne bea sepak zaludni. Iako zabaveno<br />
nivnoto dejstvo }e dojde do izraz vo po~etokot na XIX vek so<br />
prifa}aweto na keliskiot penitencijaren sistem.<br />
2. KELISKI (OSAMENI^KI) SISTEM<br />
a) Filadelfiski, pensilvanski ili belgiski osameni~ki sistem<br />
Filadelfiskiot sistem na izvr{uvawe na kaznata li{uvawe<br />
od sloboda e voveden kako reakcija na asocijacioniot sistem. Toa e<br />
sistem {to zapo~na da se ostvaruva so pu{taweto vo upotreba na<br />
prviot zatvor od keliski tip vo 1792 godina. Stanuva zbor za zatvorot<br />
Valnut strit (Walnut Streat) izgraden vo gradot Filadelfija (dr`ava<br />
Pensilvanija) vo 1790 godina. Nakoro vo predgradieto na Filadelfija<br />
e izgraden u{te eden zatvor od vakov tip - poznatiot ^eri Hil<br />
(Eastern Penitentiary on Cherry Hill) od 1828 godina, a po nego i mnogu<br />
drugi vo ostanatite amerikanski dr`avi 384) . Spored nivniot primer }e<br />
bide izgraden i prviot takov zatvor vo Belgija (1835) so {to ovoj<br />
penitencijaren sistem e prenesen vo Evropa 385) . Prostorot na pojavata<br />
383)<br />
Ibid, str. 38<br />
384)<br />
Vidi: ibid, str. 60-61.<br />
385)<br />
Za voveduvaweto na belgiskiot sistem najzaslu`en e Dikpetio (E. Dicpteaux) koj<br />
vrz sebe ja po~uvstvuval ma~ninata od promiskuitetot na zaedni~koto izdr`uvawe na<br />
kaznata. Toj bil osuden na edna godina zatvor zaradi edna statija objavena vo nekoj<br />
angliski vesnik, iako bil eden od aktivnite borci za belgiskata nezavsnost od<br />
Holandija. Po izleguvaweto od zatvorot Dikpetio bil imenuvan za generalen<br />
inspektor na belgiskite zatvori. Vrz osnova na sopstvenoto iskustvo i prou~uvaweto<br />
na prednostite od primenata na keliskiot sistem vo Pensilvanija, toj uspeal da<br />
isforsira identi~en sistem i vo Belgija. Vidi: Cornil, P, Kazna tamnice, Izbor, Zagreb,<br />
1956/1, str. 87.<br />
168
na ovie zatvori }e go opredeli i nazivot na ovoj sistem kako<br />
filadelfiski, pensilvanski ili belgiski.<br />
Vo prviot zatvor na ulicata Valnut sekoja kelija imala dve<br />
vrati {to se zatvarale so `elezni bravi. Vo niv postoel mal prozorec<br />
obezbeden so dva reda `elezni {ipki i bil postaven daleku od<br />
dofatot na zatvorenicite taka {to niz nego ne mo`ela da se vidi ni<br />
zemjata ni neboto. Zatvorenicite nemale pravo na klupa, masa, krevet<br />
ili bilo kakov drug inventar, osven na osnoven pribor za vr{ewe na<br />
fiziolo{ki potrebi. Me|u niv ne postoele nikakvi kontakti, a<br />
vrskata so stra`ata se ostvaruvala samo edna{ dnevno. Nabrzo be{e<br />
sogledan u`asot predizvikan od smestuva~kite i drugite uslovi vo<br />
ovoj zatvor koi {to so primaweto novi osudenici stanale u{te<br />
polo{i. Polo`bata na osudenicite bila mnogu te{ka i vo zatvorot<br />
^eri Hil. Zatvorenicite i ovde ne smeele me|usebno da komuniciraat<br />
pa duri ni da se poglednat. Za taa cel posebnite dvor~iwa {to na<br />
zapadniot del gi ima{e sekoja kelija, a koi slu`ele za edno~asovna<br />
fizi~ka rekreacija, bile pregradeni so visoki kameni yidovi. Isto<br />
taka za vreme na verskite obredi (misi) {to bile zadol`itelni za<br />
site osudenici se otvrala samo edna vrata od keliite (no ne i onaa<br />
vnatre{nata so re{etki), a sredinata na hodnikot se prekriva{e so<br />
zavesa. Na toj na~in osudenicite ne mo`ele da gi vidat onie od<br />
sprotivniot red na kelii, nitu pak sve{tenikot koj isto taka<br />
zasolnat stoel na po~etokot na hodnikot. Vo ovoj zatvor, predaden vo<br />
upoteba 1829 godina, osudenite lica poseduvale samo po edna biblija,<br />
no vo svoite }elii mo`ele i da rabotat i toa naj~esto na izrabotka na<br />
~evli. Osudeni~kata rabota me|utoa, ne bila pravilo tuku<br />
isklu~itelna privilegija 386) .<br />
Od ovoj kratok opis na prvite zatvori {to vedna{ bile<br />
kopirani od drugite amerikanski dr`avi mo`at da se nasetat i<br />
osnovnite karakteristiki na filadelfiskiot sistem. Su{tinata e vo<br />
toa {to osudenite lica bile dr`ani vo zasebni kelii dewe i no}e,<br />
odvoeni eden od drug za vreme na celiot tek na izdr`uvaweto na<br />
kaznata. Takvoto osamuvawe be{e opredeleno od dve celi: 1. da se<br />
spre~i me|usebnoto {tetno vlijanie me|u zatvorenicite i 2. na sekoj<br />
osudenik da mu se ovozmo`i vo mirot na samotijata da odeva (strada) za<br />
storenoto zlo i so razmisluvawe i kaewe da dojde do sopstven moralen<br />
(religiozen) preporod. Vtorata cel na izvr{uvaweto na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda proizleze od ideite na Kvekerite koi, kako<br />
dominantna religiozna sekta vo Pensilvanija sî, vsu{nost, i najzaslu-<br />
`nite za voveduvaweto na ovoj sistem. Vo nivnoto identifikuvawe na<br />
zatvorenicite so verski isposnici i keliite kako nivni<br />
ispovedilnici stoe{e logikata, deka onie {to zgre{ile mo`at<br />
najlesno da go is~istat grevot ako so ~itawe na religiozna literatura<br />
se navedat kon razmisluvawe za sebe i za svoeto delo. Zatvorenikot<br />
treba{e da ja sogleda svojata te{ka polo`ba vo koja do{ol poradi<br />
386)<br />
Vidi: Howard, D.L. op. cit, str. 61-62, Barnes and Teeters N, K, Horizonte in Kriminology,<br />
Printice-Hall, Ink, New York, 1953, str. 520 i Eliot, M, op. cit, str. 489-490.<br />
169
storenoto zlo za da mo`e da izrazi dlaboko pokajuvawe so postojani<br />
molitvi do boga zaradi oprostuvawe i pro~istuvawe na du{ata. Na<br />
ovoj na~in sistemov dobi religiozen karakter. Pokraj toa zna~ajno e<br />
da se istakne deka spored sfa}aweto na Kvekerite preobrazuvaweto e<br />
mo`no i kaj najokoravenite zlostornici, no deka pokraj religioznoto<br />
vospituvawe za toa e potrebno i vr{ewe naporna osudeni~ka rabota.<br />
Me|utoa, zatvorskata uprava vo po~etokot ne ja dozvoluvala rabotata,<br />
za{to smetala deka taa ima zabaven karakter {to mo`e da gi odvle~e<br />
zatvorenicite od razmisluvawe za deloto i nivnoto kaewe.<br />
Spored ovaa najstroga varijanta na keliskiot sistem, od samiot<br />
po~etok na izdr`uvaweto na kaznata pa se do izleguvaweto na sloboda,<br />
osudenoto lice mora{e neprekinato da prestojuva vo kelijata bez<br />
ogled na dol`inata na kaznata. Prisilnata osamenost i, po pravilo,<br />
otsustvoto na raboten anga`man doveduvaa do brojni problemi so {to<br />
se poka`aa slabostite na ovoj sistem. Vrz niv se nadovrzaa i ostrite<br />
kritiki me|u koi se najzna~ajni slednive:<br />
- Najnapred so pravo se istakna deka ovoj sistem mnogu {tetno<br />
vlijae vrz psiholo{koto zdravje na osudenicite. Strogoto osamuvawe<br />
doveduva{e do mentalno nazaduvawe na li~nosta za{to e vo sprotivnost<br />
so osnovnite potrebi na ~ovekot za zaedni~ki (op{testven)<br />
`ivot. Otsustvoto na bilo kakvo priviknuvawe na op{testveni komunikacii<br />
doveduva{e do brojni du{evni zaboluvawa i samoubistva kaj<br />
zatvorenicite.<br />
- Filadelfiskiot sistem se poka`a neuspe{en i vo pogled na<br />
organizacijata na osudeni~kiot trud, a toa pretstavuva{e otsustvo na<br />
u{te eden faktor za osposobuvawe na licata za idniot `ivot na<br />
sloboda. Vo tie uslovi, duri i onamu kade {to be{e vovedena, rabotata<br />
nema{e uloga na prevospitno sredstvo. Nejzinoto celosno otsustvo<br />
be{e glavnata pri~ina za fizi~koto propa|awe na osudenicite.<br />
- Osameni~kiot sistem se poka`a neadekvaten i od ekonomski<br />
aspekt. Praveweto zgradi so stotici kelii vo uslovi na postojan<br />
porast na kriminalitetot i otsustvoto na sakanite efekti od toa,<br />
pretstavuva{e neracionalen i premnogu golem izdatok. Od druga<br />
strana poradi nerentabilnosta na osudeni~kiot trud doa|a{e vo<br />
pra{awe i samata izdr{ka na zatvorenicite.<br />
- Strogoto osudeni~ko osamuvawe be{e vo sprotivnost i so<br />
na~eloto na pravi~nost pri izvr{uvaweto na kaznata. Nejzinoto<br />
neadekvatno deluvawe vrz zatvorenicite se sostoe{e vo toa {to<br />
poedincite so povisoko intelektualno nivo i postabilna emocionalna<br />
struktura mnogu polesno go podnesuvaa rigoroznoto osamuvawe, za<br />
razlika od onie so poslabi individualni psihi~ki karakteristiki.<br />
Negovata nepravednost se gleda{e i vo toa {to celosnata izolacija<br />
moraa podednakvo da ja trpat osudenicite na dolgi kako i onie na<br />
kratki kazni li{uvawe od sloboda.<br />
- Na krajot treba da se istakne i toa, deka iako nastana kako<br />
reakcija na predhodniot sistem na zaedni~ko zatvorawe, ne dovede do<br />
nikakvi promeni vrz planot na humanizacijata na celite na op{testvenata<br />
rekacija. Inspiriran od ideite na klasi~nata {kola vo ovoj<br />
sistem dominira{e represivnata funkcija na kaznata li{uvawe od<br />
170
sloboda so site nejzini negativni konsekvencii.<br />
Pod vlijanie na golem del od spomnatite kritiki me|u koi<br />
najgolemo zna~ewe dobiva sfa}aweto na odmazdata i zastra{uvaweto<br />
kako celi na kaznata }e zapo~ne postepeno ubla`uvawe na nekoi<br />
elementi od ovoj sistem. Toa i }e se po~uvstvuva vo nekoi od novite<br />
zatvori, kako na primer, vo Anglija (Millbank, 1821 i Pentonville, 1842),<br />
vo Germanija (Moabit, 1849), Francija (1845), Risija (1879), Holandija,<br />
Italija itn. Glavnoto ubla`uvawe se sostoe{e vo ovozmo`uvaweto na<br />
osudeni~ka rabota koja {to me|utoa, i natamu se vr{e{e so<br />
isklu~uvawe na sekakvi me|usebni kontakti. Taa i ovde nema{e nitu<br />
op{testveno korisen, ni preventiven karakter. Vo uslovi na celosna<br />
fizi~ka i duhovna izolacija taa, vsu{nost, i ne mo`e{e vistinski da<br />
se organizira, no i pokraj toa za osudenite lica ima{e golema<br />
vrednost, pred sÒ, kako sredstvo za razbivawe na zatvorskata<br />
monotonija. Te{kotiite na osameni~kiot `ivot vo golem del }e bidat<br />
namaleni i so voveduvaweto na redovnite poseti od strana na<br />
zatvorskata administracija, kako i od lekar, sve{tenik i pripadnici<br />
na razni dru{tva za pomo{ na zatvorenicite. Vo nekoi zemji se otide<br />
i dotamu {to se pristapi kon kombinirawe na ovoj so sistemot na<br />
zaedni~kiot zatvor. Takov be{e na primer slu~ajot so Anglija so<br />
izgradbata na zatvorite Milbank 387) i Pentonvil 388) . Pentonvil stana<br />
387)<br />
Prviot nacionalen zatvor Milbank bil kone~no dovr{en vo 1821 godina so<br />
kapacitet od 1.000 zatvorenici. Vo toa vreme bil najskapa gradba vo zemjata, a pri<br />
negovoto podigawe bile najmnogu koristeni arhitektonskite re{enija {to gi<br />
predlagal Bentam. Zatvorot bil izgraden vo vid na {estokraka yvezda, so mnogubrojni<br />
hodnici, vlezovi i vrati. Eden ~uvar iako dolgo bil vraboten vo nego nikoga{ ne<br />
mo`el da se snajde taka {to ~esto so kreda gi odbele`uval yidovite za da mo`e da se<br />
vrati onamu od kade {to do{ol. Ovoj zatvor e vistinska sprotivnost na sovremenite<br />
zatvori. Vo nego najprvin bile smesteni `eni, a bidej}i ovozmo`uval celosna<br />
izolacija duri podocna stanal me{ovit zatvor. Tuka za prv pat vo Anglija se<br />
organiziral formalen sistem na ~ie ~elo stoel upravitel, a bila vospostavena i<br />
zdravstvena slu`ba i drug personal. Polovinata od kaznata se izdr`uvala vo kelii, a<br />
ostanatiot del vo grupi. Vo tekot na dvata stadiumi osudenite lica rabotele na<br />
manufakturni raboti: {iewe, ~evlarstvo i drugo. Poradi toa {to alatot za rabota se<br />
zloupotrebuval za napad i odbrana sprema personalot ili vo me|usebni presmetki na<br />
osudenite lica nekoi od praktikuvanite zanaeti se ukinale, taka {to ostanala samo<br />
tkaja~nicata. Me|utoa so rabotata ne se uspea. Bezuspe{ni ostanale i drugite<br />
parcijalni idei za voveduvawe nekakov tretman, bidej}i site nade`i se polagaa vo<br />
samata zgrada kako takava, vo uslovi koga brojni protivnici nastojuvaa da go<br />
prika`at zatvorot kako neuspe{en eksperiment za koj se potro{eni ogromni<br />
sredstva. Vo zatvorot }e se pojavi i epidemija od koja golem broj osudenici }e go<br />
zagubat `ivotot. Se konstatiralo deka pri~inite za taa epidemija bile otsastvoto na<br />
~ist vozduh i svetlost. Zatoa se prepora~a da se osvetlat keliite so sve}i i da im se<br />
dozvoli na zatvorenicite samoobrazuvawe. Se pristapi i kon nivna klasifikacija na<br />
mladi, prvoprestapnici i osudenici {to so svoeto odnesuvawe davaat nade` za<br />
rehabilitacija. Vidi: Howard, D.L, op. cit, str. 19-22.<br />
388)<br />
Pentonvil bil prviot zatvor so keliski sistem na izdr`uvawe na kaznata sli~en<br />
na onoj primenuvan vo ^eri Hil. [est godini po nego bile izgradeni u{te 44 zatvori<br />
na istiot princip a vo niv bile smesteni 11.000 zatvorenici. So nekolku isklu~oci<br />
171
primer i za izgradbata na slednite zatvori vo Anglija. Vo nego<br />
vladee{e re`im na celosno osamuvawe, no za razlika od filadelfiskiot<br />
sistem toa osamuvawe trae{e samo 18 meseci, a podocna i<br />
pomalku. Od ovoj zatvor osudenicite bile i natamu ispra}ani vo<br />
avstraliskite zatvorski kolonii. Po ugledot na Pentonvil i vo<br />
drugite evropski zemji }e zapo~ne praktikata na razli~no traewe na<br />
osamuvaweto. Kaj kratkite kazni li{uvawe od sloboda osamuvaweto<br />
trae{e za celoto vreme na nivnoto zadr`uvawe, a kaj dolgite kazni<br />
toa osamuvawe poleka se pretvara{e samo vo eden po~eten stadium so<br />
podolgo ili pokratko traewe. Vo ovoj pogled be{e iskli~ok Belgija<br />
kade {to strogiot osameni~ki sistem se praktikuva{e za vreme na<br />
celiot tek na izdr`uvawe na kaznata. Do opredeleni ubla`uvawa vo<br />
belgiskiot sistem }e dojde duri vo periodot me|u dvete svetski vojni<br />
ili poto~no od 1919 godina.<br />
Sovremenite ubla`uvawa na ovoj sistem vo golem del pretstavuvaat<br />
obid za negovo uporno odr`uvawe. Vo toa se gleda i namerata na<br />
postojano istaknuvawe na negovite malubrojni prednosti i nivnata<br />
podr{ka na me|unarodnite penitencijarni kongresi 389) . Se poa|a{e od<br />
argumentite deka so izolacija na osudenite lica se spre~uva<br />
kriminalnata infekcija, begstvata i buntovite vo kaznenite zavodi i<br />
drugite negativni iskustva od zadni~koto zatvorawe. Pokraj ovie<br />
nesomneni prednosti na filadlfiskiot sistem mora da mu se priznae<br />
i pohumaniot odnos vo postapuvaweto so osudenicite. Negova zna~ajna<br />
prednost vo odnos na predhodniot e vo toa {to se raboti za prv pravno<br />
skoro site zatvori vo Britanija datiraat od ovoj period i ako bile izgradeni vrz ovoj<br />
princip nekoi od niv u{te od samiot po~etok ne go primenuvale osamuvaweto.<br />
Pri~inata za toa e pojavata na progresivniot sistem.<br />
Zatvorot Pentonvil raspolagal so 520 kelii koi za razlika od amerikanskite bile<br />
dobro uredeni, opremeni duri i so kupatilo. Na zatvorenicite im se ovozmo`uvala<br />
lesna rabota {to slu`ela za zabava i razbivawe na monotonijata. Na onie koi sakale<br />
da se molat im bilo dozvolen pristap vo zatvorskata kapela, a za onie koi sakale da<br />
se obrazuvaat vo zatvorot bilo obezbedeno u~ili{te. Me|utoa i pokraj pogolemiot<br />
luksuz retki bile zatvorenicite {to sakale da prestojuvaat vo ovoj zatvor.<br />
Zabranata na me|usebno kontaktirawe vodela kon toa mnogumina da go mrazat<br />
zatvorot pove}e od smrtta. Obidite da se komunicira bile strogo kaznuvani za da<br />
mo`at zatvorenicite da se odr`at mirni i tivki a, so toa se smetalo deka se e<br />
postignato. Howard na ova go sprotivstavuva faktot deka postojat i ludnici kade {to<br />
bolnite se mirni i tivki dodeka se vo luda~ki ko{uli {to ne zna~i deka }e ostanat<br />
takvi i koga }e se oslobodat od niv. Spored nego ona {to e luda~kata ko{ula za<br />
ludiot, toa e kelijata za zatvorenikot. Toa go pravi miren, no pra{awe e dali go<br />
pravi i podobar ~ovek. Na op{testvoto mu trebaat bistri lu|e a, ne takvi {to koga<br />
}e izlezat od "luda~kite ko{uli" }e bidat bezli~ni, melanholi~ni i nesposobni da<br />
se gri`at za sebe. Toa go potvrduva i primerot na otpu{tenite zatvorenici {to po<br />
nekolku meseci na sloboda stanuvale poluidioti. Me|utoa i pokraj site prigovori i<br />
paralelnoto voveduvawe na progresivniot sistem, keliskiot sistem vo Anglija }e se<br />
odr`i se do vtorata polovina na XIX vek. Navedeno spored Howard, D, L, op. cit, str. 63-<br />
68.<br />
389)<br />
Ovoj sistem be{e prepora~an na me|unarodnite kongresi odr`ani vo Frankfurt<br />
1846 i Brisel 1867 godina.<br />
172
eguliran sistem. Normiraweto na na~inot na izvr{uvaweto na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda go onevozmo`i samovolieto i istovremeno<br />
stana osnova za voobli~uvawe i dogradba na ona {to vo<br />
penitencijarnata oblast dotoga{ be{e samo predlagano. Site ovie<br />
prednosti me|utoa, ne bea dovolni da se ostvari i ona glavnoto -<br />
popravawe na zlostornicite i namaluvawe na kriminalitetot. Vo ovoj<br />
pogled se poka`aa site slabosti koi doveduvaa do sprotivni efekti.<br />
Zatoa mora{e da se prekine i so primenata na ovoj sistem koj za `al,<br />
trae{e re~isi sto godini. Ottamu zemjata {to go vovede }e bide me|u<br />
prvite i {to }e go ukine vo 1913 godina. Sistemot }e bide ukinat vo<br />
Francija vo 1939, a vo Belgija toa }e bide kone~no storeno so zakonski<br />
akt duri po Vtorata svetska vojna.<br />
Kelijata kako takva me|utoa, nema da is~ezne od penitencijarnata<br />
oblast. So opredelena uloga taa i denes e zadr`ana vo istra`nite<br />
zatvori, a kako merka na osamuvawe i vo drugite zatvori toga{ koga<br />
e storen opredelen disciplinski prestap. Pri izvr{uvaweto na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda taa ~esto se primenuva za smestuvawe<br />
preku no}ta kako prikladno sredstvo za spre~uvawe na zloupotrebite<br />
i promiskuitetot vo zaedni~kite kazneni zavodi. So toa na zatvorenicite<br />
im se pru`a mo`nost da se najdat sebesi barem za opredelen<br />
period od svojot kazneni~ki `ivot 390) . Vo opredeleni zemji kelijata<br />
pretstavuva edna od fazite na progresivniot sistem na izvr{uvaweto<br />
(Brazilija, Argentina, Francija, Turcija 391) a, vo nekoi zatvori na<br />
porazvienite zemji, kako na primer, [vedska, Danska, [panija, SAD i<br />
sl. kelijata duri se pretvori vo neprikosnoveno kat~e kade {to vo<br />
celosen komfor mo`e da se provede no}ta i slobodnoto vreme.<br />
b) Oburnski osameni~ki sistem<br />
Vo penolo{kata literatura naj~esto se istaknuva deka pojavata<br />
na oburnskiot sistem se dol`i na usilbite za otstranuvawe na<br />
posledicite od primenata na filadelfiskiot strog ili ~ist<br />
osameni~ki sistem. Opredeleni okolnosti me|utoa, uka`uvaat deka<br />
eliminiraweto na slabostite od celosnoto osudeni~no osamuvawe e<br />
ovde samo eh posto facto rezonirawe. Glavnata pri~ina za javuvawe na<br />
ovoj prehodno neosmislen eksperiment e sepak edna epizoda vrzana za<br />
izgradbata na zatvorot vo Oburn (Auburn) vo dr`avata Wujork. Imeno<br />
vo 1816 godina vo ovoj grad treba{e da se podigne zatvor sli~en na<br />
onoj vo Filadelfija. No, vo `elbata da se dojde do opredeleni<br />
za{tedi bea izgradeni pretesni kelii. So cel da se ispravi napravenata<br />
gre{ka upravata na zatvorot izdejstvuvala dogradba na posebni<br />
prostorii vo koi }e bide izvodliva opredelena aktivnost, odnosno<br />
osudeni~ka rabota. Na toj na~in, vo po~etokot sosema slu~ajno so<br />
dovr{uvaweto na ovoj zatvor vo 1823 godina }e zapo~ne da funkcio-<br />
390)<br />
Cornil, P. op. cit, str. 88.<br />
391)<br />
Milutinovi}, M. <strong>Penologija</strong>, str. 55.<br />
173
nira eden poinakov, modificiran oblik na osameni~ki re`im 392) .<br />
Negovoto prifa}awe i vo nekoi drugi amerikanski dri`avi i delum<br />
vo Evropa }e go voobli~at vo nov ubla`en keliski sistem 393) .<br />
Spored ovaa varijanta na keliskiot sistem smestuvaweto na<br />
osudenite lica vo kelii se ostvaruvalo samo no}e, a vo tekot na denot<br />
tie odele na zaedni~ka rabota {to se vr{ela so prisilno mol~ewe 394) .<br />
Poradi strogata zabrana na me|usebnite razgovori so {to se<br />
spre~uvale razni spogoduvawa i {tetni vlijanija me|u zatvorenicite<br />
ovaa varijatna se narekuva i "sistem na mol~ewe". So negovata<br />
primena na izvesen na~in }e se ubla`at posledicite od celosnata<br />
izolacija na osudenicite, no zabranata na sekakov razgovor i strogite<br />
kazni za prekr{itelite na taa zabrana ne bea sledeni i so vidni<br />
podobruvawa na lo{ite sostojbi vo kaznenite zavodi koi, kako {to<br />
veli eden avtor, nalikuvaa na kafezi za opasni divi `ivotni 395) .<br />
Naprotiv, poradi tie zabrani, lo{ite zatvorski uslovi, raznovidnite<br />
i ~esti zloupotrebi, vospostavuvaweto na poseben re`im na oblekuvawe<br />
(prugasta obleka), |uliwa i sinxiri, bri~ewe na glavite,<br />
numerirawe, strogata disciplina i sl., doa|a{e do u{te posilno<br />
fizi~ko i du{evno propa|awe na zatvorenicite. Pri izvr{uvaweto<br />
na kaznata li~nosta voop{to ne be{e zemana vo vid nitu za toa<br />
postoele bilo kakvi uslovi. Site zatvorenici bea samo zatvorski<br />
broevi, napolno ednakvi i obespraveni 396) . Poradi nepostoeweto<br />
prevospiten tretman ne postoe{e individualizacija vo izvr{uvaweto<br />
na kaznata, a soodvetno na toa ni potreba za klasifikacija na<br />
osudenite lica.<br />
Za razlika od predhodniot, oburnskiot sistem na izdr`uvawe<br />
na kaznata ovozmo`uva{e izvesen zaedni~ki `ivot na osudenite lica<br />
kako i ostvaruvawe na zaedni~ka rabota. Negovata prednost se<br />
gleda{e vo podobrite mo`nosti za ostvaruvawe na organizacijata na<br />
rabotata ottamu {to osudenite lica mo`ea da rabotat na poraznovidni<br />
dejnosti i pritoa da izu~uvaat opredeleni zanaeti {to }e gi<br />
koristat na sloboda. No i pokraj izvesniot napredok vo odnos na<br />
filadelfiskiot sistem i vo oburnskiot sistem se zadr`aa pogolemiot<br />
del od negovite slabosti. Otsustvoto na komunikacii doveduva-<br />
{e do te{ki isku{enija i psihi~ki krizi za{to be{e vo direkna<br />
sprotivnost so ~ovekovata priroda kako socijalno bitie. Kako reakcija<br />
na taa napnatost golem del osudeni lica uspevale da najdat na~in<br />
392)<br />
Vidi: Cornil, P. op. cit, str. 86.<br />
393)<br />
Vo SAD ovoj sistem be{e voveden i vo porano izgradenite zatvori Sing-Sing i<br />
^arlston kade {to se zadr`a se do 1914 godina. Vo evropskite zemji najprvin go<br />
vovede [vajcarija, a potoa i Anglija, Germanija, Francija i Belgija.<br />
394)<br />
Opredeleni tragi na ovoj sistem mo`at da se najdat u{te pred negovata pojava vo<br />
SAD. Nekoi negovi elementi se sre}avaat u{te vo 1703 godina vo popravniot dom za<br />
maloletnici Sv. Mihail i vo belgiskiot zatvor vo Gent. Pove}e za toa: Eliot, M, op.<br />
cit, str. 490-491 i Cornil, P, op. cit. str. 86.<br />
395)<br />
Pove}e za toa: Eliot, M. op. cit, str. 490-492.<br />
396)<br />
^ejovi}, B. Neka razmatranja o principu individualizacije izvr{enja kazni li{avanja slobode,<br />
Zbornik IKSI, Beograd, 1972/1, str. 222.<br />
174
za me|usebno razbirawe i spogoduvawe, no nabrzo toa bilo zabele`ano<br />
od strana na zatvorskata uprava i podlo`eno na ostro kaznuvawe. Od<br />
tie pri~ini e i vospostavuvaweto na mo{ne kompliciranata<br />
organizacija na zatvorskiot `ivot. Be{e voveden kazneni~ki ~ekor i<br />
gledawe vo zemjata za vreme na dvi`eweto. Pri izleguvaweto i<br />
vra}aweto vo kelijata be{e isto taka zadol`itelen soboreniot<br />
pogled, a za vreme na zaedni~kata rabota i noseweto na specijalni<br />
kapi so spu{ten obod i prorez za o~ite. Za prekr{itelite na ovie i<br />
ostanatite strogi pravila na odnesuvawe sleduvaa svirepi disciplinski<br />
kazni. Me|u niv naj~esto bilo upotrebuvano kam{ikuvaweto<br />
za{to se smetalo deka toa ne mu pre~i na zdravjeto i ne ja smaluva<br />
fizi~kata sila potrebna za rabotno anga`irawe na osudenicite.<br />
Delumnoto osamuvawe, zadol`itelnoto mol~ewe i fizi~kata<br />
tortura za negovoto nepo~ituvawe, kako i te{kata iscrpuva~ka rabota<br />
naso~ena kon iskoristuvawe na osudeni~kiot trud, a ne kon nivno<br />
prevospiruvawe dovedoa do sosema sprotivni efekti od o~ekuvanite.<br />
Seto toa i vo ovoj modificiran sistem be{e odraz na sfa}aweto deka<br />
celta na kaznata e zastra{uvawe i stradawe za storenoto delo. Vo<br />
negovata primena be{e postojano prisuten op{tiot stav na<br />
krivi~nopravnata nauka deka osudenoto lice e samo zatvorenik koj<br />
mora da go plati svojot dolg na op{testvoto, a izvr{uvaweto na<br />
kaznata prisilno sredstvo za ostvaruvawe na spravedliva odmazda.<br />
3. PROGRESIVNI PENITENCIJARNI SISTEMI<br />
a) Makonokieviot bodoven eksperiment<br />
Vo vreme koga vo SAD i pove}eto evropski zemji ve}e<br />
intenzivno se ostvaruva{e keliskiot sistem na izdr`uvawe na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda, dominanten oblik na kaznuvawe vo<br />
Anglija i natamu be{e deportacijata. Osnovnata karakteristika na<br />
nejzinoto ostvaruvawe be{e tormozeweto, poni`uvaweto i brutalnoto<br />
i surovo kaznuvawe na deportiranite lica. Vo zatvorskata kolonija<br />
na ostrovot Norfolk ovie lica ne mo`ele da stojat ispraveni pred<br />
zatvorskata uprava. Svedeni na ne~ove~ki su{testva tie bea tepani i<br />
za najsitnite prestapi so specijani kam{ici nare~eni "ma~ka so devet<br />
opa{ki". Na svoite bolki ne mo`ele da im dadat olesnuvawe, za{to<br />
pri kam{ikuvaweto im bile stavani ~epovi vo ustata. Za onie koi ne<br />
se pokoruvale na zatvorskite naredbi i pravila sekoga{ stoe{e<br />
spremna i ponekoja besilka 397) . Vakvata sostoba }e potrae se do<br />
nazna~uvaweto na Aleksandar Makonoki (Alehsandar Maconoshie) za<br />
upravnik na ovaa kolonija. Toa e ~ovek {to najprvin rabotel kako<br />
profesor po geografija vo London, podocna stanal kapetan na<br />
kralskata mornarica, a so doa|aweto vo Avstralija (1836) zapo~nal da<br />
se interesira za problemite na izvr{uvaweto na kaznata. Negovoto<br />
doa|awe vo Norfolk vo 1840 godina }e mu ovozmo`i i sistematsko<br />
397)<br />
Vidi: [u{kovi}, M. Uslovni otpust, IKSI, Beograd, 1971, str. 16-17.<br />
175
posvetuvawe na ovie pra{awa. Tuka }e se obide so interesen<br />
eksperiment na izvr{uvawe na kaznata li{uvawe od sloboda koj<br />
poradi originalnosta }e go dobie i negovoto ime. Toa e poznatiot<br />
makonokiev ili bodoven eksperiment {to trael kratko vreme i ne<br />
nei{ol skoro na nikakva primena vo ostanatite delovi na svetot 398) .<br />
Ovoj fakt me|utoa, ne e pre~ka da mu se posveti zaslu`enoto vnimanie<br />
na ovoj obid koj podocna stanal osnova za sfa}aweto na osudeni~kiot<br />
trud, u~eweto i disciplinata kako oblici za prevospituvawe na<br />
osudenite lica. Negovoto posebno zna~ewe go opredeluva i toa {to<br />
spored svoite elementi pretstavuva zarodi{ na progresivniot sistem.<br />
Prisustvoto na takvi elementi e, vsu{nost, ona {to ovoj eksperiment<br />
go svrstuva kako edna, i toa prva varijanta na ovoj sistem.<br />
Su{tinata na ovoj eksperiment e vo nastojuvaweto da se dojde<br />
do takva mo`nost {to vo tekot na izvr{uvaweto na kaznata }e vodi<br />
kon progresivno menuvawe na polo`bata na zatvorenicite i tie<br />
samite }e bidat zainteresirani za toa. Ova proizleguiva od stavot na<br />
Makonoki deka i najlo{ite zlostornici mo`at da se popravat i od<br />
zatvorot da izlezat podobri ako postojano se naveduvaat kon ~esen<br />
`ivot. Ona {to vodi kon ovaa cel ne e brutalnoto i nehumano postapuvawe<br />
so zatvorenicite tuku odnosot na doverba {to sekoga{ treba<br />
da bide potkrepen so vistinska stimulacija. Za taa cel celokupnata<br />
zatvorska kazna Makonoki ja pretvori vo opredelena suma bodovi. Vo<br />
zavisnost od pri~inite na zatvoraweto i te`inata na storeniot<br />
prestap sekoj zatvorenik imal kazna {to bila izrazena vo bodovi. Na<br />
toj na~in tie bile staveni vo situacija da go dostignat maksimumot na<br />
opredelenite bodovi so uredno povedenie i rabota vo zatvorot.<br />
Izdr`aniot del od kaznata pove}e ne se presmetuval vo denovi tuku so<br />
brojot na otkupenite bodovi 399) . No ova novo presmetkovno merilo ne<br />
bilo va`no samo za kone~noto izleguvawe od zatvorot. Ona {to ovde e<br />
posebno zna~ajno i specifi~no e {to za dostignatiot iznos na bodovi<br />
se vrzuvala i opredelena faza od izdr`uvaweto na kaznata. Vo<br />
Makonokieviot eksperiment postoele tri takvi fazi, a sekoja od niv<br />
vodela kon avtomatska promena na zatvoreni~kiot status.<br />
Vo prvata faza zatvorenicite `iveele i rabotele pod<br />
izvonredno strog disciplinski re`im.<br />
Vo vtorata faza na zatvorenicite im se dozvoluva{e da se<br />
organiziraat vo pomali grupi od 5 do 7 lica. So ogled na toa {to<br />
formiraweto na grupite im be{e prepu{tano na samite zatvorenici<br />
tie sekoga{ nastojuvale me|u sebe da se izberat taka {to }e se sozdade<br />
edna homogena i slo`na celina. Toa za niv bilo od osobena va`nost,<br />
398)<br />
Ovoj eksperiment }e bide u{te edna{ povtoren samo vo oblasniot zatvor vo<br />
Birmingem (Birmingham) vo Anglija i toa povtorno od strana na Makonoki. Toj bil<br />
nazna~en za upravitel na ovoj zatvor vo 1849 godina no, na taa polo`ba ostanal samo<br />
dve godini za{to sudiite zadol`eni za ovoj zatvor smetale deka vo nego se primenuva<br />
premnogu blag re`im. Vidi: Howard, D.L, op. cit, str. 87-93.<br />
399)<br />
Ottamu vo penolo{kata literatura se smeta deka Makonoki e osnovopolo`nik na<br />
idejata za izreknuvawe na neopredeleni kazni li{uvawe od sloboda koi se prisutni<br />
vo amerikanskata penitencijarna praktika.<br />
176
za{to za zaedni~kata rabota dobivale zaedni~ki fond na bodovi {to<br />
potoa go delele na ednakvi delovi. Zatvorenicite u~estvuvale i vo<br />
zaedni~kata podelba na bodovite {to }e ja zaslu`ele so svoeto grupno<br />
povedenie. Ottamu proizleguva i nivnata zainteresiranost za<br />
spre~uvawe na poedine~nite ekscesi koi i te kako mo`ele da se<br />
odrazat vrz obemot na dobieniot fond na bodovi. Za neostvarenite<br />
rabotni zada~i i otstapuvawata od po`elnoto povedenie be{e predvideno<br />
duri i odzemawe na ve}e spe~alenite bodovi. Na toj na~in<br />
celokupnata odgovornost za neostvarenite rabotni obvrski i<br />
disciplinata vo zatvorot be{e prefrlena vrz samite zatvorenici.<br />
Toa pridonese za jaknewe na odgovornosta kaj sekoj poedinec i razvivawe<br />
na grupnata kontrola. Tokmu zatoa se doa|alo do takva sostojba<br />
samite zatvorenici da se gri`at za raspredelbata na rabotata spored<br />
individualnite fizi~ki sposobnosti. Seto toa vodelo kon razvivawe<br />
na nivnata smisla za prijatelstvo, sorabotka i solidarnost.<br />
Vo ovaa faza na postapuvawe so zatvorenicite bodovite imale<br />
i drugo zna~ewe. Vo eden del se koristele za isplata na tro{ocite za<br />
ishrana, a so niv mo`ela da se plati i zasilen ili "ekstra" obrok.<br />
Pokraj toa za prekuvremena rabota se dobivale i posebni, dopolnitelni<br />
bodovi. Takvata raspredelba me|utoa, ponekoga{ doveduvala i do<br />
opredeleni negativni posledici. @elbata {to pobrgu da se dojde do<br />
niv se pretvorala vo surova trka {to od svoja strana barala posebni<br />
napregawa. Toa doveduvalo do prekumerni iscrpuvawa i razni bolesti.<br />
Vo takvi uslovi rabotata, vsu{nost, stanala dopolnitelna kazna:<br />
izma~uvawe {to vodelo kon celosno gubewe na nejzinata prevospitna<br />
uloga. Kon ova treba da se dodadat i nedostatocite proizlezeni od<br />
otsustvoto na adekvatni kriteriumi za vistinska procenka na zaslu-<br />
`noto napregawe. Aproksimativnite procenki, a ponekoga{ i svesni<br />
zloupotrebi bea osobeno prisutni pri opredeluvaweto na povedenieto<br />
{to povlekuva disciplinska kazna a so toa i pomal broj na bodovi. Vo<br />
uslovi koga odmazdata be{e vladea~ka koncepcija vo kaznuvaweto<br />
be{e iluzorno poinakvo rezonirawe na zatvorskata administracija.<br />
Vo poslednata faza doa|a{e do rasturawe na grupite i sekoj<br />
osudenik dobival sopstvena koliba i par~e zemja od ~ija samostojna<br />
obrabotka ja obezbeduval svojata egzistencija. Toa e tn. slobodwa~ka<br />
faza koja {to isto taka trebalo da se pomine so sobirawe na bodovi,<br />
no vo nea zatvorenikot vo sekoj drug pogled bil sloboden. Tuka treba-<br />
{e da se ostvari opredeleno naviknuvawe na op{testvenite odnosi<br />
{to vladeat na sloboda, a osobeno kon po~ituvawe na sopstveniot i<br />
tu|iot imot.<br />
Od prilo`enata organizaciona postavenost na ovoj<br />
eksperiment mo`e da se vidi eden humanisti~ki streme` vo zatvorskata<br />
kolonija vo Norfolk za sozdavawe zdrava atmosfera vo koja site<br />
me|u~ove~ki odnosi }e bidat naso~eni kon op{testveno korisni<br />
aktivnosti. Humanisti~kiot streme` na Makonoki se ostvari so<br />
pretvoraweto na ovaa kolonija vo dobro uredena op{testvena zaednica.<br />
Pod negovo rakovodstvo taa go izgubi zna~eweto na brutalen pekol<br />
na zemjata i dobi izgled {to ne se razlikuva od onoj na nekoi od<br />
modernite otvoreni zavodi. Makonoki gi urnal besilkite, im dozvo-<br />
177
lil na osudenicite da logoruvaat na svoite rabotili{ta, vospostavil<br />
{koli, potiknuval ~itatelski grupi, daval nagradi, dozvoluval<br />
praznuvawe na odredeleni denovi, organiziral zabaven `ivot itn 400) .<br />
Osudeni~kata rabota be{e ona {to vo ovoj obid ima{e isto<br />
taka zna~ajno mesto. Nejzinoto voveduvawe vo vreme koga vo ostanatite<br />
zatvori vo celiot svet be{e golema nepoznanica e ona {to ovde<br />
zaslu`uva golema pofalba. Mora da se priznae me|utoa, deka izrazenite<br />
pretenzii za nejzino ostvaruvawe kako metod na tretman<br />
do`ivea celosen neuspeh. Nejzinoto isklu~itelno bodovno uslovuvawe<br />
dovede do toa kaznata li{uvawe od sloboda da se pretvori vo<br />
modificiran vid rabotna kazna. Ottamu site pozitivni strana na<br />
osudeni~kiot trud (razvivawe rabotni naviki, sozdavawe smisla za<br />
podelba na trudot i organizacija na raboteweto) ne smeat da se<br />
oddeluvaat od korista (izgradbata na pati{ta i drugi javni raboti)<br />
{to iako bea ve{to sokrieni vo vtor plan zna~ea glaven faktor na<br />
nejzinoto ostvaruvawe. Dokolku zatvorenikot saka{e pokus prestoj vo<br />
zatvorot, a toa nesomneno be{e ~est slu~aj, mora{e da go `rtvuva<br />
svoeto zdravje za da gi ispolni visoko postavenite rabotni normi.<br />
Drug izbor za nego vsu{nost i nema{e.<br />
Razvivaweto na smislata za op{testven `ivot e u{te edna<br />
zna~ajno podra~je na ovoj eksperiment. Stavaweto na zatvorenikot vo<br />
grupa so cel da se zgolemi negovoto ~uvstvo na pripadnost i odgovornost,<br />
bez ogled na svojata metodska iskol~enost 401) , e anticipacija na<br />
sovremenoto osudeni~ko samoorganizirawe.<br />
Makonokieviot obid be{e od kratok zdiv. Poradi masovnoto i<br />
ostro sprotivstvuvawe kon ona {to be{e daleku pred svoeto vreme,<br />
Makonoki be{e brzo prisilen da se povle~e. Glavniot uslov za<br />
zadr`uvawe na svoeto mesto za noviot upravnik ^ajlds (Childs) be{e<br />
vra}awe na ovaa kolonija vo porane{nata sostoba.<br />
b) Angliski progresiven sistem<br />
Stanuva zbor za sistem {to e voveden vo Anglija vo 1853<br />
godina. Toa se slu~i so oficijanoto ukinuvawe na deportacijata i<br />
nejzinata zamena so kaznata robija od podolgo traewe. Nejzinoto<br />
izvr{uvawe be{e pomesteno vo tri fazi: faza na keliski zatvor, faza<br />
na zaedni~ki zatvor i faza na usloven otpust.<br />
Prvata faza na ovoj sistem skoro vo celost e prezemena od<br />
400)<br />
Kup~evi}-Mla|enovi}, R, op. cit, str. 107.<br />
401)<br />
Vrzuvaweto na eden osudenik za povedenieto i rabotata na drug e nepravedna,<br />
nepedago{ka pa duri i ne~ove~na postapka. Toa e osobeno slu~aj koga treba da se<br />
trpat posledicite od ne~ie nepromisleno povedenie {to ne mo`elo da se spre~i. So<br />
toa se doveduva vo pra{awe pravniot osnov na prenesenata dol`nost od zatvorskata<br />
uprava vrz samite zatvorenici. Seto ova ne bi bilo vredno da se spomene dokolku i<br />
denes nema teoretski i prakti~ni nastojuvawa od tipot na izri~ni i neotpoviklivi<br />
naredbi: "Ti }e mi odgovara{ za Petko, vo sprotivno....".<br />
178
filadelfiskiot sistem, so taa otstapka {to ovde osudenite lica<br />
ostanuvale od 9 do 12 meseci 402) , imale obvrska da rabotat no, nemale<br />
pravo na pogodnosti. Me|utoa, i vo ramkite na ovoj stadium vo nekoi<br />
zatvori mo`elo da se dojde do promena na re`imot na izvr{uvaweto.<br />
Tie promeni mo`ele da se sostojat vo podobruvawe na koli~estvoto i<br />
kvalitetot na ishranata, podobruvawe na uslovite za rabota, dozvola<br />
da se ~ita opredelena literatura, izu~uvawe na zanaet i sl. Na toj<br />
na~in u{te na samiot po~etok se doa|alo do izvesno rasporeduvawe na<br />
osudenicite vo zavisnost od vidot na pogodnosite {to gi u`ivale.<br />
Glavnata karakteristika na ovaa faza e sepak celosnoto<br />
osudeni~ko osamuvawe (i dewe i no}e) so cel da se strada i razmisluva<br />
za storenoto delo. Od tie pri~ini i ovde ne izostanuvale redovnite<br />
poseti na sve{tenik koj treba{e da go pottiknuva osudenikot na<br />
molewe i kaewe zaradi oprostuvawe na grevovite. Be{e zabraneto<br />
dopi{uvawe so rodnini i prijateli, primaweto pratki i ostvaruvawe<br />
na bilo kakvi kontakti so nadvore{niot svet. Rabotata se<br />
organizira{e vo samite kelii, no i vo zaedni~ki prostorii. Onamu<br />
kade {to ima{e uslovi za vr{ewe na zedni~ka rabota va`e{e<br />
principot na mol~ewe, a strogata disciplina i strogoto kaznuvawe<br />
bea u{te edno obele`je {to pokraj mol~eweto be{e prezemeno od<br />
oburskiot sistem.<br />
Vtorata faza e zaedni~ko izdr`uvawe na kaznata. Vo nea se<br />
ostanuvalo najdolgo. Osudenicite go minuvale denot vo zaedni~ka<br />
rabota, a preku no}ta bile smestuvani vo kelii. Dokolku ne postoele<br />
uslovi za no}no osamuvawe se vr{elo smestuvawe i vo zaedni~ki prostorii,<br />
me|utoa, krevetite im bile razdeluvani so pregradi (drveni<br />
paravani). Pri formiraweto na osudeni~kite grupi bile koristeni<br />
opredeleni klasifikacioni kriteriumi. So nivna pomo{ se ovozmo-<br />
`uvalo takvo razvrstuvawe {to trebalo da go spre~i deluvaweto na<br />
kriminalnata zaraza. Od posebno zna~ewe e me|utoa, toa {to vo niv,<br />
vo prv red, se gledalo prikladno sredstvo za sozdavawe razliki vo<br />
re`imot na izdr`uvaweto na kaznata. Tie razliki treba{e da bidat<br />
vo soglasnost so postignatite efekti vo prevospituvaweto. Ottamu<br />
be{e zabraneto bilo kakvo me{awe na osudenicite od razli~ni grupi.<br />
Sekoja grupa be{e smestena vo posebni oddelenija (zatvorski krila), a<br />
nivniot broj zavise{e od objektivnite prostorni uslovi i vidot na<br />
pogodnostite {to vo niv se nudele. Vo takvi uslovi smestuvaweto vo<br />
opredeleno oddelenie zna~e{e i zdobivawe so podobar osudeni~ki<br />
status. Vo toa se sostoe{e smislata na ovoj sistem: stepenest na~in na<br />
izvr{uvawe na kaznata prilagoden za postepeno popravawe na<br />
osudenicite. Osudenikot so svojata rabota i povedenie i ovde treba{e<br />
da go zaslu`i preminot od edno vo drugo oddelenie, a potoa i vo<br />
slednata zatvorska faza.<br />
Tretata faza na angliskiot progresiven sistem se ostvaruva{e<br />
402)<br />
Traeweto na ovaa faza varira{e vo razli~ni nacionalni sistemi no, naj~esto<br />
be{e opredeleno spored kriteriumot dol`ina na izre~enata kazna. Za toa obi~no<br />
odlu~uvala zatvorskata uprava no imalo slu~ai kade {to toa vreme bilo zakonski<br />
normirano.<br />
179
so pu{tawe na osudenoto lice na usloven otpust. So toa osudenikot<br />
be{e fakti~ki na sloboda iako toa pravo zna~e{e samo edna faza od<br />
izvr{uvaweto na kaznata. Usloven otpust mo`ea da dobijata samo onie<br />
osudenici {to poka`ale izvonredni zalagawa i rezultati vo svoeto<br />
rabotewe i odnesuvawe. Za vreme na negovoto traewe vrz osudenite<br />
lica se nametnuvale najrazli~ni obvrski i poseben nadzor.<br />
Neizvr{uvaweto na obvrskite doveduva{e do otpovikuvawe na uslovniot<br />
otpust.<br />
Angliskiot progresiven sistem pretstavuva o`ivotvoruvawe<br />
na golem del od kriminalnopoliti~kite idei {to bea prisutni kon<br />
sredinata na XIX vek. So nego zapo~na vo golem obem da se po~ituva<br />
li~nosta na delinkventot vo procesot na izvr{uvaweto na kaznata.<br />
Bez da se zapostavat represivnite elementi na kaznata so ovoj sistem<br />
te`i{teto se prenesuva vrz prevospituvaweto {to treba da se<br />
ostvari niz nekolku fazi. Osudenikot treba da gi pomine site fazi<br />
pred da izleze na sloboda. Na toa be{e pottiknuvan so raznovidni<br />
pogodnosti koi {to zavisea od negovoto povedenie i zalagawe vo<br />
izvr{uvaweto na rabotnite zada~i. So toa kaj zatvorenicite se razvi<br />
motivacija za eksponirawe na sopstvenite sili {to }e go dobli`at do<br />
onie stadiumi {to zna~at podobar materijalen status i polesen<br />
zatvorski re`im, odnosno postepeno dobli`uvawe do `ivotot {to<br />
nalikuva na onoj na sloboda. So prifa}aweto na prevospituvaweto<br />
kako cel na kaznata, individualizacijata vo fazata na izvr{uvaweto<br />
i klasifikacijata na osudenite lica dobija nova sodr`ina. Za razlika<br />
od porane{niot oburnski sistem kade {to se javija samo izvesni<br />
elementi na objektivna individualizacija, baraweto na tretman na<br />
osudenite lica ovde ja nalo`i potrebata da se vodi smetka i za<br />
subjektivnite karakteristiki na osudenite lica so cel da se postigne<br />
nivno socijalno prilagoduvawe. Taka pokraj kriteriumite: te`ina na<br />
storenoto delo, porane{na osuduvanost, visina na izre~enata kazna,<br />
pol, starost i sl., golemo zna~ewe dobiva i stepenot na obrazovanieto<br />
na osudenikot, motivite {to go navele kon deloto i sl. Me|utoa,<br />
najgolemo zna~ewe me|u ovie kriteriumi za `al go dobija: sposobnosta<br />
za izvr{uvawe na rabotnite zada~i i povedenieto na osudenoto lice.<br />
So osudeni~kata rabota i odnosot kon zatvorskiot personal i drugite<br />
osudenici se smeta{e deka }e se ostvari najbrza promena vo stavovite<br />
i pogledite kon normite i vrednostite na vladea~kiot sistem. Vo toa<br />
se gleda{e osnovnata garancija za afirmirawe na pozitivnite<br />
karakteristiki na li~nosta koja {to preku adekvatna nagrada }e uspee<br />
vo sopstvenite usilbi za preobrazba. Stimulacijata be{e jasna no,<br />
spored svoite prakti~ni efekti skoro bezna~ajna. Edna od pova`nite<br />
pri~ini za toa be{e prifatenoto bodirawe na osudeni~kiot trud<br />
spored principite na makonokieviot eksperiment. Negovoto<br />
{ablonsko prenesuvawe vo ovoj sistem }e gi donese site slabosti za<br />
koi ve}e zboruvavme. Od druga strana dovolno be{e obi~no<br />
pregleduvawe na zatvorskite pravilnici na sekoj osudenik da mu<br />
ovozmo`i doa|awe do ponudenite pogodnosti. Zainteresiranosta za<br />
polesna rabota, povisok nadomest za nejzino izvr{uvawe, zgolemuvawe<br />
na delot od zarabotuva~kata {to slobodno mo`e da se koristi,<br />
180
pro{iruvawe na neposrednite i posrednite kontakti so<br />
nadvore{niot svet i sl., osudenikot ja nao|a{e i izvlekuva{e od<br />
svoite momentni interesi. Istite mo`e{e i lesno da gi ostvari<br />
za{to gi znae{e osnovnite "pravila na igrata". Dovolno be{e da go<br />
odglumi o~ekuvanoto povedenie.<br />
Projavenite nedostatoci na angliskiot progresiven sistem bea<br />
posledica na sÒ u{te skromnite materijani, a so toa i kadrovski<br />
uslovi. No i pokraj niv negovoto pojavuvawe zna~e{e nesporen napredok<br />
vo odnos na prehodnite sistemi. Negovoto voveduvawe ovozmo`i<br />
gri`a za ~ovekot. Ottuka i site prednosti mo`at da se sintetiziraat<br />
vo slednive postavki:<br />
- Psiholo{kata baza na progresivnata metoda e privle~nosta<br />
{to za zatvorenikot ja pretstavuva materijanoto podobruvawe na<br />
negoviot `ivot, a {to mo`e da se zaslu`i so dobro povedenie.<br />
- Preminuvaweto od edna vo druga faza na zatvorski re`im ja<br />
prekinuva monotonijata koja pretstavuva zna~ajna opasnost za kaznite<br />
li{uvawe od dolgo traewe.<br />
- Postepenite podobruvawa na re`imot neosetno go<br />
pribli`uvaa `ivotot na osudenikot kon `ivotot na slobodniot ~ovek<br />
i mu go ovozmo`uvaa vra}aweto vo op{testvoto po negovoto<br />
otpu{tawe 403) .<br />
v) Irski progresiven sistem<br />
Irskiot progresiven sistem e osnovan vo 1854 godina od strana<br />
na angliskiot kapetan i ~len na Komisijata za pregled na kaznenite<br />
zavodi vo Irska Valter Krofton (Walter Crofton). Razlikata me|u ovoj<br />
i angliskiot progresiven sistem e vo toa {to irskiot sistem e<br />
prodlabo~en ili dopolnet so u{te edna faza na izvr{uvawe na<br />
kaznata. Taa faza e pomestena me|u vtorata i tretata faza na angliskiot<br />
sistem kako nova me|ufaza (intermedijaren, posreden stadium<br />
ili me|uzatvor). Toa e faza na tn. slobodwa~ko izdr`uvawe na<br />
kaznata. Ottamu vo irskiot sistem sre}avame ~etiri fazi: 1. kelisko<br />
osamuvawe, 2. zaedni~ko izdr`uvawe na kaznata, 3. upatuvawe vo<br />
oddelenie za slobodwaci i 4. usloven otpust.<br />
Vo prvata faza be{e vr{eno osamuvawe na skoro identi~en<br />
na~in kako i vo angliskiot sistem. Osudenikot bil zatvoran vo kelija<br />
kade {to bil podlo`en na ograni~ena ishrana i prisilna rabota so<br />
mo`nost za edno~asovno u~ewe vo tekot na denot. Vo vtorata faza se<br />
vr{e{e rasporeduvawe na zaedni~kata rabota za koja {to se dobivala<br />
nagrada spored individualno ostvarenite rezultati. Toa zna~i deka<br />
ovde otsustvuva pla}aweto na osudeni~kiot trud spored<br />
makonokieviot bodoven princip. Tretata faza se izvr{uvala na<br />
ekonomiite na kazneniot zavod ili vo posebni pomali zatvori kade<br />
{to vo uslovi na zna~itelno podobrena sloboda na dvi`ewe,<br />
osudenite lica rabotele pod prismotra na stra`ari. Po opredelen<br />
403)<br />
Cornil, P, op. cit, str. 88.<br />
181
vremenski prestoj vo slobodwa~koto oddelenie osudenicite {to<br />
davale sigurnost deka pove}e nema da vr{at krivi~ni dela mo`ele no,<br />
ne morale da bidat pu{teni na usloven otpust.<br />
Kako {to mo`e da se zabele`i i irskiot sistem e, vsu{nost,<br />
edna i toa treta varijata na progresivniot sistem. Osnovnata karakteristika<br />
{to go ~ini usovr{ena ili zbogatena varijanta e vovedenoto<br />
slobodwa~ko oddelenie. Glavnata zamisla na prethodnite dve<br />
varijatni i ovde e prisutna, me|utoa, so voveduvaweto na me|uzatvorot<br />
vo irskata varijata, taa vo golem obem dobiva na svoeto prakti~no<br />
zna~ewe. Na osudenikot i natamu mu se ovozmo`uvalo da u~estvuva vo<br />
svoeto popravawe so postepeno preo|awe od postrogite uslovi na<br />
zatvorskiot `ivot kon slobodata. No so ovoj pro{iren sistem se<br />
ovozmo`uva i ubla`uvawe na brzite preodi od edna vo druga faza na<br />
izvr{uvaweto, trgnuvaj}i od provereniot stav deka osudenikot ne e<br />
sekoga{ dovolno spremen za toa. Slobodwa~koto oddelenie be{e<br />
takva faza ili stadium na izvr{uvaweto so koj ne samo {to se<br />
zbogatuva{e fondot na pogodnostite tuku i prikladno sredstvo za<br />
pobezbolno napreduvawe kon usloven otpust {to nema da bide<br />
otpovikan. Ottamu i negovoto zna~ewe kako korekcija na negativnite<br />
posledici {to poradi slabite mo`nost za vklopuvawe vo slobodniot<br />
op{testven `ivot gi nose{e nagloto preminuvawe kon usloven otpust<br />
vo angliskiot sistem.<br />
Slobodwa~koto oddelenie be{e izvonredno re{enie za<br />
motivirawe na osudenikot. So nego se nude{e namalena strogost vo<br />
postapuvaweto, posebna kontrola pri vr{eweto na site osudeni~ki<br />
aktivnosti, pogolemi prava i pogodnosti i niza drugi prednosti, no od<br />
druga strana, i zna~itelno pogolema odgovornost vo pogled na<br />
akceptiraweto na prevospitniot tretman. Osudenikot stanuva{e toj<br />
koj so svojat rabota i odnesuvawe treba{e da go zalu`i podobruvaweto<br />
na re`imot pod koj se izdr`uva kaznata. Toga{ pak koga }e go<br />
izdejstvuval pougodniot re`im so svojot celosen odnos vo ova<br />
oddelenie na tn. "polusloboda" osudenikot treba{e da pru`i dovolno<br />
dokazi so koi }e ja potvrdi uka`anata doverba, Vo sprotivno irskiot<br />
sistem predviduva{e duri i mo`nost za vra}awe vo predhodnata faza<br />
od izdr`uvaweto na kaznata. Tokmu zatoa osudenite lica vo mnogu<br />
pogolem obem nastojuvale da go poka`at svojot vistinski karakter so<br />
aktivno usvoeno povedenie {to poradi poinakvata priroda na<br />
osudeni~kiot trud vo ovoj sistem doa|a{e do poln izraz. Taa faza<br />
pru`a{e najgolemi mo`nosti za pozitivno vlijanie vrz osudeni~kite<br />
stavovi i nivnoto volevo usoglasuvawe so socijanite uslovi na<br />
`ivotot. Od tie pri~ini zatvorskata uprava i posvetuva{e posebno<br />
vnimanie toku na ova faza od izvr{uvaweto na kaznata. Za upatuvawe<br />
vo nea be{e nadle`en sovetodaven odbor na kaznaeniot zavod vrz<br />
osnova na gri`liva ocenka na site uslovi {to prethodno bea detalno<br />
proveruvani. Vo slu~aite koga }e se utvrde{e deka uslovite ne se<br />
ispolneti osudenoto lice ne mo`e{e da o~ekuva da pomine niz<br />
oddelenieto {to ja pretstavuva ovaa faza.<br />
182
Irskiot sistem brzo se pro{iri vo Evropa i drugite zemji vo<br />
svetot 404) . I pokraj negovata relativno kratka primena vo zemjata {to<br />
go vovede (1854-1864) 405) toj i denes e vo sila vo nekoi zemji. Sistemov<br />
}e naide na primena i pri izvr{uvaweto na kaznata zatvor vo biv{a<br />
Jugoslavija. Spored Zakonot za izvr{uvawe na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda od 10 fevruari 1929 godina toa izvr{uvawe se sostoelo od<br />
~etiri fazi. Prvata faza ja so~inuvalo keliskoto izdr`uvawe na<br />
kaznata. Potoa doa|a zaedni~ko zatvorawe so zaedni~ka rabota preku<br />
denot i osamuvawe preku no}ta. Tretata faza se izvr{uvala vo<br />
oddelenieto za slobodwaci vo koe osudenicite poslobodno se dvi`at<br />
pod opredelena kontrola i vr{at zemjodelski, zanaet~iski i drugi<br />
raboti. Poslednat faza ja so~inuva uslovniot otpust so toa {to<br />
osudenicite se otpu{taat vo opredeleno mesto so obvrska da se<br />
javuvaat na organite za bezbednost 406) . Po primerot na ovoj sistem na<br />
prostorot na biv{a Jugoslavija bea podignati i nekolku zatvori:<br />
Zenica vo 1888, Sremska Mitrovica, 1889, Idrizovo, 1908 i Lepoglava,<br />
1913 godina 407) .<br />
404)<br />
"Od evropskite zemji prva go voveduva [vjacarija vo zavodot Lincburg (Linnzburg),<br />
a podocna go pro{iruva i na drugite ustanovi. Potoa se voveduva vo Portugalija,<br />
Holandija i vo belgiskite zatvori (za "peines criminalles") i vo drugite zemji. Vo<br />
Evropa me|u poslednite go voveduva Francija - vo vreme koga toj sistem vo<br />
Portugalija go gubi svoeto zna~ewe. Milutinovi}, M. op, cit, str. 34.<br />
405)<br />
Vidi: Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, Krivi~no pravo, str. 353.<br />
406)<br />
Milutinovi}, M, op. cit, str. 34.<br />
407)<br />
Vidi: Kup~evi}-Mla|enovi}, R, Osnovi penologije, str. 105.<br />
183
184
G L A V A III<br />
TEORII ZA OPRAVDANOSTA I CELITE NA<br />
KAZNATA<br />
So pojavata na kaznata kako redovno sredstvo na krivi~nopravnata<br />
represija vedna{ se izdvoija i najzinite osnovni problemi<br />
koi {to vo teorijata }e ja dobijat voobi~aenata formulacija niz<br />
slednive klu~ni pra{awa: {to ja opravduva kaznata i koi se najzinite<br />
celi. Toa e sosema razbirlivo so ogled deka kaznata se javuva naporedno<br />
so nastanuvaweto na dr`avata i direktno se vrza za nositelite<br />
na vlasta. Ottamu i nu`no navesteniot streme` kon objasnuvawe na<br />
pri~inite zaradi koi aparatot na vlasta se stava vrz ili pak nadvor<br />
od interesite na site ~lenovi na op{testvoto. Razli~nite idei vrz<br />
ovoj plan vo svojot po~eten razvoj se javija kako zna~ajni filozofski<br />
razmisluvawa, a potem bavno no nezadr`livo evoluiraa vo otvoreni<br />
pravni i politi~ki barawa od ~ija {to principielna osnova }e<br />
proizleze i konstruiraweto na krivi~nopravnite nauki.<br />
Ovde, vsu{nost, se raboti za dve razli~ni, no sepak tesno<br />
povrzani pra{awa. So prvoto pra{awe se otvora problemot za<br />
pravnite osnovi na kaznuvaweto, za toa vrz osnova na {to dr`avata<br />
ima pravo da izrekuva i izvr{uva kazni. Ili poinaku re~eno, ovde se<br />
postavuva dilemata dali dr`vata ima pravo da primenuva kazni i ako<br />
ima, od kade proizleguva toa nejzino pravo 408) . Odgovorot na vtoroto<br />
pra{awe treba da ni gi razjasni celite na kaznata ili {to saka<br />
dr`avata da postigne so kaznuvaweto na storitelite na krivi~ni dela.<br />
I. TEORII ZA OPRAVDANOSTA NA KAZNATA<br />
Po odnos na pra{aweto za pravniot osnova na kaznata ili za<br />
osnovot na dr`avnoto pravo na kaznuvawe postojat golem broj<br />
sfa}awa {to se zasnovaat na razli~ni pravno-filozofski pogledi na<br />
poedini avtori. Vo literaturata naj~esto e nivnoto sveduvawe na<br />
slednite ~etiri osnovni teorii: 1. idealisti~ki teorii, 2. teorii na<br />
op{testveniot dogovor, 3. pravni teorii i 4. sociolo{ki teorii.<br />
408)<br />
Pra{aweto za osnovot na pravoto na kazna tesno e vrzano so pra{aweto na<br />
izvorot na vlasta. Koga se postavuva pra{aweto za pravniot osnov na kaznata,<br />
odnosno dali dr`avata ima pravo da kaznuva toa e isto kako da se postavi pra{aweto<br />
dali i pod koi uslovi op{testvoto mo`e da vr{i vlast. Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit,<br />
str. 322.<br />
185
1. IDEALISTI^KI (METAFIZI^KI, SPIRITUALISTI^KI) TEORII<br />
Spored idealisti~kite teorii so izvr{uvaweto na krivi~noto<br />
delo se naru{uva apsolutnata pravda (spravedlivosta) sfatena kako<br />
metafizi~ka, mislovna kategorija. So ogled na imperativot za<br />
povtorno vospostavuvawe na naru{enata pravda, pravniot osnov na<br />
kaznata se nao|a vo samata pravda (pravda zaradi pravda) koja {to<br />
edinstveno mo`e da se zadovoli so primena na kaznata. Ili nakratko,<br />
kaznata i kaznuvaweto se opravduvaat so nu`nosta za vospostavuvawe<br />
na apsolutna spravedlivost koja {to e naru{ena so storenoto<br />
krivi~no delo. Toa e zaedni~ka pojdovna osnova na ovie teorii {to se<br />
javuvaat vo pogolem broj varijati. Kriteriumot za nivnata podelba e<br />
opredelen so razlikite vo sfa}awata za potekloto ili izvorot na<br />
apsolutnata pravda. Soglasno na toa se sre}avaat tri varijanti na<br />
ovie teorii: a) teorija na bo`ja pravda, b) teorija na moralna prada i<br />
v) teorija na zakonska pravda.<br />
a) Teorija na bo`ja pravda<br />
Spored ovaa teorija pravoto na dr`avata da go kazni<br />
storitelot na krivi~noto delo ima bo`jo poteklo. So sozdavaweto na<br />
dr`avata bogovite go delegirale svoeto pravo na kaznuvawe vrz<br />
organite na vlasta. Od tie pri~ini dr`avata go vr{i kaznuvaweto<br />
kako pratenik na boga i toa go pravi vo negova korist. Taa samo ja<br />
zastapuva negovata pravda, negovata volja i sila. Gi sproveduva<br />
negovite zapovesti. Pravniot osnov na kaznata, vsu{nost, se bara vo<br />
ve~nata bo`ja pravda, vo bo`enskoto pravo na kazna, vo negovite<br />
zapovesti {to mora da se izvr{uvaat od strana na dr`avata.<br />
Ovaa teorija se javi vo periodot na raspa|aweto na prvobitnata<br />
zaednica i pojavata na prvite dr`avi. Denes glavno e napu{tena i<br />
ima samo istorisko zna~ewe.<br />
b) Teorija na moralna pravda<br />
Spored teorijata na moralna pravda (Kant, Zaharie) osnovot na<br />
pravoto na kazna se zasnova na moralot. Kaznata e akt na spravedlivost<br />
ili barawe na moralniot zakon {to e vgraden vo srceto na<br />
~ovekot. Spored Kant (1724-1804) koj najdlaboko ja razrabotil ovaa<br />
teorija, vo svetot postoi univerzalen sistem na moralni normi {to na<br />
~ovekot mu se dadeni od samata priroda. Ovoj sistem na moralni normi<br />
e ve~en i nepromenliv, dlaboko vsaden vo svesta na sekoj poedinec i<br />
sekoj e dol`en da go po~ituva. Negovata osnova e zdraviot razum,<br />
odnosno vgradenoto svojstvo da go razlikuva dobroto od zloto ili koi<br />
povedenija se dozvoleni, a koi se nedopu{teni. Bidej}i sekoj poedinec<br />
koj `ivee vo edno op{testvo go poznava toj moralen sistem, vo slu~aj<br />
na povreda na moralnite normi so izvr{uvawe na krivi~no delo,<br />
kaznata se javuva kako barawe na prakti~niot um i kako takva<br />
186
pretstavuva kategori~ki imperativ. Seto toa e mo`no za{to spored<br />
Kant, krivi~nite normi ne se ni{to drugo tuku sankcionirani<br />
moralni normi.<br />
Ona {to na Kant vedna{ mu se prefrla e insistiraweto vrz<br />
stavot deka moralniot zakon bez ogled na iskustvoto e apriorno<br />
propi{an od na{iot um. Umot kako sposobnost da go sogledame ona<br />
{to ñ e op{to na na{ata volja pretstavuva norma deka treba da se<br />
postapi taka {to na{eto deluvawe }e mo`at da go prifatat i site<br />
drugi."Raboti taka {to maksimata na tvojata volja mo`e da stane<br />
univerzalen zakon"- toa e apriorniot zakon na sekoj um. Na ovoj zakon<br />
ne treba da mu se sprotivstavuvame za{to e zakon, za{to kategori~ki<br />
go postavuva na{iot um imajki ja vo vid vrednosta {to se ostvaruva so<br />
toa pokoruvawe. Toa zna~i deka dol`nosta treba da se vr{i zaradi<br />
dol`nosta, a so ogled na Kantovoto moralno izedna~uvawe na moralot<br />
so pravoto, ednovremeno i toa deka pravoto treba da se ostvaruva<br />
zaradi pravoto. Na toj na~in Kant ja li{il kazanata od sekakva<br />
op{testvena funkcija i ja pretvoril vo pravno-tehni~ki instrument<br />
so koj treba da se ostvari samo nekoja apriorna spravedlivost.<br />
v) Teorija na zakonska pravda<br />
Ovaa teorija ja izgradil Hegel (1770-1831). Spored nego<br />
potekloto na apsolutnata pravda le`i vo samiot zakon, vo pozitivnoto<br />
pravo. Zakonot e nepovredliv pa spored toa sekoja negova<br />
povreda treba da se neutralizira so druga povreda. So narednata<br />
povreda se poni{tuva povredata storena vrz zakonot, a toa slu`i za<br />
povtorna afirmacija na negovata nepovredlivost. Na toj na~in se<br />
vospostavuva prvobitnata sostojba vo koja zakonot, odnosno pozitivnoto<br />
pravo bilo nepovredlivo. Krivi~noto delo e negacija na<br />
pravoto sodr`ano vo zakonot, a kaznata e negacija na taa negacija (na<br />
krivi~noto delo). Spored toa osnovot na pravoto na kazna e logi~ka<br />
dejalekti~ka nu`nost za vospostavuvawe na porane{nata ramnote`a<br />
na krivi~noto pravo koe spored samata svoja su{tina pretstavuva<br />
realizacija na idejata za apsolutna pravda vo opredelen vremeski<br />
period.<br />
Vo site ovie teorii mo`e da se vidi edna apstraktna,<br />
idealisti~ka podloga spored koja na dr`avata ñ se opredeluva takva<br />
uloga {to ne vodi kon za{tita na op{testvenite interesi tuku kon<br />
afirmacija na nekoja idealno zamislena bo`ja, moralna ili zakonska<br />
pravda.<br />
2. TEORII NA OP[TESTVENIOT DOGOVOR<br />
Spored teoriite na op{testveniot dogovor sozdavaweto na<br />
dr`avata se dol`i na spogodba {to bila sklu~ena me|u site ~lenovi<br />
na op{testvoto. Bez ogled na toa dali porano (vo prirodnata sostojba)<br />
poedincite bile egoisti i rasipani (Hobs), ednakvi i slobodni (Lok)<br />
187
ili ednostavno nedovolno silni za poedine~no sovladuvawe na<br />
pre~kite {to go ko~at nivnoto samoodr`uvawe (Ruso), su{tinata na<br />
op{testveniot dogovor e vo prenesuvaweto vrz dr`avata na pravoto da<br />
gi kaznuva storitelite na krivi~nite dela. So prenesuvaweto na<br />
individualnoto pravo za presmetka so zlostornicite, poedincite<br />
dobrovolno se podlo`ile na zakonite i ja ovlastile dr`avata da gi<br />
kaznuva so cel da go za{titat svojot opstanok, svoite dobra, interesi<br />
i drugi slobodi. Spored toa osnovot na pravoto na kaznuvawe se<br />
izvlekuva od odredbite na ovoj dogovor, kako neophodnost za zaedni~ko<br />
`iveewe.<br />
Na teoriite na op{testveniot dogovor so pravo im se prefrla<br />
deka se nerealni za{to istorijata ne go potvrduva postoeweto na<br />
vakva spogodba me|u op{testvoto i dr`avata. Vo vistinitosta na<br />
takviot dogovor se somnevaat diri i samite kontraktualisti. Vakvata<br />
mislovna konstrukcija za niv, vsu{nost, pretstavuva{e samo edna<br />
apstrakcija ili teoretska pretpostavka {to }e im poslu`i za<br />
opravduvawe na revolucionernite barawa kon radikalno ukinuvawe<br />
na feudalnite odnosi. Op{testveniot dogovor e zgodna fikcija so<br />
koja mo{ne uspe{no mo`e{e da se kritikuva bo`enskoto poteklo na<br />
apsolutisti~kata vlast i feudalnite neednakvosti na lu|eto {to<br />
imaa osobeno negativni posledici vrz planot na represijata. Vrz taa<br />
osnova be{e sozdadena prikladna forma so koja mo`e{e da se bara<br />
stesnuvawe na granicite na taa represija preku za{tita na li~nosta i<br />
imotot na sekoj ~len na op{testvoto.<br />
3. PRAVNI (NORMATIVNI) TEORII<br />
Spored ovie teorii pravniot osnov na kaznata se bara i nao|a<br />
vo samoto pravo, odnosno vo pravnite normi od koi se crpi obvrskata<br />
na poedincite na poslu{nost kon dr`avata. Ako so krivi~nopravnite<br />
normi se sozdava obvrska na gra|anite za poslu{nost, so izvr{uvawe<br />
na krivi~nite dela se kr{at i ovie normi, pa ottamu pravoto na<br />
poslu{nost se pretvora vo edno drugo pravo - vo pravo na kaznuvawe.<br />
Najzna~ajniot pretstavnik na ova stojali{te, so koe ne se navleguva<br />
vo pra{aweto za potekloto na samata dr`ava i pravo, be{e<br />
germanskiot teoreti~ar Karl Binding.<br />
Vo ramnite na normativnite teorii postojat i takvi sfa}awa<br />
deka pravniot osnov na kaznata ne se nao|a vo pravoto na poslu{nost<br />
tuku vo pravoto na nu`na odbrana. Koga e storeno nekoe zlostorstvo<br />
dr`avata se nao|a vo sostojba na nu`na odbrana i zatoa e prisilena da<br />
primeni kazna.<br />
I na ovie teorii im se zable`uva {to opravduvaweto na<br />
kaznata go vr{at vrz osnova na samoto pravo, nadvor od nejzinata<br />
op{testvena uloga.<br />
188
4. SOCIOLO[KI TEORII<br />
Privrzanicite na ovie teorii pravniot osnov na kaznata go<br />
baraat vo op{testvenata funkcija na krivi~noto pravo. Taka spored<br />
utilitaristi~kata teorija na Bentam i Xon Stjuart Mil, kaznata se<br />
opravduva so nejzinata korisnost, odnosno nu`nost za za{tita na<br />
op{testvoto.<br />
Sli~no na predhodnoto e i sfa}aweto na sociolo{kata {kola.<br />
Spored List pravoto na dr`avata da kaznuva proizleguva od nu`nosta<br />
za odr`uvawe na pravniot poredok i bezbednosta na op{testvoto.<br />
Spored italijanskata pozitivisti~ka {kola i dvi`eweto na<br />
op{testvenata odbrana pravniot osnov za primena na kaznata se nao|a<br />
vo odbranata na op{testvoto od kriminalitetot.<br />
Vo sovremenata literatura vladee ubeduvawe deka vo ovie<br />
stavovi na sociolo{kite teorii e pronajden odgovorot na pra{aweto<br />
{to ovde se postavuva 409) . No, dali navistina e taka. Za da ne ni se<br />
prefrli za neopravdano problematizirawe na ona {to navidum ne e<br />
sporno i op{to usvoeno morame da se vratime na formulaciite od koi<br />
trgnuvaat site avtori vo potraga po odgovorot za opravdanosta na<br />
kaznata. Nie na po~etokot ve}e gi navedovme tie pra{awa. Smetame<br />
me|utoa, za potrebno na niv u{te edna{ da poso~ime, za{to nitu so<br />
eden stav na sociolo{kite teorii ne se dava direkten odgovor na ona<br />
{to napred se bara. So toa {to se veli deka pravoto na dr`avata<br />
nekogo da kazni proizleguva od korista i nu`nosta za odbrana na<br />
op{testvoto od kriminalitetot, vsu{nost, ne se odgovara na<br />
pra{aweto od kade ñ e pravoto na dr`avata da kaznuva, tuku na<br />
pra{aweto za{to slu`i, odnosno koi se op{tite celi na kaznata. A<br />
toa e ve}e drugo pra{awe. Nakratko so op{testvenata uloga na kaznata<br />
ne mo`e da se objasni nejziniot praven osnov tuku, efektite, celite<br />
na kaznuvaweto {to ne se predmet na ovie tuku na narednite<br />
razgleduvawa. Od tie pri~ini smetam deka e neophodno da go izlo`am<br />
i moeto viduvawe po odnos na opravdanosta ili pravniot osnov na<br />
kaznata.<br />
Moe mislewe e deka pravoto na kazna i kaznuvaweto dr`avata<br />
ne go dobila nitu mo`ela da go dobie bilo od kade i bilo od kogo, {to,<br />
vsu{nost, e tolku jasno i od argumentacijata {to se izlo`uva protiv<br />
teoriite na op{testveniot dogovor. Vo toj slu~aj preostanuva deka<br />
takvoto pravo dr`avata nasilno go ostvarila, go uzurpirala za da gi<br />
za{titi svoite interesi. A bilo koja uzurpacija, nezavisno od koi<br />
motivi i celi e napravena, ne mo`e da bide ni{to drugo osven nasilen<br />
akt (so koj se izrazuva mo}) {to dopolnitelno se opravduva. Od tie<br />
pri~ini vistinskiot odgovor na postavenoto pra{awe treba da se<br />
409)<br />
Taka na primer: Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit, str. 322, Proevski, V. Krivi~no<br />
pravo, op{t del, Studentski zbor, Skopje, 1986, str. 375, Ba~i}, F. Krivi~no pravo,<br />
op{t del, Univerzitet "Kiril i Metodij", Skopje, 1972, str. 565, ^ejovi}, B. Krivi~no<br />
pravo, op{ti deo, str, 378, Radovanovi}, M. Krivi~no pravo SFRJ, op{ti deo, str. 250, Kup~evi}-<br />
Mla|enovi}, R. op. cit, str. 62 itn.itn.<br />
189
ara na druga strana - vo sferata na iracionalnoto podra~je na<br />
~ovekovoto deluvawe {to e opredeleno so nagonite. Poradi svoite do<br />
kraj nemodificirani instinkti ~ovekot bil, i sÒ u{te Ò, vo onaa faza<br />
od svojot filogenetski razvoj koga na bilo kakov stvaren ili<br />
zamislen napad ili zagrozuvawe nej~esto reagira so posredstvo na<br />
instinktite za odr`uvawe na svojata poedine~na ili grupna egzistencija,<br />
sigurnost i sre}a. No, so za~estuvaweto na ostvarenite i<br />
vozvratenite zla, ~ovekovite nagoni postepeno se kultivizirale i<br />
modificirale kon povedenija vo koi sÒ pove}e se vklu~uva{e i<br />
nivnoto racionalno i socijalno bitie. Na opredelen stepen od toj<br />
razvoj dominacijata na racionalnoto nad iracionalnoto i socijalnoto<br />
nad individualnoto dovedoa do op{toprifaten moralen stav deka na<br />
sekoe dobro treba da se vozvrati so dobro i analogno na toa, na sekoe<br />
zlo treba da se odgovori so spravedlivo zlo 410) . Vo tie ramki se<br />
iskristaliziraa poimite na nagrada i kazna. So ogled pak na toa deka<br />
kaznata vo svojata ~ista forma ja sre}avame so pojavata na dr`avata<br />
nu`no se javi i problemot za obemot, intenzitetot i nasokite na<br />
nejzinata primena kako bitni kriminalnopoliti~ki pra{awa. A toa<br />
se, vsu{nost, problemite do koi niz vekovnoto postavuvawe na<br />
predhodnoto pra{awe saka{e da se dojde. Zatoa pri dopolnitelnoto<br />
racionalno objasnuvawe od tipot na onie {to ja opredeluvaat kaznata<br />
preku najzinata op{testvena funkcija treba da se vodi smetka za ovoj<br />
moment za da ne se zapadne vo ~esto povtoruvanata gre{ka spored koja<br />
pri~inite se tolkuvaat spored nivnite posledici. Pritoa mora da se<br />
priznae deka sekoj neistoriski obid za objasnuvawe na pravniot osnov<br />
na kaznata odnapred e osuden na neuspeh. Pravniot osnov na kaznata,<br />
~ija {to su{tina sakale toa da go priznaeme ili ne, ve}e odamna e<br />
dadena vo zaokru`ena (zavr{na) i nepromenliva forma, nepravedno se<br />
posmatra od edna premnogu bliska distanca {to ne nudi prostor za<br />
vistinsko sogleduvawe na faktot deka nikoj ne go izvlekuva svoeto<br />
pravo da kazni od toa {to so kaznuvaweto se sozdavaat dobri<br />
posledici, tuku od toa {to ima mo} toa da go pravi. Ottamu mi<br />
izgledaat jalovi site argumenti {to za dr`avnoto pravo na kazna<br />
nekoj aposteriorno gi sozdal, otkako ve}e ja primenil. Vo taa smisla<br />
ima slaba vrednost opravduvaweto od tipot deka nekoj imal pravo da<br />
gradi samo zatoa {to zgradata e korisna za `iveewe. Seto toa ne<br />
ubeduva vo zaklu~okot deka ne mo`e da se zboruva za pravniot osnov na<br />
kaznata nadvor od nagonski uslovenata potreba na ~ovekovata reakcija<br />
za samoodr`uvawe i mo}ta vo svoe ili tu|o ime da go pravi toa, kako i<br />
bez jasna distinkcija na ova pra{awe od celite na kaznata. Toa<br />
me|utoa, ne zna~i deka ovde ja osporuvam utilitaristi~kata naso-<br />
~enost na sovremenite kazni tuku samo sakam da istaknam deka so<br />
dobrite posledici i nameri ne mo`e da se brani ni~ie pravo, pa ni<br />
pravoto na dr`avata da primenuva kazna. Ili poinaku re~eno, nejzinoto<br />
pravo ne mo`e da se izvlekuva od elementite {to gi oblikuvaat<br />
celite na kaznata tuku od ne~ija mo} za nejzino pretvorawe vo<br />
410)<br />
Vo ovaa smisla i Marjanovi, \. Krivi~no pravo, str. 351. Spored nego "...Pravoto<br />
na kaznuvawe na dr`avata vodi poteklo od ~ovekoviot nagon za samoodr`uvawe".<br />
190
legitimen akt.<br />
II. BITIE (SU[TINA) NA KAZNATA<br />
Od prehodno izlo`enite teoretski koncepti za dr`avnoto<br />
pravo na kazna mo`e{e da se zabele`i negovoto neuspe{no<br />
izvlekuvawe od nu`nosta za zadovoluvawe na nekakva nepromenliva<br />
pravda, od odredbite na dogovorot so koi se reguliraat odnosite vo<br />
op{testvoto, od obvrskata na poslu{nost kon dr`avata ili od<br />
nu`nosta za za{tita na op{testvoto od kriminalitetot. Napred go<br />
vidovme i toa deka postavuvaweto na pra{aweto za pravniot osnov na<br />
kaznata sepak ne be{e zaludno, za{to vo vreme na javuvaweto na ovie<br />
teorii otvora{e izvesen prostor za vlijanie vrz preostrata dr`avna<br />
prisilba. Denes retko koj ñ go negira pravoto na dr`avata da kaznuva<br />
(ius puniendi) pa so ogled na toa do granicite na kaznuvaweto se<br />
nastojuva da se dojde preku pravno-eti~ko opravduvawe na kaznata.<br />
Me|utoa, i tie nastojuvawa ponekoga{ se spekulativno obremeneti<br />
zaradi obidot na poistovetuvawe na su{tinata na kaznata so nejzinata<br />
socijalna funkcija. Od tie pri~ini va`no e vedna{ da se napravi<br />
jasna pojmovna razlika me|u kompontite na kaznata.<br />
Ovde, vsu{nost, i ne se raboti za nekoj vistinski problem ako<br />
nedvosmisleno se istakne deka odmazdata e ona {to ja so~inuva<br />
kaznata, ona {to e nejzina vnatre{na su{tina, ili nejzino organsko<br />
bitie. Odmazdata (retribucijata, represijata) e osnovniot element na<br />
kaznata za{to spored svojata priroda zna~i odgovor na predhodno<br />
pri~ineto zlo, vra}awe milo za drago. Zaradi toa svojstvo odmazdata i<br />
mo`e da se oblikuva vo kazna, no i vo eden drug oblik za koj {to vo<br />
na{eto govorno podra~je sÒ u{te nema adekvaten tretman, a zaradi<br />
poprecizno razlikuvawe }e go nare~am revan{ 411) .<br />
Vakvata opredelba na omrazata ni dava mo`nost da pristpime<br />
kon definirawe na navedenite pojavni oblici. Na svoeto najelementarno<br />
nivo kaznata e takov oblik na odmazda {to namerno se vr{i<br />
sprema nekoj {to storil zlodelo vrz osnova na zakonski normi od<br />
strana na ovlasteni dr`ani institucii. Taa e legitimen oblik na<br />
odmazda ili javna reakcija sprema onoj {to storil opredeleno zlo i<br />
zatoa {to go storil toa zlo. Od druga strana revan{ e oblik na<br />
odmazda {to ne mora da se vr{i sprema nekoj {to storil zlodelo<br />
nadvor od zakonskite normi od strana na poednec ili grupa na<br />
neovlasteni lica. Toa e nelegitimen oblik na odmazda ili privatna<br />
(individualna ili kolektivna) rekacija sprema onoj {to storil<br />
411)<br />
Vo obi~niot govor i zloto sodr`ano vo kaznata kako legitimen oblik i zloto<br />
sodr`ano vo nejziniot nelegitimen oblik kako zemawe na pravdata vo svoi race se<br />
ozna~uvaat so ist termin - odmazda. Ist e slu~ajot so nivnata primena i vo na{ata<br />
stru~na literatura so taa razlika {to zaradi pojavno razgrani~uvawe na su{tinata i<br />
formata na privatnata reakcija ponekoga{ e vo optek pokraj terminot odmazda i<br />
terminot osveta.<br />
191
opredeleno zlo i zatoa {to go storil toa 412) .<br />
Od navedenite definicii proizleguvaat dve va`ni karakteristiki.<br />
Prvo, odmazdata e ona zna~ajno svojstvo {to podednakvo e<br />
bitno za oblikuvawe na kaznata i revan{ot, i vtoro, samo od toa dali<br />
omazdata se vr{i vrz osnova na zakonski normi od strana na ovlasteni<br />
subjekti ili toa ne e slu~aj zavisi nivnoto me|usebno razlikuvawe.<br />
Karakteristi~no e i toa deka vo ovie definicii namerno ne se<br />
vklu~eni celite {to treba da se ostvarat bilo so kaznata bilo so<br />
revan{ot. Toa ovozmo`uva da se doka`e deka kaznata si ostanuva<br />
kazna, a revan{ot - revan{, duri i toga{ koga so niv ne se odi kon<br />
postignuvawe na bilo kakvi korisni efekti. Za nivno postoewe<br />
dovolna e odmazdata so nejziniot nu`en produkt - stradaweto na onoj<br />
vrz koj e naso~ena bez ogled na toa dali poedinecot go ~uvstvuva toa<br />
stradawe ili pak, od nekoi sopstveni motivi toa duri i go posakuva.<br />
Taa odmazda ima svojstvo da go izrazi op{testveno-eti~kiot prekor<br />
koj e materijaliziran, otelotvoren vo nea i da ñ slu`i na<br />
spravedlivosta (pravi~nosta), odnosno da ja zadovoli potrebata od<br />
pravda 413) .<br />
Duri po vakvoto pojmovno opredeluvawe se pru`at mo`nostite<br />
za razre{uvawe na problemot na opravdanosta na zloto sodr`ano vo<br />
kaznata. Toa e, vsu{nost, pra{aweto za moralnoto i kriminalnopoliti~koto<br />
opredeluvawe na kaznata koe {to mora da se razlikuva od<br />
ona za prvniot osnov na kaznata 414) . Vo obidot da se odgovori na ova<br />
412)<br />
Na potrebata od vakvo razgrani~uvawe koe {to posuptilno }e ja prika`e<br />
su{tinata na kaznata uka`uva{e i Hegel. Spored nego odmazdata se javuva vo dva vida:<br />
edna{ kako "osveta", drug pat kako "kazna". Osvetata (kaj nas revan{ot) ja vr{i onoj<br />
{to e povreden i toa e neophodno vo prirodnata sostojba. Vo tie uslovi taa e<br />
edinstveniot na~in da se zadovoli pradata so ogled na toa deka ne postoi dr`ava i<br />
sudstvo {to treba da ja ostvaruvaat. Taa me|utoa ima dva bitni nedostatoci. Prvo, taa<br />
~esto ne e odmerena i izvr{ena objektivno i nepristrasno spored merilata na<br />
pretrpenoto zlo za{to se vr{i od povredenata strana koja si zela uloga na sudija vo<br />
sopstvenata rabota. Vtoro, bidej}i odmazdata nema forma na pravo tuku se vr{i od<br />
subjektivni pobudi, ~uvstva i interesi onoj na kogo mu se sveti ne go do`ivuva toa<br />
kako legitimen akt tuku kako povreda na koja i vozvra}a so nova povreda.<br />
Od druga strana se javuva kaznata koja {to e spravedliva i spored svojata sodr`ina i<br />
spored svojata forma. Pove}e za toa vidi: Primorac, I. Prestup i kazna, NIP Mladost,<br />
Beograd, 1978, str. 57.<br />
413)<br />
Pravdata (iusticia) pretstavuva na~elo spored koe na sekogo treba da mu se dade ona<br />
{to mu pripa|a (sekomu spored zaslu`enoto). Pravdata ne ja propi{uva dr`avata<br />
tuku ja sozdava javnoto mislewe. Spravedlivosta (pravednost, pravi~nost, aequitas) e<br />
poim so koj se ozna~uva soglasnosta so pravdata. Taa e moralna kategorija niz koja se<br />
izrazuva ~ovekovoto ~uvstvo za postignuvawe na ednakvost, ekvivalencija,<br />
srazmernost, reciprocitet vo odnosite me|u lu|eto. Kaznata e spravedliva toga{<br />
koga go zadovoluva ~uvstvoto deka e zaslu`ena, deka odgovara na te`inata na deloto i<br />
vinata na storitelot.<br />
414)<br />
Edno e pra{aweto za pravoto na dr`avata da primenuva kazna (ius puniendi), a koga<br />
e toa ve}e utvrdeno kako legitimen akt sosema drugo e pra{aweto za osnovite so koi<br />
se opravduva odmazdata. So prvoto pra{awe se opredeluva dopu{tenosta na kaznata<br />
192
pra{awe vo moralnata i prvnata filozofija i krivi~nopravnata<br />
teorija se izdeferenciraa dve osnovni i me|usebno sprotivstaveni<br />
stavovi. Spored retributivisti~koto gledi{te vozvrateno zlo e<br />
opravdano za{to e zaslu`eno. Nasproti toa so utilitaristi~kiot<br />
stav se tvrdi deka vozvratenoto zlo e opravdano zaradi dobrite<br />
posledici {to gi ima. Za prvite kaznata e opravdana ako e<br />
spravedliva odmazda, a za drugite toa e slu~aj samo toga{ ako so<br />
odmazdata se postignuvaat korisni efekti. Retributivistite<br />
trgnuvaat isklu~ivo od su{tinata na kaznata, a utilitaristite samo<br />
od nejzinite celi. A toku vo taa isklu~ivost le`at i site problemi<br />
sodr`ani vo teorijata za celite na kaznata.<br />
III. TEORII ZA CELITE NA KAZNATA<br />
Po odnos na pra{aweto za{to se kaznuva ili {to saka edno<br />
op{testvo da postigne so uni{tuvaweto, odzemaweto ili ograni-<br />
~uvaweto na opredeleni dobra, slobodi i prava na storitelite na<br />
krivi~ni dela, isto kako i kaj osnovite na kaznuvaweto se javija<br />
brojni mislewa. Trgnuvaj}i od nivnata pravno filozovska osnova<br />
pokraj navedenite dve (retributivni i utilitaristi~ki) se izdvoija i<br />
me{ovitite teorii.<br />
1. APSOLUTNI (RETRIBUTIVNI) TEORII<br />
Spored apsolutnite teorii celta na kaznata se sostoi vo<br />
spravedlivo vra}awe na zlo so zlo. Ova u~ewe se potpira vrz<br />
idealisti~kite teorii za pravniot osnov na kaznata. Ako kaznata e<br />
opravdana bidej}i e zaslu`ena toga{ nejzinata cel treba da bide<br />
odevawe na storitelot vo mera koja adekvatno e opredelena od zloto<br />
naneseno so krivi~noto delo. Celta na kaznata e nanesuvawe zlo od<br />
stojali{teto na onoj {to kaznuva, a stradawe od stojali{te na onoj<br />
{to se kaznuva spored poznatoto na~elo: "Malum passionis quod<br />
infligitur propter malum actionis" (Kaznata e zlo na odevawe koe se<br />
primenuva poradi zloto na ~inewe) {to u{te vo XVII vek go<br />
formuliral Hugo Grocius.<br />
Ottuka proizleguva deka kaznata e cel samata na sebe za{to<br />
nejzinata uloga se bara so samata kazna, vo nejzinata su{tina -<br />
odmazdata, vo zloto so koe se vozvra}a na storenoto zlo i odevaweto<br />
{to so toa treba da se postigne. Celta na kaznata se iscrpuva so<br />
samoto nanesuvawe na zloto koe kaznata so sebe go nosi. Taa sama po<br />
sebe e nu`na i apsolutna, pa ottuka i nazivot na ovite teorii. Ovde ne<br />
se bara sredstvo so koe se saka postignuvawe na ne{to {to e naso~eno<br />
kon idninata, kon vlijanie vrz storitelot da ne vr{i krivi~ni dela.<br />
Naprotiv, kaznata e naso~ena kon minatoto (kon storenoto delo) i kon<br />
so ogled na pravoto na subjektot {to kaznuva, a so vtoroto pra{awe se sogleduva<br />
samoto zlo, opravdanosta na ona {to treba da se trpi od aspekt na moralot na lu|eto.<br />
193
sega{nosta na vinovnikot (kon negovoto stradawe). Nakratko,<br />
devizata na ovie teorii e sodr`ana vo maksimata "Punitur quia<br />
paccatum est" (Se kaznuva zatoa {to se zgre{ilo), a ne za da ne se<br />
gre{i.<br />
Ovie teorii bea vladea~ki vo pravnata i moralnata<br />
filozofija na pretstavnicite na klasi~nata {kola, a osobeno<br />
prisutni vo u~eweto na Kant i Hegel spored koi so kaznuvaweto na<br />
storitelot mu se nanesuva zlo zaradi zadovoluvawe na nekakva<br />
apsolutna pravda. Vo zavisnost od razli~nite stavovi za potekloto na<br />
zamislenata apsolutna pravda i ovie teorii se delat na istite<br />
varijanti kako i apsolutnite teorii za opravdanosta na kaznata.<br />
a) Teorii za bo`jata pravda<br />
Pretstavnicite na ovie u~ewa tvrdat deka krivi~noto delo e<br />
grev, a kaznata samo odevawe (stradawe) za toj grev i so ogled na toa ne<br />
treba da se te`nee kon nikakvi polezni efekti {to treba da proizlezat<br />
od nea. Kaznata e samo nu`nost za postignuvawe na apsolutna<br />
bo`ja spravedlivost. So nea treba da se vospostavi nekoj<br />
transcedentno opredelen iskonski red {to e naru{en so izvr{enoto<br />
krivi~no delo.<br />
b) Teorii za moralnata pravda<br />
Spored Kant, kako najmarkantna figura na ovie teorii,<br />
kaznata e kategori~ki imperativ na moralnata svest. Kako emanacija<br />
na prakti~niot um taa e akt na spravedlivost: slu`i za zadovoluvawe<br />
na moralnata pravda. Ovoj kategori~ki imperativ e vsaden vo ~ovekot,<br />
nezavisen od op{testvoto i bara kaznuvawe bez ogled na zna~eweto na<br />
takvoto kaznuvawe za onoj {to go vr{i. Vo taa smisla ~esto e citiran<br />
poznatiot stav na Kant vo koj se veli: "Duri i toga{ koga gra|anskoto<br />
op{testvo vrz osnova na soglasnosta na svoite pripadnici bi se<br />
raspadnalo (na primer, koga nekoj narod {to `ivee na nekoj pust<br />
ostrov bi re{il da se razijde i rasprsne niz celiot svet), pred toa bi<br />
moral i posledniot ubiec {to se nao|a vo zatvor da se eliminira, za<br />
sekogo da go snajde ona {to so svoeto delo go zaslu`il, i vinata za<br />
prolienata krv da ne ostane na narodot {to ne ja izvr{il taa kazna,<br />
za{to vo sprotivno bi mo`el da se smeta za sou~esnik vo ovaa javna<br />
povreda na pravdata". Od ovaa pretpostavka jasno se gleda Kantovata<br />
zalo`ba za vladeewe na principot "Fiat iustitia pareat mundus" (Neka<br />
bide pravda pa makar propadnal svetot).<br />
Spored Kant, kaznata e oblik na pravna prisilba koja nikoga{<br />
ne mo`e da bide sredstvo za unapreduvawe na nekoe drugo dobro.<br />
Nejzina zada~a e da se vospostavi moralniot i pravniot poredok<br />
naru{en so izvr{enoto zlostorstvo, a toa mo`e edinstveno da se<br />
postigne so spravedliva odmazda. Taa omazda ja sproveduva sudot koj<br />
mo`e to~no da gi izedna~i tasovite na pravdata, da postigne<br />
194
amnote`a me|u deloto i kaznata, i, osven vo slu~aite na izvr{eno<br />
ubistvo, ne mora da se povikuva vrz ~istoto talionsko na~elo. So ova<br />
Kant poka`uva razbirawe za toa deka nekoi prestapi imaat takva<br />
priroda {to go pravi nevozmo`no vozvra}aweto so napolno identi~en<br />
akt. Zatoa svesno se zalaga za takva odmazda {to spored svojot<br />
pridones }e go pogodi storitelot tokmu tolku kolku {to negoviot<br />
prestap ja pogodil `rtvata. Ottamu za nego kastracijata e srazmerna,<br />
pa spored toa i pravedna kazna za deloto siluvawe.<br />
v) Teorii na zakonskata pravda<br />
Vo objasnuvaweto na svojata teorija na kaznata i nejzinite celi<br />
Hegel poa|a od osnovnata postavka deka ~ovekot e sloboden vo<br />
odlu~uvaweto, deka raspolaga so slobodna volja. Toj istaknuva dek<br />
~ovekovata volja vo svojot odnos sprema nadvore{nite vlijanija e<br />
aktivna i deka tokmu taa e onoj re{ava~ki faktor od koj zavisi<br />
negovoto povedenie, odnosno deka nadvore{nite okolnosti vladeat so<br />
~ovekot samo tolku, kolku {to toj samiot toa im go dopu{ta.<br />
Slobodata na voljata Hegel ja sfa}a kako "samovolja"<br />
(relativna, formalna sloboda) i kako "op{ta volja" (vistinska,<br />
apsolutna sloboda). Vo prviot slu~aj slobodata na voljata se odnesuva<br />
kon ne{to posebno, ograni~eno i dadeno od nadvor. Taa volja ima nekoj<br />
ograni~en interes i svoeto odreduvawe go nao|a vo ~ovekot, vo<br />
negovite nagoni i skonosti. Taa e sloboda na ~ovekot zemen kako<br />
prirodno su{testvo koj kako takov e svrten kon sebe, kon svoite<br />
individualni `elbi i interesi.<br />
Za razlika od samovoljata kako subjektivna, empiriska volja,<br />
op{tata volja nema za svoj predmet ne{to realno, nadvore{no. Taa gi<br />
izrazuva uslovite spored koi e mo`en zaedni~kiot `ivot na<br />
poedincite kako subjekti na samovoljata. Taa e sloboda na poedinecot<br />
zemen ne kako prirodno su{testvo podlo`no na nagoni, strasti i<br />
drugi porivi, tuku kako duhovno, umno su{testvo. Ova e volja na site<br />
lu|e kako umni su{testva, no kako takva ne egzistira nadvor od<br />
poedinecite. Taa op{ta volja na lu|eto kako umni bitija se<br />
objektivizira vo zakonot i kako zaedni~ka taa e del od sekoj poedinec<br />
koj ja ~uvstvuva kako svoja 415) .<br />
[to se odnesuva do zlostorstvata vo niv se izrazuva samovoljata<br />
na poedincite koja e naso~ena protiv op{tata volja, protiv<br />
zakonot. Prestap e, vsu{nost, gazewe na ne~ie pravo, naru{uvawe na<br />
nekoj zakon i vo taa smisla negacija na toa pravo, na toj zakon. Kaznata<br />
e drugata polovina na celinata ~ija {to prva polovina e prestapot.<br />
Taa pretstavuva negacija na zlostorot: negacija na negacijata. Ili so<br />
drugi zborovi, zlostorstvoto e nepravo (negacija na pravoto) vrz {to<br />
nu`no se nadovrzuva kaznata (kako negacija na taa negacija) zaradi<br />
415)<br />
Vidi: Primorac, I. op. cit, str. 49-52.<br />
195
povtorno vospostavuvawe na pravoto (afirmacija na pravoto) 416) . So<br />
kaznata, spored Hegel, se ukinuva, negira, poni{tvuva zlostorstvoto,<br />
odnosno zlostorni~kata volja na zlostornikot koja {to dovela do<br />
deloto. A toa mo`e da se postigne samo na onoj na~in so koj i samiot<br />
storitel so svoeto zlodelo go negiral pravoto na svojata `rtva i<br />
zakonot spored koj toa pravo postoi - so primena na prisilba. Ottamu<br />
voljata na zlostornikot e ona {to treba da se potvrdi. So samoto toa<br />
{to storil zlodelo, istaknuva Hegel, zlostornikot zaslu`il da bide<br />
kaznet. Zaslugata e sodr`ina na aktot so koja e storeno deloto.<br />
Spored Hegel vo kaznata edinstveno odmazdata e ona {to e<br />
umno. Odmazdata i nejzinata ednakvost so zlostorot se sveti na~ela na<br />
sekoja spravedlivost, princip vrz koja mora da se zasnova sekoj<br />
dr`aven poredok. Odmazdata e prisilba protiv prisilba, i kako<br />
reakcija na ve}e izvr{enata prisilba (kako vtora, sledovatelna prisilba),<br />
taa e akt na reciprocitet i ottamu onoj vrz kogo e naso~ena ja<br />
zaslu`il. Zatoa e opravdana, legitimna.<br />
Interesen e i retributivisti~kiot stav na Hegel deka toga{<br />
koga e storeno zlodelo, ne samo {to postoi pravo za negovo ukinuvawe<br />
zaradi reafirmacija na pravoto i zakonot, tuku isto taka postoi i<br />
dol`nost tokmu na toj na~in da se postapi. Vo sprotivno, na mestoto<br />
na negiranoto pravo i zakon kako ne{to dopu{teno stapuva negovata<br />
negacija - nepravo, zlostor.<br />
Na krajot na ovaa kratka interpretacija na hegelovite osnovni<br />
postavki za kaznata, zna~ajno e da se spomne i negovata teza za kaznata<br />
kako pravo na prestapnikot. Ako kaznata proizleguva od op{tata<br />
volja na zlostornikot toga{ i samiot toj e pogoden od zlostorot pa<br />
kaznata ja izrazuva i negovata volja. Od druga strana so svojata<br />
subjektivna volja storitelot proklamira na~elo deka negovoto<br />
zlodelo e pravo, pa zatoa se soglasuva i sprema nego da bide postapeno<br />
na ist na~in kako {to toj postapil sprema `rtvata.<br />
2. RELATIVNI (UTILITARISTI^KI) TEORII<br />
Spored privrzanicite na ovie teorii kaznata ne e odmazda za<br />
storenoto zlostorstvo tuku celesoobrazen instrument za za{tita na<br />
op{testvoto od kriminalitetot. Za niv taa ne e cel samata na sebe<br />
tuku preventivna merka {to se stremi kon ne{to idno i realno.<br />
Kaznata treba da deluva na lu|eto vo idnina da ne vr{at krivi~ni<br />
dela soglasno devizata "Punitur ne peccatur" (Se kaznuva za da ne se<br />
zgre{i), a ne zatoa {to se zgre{ilo. Nakratko, su{tinata na ovie<br />
teorii le`i vo istaknuvaweto na edna realna i korisna (polezna,<br />
utilitarna) cel - za{tita (prevencija) na op{testvoto od opasni<br />
416)<br />
"Hegel vo kaznata gleda edna logi~ka dijalekti~ka nu`nost {to proizleguva od<br />
idejata za razumna dr`ava i razumno pravo. Zlostorstvoto e teza, kaznata antiteza, a<br />
vospostavuvaweto na redot sinteza. Kaznata e negacija na zlostorstvoto, a ovaa<br />
negacija na pravoto. Negacija na negacijata dava afirmacija". Zlatari}, B. i Dama{ka,<br />
M. Rje~nik krivi~nog prava i postupka, Informator, Zagreb, 1966, str. 29.<br />
196
dejnosti, a ne vo odmazdata. Od toa vo kolkava mera kaznata e vo sostojba<br />
da ja ostvari taa za{titna uloga zavisi i nejzinata opravdanost.<br />
Nejzinite celi ne se od apsolutna tuku od relativna priroda, za{to<br />
zavistat od toa vo koja mera kaznata doveduva do spre~uvawe na idnoto<br />
vr{ewe na krivi~ni dela. Ili poinaku ka`ano, celta na kaznata e<br />
zavisna, uslovena: taa treba da postoi samo so ogled na svojata<br />
funkcija i vo taa mera kolku {to e polezno (potrebno) da se<br />
realizira. Ottamu za ovie teorii se upotrebuva nazivot relativni<br />
teorii no, vo podednakva mera i nazivite - teorii na prevencijata i<br />
utilitarni teorii.<br />
Spored ovie teorii kaznata ne mora sekoga{ da bide<br />
ekvivalentna na krivi~noto delo tuku treba da bide opredelena od<br />
nejzinata korist vo ostvaruvaweto na za{titata od kriminalitetot.<br />
No i ovde vo zavisnost od toa dali te`i{teto se stava vrz korisnoto<br />
vlijanie vrz site gra|ani da ne vr{at krivi~ni dela ili pak, samo vrz<br />
korista za storitelot na deloto, se javuvaat dve osnovni varijati na<br />
ovie teorii: a) teorii na generalnata prevencija i b) teorii na<br />
specijalnata prevencija.<br />
a) Teorii na generalnata prevencija<br />
Osnovnata ideja na teoriite na generalnata prevencija e deka<br />
uspe{na borba protiv kriminalitetot mo`e da se ostvari samo ako so<br />
kaznata se deluva vrz site potencijalni storiteli za vozdr`uvawe od<br />
negativnite povedenija. Ovde se poa|a od zastra{uva~kiot karakter na<br />
kaznata, od nejziniot predupreduva~ki efekt. Me|utoa, site<br />
pretstavnici na ovie teorii ne se soglasni vo pogled na na~inot preku<br />
koj mo`e da se postigne odvra}aweto od vr{ewe krivi~ni dela. Od tie<br />
pri~ini se javuvaat tri varijanti na ovie teorii: aa) teorija na op{to<br />
zastra{uvawe so predviduvawe na kazna, ab) teorija na op{to<br />
zastra{uvawe so izvr{uvawe na kazni i av) teorija na opomena<br />
(predupreduvawe).<br />
aa) Teorija na op{to zastra{uvawe so predviduvawe na kazni<br />
Spored Anselm Foerbah (1775-1833) kako glaven pretstavnik na<br />
ovaa teorija, povedenieto na sekoj ~ovek vo osnova e opredeleno od<br />
motivite {to se naso~eni kon zadovoluvawe na negovite ~uvstvitelni<br />
potrebi. Toa e slu~aj i so storitelite na krivi~ni dela koi vo svoeto<br />
odnesuvawe se motivirani od korista {to ja gledaat vo kriminalniot<br />
akt. Za da se odvratat od izvr{uvawe na deloto na ovie lu|e treba da<br />
im se predo~i nekoj silen kontramotiv. Takov kontramotiv e kaznata<br />
koja za potencijaniot zlostornik pretstavuva neprijatnost {to toj<br />
pove}e ja ~uvstvuva odo{to e toa slu~aj so porivot da izvr{i<br />
krivi~no delo. Soznanieto deka na opredeleno povedenie zakonot<br />
nadovrzuva ~uvstvitelno zlo vo vid na kazna, vrz nego deluva kako<br />
197
psiholo{ka prisilba da se otka`e od deloto 417) .<br />
ab) Teorija na op{to zastra{uvawe so primena na kazni<br />
(Gmelin, Fillingieri, Meistr i dr.)<br />
Spored ovaa teorija zastra{uvaweto na potencijalnite<br />
storiteli na krivi~ni dela se vr{i so fakti~na primena na kaznata i<br />
toa na javen egzemplaren na~in. So ogled deka kaznite denes ne se<br />
izvr{uvaat javno ovaa teorija go gubi svoeto nekoga{no zna~ewe<br />
av) Teorija na predupreduvawe. (Bauer)<br />
Spored ovaa teorija sli~no kako i kaj Foerbahovata teorija na<br />
psiholo{ka prisilba, so samoto predviduvawe na kaznata se<br />
postignuva i nejzinata cel. Me|utoa, idejata na predviduvawe na<br />
kaznata ovde ne e vo psiholo{kata prisilba, tuku vo predupreduvaweto<br />
na lu|eto deka op{testvoto ne go odobruva vr{eweto na<br />
krivi~ni dela. Na toj na~in se odi kon istaknuvawe na moralnoto<br />
dejstvo na kaznata, kon nejzinoto vlijanie vrz razvivawe na moralnata<br />
osnova na ~ovekovata li~nost preku izgradba na moralni vrednosti so<br />
antikriminalno dejstvo.<br />
b) Teorii na specijana prevencija<br />
Spored pretstavnicite na ovie teorii so kaznata se vlijae vrz<br />
konkretniot delinkvent. Toa zna~i deka celite na kaznata se baraat<br />
vo deluvaweto vrz individualniot zlostornik, vrz poedinecot, preku<br />
onevozmo`uvawe (neutralizacija), zastra{uvawe ili popravawe so<br />
{to vo idnina treba da se spre~i nivnoto povtorno vr{ewe na<br />
krivi~ni dela. Me|utoa, so ogled na toa deka pretstavnicite na ovie<br />
teorii ne se edinstveni okolu na~inot na ostvarenoto deluvawe vrz<br />
storitelite na krivi~ni dela, postojat i ~etiri varijati na teoriite<br />
na specijalnata prevencija. Tie varijanti se: ba) teorija na zastra-<br />
{uvawe po pat na izvr{uvawe na kaznata, bb) teorija na staratelstvo,<br />
bv) teorija na popravawe i bg) teorija na resocijalizacija.<br />
417)<br />
Ostvaruvaweto na takva cel na kaznata pretstavuva postoewe na nekolku uslovi.<br />
Prvo, propi{anite kazni bi morale da bidat strogi taka {to zloto so koe se<br />
zakanuva da bide pogolemo od korista {to storitelot bi ja ostvaril so izvr{uvaweto<br />
na deloto. Vtoro, zakanetata kazna mo`e zastra{uva~ki da deluva samo ako e izvesno<br />
deka kako takva }e bide i izre~ena vo slu~aj na izvr{uvaweto na krivi~noto delo. I,<br />
treto, odlukata za izvr{uvawe na krivi~noto delo se zasnova vrz procenkata na<br />
poleznosta od izvr{enoto delo i {tetata od izre~enata kazna. Srzenti}, Stai},<br />
Lazarevi}, op. cit, str. 324-325.<br />
198
a) Teorija na zastra{uvawe po pat na izvr{uvawe na kaznata<br />
(Grollmann)<br />
Spored ovaa teorija celta na kaznata se postignuva so nejzino<br />
strogo izvr{uvawe. So toa treba da mu se vlee strav na vinovnikot i<br />
da se natera kon postapki {to se vo soobraznost so pravoto. Od<br />
stravot deka povtorno mo`e da dojde vo situacija da strada zaradi<br />
ostrata primena na kaznata, storitelot vo idnina e motiviran da<br />
zapre so izvr{uvaweto na krivi~nite dela.<br />
bb) Teorija na staratelstvo. (Massow, Jeger)<br />
So ogled na osnovnoto stojali{te spored koe preku izvr{enoto<br />
krivi~no delo se poka`uva nedorasnatosta na storitelot za<br />
op{testveno prifatlivo povedenie, so ovaa teorija se nalaga negovo<br />
stavawe pod staratelstvo. Dr`avnite organi nadle`eni za izvr{uvawe<br />
na kaznata treba da vr{at nadzor i gri`a nad poedinecot sî do<br />
momentot koga }e se osposobi za kontrolirano povedenie so koe }e im<br />
se sprotivstavuva na okolnostite {to go vodat kon kriminal. Spored<br />
ovaa koncepcija toa prakti~no zna~i deka dol`inata na kaznata ne<br />
zavisi od te`inata na deloto i stepenot na krivi~nata odgovornost,<br />
tuku od vremeto {to e neophodno potrebno da se sozdade li~na<br />
rezistentnost sprema nadvore{nite i vnatre{nite vlijanija {to gi<br />
opredeluvaat nedozvolenite povedenija.<br />
bv) Teorija na popravaweto (Roder)<br />
Ovde se poa|a od pretpostavka deka postojat takvi lu|e kaj koi<br />
vo dovolna mera ne se razvieni moralnite ~uvastva {to e i osnovna<br />
pri~ina za vr{ewe na krivi~ni dela. Zatoa so kaznata kaj storitelot<br />
treba da se razvijat i zacvrstat moralnite inhibicii vo onaa mera<br />
{to }e bide vo mo`nost da gi odvrati od povtorno izvr{uvawe ne samo<br />
na istite tuku i na site drugi krivi~ni dela. Kaznata treba da deluva<br />
za postignuvawe na moralno popravawe na storitelot i jaknewe na<br />
negovite moralni inhibicii.<br />
bg) Teorija na resocijalizacija<br />
Iako e sli~na na teorijata na popravaweto ovaa teorija od nea<br />
se razlikuva spored nekolku zna~ajni obele`ja. Taa vo prv red poa|a<br />
od toa deka storitelot na krivi~noto delo ne e li{en od moralnite<br />
~uvstva, od sposobnosta da go razlikuva dobroto od zloto. Toa e i<br />
osnovnata pri~ina {to akcentot na vlijanieto ne se stava vrz<br />
moralnoto popravawe tuku vrz prevospituvaweto na li~nosta na<br />
vinovnikot. So ovaa teorija se otvara edna nova humanisti~ka alternativa<br />
{to poa|a od doverbata vo ~ovekot. Taa dovede osudenoto lice<br />
vo procesot na resocijalizacijata da ne se smeta za objekt vrz koja {to<br />
199
pasivno se sproveduva opredelen tretman, tuku za aktiven subjekt koj<br />
svesno i dobrovolno u~estvuva vo pronao|aweto i re{enieto na svoite<br />
intrapshi~ki i socijalni problemi {to go odvele kon kriminalitet.<br />
Pronao|aweto na sopstveni sili za nadminuvawe na ovie problemi i<br />
vra}aweto vo op{testvoto kako negov korisen ~len e osnovniot uslov<br />
za celosen uspeh na postavenite celi na kaznata.<br />
Ova e, vsu{nost, sovremena koncepcija za celite na kaznata na<br />
koja {to po~esto }e se navra}ame.<br />
v) Spoeni relativni teorii<br />
So namera da se pomiri ednostranosta i isklu~ivosta na<br />
teoriite na generalnata i specijalnata prevencija se javi i edno<br />
sredno sfa}awe zastapuvano od Heftter, Binding, Mayer-Alfred i dr. Od<br />
niv be{e sogledana nemo`nosta da se postigne za{tita na op{testvoto<br />
kako krajna cel na kaznata samo so ednata ili drugata<br />
prevencija. Izlezot se najde vo spojuvaweto na obete prevencii koi<br />
zaedno i natamu ostanaa nasproti odmazdata. Taka se izgradeni tn.<br />
spoeni relativni teorii so koi i pokraj sozdadeniot kompromis ne se<br />
izgubi mo`nosta za preferirawe na opredeleni poedine~ni celi vo<br />
ramkite na ednata, odnosno drugata prevencija.<br />
3. ME[OVITI (EKLEKTI^KI) TEORII<br />
Za razlika od apsolutnite teorii so koi vo celost ñ se<br />
odre~uva{e preventivnata uloga na kaznata i relativnite teorii koi<br />
na kaznata ñ ja negiraat odmazdata i stradaweto, me{ovitite teorii<br />
se spoj na odmazdata i prevencijata. Spored niv treba da se vodi<br />
smetka kako za su{tinata taka i za celite na kaznata. Formulata na<br />
ovie teorii e sodr`ana vo slednata kombinacija: "Punitur quia pecctum<br />
est, et ne peccatur" (Se kaznuva zatoa {to se zgre{ilo i vo idnina da ne<br />
se gre{i). Nakratko, taa e sinteza na apsolutnite i na spoenite<br />
realtivni teorii. Me|utoa, i kaj ovie teorii postojat vnatre{ni<br />
razliki vo zavisnost od toa na koja komponenta na kaznata ñ se dava<br />
opredelena (pomala ili pogolema) prednost. Taka na primer, spored<br />
nekoi avtori kaznata po svojata su{tina nu`no e omazda no spored<br />
svoite funkcii taa e od bitno preventiven karakter. Spored drugi,<br />
edinstvenata cel na kaznata kaj izvesni krivi~ni dela e odmazdata, a<br />
vo odnos na drugite dela toa e generalnata i specijalnata prevencija.<br />
Izvesni avtori smetaat deka krivi~nite zakoni se zasnovani vrz<br />
odmazdata, a izvr{uvaweto na kaznata vrz nejzinite preventivni celi.<br />
Nasproti seto ova postojat i takvi sfa}awa deka kaznata ima samo<br />
preventivni celi, a odmazdata se javuva samo isklu~itelno, toga{ koga<br />
toa go baraat samo nekoi posebni slu~ai.<br />
200
IV. OCENKA NA TEORIITE ZA CELITE NA KAZNATA<br />
1. Na apsolutnite teorii za celite na kaznata mo`e da im se<br />
stavat golem broj zabele{ki, za{to, kako {to vidovme, za niv kaznata<br />
slu`e{e edinstveno za ostvaruvawe na idejata za apsolutna<br />
spravedlivost. So toa {to na storitelot mu se nametnuva opredelena<br />
nelagodnost {to odgovara na negovata vina se poni{tuva krivi~noto<br />
delo i povtorno se vospostavuva pravdata. Ovde, kako {to veli Kant,<br />
ne se raboti za toa od kaznata da se izvle~e bilo kakva poza za<br />
storitelot ili za negovite sogra|ani, tuku za nejzina primena vo<br />
srazmernost so ~istata pravda, vo soglasnost so na~eloto: "Ako<br />
propadne pravdata toga{ ve}e nema nikakva vrednost da se `ivee na<br />
zemjata". Vo sli~na nasoka bea razmisluvawata na Hegel. Kaj kaznata<br />
ne stanuva zbor za nikakva korist naso~ena kon spre~uvawe, zastra{uvawe<br />
ili popravawe, tuku za objektivno posmatrawe na pravdata i<br />
nepravdata. Osnovniot kriterium za postignuvawe na apsolutnata<br />
pravda e na~eloto na zasluga {to mo`e da se ostvari so odmazda. Ni<br />
Kant, ni Hegel, nitu pak drugite pretstavnici na ovie teorii<br />
voop{to i ne pra{uvaa za celite na kaznata. Tokmu zatoa i naj~estata<br />
kritika e upatena kon nivnata teorija na odmazda kako samocel, kako<br />
apsolutno zadovoluvawe na nekoja nepromenliva bo`ja, moralna ili<br />
zakonska pravda. Toa e prigovor protiv isklu~ivoto svrtuvawe kon<br />
minatoto kon zlostorstvoto, kon zloto {to koga edna{ ve}e se<br />
slu~ilo ne mo`e da se popravi, a vrz koe sepak se dodava drugo zlo<br />
iako od toa ne proizleguaat nikakvi dobri posledici. Kaznata e<br />
opravdana ako e spravedliva, a spravedliva e ako e dosudena zatoa {to<br />
e storeno zlodelo i spored merkata na toa zlodelo, napolno nezavisno<br />
od toa kakvi ñ se efektite. Ottamu i sosema ispravnata ocenka deka<br />
zad ovoj stav se krie samo filozofskata racionalizacija na<br />
odmazdoqubivosta, ~ovekoviot primitiven streme` kon odmazda.<br />
So eden od slednite prigovori {to i se upatuva na ovaa teorija<br />
osnovano se negira primenlivosta na kantovohegelijanskoto barawe za<br />
kaznata koja spored svojot pridones treba da go pogodi zlostornikot<br />
tolku kolku {to negovoto delo ja pogodilo `rtvata. Nedoslednosta na<br />
ova barawe mo`e da se vidi ne samo od toa {to vodi kon ekstremna<br />
individualizacija na kaznata, tuku i od postoeweto na tn. krivi~ni<br />
dela bez `rtvi (victimlles crimes) kade se poka`uva nemo`noto<br />
utvrduvawe na ona {to `rtvata go pretrpela 418) .<br />
Apsurdno e i klasi~noto retributivisti~ko sfa}awe na kaznata<br />
kako pravo na zlostornikot za{to samiot zlostornik se protivi da<br />
mu bide priznaeno takvo pravo 419) .<br />
2. [to se odnesuva do relativnite teorii za celite na kaznata<br />
418)<br />
Vidi: Jankovi}, I. Smrt u prisustvu vlasti, Beograd, 1985, str. 7-8. Poinaku: Primorac, I.<br />
op. cit, str. 101-109.<br />
419)<br />
Taka: Jankovi}, I. op. cit, str. 5. Sprotivnoto stojali{te spored koe so priznavaweto<br />
na ova pravo na zlostornikot toj se tretira kako svesno su{testvo zvu~i premnogu<br />
neubedlivo i deklarativno. Takvo stojali{te zastapuva Primorac, I. op. cit, str. 87-95.<br />
201
tie ja napu{taat idejata za odmazda i vo kaznata gledaat samo zgodno<br />
sredstvo za za{tita na op{testvoto. Spored niv kaznata ne e cel na<br />
sebesi, ne e nekoja metafizi~ka ideja, tuku instrument so koj treba da<br />
se postigne nekoj realen efekt. Zloto sodr`ano vo kaznata se<br />
opravduva so negovite dobri posledici. Ako se trgne od korista za<br />
odr`uvawe na mirot i sigurnosta kaj lu|eto za niv spravedlivosta go<br />
gubi karakterot na skameneta kategorija i stanuva promenliva<br />
vrednost {to zavisi od o~ekuvnata korist. Vakvite idei ne bea<br />
dovolni za nivnata afirmacija kako dominantni teorii na kaznata. Vo<br />
toa gi spre~i nivnata ednostranost, nivnata isklu~iva pragmati~ka<br />
naso~enost kon prevencijata.<br />
Osnovnata slabost na relativnite teorii, vsu{nost, e vo<br />
razdeluvaweto na generalnopreventivnite od specijalnopreventivnite<br />
celi na kaznata. Ottuka proizleguvaat i posebnite zabele{ki. Taka<br />
na primer, na isklu~ivite insistirawa kon generalnopreventivnite<br />
celi so pravo im se prefrla nevodeweto smetka za storitelot na<br />
deloto i mo`nostite za negovo popravawe i prevospituvawe. Od druga<br />
strana, naso~enosta na kaznata samo kon zastra{uvawe na<br />
potencijalnite storiteli da ne vr{at krivi~ni dela neminovno vodi<br />
kon nejzino prilagoduvawe na ova edinstveno o~ekuvawe. A toa<br />
prakti~no zna~i deka storitelot ne se kaznuva za ona {to go storil i<br />
vo mera kolku {to za toa e vinoven tuku zatoa da se zapla{at drugite.<br />
Takvoto kaznuvawe e sprotivno so ~uvstvoto za pravi~nost i mo`e da<br />
dovede do arbitrernost vo odmeruvaweto na kaznata, no i do mnogu<br />
pote{ki posledici - do kaznuvawe na sosema nevini lica.<br />
Sli~ni zabele{ki mo`at da im se upatat i na teoriite na<br />
specijalnata prevencija. Dokolku popravaweto i prevospituvaweto na<br />
osudenite lica pretstavuvaat isklu~itelni celi na kaznata toga{<br />
nejzinoto odmeruvawe treba da zavisi samo od kvalitetot na li~nosta<br />
na zlostornikot.Toa me|utoa, ne e spravedlivo i op{testveno<br />
opravdano za{to mo`e da vodi kon dve krajnosti. Edna{ bi mo`ele da<br />
se izvlekuvaat mnogu te{ki kazni i toa samo zaradi postoeweto na<br />
opredeleni moralni defekti kaj li~nosta, a drug pat da se odi kon<br />
bagatelni kazni, pa duri da se pomine i bez kaznuvawe za te{ki<br />
krivi~ni dela ako osobinite na li~nosta uka`uvaat na mala ili<br />
nikakva potreba za prevospitna intervencija. Vo prviot slu~aj<br />
kaznata e nespravedliva odmazda, a vo vtoriot go gubi karakterot na<br />
op{testveno eti~ki prekor i se izedna~uva so merkite na socijalna<br />
higiena zaradi postignuvawe na nekoi povisoki op{testveni celi.<br />
3. Me{ovitite teorii se najblisku do sovremenite barawa na<br />
ona {to treba da se postigne so kaznata. Vo niv se kombiniraat<br />
pozitivnite jadra na predhodnite u~ewa i se sozdava takva orientacija<br />
koja poa|a i od krivi~noto delo i od ~ovekot sfaten kako subjekt<br />
{to ñ e potreben na zaednicata. Nivniot najgolem pridones e idejata<br />
deka retribucijata ne treba da ja isklu~i prevencijata, odnosno<br />
spravedlivosta ne smee da i pra~i na korista. Ako odmazdata e ona<br />
{to e nepromenlivo vo kaznata i so ogled na toa ja ~ini neophodna<br />
reakcijata, toa ne zna~i deka treba da se zapre i ona {to vo kaznata<br />
postojano evoluira, nejzinat socijalna funkcija. Odmazdata e samo<br />
202
osnova vrz koja treba da se nadgraduvaat op{testveno uslovenite ili<br />
promenlivite celi na kaznata, ili kako {to toa ubavo go veli eden<br />
avtor: "Kaznata e obmisleno celesobrazno upotrebuvano zlo... koe<br />
dobrite nameri na sudijata nemo`at da go napravat pomalku da<br />
boli" 420) . Me|utoa, ima ne{to {to e neodr`livo i kaj poedini<br />
pretstavnici na ovie teorii. Insistiraweto vrz enormna dominacija<br />
na generalnopreventivnite ili specijalnopreventi-vnite celi na<br />
kaznata e samo navidum ubla`ena zamena na nivnata isklu~ivost, a toa<br />
gi podrazbira i site slabosti {to ottamu proizleguvaat.<br />
4. Vakvata koncizna ocenka na teoriite za celite na kaznata }e<br />
se obidam poreljefno da ja prika`am so edna neprozai~na sporedba. Se<br />
~ini deka za toa e prikladno ako kaznata ja zamislime kako ogledalo<br />
koe go simbolizira ~ovekoviot odnos kon sebe i kon op{testvoto<br />
otkako }e se vidi izvalkan vo nego. Strukturata na ogledaloto ni gi<br />
dava site elementi za ispravnosta na izbranata sporedba. Taka,<br />
prednata, svetla strana na ogledaloto go so~inuva liceto ili<br />
preventivnite celi na kaznata, a zadnata, temnata strana, opa~inata<br />
ili su{tinata na kaznata - odmazdata. Pretstavnicite na apsolutnite<br />
teorii go nudea ova ogledalo samo od negovata zadna strana, a onie na<br />
relativnite teorii, isklu~ivo od prednata strana. Na prvite ne im<br />
be{e bitno {to izvr{itelot na krivi~noto delo i potencijalnite<br />
zlostornici vo nego nema voop{to da go vidat svojot lik. Vtorite go<br />
svrtija ogledaloto od negovata predna strana za da na ovie lu|e im<br />
ovozmo`at da ja vidat i popravat svojata neurednost ili pak, da se<br />
upla{at od toa deka eventualno mo`at da se vidat neureni, smetaj}i<br />
deka nikoj nema da ja zabele`i zadnata strana na ogledaloto ako se<br />
ka`e deka taa ne postoi. I, na krajot, pretstavnicite na me{ovitite<br />
teorii ja ponudija vistinata uka`vaj}i na obete strani na ogledaloto.<br />
Storitelot sega mo`e{e da sogleda deka }e strada sekoga{ koga }e go<br />
pobara svojot lik na zadnata strana na ogledaloto, a koga }e go stori<br />
toa od prednata strana, }e ima pretstava {to treba da menuva vo<br />
svojata li~nost za povtorno da bide prifaten od op{testvoto.<br />
[to se odnesuva do sovremenite sfa}awa za celite na kaznata<br />
zabele`itelno e prifa}aweto na osnovnite idei na me{ovitite<br />
teorii. Me|utoa, nekoi teoreti~ari i tuka se obidoa da vnesat nekoi<br />
"mali" izmeni. Se otide kon podobruvawe na izgledot na kaznata so<br />
nerealna smetka deka na toj na~in }e se popravi i nejzinata su{tina.<br />
Se misle{e (i sÒ u{te se misli) deka e dobro ako na zadnata strana na<br />
ogledaloto se zalepi sliki~ka so nekoj dobar "pana|urski pejza`" i<br />
deka toa e dovolno za da se ottrgnat mislite i da se tvrdi deka<br />
odmazdata e do taa mera ubla`ena kako i da ne postoi. Se ~ini deka<br />
nema da se zgre{i ako se ka`e deka vo ovoj pogled dominiraa<br />
teoreti~arite od tn. socijalisti~ki zemji 421) .<br />
Od druga strana, me|u sovremenite teoreti~ari od kapitalisti-<br />
~kite zemji seto ova ne be{e dovolno ubedlivo pa se javija silni<br />
420)<br />
Marjanovi}, \. op. cit, str. 350.<br />
421)<br />
Za kriti~nite zabele{ki {to im se upatuvaat na vakvite stojali{ta vidi pove}e<br />
kaj Marjanovi}, \. op. cit, str. 347-348 i Proevski, V. op. cit, str. 371-372.<br />
203
zalo`bi za sproveduvawe na edna nova ideja - ogledalce so dve lica. So<br />
lepeweto na dve ogledala od nivnite zadni strani na storitelot na<br />
krivi~noto delo mu se dade {ansa beskrajno da se gleda. Edinstveniot<br />
nedostatok na ovoj "genijalen izum" na pripadnicite na dvi`eweto na<br />
novata op{testvena odbrana e vo toa {to sekoj mo`e ne samo da go<br />
zabele`i, tuku i dobro da go po~uvstvuva i vo najdobri nameri<br />
sokrienoto stradawe, a ponekoj, vo neizvesnoto dolgo gledawe da ne<br />
zabele`i nitu edna damka na svojot moralen lik 422) .<br />
422)<br />
Mo`ebi ovde e interesno da se spomene deka onie koi go imaat proizvodstveniot<br />
monopol na ovie ogledala, obi~no ne gi koristat za sopstvena upotreba. [teta!,<br />
za{to i za niv tie bi ja imale istata polezna upotrebna vrednost. Op{testvoto e<br />
navistina pregolemo za da go vidi sopstveniot lik vo edno ogledalo. Neubedliv e<br />
me|utoa argumentot, deka toga{ koga se izvalkani, toa ne mo`e da go storat negovite<br />
pretstavnici poedine~no ili grupno.<br />
204
G L A V A IV<br />
MODERNIOT SISTEM NA IZVR[UVAWE<br />
NA KRIVI^NITE SANKCII<br />
I. OSNOVNI KARAKTERISTIKI NA SOVREMENATA<br />
PENOLO[KA TEORIJA I PRAKTIKA<br />
Istoriski gledano krajnata cel na propi{uvaweto, izreknuvaweto<br />
i izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii vo site dosega{ni<br />
klasni op{testveno-ekonomski formacii bila ista - spre~uvawe na<br />
osobeno op{testveno opasni dejnosti. Me|utoa, op{testvenata reakcija<br />
protiv kriminalnite povedenija, odnosno razli~nite sredstva i<br />
metodi za nivno spre~uvawe (suzbivawe) i voop{to razvojot na<br />
sistemite za izvr{uvawe na krivi~nite sankcii, zavisela od teoretskiot<br />
nau~en koncept za celite na kaznuvaweto i negovoto zna~ewe za<br />
suzbivaweto na kriminalitetot, za{to krivi~nite sankcii gi<br />
karakteriziraat opredeleni specifi~nosti so ogled na celite {to<br />
ima gi postavuvaat opredeleni op{testva. Izvr{uvaweto na krivi-<br />
~nite sankcii vo toj pogled gi karakterizira razvoen pat {to odi od<br />
idejata za retributivna kazna kon sfa}aweto za op{testveno popravawe<br />
i resocijalicazija na kriminalcite. Imeno u{te od svojata pojava,<br />
klasnoto op{testvo na "javnite kazni" im postavi zada~a preku<br />
odmazda za storenoto zlo da predizvikuvaat stradawe, zastra{uvawe i<br />
onevozmo`uvawe na izvr{itelite na krivi~ni dela toa da go povtorat<br />
i vo idnina. Kaznata toga{ ima{e teolo{ka (stradawe), politi~ka<br />
(zastra{uvawe), i socioekonomska (ugnetuvawe) cel. Oblicite na<br />
op{testvenata reakcija vo robovladetelstvoto i feudalizmot kako<br />
{to toa mo`e{e lesno da se zabele`i od predhodnite izlagawa se<br />
ostvaruvaa preku surovi kazni, progonstvo i deportacija. Vakvata<br />
koncepcija na kaznuvaweto i negovite celi provejuva{e se do XVIII<br />
vek koga se legalizira zatvoraweto kako kazna za storenoto delo.<br />
Me|utoa, vo po~etokot na primenata na kaznata li{uvawe od sloboda<br />
odmazdata i zastra{uvaweto ostanaa - sega kako celi na sebe so<br />
stradaweto kako nu`na posledica od nivnata primena, a pod vlijanie<br />
na klasi~nata {kola vo krivi~noto pravo koja {to se zalaga{e za<br />
apstraktna pravi~nost i ednakvost pred zakonot. Vo ovoj dolg period<br />
dominira{e eden represivno-preventiven koncept za koj slobodno<br />
mo`e da se ka`e deka neuspeal da go namali kriminalitetot.<br />
205
Naprotiv toj u{te pove}e se {ire{e i toa so silata na povrat 423) .<br />
Poradi toa {to represivnata koncepcija vo suzbivaweto na<br />
kriminalitetot ne poka`a vidni rezultati, sredstvata za borba<br />
protiv kriminalitetot novite {koli gi pobaraa na druga strana.<br />
Imeno so niv vnimanieto se svrtuva kon delinkventot kako nositel na<br />
kriminalnata aktivnost. Taka spored pozitivistite reakcijata treba<br />
da se prilagodi spored storitelot na krivi~noto delo i toj treba da se<br />
podlo`i na specijaen tretman zavisno od sostojbata na negovata<br />
li~nost za da se ostvari odbranata na op{testvoto od kriminalitetot<br />
preku prevencija, izolacija i popravawe na delinkventot. I<br />
sociolo{kata {kola se zalaga{e za popravawe na delinkventot, a vo<br />
taa nasoka posebno e zna~ajno insistiraweto na dvi`eweto na novata<br />
op{testvena odbrana za efikasna borba za za{tita na op{testvoto od<br />
kriminalitetot i za popravawe i reintegrirawe na delinkventite.<br />
Site ovie {koli izniknaa i se razvivaa vo epohata na<br />
kapitalizmot, koj kako, i site drugi klasni op{testva, osnovnata<br />
funkcija na krivi~noto pravo i kaznata ja glada{e vo za{titata na<br />
klasnata i politi~kata struktura {to i odgovara{e na vladea~kata<br />
klasa. Me|utoa, vo soglasnost so progresivnite idei i interesi na<br />
kapitalisit~kata klasa se nalo`i potrebata od napu{tawe na retribucijata<br />
vo izvr{uvaweto na kaznata. Vrz tie promeni nu`no vlijae{e,<br />
pred sÒ, zabrzaniot razvoj na proizvodstvenite sili i na op{testveno<br />
ekonomskite odnosi, kako i tendencijata kon demokratizacija<br />
na politi~kite odnosi od koi, iako formalno, proizleze potrebata za<br />
po~ituvawe na na~eloto na ednkvo u~estvo na site gra|ani vo<br />
socijalniot `ivot, ramnopravnosta i li~nite i politi~kite slobodi<br />
na ~ovekot i gra|anite. Na toj na~in za prv pat e deklarirano<br />
poinakvo mesto na ~ovekot vo op{testvoto vo nasoka {to zna~i<br />
humanizacija na odnosite me|u lu|eto bidej}i ne mo`e{e da se<br />
zaobikoli faktot deka vo novite uslovi ~ovekot se pove}e stanuva<br />
gospodar na prirodata, na op{testvenite odnosi i na samiot sebesi.<br />
Vo nasoka na ubla`uvawe na krivi~nata represija i ostrinata pri<br />
izvr{uvaweto na kaznata pridonese i se pogolemoto jaknewe i<br />
osvestuvawe na rabotni~kata klasa i nejzinata borba za ostvaruvawe<br />
pogolemi ekonomski i socijalni slobodi. Tuka treba da se dodade i<br />
nezamenlivoto vlijanie {to so sebe go nosi burniot razvoj na<br />
nau~nata misla osobeno na sociologijata i drugite nauki za<br />
op{testvoto i za ~ovekot kako op{testvena i individualna edinka.<br />
Vakviot evolutiven pat na op{testvoto i na nau~nata misla<br />
dovede do toa vo sovremenoto op{testvo osnovnata cel na kaznata da se<br />
vrzuva za nositelot na negativnoto povedenie i potrebata sprema nego<br />
da se prezemaat soodvetni merki na tretman {to vodat kon negova<br />
resocijalizacija. So ostvaruvaweto na taa cel se postignuva<br />
najefikasna za{tita na op{testvoto 424) i na li~nosta na delinkve-<br />
423)<br />
Pove}e za toa vidi: Pinatel, @. Nauka o izvr{enju kazni i kriminalna sociologija, Izbor,<br />
Zagreb, 1960, str. 301.<br />
424)<br />
"So toa kaznata se pretvora vo efikasna merka na op{testvena za{tita. Vo sekoj<br />
drug slu~aj op{testvoto e za{titeno samo privremeno, dodeka osudenikot e izoliran<br />
206
ntot. Poradi toa krivi~noto pravo, kriminalnta politika i penologijata<br />
se stremat kon izgrdba na instituti i humanizirani merki na<br />
tretman i pomo{ na delinkventite so koi se ovozmo`uva kreirawe na<br />
op{testveno polezni li~nosti {to }e mo`at lesno da go najdat svoeto<br />
mesto vo op{testvoto i koi pove}e nema da vr{at krivi~ni dela.<br />
Pritoa ne se zaboravi deka krivi~nite sankcii imaat polivalantna<br />
funkcija za ~ie ostvaruvawe treba postojano da se vodi smetka.<br />
Potenciraweto i istaknuvweto vo preden plan na prevospituvaweto<br />
ne zna~i celosno ukinuvawe na retribucijata koja {to se pojavuva<br />
kako vnatre{na komponenta na prevencijata (generalna i specijalna),<br />
od koja {to op{testvoto na mo`e da se otka`e za{to pretstavuva<br />
nu`nost {to izvira od potrebata za za{tita na op{testvoto i<br />
negovata potreba da go izrazi svojot moralen prekor i neodobruvawe<br />
sprema kriminalitetot kako negativen oblik na op{testveno<br />
povedenie. Me|utoa, i pokraj obidite represijata da ne se sfati vo<br />
svojata porane{na smisla kako barawe na odmazda, vra}awe na zlo so<br />
zlo tuku kako "eden priroden refleks na socijalnata psihologija 425) ,<br />
kako zadovoluvawe na ~uvstvoto na pravi~nost, taa sepak se javuva<br />
kako pre~ka {to vo praktikata go sopira ostvaruvaweto na<br />
progresivnite idei i celi na kaznuvaweto. Poradi toa sovremenite<br />
kazneni sistemi se stremat kon iznao|awe novi re{enija {to kaj<br />
krivi~nite sankcii {to e mo`no pove}e }e gi otstranat ili }e gi<br />
ubla`at posledicite od naporednata egzistencija na retribucijata i<br />
prevospituvaweto preku voveduvawe i se po{iroka primena na drugi<br />
krivi~ni sankcii osobeno takvi {to }e ja zamenat kaznata li{uvawe<br />
od sloboda, kako {to se parapenalnite sankcii, zatvor vo prazni~ni<br />
denovi, poludneven zatvor, pari~ni kazni, sankcii {to se sostojat vo<br />
ograni~uvawe na nekoi prava na gra|anite i sl.<br />
So istata cel i vo ramkite na kaznata li{uvawe od sloboda se<br />
pravat usilbi za ograni~uvawe na represijata i za {iroko otvorawe<br />
na prostorot za razvivawe na procesite na prevospituvaweto vo tekot<br />
na nejzinoto izvr{uvawe. Vsu{nost, se odi kon postojano<br />
ograni~uvawe i potisnuvawe na represijata ponekoga{ duri i dotamu<br />
{to se postavuva vo vid na nerealno barawe za nejzino nadminuvawe i<br />
otstranuvawe kako istoriska kategorija. Kaj dolgotrajnite kazni<br />
li{uvawe od sloboda za toa postojat opredeleni mo`nosti {to se<br />
koristat vo mnogu zemji preku ubla`uvawe na re`imot na nivnoto<br />
izvr{uvawe, unifikacija na kaznite li{uvawe od sloboda, ubla`uvawe<br />
na disciplinata 426) i sÒ po{irokoto koristewe na uslovniot<br />
otpust za da dojdat do izraz oblicite, metodite i sredstvata {to<br />
najmnogu ñ odgovaraat na resocijalizacijata na osudenite lica. Od<br />
od op{testvoto i se nao|a vo zatvorot. Ottuka zatvoraweto i izoliraweto {to ne se<br />
sledeni so cel - resocijalizacija mo`at da zna~at samo privremena za{tita,<br />
privremena represivna prevencija, i poradi toa fakti~ki nemaat smisla".<br />
Milutinovi}, M. Savremene tendencije u oblasti penolo{ke misli i prakse, <strong>Penologija</strong>, Beograd,<br />
1973/1, str. 7.<br />
425)<br />
Kup~evi}-Mla|enovi}, R. op. cit, str. 67.<br />
426)<br />
Vidi: Pinatel, @. op. cit, str. 305.<br />
207
druga strana se pravat i golemi usilbi `ivotot na zatvorenicite {to<br />
pove}e da nalikuva na `ivotot na slobodniot ~ovek 427) . Pritoa se<br />
istaknuva deka so streme`ot za napu{tawe na sistemot na segregacija<br />
(odvojuvawe i otfrluvawe na osudenicite od op{testvoto) i primena<br />
na tn. sistem na simbioza pome|u delinkventnoto i nedelinkventnoto<br />
naselenie 428) treba da se postigne normalizacija na `ivotot na<br />
zatvorenicite. Vo moderniot sistem na izvr{uvawe na kaznite<br />
li{uvawe od sloboda toa e conditio sine qua non za da se ubla`i, pa<br />
duri i nadmine paradoksot {to vo sebe krie rizik da ne mo`e da se<br />
ostvari resocijalizacijata nitu pak socijalnata adaptacija na<br />
delinkventite, za{to op{testveno neprilagodenite lica se<br />
prevospituvaat i akomodiraat na sloboda so prisiluvawe na uslovite<br />
{to zna~at dolgogodi{na izolacija. Vo taa smila se pravat uspe{ni<br />
obidi za pribli`uvawe na `ivotot na osudenite lica kon `ivot na<br />
sloboda preku pogolema gri`a za niv, pro{iruvawe na nivnite prava i<br />
pogodnosti, voveduvawe i podosledno ostvaruvawe na opredeleni<br />
oblici na samoorganizirawe i drugi formi na human tretman i<br />
pogolema gri`a u{te vo kaznenite ustanovi za postpenalno<br />
prifa}awe na otpu{tenite osudenici. Vo tie uslovi sekako deka<br />
najgolemoto zna~ewe mu pripa|a na razvivaweto na sistemot na<br />
poluotvorenite i otvorenite kazneno-popravni ustanovi. Od seto ova<br />
proizleguva deka vrz adekvatniot tretman na osudenite lica, odnosno<br />
vrz merkite za negovo sproveduvawe {to vo prv red poa|aat od<br />
storitelite na krivi~noto delo, le`i glavniot tovar za uspe{no<br />
ostvaruvawe na prevospitnite procesi vo penitencijarnite ustanovi.<br />
Poradi toa se odi kon sÒ pogolema individualizacija na toj tretman,<br />
kon negovo prilagoduvawe na li~nite karakteristiki na osudenite<br />
lica vo nastojuvawe primenetite merki da se soobrazat so potrebite<br />
na sekoj prestapnik. A bidej}i objektivno ne e mo`no da se prezemat<br />
napolno individualizirani tretmani sprema sekoj osudenik<br />
poednine~no, se odi kon kategorizacijata na kazneno-popravnite<br />
ustanovi i klasifikacija na osudenite lica. Vo ramkite na ovie<br />
nastojuvawa otvorenite kazneno-popravni ustanovi se poka`aa kako<br />
mo{ne zna~ajna klasifikaciona forma niz koja najefikasno mo`at da<br />
se ostvarat celite na kaznata li{uvawe od sloboda so sredstva i<br />
metodi koi ednovremeno obezbeduvaat po~ituvawe na li~nosta na<br />
osudenikot i humanost vo postpuvaweto.<br />
Iznesenive okolnosti govorat deka vo sovremenata penolo{ka<br />
teorija i praktika e dostignato nivo koe vo su{tina zna~i postojano<br />
potisnuvawe na retribucijata za smetka na resocijalizacijata koja od<br />
den na den dobiva se pozabele`itelno mesto vo kaznuvaweto. Vrz taa<br />
osnova se brani idejata deka vo sovremeni uslovi sÒ pove}e se<br />
doka`uva vrednosta, logikata i op{testvenata opravdanost na<br />
427)<br />
Ako sakame da go prevospitame delinkventot i od nego povtorno da napravime<br />
sloboden ~len na op{testvoto, treba da se organizira edna kazneno-popravna<br />
postapka {to }e go podgotvi za vakov `ivot i dosledno na toa koja {to e mo`no<br />
pove}e }e mu se pribli`i". Cornil, P. Kazna tamnice, Izbor, Zagreb, 1961/1, str. 64.<br />
428)<br />
Vidi: Pinatel, @. op. cit, str. 301-303.<br />
208
prevospitno-terapeutskiot koncept vo penologijata. Pritoa ne e<br />
te{ko da se zabele`i deka seto ona {to se naveduva vo prilog na ovaa<br />
koncepcija ne izleguva od ramkite na sovremenite tendencii i<br />
postigawa vo odnos na izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda.<br />
So takvite ocenki vo osnova se soglasuvame za{to realno gi<br />
odrazuvaat glavnite karakteristiki na dene{nite sostojbi i odnosi<br />
vo vrska so izvr{uvaweto ne samo na institucionalnite tuku i<br />
voninstitucionalnite sankcii {to se povrzani so tretman sprema<br />
osudenite lica. Ona so {to me|utoa, ne mo`em da se soglasam e<br />
generalizacijata na onie ocenki vrz {to se izvlekuva zaklu~ok deka<br />
prevospituvaweto e osnovna cel na site krivi~ni sankcii 429) , a pritoa<br />
ne se pravi ni najmal obid da se objasni vo {to se sostoi<br />
potisnuvaweto na retribucijata kaj izvr{uvaweto na smrtnata ili<br />
pari~nata kazna ili pak kaj drugite sankcii ~ie {to izvr{uvawe ne e<br />
povrzano so bilo kakov tretman na osudenicite (parapenalnite<br />
sankcii, na primer). Vakvite voop{tuvawa mo`ebi imaat nekakva<br />
smisla i opravduvawe poradi faktot deka kaznite li{uvawe od<br />
sloboda u~estuvaat so okolu 70% od site izre~eni krivi~ni sankcii,<br />
me|utoa toa ne e dovolen argument za takvi izedna~uvawa {to<br />
ostanatite sankcii gi doveduvaat vo vrska so resocijalizacijata koja<br />
{to nikoga{ ne pratstavuvala nitu }e pretstavuva okolnost {to na<br />
bilo koj na~in go opravduva zna~eweto i egzistencijata na tie<br />
sankcii. Od tie pri~ini e nu`no da se istakne deka za ovie sankcii<br />
va`at nekoi drugi tendencii {to zaradi nivnata specifi~nost treba<br />
oddelno da se analiziraat i prika`at. So ogled deka zapo~navme so<br />
izlo`uvawe na sovremenite karakteristiki na kaznite li{uvawe od<br />
sloboda najprvin }e se zadr`ime u{te vrz dve mo{ne aktuelni<br />
pra{awa {to so niv neposredno se povrzani. Potoa }e govorime za<br />
merkite na bezbednost i nivniot odnos so kaznite. Na krajot iako so<br />
ogled na nivnoto zna~ewe bi trebalo da bide obratno, }e se zadr`ime<br />
i vrz osnovnite karakteristiki i problemi na smrtnata kazna.<br />
Raspravata za karakteristikite na ostanatite krivi~ni sankcii ja<br />
pomestivme vo tretiot del od ovoj trud zaradi polesna komparacija na<br />
ona {to vo vrska so nivnoto propi{uvawe i izvr{uvawe zna~i<br />
sovremen dostrel vo svetot vo odnos na ona {to vo toj pogled e<br />
dostignato kaj nas.<br />
Javnoto mislewe za sovremenite tendencii vo izvr{uvaweto na<br />
krivi~nite sankcii e posebno pra{awe za{to od masovnata podr{ka<br />
ili odbivawe na ona {to kako sovremena misla e preto~eno vo<br />
praktikata vo golem obem zavisi efikasnoto funkcionirawe na<br />
vospostaveniot sistem na krivi~ni sankcii. Ispravniot ili neispravniot<br />
stav na javnosta e, vsu{nost, zna~ajna odrednica {to uka`uva na<br />
potrebata i nasokite na dopolnitelni penolo{ki usilbi {to zavisat<br />
od po{irokata op{testvena podr{ka. Taa podr{ka podrazbira<br />
intenziven anga`man od takvi razmeri {to so ogled na mo}ta na<br />
negovite nositeli e vo sostojba da deluva vrz kolektivnata svest<br />
429)<br />
Taka na primer: Milutinovi}, M. <strong>Penologija</strong>, str. 52, 61-66 itn. itn.<br />
209
sekoga{ koga treba da se usoglasat zakostenetite stavovi i predrasudi<br />
so vrednosti {to odat pred svoeto vreme.<br />
II. OSNOVNI PROBLEMI NA KAZNATA LI[UVAWE OD<br />
SLOBODA<br />
1. UNIFIKACIJA NA KAZNITE LI[UVAWE OD SLOBODA<br />
Raspravaj}i za pojavata i razvojot na kaznite li{uvawe od<br />
sloboda konstatiravme deka unifikacijata na ovie kazni t.e. baraweto<br />
vo sistemot na kaznite da se vospostavi samo edna edinstvena kazna<br />
li{uvawe od sloboda pretstavuva sovremena penolo{ka tendencija.<br />
Vo naukata na krivi~noto pravo i penologijata ova pra{awe e<br />
povrzano so idejata na kaznata kako sredstvo za resocijalizacija na<br />
osudenikot. Ottamu e razbirlivo vo prilog na unifikacijata da se<br />
iznesuvaat takvi argumenti {to direktno im se sprotivstaveni na<br />
klasi~noto u~ewe koe vo sredinata na XIX vek i po~etokot na XX vek,<br />
vsu{nost i dovede do zakonodavno usvojuvawe na pove}e kazni<br />
li{uvawe od sloboda podeleni spored potrebata da dojde do silen<br />
izraz i da se gradira retributivniot element pri nivnoto<br />
izvr{uvawe. Na toj na~in e otvorena raspravata za opravdanosta na<br />
diferencijacijata, odnosno unifikacijata na ovie kazni, rasprava<br />
~ii poseriozni za~etoci datiraat u{te od Prviot Kongres na<br />
Me|unarodnata zatvorska komisija vo London, 1872 godina 430) i koja sÒ<br />
u{te ne e dovr{ena bez ogled na toa {to golem broj teoreti~ari samo<br />
popatno go dopiraat ovoj problem, a sepak se obiduvaat da go iznesat<br />
svojot definitiven stav za nego. Vo prilog na potrebata od natamo{no<br />
usoglasuvawe na kontraverznite mislewa okolu sÒ u{te aktuelniot<br />
problem i negovoto vistinsko re{avawe zboruva i faktot {to vo<br />
pogolem broj krivi~ni zakonodavstva i natamu egzistiraat pove}e<br />
oblici na kazni li{uvawe od sloboda. I kone~no, toa {to vo pove}e<br />
zemji vo svetot otsustvuva bilo kakva najava za promena na<br />
zakonodavnite sostojbi vo soglasnost so sovremenite teoretski<br />
tendencii kon nivna unifikacija e dodatna pri~ina u{te edna{ da se<br />
ocenat osnovnite argumenti na ovaa polemika.<br />
a) Argumenti vo prilog na diferencijacijata na kaznite li{uvawe<br />
od sloboda<br />
aa) Vo pogolem broj sovremeni krivi~ni zakonodavstva e<br />
prifatena bipartitna (zlostorstva i prestapi) ili tripartitna<br />
(zlostorstva, prestapi i prekr{oci) podelba na krivi~nite dela.<br />
Ottamu za sekoja kategorija na ovie dela i potrebata od soodvetna<br />
430)<br />
Za ova pra{awe e raspravano i na vtoriot (Stokholm, 1875), pettiot (Pariz, 1895)<br />
i dvanaesettiot (Hag, 1950) Kongres na ova zdru`enie. Pove}e za toa: Lazarevi}, Lj.<br />
Kazne i mere bezbednosti... str. 51-52.<br />
210
kazna li{uvawe od sloboda diferencirana spored minimalnoto i<br />
maksimalnoto traewe i na~inot na najzinoto izvr{uvawe. Nakratko,<br />
na bipartitnata ili tripartitanata podelba na krivi~nite dela ñ<br />
odgovara postoewe na pove}e kazni li{uvawe od sloboda.<br />
ab) Mno{tvoto na kazni li{uvawe od sloboda otvara po{irok<br />
prostor za ostvaruvawe na na~eloto na individualizacijata. Vo ovaa<br />
smisla so pravo se veli deka dokolku sudijata raspolaga so pove}e<br />
kazni vo sekoj konkreten slu~aj }e mo`e da se re{i za ona li{uvawe<br />
od sloboda {to e najsoodvetno so ogled na deloto i li~nosta na<br />
storitelot. Toa e slu~aj: za{to se raboti za naj~esto izrekuvani<br />
sankcii, za{to se pogodni za prilagoduvawe i za{to imaat svojstvo da<br />
bidat odmereni ne samo spored dol`inata na traeweto tuku i spored<br />
potrebata od primena na razli~en tretman vrz odelni kategorii na<br />
delinkventi. Ottamu se tvrdi deka unifikacijata gi ograni~uva ovie<br />
mo`nosti za{to e zavisna od brojot na raspolo`ivite kazneni<br />
ustanovi na sekoja zemja. Vo takvi uslovi edinstvenata kazna<br />
li{uvawe od sloboda mo`e da se diferencira samo spored dol`inata<br />
na traeweto na eden ist (unificiran) tretman, a ne i spored<br />
vistinski potrebniot tretman.<br />
av) Najsilniot argument {to se istaknuva protiv sveduvaweto<br />
na kaznite li{uvawe od sloboda na edinstven oblik e povrzan so<br />
potrebata da se zadovoli na~eloto na pravi~nost vo kaznuvaweto. So<br />
ogled na toa deka vo strukturata na kriminalitetot se javuvaat<br />
storiteli i dela so razli~en stepen na vina i te`ina, opravdano e da<br />
postojat i pove}e kazni li{uvawe od sloboda. Na~eloto na pravi~nost<br />
vrz koe se zasnova krivi~noto pravo i penologijata e vsu{nost,<br />
sodr`ano vo baraweto: za ednakvo zlo - ednakva kazna, odnosno za<br />
razli~no (polesno ili pote{ko) zlo - razli~na (polesna ili pote{ka)<br />
kazna. Ako vo sistemot na sankciite postojat pove}e kazni li{uvawe<br />
od sloboda toga{ e pogolema i posigurna mo`nosta da se izbere kazna<br />
{to }e mu odgovara na prestapot. Pritoa so pravo se istaknuva deka<br />
razli~nite vidovi li{uvawe od sloboda se osobeno potrebni vo onie<br />
zakonodavstva vo koi e ukinata smrtnata kazna. Za{to ako na site<br />
povredi na zakonot bez ogled na nivnata te`ina sekoga{ se reagira so<br />
eden vid kazna {to e gradirana samo vo mera vo koja vremenski se<br />
primenuva, }e stane apsolutno nevozmo`no da se postigne na~eloto<br />
spored koe malum passionis treba da odgovara na malum actionis 431) .<br />
b) Argumenti vo prilog na unifikacijata<br />
ba) Osnovniot argument protiv diferencijacijata na kaznite<br />
li{uvawe od sloboda od strana na privrzanicite na idejata za nejzin<br />
ednoobrazen oblik e deka nejzinoto projavuvawe vo pove}e oblici e<br />
opravdano samo ako so niv se opfateni razli~ni tretmani sprema<br />
osudenicite. Za sovremenata penologija biten e vidot i sodr`inata na<br />
penitencijarniot tretman, a ne nekakva podelba {to bi poa|ala od<br />
431)<br />
Ibid, str. 53.<br />
211
kriteriumite: prisustvo ili otsastvo na prisilna rabota, dol`ina na<br />
keliskata izolacija i {iro~inata na pravata na osudenite lica,<br />
kriteriumi {to porano bile glaven osnov za razlikuvawe na brojnite<br />
oblici na ovie kazni. Rabotata na osudenite lica ve}e odamna e<br />
terapeutsko sredstvo vo procesot na resocijalizacijata koe nema za<br />
cel da go napravi poblag ili pote`ok re`imot na izvr{uvaweto na<br />
kaznata. Keliskata izolacija, po pravilo, ne e sostaven del na kaznata<br />
tuku disciplinska merka za odr`uvawe na redot i mirot vo<br />
penitencijarnite ustanovi. I najposle, razlikite vo pravata na<br />
osudenite lica na razli~ni kazni li{uvawe do sloboda denes se<br />
nezna~itelni i glavno se odnesuvaat na brojot na pismata, pratkite i<br />
posetite {to mo`at da se ostvarat za opredele vremenski period 432) .<br />
Posledniov, vsu{nost, be{e i edinstven kriterium za prakti~no<br />
razlikuvawe na kaznata zatvor i strog zatvor vo jugoslovenskoto<br />
krivi~no pravno zakonodavstvo vo periodot od 1959 do 1976 godina.<br />
Otsastvoto na pogolemi razliki vo pogled na re`imot na<br />
izvr{uvaweto i polo`bata na osudenite lica vo penitencijarnata<br />
praktika {to bi zavisele od ovie kriteriumi, spored ovaa argumentacija<br />
e dovolna pri~ina za izedna~uvawe na kaznite li{uvawe od<br />
sloboda.<br />
bb) So unifikacijata na kaznite li{uvawe od sloboda ne se<br />
smaluvaat mo`nostite za individualizacija na ovaa kazna, tuku<br />
naprotiv se pridonesuva za nejzina poadekvatna realizacija. Vo<br />
ramkite na edinstvenata kazna individualizacijata bi se ostvaruvala<br />
preku soodvetno odmeruvawe vo ramkite na po{iroki rasponi na<br />
op{tiot zakonski minimum i maksimum, preku nejzino uslovno i<br />
bezuslovno izrekuvawe itn. itn. so toa {to glavniot akcent treba da<br />
se stavi vrz individualizacijata vo postapkata na nejzinoto izvr{uvawe.<br />
Ottamu se veli, ako se prifati stojali{teto deka individualizacijata<br />
treba da se vr{i vo fazata na izvr{uvaweto na kaznata<br />
imaj}i ja vo vid konkretnata li~nost sprema koja treba da se ostvarat<br />
celite na kaznuvaweto toga{ - diferenciraweto na kaznite li{uvawe<br />
od sloboda spored na~inot na izvr{uvaweto vo samiot zakon nema svoe<br />
opravduvawe 433) .<br />
bv) Posledniot argument vo prilog na unifikacijata (protiv<br />
diferencijacijata) na kaznite li{uvawe do sloboda e sodr`an vo<br />
tvrdeweto deka "dokolku niz raznite oblici na li{uvawe od sloboda<br />
treba da dojde do poblago ili pote{ko kaznuvawe {to treba da se<br />
realizira preku razli~ni re`imi na negovoto izvr{uvawe, toa mo`e<br />
da se realizira i preku edinstvenata kazna li{uvawe od sloboda".<br />
Pritoa istite argumenti {to se koristat protiv unifikacijata (vidi<br />
pod ba)) sega se koristat i vo prilog na unifikacijata. Vo taa smisla<br />
se veli: pravata i dol`nostite na osudenite lica i uslovite za<br />
izvr{uvawe (re`imot, Z.S) bi varirale zavisno od dol`inata na<br />
432)<br />
Ibid, str. 54-55.<br />
433)<br />
Taka: \or|evi}, M. Dualitet i unifikacija kazne li{enja slobode, JRKKP, Beograd, 1972/3,<br />
str. 434.<br />
212
kaznata 434) .<br />
Od edna povr{na analiza na argumentite vo prilog na<br />
unifikacijata ne e te{ko da se zabele`at nekolku zna~ajni momenti.<br />
Tuka e najprvi streme`ot da se doka`e deka pove}eto zakonski oblici<br />
na kaznata li{uvawe od sloboda se li{eni od mo`nosta da sozdadat<br />
vistinski razliki vo nivnata primena, i natamu, apodikti~noto<br />
tvrdewe deka li{uvaweto od sloboda vo eden oblik e isklu~ivo vo<br />
sostojba da sozdade takvi razliki so ednovremeno obezbeduvawe<br />
adekvatna individualizacija. Pritoa e zna~ajno i toa deka, barem kaj<br />
nas, se be{e presmetano od pragmati~nata potreba da se urne<br />
dualitetot na kaznite zatvor i strog zatvor me|u koi navistina<br />
nema{e su{tinska razlika taka {to nivnata primena vode{e kon niza<br />
pravni nelogi~nosti so nepovolni prakti~ni posledici. So<br />
donesuvaweto na KZ SFRJ od 1976 godina takviot dualitet be{e<br />
nadminat, no ostanuva zagatka deka toa e storeno so golema pomo{ na<br />
teorijata vo koja glavno dominiraa gorenavedenite argumenti.<br />
Tvrdeweto deka samo vidot na tretmanot e vo sostojba da sozdade<br />
razliki zna~ajni za ostvaruvawe na resocijalizacijata vo najmala raka<br />
e vo ednakva mera zavisno od istite materijani i kadrovski<br />
preduslovi za negovo ostvaruvawe kako i ona vrz koe se zasnova<br />
baraweto za diferencijacija na kaznite li{uvawe od sloboda. Pritoa<br />
e mo{ne nelogi~no tvrdeweto deka po{irokiot registar na kaznite<br />
li{uvawe od sloboda ne pru`a skoro nikakvi mo`nosti za<br />
individualizacija 435) i deka za toa e prikladna samo izvr{nata individualizacija.<br />
Ova posebno ako se znae deka vo ramkite na penitencijarnite<br />
ustanovi glavniot instrument za toa e klasifikacijata na<br />
osudenite lica so koja ne se pro{iruvaat, tuku, vsu{nost, se stesnuvaat<br />
nejzinite mo`nosti. Sogleduvaj}i gi ovie osnovni nelogo~nosti<br />
golem broj avtori ne gi koristat navedenite argumenti za da go<br />
napadnat "zakonskiot trialitet" na kaznite li{uvawe od sloboda:<br />
li{uvawe od sloboda {to se izvr{uva vo zatvoreni, poluotvoreni i<br />
otvoreni kazneno-popravni ustanovi 436) . Ottamu i o~iglednata<br />
434)<br />
Lazarevi}, Lj. op. cit, str. 61. Istiot avtor vo svoite podocne`ni trudovi ne<br />
otstapuva od ovoj argument. Vidi: Lazarevi}, Lj. Sistem krivi~nih sankcija prema krivi~nom<br />
zakonu SFRJ, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1976/1, str. 5-8, i Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit., str.<br />
345-346.<br />
435)<br />
Taka na primer se veli: "Posmetrano od gledi{te na razli~nosta na nivnoto<br />
izvr{uvawe postoeweto na razli~ni kazni li{uvawe od sloboda prakti~no zna~i<br />
zakonska (vo izvesna mera i sudska) individualizacija na izvr{uvaweto na kaznite<br />
li{uvawe od sloboda, koja, vsu{nost, i e navistinska individualizacija na<br />
izvr{uvawe na kaznite" (!). \or|evi}, M. op. cit, str. 434.<br />
436)<br />
Spored ~l.38 st.5 KZ SFRJ od 1976 godina "zatvorot se izdr`uva vo zatvoreni ili<br />
vo otvoreni ustanovi za izdr`uvawe na kazna". Ottamu smetam deka e sosema vo pravo<br />
Kambovski koga veli: "Pove}e od jasno e deka i sega, koga tie postojat kako<br />
penitencijarni opcii, razlikata me|u niv ne e vo modulaciite na izvr{uvaweto na<br />
kaznata zatvor. Ne, po svojata sodr`ina toa se tri razli~ni kazni, i kako takvi treba<br />
da bidat krenati na rang na sudski opcii". Kambovski, V. Alternativi na kaznata<br />
213
kontrovrznost na nivnite stavovi: edna{ sesrdno da se podr`uva<br />
procesot na unifikacijata na ovie kazni, a od druga strana se<br />
iznesuvaat najpofalni zborovi ne samo za podelbata na kaznite<br />
li{uvawe od sloboda spored re`imot na nivnoto izvr{uvawe, i nivno<br />
zakonsko regulirawe tuku i za kaznite na tn. polusloboda, vikend<br />
kazni i sl. bez da se po~uvstvuva deka se zazema sprotiven stav za edna<br />
ista rabota 437) . Od tie pri~ini nu`no e da pojasnime deka sovremenite<br />
tendencii za unifikacijata na kaznite li{uvawe od sloboda ne smeat<br />
da se sfatat kako ograni~uvawe na eden oblik na ovie kazni, tuku samo<br />
kako streme` za fakti~ko izbegnuvawe na site onie zakonski oblici<br />
vo koi nitu oddaleku ne se nasetuva mo`nost za osmisleno gradirawe<br />
na op{testveniot prekor (zapazuvawe na na~eloto na pravi~nost) i<br />
ostvaruvawe na diferenciran tretman {to vodi kon efikasna<br />
resocijalizacija i socijalna adaptacija na poedini kategorii na<br />
osudenici.<br />
2. ALTERNATIVI NA KAZNITE LI[UVAWE OD SLOBODA<br />
Vo predhodnite izlagawa be{e uka`ano na eden proces so koj<br />
vo osnova se nastojuva da se vnese pogolema humanost vo sistemot na<br />
krivi~nite sankcii, ili, poto~no, kaj kaznite li{uvawe od sloboda.<br />
Za razlika od toj proces na potisnuvawe na retribucijata so posredstvo<br />
na unifikacijata na kaznite li{uvawe od sloboda vo sovremeni<br />
uslovi se afirmira i eden navidum protivre~en proces - proces na<br />
pro{iruvawe na represivnite merki {to treba da se koristat vo<br />
suzbivaweto na kriminalitetot. Sozdadeniot privid na protivre~ni<br />
tendencii mo`e vedna{ da se otstrani ako se prodre vo genezata na<br />
ovie vo su{tina sukcesivno opredeleni procesi. Ona {to ja razdvi-<br />
`uva unifikacijata na kaznite li{uvawe od sloboda e determinirano<br />
od potrebata na adekvaten na~in da se gradira i vo opredelena mera<br />
ubla`i nepotrebnata represija sekade kade {to vo zavisnost od<br />
promenite na stavot sprema krivi~noto delo i li~nosta na storitelot<br />
se otvara prostor za primena na resocijalizacijata. Me|utoa,<br />
teoretskite razmisluvawa i prakti~nata realizacija na ovaa ideja<br />
nabrzo isfrli na videlina nekoi problemi. Prviot, deka zatvorot si<br />
zatvor, Godi{nik na Institutot za sociolo{ki i politi~ko-pravni istra`uvawa,<br />
Skopje, 1984, str. 307.<br />
437)<br />
Taka na primer Milutinovi} vo svojot u~ebnik edna{ veli deka zakonskata<br />
podelba na pove}e oblici na kaznata li{uvawe od sloboda ne ñ odgovara na primenata<br />
na individualizacijata i tretmanot {to se zasnova vrz nea" (str. 47). Me|utoa ne{to<br />
potoa (str. 69) zazema stav deka osnovaweto na otvoreni ustanovi "pretstavuva izraz<br />
na podosledna realizacija na individualizacijata vo izvr{uvaweto". Zgora na seto<br />
toa istiot avtor tvrdi deka "pri~inite na individualizacijata, tretmanot i<br />
resocijalizacijata, baraat da se pristapi kon unifikacija na kaznite li{uvawe od<br />
sloboda, deka tie isti pri~ini go determiniraat nivnoto podocne`no<br />
diferencirawe i razvivaweto na po{iroka skala na sankcii koi ovozmo`uvaat<br />
poadekvatna primena na individualizacijata i prevospitniot tretman..." (str. 50).<br />
Milutinovi}, M. <strong>Penologija</strong>, str. 47, 50, 69.<br />
214
ostanuva zatvor bez ogled na vidot i intenzitetot na zakonskite<br />
intervencii vo nego za{to retribucijata ostanuva negovo primarno, a<br />
resocijalizacijata posledovatelno - nakalemeno svojstvo. Vtoriot<br />
problem e vo toa {to unifikacijata na kaznite li{uvawe od sloboda<br />
sakale toa nie da go priznaeme ili ne, nu`no go stesnuva podra~jeto na<br />
primenata na principot na objektivno-subjektivnata<br />
individualizacija. Potrebata za re{avawe na ovie problemi gi<br />
pottikna sovremenite usilbi za iznao|awe pogolem broj alternativi<br />
na kaznite li{uvawe od sloboda. Stanuva zbor za predlagawe i<br />
zakonodavno prifa}awe na takvi merki {to delumno ili celosno }e<br />
gi zamenat (supstituiraat) kaznite li{uvawe od sloboda.<br />
So ogled na toa {to ovde gi zagatnuvame samo osnovnite<br />
problemi na kaznite li{uvawe od sloboda na objasnuvaweto na<br />
nejzinite brojni slabosti }e se osvrneme podocna. Zasega se ~ini<br />
dovolno ako uka`eme deka alternativite na kaznite li{uvawe od<br />
sloboda vo krivi~noto pravo i penologijata se istaknuvaat kako edno<br />
od najprifatlivite re{enija za nadminuvawe na lo{ite posledici<br />
{to gi sozdava primenata na preteranata retribucija i otsastvoto na<br />
o~ekuvanite efekti od resocijalizacijata. Nakratko tie se javuvaat<br />
kako pozitiven i vrz opredeleni nau~ni osnovi i prakti~ni iskustva<br />
zasnovan odgovor na sovremenata kriza na penitencijarniot sistem.<br />
Denes mo`e da se zboruva za tri grupi na alternativni merki<br />
na kaznata li{uvawe od sloboda. Vo prvata grupa se pomestuvaat<br />
merkite so koi se odbegnuva izrekuvawe ili izvr{uvawe na kaznite<br />
li{uvawe od sloboda. Vtorata grupa ja so~inuvaat onie merki so koi<br />
samo se modificira izvr{uvaweto na kaznite li{uvawe od sloboda.<br />
Vo poslednata grupa vleguvaat onie merki koi pretstavuvaat poinakvi<br />
sankcii od kaznite li{uvawe od sloboda.<br />
a) Merki so koi se odbegnuva izrekuvaweto ili izvr{uvaweto na<br />
kaznite li{uvawe od sloboda<br />
aa) Programi za onevozmo`uvawe ili ote`nuvawe na preodot kon<br />
kriminalniot akt (Diversion programmes)<br />
Osnovnata zamisla na ovie programi e sprema storitelite na<br />
opredeleni krivi~ni dela da ne se pokrenuva krivi~na postapka tuku<br />
nadvor od optu`uvaweto i sudeweto da se prezemat interventni merki<br />
{to se sostojat vo primena na razli~ni oblici na tretman. Toa se<br />
raznovidni psihijatriski tretmani, podlo`uvawe na medicinski<br />
tretman na alkoholi~ari i narkomani, prisiluvawe kon ispolnuvawe<br />
na opredeleni obvrski, nadomest na {teta, primena na razni metodi na<br />
sovetuvawe, nadzor i za{tita, re{avawe na problemot na vrabotuvawe<br />
na storitelot i sl. Na storitelot na deloto ne mu se izrekuva kazna<br />
li{uvawe od sloboda nitu bilo koj drug vid kazna, tuku sprema nego se<br />
intervenira so merki {to treba da go onevozmo`at ili ote`nat<br />
(diversion) negoviot povrat. Toa ne se kazni tuku predsudski merki so<br />
koi se intervenira vo na~inot na vodeweto na `ivotot na<br />
215
delinkventot. Nivna cel e da se pottikne li~nosta da iznajde<br />
sopstveni sili {to }e mu ovozmo`at da go kontrolira i zasili<br />
negovoto vladeewe so problemite {to go dovele vo situacija da<br />
izvr{i krivi~no delo.<br />
Ovie merki se prisutni vo praktikata na SAD i drugite<br />
anglosaksonski zemji od po~etokot na sedumdesetite godini na ovoj vek<br />
i naj~esto se primenuvaat sprema maloletnici. Kriminolo{koto<br />
soznanie deka proglasnuvaweto na vinata i izrekuvaweto na kazna<br />
sprema poedincite od ova mo{ne ~uvstvitelna kategorija na lica<br />
mo`e da predizvika kontraproduktivni efekti e, vsu{nost, tokmu i<br />
idejata {to dovede do voveduvaweto na ovie merki. Me|utoa,<br />
ograni~enosta na ovie merki vrz maloletnici se javuva kako eden od<br />
nejzinite bitni nedostatoci. Kon ovoj argument {to vodi kon<br />
zna~itelno stesnuvawe na nivnata primena mo`e da se dodade i toa<br />
deka ostvaruvaweto na opredelena kontrola so posredstvo na odrazuvaweto<br />
na negativen stav kon sebe, krivi~noto pravo go prefrla vo<br />
sferata na etikata: kon postignuvawe na nekakvo moralno sovr{enstvo<br />
{to ima malku dopirni to~ki so interesite na `rtvata i<br />
bezbednosta na poedincite i dr`avata. Vo niv e sodr`ana i golema<br />
opasnost od lesno pretvorawe od preventivni merki post deliktum vo<br />
represivni merki ante deliktum.<br />
ab) Uslovno zapirawe na krivi~nata postapka<br />
I ovde kako vo predhodniot slu~aj se raboti za primena na eden<br />
vid alternativna krivi~na postapka ili poto~no, za vonkrivi~no<br />
(nepunativno ili punativno) postapuvawe so opredeleni storiteli na<br />
nekoi krivi~ni dela.<br />
Kaj nepunativnoto vonkrivi~no postapuvawe stanuva zbor za<br />
uslovno zapirawe na postapkata za opredelen period na vreme. Na<br />
storitelot ne mu se izrekuva sankcija no mo`at da mu bidat nalo`eni<br />
nekoi posebni obvrski kako na primer: nadomesuvawe na {teta ili<br />
vr{ewe na opredelena op{testveno korisna rabota 438) .<br />
Punativnoto vonkrivi~no postapuvawe e inspirirano od<br />
idejata na prenesuvawe na krivi~noto gonewe za polesni krivi~ni<br />
dela vrz drugi op{testveni subjekti od tipot na tn. drugarski sudovi,<br />
mirovni soveti i sl. Ovie organi se ovlasteni vo posebna postapka<br />
pokraj merkite na tn. op{testveno vlijanie (obvrska na javno<br />
objavuvawe na odlukata, drugarski opomeni i sl.) da mo`at da<br />
izrekuvaat pari~ni kazni i drug vid sankcii.<br />
av) Kaucija za dobro odnesuvawe<br />
Kaucija za dobro odnesuvawe e merka za dobro odnesuvawe {to<br />
438)<br />
Vakvo re{enie sodr`i polskiot krivi~en zakonik od 1969 godina. Vidi:<br />
Kambovski, V. op. cit. str. 299<br />
216
se primenuva vo Anglija i se sostoi vo toa {to na storitelot na mu se<br />
izrekuva kazna li{uvawe od sloboda (ili druga sankcija) tuku mu se<br />
nazlo`uva da deponira odredena suma pari vo sudot. Taa kaucija slu`i<br />
kako garancija deka za opredeleno vreme storitelot na deloto dobro<br />
}e se odnesuva i nema da vr{i krivi~ni dela. Dokolku storitelot za<br />
toa vreme ne izvr{i novo krivi~no delo deponiranite pari mu se<br />
vra}aat i se smeta za neosuduvano lice. Vo sprotivno parite mu se<br />
odzemaat, a za porano storenoto i novoto delo mu se izrekuva<br />
soodvetna sankcija.<br />
ag) Uslovna osuda<br />
Uslovnata osuda e najzna~ajniot na~in za izbegnuvawe na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda. So nea se vr{i serozno predupreduvawe<br />
na osudenoto lice deka ako za opredeleno vreme poka`e negativno<br />
odnesuvawe }e dojde do izvr{uvawe na opredelena kazna li{uvawe od<br />
sloboda. Dokolku pak osudenikot vo periodot na proverka se vladee<br />
spored o~ekuvawata na sudot ne doa|a do otpovikuvawe na uslovnata<br />
osuda. Na toj na~in osudenikot se stimulira da go odbegne {tetnoto<br />
dejstvo na zatvorskata sredina i drugite posledici {to gi nosi<br />
izolacijata.<br />
Vo situacija na vladeewe na dva sistemi na uslovna osuda:<br />
kontinentalniot (sursis) i anglosaksonskiot (ptobation) vedna{ se<br />
postavuva pra{aweto koj od niv so ogled na prakti~nite efekti e<br />
poprifatliv kako zamena za li{uvaweto od sloboda. Na ova pra{awe<br />
te{ko mo`e da se odgovori nadvor od postavenosta i organizacijata na<br />
krivi~nata postapka, od celosnata analiza na li~nosta na osudenikot<br />
i od sevkupnata analiza na op{testveno ekonomskite pretpostavki,<br />
kulturnoto nivo i stavot na op{testvenata javnost kon ovie sistemi.<br />
Me|utoa, i pokraj toa ima avtori koi ñ davaat prednost na<br />
probacijata 439) . Ona {to me|utoa, vo sovremeni uslovi vo golema mera<br />
gi obezvrednuva vakvite zaklu~oci e povrzano so procesite na<br />
voveduvawe na tn. "intenziven probaciski super nadzor". Kako<br />
tipi~ni programi od ovoj vid vo zapadnite zemji obi~no se vklu~uvaat:<br />
policiskiot ~as, elektronska kontrola, ostvaruvawe povremeni<br />
telefonski kontakti so policijata, no}ni poseti od strana na<br />
policiski slu`benici vo stanot na uslovno osudenoto lice,<br />
anga`irawe na sosedstvoto za nivno kontrolirawe i sl. Od tie<br />
pri~ini ne e slu~ajno {to za golem broj prestapnici se ~ini mnogu<br />
poprifatlivo izdr`uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda odo{to<br />
navodnata sloboda vo uslovi na makar i privremena superkontrola na<br />
439)<br />
Taka na primer eden avtor veli: "Vo izborot me|u obi~noto odlu~uvawe na<br />
izvr{uvawe na kaznata i odlo`uvaweto so stavawe na proba nie apsolutno<br />
(podvlekol Z.S.) sme za vtoriot na~in". Pritoa se poa|a od argumentot deka sistemot<br />
na probacija nudi organiziran nadzor i pomo{ ("adekvaten tretman") sprema liceto<br />
komu mu e izre~ena. Lazarevi}, D. Kratkotranje kazne li{enja slobode, IKSI, Beograd, 1974,<br />
str. 110-111.<br />
217
sekoe nivno dvi`ewe, pa duri i miruvawe. A deka nadzorot sekoga{ go<br />
nosel primatot vo odnos na pomo{ta i pozitivnite vlijanija vrz<br />
li~nosta ("tretman na sloboda") zboruva i praktikata na<br />
neza`ivuvawe na uslovnata osuda so za{titen nadzor vo na{ata<br />
zemja 440) .<br />
ad) Sudska opomena<br />
So ogled na pravnata priroda i efikasnosta na sudskata<br />
opomena, pra{awa okolu koi postojat izrazeno protivre~ni mislewa,<br />
ovaa merka poretko se predlaga, a vo praktika u{te poretko se<br />
koristi kako alternativa na kaznite li{uvawe od sloboda. Nekoi<br />
avtori sepak se vo pravo koga smetaat deka dokolku se ispolneti<br />
opredeleni zakonski uslovi za primena na sudskata opomena i ako se<br />
raboti za lice koe inaku vodi normalen `ivot i ne postoi opasnost od<br />
povtoruvawe na deloto, deka treba da se izre~e ovaa merka namesto<br />
kratka kazna li{uvawe od sloboda 441) .<br />
a|) Osloboduvawe od kaznata<br />
Koga kaj sudot se sozdade uveruvawe deka storitelot ({to vo<br />
krivi~na postapka e proglasen za vinoven) ve}e nema da vr{i<br />
krivi~ni dela vo opredeleni zemji se primenuva ovaa merka.<br />
Osloboduvaweto od kazna e, vsu{nost, vid na sudsko pomiluvawe {to<br />
vo najrazli~ni oblici na{lo svoja zakonodavna i prakti~na egzistencija.<br />
Vo Anglija e predvidena vo dva slu~ai: kako apsolutno osloboduvawe<br />
od kazna i kako osloboduvawe so ispolnuvawe na opredeleni<br />
obvrski. Vo Francija e poznata pod nazivot "sisteme de peine<br />
difference" i predstavuva eden vid na administrativno odlagawe na<br />
izvr{uvawe na kaznata {to se primenuva pod tri uslovi: rehabilitacija<br />
na prestapnikot, nadomestuvawe na {tetata i prestanuvawe na<br />
posledicite predizvikani so prestapot 442) . Za opredeleni polesni<br />
dela za koi se predvideni kratki kazni zatvor osloboduvaweto od<br />
kazna e predvideno kako zna~ajna alternativna merka i vo Holandija,<br />
Portugalija, Germanija i dr. zemji. Kaj nas od 1976 godina e predviden<br />
poseben slu~aj na osloboduvawe od kazna.<br />
ae) Odlagawe na izvr{uvaweto na kaznata<br />
Nekoi zakonodavstva (Anglija, [vedska) dopu{taat mo`nost<br />
da se odlo`i izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda. Sudot<br />
440)<br />
Za ovoj problem vidi: Kambovski, V. Uslovnata osuda so za{titen nadzor:<br />
koncepciski i prakti~ni problemi, Pravna misla, Skopje, 1983/4, str. 319-335.<br />
441)<br />
Vidi: Lazarevi}, D. op. cit, str. 133-134.<br />
442)<br />
Vidi: ibid, str. 99 i [eparovi}, Z. Alternative kazne zatvora, Na{a zakonitost, Zagreb,<br />
1988/6, str. 703.<br />
218
sproveduva krivi~na postapka vo koja ja utvrduva vinata na storitelot<br />
i ja opredeluva kaznata no uslovno go odlo`uva nejzinoto izvr{uvawe.<br />
Uslovite od koi zavisi dali }e dojde do nejzino izvr{uvawe mo`at da<br />
bidat najrazli~ni: dobro povedenie na osudenikot, dobrovolnoto<br />
podlo`uvawe na le~ewe od alkoholizam ili narkomanija,<br />
nadomestuvawe na {tetata ili ispolnuvawe na nekoi drugi obvrski vo<br />
rok od {est ili dvanaeset meseci.<br />
b) Merki so koi samo se modificira izvr{uvaweto na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda<br />
ba) Polusloboda ili delumno izvr{uvawe na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda (semidetention, part-time detention, semi-liberte "ab inito")<br />
Zaradi odbegnuvawe na {tetnite posledici do koi doveduva<br />
izdr`uvaweto osobeno na kratkite kazni li{uvawe od sloboda u{te<br />
na Prviot Kongres na Me|unarodnata zatvorska komisija (London,<br />
1872) be{e predlo`ena nivna zamena so tn. kazna polusloboda.<br />
Sledej}i ja ovaa preporaka poluslobodata kako modificiran na~in na<br />
izvr{uvawe na kaznata li{uvawe od sloboda za prv pat be{e vovedena<br />
vo Belgija, a podocna i vo nekoi drugi evropski zemji 443) . Nejzinata<br />
su{tina e preku ubla`en re`im na zatvorawe da se ostvari<br />
osposobuvawe na osudenikot za normalno vra}awe vo op{testvoto.<br />
Na~inot na nejzinoto izvr{uvawe e specifi~en. Toa se sostoi vo<br />
obvrzuvawe na osudenikot da doa|a sekoj raboten den vo zatvorot i<br />
tamu da izvr{uva opredeleni rabotni zada~i, a preku vikendite i<br />
dr`avnite praznici, samo opredeleno vreme da prestojuva vo nego.<br />
Uslovite za primena na ovaa kazna se: da se raboti za lica<br />
storiteli na polesni krivi~ni dela - osudeni na kazna {to ne<br />
preminuva opredelena vremenska granica (obi~no od 3 do 6 meseci),<br />
nivnoto `iveali{te ili prestojuvali{te da se nao|a vo blizina na<br />
zatvorot i da e ve}e izdr`an del od kaznata, a pritoa da bilo manifestirano<br />
dobro povedenie kako garancija deka nema da bide<br />
zloupotrebena poluslobodata.<br />
bb) Poluzatvor ili li{uvawe od sloboda so otpu{tawe na rabota<br />
(work release)<br />
Su{tinata na kaznata poluzatvor e ista kako i onaa na kaznata<br />
polusloboda so taa razlika {to re`imot na izdr`uvaweto e postaven<br />
obratno. Osudenikot bez bilo kakov i da e prekin prodol`uva da ja<br />
443)<br />
Ovaa kazna vo Belgija bila najprvin primenuvana vo dr`avnite zavodi - {koli za<br />
maloletnici, a od 1932 i sprema polnoletni lica vo zatvorot Hoogstreten, i potoa od<br />
1936 vo zatvorot za `eni St. Anre-des-Bruges. Vidi: Cornil, P. Novi belgiski eksperiment u<br />
re`imu izvr{enja kazne. Izbor, Zagreb, 1963/2, str. 184 i 187. Poluslobodata e poznata i od<br />
praktikata na [vajcarija i Holandija. Vidi: [eparovi}, Z. op. cit, str. 699.<br />
219
vr{i svojata profesionalna dejnost na sloboda, a vo zatvorot gi<br />
minuva ve~ernite ~asovi i no}ta (za vreme na vikendite i dr`avnite<br />
praznici vo celost i denot i no}ta). U{te edna zna~ajna razlika vo<br />
pogled na poluslobodata e vo toa {to vakviot na~in na izvr{uvawe se<br />
primenuva od samiot po~etok na kaznata.<br />
Primenata na ovaa kazna e ograni~ena so karakterot na deloto,<br />
vrabotenosta na osudenikot i odale~nosta na rabotnosto mesto od<br />
zatvorot. Poznata e od praktikata na Belgija, Francija, [vajcarija i<br />
Holandija.<br />
bv) Zatvorawe kon krajot na nedelata (weckend detention)<br />
Ovaa merka pretstavuva etapno izvr{uvawe na kratkotrajna<br />
kazna li{uvawe od sloboda. Osudenoto lice na vakva kazna e dol`no<br />
vo sabota nautro da se javi vo zatvorot i vo nego da ostane do<br />
ponedelnik nautro. Za vreme na toj prestoj osudenikot ne e opfaten so<br />
raboten ili bilo kakov drug oblik tretman za{to celta na<br />
zatvoraweto e negova neutralizacija vo vreme koe po pravilo se<br />
koristi za razonoda. Stanuva zbor za merka {to se primenuva samo<br />
sprema opredeleni storiteli na krivi~ni dela {to ne se nakloneti<br />
kon kriminalni odnesuvawa, odnosno sprema koi ne e potrebno<br />
prezemawe na nekoi posebni merki na prevospituvawe. Toa se onie<br />
lica {to gi kr{at soobra}ajnite propisi vo alkoholizirana sostojba<br />
ili se izvr{iteli na drugi polesni krivi~ni dela kako na primer,<br />
naru{uvawe na semejni obvrski, nepla}awe alimentacija i sl.<br />
Kaznata se izrekuva taka {to na sudijata mu e ostavena<br />
mo`nost da go opredeli brojot na vikendite {to treba da se pominat<br />
vo zatvorot. Toj broj spored nekoi avtori ne treba da bide pogolem od<br />
deset 444) , a spored drugi nitu od tri 445) . Sekoe zatvorawe kon krajot na<br />
nedelata se smeta za dva dena od izdr`anata kazna.<br />
Opredeleni vidovi na vakvo zatvorawe ve}e na{le podr{ka vo<br />
svetot kako na primer vo Belgija, Anglija, Germanija 446) . Nivnoto<br />
glavno opravduvawe se nao|a vo toa {to ne go prekinuvaat rabotniot<br />
odnos na osudenikot. Me|utoa, dovolno e nivnata primena da se povrze<br />
samo so problemite od prakti~na priroda za da splasne najgolemiot<br />
del od doverbata vo nivnite vistinski mo`nosti. Vo prilog na ova<br />
tvrdewe najprvin treba da se istakne deka "nedelniot zatvor" mo`e da<br />
se primeni samo toga{ koga se raboti za isklu~itelno kratki kazni<br />
li{uvawe od sloboda. Vo sprotivno osnovano se postavuva pra{aweto<br />
vo {to se sostoi ubla`uvaweto na represijata ako na primer za<br />
izre~ena kazna vo traewe od {est meseci osudenikot treba 45 pati da<br />
se javi vo zatvor vo period {to }e trae celi 11 meseci. Nesomnena<br />
slabost na vikend kaznite e i vo toa {to se stesnuva krugot na<br />
444)<br />
Cornil P. op. cit, str. 189-190.<br />
445)<br />
Lazarevi} D. Zatvaranje krajem nedelje-na~in izvr{enja kazne zatvora, Pravni `ivot,<br />
Beograd, 1966/6, str. 18.<br />
446)<br />
Vidi: Cornil, P. op. cit, str. 186 i Lazarevi}, D. op. cit, str. 16-17.<br />
220
storitelite na krivi~ni dela vrz koi treba da se primenat za{to e<br />
mal brojot na onie na koi {to oddale~enosta od zatvorot ne im<br />
pretstavuva vremenski i finansiski problem. Vo ovoj slu~aj<br />
objektivno-subjektivnata individualizacija na kaznata koja poa|a od<br />
krivi~noto delo i li~nosta na storitelot i otstapuva mesto na<br />
novokonstituiraniot kriterium - oddale~enosta na mestoto na<br />
`iveewe i rabotewe od zatvorskata zgrada. I na kraj, nadvor od ovie i<br />
sli~ni problemi koi samo navidum se od prakti~na priroda se<br />
postavuva pra{aweto i za osnovanosta na opcioniot karakter na ovie<br />
kazni. Spored moe mislewe so ostavaweto mo`nost na samiot osudenik<br />
da re{i dali kaznata }e ja izdr`i etapno ili kontinuirano kako {to<br />
toa e predvideno vo nekoi zemji, se devalvira institutot na kaznata.<br />
Imeno pravi~nosta kako edno od osnovnite na~ela na kaznata i<br />
kaznuvaweto ne dozvoluva bilo kakvo spogoduvawe so prvdata. Takvite<br />
cenkawa, vo koi eden od u~esnicite e samiot osudenik, ne bi trebalo<br />
da gi dopu{ta nitu na~eloto na korisnosta, osobeno toga{ ako, kako<br />
vo slu~aj na vikend kaznite, imame apriorno otka`uvawe od obidot da<br />
se ostvari resocijalizacija ili socijalna adaptacija na osudenikot.<br />
Istiot prigovor vo celost va`i i za kaznite polusloboda i<br />
poluzatvor.<br />
bg) Ku}en zatvor (House arest)<br />
Ku}niot zatvor e takov vid kaznena merka so koja na osudenoto<br />
lice mu se ovozmo`uva li{uvaweto od sloboda da go mine vo svojata<br />
ku}a ili stan. Taka na primer vo Turcija na osudenoto lice na vozrast<br />
nad 65 godini za koe e utvrdeno deka zdravstveno ne e sposobno da<br />
prestojuva vo zatvor, li{uvaweto od sloboda {to ne preminuva 30<br />
dena mo`e da go izdr`i doma. Vo krivi~niot zakonik na [panija i<br />
Argentina ku}niot zatvor kako posebna sankcija osven za postari<br />
lica e predviden i za `eni toga{ koga nivnoto odvojuvawe od doma<br />
mo`e da pretstavuva golema {teta za nivnoto semejstvo.<br />
Ku}niot zatvor pretstavuva merka {to vo praktikata mo`e<br />
te{ko da se realizira i ~esto e povrzan so mo{ne neugoden nadzor 447) .<br />
bd) Izdr`uvawe na kaznata vo nekoja ustanova von zatvorot<br />
Merkava na{la primena vo [vajcarija i Germanija sprema lica<br />
na koi im e potreben tretman poradi zavisnost od alkohol i drogi.<br />
Ovoj tretman se ostvaruva vo stru~ni medicinski centri dokolku<br />
izre~enata kazna ne e podolga od dve godini. Vo Anglija sudot mo`e da<br />
izdade naredba ("hospital order") da se sprovede postapka za<br />
ostvaruvawe pomo{ sprema osudenik za delo kaznivo so zatvor no, za<br />
koe so zakon ne e opredelena kazna. Toga{ osudenikot mo`e da bide<br />
upaten vo nekoj zavod ili srodna ustanova za ~uvawe i lekuvawe.<br />
447)<br />
Vidi: Lazarevi}, D. Kratkotranje kazne zatvora, str. 153.<br />
221
v) Merki koi pretstavuvaat poinakvi sankcii od kaznata li{uvawe<br />
od sloboda<br />
va) Pari~ni kazni<br />
Pari~nite kazni ~esto se predviduvaat kako zamena za kratkite<br />
kazni li{uvawe od sloboda. Pritoa se istaknuva deka so nivnoto<br />
izrekuvawe se odbegnuvaat {tetnite posledici na zatvorot, osudenikot<br />
ostanuva na sloboda, ne go gubi rabotnoto mesto, a {iroko<br />
predvidenite rasponi za nejzino odmeruvawe ovozmo`uvaat adekvatna<br />
individualizacija spored prirodata i te`inata na krivi~noto delo i<br />
li~nosta na storitelot. Vo prilog na nivnoto po~esto koristewe se<br />
istaknuva i toa deka ne se povrzani so golemi finansiski izdatoci<br />
tuku obratno - pretstavuvaat zna~aen faktor na prihodi na dr`avata.<br />
Vrz osnova na ovie argumenti {to na pari~nite kazni im davaat<br />
zna~itelna prednost pred zatvorskite kazni se dodava i nivnoto<br />
generalnopreventivno zna~ewe. Seto toa spored golem broj avtori im<br />
obezbeduva va`no mesto me|u alternativnite merki {to neo|aat<br />
vistinska prakti~na primena.<br />
Sovremenite razmisluvawa i dvi`ewa vo pogled na ovie kazni<br />
se vo znak na {iroka podr{ka i sozdavawe natamo{ni uslovi za nivna<br />
poefikasna primena so ogled na ekonomskite mo`nosti na storitelot<br />
na krivi~noto delo. Vo ovaa smisla mo`e da se sfati i se<br />
poprisutnata tendencija za nejzino adekvatno pribli`uvawe kon<br />
re{enijata {to gi nudi skandinavskiot sistem za utvrduvawe na<br />
pari~nata kazna nare~en "den-globa".<br />
Idejata za ovoj sistem prv ja iznese {vedskiot profesor Johan<br />
C.W. Thyren vo deloto "Principi za reforma na krivi~noto pravo"<br />
(1910) i natamu ja razraboti vo "Proektot za reforma na {vedskiot<br />
krivi~en zakonik" (1916). Pod negovo vlijanie ovoj sistem najprvin e<br />
voveden vo krivi~noto zakonodavstvo na Finska (1921), a podocna i vo<br />
[vedska (1936), Kuba (1936), Danska (1939), SR Germanija (1973),<br />
Avstrija (1974) i dr. zemji od Latinska Amerika. Spored ovoj sistem<br />
na storitelot na krivi~noto delo mu se izrekuva pari~na kazna vo<br />
opredelen broj "denovi-globa". Zakonski se opredeluva samo op{tiot<br />
minimum i maksimum na "denovi-globa", a vo sekoj konkreten slu~aj vo<br />
zavisnost od te`inata na deloto i ekonomskite mo`nosti na<br />
storitelot se opredeluvaat pari~ni iznosi {to va`at za eden den.<br />
Samata postapka na izrekuvawe na kaznata se vr{i vo dve fazi. Vo<br />
prvata faza sudot go odreduva brojot na "denovite-globa" zavisno od<br />
te`inata na deloto i vinata na storitelot. Vo vtorata faza, sega vo<br />
zavisnost od ekonomskite mo`nosti na storitelot se utvrduva<br />
visinata na dnevniot pari~en iznos i otkako brojot na "denovi-globa"<br />
}e se pomno`i so visinata na dnevniot pari~en iznos se doa|a do<br />
vkupniot iznos na pari~nata kazna.<br />
[to se odnesuva do op{tiot zakonski minimum i maksimum na<br />
"denovite-globa" vo krivi~nite zakonodavstva na odelni zemji<br />
postojat zna~ajni razliki. Taka na primer vo danskiot krivi~en zakon<br />
222
nivniot raspon se dvi`i od 1-60, vo {vajcarskiot od 1-120, vo<br />
finskiot od 1-300, a vo germanskiot od 1-360 denovi 448) . Postojat razliki<br />
i vo opredeluvaweto na minimalniot i maksimalniot dneven iznos<br />
na kaznata (vo germanskoto zakonodavstvo na primer od 2 do 500 DM), a<br />
postojat zemji (Finska) vo koi ova pra{awe ne e zakonski regulirano<br />
tuku sudot e toj {to vo sekoj konkreten slu~aj go opredeluva toj iznos.<br />
Va`no e da se spomene i toa deka dnevniot pari~en iznos ne se<br />
poklopuva so prose~niot dneven li~en dohod ("dnevnica") na<br />
osudenikot. Visinata na pari~niot iznos za eden den kazna mu<br />
odgovara na onaa suma koja delinkventot mo`e da ja za{tedi vo tekot<br />
na denot koga }e se odbijat tro{ocite za negovi li~ni potrebi i<br />
redovni obvrski 449) .<br />
Vo su{tina na ovoj sistem e potrebata da se zadovoli<br />
teoretskoto barawe storitelite na krivi~nite dela da bidat ednakvi<br />
pred zakonot so ogled na nivnata imotna sostojba. Negovata primena<br />
ovozmo`uva storitelite na isti dela da bidat kazneti so ist broj "den<br />
globi", a vistinskite iznosi na pari~ni kazni da bidat razli~ni. Vo<br />
su{tinata na ovoj sistem e me|utoa, i zadovoluvaweto na baraweto<br />
pari~nite kazni da se izrekuvaat samo toga{ koga postojat vistinski<br />
mo`nosti za nivno izvr{uvawe. Toa me|utoa, ne zna~i deka so ovoj<br />
sistem e re{eno ova zna~ajno teoretsko i prakti~no pra{awe. Za toa<br />
zboruva okolnosta {to najgolem broj zakonodavstva i natamu go<br />
zadr`uvaat supletorniot zatvor 450) . Imeno, toga{ koga od bilo koi<br />
pri~ini osudenikot ne mo`e ili ne saka da ja isplati pari~nata<br />
kazna, a toa ne mo`e da se stori nitu po prisilen pat, taa naj~esto<br />
avtomatski se prtetvora vo soodvetna kazna li{uvawe od sloboda. No<br />
i vo ovaa nasoka ne izostanuvaat novi re{enija. Taka na primer vo<br />
zakonodavstvoto na Germanija, Italija, [vajcarija, Francija,<br />
Norve{ka, Argentina i pogolem broj dr`avi vo SAD postoi mo`nost<br />
namesto supletoren zatvor da se primeni merkata vr{ewe na<br />
op{testveno korisna rabota. Dokolku osudenikot od opredleni<br />
pri~ini ne bil vo mo`nost da ja isplati pari~nata kazna nekoi<br />
zakonodavstva dozvoluvaat mo`nost da se prodol`i rokot vo koj toa<br />
mo`e da se stori ili da se isplati pari~na kazna vo rati.<br />
Na sistemot "den-globa" mo`at da mu se upatat pogolem broj<br />
zabele{ki. Iako vo izvesna mera gi izedna~uva neednakvo situiranite<br />
storiteli na krivi~ni dela, {to, vsu{nost, se istaknuva kako osnovna<br />
slabost na sistemot na pari~ni kazni vo fiksen iznos 451) , ovoj sistem<br />
ne mo`e dokraj da gi otstrani razlikite {to se javuvaat kaj enormno<br />
bogatite i siroma{ni lica. Tuka se javuva i problemot na to~no<br />
utvrduvawe na materijalnite priliki i li~nite primawa na<br />
448)<br />
Vidi: Lazarevi}, Lj. Kazne i mere bezbednosti.... str. 75-76.<br />
449)<br />
Ibid, str. 76.<br />
450)<br />
Vidi: ibid, str. 77.<br />
451)<br />
Koga se spomenuva ovoj nedostatok ne smee da se zaboravi deka site zakonodavstva<br />
propi{uvaat oti sudot pri izrekuvaweto na pari~nata kazna vo fiksen iznos e<br />
dol`en da gi zeme vo vid ekonomskite, socijalnite i drugite okolnosti na storitelot<br />
na krivi~noto delo. Vidi: Lazarevi}, D. Kratkotranje kazne...str. 120.<br />
223
osudenikot {to od niza pri~ni sudot ne mo`e da go re{i. Opredelen<br />
problem e i postapkata na izrekuvaweto na ovie kazni za{to za<br />
materijalnite mo`nosti na osudenikot se re{ava duri otkako }e bide<br />
utvrden brojot na "denovite-globa", {to zna~i vo preden plan se stava<br />
retributivniot element na ovaa kazna. Ottamu proizleguvaat i site<br />
slabosti na ovoj sistem vo slu~aite koga treba da poslu`i kako zamena<br />
za kratkite kazni li{uvawe od sloboda. So razli~noto pari~no<br />
kaznuvawe na imotno neednakvite navistina se postignuva pogolema<br />
pravi~nost, se otstranuvaat {tetnite posledici na zatvorot i se<br />
polnat dr`avnite kasi. Ona {to me|utoa, ovde izostanuva e<br />
postignuvaweto na resocijalizacijata na osudenikot i gri`ata za<br />
`rtvata na deloto, a toa se ve}e argumenti {to naveduvaat kon<br />
povnimatelen odnos i kon potrebata od empiriska proverka na<br />
stranskite iskustva pred da se izvlekuvaat kone~ni zaklu~oci od bilo<br />
koj vid.<br />
vb) Vr{ewe na op{testveno korisna (javna) rabota (community<br />
service)<br />
So cel da se izbegnat nedostatocite i {tetnite posledici ne<br />
samo na li{uvaweto od sloboda tuku i na pari~nite kazni vo pogolem<br />
broj zemji 452) e vovedena merka so koja na osudenoto lice sudot mu nalo-<br />
`uva da izvr{i nekoja op{testveno korisna rabota (rabota vo korist<br />
na zaednicata). Rabotata mo`e da ja organizira probaciska slu`ba ili<br />
pak osudenikot se upatuva vo nekoja buxetska ili dobrovolna<br />
organizacija 453) . Osudenikot ostanuva na sloboda vo svojata `ivotna<br />
sredina i go zadr`uva rabotnoto mesto, me|utoa, mora da izdvoi del od<br />
svoeto slobodno vreme za vo pove}e navrati so sopstven trud da ja<br />
nadomesti {tetata {to ja storil sprema zaednicata. Rabotata {to<br />
treba da ja izvr{i ne e platena. Taa e opredelena so brojot na saatite<br />
{to treba da se odrabotat vo tekot na opredelen period od 12 ili<br />
pove}e meseci. Taka na primer polnoletno lice mora da pomine na<br />
rabota od op{t (javen) interes od 40 do 240 saati (Anglija, Francija),<br />
od 9 do 180 saati (Portugalija), od 30 do 150 saati (Holandija), a<br />
maloletnik od 20 do 120 saati (Anglija, Francija) i sl.<br />
Kaznata mo`e da se izre~e kako glavna i kako sporedna (kako<br />
obvrska pokraj uslovna osuda ili probacija), a ponekade i kako<br />
odgovor na molbata za pomiluvawe po izre~ena osuda (Luksembug) 454) .<br />
Za nejzino izrekuvawe bilo kako glavna ili kako sporedna<br />
kazna obi~no se bara da bidat ispolneti i opredeleni uslovi: da se<br />
raboti za storitel {to ne e povratnik, predvidenata kazna li{uvawe<br />
od sloboda za deloto da ne preminuva opredelena dol`ina, da e<br />
452)<br />
Vo Anglija od 1972, Luksemburg (1976), Holandija (1981), Danska (1982), Francija<br />
(1983), Portugalija (1983), Italija (1984), Norve{ka (1984). Vidi: [eparovi}, Z. op. cit,<br />
str. 701.<br />
453)<br />
Kambovski, op. cit, str. 300.<br />
454)<br />
Vidi: [eparovi}, Z. op. cit, str. 701.<br />
224
steknato uveruvawe deka stanuva zbor za lice {to mo`e da ja izvr{i<br />
predvidenata rabota i da postojat realni uslovi za nejzino<br />
ostvaruvawe.<br />
Ostanuvaweto na sloboda, zadr`uvaweto na rabotniot odnos,<br />
mo`nosta da se prilagodi vidot na rabotata spored te`inata na<br />
deloto i psihofizi~kite svojstva na li~nosta se nesporni prednosti<br />
na ovaa alternativna kazna. Kon toa se istaknuva deka so nejzina<br />
primena se ostvaruva obe{tetuvawe na zaednicata, se smaluva zatvorskata<br />
populacija i problemite {to ottamu proizleguvaat kako i toa<br />
deka ne sozdava materijani te{kotii kaj onie za koi pari~nata kazna<br />
pretstavuva golem tovar. Me|utoa, od druga strana i ovaa kazna ima<br />
eklatantni nedostatoci. Nejze so pravo i se prefrla deka so toa {to<br />
rabotata se koristi kako prisilba sozdava odnos {to se manifestira<br />
vo vid na simulacija deka ne{to se raboti, otpor i odbivawe kon ona<br />
{to treba da se izvr{i, osobeno tamu kade {to postoi zakonska<br />
mo`nost ovaa kazna da bide zameneta so efektivna kazna li{uvawe od<br />
sloboda. Toga{ se kalkulira so toa deka zaradi kratkoto traewe i<br />
otsustvoto na raboten anga`man e podobro da se odi vo zatvor i da se<br />
izdr`i izolacijata odo{to predolgo da se raboti za zaednicata i toa<br />
naporno i za xabe. Ne e bezna~aen i prigovorot deka te{ko mo`e da se<br />
najdat i uspe{no da se organiziraat javni raboti kade {to mo`e da<br />
dojde do vistinski izraz su{tinata na ovaa merka (kazna). Me|utoa, i<br />
toga{ koga ovoj problem bi bil uspe{no re{en se postavuva<br />
pra{aweto dali e pravi~no vo uslovi na golema nevrabotenost da se<br />
organiziraat javni raboti za onie {to se ogre{ile sprema<br />
op{testvoto namesto za armijata na onie koi i pokraj site problemi<br />
ostanale ~esni sprema zaednicata. Moe mislewe e deka samo ovie<br />
argumenti se dovolni za da se dovede vo somnenie stojali{teto deka e<br />
pronejdena "najprogresivnata alternativna merka" na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda. Naprotiv, so ogled na ovie nedostatoci ovaa<br />
merka malku vetuva deka mo`e da bide efikasna zamena za li{uvaweto<br />
od sloboda i ottamu e neprifatliva za na{eto krivi~no i izvr{no<br />
zakonodavstvo. Otsustvoto na empiriski rezultati {to od nejzinata<br />
prakti~na primena vo evropskite zemji go potvrduvaat sprotivnoto e<br />
dopolnitelen argument na ovoj stav.<br />
vv) Restitucija (nadomest na {teta na `rtvata)<br />
Soveremenata kriza na konceptot na resocijalizacijata i<br />
razvojot na viktimologijata sozdadoa potreba za nadminuvawe na<br />
isklu~itelnata orientacija na krivi~noto pravo i penologijata kon<br />
storitelot na krivi~noto delo. Imeno soznanijata za ograni~enite<br />
mo`nosti na resocijalizacijata i baraweto da se vodi pogolema gri`a<br />
za `rtvata i podobruvawe na nejzinata polo`ba vo krivi~noto pravo<br />
go otvorija problemot na iznao|aweto novi vidovi na op{testven<br />
odgovor na kriminalitetot. Ideite vo ovoj pogled odat do tamu {to se<br />
nudat duri i takvi merki {to vodat kon celosna reforma na<br />
krivi~nite sankcii. Me|u takvite radikalni merki e pomestena i tn.<br />
225
vklu~uvawe na gra|anite vo sistemot na op{testvenata kontrola na<br />
kriminalitetot 455) . Na ova mesto nema da se zadr`uvame vrz<br />
eksplikacijata na ovaa dubiozna merka koja so ogled na svojata<br />
preventivna naso~enost, vsu{nost, i ne e od interes na penologijata<br />
tuku na kriminalnata politika. Ona {to go privlekuva na{eto<br />
vnimanie e zakonodavniot obid so restitucijata kako edna od<br />
alternativite na kaznata li{uvawe od sloboda.<br />
Su{tinata na ovaa merka e da se ovozmo`i nadomest na {tetata<br />
{to na `rtvata i e storena so krivi~noto delo. Materijaniot<br />
nadomest mo`e da se izvr{i so isplata na opredelena suma pari, so<br />
rabota vo korist na `rtvata, so uslugi vo korist na `rtvata i sl.<br />
Izrekuvaweto na ovaa merka e vklopeno vo opredeleni<br />
programi {to se primenuvaat pred donesuvawe na sudskata odluka,<br />
odnosno kako uslov za izrekuvawe na opredelena sankcija, na primer<br />
probacija. Ovie programi koi nosat razli~ni imiwa imaat za cel ne<br />
samo da se ovozmo`i restitucijata tuku so dopolnitelno neformalno<br />
vlijanie da se nadmine konfliktot me|u storitelot i `rtvata i da se<br />
spre~at frustaciite i traumite {to ovie stranki go do`ivuvaat vo<br />
tekot na krivi~nata postapka. Pritoa e osobeno va`no da se potisne<br />
emocionalnata `elba za odmazda {to se javuva kaj `rtvata, a dokolku<br />
toa e mo`no, da se vospostavi i pozitiven, prijatelski odnos me|u<br />
kriminalniot par. Za neutralizacija na konfliktot me|u storitelot<br />
i `rtvata se nadle`ni opredelen broj probaciski slu`benici ili<br />
volonteri anga`irani vo op{testveni organizacii {to im<br />
obezbeduvaat za{tita na `rtvite na krivi~nite dela. Ovie programi<br />
obi~no se primenuvaat vo pomali mesta koi pretstavuvaat relativno<br />
homogeni zaednici i naj~esto vrz maloletnici {to se storiteli na<br />
positni imotni delikti. Vo ovie slu~ai restitucijata mo`e da go<br />
otstrani sudeweto ili da ja zameni kaznata. Taa se sproveduva po<br />
dobrovolno vklu~uvawe na maloletnicite i soglasnost na nivnite<br />
roditeli niz zaedni~ka akcija so policijata, ponekoga{ socijalnite<br />
rabotnici i specijalni biroa za maloletnici. Takvata restitucija se<br />
javuva vo oblik na izvinuvawe na `rtvata ili reparativna rabota vo<br />
korist na samata `rtva ili poedini posebni kategorii na gra|ani (na<br />
primer stari lica) 456) .<br />
Osnovniot problem kaj ovaa merka e vo toa {to mo`e da se<br />
primenuva samo vo slu~aj na bagatelni, prete`no imotni krivi~ni<br />
dela. Natamo{en problem e organizacijata na nejzinoto vonsudsko ili<br />
sudsko izvr{uvawe. Vo prviot slu~aj se postavuva problemot na<br />
sredstva i anga`irawe na dovolen broj stru~ni kadri {to bi se zafa-<br />
455)<br />
Su{tinata na ovaa merka e vo sfa}aweto deka samite gra|ani treba da prezemaat<br />
opredelena odgovornost i da ostvarat opredelena uloga zaradi sopstvena za{tita od<br />
kriminalitetot preku programite na tn. sosedska kontrola. Vo osnovata na tie<br />
programi e nivnata sorabotka so policijata na koja treba da i se pru`i pomo{ so<br />
nabquduvawe, telefonski povici, gra|anski patrolirawa i sl. So eden zbor<br />
gra|anite se pretvoraat vo "o~i i u{i" na policijata". Vidi: Mrvi}, N. Posebni oblici<br />
dru{tvenog odgovara na kriminalitet, JRKKP, Beograd, 1990/4, str. 60-61.<br />
456)<br />
Ibid, str. 59.<br />
226
tile so ova pra{awe, a vo vtoriot slu~aj, barem kaj nas, kako osnovna<br />
pre~ka se javuva reguliraweto na procedurata koja ne dozvoluva za<br />
restitucijata da se re{ava vo krivi~na, tuku vo gra|anska postapka 457) .<br />
Od golemo zna~ewe se i problemite kako da se postapi vo slu~aite<br />
koga se raboti za krivi~ni dela koi ostanale vo obid taka {to<br />
izostanala {tetata, koga `rtvata ne go prifa}a nadomestot, koga<br />
storitelot ne e vo sostojba ni delumno da ja nadomesti {tetata ili<br />
pak e tolku bogat taka {to taa za nego ne pretstavuva nikakov tovar 458) .<br />
Od ovie i redica drugi pri~ini vo koi ovde ne mo`eme da navleguvame<br />
so golema pretpazlivost treba da se pristapuva kon ovoj zakonodaven i<br />
prakti~en eksperiment {to zasega e prisuten samo vo SAD, Anglija i<br />
delumno vo Germanija.<br />
vg) Merki so koi se ograni~uvat drugi prava i slobodi na ~ovekot<br />
Ovde se raboti za takvi merki {to vo zakonodavstvata na<br />
odelni zemji obi~no se pomesteni me|u merkite na bezbednost ili<br />
pravnite posledici na osudata. Kako zamena za li{uvaweto od sloboda<br />
vo literaturata po~esto se prepora~uva koristewe na slednive merki:<br />
zabrana na vr{ewe profesija, dejnost ili dol`nost, zabrana na javno<br />
istapuvawe, zadol`itelno lekuvawe na alkoholi~ari i narkomani na<br />
sloboda, odzemawe voza~ka dozvola, zabrana na napu{tawe na zemjata<br />
vo opredeleni vremenski period, pla}awe na tro{ocite na<br />
krivi~nata postapka, odzemawe na predmeti i mnogu drugi.<br />
Od prilo`eniov pregled na sovremeni sostojbi vo pogled<br />
alternativite na kaznite li{uvawe od sloboda mo`at da se zabele`at<br />
nekolku pozna~ajni karakteristiki. Najprvin mora da se istakne deka<br />
se raboti za pozitivna tendencija koja isfrli na videlina<br />
najrazli~ni idei za zbogatuvawe na repertoarot na krivi~nite<br />
sankcii. Me|u niv mo`at da se najdat pove}e merki {to so ogled na<br />
svojata priroda imaa opredelena opravdanost, no i golem broj na takvi<br />
merki ~ie {to povrzuvawe so praktikata e optovareno so niza<br />
organizacioni problemi. Opredeleni problemi proizleguvaat i ottamu<br />
{to nekoi od ovie merki imaa isklu~itelno labava teoretska<br />
podloga. Ona {to natamu pa|a vo o~i e deka navedenite merki redum se<br />
zamisleni kako zamena samo na osobeno kratki kazni li{uvawe od<br />
sloboda {to zna~i samo za polesni krivi~ni dela i storiteli so<br />
postabilna psiholo{ka struktura na li~nosta. Vo takvi uslovi kako<br />
osnoven argument za nivno prifa}awe ostanuva nivnata pogolema<br />
ekonomi~nost i vo toj pogled se odi do tamu {to se zaborava deka<br />
ekonomi~nosta naj~esto stoi vo obratnoproporcionalen odnos so<br />
postignuvaweto na celite na kaznata. Ottamu se slu~uva so voveduvaweto<br />
na nekoi alternativni merki navistina da se izgubat posle-<br />
457)<br />
Za toa kakvi posledici mo`at da nastanat poradi vakvata reguliranost na<br />
postapkata vidi: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Ubistvata vo Makedonija, Studentski zbor, Skopje,<br />
1995, str. 154-155.<br />
458)<br />
Vidi: [eparovi}, Z. op. cit, str. 702.<br />
227
dicite od primenata na kaznata li{uvawe od sloboda no istovremeno<br />
da se javat i novi {to se povrzani so ovie merki i da se projavat so<br />
pogolema te`ina. Seto ova zaedno ne ja opravduva no ne ja ni negira<br />
natamo{nata egzistencija kako na kaznite li{uvawe od sloboda taka<br />
i na onie merki {to ve}e na{le ili }e najdat uslovi za vistinska<br />
primena kako supstituti, a ne kako surogati na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda. Zasega ostanuva da veruvame vo dobronamernosta na onie<br />
eksperimentirawa {to vo iznao|aweto novi merki za odgovor na<br />
kriminalitetot poka`uvaat podednakov interes za poedinecot isto<br />
kolku i za onoj {to e odreden za dr`avata. Takvite merki me|utoa,<br />
treba zakonodavno da se reguliraat duri otkako }e bidat verificirani<br />
nivnite antikriminalni efekti.<br />
III. MERKITE NA BEZBEDNOST I NOVIOT ODNOS SO<br />
KAZNATA<br />
Merkite na bezbednost voobi~aeno se pretstavuvaat kako<br />
poseben samostoen vid na krivi~ni sankcii. Tie se proizvod na<br />
pozitivisti~kata {kola koja vo niv gleda{e adekvatna zamena za<br />
kaznite na klasi~noto pravo koi spored opredeleni teoretski postavki<br />
na pozitivistite se poka`aa nepodobni za suzbivawe na<br />
kriminalitetot i efikasna za{tita na op{testvoto. Pretstavnicite<br />
na ovaa {kola poa|aat od idejata za opasnosta na storitelot na<br />
krivi~noto delo i potrebata na taa opasnost da se reagira so posebni<br />
krivi~nopravni merki koi se sostojat vo izolacija i le~ewe na<br />
op{testveno opasnite poedinci. Takvi merki {to treba da se vovedat<br />
kako samostojni i edinstveni sankcii se merkite na socijalna<br />
za{tita. Ova sfa}awe poradi svojata ednostranost nema{e nikakvo<br />
vlijanie vo krivi~noto zakonodavstvo. Me|utoa, prifa}aj}i ja vo<br />
osnova ovaa ideja sociolo{kata {kola predlo`i sistem na sankcii<br />
me|u koi ovie merki }e najdat svoja egzistencija pokraj kaznite<br />
(dualitet na krivi~nite sankcii). Spored ovaa koncepcija koja vo<br />
po~etokot na XX vek }e bide zakonodavno prifatena 459) kaznata<br />
ostanuva osnovna merka vo borabata protiv kriminalitetot no,<br />
sprema opredeleni storiteli na krivi~ni dela 460) pokraj kaznata se<br />
primenuvaat i merkite na bezbednost, so toa {to mo`at i samostojno<br />
459)<br />
Vo po~etokot na XX vek merkite na bezbednost pretstavuvaa sankcii<br />
isklu~itelno rezervirani za maloletnite storiteli na krivi~ni dela. Podocna<br />
raste nivniot broj, a so toa i obemot na nivnata primena. Mekite na bezbednost za<br />
prv pat se vovedeni vo norve{kiot krivi~en zakon od 1902 godina.<br />
460)<br />
"Vo prvo vreme stanuva zbor za merki od medicinski karakter koi treba da ja<br />
zamenat kaznata sprema du{evno anormalnite delinkventi, a podocna da ja dopolnat<br />
kaznata sprema alkoholi~ari i narkomani, odnosno pove}ekratnite povtornici, za da<br />
na krajot sistemot na merkite na bezbednost se dopolni i so takvi merki ~ija {to cel<br />
e otstranuvawe na onie kriminogeni faktori koi ne proizleguvaat od sostojbata na<br />
li~nosta na storitelot". Lazarevi}, Lj. Sistem mera bezbednosti i mogu~e izmene i dopune,<br />
JRKKP, Beograd, 1990/3, str. 29.<br />
228
da bidat izre~eni.<br />
Denes koga vo skoro site krivi~ni zakonodvstva dojde do<br />
pomala ili pogolema afirmacija na merkite na bezbednost osobeno e<br />
aktuelno pra{aweto {to u{te od samiot po~etok predizvika podeleni<br />
teoretski razmisluvawa. Stanuva zbor za kontroverzite koi<br />
nastanuvaat okolu opredeluvaweto na pravnata priroda na ovie merki<br />
i vo vrska so toa okolu ras~istuvaweto na nivniot odnos so kaznata.<br />
Vo vrska so ovie problemi vo literaturata obi~no se istaknuva deka<br />
kaznata e reakcija na zlostorot, taa e naso~ena kon minatoto i<br />
sega{nosta i ottamu mora da bide ekvivalentna na storenoto delo i<br />
stepenot na krivi~nata odgovornost. Za razlika od nea pravniot osnov<br />
za izrekuvawe na merkata na bezbednost e opasnosta na storitelot<br />
izrazena vo mo`nosta od povtoruvawe na krivi~noto delo i zatoa e<br />
naso~ena kon idninata, kon prevencijata na idnite zlostorstva.<br />
Kaznata za osnova go ima deloto i pretstavuva zlo {to se zadava<br />
zaradi storenoto zlo, a merkata na bezbednost li~nosta na storitelot<br />
(negovata opasna sostojba) i pretstavuva merka od kurativen i<br />
pedago{ki karakter. Kaznata e retributiven odgovor na<br />
kriminalniot akt, a merkata na bezbednost e li{ena od retributivni<br />
elementi. Spored toa storitelot na deloto samo kaznata ja ~uvstvuva<br />
kako zlo, a ne i merkata na bezbednost 461) .<br />
Vakvoto opravduvawe na merkite na bezbednost i obidot da se<br />
razgrani~at od kaznite, vsu{nost, poa|a od dve osnovi: od su{tinata<br />
(bitieto) i od celite na ovie sankcii. Primarno e razgrani~uvaweto<br />
koe se bazira na stojali{teto za prisustvo i otsustvo na zloto vo niv.<br />
Me|utoa, koga toa o~igledno ne pomaga se tvrdi deka glavnata razlika<br />
me|u kaznite i merkite na bezbednost treba da se bara vo nivnite celi.<br />
So kaznata vo prv red se postignuvaat efekti vrz<br />
generalnopreventiven plan makar {to kaj nekoi od niv mo`e da dojde<br />
do izraz i nivniot specijalnopreventiven pridones. Kaj merkite na<br />
bezbednost vo preden plan e specijalnata prevencija, a generalnata<br />
prevencija e samo sporeden efekt {to kaj nekoi od niv e duri i sosema<br />
otsuten! 462)<br />
Nasproti vakvite stojali{ta se izdvojuva misleweto na opredeleni<br />
avtori {to se bazira vrz mo{ne poizdr`ana argumentacija. Se<br />
poa|a od toa deka me|u kaznite i merkite na bezbednost ne postojat<br />
su{tinski razliki {to ja ~inat opravdana nivnata egzistencija bilo<br />
vo oblik na tn. sistem na dupli kolosek 463) ili kako sistem na<br />
461)<br />
"Li{uvawata i ograni~uvawata koi se ostvaruvaat so primena na merkata na<br />
bezbednost ne se sami na sebe cel: tie treba da ovozmo`at da se ostvari vistinskata<br />
sodr`ina na ovaa sankcija, a toa e le~ewe na storitelot na krivi~noto delo, odnosno<br />
otstranuvawe na onie sostojbi i situacii koi neposredno vlijaat na vr{eweto na<br />
krivi~noto delo. Zatoa storitelot ne ja ~uvstvuva merkata na bezbednost kako zlo<br />
koe mu se zadava zaradi storenoto delo". Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit, str. 436.<br />
462)<br />
Vidi: Stojanovi}, Z. Sistem mera bezbednosti u jugoslovenskom krivi~nom pravu, JRKKP,<br />
Beograd, 1987/4, str. 162-163.<br />
463)<br />
Spored dualisti~kiot sistem ili kako {to u{te se narekuva sistem na dupli<br />
kolosek ili kumulativen sistem na opredeleni kategorii na delinkventi<br />
229
supstitucija 464) . Podlogata na takvite razmisluvawa ja sozdade evolucijata<br />
na kaznite i merkite na bezbednost osobeno vrz planot na<br />
nivnoto izvr{uvawe. Toj razvoj do tolku gi pribli`i ovie merki edna<br />
kon druga {to nivnoto zakonsko razlikuvawe go svede na pravna<br />
fikcija. Ottamu i potrebata za otstranuvawe na taa fikcija so<br />
posredstvo na zakonska intervencija {to }e dovede do unifikacija na<br />
ovie merki. Vo pogled na re{enijata {to se nudat za ostvaruvawe na<br />
ovoj proces se izdvojuvaat dve teoretski nasoki. Prvata poteknuva od<br />
privrzanicite na novata op{testvena odbrana i se zalaga za<br />
voveduvawe edinstven siste na tn. merki na za{tita od kriminalitetot.<br />
Vtorata nasoka e voveduvawe na edinstven sistem na kazni. I<br />
dvete nasoki se na linijata na edinstven monisti~ki sistem na<br />
sankcii so taa razlika {to prvata e za takva unifikacija so koja se<br />
eliminiraat kaznite za smetka na merkite na bezbednost, a vtorata, za<br />
unifikacija {to vodi kon edinstvena primena na kaznata. Monisti-<br />
~kiot sistem {to go predlaga dvi`eweto na novata op{testvena<br />
odbrana se potpira vrz raznovodni terapeutski merki {to imaat za<br />
cel za{tita na op{testvoto od kriminalitetot po pat na resocijalizacija<br />
na prestapnicite. Ovie merki za koi ve}e zboruvavme se<br />
nerealna konstrukcija za{to go prenebregnuvaat zna~eweto na socijalno<br />
eti~kiot prekor i nu`noto dejstvo na retribucijata (stradaweto<br />
i zastra{uvaweto). Za razlika od niv teoreti~arite {to ja podr`uvaat<br />
vtorata nasoka so pravo istaknuvaat deka onie merki na<br />
bezbednost ~ija {to priroda nu`no e retributivna, treba da se<br />
pomestat me|u kaznite. Merkite na bezbednost pak {to se od medicinski<br />
karakter treba da se isklu~at od krivi~noto pravo i da se<br />
prefrlat vo pravoto od oblasta na socijalnata za{tita kade {to<br />
vsu{nost im e i mestoto 465) . Na toj na~in se nayira eden mo{ne elasti-<br />
~en sistem na kazni {to mo`e da go zadovoli na~eloto na pravdata i<br />
pravi~nosta i baraweto na adekvatna individualizacija {to<br />
pridonesuva za ostvaruvawe na nivnoto specijalnopreventivno<br />
dejstvo.<br />
(nepresmetlivi, smaleno presmetlivi lica, povratnici, alkoholi~ari i narkomani,<br />
skitnici, pita~i, prostitutki od zanaet, profesionalni delinkventi i delinkventi<br />
od navika) im se izrekuvaat i kazni i merki na bezbednost koi sukcesivno se<br />
izvr{uvaat. Redosledot na izvr{uvaweto varira vo razli~ni zakonodavstva i zavisi<br />
od toa za koja kategorija delinkventi se raboti. Pove}e za toa: Lazarevi}, Lj. Kazne i<br />
mere bezbednosti..., str. 29-30.<br />
464)<br />
Sistemot na supstitucija pretstavuva samo edna varijanta na dualisti~kiot<br />
sistem. Vo krivi~nite zakonodavstva koi go prifa}aa ovoj sistem postoi mo`nost od<br />
izrekuvawe na kaznata i merkata na bezbednost sprema opredeleni kategorii na<br />
delinkventi, me|utoa sudot mo`e da odlu~i izre~enata merka na bezbednost da ja<br />
zameni izre~enata kazna. Vidi: ibid, str. 30.<br />
465)<br />
Taka: Ba~i}, F. Mere bezbednosti u na{em sistemu krivi~nih sankcija, JRKKP, Beograd,<br />
1965/1, str. 18-21, Marjanovi}, \. O su{tini mera bezbednsti u jugoslovenskom pravu,<br />
Anali, Beograd, 1987/6, str. 699-700 i mo{ne blisku na toa Kambovski, V. Osnovi i<br />
pravci na reformata na Makedonskoto kazneno pravo, Makedonska revija za kazneno<br />
pravo i kriminologija, Skopje, 1994/1, str. 35-36.<br />
230
Posledniov koncept {to e prifatliv ima pove}ekratno<br />
opravduvawe. Vo ovaa smisla bitno e najprvin da se istakne deka so<br />
takvata unifikacijata so koja {to del od merkite na bezbednost se<br />
pomestuvaat me|u kaznite bi se izbegnale brojnite akademski raspravi<br />
koi li{eni od vistinska sodr`ina nemaat nikakvo prakti~no<br />
zna~ewe. Na toj na~in krivi~no pravnata i penolo{kata teorija bi se<br />
oslobodile od nastojuvawata da se opravda postoeweto na ovie merki<br />
so pomo{ na mo{ne neprecizni poimi na "opasnata sostojba" ili<br />
"opasnost od izvr{uvawe na novo krivi~no delo" i vrz taa osnova po<br />
sekoja cena da se bara utvrduvawe na zaedni~ki karakteristiki me|u<br />
oddelni merki na bezbednost {to bi poslu`ile kako kriterium za<br />
nivno diferencirawe od kaznite. Vo razre{uvaweto na ovie<br />
problemi teorijata se poka`a neuspe{na osobeno vo pogled na<br />
iznao|aweto na voedna~uva~ki elementi {to bi go opravdale postoeweto<br />
na takov sistem na merki na bezbednost {to vo su{tina bi se<br />
razlikuval od drugite krivi~ni sankcii. Ottamu vo teorijata i<br />
zakonodavstvoto mo{ne ~esto se sre}ava situacija edna ista sankcija<br />
da e pomestena edna{ me|u kaznite, drug pat me|u merkite na bezbednost<br />
ili pak me|u pravnite posledici na osudata. Seto toa opredeleni<br />
teoreti~ari gi vode{e i sÒ u{te gi vodi kon dijametralno<br />
sprotivstaveni stojali{ta za edna ista rabota. Za ilustracija go<br />
naveduvame tvrdeweto na eden avtor spored koj "me|u formalnite<br />
elementi na merkite na bezbednost na prvo mesto e nivnoto svojstvo<br />
spored koe se javuvaat kako zlo {to mu se nanesuva na storitelot na<br />
krivi~noto delo, a koe se sostoi vo povreda, odnosno odzemawe ili<br />
ograni~uvawe na nekoe pravo, pravno dobro na storitelot". Istiot<br />
avtor, vo istiot trud no samo ne{to podocna veli: "Kaznite sÒ u{te<br />
imaat retributiven karakter {to ne bi mo`elo da se ka`e i za<br />
merkite na bezbednost. Merkite na bezbednost go nemaat toa<br />
svojstvo" 466) .<br />
Sovremenoto barawe za unifikacija na kaznite i merkite na<br />
bezbednost ne ostanuvaat bez zna~ewe i vrz prakti~en plan. So nejzino<br />
ostvaruvawe na sudijata mu se ovozmo`uva da se opredeli za takva<br />
kazna {to najpove}e }e mu odgovara na konkretniot slu~aj. So<br />
pomestuvawe na nekoi od merkite na bezbednost koi spored svojata<br />
su{tina pretstavuvaat zlo me|u kaznite se otvara po{irok prostor za<br />
nivna zakonska i sudska individualizacija koja vo dualisti~kiot<br />
sistem e ograni~ena so brojni zakonski limiti. Nivnata primena kako<br />
glavna ili sporedna kazna i sozdavaweto mo`nost za nivno<br />
kumulativno i alternativno izrekuvawe, zamena so drug vid kazna,<br />
primena na usloven otpust i sl. se nesporni fakti {to govorat vo<br />
prilog na gornoto. Vo ovaa smila ne treba da se zaboravi deka vo<br />
sovremeni uslovi se zgolemuvaat specijalnopreventivnite mo`nosti<br />
na kaznata. Ona {to me|utoa, kako cel ne mo`e{e da go ostvarat ni<br />
koga bi ostanale vo ruvoto na tn. merki na bezbednost, ne mo`e da se<br />
o~ekuva nitu od nivnoto zakonodavno pomestuvawe me|u kaznite.<br />
466)<br />
^ejovi}, B. op. cit, str. 464 i 470.<br />
231
Stanuva zbor za resocijalizacijata na osudenite lica koja {to nitu<br />
edna kazna {to ne e povrzana so vreme i prostor {to ovozmo`uva<br />
intenzivna primena na kontinuiran tretman ne mo`e da bide<br />
ostvarena 467) .<br />
I pokraj seta racionalnost na argumentite {to govorat vo<br />
prilog na unifikacijata na merkite na bezbednost pod znameto na<br />
kaznata denes ne mo`e da se tvrdi deka se oslabeni tendenciite koi i<br />
natamu ja podr`uvaat mo`nosta od istovremeno postoewe na kaznite i<br />
merkite na bezbednost, odnosno nivnata paralelna primena. Takov<br />
stav dojde do izraz na primer na XI Me|unaroden kongres za krivi~no<br />
pravo (Budimpe{ta, 1974) 468) i na nekoi drugi me|unarodni sobiri,<br />
kako i na nekoi sovetuvawa organizirani na biv{iot jugoslovenski<br />
prostor 469) .<br />
IV. PROBLEMOT NA SMRTNATA KAZNA<br />
1. ISTORISKI RAZVOJ NA IDEITE I ZAKONODAVNITE RE[ENIJA<br />
ZA SMRTNATA KAZNA<br />
Od pojavata na klasnoto op{testvo pa se do denes smrtnata<br />
kazna e onaa sankcija {to najmnogu go privlekuvala ~ovekovoto<br />
vnimanie. Kako najte`ok vid na op{testvena reakcija (poena capitalis)<br />
so koja definitivno se uni{tuva ~ovekoviot `ivot, taa mnogu rano se<br />
javuva kako nenadminliv problem vo domenot na religioznata i<br />
filozofskata svest. Pritoa niz eden dolg vremenski period dominira{e<br />
stavot deka se raboti za potrebna merka i skoro voop{to ne se<br />
postavuva{e pra{aweto za najzinata legitimnost ili pak za nejzinata<br />
vistinska prakti~na korist. Spored poznatiot kriminolog Ansel<br />
vakvata sostojba be{e rezultat na deluvaweto na nekolku istoriski<br />
fakti. Najprvin so pravo se zabele`uva deka na `ivotot na ~ovekot<br />
ili barem na `ivotot na poedinecot ne mu se pridava{e golemo<br />
zna~ewe 470) . Vtorata pri~ina e povrzana so toa {to u{te vo gr~ko<br />
467)<br />
Vo ovaa smisla e vo pravo Stojanovi}, Z. (op. cit, str. 171) koga veli: ..."Na{iot<br />
sistem ne sodr`i ni edna merka (na bezbednost, Z.S.) koja, pred sÒ, se stremi kon<br />
resocijalizacijata na storitelot... Specijalnata prevencija nastojuva da se ostvari<br />
so le~ewe na storitelot, ili so onevozmo`uvawe, odnosno so spre~uvawe da se stori<br />
krivi~no delo, a ne so negova resocijalizacija".<br />
468)<br />
Vidi: Kiraly, T. Evolucija metoda i sredstava krivi~nog prava, JRKKP, Beograd, 1974/3,<br />
str. 399-400.<br />
469)<br />
Takviot stav e na primer prisuten vo referatot na Stojanovi}, Z. op. cit, podnesen<br />
na interkatedarskiot sostanok na institutite za krivi~ni nauki na privatnite<br />
fakuteti odr`an vo Beograd 1987 g. Ist e slu~ajot i so referatot podnesen na 28<br />
sovetuvawe na Zdru`enieto za krivi~no pravo i kriminologija na Jugoslavija<br />
(Dubrovnik, 1990) od strana na Lazarevi}, Lj. Sistem mera bezbednosti i mogu~e izmene i<br />
dopune, JRKKP, Beograd, 1990/3, str. 27-43.<br />
470)<br />
Od ovie voop{tuvawa me|utoa mora da se izzemat opredeleni primitivni i stari<br />
zaednici koi {to ne ja poznavale smrtnata kazna ili ñ pridavale krajno ograni~eno<br />
232
latinskite civilizacii pa se do XVIII vek uporno se istrajuva{e vrz<br />
na~eloto na talionot vo forma na individualna ili kolektivna<br />
odmazda. I, kon~no, smrtnata kazna nao|a{e prirodna podr{ka vo<br />
nadoa|aweto i zacvrstuvaweto na apsolutisti~kata dr`avna vlast vo<br />
koja {to suverenot vo svetlinata na negovoto bo`ensko pravo be{e<br />
edinstven izvor na pravosudstvoto i ~uvar na moralot i javnata<br />
bezbednost 471) .<br />
Pove}e krivi~ni zakonici od robovladetelskiot period 472)<br />
kako i drugi istoriski izvori upatuvaat na toa deka smrtnata kazna<br />
bila ~esto primenuvana merka so izrazeno manifestiran klasen karakter.<br />
Od nea osven vo retki slu~ai bea izzemeni samo pripadnicite na<br />
vladea~kata klasa i crkovniot stale`. Robot be{e tretiran kako<br />
obi~en predmet, kako orudie {to zboruva i nema{e nikakva pravna<br />
za{tita. Toj mo`e{e da go izgubi `ivotot i toga{ koga be{e napolno<br />
nevin samo ako taka mu se posaka{e na negoviot gospodar. Poznati se i<br />
pogubuvawata zaradi smaluvawe na zgolemeniot priliv ili priroden<br />
prirast na robovi (Spartanski kriptii) 473) .<br />
[to se odnesuva do teoretskite razmisluvawa od ovoj period<br />
ve}e imavme prilika da vidime deka Protagora, Platon, Seneka i<br />
drugi filozofi od anti~koto vreme glavno ja podr`uvaat primenata<br />
na smrtnata kazna, no pritoa istaknuvaa i opredeleni mo{ne zna~ajni<br />
argumenti za nejzino reducirawe vo zavisnost od mo`nosta za<br />
popravawe na storitelot na deloto.<br />
I feudalnoto krivi~no pravo go karakterizira{e enormna<br />
surovost sprema zlostornicite. Ova e period koga kon zadol`itelnoto<br />
stradawe na zlostornikot be{e dodadena i idejata na zastra{uvaweto<br />
koja spored vladea~koto predubeduvawe mo`e{e najdobro da se<br />
ostvari so po~esti i egzemplarno izvr{uvani smrtni kazni. Od tie<br />
pri~ini ovie kazni skoro redovno bea koristeni za dela predavstvo na<br />
tatkovinata, ubistvo na vladetel ili ~len na negovo semejstvo, za<br />
razbojni~ki kra`bi, za paricid i te{ki ubistva, za falsifikuvawe<br />
na pari, a vo eden osobeno mra~en period, za eres (Hereza). So inkriminiraweto<br />
na ovie dela me|utoa, ni oddaleku ne be{e zatvoren<br />
retributivniot krug na pravdata. Zaradi za{tita na klasnite<br />
interesi be{e `rtvuvano na~eloto na srazmernost pome|u deloto i<br />
kaznata taka {to smrtnata kazna be{e ~esta i kaj mnogu polesni<br />
krivi~ni dela bez ogled na vozrasta na storitelot ili negovata<br />
du{evna sostojba.<br />
Taka na primer spored Constitutio Criminalis Carolina na Karlo V<br />
mesto. Takov e primerot so staroto kinesko i islamsko pravo i slovenskoto obi~ajno<br />
pravo do carskite ukazi. Vidi: Ancel, M. Problem smrtne kazne, Izbor, Zagreb, 1964, str.<br />
175-176.<br />
471)<br />
Ibid, str. 175 i natamu.<br />
472)<br />
Me|u najstarite delumno so~uvani krivi~ni zakonici od ovoj period se najpoznati:<br />
Hamurabieviot zakonik (1792-1750 god.p.n.e.), Hetitskite zakoni (XI-XII vek.p.n.e.),<br />
Asirskite zakoni (XV-XII vek p.n.e.), Indiskite zakoni Manu (2000-1750 god.p.n.e.),<br />
Drakonovite zakoni (621 god.p.n.e.), Zakonite na XII tabli~ki (450 god.p.n.e.).<br />
473)<br />
Vidi: Ivo{evi}, D. op. cit, str. 701.<br />
233
od 1532 godina, {to va`el kako op{t krivi~en i procesen zakonik za<br />
site germanski dr`avi do 1771 godina, smrtnata kazna be{e<br />
propi{ana za 44 dela. Spored ovoj zakon smrtnata kazna mo`e{e da se<br />
izre~e duri i za po tret pat izgovoreni grdi zborovi, za kr{ewe<br />
zakletva, za pederastija i lezbejstvo, za dvobra~nost, skitni{tvo, za<br />
kra`ba na pet dukati ili vo pomal iznos ako e potvrdena i sl. So<br />
zakonot bea propi{ani i osum na~ini na izvr{uvawe na ovaa kazna.<br />
Vo zakonodavstvoto na Francija do revolucijata se sre}avaat<br />
115 krivi~ni dela zakaneti so smrtna kazna 474) . I ovde se sre}avaat<br />
takvi dela od koi mo`e da se vidi maloto zna~ewe na ~ovekoviot<br />
`ivot za toga{nata feudalna vlast. Smrtnata kazna be{e predvidena<br />
i za delata: kra`ba izvr{ena vo kralskite domovi bez ogled na toa<br />
kolku bila ni{to`na vrednosta na ukradenite predmeti, za sokrivawe<br />
na bremenosta, za zapi{uvawe vo registarot od strana na notarot na<br />
bilo kakva nevistina, pa duri i za sekakvo dejstvie so koe se<br />
predizvikuvalo skandal ili kakvo i da e nemoralno somnenie, ili pak,<br />
za navredna na sudija, sudski ~inovnici, egzekutori i advokati za<br />
vreme na vr{eweto na nivnite dol`nosti.<br />
I spored Bavarskiot krivi~en zakonik od 1751 god. brojni dela<br />
bile zakaneti so smrt. Spored ovoj zakon isto taka bile predvideni<br />
pove}e na~ini na izvr{uvawe na smrtnata kazna so prethodno<br />
izma~uvawe na osudenikot: so vle~ewe po kaldrma, so iskornuvawe na<br />
jazikot, so re`ewe na ko`ata vo remeni i sl. Ovoj zakon me|utoa, ja<br />
zabranuva{e porane{nata praktika na besewe i drug vid na<br />
izlo`uvawe na le{ot zaradi namaluvawe na dr`avnite tro{oci.<br />
Brojot na zlostorstvata za koi mo`e{e da se izre~e smrtnata<br />
kazna be{e osobeno golem vo Anglija. Spored nekoi podatoci postoea<br />
160 prestapi za ~ie izvr{uvawe smrtna kazna be{e bezuslovno<br />
izrekuvana, a spored drugi toj broj be{e daleku pogolem 475) . I ovde ne<br />
izostanuva{e pogubuvaweto zaradi bezna~ajni dela kako na primer za<br />
zlonamerno sakatewe na `ivotni, za kra`ba na pisma ili pak, za<br />
kra`ba na eden {iling ako e izvr{ena vo crkva, kapela ili vo du}an<br />
za vreme na pana|ur.<br />
Ona {to me|utoa, za ovoj period treba da se istakne e deka<br />
celokupnata nauka na krivi~noto pravo be{e pod silno vlijanie na<br />
crkvata koja se stavi na ~elo na branitelite na feudalniot poredok.<br />
Preku odbrana na verata koja pretstavuva{e edno od najmo}nite<br />
sredstva za pritisok na feudalnata vlast, be{e voveden osobeno surov<br />
kaznen sistem sprema ereticite, vol{ebnicite i ve{terkite. I<br />
pokraj toa {to masovnite progoni na ovie lica datiraat u{te od<br />
stariot Rim 476) vakvata sostojba e osobeno karakteristi~na za skoro<br />
474)<br />
Kistjakovski dava pedanten pregled na site 115 krivi~ni dela za koi {to so<br />
poedini propisi bila predvidena smrtnata kazna. Vidi: Kistjakovski, op. cit. str. 180-183.<br />
475)<br />
Pove}e za toa, ibid, str. 183-184.<br />
476)<br />
Za dozvolenite pretska`uvawa na idninata (divinatio) pri donesuvawe va`ni<br />
dr`avni odluki po pat na auspicii, sugna ex tripudiis, prodigii i drugi znaci dobieni od<br />
bogovite od strana na augiri, magistrati i posebni stru~waci nare~eni haruspicis vidi:<br />
Bajer, B. Ugovor s |avolom, Informator, Zagreb, 1985, str. 28. Od 139 god.p.n.e. protiv<br />
234
site srednoevropski dr`avi od XIII do XVIII vek 477) . Najgolemiot grev<br />
na ereticite, vol{ebnicite i ve{terkite se sostoel vo toa {to go<br />
napu{tale svojot stvoritel i mu se obra}ale za pomo{ na<br />
olicetvorenoto zlo, na |avolot. Tie bile obvineti za dogovor so<br />
|avolot 488) , za razni vol{ebstva so ~ija pomo{ predizvikuvale ne~ija<br />
polna nemo}, za polno op{tewe so demoni, za prisustvo vol{ebni~ki<br />
sabat, za letawe vrz metli i doa|awe na drugi na~ini na tie sabati, za<br />
pretvorawe na lu|e vo `ivotni, za neveruvawe vo mo}ta na |avolot i<br />
za drugi bizarni povedenija. A za da gi priznaat svoite dela<br />
(priznavaweto be{e osnovnoto dokazno sredstvo vo inkvizicionata<br />
postapka) bile izlo`uvani na zadol`itelna tortura koja se sostoela<br />
vo razni izma~uvawa so primena na tehnikite: "{panska ~izma",<br />
besewe za racete polo`eni vrz grbot i stavawe tegovi na nozete,<br />
rastegnuvawe na skala, sednuvawe na stol oblo`en so ostri klinci i<br />
sl. Na nedovolno upatenite vo celata postapka na progonot sekoga{<br />
im stoel na raspolagawe pro~ueniot prira~nik "Malleus maleficarum"<br />
("Tol~nik {to ubiva") napi{an od zloglasnite inkvizitori Henrik<br />
Institoris (Henrik Institoris) i Jakov Sprengler (Jakov Sprengler) vo<br />
1487 god. 479) . Svojata literarna, a ~esto i prakti~na podr{ka na<br />
surovite progoni, torturata i primenata na smrtnite kazni ja davaat<br />
belgiskiot ezuit od {pansko poteklo Martin del Rio (Martin del Rio<br />
1551-1608) 480) , germanskiot sudija i profesor po krivi~no pravo<br />
Benedikt Karpcov (Benedikt Karpzov, 1595-1666) 481) , pa duri i poznatiot<br />
filozof i sudija @an Boden (Jann Bodin, 1503-1596) 482) . Nesomneno e<br />
deka vakvata bezumna apologija na religioznite dogmi }e go dade<br />
svojot dopolnitelen pridones kon brojkata od nekolku stotici iljadi<br />
{irokoto koristewe na divinacijata }e zapo~nat masovni policiski progoni, a za<br />
nekoi od tie dela }e bidat predvideni i smrtni kazni. Me|utoa do 357 god. koga carot<br />
Konstancie gi zabranil site vidovi divinacija koi pod vlijanie na hristijanskata<br />
crkva bile izedna~eni so magijata, smrtnata kazna stana redovno sredstvo {to se<br />
izvr{uva so me~. str. 29 i natamu.<br />
477)<br />
Od 1252 godina koga papata Inokentie IV naredi deka sprema ereticite mora da se<br />
upotrebuva tortura zapo~na najgolemoto samovolie i surovost na crkvata i<br />
svetovnite sudovi {to }e trae dlaboko do XVIII vek. Ibid, str. 73.<br />
488)<br />
Poznat e slu~ajot na Jovanka Orleanka (Janne d'Arc) koja be{e osudena na smrt<br />
zaradi vrska so |avolot i spalena vo Ruen vo 1431 godina. Vo 1445 godina po barawe na<br />
Karlo VII nejziniot proces be{e revidiran i proglasen za ni{toven. Pove}e za toa:<br />
ibid, str. 141-143.<br />
479)<br />
Vidi: ibid, str. 147-148, 368 i natamu.<br />
480)<br />
Negovoto delo "Istra`uvawe na vol{ebstvoto vo {est knigi ("Disquistitonum<br />
magicarum libri sex) e izdadeno vo Belgija vo 1599 godina. Opredeleni delovi od ovaa<br />
kniga mo`at da se najdat kaj Bajer, op. cit, str. 416-422.<br />
481)<br />
Glavnoto delo na Karpcov "Nova carska saska praktika vo kaznenite raboti"<br />
("Practica nova imperialis saxsonia rerum sriminalium) e od 1635 godina. I za ova delo<br />
vidi: ibid, str. 168 i 442-452.<br />
482)<br />
Boden go napi{al deloto "Rasprava za demonomanijata" (Traite de la demonomacie<br />
de serciers) vo 1580 godina. Toj smetal deka sekoja ve{terka vr{i 17 zlostorstva od<br />
koi sekoe posebno zaslu`uva smrt. Vidi: ibid, str. 167.<br />
235
spaleni lica na srednovekovnoto bezumie.<br />
Periodot na srednovekovieto me|utoa, ne be{e tolku crn za<br />
razvojot na op{testvenata misla. Na krajot na XIV vek ve}e se<br />
javuvaat ideite na Mor, Kampanela, Robert Oven i drugi avtori koi se<br />
obidoa da dadat argumentirana kritika na oddelni segmenti na<br />
poredokot me|u koi i na kazneniot sistem. Me|utoa, nivnite idei bea<br />
protkaeni so neostvarlivite vizii za dostignuvawe na idnoto<br />
popravedno op{testvo. Ne{to podocna }e se otvori prostor za eden<br />
po{irok splet na razmisluvawa potpreni vrz pretpostveniot op{testven<br />
dogovor kako pojdovna osnova za iznao|awe na odgovorite za toa<br />
dali dr`avata ima ili nema pravo da raspolaga so `ivotot na ~ovekot.<br />
Karakteristi~no e pritoa deka ni kontraktualistite nitu pak<br />
ostanatite golemi filozofi od toa vreme ne bea privrzanici na<br />
idejata za celosno ukinuvawe na smrtnata kazna {to e i sosema<br />
razbirlivo so ogled na uslovite vo koi deluvale. Taka spored Grocius,<br />
na primer, smrtnata kazna e prirodno pravo na vladetelot. Ruso se<br />
obiduva da go najde pravniot osnov na smrtnata kazna vo baraweto da<br />
ne se bide `rtva na ubistvo i ottamu izvedenata soglasnost na<br />
poedinecot da bide ubien ako i samiot stane ubiec. Za Monsteskie<br />
smrtnata kazna proizleguva od samata priroda na ne{tata bidej}i<br />
slu`i za odr`uvawe na bezbednosta na op{testvoto. Od druga strana<br />
mnogu pozna~ajno e toa {to site ovie misliteli glavno se soglasuvaat<br />
okolu potrebata na zna~itelno ograni~uvawe na primenata na<br />
smrtnata kazna i isklu~uvaweto na surovosta i varvarstvoto so koe<br />
najgolemiot broj nacii gi kaznuvaat `rtvite na svojata lutina. Vo<br />
deloto De iure belli et pacis Grocius se protivi na najzinata primena za<br />
polesni prestapi, a spored Ruso treba da se ubie samo onoj ~ii {to<br />
opstanok e opasen za op{testvoto 483) . Poznat e i stavot na Monteskie<br />
deka surovata kazna ne odvra}a od prestap tuku najzinata neizbe`nost.<br />
Vo taa smisla i Holbah veli: "samiot razum sovetuva deka sprema<br />
nu`nite prestapi zakonot treba da ja poka`uva seta blagost {to mo`e<br />
da se usoglasi so samoodr`uvaweto na op{testvoto 484) .<br />
Site ovie i mnogu drugi sli~ni razmisluvawa ve{to gi<br />
iskoristi Bekarija i mo{ne uspe{no gi sintetizira vo svoeto delo<br />
"Za zlostorstvata i kaznite". Svoeto re{itelno barawe za ukinuvawe<br />
na smrtnata kazna 485) najprvin go temeli vrz tezata deka nitu eden<br />
poedinec ne se soglasil so op{testveniot dogovor da se otka`e od<br />
483)<br />
Ruso, op. cit, str. 45.<br />
484)<br />
Holbah, P. op. cit, str. 152.<br />
485)<br />
Ovde treba da se istakne deka ni Bekarija ne be{e za apsolutno ukinuvawe na<br />
smrtnata kazna. Spored nego taa e nu`na samo od dve pri~ini. "Prvata e koga, iako e<br />
li{en od sloboda toj (zlostornikot) sÒ u{te ima takva vrska i takva mo} da<br />
pretstavuva opasnost za sigurnosta na narodot; koga faktot deka sÒ u{te e `iv mo`e<br />
da dovede do opasni promeni vo vospostaveniot oblik na vladeewe. Spored toa smrtta<br />
na gra|aninot stanuva nu`na koga narodot ja vospostavuva ili gubi svojata sloboda<br />
ili vo vreme na anarhija koga vladee nered namesto zakon". Vtorata pri~ina e "ako<br />
smrtta na zlostornikot e edinstven na~in za drugite da se odvratat od zlostorni~ki<br />
akcii" Bekarija, op. cit, str. 104-105.<br />
236
svoeto pravo na `ivotot i da go prenese vrz dr`avata. Me|utoa,<br />
vedna{ potoa toj izjavuva deka "smrtnata kazna e samo vojna {to<br />
dr`avata ja vodi protiv gra|aninot za kogo smeta deka e nu`no i<br />
korisno ako bide uni{ten". "No ako doka`am", veli ponatamu toj<br />
"deka smrtnata kazna ne mo`e da bide ni nu`na ni korisna }e<br />
izdejstvuvam pobeda na ~ove~nosta". Na toj na~in toj go napu{ta<br />
podra~jeto na legalisti~koto opravduvawe i se prefrla vrz<br />
utilitaristi~koto vtemeluvawe na smrtnata kazna. Vo taa smisla }e<br />
go iznese slednovo:<br />
- Iskustvoto na site vekovi poka`uva deka smrtnata kazna ne<br />
mo`e{e nikoga{ da gi odvrati lu|eto da ne mu na{tetat na<br />
op{testvoto ako tie na toa ve}e se re{ile,<br />
- Stra{niot no minliv prekor na pogubuvaweto na<br />
zlostornicite ne e ona {to lu|eto najpove}e gi odvra}a da ne storat<br />
zlostor, tuku ma~niot i dolgotraen primer na ~ovek li{en od sloboda<br />
koj kako zapre`no `ivotno so svojata rabota ja nadomestuva {tetata<br />
{to mu ja napravil na op{testvoto,<br />
- Za najgolem broj lu|e izvr{uvaweto na smrtnata kazna e<br />
pretstava, a kaj nekoi predizvikuva so`aluvawe izme{ano so ogor~enost.<br />
I dvete ~uvstva mnogu pove}e ja okupiraat du{ata na gleda~ot<br />
odo{to onoj korisen strav koj {to so zakonot saka da se predizvika,<br />
- Za da bide kaznata pravi~na ne smee da bide pote{ka odo{to e<br />
nu`no lu|eto da se odvratat od zlostor,<br />
- Smrtnata kazna e {tetna za{to na lu|eto im dava primer na<br />
surovost. Ako strastite i nu`data vo vojna nÒ nau~ile na prolevawe<br />
krv barem zakonite ~ija {to cel e da se vrazumat lu|eto, ne bi smeele<br />
da go {irat toj primer na surovost, i {to e u{te po`alno {to vrz<br />
nivna osnova smrtta se zadava smisleno i so pogolemi formalnosti...<br />
Mi izgleda besmisleno zakonite koi se izraz na op{tata volja koi go<br />
zabranuvaat i kaznuvaat ubistvoto i sami da go vr{at toa ubistvo, i za<br />
da gi odvratat gra|anite od ubistvo, nareduvaat javno ubistvo.<br />
- Na mo`niot prigovor deka skoro site narodi vo site vremiwa<br />
ja opredeluvale smrtnata kazna za opredeleni dela, Bekarija odnapred<br />
odgovara deka skoro site narodi go poznavale i `rtvuvaweto pa sepak<br />
nikoj ne bi se osudil da tvrdi deka e toa dobro 486) .<br />
- Na Bekarija mu se pripi{uva deka prv go otkril i argumentot<br />
za neotpoviklivosta (ireperabilitet) na smrtnata kazna predizvikan so<br />
sudska gre{ka 487) .<br />
So ova lucidna argumentacija se odbele`uva po~etokot na<br />
polemikata me|u pretstavnicite i protivnicite na smrtnata kazna<br />
vrz koja {to po{iroko }e se osvrneme vo narednoto poglavie. Interesno<br />
e me|utoa, vedna{ da se zabele`i deka me|u prvite {to }e mu se<br />
sprotivstavat na vakvite sfa}awa }e se javi Kant 488) . Od druga strana<br />
mo{ne golem }e bide brojot na onie {to }e zastanat na stranata na<br />
486)<br />
Bekarija, op. cit, str. 104-108.<br />
487)<br />
Cvitani}, A. op. cit, str. 37.<br />
488)<br />
Pove}e za toa vidi: Primorac, I. op. cit, str. 155-173.<br />
237
Bekarija. Taka na primer francuskiot filozof Volter (Fransoa Mari<br />
Arue Volter, 1694-1778) vo 1766 godina }e napi{e pozitiven komentar<br />
za deloto na Bekarija kade {to pokraj zna~ajnata podr{ka }e iznese i<br />
nekoi svoi viduvawa protiv smrtnata kazna. Volter koj ve}e se<br />
izjasnuval za ovoj problem vo svojot "Filozofski re~nik" od 1764<br />
godina i visoko go dignal svojot glas po povod aferata Kalas, se smeta<br />
za eden od osniva~ite na abolicionisti~koto dvi`ewe 489) . Toj bil<br />
protiv verskata intolerancija i kriminalnata politika stavena vo<br />
slu`ba na vladea~kata ideologija i tvrdel deka zlostorni~kite<br />
sklonosti na poedinecot mo`at da se iskoristat za op{testveno<br />
korisni celi. Spored nego "obeseniot ~ovek ne mu slu`i nikomu, a<br />
~ovekot osuden na javni raboti u{te ñ slu`i na tatkovinata i e `iv<br />
primer 490) .<br />
Pod direktno vlijanie na Bekarija toskanskiot golem vojvoda<br />
Leopold (podocna avstriski vladetel Leopold II) }e ja ukine smrtnata<br />
kazna vo krivi~niot zakon na Toskana od 1786 godina. Vo istata godina<br />
Josif II (postar brat na Leopold) ja ukinuva smrtnata kazna i vo<br />
avstriskiot krivi~en zakonik. Faktot {to nejzinoto ukinuvawe vo<br />
avstriskiot krivi~en zakonik ne be{e motivirano od humanisti~ki<br />
pri~ini 491) kako i toa deka taa be{e nabrzo povtorno vovedena vo<br />
obata zakoni (vo 1790, odnosno 1787 god.) ne go smaluva zna~eweto na<br />
ovie prvi pozitivno pravni abolicionisti~ki ~ekori {to vo tekot na<br />
XIX i XX vek }e bidat sledeni i od drugi zemji 492) . Vo ova smisla e<br />
mo{ne zna~aen i proektot na francuskiot revolucioneren zakonik so<br />
koj ne se predviduva{e smrtna kazna. Me|utoa, vo 1791 godina smrtnata<br />
kazna be{e sepak vovedena no samo za 32 krivi~ni dela. Spored ovoj<br />
zakon taa ne mo`e{e pove}e da im se izrekuva na lica pomladi od 16<br />
godini. Po predlog na pratenikot @ozef Iwas Gijoten be{e voveden<br />
i edinstven na~in na nejzino izvr{uvawe so primena na ednostavna<br />
mehani~ka, no mo{ne efikasna sprava za "bezbolno" odsekuvawe na<br />
glavata. Ovaa sprava so koso se~ivo te{ka od 30 do 60 kilogrami {to<br />
pa|a od 3 metri viso~ina go dobi imeto gilotiwa, iako spored<br />
tehni~kite nacrti na Antoan Lui be{e kone~no usovr{ena od<br />
germanskiot majstor za {timawe na klaviri Tobijas [mit.<br />
489)<br />
Vo literaturata se smeta deka abolicionisti~koto dvi`ewe nastanalo vo 1761<br />
godina vo @eneva na inicijativa na Volter. Taka ^ejovi}, op. cit, str. 387. Spored drugi<br />
avtori ova dvi`ewe e osnovano mnogu podocna, vo 1870 godina vo Holandija<br />
(Arnaudovski, Q. <strong>Penologija</strong>, str. 462.).<br />
490)<br />
Volter, Filozofski re~nik, Matica srpska, Novi Sad, 1990, str. 144.<br />
491)<br />
"Josif II sogledal deka stopanstvoto so negovata dr`ava do`ivuva golemi<br />
te{kotii od soobra}ajni pri~ini. Vo nedostog na dobri pati{ta glavni<br />
soobra}ajnici bile rekite. Problemot {to trebalo da se re{i be{e vle~eweto na<br />
brodovite sprotivno od tekot na rekite. Josif II do{ol do zaklu~ok deka lu|eto koi<br />
zaslu`uvaat smrtna kazna treba korisno da se upotrebat za taa rabota, pa re{il taka<br />
i da bide, i, me|u drugoto, to~no opredelil vo koi mesta vo Hrvatska treba da postojat<br />
zatvori za stacionirawe na takvi zatvorenici". Bajer, V. Problem smrtne kazne u nas<br />
danas, Na{a zakonitost, Zagreb, 1974/2, str. 142.<br />
492)<br />
Pove}e za toa vidi: Lazarevi}, Lj. Kazne i mere bezbednosti... str. 39-41.<br />
238
Gilotiwata koja od strana na nejziniot predlaga~ pred Narodnoto<br />
sobranie be{e pofalena so zborovite: "Vi garantiram deka so mojata<br />
sprava nema da po~uvstvuvate ni najmala bolka, ni{to osven lesno<br />
struewe na vozduhot nad temeto", zakonodavno e prifatena na 20 mart<br />
1792 godina. Nabrzo be{e isprobana vrz dva le{a, a na 2 april istata<br />
godina za prv pat e primeneta vrz nekoj razbojnik po ime Peletje. Za<br />
`al vo postre-volucionerniot period be{e ~esto koristena za javni<br />
pogubuvawa. Na plo{tadite vo sekoj grad ima{e po edna vakva sprava<br />
od koja {to vo 1793 godina }e ja izgubi glavata kralot Luj XVI obvinet<br />
za velepredavstvo, deset meseci podocna i negovata sopruga Marija<br />
Antoaneta, a potoa duri i onie koi se zalagaa za nivnata smrt - Danton<br />
i Robespier. Interesno e i toa deka otkako po smrtta na Luj XVI<br />
xelatot visoko ja digna negovata glava pred nasobranata publika,<br />
vakviot ritual ostana voobi~aena praktika po sekoe pogubuvawe.<br />
Takviot prizor im pru`a{e kakva - takva "nadomest" na onie {to<br />
ostanuvaa razo~arani od brzinata so koja so pomo{ na gilotiwata se<br />
odzema{e tu|iot `ivot, a od porano bea naviknati da vidat pove}e krv<br />
i podolgo da "u`ivaat" vo stradawata na osudenikot 493) . Me|utoa, deka<br />
ni ovoj na~in na izvr{uvawe na smrtnata kazna ne be{e li{en od<br />
fizi~ki izma~uvawa na obvinetiot zboruva slu~ajot so dekapitacijata<br />
na [arlota Korde. Taa bila osudena na smrt zaradi ubistvo<br />
na poznatiot revolucioner @an Pol Mara. Spored prika`uvaweto na<br />
nekoi od o~evidcite koga izlo`uvaj}i ja nejzinata glava na narodniot<br />
prezir xelatot istata ja o{amaril, taa pocrvenela od bes. Vo ovaa<br />
smisla e mo`ebi u{te poilustrativno svedo~eweto na @or` Peru{<br />
koj celi tri decenii im bil asistent na xelatite Defurno, Obre{,<br />
[evalie i drugi. Toj tvrdi deka na eden osudenik po upotrebata na<br />
gilotiwata glavata sepak mu ostanala delumno vrzana za teloto taka<br />
{to moral da ja otstrani so golem kujnski no` {to sekoga{ go imal<br />
pri sebe 494) .<br />
2. ZA OPRAVDANOSTA NA SMRTNATA KAZNA<br />
Od predhodnite razgleduvawa bez somnenie proizleguva deka ni<br />
edno pra{awe od oblasta na krivi~nopravnite nauki vo poslednive<br />
tri stoletija ne predizvikalo takov nau~en i op{testven interes,<br />
tolku raspravii i tolku kontroverzii kako {to e toa storeno so<br />
pra{aweto za opravdanosta na smrtnata kazna. Vo tie raspravi se<br />
prezentirani brojni argumenti so koi ovaa kazna se brani i napa|a od<br />
pozicija na razni religiozni, filozofski, eti~ki, humanisti~ki,<br />
psiholo{ki i kriminalno politi~ki pozicii i uveruvawe. Me|u niv,<br />
od privrzanicite na dvi`eweto za ukinuvawe na smrtnata kazna<br />
(abolicionistite) i privrzanicite na idejata za nejzino zadr`uvawe<br />
493)<br />
Duri vo juni 1939 godina so dekret na vladata na francija e zabraneto prisustvo na<br />
javnosta pri izvr{uvaweto na smrtnata kazna, a vo fevruari 1951, toa e propi{ano i<br />
za pretstavnicite na pe~atot.<br />
494)<br />
Vidi: NIN, Beograd, od 6 septemvri 1981, br. 1601.<br />
239
(retencionistite) obi~no se istaknuvani i sÒ u{te se zadr`ani<br />
seldnive argumenti.<br />
a) Argumenti protiv smrtnata kazna<br />
1. Smrtnata kazna i pravoto na `ivot. Spored prviot i<br />
naj~esto istaknuvan argument protiv smrtnata kazna dr`avata nema<br />
pravo da go odzema `ivotot na ~oveka za{to se raboti za takva<br />
vrednost {to dr`avata nitu ja dava, nitu pak mo`e povtorno da ja<br />
sozdade kaj ~ovekot. @ivotot e ednokraten podarok od prirodata i<br />
ottamu e neotu|ivo pravo na ~ovekot, {to nikoj, pa ni dr`avata nema<br />
pravo da mu go odzeme 495) .<br />
2. Smrtnata kazna e nemoralna krivi~na sankcija. Toa e slu~aj<br />
za{to vodi kon nelogi~no i nedopu{teno reagirawe so ubistvo sprema<br />
ve}e izvr{eno ubistvo. Nejzinata moralna iskol~enost mo`e da se<br />
posmatra od dva aspekta. Najprvin ottamu {to kaj ubistvoto vo imeto<br />
na zakonot (administrativno ubistvo) se raboti za svesen i odnapred<br />
pripremen, ladnokrven i ceremonijalen akt na li{uvawe od `ivot.<br />
Ottamu smrtnata kazna e sprotivna samata na sebe za{to namesto da<br />
bide sankcija so koja se spre~uva zlostorot koj vo prv red se sostoi vo<br />
ne~ie ubistvo, samata se pretvora vo zlostor, vo li{uvawe od `ivot.<br />
Takviot akt e naso~en kon lica {to svoite ubistva ili drugi te{ki<br />
zlostorstva obi~no gi vr{at pod silno vlijanie na raznovidni<br />
motivi, afektivni sostojbi 496) i psihi~ki rastrojstva so brza i<br />
nedovolno promislena odluka 497) , a mnogu ~esto i so dlaboko kaewe za<br />
storenoto.<br />
Od druga strana izvr{uvaweto na smrtnata kazna ima {tetno<br />
vlijanie vrz moralot na naselenieto na koe nikoga{ ne mu se jasni<br />
eti~kite osnovi (dokolku tie voop{to i postojat) za izvlekuvawe<br />
su{tinska razlika me|u administrativnoto ubistvo i revan{ot vo<br />
forma na tn. krvna odmazda. Nakratko postoeweto na smrtnata kazna<br />
go podr`uva, pa duri i jakne stavot kaj golem del od naselenieto za toa<br />
deka odzemaweto na tu|iot `ivot e samo pravno, a ne i moralno<br />
495)<br />
Pove}e za toa vidi: Jankovi}, I. Smrt u prisustvu vlasti, str. 15-17.<br />
496)<br />
"...Mo`e li voop{to da se zamisli ubistvo bez afekt", se pra{uva eden ugleden<br />
neuropsihijatar. Vidi: Kapamad`ija, B. Ubistvo, psihopatologija i sudska psihijatrija",<br />
Matica srpska, Novi Sad, 1981, str. 31.<br />
497)<br />
"Ostavaj}i ja nastrana nejzinata prisilna mehani~ka sila, dr`avata ne mo`e da<br />
bara besprekornost od drugi, ako i samata ne e prototip na sovr{enstvo"..."Dali<br />
dr`avata mo`e da propoveda nepopravlivost na ~ovekoviot `ivot, i istovremeno da<br />
mu go odzema `ivotot na ~ovekot, a potoa da ne ja oslabi svojata funkcija na primer?<br />
Lesno e da se bara ~esnite gospoda ubijci da prestanat so prolevawe na krv. Ovoj<br />
fali~en krug mora nekade da se prekine. No da se o~ekuva vakva razboritost od<br />
ubiecot koj ~esto du{evno e bolen ili nevramnote`en i koj vo golem broj slu~ai<br />
raboti pod ma~niot pritisok na edna protivre~na situacija dodeka nie raspolagame<br />
so vreme i so mir za razmisluvawe pretstavuva eden neobi~en fragment na<br />
psihologijata.". Hentig, H. Zlo~in, uzroci i uslovi, Veselin Masle{a, Sarajevo, 1959, str. 379 i<br />
380.<br />
240
nedopu{teno.<br />
3. Smrtnata kazna i slobodata na voljata. Smrtnata kazna e<br />
povrzana so filozofskite osnovi za ~ovekot kako napolno slobodna, a<br />
toa zna~i i napolno odgovorna li~nost. Me|utoa, sovremenite<br />
dostignuvawa vo oblasta na naukite za ~ovekot nedvosmisleno<br />
uka`uvaat deka poradi deluvaweto na brojni endogeni i egzogeni<br />
faktori povedenieto na ~ovekot ne mora sekoga{ da bide izraz na<br />
negovata slobodna volja. Ako krivi~noto delo e rezultat od vlijanieto<br />
na najrazli~ni faktori toga{ mora da se priznae deka storitelot<br />
ne ja izbral svojata biolo{ka osnova niti op{testvoto vo koe }e<br />
`ivee i zatoa ne mora da bide odgovoren za site faktori na svojot<br />
`ivot. Me|utoa, so izrekuvaweto na smrtnata kazna op{testvoto go<br />
pravi napolno odgovoren ne obiduvaj}i se da go priznae svojot del na<br />
odgovornosta za toa {to opredelen poedinec stanal zlostornik. Ottamu<br />
ni{to ne mo`e da go opravda edno op{testvo {to vr{i ubistvo vo<br />
imeto na zakonot i so toa ja smiruva svojata sovest, namesto da vlo`i<br />
pogolemi usilbi za odbrana na onie koi poradi otsustvoto na<br />
zaedni~ka gri`a, vospituvawe i lekuvawe bile prepu{teni sami na<br />
sebe i brojnite kriminogeni vlijanija za koi pomalku ili pove}e e<br />
vinovno samoto op{testvo 498) .<br />
Od druga strana, so primenata na smrtnata kazna ne se<br />
zadovoluva nikakov imperativ na apsolutnata pravda, tuku se vlijae na<br />
drugite da ne vr{at krivi~ni dela 499) i da se smiri gnevot na<br />
javnosta 500) .<br />
4. Smrtnata kazna e nepravedna od pove}e pri~ini. Taa e<br />
nepravedna za{to poradi svojata apsolutnost (nedelivost) ne e<br />
podobna za srazmeno odmeruvawe sprema te`inata na deloto i stepenot<br />
na krivi~nata odgovornost, osobeno toga{ koga e predvidena kako<br />
isklu~iva sankcija. Natamu, taa e nepravedna za{to i nedostasuva<br />
personalen karakter. Taa ne e li~na sankcija za{to pove}e od bilo<br />
498)<br />
"Samo neznaeweto nÒ spre~uva da gi predvidime i eventualno da gi naso~ime<br />
idnite akcii na ~ovekot. Nie gi dresirame divite `ivotni od site vidovi so pomo{<br />
na najrazli~ni trikovi i sredstva, po pat na izgraduvawe, razvivawe na naviki,<br />
pottiknuvawe na ambiciite, odnosno natprevaruva~kiot duh, so ne`ni postapki<br />
sprema niv za vreme na opredeleni napregawa. Me|utoa vo postapuvaweto so lu|eto<br />
nie sme pomalku popustlivi, pomalku inventivni i nau~ni. Smrtnata kazna e sredstvo<br />
so koe se obiduvame da gi odvratime na{ite "neskroteni" sogra|ani. Za `ivotnite se<br />
ima pove}e razbirawe i pogolemo trpenie mo`ebi zatoa {to od uspe{nata dresura<br />
ima neposredna korist i toa samo sposobnite poedinci rizikuvaat da se prifatat so<br />
pripitomuvaweto, imeno so dresurata". Ibid, str. 119. Vo ovaa smisla vidi i Seneka, O<br />
gnevu, Rad, Beograd, 1983.<br />
499)<br />
Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit, str. 335.<br />
500)<br />
Lu|eto ne go odobruvaat pogubuvaweto na brutalnite ubijci za{to ~uvstvuvaat<br />
potreba za nekoja elementarna pravda i zatoa {to se pla{at. Tie ne se svesni deka<br />
pogubuvaweto ne mu slu`i na pravi~nosta, tuku na potrebata na dr`avata da go smiri<br />
javnoto mislewe. Svitek, I. Predavawa na filozofskiot fakultet vo Praga od 10<br />
dekemvri 1966, navedeno spored Tomi}, M. Pokret za ukidawe smrtne kazne, Godi{nik<br />
pravnog fakulteta u Bawa Luci, 1978/II, str. 177.<br />
241
koja ñ da e druga kazna sozdava negativni posledici za ~lenovite na<br />
semejstvoto i bliskite srodnici na osudenikot. Smrtnata kazna e<br />
nepravedna i ottamu {to dr`avata ne gi kaznuva so smrt site<br />
storiteli na ubistvo, a vo onie slu~ai kade e predvidena mo`no e da<br />
ne se izrekuva, ili, pak, dokolku se izrekuva, ne sekoga{ se izvr{uva<br />
501) . Na krajot, mo`na e i nejzina nevoedna~ena primena zaradi<br />
rasnata pripadnost, ekonomskata polo`ba ili socijalniot status na<br />
zlostornikot 502) .<br />
5. Smrtnata kazna e surova (nehumana) sankcija. Taa e ostatok<br />
od varvarskite kazni na izminatite vremiwa, anahronizam {to ne i<br />
odgovara na sovremenata kultura i civilizacija. Od drugite kazni<br />
{to spored svojata priroda se isto taka nehumani, smrtnata kazna se<br />
izdvojuva spored intenzitetot na surovosta i nehumanosta koi ovde se<br />
dovedeni do krajni razmeri. Taa e vo dlaboka sprotivnost ne samo so<br />
humanizmot {to vo oblasta na kaznuvaweto poa|a od doverbata vo<br />
~ovekot, tuku i od sevkupnite humanisti~ki na~ela na op{testveniot<br />
`ivot koi se inherentno povrzani so celinata {to od temel se ru{i<br />
pri sekoj obid za nejzino razdeluvawe.<br />
6. Smrtnata kazna e nepopravliva sankcija. Od istorijata na<br />
pravosudnata praktika mo`e da se zabele`i deka ne se retki slu~aite<br />
koga doa|alo do izvr{uvawe na smrtnata kazna vrz nekoe lice, a<br />
podocna se poka`alo deka deloto {to mu bilo staveno na tovar go<br />
izvr{il drug. Aferata Kalas 503) ili pak slu~aite Evans (Timothy John<br />
Evans), Roulend (Walter Graham Rowlwnd), Bentli (Derek William<br />
Bently), Elis (Ruth Ellis) 504) i Henerli (Dzems Henerlly) od angliskata<br />
povoena praktika, aferata Sako i Vanceti vo SAD 505) , pogubuvaweto<br />
na devetminata vo tn. dahauski procesi 506) i na \or|e Gravela 507) kaj nas<br />
i mnogu drugi nasekade vo svetot baraat mnogu pogolem prostor<br />
odo{to ovde mo`e da im se posveti iako site ovie primeri se samo del<br />
od tragediite na koi ne mo`e da se ostane ramnodu{en. Stanuva zbor<br />
za tn. sudski zabludi i sudski ubistva so koi se sozdava takva nepravda<br />
koja nikakva sila ne mo`e pove}e da ja ispravi 508) . Opasnosta od<br />
501)<br />
"Smrtnata kazna vo golem broj slu~ai ne se izvr{uva {to na izvesen na~in go<br />
korumpira sudstvto vo o~ite na javnosta, a celata procedura okolu nejzinoto<br />
izrekuvawe ja pravi strogo komi~na. Vo takva situacija e podobro da ne se sozdava<br />
iluzija za nejzinoto vistinsko postoewe, dotolku pove}e {to nejzinata egzistencija<br />
gi spre~uva usilbite za pronao|awe re{enija {to }e slu`at kako nejzina zamena".<br />
Lazarevi}, Lj. op. cit, str. 35 i 46.<br />
502)<br />
Pove}e za toa vidi: Jankovi}, I. op. cit, str. 28-29.<br />
503)<br />
Vidi: Tomi}, M. Smrtna kazna u krivi~nom pravu, Savremena administracija, Beograd,<br />
1985, str. 27-28.<br />
504)<br />
Vidi: Poncet, D. U susret ukidanju smrtne kazne u Engleskoj, Izbor, Zagreb, 1956, str.<br />
255-258.<br />
505)<br />
Tomi}, M. op. cit, str. 68-70.<br />
506)<br />
Jankovi}, I. op. cit, str. 191-192.<br />
507)<br />
Tomi}, M. op. cit, str. 68-70.<br />
508)<br />
"Koga sudijata ateist ili skeptik ili agnostik izrekuva smrtna kazna na ~ovek koj<br />
ne veruva vo boga, izrekuva definitivna kazna {to ne mo`e da se izmeni. Toj sebesi se<br />
242
nepravedno izrekuvawe i, osobeno, izvr{uvawe na smrtnite kazni ne e<br />
isklu~ena ni denes i pokraj obemnite procesni garancii i pogolemite<br />
usilbi za precizno ispituvawe na fakti~nite sostojbi na deloto i<br />
storitelot. Vo ovaa smisla e dovolno ako uka`eme na mo`nosta od<br />
sudski zabludi proizlezeni od uspe{noto samoobvinuvawe {to od<br />
najrazli~ni motivi se vr{i za tu|o delo 509) . Zna~aen primer mo`at da<br />
pretstavuvaat i tn. namesteni obvinenija kako {to e vpro~em slu~aj<br />
kaj site sudski ubistva {to vo imeto na ideologijata na<br />
revolucionerniot makijavelizam vodat kon eliminacija na zna~ajni<br />
politi~ki protivnici 510) , ili pak, zaradi smiruvawe na javnosta po<br />
redica neuspe{ni obidi za otkrivawe na vistinskiot vinovnik na<br />
pogolem broj te{ki zlostorstva 511) .<br />
7. Postoeweto na smrtnata kazna deluva kako kriminogen<br />
faktor. Ova be{e glavniot argument na Tomas Mor koj se javi kako<br />
prv teoreti~ar {to se pobuni protiv smrtnata kazna. Ovoj argument i<br />
denes ni{to ne zagubi od svoeto zna~ewe vo onie slu~ai koga nekoe<br />
lice izvr{ilo ili se obidelo da izvr{i krivi~no delo za koe e<br />
predvidena smrtna kazna. Toga{ negovata logika mo`e da bide<br />
obremeneta so stravot deka e podobro da se stori i drugo, ~esto pati<br />
duri i pote{ko zlostorstvo, za da se izbegne odgovornosta za prvoto.<br />
Taka na primer, za da se prikrie edno ubistvo se ubivaat i svedocite<br />
na toa delo, ili pak se pri~inuva enormna materijana {teta za da se<br />
sokrijat tragite na deloto.<br />
8. Izrekuvaweto, a osobeno izvr{uvaweto na smrtnata kazna<br />
predizvikuva ~uvstvo na so`aluvawe sprema osudenikot. Zaradi toa<br />
osudenikot na smrt vo o~ite na javnosta stanuva `rtva (ma~enik) na<br />
kogo mu se zaborava krivi~noto delo, a ~esto i heroj koj stoi~ki ja<br />
prifatil op{testvenata nepravda i ve}e stignal "genijalno" da ja<br />
prika`e vo svoite memoari. Nasproti ovaa nezdrava popularnost, so<br />
izvr{uvaweto na smrtnata kazna so pravo se povrzuva i potiknuvaweto<br />
na niski instinkti i strast za ubivawe kaj opredeleni poedinci<br />
kako i razvivaweto na destruktiven, verski, nacionalen i politi~ki<br />
fanatizam kaj po{irokite masi.<br />
9 Smrtnata kazna go potiknuva i razviva nagonot za ubivawe<br />
stava vo polo`ba na gospod, a za toa nema ovlastuvawe, nitu samiot vo toa veruva.<br />
Ubiva vrz osnova na toa {to negovite pradedovci veruvale vo ve~en `ivot. Kami, A.<br />
Rasprava o smrtnoj kazni, NIN, Beograd, 20 dekemvri 1981, br. 1616.<br />
509)<br />
Povikuvaweto na principot volenti non fit injurija ovde nema nikakvo zna~ewe so<br />
ogled deka e golema nepravda i samiot fakt {to vistinskiot zlostornik ostanal<br />
nekaznet.<br />
510)<br />
Pove}e za toa: Primorac, I. op. cit, str. 129-132.<br />
511)<br />
Vo ovaa smisla e mo{ne ilustrativen i pou~en eden anegdotski primer od na{ata<br />
istorija. Spored edno nepi{ano predanie turskata policija vo Skopje bila<br />
prisilena da go privede zloglasniot zlostornik po ime Traj~e. Po niza neuspe{ni<br />
obidi na kameniot most bil faten eden slu~aen minuva~ i doveden pred kadijata.<br />
Me|utoa nekoj od prisutnite progovoril deka e napravena gre{ka za{to, spored<br />
ka`uvaweto na o~evidcite, vistinskiot zlostornik bil bez edno oko. Na toa kadijata<br />
non{alantno odmavnal velej}i "]e mu izvadime edno oko, }e stane Traj~e".<br />
243
kaj nejzniot egzekutor (xelatot) vo tolkava mera {to me|u nego i<br />
ubiecot is~eznuvaat sodr`inskite razliki. So ovaa opasnost se<br />
povrzuva i zakolu~okot deka samo onie koi mo`at da ja izvr{at ovaa<br />
kazna mo`at da go opravdaat i najzinoto postoewe. Ili poinaku<br />
ka`ano, onoj {to smrtnata kazna ja odobruva mora da ima hrabrost da<br />
bide i egzekutor ili barem da se soglasuva so ona {to denes nikomu ne<br />
mu e prifatlivo, deka da se bide xelat e ~esno zanimawe.<br />
10. Smrtnata kazna e neprikladno sredstvo za ostvaruvawe na<br />
celite na kaznuvaweto {to se proklamirani vo sovremenoto pravo.<br />
Vo sprotivnost so celite na kaznuvaweto prifateni vo krivi~noto i<br />
izvr{noto zakonodavstvo najprvin e toa {to so smrtnata kazna mu se<br />
odzema `ivotot na osudenoto lice bez da mu se pru`i mo`nost za<br />
resocijalizacija ili socijalna adaptacija. Vo ovaa smisla vo 1770<br />
godina Holbah veli: "Lesnotijata so koja se odzema `ivotot na lu|eto<br />
ja doka`uva paranojata i nesposobnosta na najgolemiot broj<br />
zakonodavci. Tie smetaat deka e mnogu polesno da se uni{tat<br />
gra|anite odo{to da se napravi usilba da bidat podobri" 512) . Samata<br />
smrtna kazna ne mo`e da go popravi osudenikot za{to zasekoga{ go<br />
uni{tuva.<br />
Smrtnata kazna ne e efikasna ni vo ostvaruvaweto na<br />
generalnata prevencija za{to go nema onoj zastra{uva~ki karakter<br />
{to obi~no i go pripi{uvaat retencionistite 513) . Vozdr`uvaweto ili<br />
nevozdr`uvaweto od vr{ewe na krivi~ni dela zakaneti so smrtna<br />
kazna, i toa samo zaradi taa zakana, e pra{awe koe so sigurnost mo`e<br />
da se doka`e samo so pomo{ na eksperiment, {to se razbira vo ovaa<br />
oblast e apsolutno nedopu{teno. Me|utoa, dokolku se otfrlat<br />
512)<br />
Holbah, P. op. cit, str. 153.<br />
513)<br />
Onie koi smetaat deka smrtnata kazna zastra{uva obi~no za zlostornicite sudat<br />
spored sebe, zasnovaat dokazi spored sopstvenite ~uvstva, ili u{te po~esto, spored<br />
~uvstvata na zamislena li~nost koja `ivee vo nivnite voobrazbi. Tie si go<br />
pretstavuvaat zlostornikot kako pla{livo su{testvo koe ve~no presmetuva. Ottamu<br />
im se ~ini deka obezbeduvaweto e pomo}no ako zakanata e po`estoka. No, vsu{nost, ne<br />
e taka. Koga ~ovekot smisluva zlostor vo negovata du{a ne preovladuva stravot od<br />
kaznata tuku nade` deka }e ja izbegne. Iako na ~ovekot mu e vrodeno ~uvstvoto na<br />
samoodr`uvawe {to go vodi kon izbegnuvawe na neprijatnostite nema{tijata i<br />
smrtta, toa ~uvstvo vo nego sepak ne gi zadr`uva site strasti. Koga stravot od smrtta<br />
bi vladeel apsolutno toga{ ne bi postoele ni samoubijci, ni mornari, ni vojnici....<br />
^ovekot ~esto se odnesuva taka kako od ni{to da ne se pla{i. Toj ja zloupotrebuva<br />
svojata mo}, se igra so svojot `ivot kako nikoga{ da ne mo`e da umre. Pri~inata<br />
poradi koja taka postapuva le`i vo slu~ajnata opasnost koja ~ovekot go tera na<br />
zaborav i vo nevpregnatata mo} na prirodnite pobudi i strasti koi go zaslepuvaat<br />
~ovekot i vo najbliskata sega{nost sokrivaat opasna idnina... Bidej}i smrtta e udel<br />
na site lu|e zamisleniot strav od smrtta ne mo`e da gi porazi mnogu posilnite<br />
zatvorenici tuku ~esniot ~ovek komu vo sekoj moment mo`e da mu doa|a mislata na<br />
smrt. Kako vlijanie mo`e da ima zakanata so smrt vrz o~aen ~ovek so ~ija du{a<br />
zavladealo bilo kako posebno ~uvstvo kako na primer zavist, omraza, korist, trajno<br />
ili zapovedno ~uvstvo. Za takviot ~ovek smrtta gubi sekakvo zna~ewe. Ponekoga{ toj<br />
po izvr{enoto ubistvo mu se predava na sudot ili ja podiga rakata vrz sebe".<br />
Kistjakovski, F.A. op. cit, str. 73-74.<br />
244
ekstremnite stavovi spored koi smrtnata kazna ama ba{ nikogo ne<br />
mo`e da zastra{i, sepak mo`eme da se potpreme na opredeleni, iako<br />
samo posredni, empiriski dokazi {to pove}e mu odat vo prilog na<br />
abolicionisti~kiot stav 514) . Osnovniot argument vo ovaa nasoka e deka<br />
~estata primena na smrtnata kazna vo porane{nite periodi i pokraj<br />
suroviot na~in na nejzinoto izvr{uvawe ne doveduva{e do smaluvawe<br />
na te{kiot kriminalitet. Sledniot posreden dokaz e deka<br />
ukinuvaweto na smrtnata kazna vo niza zemji nemalo za posledica<br />
zgolemuvawe na kriminalitetot. Natamu, za da mo`e da se zboruva za<br />
bilo kakvo vlijanie na ovaa kazna kon vozdr`uvawe od vr{ewe te{ki<br />
dela, edna od osnovnite pretpostavki ne e samata zakana so nea, kolku<br />
{to e toa nejzinoto ~esto izvr{uvawe 515) . Me|utoa, toa denes ne e<br />
slu~aj 516) . I, najposle, zastra{uva~koto dejstvo na smrtnata kazna go<br />
pretpostavuva i nejzinoto javno izvr{uvawe {to isto taka ve}e<br />
odamna e napu{teno.<br />
Smrtnata kazna ne mo`e da vlijae nitu na formiraweto i<br />
jakneweto na moralot, op{testvenata odgovornost i disciplinata na<br />
gra|anite. Op{testvoto vo koe ovie vrednosti se formirani ili se<br />
formiraat pod vlijanie na strav ne mo`e da se smeta za humano i<br />
demokratsko.<br />
11. Dr`avata ima sili, na~ini i sredstva so koi mo`e da se<br />
za{titi od najte{kite zlostornici i nivnite dela, pa zatoa ne i e<br />
potrebno da vr{i eliminirawe na svoite gra|ani so primena na<br />
smrtna kazna. "Tvrdeweto deka eden ~ovek treba da bide apsolutno<br />
otstranet od op{testvoto za{to e apsolutno lo{ isto e kako da se<br />
ka`e deka toa op{testvo e apsolutno dobro vo {to nikoj razumen<br />
denes nema da poveruva. Pobrgu }e bide deka e obratno. Na{eto<br />
op{testvo stana tolku lo{o i ima tolku zlostori tokmu zatoa {to<br />
sebesi se proglasilo za krajna cel i pove}e ni{to ne po~ituva{e<br />
osven svojot uspeh vo istorijata. Deka se desakralizira toa e izvesno.<br />
No vo XIX vek po~na da sozdava zamena za religijata i sebesi se<br />
514)<br />
Za nekoi istra`uvawa vo ovaa oblast vidi: Janokovi}, I. op. cit, str. 35-43.<br />
515)<br />
"Ispituvaj}i go vlijanieto na smrtnata kazna vrz kriminalitetot nekoi avtori<br />
(Holzendorff, Mittermayer) do{le do zaklu~ok deka taa ne mo`e da ima nikakvo<br />
vlijanie vrz nego duri i toga{ koga bi se izvr{uvala mnogu ~esto. Spored niv, ova<br />
osobeno va`i za ubijcite so predumisla, zna~i za onie sprema koi naj~esto se<br />
dosuduva. Pred izvr{uvaweto na ubistvoto tie se nao|aat vo takva psihi~ka sostojba<br />
{to motivite koi gi rakovodat na ubistvo se posilni od koja i da e druga pretstava,<br />
pa i od pretstavata deka ako go storat deloto gi ~eka smrtnata kazna. Dimitrievi}, D.<br />
Smrtna kazna, Arhiv, Beograd, 1925, str. 135.<br />
516)<br />
"Zatoa lu|eto skoloni kon zlostorstvo, znaej}i deka zakonot {to im se zakanuva so<br />
smrtna kazna, vsu{nost, retko se primenuva, se ohrabruvaat so nade` deka nema da<br />
bidat kazneti, ili barem deka }e bidat poblago kazneti, pomiluvani i sl."..."Ottamu<br />
se vo pravo Bekarija i Monteskie koi tvrdat ne surova, tuku samo neizbe`na kazna<br />
ima vistinska mo}. Zatoa protivnicite na smrtnata kazna so pravo velat: - Ako<br />
smrtnata kazna e neophodna - primenuvajte ja bez nikakvi proizvolni i slu~ajni<br />
izmeni koi samo ja potkopuvaat silata na zakonot, ako e nokorisna, {to se potvrduva<br />
so pomiluvawata, izbri{ete ja". Kistjakovski, F.A. op. cit, str. 75 i 233.<br />
245
proglasuva za bo`enstvo... Od toj moment toa go smeta za zlostostvo<br />
ona {to mu protivre~i na negoviot proekt i na negoviote sovremeni<br />
dogmi.So drugi zborovi xelatot od sve{enik stana funkcioner" 517) .<br />
b) Argumenti vo prilog na smrtnata kazna<br />
Nasproti prethodnite argumenti od privrzanicite na smrtnata<br />
kazna se istaknuvaat takvi kontraargumenti so koi ni za ronka ne se<br />
otstapuva od sintagmata: "Treba da se ubiva za da ne se ubiva". Pritoa<br />
se iznesuvaat duri i takvi prigovori {to ne se naso~eni kon<br />
problemot za koj se rasprava tuku protiv li~nosta na onie {to go<br />
zastapuvaat sprotivniot stav 518) . Toa be{e osobeno karakteristi~no<br />
kaj nas do periodot na raspa|aweto na tn. Vtora Jugoslavija, koga<br />
glavnite diskusii po ova pra{awe voobi~aeno se pomestuvaa vo<br />
ramkite na zadol`itelniot klasen pristap spored koj smrtnata kazna<br />
se opravduva{e kako nu`nost za efikasna za{tita na besklasnoto<br />
op{testvo 519) .<br />
Za pojasno voo~uvawe na razlikite, a preku toa i na kvalitetot<br />
na iznesenite argumenti pro i contra smrtnata kazna }e se obideme da ne<br />
otstapime od redosledot na problemite na koi tie se odnesuvaat.<br />
1. Privrzanicite na smrtnata kazna go priznavaat faktot deka<br />
~ovekoviot `ivot e vrhovna vrednost, no bez ogled na toa tvrdat deka<br />
dr`avata ima pravo da se brani od najte{kite krivi~ni dela so<br />
odzemawe na `ivotot na nivnite storiteli. Osnovnata primesa na ova<br />
tvrdewe e: ako taa nema pravo da primeni smrtna kazna toga{ nema<br />
pravo da primeni nitu bilo koja druga krivi~na sankcija 520) . Ili, ako<br />
storitelite na krivi~ni dela na koi nikoj ne im go dal pravoto na tu|<br />
`ivot i smrt (ius vitae ac necis), sepak go prisvojuvaat toa pravo, toga{<br />
e opravdana primenata na smrtnata kazna kako najgolema merka sprema<br />
takvite lica.<br />
2. Smrtnata kazna ne e merka koja vo celost e li{ena od svojata<br />
517)<br />
Kami, A. op. cit, str. 67.<br />
518)<br />
Taka na primer Mirko Perovi} (Jo{ o smrtnoj kazni, Ilustrovana politika,<br />
Beograd, br. 1230 od 17 maj 1983 god.) veli: "Smetam deka nekoi se protiv smrtnata<br />
kazna od na~elni pri~ini, drugi, pred sÒ za da za sebe zable`at nekoi politi~ki<br />
poeni, a treti, od ~isto reklamerstvo".<br />
519)<br />
Spored Vodineli}, kaznata ima podednakvo za{titna funkcija vo gra|anskoto i vo<br />
socijalisti~koto op{testvo. Me|utoa spored nego tuka postoi bitna sociolo{ka<br />
razlika. Taa se sostoi vo toa {to "vo gra|anskoto op{testvo, od istorijata osudeno<br />
na propast, kaznata ima konzervativna uloga na ovekove~uvawe na klasnoto<br />
ureduvawe, dodeka vo zemjata koja sozdava socijalisti~ko samoupravno op{testvo site<br />
prisilni merki na negova samoza{tita se samo pomo{ni sredstva za ostvaruvawe na<br />
sestran socijalisti~ki progres, za pobrzo dvi`ewe kon besklasno op{testvo. Imeno<br />
na klasnata priroda na krivi~noto delo mu odgovara i klasna su{tina na kaznata, pa<br />
ottamu bitnata (podvlekol V.V.) razlika vo kaznite na ednoto i na drugoto op{testvo<br />
e tokmu vo nivnata klasna priroda i socijalno zna~ewe". Vodineli}, V, Smrtna kazna u<br />
nas danas, Na{a zakonitost, Zagreb, 1964/2, str. 178.<br />
520)<br />
Vo ovaa smisla: Primorac, I. op. cit, str. 187-188.<br />
246
pravna i moralna osnova dokolku e posledno sredstvo za za{tita na<br />
najvisokite dobra i vrednosti, velat retencionistite. Toa ne e niti<br />
edinstveno legalno ubistvo koe dr`avata go vr{i zaradi svoja<br />
za{tita. Ako op{testvoto zaradi svojata civiliziranost treba da se<br />
otka`e od smrtnata kazna, toga{ treba da se otka`e i od ubivaweto vo<br />
vojna 521) i od primenata na drugi kazni 522) . Na krajot, nekoi eti~ari se<br />
obiduvaat da go obezvrednat prigovorot deka smrtnata kazna ima<br />
protivre~en karakter uka`uvaj}i deka ovde navodno se raboti za<br />
logi~ka gre{ka petitio principii (argument zasnovan vrz izvod {to<br />
doprva treba da se doka`e). Negoviot prigovor ne bi bil validen<br />
za{to terminot ubistvo se zema vo negovoto minimalno zna~ewe kako<br />
"odzemawe na `ivotot na drug ~ovek", a ne vo negovoto vistinsko<br />
zna~ewe "kako odzemawe na `ivotot na drug ~ovek {to moralno e<br />
nedopu{teno" 523) .<br />
3. So argumentot deka i op{testvoto nosi del od vinata za<br />
izvr{enite dela retencionistite retko polemiziraat i naj~esto go<br />
prifa}aat negovoto zna~ewe me|utoa, ne kako dokaz protiv smrtnata<br />
kazna. Toa go objasnuvaat so faktot deka smrtnata kazna ne ja<br />
isklu~uva mo`nosta pri nejzinoto odmeruvawe da se razgleduva i<br />
vlijaniteto na nepovolnite priliki vo koi `iveel prestapnikot.<br />
Ottamu dokolku se poka`e deka ovie pri~ini imale presudno vlijanie<br />
kaj sekoe izvr{eno ubistvo mo`at da se uva`at olesnitelni okolnosti<br />
za izvr{uvawe poblag vid kazna {to }e bide vo srazmernost so<br />
vinata na storitelot 524) .<br />
[to se odnesuva do prigovorot deka so smrtnata kazna ne se<br />
zadovoluva nikakov imperativ na apsolutnata pravda ne treba da ~udi<br />
{to i denes postojat sprotivni mislewa. Imeno, sÒ u{te postojat<br />
avtori za koi {to moralnoto opravduvawe na sekoja kazna mo`e da se<br />
najde smo vo ortodoksnata retributivna teorija. Taka spored Igor<br />
Primorac, kako eden od najgolemite sovremeni pobornici na ovaa<br />
teorija, za storitelite na krivi~noto delo ubistvo so umisla, nitu<br />
edna druga, osven smrtnata kazna, ne mo`e da se smeta za srazmerna,<br />
zaslu`ena i pravedna 525) . Kontradiktornosta na ovoj stav i ona {to se<br />
deklarira vo pogled na ubla`uvaweto na olesnitelnite okolnosti e<br />
tolku o~igledna {to ovde ne mora posebno da se eksplicira.<br />
4. Spored retencionistite smrtnata kazna e napolno pravedna<br />
dokolku se primenuva sprema storiteli na osobeno te{ki krivi~ni<br />
dela. Toga{ koga taa se izrekuva za lesni krivi~ni dela, sprema<br />
maloletnici i sprema krivi~no neodgovorni (nepresmetlivi) lica 526)<br />
521)<br />
Atanackovi}, D. <strong>Penologija</strong>, str. 63.<br />
522)<br />
Primorac, I. op. cit, str. 182.<br />
523)<br />
Ibid, str. 182.<br />
524)<br />
Vidi: ibid, str. 182-183.<br />
525)<br />
Ibid, str. 176-178.<br />
526)<br />
Vo ovaa smisla spored Bajer, V. (str. 145), Cetner, O. (str. 148), Pospi{il-Zavr{ki, Z. (str.<br />
152), [eparovi}, Z. (str. 160), treba da se isklu~at i psihopatskite i anormalnite lica<br />
za koi }e se utvrdi deka se smaleno presmetlivi. Vidi: Problem smrtne kazne u nas<br />
danas, Na{a zakonitost, Zagreb, 1974/2. Taka i Marjanovi}, \. Krivi~no pravo, str. 365.<br />
247
mo`e da se stavi prigovor za nepravednost. Me|utoa, denes koga taa e<br />
propi{ana za najte{ki krivi~ni dela i koga od nejzinata primena se<br />
izzemaat opredeleni kategorii lica ovoj prigovor otpa|a. Dokolku<br />
vaka se postapuva, so smrtnata kazna se postignuva tokmu baraweto na<br />
spravedlivosta, za{to pote{koto kaznuvwe mo`e da se postigne samo<br />
so li{uvawe od `ivot. Pri seto ova retencionistite ne uspevaat da<br />
odgovorat za{to na ednakvo te{ki dela ne sekoga{ se nadovrzuva<br />
izrekuvawe, nitu pak izvr{uvawe na smrtna kazna. A na prigovorot<br />
deka smrtnata kazna ne e li~na, naj~esto lakonski se odgovara deka ni<br />
ostanatite kazni ne se dokraj li~ni i deka zaradi toa nikomu ne mu<br />
pa|a na um potrebata za nivno ukinuvawe. I kone~no, pred silata na<br />
empiriski utvrdenite fakti za neadekvata primena na smrtnata kazna<br />
vrz site zlostornici od razli~ni sloevi, se istaknuva voobi~aeniot<br />
odgovor deka i ovde ne se raboti za argument protiv smrtnata kazna<br />
tuku protiv krivi~nopravnata procedura 527) .<br />
5. Na argumentot na suroviot, nehuman i pre`ivean karakter na<br />
smrtnata kazna se vozvra}a so tvrdeweto deka e te{ko da se najde<br />
nejzina adekvatna zamena. Spored retencionistite do`ivotnoto li{uvawe<br />
od sloboda e ponepravedna i ponehumana kazna odo{to momentalnata<br />
smrt na nekoe lice. Vakviot stav vo osnova e to~en. No od druga<br />
strana se iznesuva i eden sosema proizvolen zaklu~ok deka<br />
podolgotrajnata vremenska kazna e mnogu polesna, nemoralna pa<br />
spored toa i nespravedliva kazna za storitelite na te{ki krivi~ni<br />
dela. Takvata iluzija se potkrepuva so navodniot "zatvorski komfor"<br />
{to go nudi sovremeniot koncept na kaznata li{uvawe od sloboda.<br />
Pritoa se zaborava deka i za najobi~niot neranimajko kaznata od 20<br />
godini zatvor e bezgrani~no stradawe i toa ne samo vrz psiholo{ki<br />
plan. Zatvorot si ostanuva zatvor i toga{ koga e so zlatni re{etki,<br />
veli edna {panska pogovorka. Osven toa ako eden zatvorenik mu se<br />
vrati na op{testvoto kako korisen ~len, a toa e naj~est su~aj so site<br />
onie koi izdr`uvale dolgotrajni kazni toga{ e neopravdan i stravot<br />
od "nespravedlivoto" prostuvawe na del od kaznata. Nepravedno bi<br />
bilo mne|utoa, ako prethodno zakonski ne e utvrdeno toa prostuvawe<br />
na toj na~in {to po nikoj osnov ne bi mo`elo da ja pomine dolnata<br />
granica od 15 godini zatvor 528) .<br />
Pokraj stavot deka ni do`ivotnoto (poradi preteranata<br />
strogost) nitu dolgotrajnoto (poradi preteranata blagost) li{uvawe<br />
od sloboda ne se adekvatni zameni za smrtnata kazna ~esto se<br />
provlekuva i prigovorot za nivnata neekonomi~nost kako zaedni~ki<br />
nedostatok. Se tvrdi deka ne e opravdano na tovar na op{testvoto da<br />
padne do`ivotnoto ili dolgogodi{noto izdr`uvawe na zatvorenici<br />
koi poka`ale izrazito antisocijalno povedenie. Toa e navistina<br />
527)<br />
Vidi: Primorac, I. op. cit, str. 184.<br />
528)<br />
Postojat me|utoa i sprotivni mislewa na ovoj stav. Taka na primer Vimpul{ek, @.<br />
(Problem smrtne kazne u nas danas, Na{a zakonitost, Zagreb, 1974/2, str. 177) veli: "Ne<br />
plediram na do`ivotna robija koja ja smetam za navistina najnehumana kazna. No 20<br />
godini bi trebalo da se zgolemat na 30 godin, a "Jas" bi bil za 40 godini, i toa pravo<br />
na smaluvawe na sudot bi go imal isklu~ivo vrz osnova na starosta na osudenikot".<br />
248
prigovor {to bi mo`el da bide zna~aen, me|utoa, samo toga{ ako ovie<br />
osudenici se ostavat da le`at bez nikakva rabota {to vo penitencijarnata<br />
praktika retko deka e nekade slu~aj. So svojata produktivna<br />
rabota ovie osudenici ne samo {to mo`at da go obezbedat<br />
(pokrijat) svoeto izdr`uvawe, tuku i da ja nadomestat {tetata od<br />
izvr{enoto delo, osobeno sprema bliskite srodnici na `rtvata za koi<br />
{to op{testveniot interes naglo opa|a po izre~enata sankcija.<br />
Vo prilog na po~etniot stav se potencira i rizikot od begstvo<br />
na osudenite lica dokolku namesto smrtna im se izre~e kazna<br />
li{uvawe od sloboda. Na ova Kistjakovski elegantno vozvra}a so<br />
voobi~aeniot (inaku mo{ne problemati~en) stil na samite retencionisti.<br />
Toj veli: "Vistina se tvrdi deka od "zandanite" mo`e da se<br />
izbega no, zarem od zoolo{kite gradini ne mo`at da izbegaat i<br />
lavovite i tigrite, pa i ako sekoj pove}e bi sakal da se sretne so<br />
izbegan ubiec, odo{to so izbegan tigar, zoolo{kite gradini sepak se<br />
voveduvaat" 529) .<br />
6. Na opasnosta od eventualnite sudski zabludi retencionistite<br />
odgovaraat deka se navistina mo`ni. Me|utoa, spored niv takvata<br />
mo`nost e minimalna pa duri i samo teoretska, so ogled na<br />
dostignatiot razvoj na kriminalistikata i krivi~nata procedura kade<br />
{to zna~ajno mesto zazema i primenata na praviloto in dubio pro reo.<br />
Seto ova e dovolna garancija za celosno isklu~uvawe na sudskite<br />
zabludi. Kon ova se dodava deka baraweto za ukinuvawe na smrtnata<br />
kazna zaradi otstranuvawe i na najmalata mo`nost na pogubuvawe na<br />
nevinite, vsu{nost, zna~i privilegirawe na storitelite na najte{kite<br />
krivi~ni dela vo odnos na storitelite na site ostanati dela 530) . Toa<br />
bi bil navistina to~en i prifatliv argument dokolku<br />
retencionistite uspeat da doka`at deka denes se kaznuva isklu~ivo<br />
spored principot na zaslugata.<br />
Retencionistite ne pravat su{tinska razlika me|u sudskite<br />
zabludi (sudskite gre{ki) i sudskite ubistva (svesni ubistva pod<br />
zakrila na zakonot) 531) pa duri i voop{to ne go spomenuvaat terminot<br />
sudsko ubistvo. Ottamu i otsustvoto na potrebata od izvlekuvawe na<br />
posebni argumenti za ona {to namerno se pravi sprema osudenikot.<br />
Me|utoa, duri i koga bi se obidele da dadat nekakva argumentacija<br />
te{ko e da se poveruva vo mo`nosta da se sobori faktot na svesnite<br />
zloupotrebi na pravdata od strana na vlasta koi obi~no ne mo`at da<br />
se otkrijat, a kamo li da se spre~at.<br />
7. Argumentot deka smrtnata kazna mo`e da deluva kako<br />
kriminogen faktor od najgolem broj retencionisti se preskoknuva i<br />
se ostava bez odgovor, pa duri mo`e da se ka`e deka voop{to ne se<br />
osporuva.<br />
8. Protiv argumentot deka smrtnata kazna predizvikuva lo{i i<br />
nezdravi psiholo{ki efekti kaj gra|anite vo odnos na osudenikot,<br />
529)<br />
Kistjakovski, F. A. op. cit, str. 21-22.<br />
530)<br />
Primorac, I. op. cit, str. 187.<br />
531)<br />
Ovaa razlika za `al nedovolno ja ~uvstvuvaat i ~esto ne ja ni spomenuvaat nitu<br />
samite abolicionisti.<br />
249
privrzanicite na smrtnata kazna istaknuvaat deka site {tetni<br />
posledici od nejzinoto izvr{uvawe otpa|aat ako taa se ograni~i inter<br />
muros, ako se vr{i tajno (vo zatvoren prostor bez prisustvo na<br />
javnosta). A toa so retki isklu~oci sekade e slu~aj.<br />
9. Vo vrska so problemite {to nastanuvaat kaj li~nosta na<br />
neposredniot egzekutor privrzanicite na smrtnata kazna odgovaraat<br />
deka tie ve}e ne postojat so ogled na usovr{uvaweto na tehni~kite<br />
mo`nosti za nejzino izvr{uvawe. Vo ovaa smisla sekade, kade {to sÒ<br />
u{te toa ne e slu~aj, se predlaga u~estvo na pove}e lica koi<br />
istovremeno }e ja vr{at egzekucijata taka {to kaj sekoj od niv }e<br />
postoi nade` deka mo`ebi toj ne ja predizvikal smrtta na osudenikot.<br />
Taka na primer, adekvatno na strela~kiot stroj kade samo polovinata<br />
od egzekutorite raspolagaat so boevi metci, bi mo`ele pove}emina da<br />
ja vklu~uvaat strujata ili da go aktiviraat gasot pri izvr{uvaweto na<br />
smrtnata kazna na elektri~en stol ili vo gasna komora. Duri se<br />
predlaga istovremeno ubrizguvawe na inekcii od pove}emina {to<br />
stojat zad paravan vo razli~ni delovi od teloto na osudenikot.<br />
Me|utoa, i pri vakva zamislena farsa na fiktivni egzekutori<br />
ostanuva problemot na tehnikata, kaj beseweto na primer, kako i so<br />
eliminacijata na opitnosta na xelatot koj i pokraj site prividi mo`e<br />
da naseti {to vsu{nost napravil, i {to e najva`no, zo{to go pravi<br />
seto toa.<br />
Od druga strana vo obidot da se odbrani zanimaweto na xelatot<br />
retencionistite nesvesno pa|aat vo sopstvenata stapica. Tie sega<br />
tvrdat deka obi~nata moralna svest ne mora sekoga{ da bide vo<br />
pravo 532) , a so toa gi potkopuvaat temelite vrz koi se gradi celokupnata<br />
retributivna teorija. Imeno, ne mo`e ne~ija svest bez pomo{ na<br />
bilo kakvi i da e kriteriumi, edna{ da se vozdignuva do nebo, a drug<br />
pat, samo zatoa {to nekomu mu se ~ini zgodno da se zakopuva v zemja.<br />
10. ^esto ostanuvaat nedovolno uverlivi i onie usilbi so koi<br />
retencionistite se obiduvaat da go odbranat postoeweto na smrtnata<br />
kazna od kriminalnopoliti~ko stojali{te. So ogled na toa deka denes<br />
nikoj razumen ne mo`e da tvrdi deka so primenata na smrtnata kazna<br />
mo`e da se ostvari resocijalizacijata na osudenikot, osnovniot<br />
akcent se stava vrz doka`uvawe deka so nea se ostvaruva prviot<br />
element na specijalnata prevencija - spre~uvawe da se vr{at krivi~ni<br />
dela. Potenciraweto na ovoj fakt, koj vpro~em nikoj ne go osporuva,<br />
na retencionistite im e potreben da doka`at deka propi{uvaweto na<br />
smrtnata kazna vo edno krivi~no zakonodavstvo ne mora da zna~i deka<br />
toa zakonodavstvo ja prifatilo odmazdata kako cel na kaznuvaweto 533) .<br />
Toa me|utoa te{ko mo`e da se doka`e ako se znae deka vo otsustvo na<br />
vtoriot element na specijalnata prevencija nitu edna kazna ne mo`e<br />
da bide ni{to drugo osven gola represija (retribucija). Stradaweto<br />
kako nu`na posledica na odmazdata vo vid na smrtna kazna ostanuva<br />
negibnato i vo sovremeni uslovi na {to mo{ne ubedlivo uka`uvaat<br />
532)<br />
Vidi: Primorac, I. op. cit, str. 190.<br />
533)<br />
Taka: Atanackovi}, D. op. cit, str. 30.<br />
250
psihosocijalite izma~uvawa od dolgite is~ekuvawa na egzekucijata 534) ,<br />
pa duri i samata egzekucija koja {to nikakvi tehni~ki pronajdoci ne<br />
uspeale da ja napravat bezbolna.<br />
Vo oblasta {to ja zasega generalnata prevencija kako prv<br />
protivargument se naveduva deka ne e egzatno utvrdeno oti smrtnata<br />
kazna ne deluva vrz zgolemuvaweto na kriminalitetot. Vrz porastot<br />
ili smaluvaweto na kriminalitetot ne deluva samo izreknuvaweto na<br />
kaznata tuku i brojni op{testveni, ekonomski i politi~ki priliki.<br />
Kon ovoj, vo osnova to~en zaklu~ok, se istaknuva i toa deka e nerealen<br />
stavot oti smrtnata kazna ne deluva na potencijalnite storiteli tuku<br />
sprotivno, deka nejzinoto dejstvo e re{ava~ko (najsilno) tokmu kaj<br />
storitelite na najte{kite dela. Na toa navodno uka`uval faktot deka<br />
postojat zemji {to po ukinuvaweto na smrtnata kazna povtorno ja<br />
voveduvaat kako i toa {to brojot na zemjite {to ja zadr`ale e mnogu<br />
pogolem od onie {to ja ukinale. Od seto ova me|utoa, ne e te{ko da se<br />
sogleda deka se raboti za argumeti {to ne go doka`uvaat<br />
zastra{uva~koto dejstvo na kaznata tuku samo stravot na<br />
zakonodavecot sozdaden so silniot pritisok na javnosta.<br />
Inaku {to se odnesuva do javnoto mislewe toa vo najgolem broj<br />
slu~ai se proiznesuva za potrebata od postoewe na smrtnata kazna 535) .<br />
Ottamu izvira i stavot na zakonodavecot deka dokolku otsustvuva<br />
vakva reakcija bi se izgubila doverbata na gra|anite vo pravniot<br />
poredok. Zatoa iako nehumana odmazdata vo vid na smrtna kazna so<br />
vekovi se smetala za pravedna za{to se gradi vrz avtoritetot na<br />
javnata moralna svest. No dali taa svest e ispravna i dali mo`e da ñ se<br />
priznae status na vrhoven moralen avtoritet, Moe mislewe e deka ne<br />
mo`e. Odmazdata e samo priznavawe na bolkata koga ja vr{i<br />
poedinecot, ili nedoverba vo ~ovekot koga vrz nea se potpira<br />
dr`avata. Ottamu taa se razlikuva od nepravdata edinstveno spored<br />
redot na ne{tata: onoj {to go vozvra}a zloto gre{i podednakvo, samo<br />
toa go pravi so "pogolemo opravduvawe".<br />
Skoro i da ne postoi sredina vo koja ne e prisutno uveruvaweto<br />
deka na opredeleni povedenija treba da se reagira so revan{ ili so<br />
administrativno ubistvo. Pritoa ne retko pra{aweto {to si go<br />
postavuva "prose~niot" gra|anin: "[to treba da se stori koga bi ti<br />
ubile ili siluvale blizok ~len, koga bi ja zateknal soprugata so drug<br />
ma` ili pak ti e storena nekoj druga te{ka nepravda". Ne e redok ni<br />
534)<br />
I pokraj priznavaweto na seta serioznost na ovoj argument, postojat avtori {to go<br />
negiraat negovoto zna~ewe tvrdej}i deka toa ne e argument protiv smrtnata kazna<br />
tuku protiv relativno dolgiot interval me|u izrekuvaweto i izvr{uvaweto na ovaa<br />
kazna. Vo taa smisla kako re{enie se nudi skratuvaweto na toj interval (Primorac, I.<br />
op. cit, str. 180-181.) bez da se sogleda te`inata na edna druga opasnost, a toa e deka na<br />
toj na~in se smaluvaat {ansite za ispravawe na sudskite zabludi.<br />
535)<br />
Spored rezultatite na edno validno istra`uvawe {to vo Makedonija e sprovedeno<br />
vrz ovoj plan me|u 25 april i 15 maj 1989 godina vrz op{t reprezentativen primerok<br />
od 1300 respondenti, 74,5% se izjasnile za potrebata od postoewe na smrtnata kazna.<br />
Vidi: Cakirpaloglu, P. Javnoto mislewe vo Makedonija 1989, Institut za<br />
sociolo{ki i politi~ko-pravni istra`uvawa, Skopje, 1990, str. 137.<br />
251
odgovorot: "Takviot ~ovek zaslu`uva smrt!". Zo{to me|utoa, obi~niot<br />
~ovek ne se obiduva, barem ponekoga{, da go svrti pra{aweto i na ovoj<br />
na~in: "Ako jas ili nekoj drug od moite najbliski ubie ~ovek, dali i<br />
toga{ }e se zalagam za istata smrt?" Zo{to samo toga{ se baraat duri<br />
i najsitni pri~ini {to }e go opravdaat aktot na izzemaweto od smrtna<br />
kazna. Neli sme toga{ site spremni da go potro{ime siot imot za da<br />
go spasime od ona {to kako edinstveno pravedno taka revnosno go<br />
nudime za "rodenite zlostornici". A deka tie "yverovi vo ~ove~ka<br />
ko`a" se samo obi~ni lu|e koi {to naplastenoto vlijanie na niza<br />
problemi, sudiri i drugi negativni okolnosti go naterale na takvi<br />
zlostorstva dovolno e da se pogledne bilo koj kriminolo{ki u~ebnik.<br />
Samo za ilustracija }e spomenam deka istra`uvaweto na ubistvata vo<br />
Makedonija poka`aa deka 72,2% od site ubijci pred izvr{uvaweto na<br />
deloto va`ele za mirni, ~esni i ugledni gra|ani vo svojata sredina 536) .<br />
11. Postojat avtori koi tvrdat i toga{ koga bi se prifatil<br />
stavot deka smrtnata kazna ne e socijalna nu`nost za{to op{testvoto<br />
raspolaga so dovolno silni odbrambeni mehanizmi za sopstvena<br />
za{tita, deka taa e sepak opravdana zaradi opredeleni socijalno<br />
eti~ki principi 537) . Vo ovaa smisla i eden na{ mo{ne ugleden<br />
teoreti~ar do neodamna zastapuva{e sli~no stojali{te. "Denes kako i<br />
v~era", veli toj, "na abolicionisti~koto dvi`ewe bi mo`elo da mu se<br />
stavi edna zabele{ka od na~elna priroda: se ~ini deka privrzanicite<br />
na ova dvi`ewe po malku i go feti{izirale poimot "~ovek". Niz<br />
istorijata (vo Hitlerovite i usta{kite logori, na primer), a i vo<br />
sega{ninata ne edna{ se sre}avame so krvolo~ni monstrumi,<br />
su{testva {to nemaat ni{to zaedni~ko (osven "~ovekolikosta") so<br />
prirodata na eden vistinski ~ovek. Koja e logikata {to ni dopu{ta da<br />
se branime od krvolo~nite divi yverovi so oru`je v raka, a nÒ obezoru-<br />
`uva vo prisustvo na ovie ~ovekoliki yverovi" 538) . Za neizdr`anosta<br />
na ovoj argument, a preku toa i za "goleminata" na ovoj avtor, mo{ne<br />
ubedlivo zboruva faktot {to i samiot toj se otka`a od nego, za<br />
razlika od nekoi drugi avtori koi i natamu cvrsto ostanuvaat na<br />
sli~ni pozicii 539) .<br />
536)<br />
Vidi: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Ubistvata vo Makedonija, Studentski zbor, Skopje, 1995, str.<br />
146.<br />
537)<br />
Pozadinata na ovoj stav e mo{ne proyirna iako ve{to se sokriva vo drugo ruvo.<br />
Ovde, vsu{nosti, se poa|a od uveruvaweto deka postojat nepopravlivi zlostornici za<br />
koi edinstvenoto re{enie se gleda vo nivnata smrt. Vakvoto stojali{te be{e<br />
osobeno zastapuvano od antropolo{kata {kola spored koja postojat do taa mera<br />
iskol~eni lica vrz ~ija atavisti~ka priroda ne e mo`no da se vlijae so bilo koja<br />
druga merka.<br />
538)<br />
Marjanovi}, \. op. cit, str. 364.<br />
539)<br />
"Postojat golemi kriminalci, profesionalni delinkventi, plateni ubijci, ubijci<br />
od zanaet, zlostornici {to se postojana opasnost za lu|eto, {to voop{to ne go<br />
respektiraat tu|iot `ivot i {to drugite gi ubivaat nebare vr{at nekakva<br />
najbezzlobna rabota. Mo`el li op{testvoto pa i koga }e go prifati principot na<br />
neprikosnovenost na `ivotot na ~oveka za pravoto na sekogo da `ivee, mo`e li<br />
op{testvoto da se otka`e od eliminacijata na vakvite poedinci.". Ba~i}, F.<br />
252
3. SOVREMENI ZAKONODAVNI SOSTOJBI VO VRSKA SO SMRTNATA<br />
KAZNA<br />
Dene{nata sostojba vo vrska so propi{uvaweto i<br />
izreknuvaweto na smrtnata kazna ja krakteriziraat nekolku zna~ajni<br />
elementi.Najprvin mora da se istakne faktot deka taa sÒ u{te e<br />
prisutna vo zakonodavstvata na najgolemiot broj zemji. Stanuva zbor<br />
za pove}e od 120 dr`avi 540) vo koi poradi op{tata politi~ka situacija,<br />
sostojbata na te{kiot kriminalitet, vnatre{nite op{testvnoekonomski<br />
priliki, vlijanieto na tradicijata, pritisokot na javnoto<br />
mislewe i od drugi pri~ini smrtnata kazna ostanuva zna~ajno sredstvo<br />
na kaznenata politika. Vo najgolem del od ovie zemji smrtnata kazna e<br />
propi{ana alternativno so kaznata li{uvawe od sloboda, a duri i<br />
onamu kade {to e predvidena kako isklu~itelna kazna postojat<br />
mo`nosti za spre~uvawe na nejzinoto izvr{uvawe so primena na<br />
institutot pomiluvawe ili pak nejzina zamena so drug vid kazna.<br />
Smrtnata kazna zakonodavno e propi{ana naj~esto za nekolku<br />
grupi krivi~ni dela. Toa se delata naso~eni protiv li~nosta,<br />
politi~kite krivi~ni dela, nekoi voeni krivi~ni dela i vo ne{to<br />
pomal obem nekoi dela protiv imotot i stopanskata sostojba na<br />
zemjata 541) . Vo praktikata me|utoa, e naj~est slu~ajot na nejzino izreknuvawe<br />
za osobeno te{ki ubistva, predavstvo i {piuna`a. Vo vrska<br />
so obemot na izreknuvaweto na ovie kazni se javuvaat i opredeleni<br />
vremenski i prostorni razliki vo zavisnost od promenata na dejstvoto<br />
na istite faktori {to go uslovuvaat i najzinoto zadr`uvawe.<br />
Krakteristi~na e pritoa i op{tata tendencija kon smaluvawe na<br />
sferata na nejzinata mo`na primena vo zavisnost od li~nite<br />
karakteristiki na storitelot na deloto.<br />
Nasproti zemjite {to ja zadr`ale smrtnata kazna<br />
("retencionisti~ki zemji") stojat onie zemji kade {to so nekoj<br />
zakonodaven akt taa e ukinata. Ovie zemji ("abolicionisti~ki zemji<br />
de iure") natamu se delat na dve podgrupi: a) zemji vo koi smrtnata<br />
kazna ne e predvidena samo za obi~en kriminal, a e zadr`ana za<br />
politi~ki krivi~ni dela izvr{eni vo voena sostojba i b) zemji vo koi<br />
smrtnata kazna e ukinata za site vidovi krivi~ni dela bez pozna~ajni<br />
ograni~uvawa 542) .<br />
Vo prvata grupa spa|aat [vajcarija (1942) 543) , Nepal (1945),<br />
Krivi~no pravo, op{t del, Univerzitet 'Kiril i Metodij", Skopje1972, str. 595. Isto<br />
i vo noviot u~ebnik na Ba~i}, G. Krivi~no pravo, op~i deo, Informator, Zagreb, 1978, str.<br />
414.<br />
540)<br />
Vidi: Jankovi}, I. op. cit, str. 100-101.<br />
541)<br />
Lazarevi}, Lj. op. cit, str. 42-45.<br />
542)<br />
Vidi: Ibrahimpa}i}, B. O smrtnoj kazni u sistemu krivi~no pravnih sankcija jugoslovenskog<br />
socijalisti~kog dru{tva, Pregled, Sarajevo, 1966/4, str. 272.<br />
543)<br />
Smrtnata kazna vo [vjacarija za prv pat e ukinata vo 1874 god. Me|utoa zaradi<br />
sprotivstavuvawe na nekoi kantoni ova pra{awe be{e postaveno na referendum.<br />
Potoa be{e donesen zakon so koj na celata teritorija se ukinuva smrtnata kazna za<br />
253
Izrael (1946), Meksiko (1946), San Marino (1948), Italija (1949) 544) ,<br />
Nov Zeland (1961), Malta (1971), Monako (1974), Papua Nova Gvineja<br />
(1975), Kanada (1976), [panija (1978), Fixi (1978), Brazil (1979) i<br />
Peru (1979).<br />
Vtorata podgrupa ja so~inuvaat dr`avite: Venecuela (1863),<br />
Kostarika (1882), Ekvador (1897), Panama (1903), Urugvaj (1907),<br />
Kolumbija (1910), Dominikanskata Republika (1924), Island (1928), SR<br />
Germanija (1949), Anglija (1965) 545) , Honduras (1965), Avstrija<br />
(1968) 546) ,Finska (1972), [vedska (1973), Portugalija (1977) 547) , Danska<br />
(1978), Luksemburg (1979), Nikaragva (1979), Norve{ka (1979), Zelenortskite<br />
ostrovi (1979), Vanuatu (1980), Tuvalu (1980), Kiribati (1980),<br />
Francija (1981) 548) , Holandija (1982), Kipar (1983), Hrvatska (1991) i<br />
Republika Makedonija (1991).<br />
Postojat i opredelen broj zemji ("abolicionisti~ki zemji de<br />
fakto") vo koi smrtnata kazna e predvidena so pozitivnite propisi no<br />
vo praktikata podolgo vreme ne se izrekuva ili pak, dokolku se slu~i<br />
da bide izre~ena nikoga{ ne se izvr{uvala za{to sekoj osudenik<br />
redovno bil opfaten so pomiluvawe. Ovde mo`at da se vbrojat<br />
Lihten{tajn (1795), Andora (1944), Belgija (1964) 549) , Avstralija<br />
politi~ki dela, a na kantonite im be{e dadeno diskreciono pravo za nejzino<br />
voveduvawe. Ova pravo go iskoristija 9 od vkupno 25 {vajcarski kantoni.<br />
544)<br />
Od 1890 godina koga vo Italija e donesen edinstveniot krivi~en zakon {to va`el<br />
za celata teritorija, smrtnata kazna e zameneta so kazna do`ivotno li{uvawe od<br />
sloboda za site krivi~ni dela. Predhodno vo 1885 godina taa so carski ukaz be{e<br />
ukinata samo za politi~ki delikti. Vo 1926 godina Italija povtorno ja voveduva<br />
smrtnata kazna za krivi~ni dela protiv dr`avnata bezbednost, a vo 1930, i za delata<br />
od op{tiot kriminalitet.<br />
545)<br />
Vo Anglija so donesuvaweto na Offence against the Prison Act od 1861 godina<br />
mo`nosta za primena na smrtnata kazna se smaluva na samo tri krivi~ni dela. Vo 1949<br />
godina laburisti~kata vlada ja osnova tn. Kralska komisija za smrtnata kazna (Royal<br />
Commission on capital Punishment) na ~ie ~elo stoe{e retencionistot Ernest Gouers<br />
(Ernest Gowers) koj po zavr{enata zada~a na ovaa komisija stana ubeden abocionist.<br />
Pod vlijanie na rezultatite {to gi prezentira{e ovaa komisija i postojanite<br />
barawa na laburistite vo 1957 e donesen Homicide Act so koj se izvr{eni natamo{ni<br />
ograni~uvawa vo primenata na smrtnata kazna.<br />
546)<br />
Avstrija ja ukinuva smrtnata kazna vo 1919 godina, no povtorno ja voveduva vo 1934.<br />
547)<br />
Vo Portugalija so reformiraniot krivi~en zakonik od 1852 godina smrtnata<br />
kazna e predvidena samo za predavstvo na dr`avata i namerno ubistvo, a so zakonot od<br />
1867 celosno e ukinata i be{e zameneta so ispra}awe na galii vo traewe od 18 godini,<br />
od koi prvite 8 godini morale da se pominat vo keliska izolacija.<br />
548)<br />
Interesno e deka u{te vo 1794 godina, {to zna~i vedna{ po periodot na<br />
"revolucionerniot teror" francuskite pravnici za prv pat glasale po eden predlog<br />
so koj trebalo da se ukine smrtnata kazna. Baraweto bilo odbieno slednata godina za<br />
potem da bide u{te najmalku 10 pati povtoreno po opredeleni organizirani akcii vo<br />
taa nasoka. Nova debata be{e izdejstvuvana vo 1830 no po burni raspravii e odlo`ena.<br />
Povtornoto glasawe se slu~i vo 1908 god. koga 201 pratenici bile protiv smrtnata<br />
kazna, a 370 za nejzino zadr`uvawe.<br />
549)<br />
Iako svojata nezavisnost Belgija ja stekna vo 1831 god. na nejzina teritorija bil<br />
primenuvan mo{ne strogiot Code Napoleon od 1810 god. Od 1866 godina e donesen<br />
254
(1967), Grcija (1972) i Slovenija (1975).<br />
Z. IZVR[UVAWE NA SMRTNATA KAZNA<br />
Ve}e imavme prilika da se zapoznaeme so nekoi istoriski<br />
fakti koi uka`uvaat deka na~inot na izvr{uvaweto na smrtnata kazna<br />
so vekovi bil presmetan od toa da se postignat {to e mo`no pogolemi<br />
maki i stradawe na zlostornikot i zastra{uvawe na okolinata. Za taa<br />
cel na izvr{uvaweto na smrtnata kazna dolgo i prethodea raznovidni<br />
fizi~ki izma~uvawa {to treba{e da go zgolemat stradaweto za<br />
storenoto, a so nivnoto javno izvr{uvawe i stravot od vr{eweto<br />
krivi~ni dela {to se zapreteni so ovoj vid kazna. Me|utoa, ni<br />
izvr{uvaweto na ovie kazni ne be{e imuno od progresivnite<br />
istoriski procesi i permanentnite humanisti~ki vlijanija. Toa se<br />
gleda ottamu {to na~inot na nivnoto izvr{uvawe od krajot na XIX<br />
vek se karakterizira so postojano otstranuvawe na dopolnitelnite<br />
izma~uvawa {to ja sledea smrtnata kazna i pronao|awe takvi na~ini<br />
{to nema da mu nanesuvaat golema bolka na osudenikot. Vakviot<br />
evolutiven pat nema da bide sekade pravoliniski ostvaren za {to<br />
svedo~i postoeweto na dr`avi vo koi pod vlijanie na tredicijata i<br />
religioznite predrasudi i denes se zadr`ani nekoi istoriski<br />
nadminati na~ini na izvr{uvawe na smrtnata kazna 550) . Nadvor od<br />
takvite isklu~oci skoro vo site zemji vo svetot {to ja poznavaat<br />
smrtnata kazna denes va`i na~eloto na {to pobezbolno li{uvawe od<br />
`ivot. Od tie pri~ini vo sovremenite krivi~ni i izvr{ni<br />
zakonodavstva glavno se zadr`ani slednive {est na~ini na<br />
izvr{uvawe na smrtnata kazna:<br />
a) Besewe. Beseweto se primenuva vo golem broj dr`avi kako na<br />
primer: Izrael, Japonija, Avstrija, Turcija, Jemen, Irak, Iran itn.<br />
b) Strelawe. Toa e naj~est na~in na izvr{uvawe na smrtnata<br />
kazna kako za osudi od oblasta na te{kite oblici na op{tiot<br />
kriminalitet taka i za voeni krivi~ni dela.<br />
v) Dekapitacija (otse~uvawe na glavata, gilotirawe). Ovoj<br />
na~in na izvr{uvawe na smrtnata kazna sÒ u{te postoi vo Dahomej,<br />
Mali, Togo, Laos i Ju`en Vietnam.<br />
g) Elektrokucija. Se primenuva vo pogolem broj dr`avi na<br />
SAD i Filipinite. Elektrokucijata so pomo{ na elektri~en stol<br />
(tn. "golemata dama") za prv pat e primeneta vo oburnskiot zatvor vo<br />
1888 godina.<br />
d) Zadu{uvawe vo gasna komora. Se primenuva isto taka vo<br />
pogolem broj dr`avi na SAD.<br />
i) Inekcii so smrtnosna doza na pentanol. Ovoj na~in na<br />
krivi~niot zakon na Belgija so koj smrtnata kazna se predviduva samo za 8 krivi~ni<br />
dela. Me|utoa vo praktikata osven vo nekolku slu~ai od koi posledniot vo 1945<br />
godina, smrtnata kazna ne se izrekuva od dale~nata 1863 godina.<br />
550)<br />
Taka na primer kamenuvaweto e se u{te eden od na~inite na izvr{uvawe na<br />
smrtnata kazna vo Saudiska Arabija i Jemen.<br />
255
li{uvawe od `ivot se primenuva vo 8 amerikanski dr`avi. Pogubuvaweto<br />
se vr{i na toj na~in {to 3-4 lica ednovreneno ubrizguvaat<br />
inekcii vo teloto na osudenikot od koi samo vo edna se nao|a<br />
smrtnosnata te~nost.<br />
Treba da se ima predvid deka navedenite sovremeni na~ini na<br />
izvr{uvawe na smrtnata kazna se daleku od toa da se smetaat za humani<br />
i deka se navistina ekzekucii li{eni od stradawe na osudenikot. Vo<br />
taa smisla morame da potsetime na dolgata procedura {to mu prethodi<br />
na izvr{uvaweto i inherentno e povrzana so psihi~ki izma~uvawa na<br />
osudenikot 551) . Potoa sleduva samoto izvr{uvawe koe sekoga{ e<br />
povrzano so opredelen intenzitet na fizi~ki stradawa. Taka na<br />
primer, kaj beseweto pri~inata na smrtta po pravilo e prelomot na<br />
vratnite pr{leni predizvikani so padot na teloto i zategnuvawe na<br />
om~ata koja ja prekinuva vrskata me|u ki~mata i mozokot. Osudenikot<br />
ja gubi svesta posle 6-7 sekunci, a dotoga{ nesomneno ~uvstvuva bolka,<br />
najverojatno vo akutna glavobolka 552) . Strelaweto predizivkuva skoro<br />
momentna smrt no samo toga{ koga metakot se ispali od neposredna<br />
blizina vo glavata na osudenikot za{to taka se uni{tuvaat vitalnite<br />
mozo~ni centri. Spored profeseor Konhuber neurolog na<br />
medicinskiot fakultet pri univerzitetot vo Ulm, pri otsekuvaweto<br />
na glavata mozokot ne umira momentno tuku postepeno duri po edna<br />
minuta. So prekinuvaweto na krvotokot i odvojuvaweto od ki~mata<br />
gasnat funkciite na mozokot, me|utoa mnogu nervi koi vodat kon nego<br />
sÒ u{te se negibnati: na primer, onie za vid, za sluh i delumno za<br />
dopir. Ottamu e sosema mo`no deka ~ovek duri i po otse~uvawe na<br />
glavata e svesen za sopstvenoto ma~no umirawe. Kaj elektrokucijata se<br />
iznesuvaat nekolku strujni udari od 4-8 amperi i 500-2000 volti. Po<br />
sekoj udar vo traewe od 30 sekundi lekarot go pregleduva osudenikot i<br />
re{ava za potrebata od nareden struen udar. Elektrokucijata mo`e da<br />
trae i podolgo od 10 minuti 553) . Smrtta vo gasna komora nastanuva so<br />
vdi{uvawe na otroven gas (obi~no cijanid) {to predizikuva te{koti<br />
vo di{eweto, gu{ewe i verojatno stoma~ni bolki. I pri<br />
ubrizguvaweto na smrtonosno intravenozni inekcii smrtta nastapuva<br />
po istekot na nekolku minuti i verojatno e prosledena so intenzivna<br />
bolka.<br />
Od dosega iznesenoto proizleguva ocenkata deka kaj sovremenite<br />
na~ini na izvr{uvawe na smrtnata kazna ne stanuva zbor samo<br />
za toa koj od niv pomalku ili pove}e ja ubla`uva bolkata tuku i za<br />
551)<br />
Vo zatvorot San Kventin, koj se nao|a 30 km do San Francisko, na primer, postojat<br />
tn. "kelii na smrtta" vo koi obi~no prestojuvaat okolu 150 osudenici na smrt. Vo niv<br />
"kandidatite" za gasna komora pa|aat vo dlaboka depresija. Tie dobivaat litium ili<br />
postojano baraat tableti za siewe za{to ne mo`at da gi podnesat piskotnicite na<br />
osudenicite od sosednite kelii koi se blizu do ludilo. Vnatre{nata napnatost,<br />
postojaniot strav od smrtta - seto toa ostava tragi vrz osudenicite - mladite<br />
izgledaat kako starci, starcite kako le{evi... Vidi: ^ekaju~i smrt, NIN, Beograd,<br />
od 27.01.1985.<br />
552)<br />
Jankovi}, I. op. cit, str. 104.<br />
553)<br />
Vidi: ibid, str. 105.<br />
256
vremenskoto skratuvawe na makite na osudenikot. Ili poinaku re~eno<br />
za sovremeniot "humanizam" vo ovoj pogled osnovniot problem na<br />
"lesnoto umirawe" se pove}e se transformira vo iznao|awe efikasen<br />
na~in za "brzo umirawe". Lesno i brzo umirawe i dali brzoto<br />
umirawe go sumpsumira lesnoto umirawe se pojavija kako golemi<br />
problemi na sovremenata nauka. Ete nau~na dilema {to proizleguva<br />
od sokrieniot retencionisti~ki uset za postavuvawe novi problemi<br />
pred ~ovekot. Bi rekle bizarno razmisluvawe no dali e toa dovolno da<br />
ne oddale~i od surovata stvarnost koja du{egri`nicite na<br />
op{testveniot poredok uporno sakaat da ja re{at so bolka {to nema<br />
da se po~uvstvuva. Ili mo`ebi site nie barem dosega pogre{no sme<br />
rezonirale: deka posledicata ne se ~uvstvuva samo toga{ ako se<br />
izbegne pri~inata {to ja sozdava.<br />
5. SMRTNATA KAZNA VO NA[ETO PORANE[NO KRIVI^NO<br />
I IZVR[NO ZAKONODAVSTVO<br />
Spored povoenoto jugoslovensko, a podocna i republi~ko<br />
krivi~no zakonodavstvo smrtnata kazna be{e redovno prisutna<br />
sankcija vo na{iot kaznen sistem. Ona {to pritoa e osobeno<br />
karakteristi~no e deka vo krivi~nopravnata literatura sekoga{ se<br />
nastojuva{e da se doka`e deka se raboti za isklu~itelna merka na<br />
kaznuvawe. Vo taa smisla se istaknuva{e ~l. 175 str. 2 na Ustavot od<br />
1974 godina, spored koj "smrtnata kazna mo`e po isklu~ok da se<br />
propi{e i da se izre~e samo za najte{ki formi na te{ki krivi~ni<br />
dela". I spored krivi~niot zakon na SFRJ od 1976 god. (~l. 37 str. 2)<br />
be{e opredeleno deka smrtnata kazna mo`e da se izre~e samo za najte-<br />
{ki slu~ai na te{ki krivi~ni dela za koi e propi{ana so zakon. Toa<br />
bea najte{kite krivi~ni dela protiv osnovite na socijalisti~kiot<br />
samoupravno op{testveno ureduvawe i bezbednosta na SFRJ,<br />
krivi~nite dela protiv ~ove~nosta i me|unarodnoto pravo i krivi~ni<br />
dela protiv vooru`enite sili na SFRJ. Taa be{e propi{ana i za<br />
krivi~noto delo zagrozuvawe na bezbednosta na let na vozduhoplov.<br />
Pokraj ovie krivi~ni dela smrtnata kazna be{e predvidena i so KZ<br />
SRM za najte{ki oblici na te{ki krivi~ni dela kako {to se: te{ki<br />
ubistva, razbojni{tvo, odnosno razbojni~ka kra`ba kvalifikuvana so<br />
umisleno li{uvawe od `ivot na nekoe lice 554) .<br />
Smislata na ovie inkriminacii vo krivi~nopravnata literatura<br />
naj~esto se ocenuva{e so ogled na nu`nosta na op{testvenata<br />
za{tita od kriminalitetot i nivniot isklu~itelen karakter ne se<br />
doveduva{e vo pra{awe 555) . Od druga strana mo{ne pouverlivi bea<br />
onie avtori koi so najprosta matematika doka`uvaa deka brojot na<br />
kapitalnite dela za koi kaj nas be{e predividena smrtna kazna ne<br />
554)<br />
Vidi: ~l. 37 st. 3 i ~l. 159 st. 2 KZ SRM od 1977.<br />
555)<br />
Taka na primer: Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit, str. 339, Ba~i}, F. op. cit, str. 593,<br />
Arnaudovski, Q. <strong>Penologija</strong>, str. 462 i drugi.<br />
257
samo {to ne be{e mal tuku i postojano se zgolemuva{e 556) . Soo~eni so<br />
ovoj fakt priznavaa deka mo`e da se postavi pra{aweto za nejziniot<br />
isklu~itelen karakter. Me|utoa, od niv be{e sekoga{ istaknuvana<br />
rezerva deka pri ova ocena treba da se zeme vo vid deka za isklu~itelniot<br />
karakter na ovaa kazna ne e biten brojot na inkriminaciite<br />
so koi e predvidena, tuku brojot na krivi~nite dela koi so ovie<br />
inkriminacii se pokrieni. Pokraj toa i natamu ne se otstapuva{e od<br />
optimisti~noto veruvawe vo idnoto smaluvawe na brojot na ovie<br />
zakani 557) . Pra{awe e dali i poslednite izmeni i dopolnuvawa na KZJ<br />
od 1990 godina (SL. SFRJ 1990/38 i 45) vo koi dojde do natamo{no<br />
pro{iruvawe na mo`nostite za izrekuvawe na smrtnata kazna 558) go<br />
izmeni nivniot optimizam.<br />
Natamo{ni karakteristiki na ovie kazni vo porane{na<br />
Jugoslavija bea:<br />
- Smrtnata kazna ne mo`e da se propi{e kako edinstvena glavna<br />
kazna tuku sekoga{ alternativno so kaznata zatvor.<br />
- Smrtnata kazna ne mo`e{e da se izre~e vrz lice koe vo vreme<br />
na izre~uvaweto na krivi~noto delo bilo maloletno niti na bremena<br />
`ena (~l. 37 st. 3 KZJ). Sprema lice koe vo vremeto na izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo ne napolnilo dvaeset i edna godina smrtnata kazna<br />
mo`e{e da se izre~e samo za najte{ki slu~ai na te{ki krivi~ni dela<br />
predvideni so ~l. 37 st. 4 KZJ.<br />
- Za krivi~nite dela za koi be{e propi{ana smrtna kazna<br />
sudot mo`e{e da izre~e i zatvor vo traewe do 20 godini (~l. 98 st. 2<br />
KZJ) 559) .<br />
Smrtnata kazna mo`e{e da se izvr{i samo so strelawe bez<br />
prisustvo na javnosta (~l. 37 st. 5 KZJ). Pokraj toa smrtnata kazna ne<br />
mo`e{e da se izvr{i se dodeka ne e zameneta so akt na amnestija ili<br />
pomiluvawe. Toa ne mo`e{e da se izvr{i nitu vrz lice koe e te{ko<br />
du{evno ili te{ko bolno dodeka trae bolesta kako i nad bremena<br />
`ena dodeka trae bremenosta i nad `ena porodilka do navr{uvaweto<br />
na ednogodi{na vozrast na deteto (~l. 30 st. 1 i 2 KZ SRM i ~l. 182 st.<br />
1 i 2 ZIS SRM od 1979 godina). Ostantite odredbi za izvr{uvaweto<br />
na smrtnata kazna bea sodr`ani vo ZIS SRM (SV SRM 1979/19 ~l. 183-<br />
186). So niv be{e predvideno deka za izvr{uvawe na smrtnata kazna e<br />
nadle`en okru`niot sud na ~ie podra~je e zatvorot vo koj se nao|a<br />
osudenoto lice. Smrtnata kazna ja izvr{uvaat pripadnici na<br />
policijata pred komisija ~ii ~lenovi gi opredeluva predsedatelot na<br />
okru`niot sud. Komisijata ja so~inuvaa: sudija na okru`niot sud,<br />
javniot obvinitel, upravitelot na zatvorot i lekar. I, na krajot,<br />
556)<br />
Vidi: [eparovi}, Z. Krivi~ne sankcije i izmene u KZ SFRJ, JRKKP, Beograd, 1985/2-3, str.<br />
120, Jankovi}, I. op. cit, str. 216.<br />
557)<br />
\or|evi}, M. Krivi~no zakonodavstvo i kaznena politika, JRKKP, Beograd, 1986/1-2, str.<br />
137.<br />
558)<br />
Vidi: ^ejovi}, B. Krivi~nopravni problemi smrtne kazne, JRKKP, Beograd, 1990/3, str. 13-<br />
14.<br />
559)<br />
So ovaa odredba od KZJ od 1976 godina be{e razre{ena spornata priroda na<br />
dotoga{nata odredba za zaemena na smrtnata kazna.<br />
258
samiot na~in na izvr{uvawe na smrtnata kazna podrobno be{e<br />
reguliran so upatstvoto za izvr{uvawe na smrtnata kazna od 1979<br />
godina 560) . So ova upatstvo me|u drugoto se opredeluva{e deka smrtnata<br />
kazna se izvr{uva so strelawe, bez prisustvo na javnosta, rano nautro<br />
i po pravilo, nadvor od naseleno mesto. Strela~kiot stroj go<br />
so~inuvaat najmalku osum pripadnici na policijata od koi samo<br />
polovinata raspolagaa so boeva municija.<br />
Vakvata sostojba vo pogled na propi{uvaweto, izrekuvaweto i<br />
izvr{uvaweto na smrtnata kazna trae{e se do 1991 godina koga e<br />
donesen Ustavot na Republika Makedonija (SV RM 1991/51). Vo ~l. 10,<br />
re~isi bez nikakva polemika vo javnosta, tiho i mo{ne lesno 561) be{e<br />
vnesena odredbata: "@ivotot na ~ovekot e neprikosnoven. Vo<br />
Republika Makedonija ne mo`e da se izre~e smrtna kazna po nitu eden<br />
osnov" 562) . Sic transit gloria poena capitalis! Vremeto }e poka`e deka<br />
blagosta e najgolem lek za surovosta.<br />
V. JAVNOTO MISLEWE ZA SOVREMENITE TENDENCII VO<br />
IZVR[UVAWETO NA KRIVI^NITE SANKCII<br />
1. Pra{aweto na javnosta i javnoto mislewe vo kriminolo{kata<br />
i kriminalnopoliti~kata teorija i praktika naj~esto se povrzuva<br />
so nejziniot odnos i uloga vo spre~uvaweto, kontrolata i suzbivaweto<br />
na kriminalitetot. Pritoa obi~no se konstatira deka dr`avniot<br />
aparat so svojot mehanizam na prisilba se poka`a nedovolno mo}en i<br />
efikasen vo borbata protiv takvi op{testveni povedenija kakvi {to<br />
se krivi~nite dela. Od tie pri~ini se podr`uva koncepcijata spored<br />
koja vo borbata protiv kriminalitetot pokraj dr`avniot aparat bi<br />
trebalo vrz mnogu po{iroki osnovi da se anga`iratat i drugi<br />
op{testveni faktori i po{irokata javnost. Stanuva zbor za<br />
razvivawe na takvo antikriminalno javno mislewe {to so ogled na<br />
prioritetno op{testvenata uslovenost na kriminalitetot kako<br />
poedine~na i op{testvena pojava }e motivira kon otstranuvawe na<br />
neposrednite izvori na kriminalitetot i drugite negativni<br />
op{testveni pojavi so prezemawe ekonomski, socijalni, kulturni,<br />
zdravstveni i drugi merki. Na op{testvenata uslovenost na<br />
kriminalitetot najlesno mo`e da mu se sprotivstavi so po{iroko<br />
560)<br />
Vidi: SV SRM 1979/19.<br />
561)<br />
Vo periodot pred donesuvaweto na Ustavot vo na{ite sredstva za javno<br />
informirawe ne se pojavi nitu eden na{ teoreti~ar {to so bilo kakva rasprava bi go<br />
dal svojot pridones za formirawe na kone~niot stav na pratenicite vo prilog ili<br />
protiv smrtnata kazna. Kolku {to mi e ponznato edinstven isklu~ok vo toj pogled<br />
be{e mojot trud: "Sprotivstavuvawe so podr{ka" objaven vo "Republika", Skopje, od<br />
19 oktomvri 1991, str. 5.<br />
562)<br />
Vo nacrt ustavot na Republika Makedonija od 22 i 23 avgust 1991 godina pokraj<br />
usvoenata odredba be{e premestena i alternativata spored koja: "Smrtnata kazna<br />
mo`e po isklu~ok da se izre~e od strana na sud, vrz osnova na zakon za najte{ki<br />
oblici na te{ki krivi~ni dela".<br />
259
socijalno deluvawe. Toa se takvi op{testveni aktivnosti {to treba<br />
da se ostvarat preku soodvetni institucionalizirani i organizacioni<br />
oblici (tela i institucii) ili spontani formi na javnoto mislewe.<br />
Organiziranite oblici na deluvawe pretpostavuvaat nau~no sledewe<br />
i prou~uvawe na pri~inite na kriminalitetot i merkite za negovo<br />
suzbivawe, a kaj spontanite oblici vo prv red se poa|a od emotivnite i<br />
drugi psihi~ki reakcii na gra|anite na opredeleni kriminalni<br />
situacii i nastani. Karakteristi~no e pritoa deka so preto~uvawe na<br />
opredeleni stavovi, eti~ki normi i ~uvstva na javnosta vo<br />
organizirani ili spontani akcii protiv kriminalitetot se<br />
ostvaruvaat dve celi: zgolemuvawe na bezbednosta na gra|anite i<br />
izgradba na opredelena kriminalnopoliti~ka orientacija {to me|u<br />
drugoto vo golema mera im gi olesnuva zada~ite na represivnite<br />
dr`avni organi.<br />
Problemot {to ovde se postavuva ne e nov 563) . Vo zapadnite<br />
zemji ulogata na faktorot na javnosta vo suzbivaweto na kriminalitetot<br />
od poodamna se manifestira bilo kako izraz na nastojuvawata<br />
na zainteresiranite dr`avni organi - vo prv red policijata, vo taa<br />
borba da se dobie podr{ka i pomo{ na javnoto mislewe, gra|anite,<br />
raznite op{testveni institucii i sredstvata na masovnata<br />
komunikacija bilo samoinicijativno od strana na poedini kompanii,<br />
delovni krugovi i potesni privilegirani grupi koi nastojuvaat da se<br />
za{titat sebesi i svojot imot od razni kriminalni akcii 564) . Na toj<br />
na~in se formiraat razni tela i institucii koi naj~esto deluvaat<br />
samostojno vrz volonterski osnovi. Me|u niv se izdvojuvaat:<br />
sovetodavni policiski uredi (skandinavskite zemji), maloletni~ki<br />
klubovi (angolosaksonskite zemji, Japonija, Izrael, Danska i dr.),<br />
razni komiteti, soveti, odbori, zdru`enija i sl. tela (SAD i dr.) koi<br />
kako i maloletni~kite klubovi vrz osnova na posebni programi,<br />
ostvaruvaat opredeleni preventivni aktivnosti, pred sÒ, vo oblasta<br />
na maloletni~kata delikvencija 565) . Ovie tela koi obi~no se sostaveni<br />
od pripadnici na policijata, probaciski slu`benici, zdravstveni i<br />
socijalni rabotnici, zainteresirani gra|ani, a ponekoga{ i biv{i<br />
osudenici ostvaruvaat aktivnosti vo vid na pru`awe pomo{ na<br />
policijata okolu otkrivawe i fa}awe na storitelite na krivi~ni<br />
dela, organizirawe i sproveduvawe na programi i merki na socijalna<br />
prevencija, razvivawe na smislata na gra|anite za po~ituvawe na<br />
zakonot i nivna odgovornost, a preku brojni dobrotvorni dru{tva se<br />
gri`at i za postpenalnata za{tita i pomo{ na osudenite lica. Za taa<br />
563)<br />
Za ovoj problem be{e raspravano na IV Kongres na ON za prevencija na<br />
kriminalitetot i postapuvawe so prestapnicite. Vidi: Zakluci i preporuke IV kongresa<br />
ujedinjenih nacija po pitanju prevencije zlo~ina i postupanju sa delinkventima, <strong>Penologija</strong>,<br />
Beograd, 1976/1, str. 99-101. Za opredeleni aspekti na faktorot na javnosta be{e<br />
raspravano i na II Me|unaroden kongres za kriminologija (Pariz, 1950) i VIII<br />
Me|unaroden kongres za krivi~no pravo (Lisabon, 1961).<br />
564)<br />
Milutinovi}, M. Uloga javnosti u suzbijanju kriminaliteta, JRKKP, Beograd, 1963/2, str.<br />
185.<br />
565)<br />
Vidi: ibid, str. 186-187 i Eliot, M. op. cit, str. 646-656 i 676.<br />
260
cel se formiraat pogolemi grupi na maloletnici i gra|ani za koi se<br />
organiziraat predavawa, izlo`bi, seminari i natprevari i drugi<br />
aktivnosti i manifestacii so vospitno dejstvo. Ovde ne izostanuva i<br />
koristeweto na sredstvata na masovnoto komunicirawe kade se<br />
plasiraat razni poraki {to imaat silno motivaciono dejstvo za<br />
realizacija na opredeleni antikriminalni aktivnost.<br />
Nasproti ovie organizirani formi kon krajot na peesetite<br />
godini vo porane{nite socijalisti~ki zemji se zapo~na so praktikata<br />
na organizirawe na tn. drugarski sudovi (SSSR), pogonski sudovi<br />
vo ramkite na rabotnite organizacii (Rumunija), konfliktni sudovi<br />
(DR Germanija), dobrovolni dru{tva za ~uvawe na javniot red,<br />
staratelski soveti, nadzorni komisii, patrona`i na kolektivi,<br />
pretprijatija i ustanovi nad rabotno popravnite kolonii i kazneni<br />
ustanovi i drugi institucionalizirani formi so sli~ni zada~i vrz<br />
planot na prevencijata 566) . I dodeka na formite na socijalnite akcii<br />
{to bea organizirani vo zapadnite zemji vo na{ata literatura<br />
naj~esto im bea upatuvani brojni zabele{ki i prigovori za neuspeh vo<br />
borbata protiv kriminalitetot 567) , na organizacionite oblici od tn.<br />
socijalisti~ki zemji im se pridava{e posebna va`nost i pokraj toa<br />
{to i tamu bea zabele`ani opredeleni slabosti. Preovladuva{e<br />
mislewe deka socijalisti~koto ureduvawe nudi povolni op{testveni<br />
uslovi za po{iroki socijalni akcii vrz planot na otstranuvaweto na<br />
neposrednite pri~ini na kriminalitetot i drugite sociopatolo{ki<br />
pojavi. Ottamu site nade`i bea naso~eni kon institucionaliziranite<br />
oblici na tn. "op{testveno mislewe" 568) koi kaj nas se pojavija vo<br />
mesnite zaednici, organizaciite na zdru`en trud, centrite za<br />
socijalnite raboti, op{testveno-politi~kite organizacii,<br />
mirovnite soveti i sl. Vo ovie formi i vo sredstvata na masovnoto<br />
komunicirawe se polaga{e golema nade` deka }e dojdat do razvivawe<br />
na tn. socijalisti~ki moral, sozdavawe i razvivawe na tn. rabotni<br />
naviki i vospostavuvawe tvore~ki odnos kon trudot, podigawe na<br />
op{tata kultura, razvivawe na smislata za solidarnost, op{testvena<br />
disciplina i odgovornost, tvore~ko koristewe na slobodnoto vreme i<br />
sl. Od seto toa treba{e da proizleze svest za potrebata od<br />
potisnuvawe na egoizmot, profiterstvoto, sitnosopstveni~kiot<br />
mentalitet, utilitaristi~kite streme`i i drugi elementi {to pretstavuvaat<br />
neposreden izvor na socijalnata patologija, a ottamu i na<br />
kriminalitetot. Vo doka`uvaweto na ovaa ideja se ode{e duri do tamu<br />
{to se tvrde{e deka vo uslovi na socijalisti~ka izgradba dr`avata ne<br />
bi trebalo da se javuva kako isklu~iv faktor za vospostavuvawe i<br />
~uvawe na opredelena pravna sostojba nitu samo taa da ima pravo i da<br />
bide obvrzana da ja otkrie i spre~i sekoja povreda na pravoto, tuku<br />
deka vo borbata protiv kriminalot gra|anite se dol`ni da zemat<br />
566)<br />
Vidi: Milutinovi}, M. op. cit, str. 189-191.<br />
567)<br />
Vidi: ibid, str. 188.<br />
568)<br />
Vo na{ata literatura se smeta{e deka so tretmanot "op{testveno mislewe"<br />
poadekvatno se izrazuva vistinskiot op{testven karakter vo uslovi na<br />
socijalisti~kiot razvoj. Vidi: ibid, str. 193.<br />
261
aktivno u~estvo i toa vo celiot tek na predkrivi~nata postapka 569) .<br />
Pritoa samo popatno se predupreduva{e deka aktivnostite na<br />
op{testvenite sili, gra|anite i nivnite rabotni i drugi zaednici ne<br />
treba da se sfatat kako nekoja "`elezna kontrola" na sekoj protiv<br />
site i site protiv sekogo, ili kako "otkriva~ka hajka" sprema<br />
li~nosta na tn. potencijalni delinkventi. Takvata dejnost bi<br />
pretstavuvala atak na slobodite na ~ovekot i gra|aninot ~ii prava i<br />
slobodi ja ~inat su{tinata na socijalisti~kata demokratija i zatoa<br />
ne mo`at i ne smeat da bidat predmet na nikakva prisilba i<br />
zloupotreba 570) . Edinstvenata pre~ka za ostvaruvawe na seto toa be{e<br />
neuspehot vo iznao|aweto vistinski sredstva {to se vo sostojba da go<br />
spre~at javuvaweto na pretpostavenite i stvarnite zloupotrebi,<br />
zgolemenata tendencija na potka`uvawe od odmazdoqubivi nameri,<br />
zloupotrebata na polo`bata, raznite {ikanirawa i sli~ni postapki<br />
na smetka na pravata i slobodite na li~nosta.<br />
Me|utoa, mora da se priznae deka u{te vo zarodi{ot na ovie<br />
idei za po{iroko u~estvo na javnosta vo suzbivaweto na kriminalitetot<br />
se javija i avtori koi zastanaa vrz poumereni stojali{ta. Vo taa<br />
smisla treba da se poso~i misleweto deka ulogata na javnosta vo<br />
suzbivaweto na kriminalitetot ne smee da se pretvori vo kvazidemokratska<br />
akcija tuku svesta za granicite i opasnosta od intervencijata<br />
na javnosta i op{testvoto treba vedna{ da se ograni~i na takvo<br />
anga`irawe {to }e se svede na jaknewe i podigawe na eti~kite normi<br />
i standardi na op{testvoto, otstranuvawe na materijalnite uslovi na<br />
kriminalitetot i pogolemo anga`irawe na javnosta vo razvivaweto na<br />
me|u~ove~kite odnosi i otstranuvawe na napnatostite i sudirite me|u<br />
lu|eto 571) . Vo taa nasoka be{e predo~eno da se zadr`i op{testvenoto<br />
no, i visoko stru~no znaewe na pravosudnata funkcija 572) , da ne se<br />
dozvoli povlekuvawe na policijata od poziciite na prevencijata na<br />
kriminalitetot i na toj na~in da se pretvori vo ~isto represiven<br />
organ 573) kako i toa deka faktorot na javnosta mo`e da dojde do<br />
569)<br />
Vidi gi stavovite na [ekari~, J. izneseni na tretoto sovetuvawe na jugoslovenskoto<br />
zdru`enie za kriminologija i krivi~no pravo, JRKKP, Beograd, 1963/2, str. 245-247.<br />
570)<br />
Ibid, str. 247.<br />
571)<br />
Vidi: Bavcon, Lj. Uloga javnosti u suzbijanju kriminaliteta, JRKKP, Beograd, 1963/2, str.<br />
212-213.<br />
572)<br />
"Vo vrska so ova" veli Bavcon, "Bi sakal da go izrazam svoeto dlaboko<br />
nesoglasuvawe so tendenciite spored koi na{eto pravosudstvo bi trebalo da se vrati<br />
vo drevnite oblici na narodnoto sudewe, pod parolata deka juristite se apstraktni i<br />
deka vo sudskite sali treba da se donese nekakov naroden instinkt za<br />
pravednost"..."Ostvaruvaweto na takvi tendencii bi zna~elo da se zameni znaeweto<br />
so neznaeweto, stru~nosta so diletantizam, zakonitosta so nezakonitost, pravnata<br />
sigurnost na gra|anite so samovolie i nered vo op{testvoto. Rakovodeweto so<br />
razli~ni oblici na op{testveni dejnosti: so stopanstvoto, kulturata, socijalnata<br />
dejnost i dr. ne mo`e denes ni da se zamisli bez sÒ pogolemo i pogolemo<br />
znaewe"..."Ottamu zna~i mislata deka vo pravosudstvoto treba da se vratime za iljada<br />
godini i deka sudeweto e ne{to {to mo`e da go vr{i sekoj". Bavcon, Lj. op. cit, str. 213.<br />
573)<br />
Vidi: ibid, str. 214.<br />
262
vistinski izraz samo ako vrz osnova na nau~ni istra`uvawa dobro se<br />
zapoznae kriminalitetot vo opredeleni prostorni i vremenski ramki<br />
i ako vrz temelot na tie soznanija se prezemat soodvetni akcii 574) .<br />
Fakt e me|utoa deka, od niza pri~ini (vo koi ovde ne mo`eme da<br />
navleguvame), ni tn. socijalisti~ki koncept na faktorot na<br />
organiziranata javnost ne uspea da se potvrdi vo praktikata na<br />
spre~uvawe i suzbivawe na kriminalitetot.<br />
Od druga strana odnosot i ulogata na tn. sponatana javnost 575)<br />
sprema spre~uvaweto na krivi~nite dela vo kriminolo{kata literatura<br />
obi~no se doveduva vo vrska so tradicionalizmot, kulturnite<br />
uslovi, zaostanatite sfa}awa i odmazdata kako soodvetna psihosocijalna<br />
klima na opredeleno podra~je kako relevantni uslovi za<br />
javuvawe na kriminalitetot. Toj odnos dobiva zna~ewe koga se<br />
manifestira vo eden od slednite oblici:<br />
a) kako neprezemawe blagovremeni i soodvetni preventivni<br />
merki za otstranuvawe na pri~inite na kriminogenite situacii koga<br />
tie uka`uvaat deka mo`e da dojde do izvr{uvawe na opredeleno<br />
krivi~no delo,<br />
b) kako odbegnuvawe na prisutnite lica (poredi strav za<br />
sopstveniot fizi~ki ili psihi~ki integritet ili `ivot) da interveniraat<br />
vo kriti~ni situacii i na toj na~in da go spre~at<br />
izvr{uvaweto na deloto, i<br />
v) vo opredeleni situacii kako moralno vrednuvawe na<br />
kriminalnoto povedenie pod nivoto na nivnoto op{testveno zna~ewe.<br />
Vo prviot slu~aj se raboti za opredelena pasivnost na javnosta<br />
{to se javuva kako uslov za vr{ewe na krivi~ni dela. Pasivnosta na<br />
okolinata se javuva kako faktor {to im ovozmo`uva ili otvara<br />
prostor na drugite kriminogeni faktori da dejstvuvaat so pogolema<br />
sila, odnosno da doa|aat do pogolem izraz. Se razbira deka vakvata<br />
pasivnost na subjektite od neposrednata sredina na storitelot i<br />
`rtvata mo`at da pretstavuvaat pogodna atmosfera za vr{ewe<br />
krivi~ni dela i deka vo sekoj slu~aj treba da se vlo`uvaat pogolemi<br />
usilbi za depasivizacija na javnosta vo smisla na promena na nivniot<br />
odnos. Me|utoa, se ~ini deka pomalku se preteruva vo naglasuvaweto<br />
na zna~eweto na ovoj odnos za{to se gubat od vid nekoi bitni<br />
elementi. Imeno vo situacija koga ni najfundiranite kriminolo{ki<br />
istra`uvawa ne uspeale da dojdat do sigurni indikatori {to }e go<br />
olesnat prognoziraweto na opredeleni kriminogeni povedenija, mnogu<br />
e nelogi~no o~ekuvaweto deka do takva prognoza mo`at da dojdat<br />
obi~nite lu|e od opredelena sredina.<br />
[to se odnesuva do vtoriot isto taka pasiven odnos na javnosta<br />
sprema vr{eweto krivi~ni dela moja konstatacija e deka toj naj~esto<br />
574)<br />
Vidi: Milutinovi}, M. op. cit, str. 193, 201 i 203.<br />
575)<br />
Ovde se misli na sponatano (ne i organizirano) reagirawe na javnosta na<br />
kriminogenite vlijanija po~nuvaj}i od aktivnoto kontaktirawe so potencijalnite<br />
u~esnici na opredelen kriminalen nastan pa se do sorabotka so dr`avnite i<br />
op{testvenite organi koi rabotat vrz suzbivaweto na kriminalitetot, pokrenuvawe<br />
na nivnata aktivnost so davawe soodvetni predlozi, sugestii i zna~ajni podatoci.<br />
263
pogre{no se ocenuva ili predimenzionira. Taka na primer kaj<br />
ubistvata kako edno od najte{kite krivi~ni dela postoi soznanie<br />
deka sekoga{ koga se pojavila mo`nost od intervencija na gra|ani za<br />
spre~uvawe na deloto naj~esto i doa|alo do takva intervencija.<br />
Vakviot odnos i hrabrost na sredinata e sekako za po~it no, nesre}ata<br />
e vo toa {to nivniot aktiven odnos vo sosema mal broj slu~ai dovel do<br />
pozitivni rezultati, dodeka od druga strana imalo pove}e slu~ai vo<br />
koi liceto {to intervenira da go zagubi `ivotot tokmu poradi taa<br />
intervencija 576) . Vo vrska so ova pra{awe ne e bez zna~ewe i<br />
postojniot mentalitet na javnosta od na{ata sredina spored koj<br />
obi~niot gra|anin ne treba da se interesira za kriminalnite nastani<br />
vo koi u~estvuvaat storitel i `rtva {to ne gi poznava. Gra|aninot<br />
~esto ne gi prijavuva deloto i storitelot ne zaradi toa {to mu<br />
nedostasuva ~uvstvo na solidarnost i interes za re{avawe na<br />
kriminalitetot kako op{testven problem tuku vo mnogu slu~ai i<br />
zatoa {to e svesen za posledicite {to gi nosat brojnite soslu{uvawa,<br />
svedo~eweto i drugite formalnosti i maltretirawa vo vrska so<br />
krivi~nata postapka. Ottamu proizleguva i onaa kaj nas poznata<br />
izreka: "Od svojstvoto na svedok i `irant begaj kako od crn |avol".<br />
Tuka e i realniot strav od neprijatnostite {to mo`at da se do`iveat<br />
poradi odmazdoqubivite nameri na storitelot ili negovite bliski<br />
vrz sebe ili ~lenovite na svoeto semejstvo osobeno vo uslovi koga<br />
gra|aninot ne se ~uvstvuva dovolno za{titen od op{testvoto.<br />
Tretiot odnos koj e posebeno zna~aen od aspekt na prezemawe<br />
preventivni merki se javuva kako moralno vrednuvawe na krivi~nite<br />
dela pod nivoto na nivnoto op{testveno zna~ewe. Poznato e deka vo<br />
vrska so javuvaweto na nekoi vidovi krivi~ni dela barem kaj nas ne e<br />
vo dovolna mera razviena antikriminalnata svest na javnosta, odnosno<br />
kaj golem broj gra|ani povredata na opredeleni dobra i vrednosti ne<br />
nao|a za soodvetna op{testvena osuda. Toa e osobeno slu~aj so delata<br />
protiv stopanstvoto, protiv slu`benata dol`nost so koi se ostvaruva<br />
opredelena korist na pretprijatieto, krivi~nite dela trgovija so<br />
zlato, a porano i so stranska valuta, pusto{eweto na {umite,<br />
naru{uvaweto na ekolo{kata sredina i sl. 577) . Vo odnos na ovie<br />
negativni odnesuvawa javnosta ~esto duri i se koleba dali se raboti<br />
za krivi~ni dela. Bez pretenzija da navleguvame vo site okolnosti<br />
{to go opredeluvaat ovoj problem ne mo`eme da go prenebregneme<br />
faktot deka vo na{ata sredina e dosta prisutno i uveruvaweto oti na<br />
opredeleni povedenija treba da se reagira so samovlastie, pa duri i so<br />
ubistvo 578) .<br />
2. Ulogata na javnosta ne se iscrpuva samo vo nejzino u~estvo vo<br />
576)<br />
Pove}e za toa vidi: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Ubistvata vo Makedonija, Studentski zbor,<br />
Skopje, 1995, str. 191-192.<br />
577)<br />
Soznanijata za ovie sostojbi vo golem obem bea prisutni vo diskusiite izneseni na<br />
Tretoto sovetuvawe na jugoslovenskoto zdru`enie za kriminologija i krivi~no pravo<br />
odr`ano vo Split, 1963 god. Vidi: JRKKP, Beograd, 1963/2, str. 237, 238-239, 242-243 i<br />
256.<br />
578)<br />
Vidi: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. op. cit, str. 192.<br />
264
otkrivaweto na pri~inite {to doveduvaat do kriminalniot fenomen.<br />
Nejzinoto zna~ewe od penolo{ki aspekt e osobeno vidlivo i kaj<br />
obezbeduvaweto na efikasno izvr{uvawe na krivi~nite sankcii, a vo<br />
oblasta na socijalnata politika i kaj pru`aweto na postpenalnata<br />
za{tita i pomo{ na osudenite za nivno polesno vklu~uvawe vo<br />
`ivotot na sloboda. Vo ramkite na ova zna~ewe e pomesten i glavniot<br />
interes od naslovot na ova razgleduvawe. Imeno od pravilnoto<br />
sogleduvawe na mestoto i ulogata na javnosta vo ostvaruvaweto na<br />
sovremenite tendencii vo oblasta na kaznenata politika vo golema<br />
mera zavisi nejzinata efikasnost.<br />
Osnovniot ~ekor {to treba da go ovozmo`i vistinskoto<br />
realizirawe na moderniot koncept na izvr{uvaweto na krivi~nite<br />
sankcii e vospituvawe na javnosta vo duhot na negovata orientacija<br />
koja poa|a od na~eloto na humano postapuvawe so osudenicite. Bez ovoj<br />
element te{ko deka voop{to e izvodlivo sproveduvaweto vo `ivot na<br />
bilo koja od naprednite idei vo vrska so primenata na sankciite<br />
za{to sekoga{ im se sprotivstavuva iskonskata potreba na ~ovekot za<br />
procenuvawe na tu|ite postapki i reagiraweto na niv vrz osnova na<br />
~uvstvoto na odmazda. Takviot stav retko kade i retko koga e vo<br />
soglasnost so barawata na dene{nata kaznena politika za{to vo<br />
osnova se gradi vrz okolnosti koi su{tinski go razlikuvaat od stavot<br />
na mnozinstvoto gra|ani na koi im nedostasuva potrebnata stru~nost i<br />
dovolna informiranost za bitnite momenti {to go opredeluvaat<br />
sovremeniot represiven odnos kon osudenikot. Takviot gra|anin e<br />
povle~en od svoite emocii {to mu go stesnuvaat vidokrugot i<br />
rasuduvaweto za konkretniot nastan, za vinata na storitelot i<br />
kaznata {to ne treba samo ottamu da proizleguva.<br />
Nie ve}e imavme prilika da se zapoznaeme so kakvi se<br />
te{kotii i otpori se sudiraa porane{nite obidi za reformi vo<br />
kaznenata oblast. Toj otpor na javnosta vo golema mera e prisuten i<br />
denes sekoga{ koga se raboti za voveduvawe pohumani odnosi vo<br />
penitencijarnite ustanovi, kon voveduvaweto i re`imot vo otvorenite<br />
kazneno-popravni ustanovi i kon kaznite inspirirani od idejata na<br />
izvr{uvawe bez li{uvawe od sloboda. Javnoto mislewe obi~no im se<br />
protivi na promenite vo ovaa oblast istaknuvaj}i razni prigovori.<br />
Taka na primer se tvrdi deka vo kazneno-popravnite ustanovi na<br />
osudenite lica im se nudi `ivoten standard {to mu nedostasuva na<br />
golem del od naselenieto na sloboda. Vo taa smisla se istaknuva deka<br />
zatvorenicite dobro se hranat, deka im e obezbedena zdravstvena<br />
za{tita, deka ~itaat knigi, posetuvaat kino i teatarski pretstavi,<br />
igraat fudbal i na drug na~in se razonoduvaat. Ottamu ispa|a deka<br />
duri e i korisno da se izvr{i krivi~no delo i da se dojde vo zatvor. Od<br />
druga strana, javnosta prigovara na smaluvaweto na brojot na<br />
kaznenopopravnite ustanovi i na zatvorenicite, odnosno na<br />
po{irokoto izrekuvawe kazni {to ne povlekuvaat izolacija na<br />
osudenikot smetaj}i deka na toj na~in im se zagrozuva bezbednosta.<br />
Pri ocenkata na ovie i sli~ni stavovi na javnosta kon<br />
izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii treba da se imaat vo vid<br />
slednite okolnosti:<br />
265
a) Stravot na javnosta sprema kriminalitetot i negovoto<br />
suzbivawe ne se zasnova vrz poznavaweto na osnovnite koncepcii na<br />
modernata kaznena politika i utilitaristi~kite sfa}awa za celite<br />
na primenata na represivnite merki. Ottamu na kriminalniot nastan,<br />
sudskata odluka i na primenetata kazna gra|anite naj~esto reagiraat<br />
emotivno optovareni so pretstavi od minatoto za visinata na kaznata<br />
i na~inot na nejzinoto izvr{uvawe. Vo toj pogled dominiraat<br />
predrasudi za potrebata od takov izgled na kaznenite ustanovi kade<br />
{to vo nehigienski uslovi treba da se `ivee na leb i voda i postojano<br />
da se dobiva }otek za ona {to e storeno.<br />
b) Javnoto mislewe naj~esto se formira pod dejstvo na<br />
sredstvata na masovnoto komunicirawe koi imaat ogromna mo} na<br />
vlijanie i pokraj toa {to nivnite informacii naj~esto se necelosni,<br />
a ponekoga{ i mo{ne neobjektivni. Vo taa smisla se uka`uva na<br />
nivnata naso~enost kon osobeno golem auditorium, na nivnoto<br />
nepredvidlivo kriminogeno dejstvo so ogled na heterogeniot sostav i<br />
anonimnosta na onie kon koi se upateni nivnite sodr`ini, na<br />
konciznosta i senzacionalnosta na nivniot plasman, na brzinata so<br />
koja se {irat nivnite informaci i so ogled na toa na smalenata<br />
kriti~nost so koja se sledat, na povr{nosta, nestru~nosta pa duri i na<br />
cini~nosta na nivnoto oblikuvawe, no i na nepotrebnoto opi{uvawe<br />
ili prika`uvawe podrobnosti vo vrska so na~inot na izvr{uvaweto<br />
na opredeleni krivi~ni dela osobeno toga{ koga osudenikot ve}e ja<br />
izdr`uva kaznata, na nedovolnoto informirawe za celite na<br />
krivi~nite sankcii so nastojuvawe da se podr`i stavot na javnosta<br />
sklona kon ideite na retribucijata i sl. Vlijanieto na sredstvata na<br />
masovnata komunikacija ne zavisi samo od nivnata mo} tuku i od razni<br />
drugi okolnosti od li~na i socijalna priroda na onie kon koi se<br />
naso~eni informaciite. Vo ovaa nasoka se osobeno zna~ajni polot,<br />
vozrasta, vospitnoto i obrazovnoto nivo, op{testvenata i eti~kata<br />
svest, kulturnoto ravmi{te, `ivotnoto iskustvo i brojni drugi<br />
elementi od psihosocijalnata struktura na li~nosta podlo`na na<br />
takvi vlijanija.<br />
v) So javnoto mislewe mo`e i da se manipulira ako misleweto<br />
na opredelen broj lica se proglasuva za op{t stav, ako poedinec ili<br />
nekoja institucija si davaat za "pravo" da izrazuvaat stavovi na<br />
javnoto mislewe ili ako do takvi stavovi se doa|a na nestru~en i<br />
nesiguren na~in 579) .<br />
Od gornite konstatacii proizleguva deka javnoto mislewe ne<br />
mora sekoga{ da e sozdadedno vrz objektivni i zdravi pojdovni osnovi<br />
pa ottamu vo sekoe nekriti~ko prifa}awe na nejzinite stavovi se<br />
krie golema opasnost za oblasta na kaznenata politika. Od tie<br />
pri~ini smetame deka vrz ovoj plan se pravi golem propust koga im se<br />
podlegnuva na onie pritisoci {to stojat vo eklatantna protivre~nost<br />
so nau~no verificiranite vistini vo kaznenata politika. Vistina e<br />
579)<br />
Lazarevi}, Lj. Jugoslovenska kriminalna politika u oblasti represije, JRKKP, Beograd,<br />
1986/1-2, str. 56.<br />
266
deka vo mnogu slu~ai ne mo`e da se zapostavi silata na javnoto<br />
mislewe koja nu`no se manifestira i vo ovaa oblast, no nikoga{ ne<br />
smee da se prifati vo onaa mera vo koja diletantizmot mo`e da stane<br />
vrednost {to ja zamenuva stru~nosta. So ova stojali{te ne plediram<br />
na celosno ignorirawe na javnoto mislewe. Re{enieto e vo nejzino<br />
menuvawe ili vo oblikuvawe na takvo javno mislewe {to }e se zasnova<br />
vrz nau~ni vistini za sostojbite i celite vo oblasta na kaznenata<br />
politika. Javnosta treba da se animira da gi prifati osnovnite idei,<br />
sredstva i metodi {to gi koristi op{testvoto pri otstranuvaweto na<br />
individualnite pri~ini na kriminalitetot. Pritoa taa duri ne mora<br />
da gi poznava tesno stru~nite aspekti na postapuvaweto na osudenite<br />
lica no, sekoga{ mora da se ubedi vo ispravnosta na prifateniot<br />
model na preventivnoto represivno odnesuvawe kon osudenikot so<br />
prezentirawe na sigurni pokazateli deka vrz ovoj plan se ostvaruvaat<br />
prifatlivi rezultati. Javnosta mora da sfati deka zada~ite {to im<br />
se prepu{teni na sudstvoto, osobeno ako e toa nezavisno, i na organite<br />
{to gi izvr{uvaat krivi~nite sankcii, se ostvaruvaat vo obostrana<br />
polza na zaednicata so bezrezervno pridr`uvawe kon na~eloto na<br />
zakonitosta. Za taa cel treba da se vlo`at posebni usilbi {to }e<br />
ovozmo`at objektivno i stru~no informirawe i zapoznavawe na<br />
javnosta so su{tinata i celite na na{iot represiven sistem kako i so<br />
objektivnite mo`nosti za negova primena vo otstranuvaweto na<br />
pri~inite na kriminalitetot. Duri toga{ koga gra|anite se<br />
vistinski informirani za vidovite na kaznite i uslovite na nivnoto<br />
izvr{uvawe, za intenciite {to go opredeluvaat humaniot pristap kon<br />
osudenikot i o~ekuvnite efekti od toa, }e mo`e i samite da se<br />
~uvstvuvaat odgovorni za natamo{noto sproveduvawe na zada~ite vo<br />
ovaa oblast. Ottamu treba da prozileze i nivnata aktivnost kako od<br />
aspekt na obezbeduvaweto na materijalnite pretpostaki za vistinsko<br />
funkcionirawe na penalnite institucii taka i od aspekt na<br />
ostvaruvaweto na poneposredna kontrola vo odnos na po~ituvaweto na<br />
pravata i ostvaruvaweto na obvrskite na osudenite lica i voop{to<br />
nad rabotata na stru~niot perisonal nadle`en za izvr{uvawe na<br />
krivi~nite sankcii.<br />
Od javnosta me|utoa, ne mo`e da se o~ekuva da se odnesuva vrz<br />
osnova na dve sprotivstaveni vrednosti vo edna ista rabota. Imeno od<br />
nea edna{ se insistira da ja jakene svojata antikriminalna svest,<br />
odnosno da se motivira kon dlaboka osuda na deloto kako izrazito<br />
op{testveno negativna pojava i storitelot kako nemoralna i<br />
iskol~ena li~nost i vo taa smisla da projavuva aktivnost so koja }e<br />
pridonesuva za otstranuvawe na faktorite {to pretstavuvaat pri~ini<br />
za vr{ewe na kriminalnite dejnosti. Drug pat, od taa ista javnost<br />
koja go osuduva i prezira storitelot na krivi~noto delo se bara da se<br />
anga`ira vrz negovoto postpenalno prifa}awe, da mu pru`i za{tita<br />
i pomo{ zaradi negovo povtorno vklu~uvawe vo slobodnata zaednica.<br />
Moe mislewe e deka vo sferata na kriminalnata politika ne mo`e da<br />
se o~ekuva tolku fleksibilen odnos na javnosta koj radikalno }e se<br />
menuva vo zavisnost od toa dali se raboti za storitel komu mu se sudi<br />
za deloto ili za osudeno lice koe {to ve}e ja izdr`alo kaznata za toa<br />
267
delo. Bez ogled na toa dali se raboti za javnost vo organiziran ili<br />
spontan oblik, na mislewe sum deka sekoga{ mora da se ima vo vid<br />
nejzinata aktivnost vo dostignuvaweto na opredeleni celi. Ako taa<br />
aktivnost sekoga{ e opredelena od prehodno usvoeni stavovi, toga{<br />
nikakvi psiholo{ki prigotvuva ne mo`at da dovedat do<br />
manifestirawe na takva energija na javnoto mislewe {to }e bide<br />
analogna na onaa od tipot na neizmeni~nata struja. Kaznenata<br />
politika e oblast vo koja ne vladeat prirodni, tuku op{testveni<br />
zakoni pa spored toa mora da se soo~ime so vistinata deka javnosta<br />
mo`e da se soglasi so prevospitniot model {to go zagovara kaznenata<br />
politika, za{to smata najmalku u~estvuva vo negovoto ostvaruvawe.<br />
Me|utoa, taa ista javnost ne mo`e da se soglasi so kontroverzata {to<br />
ja vle~e institutot na postpenalnata za{tita i pomo{ na osudenikot,<br />
za{to za negovata realizacija vo prv red se bara nejzinoto neposredno<br />
i nesebi~no anga`irawe. Od tie pri~ini pomestuvaweto na ovoj<br />
institut vo sferata na op{tata socijalna politika ni najmalku ne<br />
zna~i pomiruvawe so vakviot stav na javnosta, tuku samo prefrluvawe<br />
na postpenalnata za{tita i pomo{ na osudenite lica vo ona podra~je,<br />
kade vo soglasnosta so materijalnite mo`nosti na op{testvoto i<br />
momentalnata spremnost na okolinata, treba da se gradi solidarnost i<br />
za osudenikot {to go isplatil svojot dolg kon zaednicata.<br />
268
G L A V A V<br />
ULOGATA NA ME\UNARODNITE I DOMA[NITE<br />
ORGANIZACII I ZDRU@ENIJA VO RE[AVAWETO<br />
NA PENOLO[KITE PROBLEMI<br />
I. KONGRESI NA ME\UNARODNITE ORGANIZACII I<br />
ZDRU@ENIJA<br />
Kriminalitetot e mo{ne slo`ena i dinami~na op{testvena<br />
negativna pojava. Toj e takov fenomen koj vo op{testvenite, ekonomskite,<br />
politi~kite, kulturnite i drugite uslovi na op{testvenoto<br />
`iveewe ja nao|a svojata egzistencija i ottamu gi crpi silite za<br />
svojot natamo{en porast. Od druga strana razvojot na industrijata,<br />
tehnikata i migraciite, soobra}ajot i drugite sredstva na masovnoto<br />
komunicirawe i sorabotka pridonesuvaat kon sozdavawe mo`nosti za<br />
takvi formi na kriminalno povrzuvawe i deluvawe koi go zagrozuvaat<br />
celokupnoto ~ove{tvo nezavisno od bilo kakvi prostorni i<br />
vremenski granici. Vo sovremeniot kriminalitet so izrazen me|unaroden<br />
karakter dominiraat negovite novi organizacioni oblici kako<br />
na primer me|unarodniot terorizam, {verc so oru`je, trgovija so<br />
droga i belo robje, kidnapirawe na lica, grabnuvawe na avioni i drugi<br />
povedenija na koi te{ko mo`e da im se sprotivstavat poedine~nite<br />
dr`avi.<br />
Nasproti ovie dvi`ewa svedoci sme na se pogolemi problemi<br />
vo oblasta na kaznite i pokraj postojnata humanizacija na nivnoto<br />
izvr{uvawe osobeno vo penitencijarnite ustanovi. Vakvata humana<br />
orientacija koja vo nitu eden moment ne be{e (i sÒ u{te ne e) oslobodena<br />
od tradicionalnite koncepcii na kaznuvaweto sepak uspea da<br />
se nalo`i so ogromna pomo{ i podr{ka od strana na nau~nata misla.<br />
Toa me|utoa, ne be{e dovolno za da vo celost se odbrani od neprekinatite<br />
napadi na retributivnizmot koi i natamu se stremat seto ona {to<br />
vrz ovoj plan se poka`a napredno i progresivno da go urnat i povle~at<br />
nazad samo so eden poteg.<br />
Navedenite procesi na porast, javuvawe vo novi oblici i<br />
pro{iruvaweto na kriminalitetot preku dr`avnite granici i<br />
narasnatata potreba od me|unarodna sorabotka pri negovoto suzbivawe,<br />
kako i natamo{niot interes da se ostane na linijata na humano<br />
postapuvawe so osudenicite so nu`no po~ituvawe na nivnite prava<br />
kako osnovni uslovi za nivno vra}awe vo op{testvoto, bea glavni<br />
pri~ini za kaznenata politika da se progovori na me|unarodno ramni-<br />
{te. Za taa cel se pojavija pove}e nevladini i vladini me|unarodni<br />
269
organizacii {to preku svoite aktivnosti i kongresi pokrenaa brojni<br />
pra{awa od zna~ewe za suzbivawe na kriminalitetot, kaznuvaweto na<br />
zlostornicite i izvr{uvaweto na kaznite. Rapravata po ovie<br />
pra{awa uka`uva deka brojnite nau~ni asocijacii i me|unarodni<br />
organizacii vo golema mera zainteresirani za spre~uvaweto i<br />
suzbivaweto na kriminalitetot i unapreduvaweto na efikasnosta vo<br />
pogled na po~ituvaweto na ~ovekovite prava vo sferata na<br />
ostvauvaweto na krivi~noto pravosudstvo i izvr{uvaweto na<br />
krivi~nite sankcii. Od jakneweto na svesta za potrebata od<br />
me|unarodna sorabotka vrz planot na primenata na kaznite proizlegoa<br />
mnogu reformisiti~ki idei koi dovedoa do toa na sostanocite na<br />
me|unarodnite zdru`enija da se usvojat va`ni rezolucii, zaklu~oci,<br />
preporaki i drugi akti. Vistina e pritoa deka ovie dokumenti i<br />
stavovi nemaat obvrzuva~ki karakter {to zna~i deka dr`avite ne<br />
mora da gi inkorporiraat vo svoite zakonodavstva. Toj fakt me|utoa,<br />
ne be{e pre~ka najgolem broj zemji da gi prifatat progresivnite<br />
re{enija na me|unarodnite tela, bilo poradi avtoritetot na ovie<br />
tela ili pak, ottamu {to ovie re{enija prozra~ija so silata na<br />
svojata vnatre{na argumentacija, sodr`ina i prakti~na ostvarlivost.<br />
Najgolemiot del od soznanijata do koi e dojdeno na kongresite na ovie<br />
zdru`enija se akceptirani i pri koncipiraweto na na{iot sistem na<br />
izvr{uvawe na krivi~nite sankcii.<br />
Gornite konstatacii ne obrvrzuvaat da gi poso~ime najva`nite<br />
me|unarodni organizacii koi dadoa golem pridones vo re{avaweto na<br />
penolo{kite problemi niz kratok osvrt na nivnata aktivnost.<br />
Stanuva zbor za: Me|unarodnata komisija za krivi~no pravo i kazneni<br />
zavodi, Komisijata za socijalni pra{awa na ON, Me|unarodnoto<br />
zdru`enie za kriminologija, Me|unarodnoto zdru`enie za krivi~no<br />
pravo i Me|unarodnoto zdru`enie za op{testvena odbrana.<br />
1. KONGRESI NA ME\UNARODNATA KOMISIJA ZA KRIVI^NO PRAVO I<br />
KAZNENI ZAVODI (ME\UNARODNA ZATVORSKA KOMISIJA)<br />
Osniva~kiot kongres na Me|unarodnata komisija za krivi~no<br />
pravo i kazneni zavodi (Commission Internationale Penale et penitentiare<br />
- CIPP), ili nakratko Me|unarodna zatvorska komisija e odr`ana vo<br />
London vo 1872 godina. Organizacijata na ovoj kongres ja prezede Enot<br />
Gob Vines (Enoth Gobb Wines) ~len na zatvorskoto zdru`enie od<br />
Wujork na inicijativa na Vladimir Aleksimirovi} Solohub,<br />
predsedatel na komisijata za reforma na kaznenite zavodi vo Rusija.<br />
Na kongresot vo London mu prethodea tri kongresi (Frankfurt,<br />
1846, Brisel, 1847 i povtorno Frankfurt, 1857) na koi se rasprava-<br />
{e za zna~ajni penolo{ki problemi. Me|utoa, so ogled na toa {to na<br />
kongresot vo London e donesena odluka za imeto, sedi{teto (Bern) i<br />
toa {to ovaa komisija vrz sebe ja prezede organizacijata na idnite<br />
kongresi, londonskiot kongres se smeta ne samo za osnova~ki tuku i za<br />
prv kongres na ova zna~ajno me|unarodno zdru`enie. Vo London<br />
prisustvuvaa pretstavnici od skoro site evropski zemji, SAD i nekoi<br />
270
zemji na Latinska Amerika. Na kongresot ne bea usvoeni zaklu~oci<br />
nitu pak be{e donesena nekakva rezolucija ili preporaki so<br />
obvrzuva~ko dejstvo za dr`avite u~esni~ki. Zna~ajno e me|utoa, {to<br />
bea pokrenati va`ni pra{awa vo vrska so op{tiot i posebniot<br />
tretman na zatvorenicite, a be{e diskutirano i za potrebata od<br />
pohumano postapuvawe so niv. Vo ovaa smisla bea dopreni problemite<br />
na telesnoto kaznuvawe na zatvorenicite, uslovniot otpust, nadzorot<br />
nad otpu{tenite osudenici, posebniot re`im na izdr`uvawe na<br />
kaznata sprema opredeleni kategorii osudenici (recidivisti,<br />
maloletnici i `enski lica), voveduvaweto i organizacijata na<br />
obrazovnata dejnost vo zavodite, osudeni~kata rabota i sl.<br />
Vtoriot kongres na Me|unarodnata zatvorska komisija e<br />
odr`an vo Stokholm vo 1878 god. Ovoj kongres rabote{e vo tri sekcii.<br />
Prvata sekcija rasprava{e za potrebata od normativno regulirawe na<br />
na~inot na izvr{uvawe na kaznite, a be{e postaveno i pra{aweto za<br />
opravdanosta na kaznata deportacija na osudenite lica. Vtorata<br />
sekcija go tretira{e pra{aweto na kaznenite zavodi i vo tie ramki<br />
potrebata za ostru~uvawe na penitencijarniot personal i<br />
opredeluvawe na vidovite na disciplinskite kazni. Od raspravata vo<br />
tretata sekcija se izdvojuva interesot za: organizirawe preventivni<br />
ustanovi, postpenalna za{tita na osudenite lica i za intenzivirawe<br />
na me|unarodnata sorabotka vo suzbivaweto na kriminalitetot.<br />
Tretiot kongres e odr`an vo Rim 1885 god. I ovoj kongres<br />
rabote{e vo tri sekcii. Prvata sekcija se zanimava{e so pra{awa od<br />
oblasta na krivi~noto zakonodavstvo. Vtorata sekcija rasprava{e za<br />
problemite na izgradba na keliski i istra`ni zatvori, za ishranata<br />
na zatvorenicite i formirawe odbori za nadzor nad rabotata na<br />
zatvorite. I na tretata sekcija bea postaveni opredeleni penolo{ki<br />
temi, osobeno takvi koi se odnesuvaat na naso~uvaweto na<br />
aktivnostite na zatvorenicite vo prazni~nite denovi i nivnata<br />
postpenalna za{tita po izleguvaweto na sloboda.<br />
^etvriot kongres e odr`an vo Petrovgrad vo 1890 god. Na ovoj<br />
kongres glavno bea povtoreni nekoi zna~ajni pra{awa vo vrska so<br />
izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda. Vo raspavata bea<br />
posebno dopreni problemite na obrazovnata dejnost vo penitencijatnite<br />
ustanovi, zatvorskata rabota i ostru~uvaweto na osudenite<br />
lica, uslovniot otpust i spre~uvaweto na negativnite vlijanija na<br />
sredinata vrz uslovno otpu{tenite lica, za izborot na zatvorskiot<br />
personal, posebnoto postapuvawe so nepopravlivi osudenici i sl.<br />
Petiot kongres e odr`an vo Pariz 1895 god. Kongresot<br />
rabote{e vo ~etiri sekcii od koi vtorata celosno ñ be{e posvetena<br />
na izvr{uvaweto na kaznata. Tuka se rasprava{e osobeno za<br />
problemite na `enskite zatvori, osudeni~kata rabota i nagraduvaweto<br />
za nea, klasifikacijata na osudenite, nivnoto disciplinsko<br />
kaznuvawe i postapkite za fizi~ko vospituvawe vo kaznenite zavodi.<br />
I tretata sekcija delumno se zanimava{e so penolo{ki problem, kako<br />
na primer, so sozdavaweto i raspolagaweto so osudeni~kite za{tedi<br />
od rabotata vo ustanovite, so obrazovnieto i kulturno prosvetnata<br />
rabota na zatvorenicite i sl.<br />
271
[estitot kongres e odr`an vo Brisel 1900 god. Vo ramkite na<br />
prvata sekcija na ovoj kongres be{e pomesteno pra{aweto na vremenski<br />
neopredelenite kazni li{uvawe od sloboda. Na vtorata<br />
sekcija se govore{e za medicinskite i sanitetskite slu`bi vo zatvorite,<br />
za keliskoto zatvorawe i posebniot re`im sprema recidivistite.<br />
Na tretata sekcija bea sogledani del od etiolo{kite problemi na<br />
maloletni~kata delinkvencija, a na ~etvrtata se rasprava{e za<br />
prevencijata i tretmanot na maloletnicite.<br />
Sedmiot kongres e odr`an vo Budimpe{ta 1905 god. I ovoj<br />
kongres kako i prethodnite dva rasprava{e vo ~etiri sekcii me|u koi<br />
bea pomesteni zna~ajni penolo{ki pra{awa. Me|u niv posebno se<br />
istaknuvaat problemite na sozdavaweto moderna klasifikacija na<br />
zatvorenicite i specijalni ustanovi za defektni osudenici i alkoholi~ari.<br />
Be{e govoreno i za osudeni~kata rabota {to se izvr{uva vo i<br />
nadvor od kazneno popravnite ustanovi, za problemot na javuvaweto na<br />
tuberkulozata vo zatvorite i za inspekcijata na ustanovite od strana<br />
na staratelski zdru`enija. Na ~etvrtata sekcija be{e postaveno<br />
pra{aweto za decata na osudenite lica kako i drugi pra{awa vo vrska<br />
so decata i nivnoto zgri`uvawe i vospituvawe pred i po<br />
izvr{uvaweto na krivi~noto delo.<br />
Osmiot kongres e odr`an vo Va{ington 1910 god. Na ovoj<br />
kongres povtorno be{e razgleduvano pra{aweto na vremenski neopredelenite<br />
kazni li{uvawe od sloboda. Vo ramkite na vtorata sekcija<br />
be{e raspravano za problemite na pomladite delinkventi,<br />
probacijata i uslovniot otpust na osudenite kako i za organizacijata<br />
na pomalite kazneni ustanovi. Na tretata i ~etvrtata sekcija se<br />
govore{e za potrebata od osnovawe od posebeni ustanovi za abnormalni<br />
maloletnici {to manifestirale osobeno opasno povedenie.<br />
Devetiot kongres e odr`an vo London 1925 god. Kongresot<br />
rabote{e vo tri sekcii. Pra{awata {to bea raspravani na tretata<br />
sekcija se odnesuvaa na nau~noto prou~uvawe na li~nosta na osudenite,<br />
nivnata klasifikacija i na~inot na isplata i koristewe na<br />
zarabotuva~kata od kaznenite ustanovi. Kontrolata nad uslovno<br />
otpu{tenite lica be{e edinstveniot penolo{ki problem {to be{e<br />
tretiran vo ramkite na tretata sekcija.<br />
Desetiot kongres e odr`an vo Praga 1930 god. Vo ramkite na<br />
prvata sekcija na ovoj kongres be{e diskutirano pra{aweto za opravdanosta<br />
na merkite na bezbednost. Drugata sekcija rasprava{e za<br />
resocijalizacijata na osudenite lica, za profesionalnoto obrazovanie<br />
i ostru~uvawe na zatvorskiot personal, kako i za problemite vo<br />
vrska so prvata faza (fazata na izolacija) kaj progresivniot sistem<br />
na izvr{uvawe na kaznite li{uvawe od sloboda. Za opredeleni<br />
penolo{ki problemi, pokonkretno za rezultatite od primenata na<br />
uslovanata osuda i uslovniot otpust se govore{e i na tretata od<br />
~etirite sekcii na ovoj kongres.<br />
Edinaesetiot kongres e odr`an vo Berlin 1935 god. Vo<br />
rabotata na prvata sekcija be{e razgleduvano pra{aweto za u~estvoto<br />
na krivi~niot sudija vo procesot na izvr{uvaweto na kaznata.<br />
Vtorata sekcija rasprava{e za metodite na prevospituvawe i kore-<br />
272
kcija na osudenicite, za {tetnite posledici od nevrabotenosta na<br />
sloboda vrz rabotata vo zatvorite za vreme na kriznite sostojbi, kako<br />
i za odnosot na kaznite li{uvawe od sloboda i merkite na bezbednost<br />
pri nivnoto izvr{uvawe. Pod vlijanie na nacional-socijalisti~kite<br />
idei vo Germanija od toa vreme na tretata sekcija be{e pokrenata<br />
rasprava i bea dadeni preporaki za voveduvawe na kaznata<br />
sterilizacija na seksualnite prestapnici.<br />
Dvanaesetiot kongres e odr`an vo Hag 1950 god. Na site ~etiri<br />
sekcii na ovoj kongres bea postaveni penolo{ki problemi. Vo<br />
soglasnost so dostignatiot stepen na krivi~nopravnata i penolo{kata<br />
nauka ovde se rasprava{e za sudskata i penitencijaranata<br />
individualizacija na kaznite, za klasifikacijata na osudenite lica i<br />
vklu~uvaweto na psihijatrijata vo lekuvaweto na opredeleni<br />
kategorii osudeni lica. Vrz podlaboki nau~ni osnovi be{e pokrenata<br />
i rasprava za otvorenite kazneni ustanovi i organizacijata na<br />
osudeni~kiot trud, problemite na kratkite kazni li{uvawe od<br />
sloboda i nivnite supstituti, za uslovniot otpust, za tretmanot na<br />
prestapnicite od navika i potrebata od pro{iruvawe na metodite<br />
{to se primenuvaat vo postapuvaweto so maloletnicite i vrz<br />
vozrasnite lica 580) .<br />
Kongresot vo Hag be{e najzna~aen i voedno posleden kongres na<br />
Me|unarodnata zatvorska komisija. Najzna~aen za{to na ovoj kongres<br />
bea pokrenati golem broj inicijativi {to pretstavuvaat osnova za<br />
razvojot na modernite penitencijarni sistemi vo svetot. Toa e i<br />
posleden kongres na ovaa komisija za{to najzinata rabota okolu<br />
organiziraweto na kongresite be{e prezemena od Organizacijata na<br />
Obedinetite Nacii.<br />
Gornata konstatacija ni najmalku ne go smaluva zna~eweto na<br />
site predhodni kongresi na ovaa Komisija na koi bea pokrenati brojni<br />
pra{awa od oblasta na kaznenata politika voop{to i penitencijarnata<br />
praktika posebno. Najgolem broj od pra{awata zna~ajni za<br />
`ivotot i rabotata na kazneno-popravnite ustanovi bea za prv pat<br />
pokrenati tokmu na ovie kongresi, a golem del od predlozite za nivno<br />
re{avewe i denes imaat nesmalena prakti~na vrednost.<br />
Zna~ajno e da se istakne i toa deka Me|unarodnata zatvorska<br />
komisija svoite aktivnosti ne gi ostvaruva{e samo preku navedenite<br />
kongresi. Taa e zaslu`na i za izrabotkata na pove}e me|unarodni<br />
dokumenti od penitencijarnata oblast. Taka na primer vo 1929 god. od<br />
nejzina strana e izraboten tekstot na pravilata za postapuvawe so<br />
zatvorenicite. Ovoj tekst be{e revidiran vo 1933 god. od samata<br />
Komisija, a potoa mu be{e predlo`en na Dru{tvoto na narodite koe<br />
od svoja strana go odobri so rezolucija od 26 septemvri 1934 god. Po<br />
Vtorata Svetska vojna navedenite pravila bea povtorno razgleduvani<br />
od strana na Me|unarodnata zatvorska komisija koja vo 1949 god.<br />
zaklu~i deka e potrebno da bidat povtorno revidirani. Novata<br />
580)<br />
Za rabotata na ovie kogresi vidi pove}e kaj Popovi}, V. op. cit, str. 63-68 i kaj<br />
Teeters, N. Deliberations of the International Penal and Penitentiary Congresses, Philadelphia,<br />
1949.<br />
273
evizija be{e izvr{ena od strana na Sovetot za ekonomsko-socijalni<br />
pra{awa na ON i noviot predlog na ovie pravila be{e prifaten na 6<br />
juni 1951 godina. Ovde prestanuva rabotata na Me|unarodnata zatvorska<br />
komisija i vrz ovoj plan za{to nejzinata funkcija vo celost ja<br />
prezede ON so rezolucija na Generalnoto sobranie br. 415 (V).<br />
2. KOMISIJA ZA SOCIJALNI PRA[AWA NA ON I KONGRESI NA ON ZA<br />
PREVENCIJA NA KRIMINALITETOT I POSTAPUVAWE SO<br />
PRESTAPNICITE<br />
Komisijata za socijalni pra{awa na ON ja prezede rabotata na<br />
Me|unarodnata zatvorska komisija so spomenatata rezolucija na<br />
Generalnoto sobranie na ON 415 (V) od 1 dekemvri 1950 godina. Toa<br />
{to Obedinetite nacii poka`aa interes za problemite na kriminalitetot<br />
i postapuvaweto so prestapnicite u{te vo 1946 godina 581) ne ja<br />
menuva konstatacijata deka nivnite kongresi se prodol`enie na<br />
porano organiziranite kongresi od strana na CIPP 582) . Nakratako na<br />
eden sostanok na CIPP i pretstavnicite na Sekretarijatot na ON e<br />
izvr{en prenos na funkciite na CIPP vrz ON vo soglasnost so<br />
navedenata rezolucija. Zna~ajno e me|utoa, deka so ovoj prenos vo<br />
ramkite na ON bea sozdadeni uslovi ne samo za po{iroko aktuelizirawe<br />
tuku i za kriti~ko prispituvawe na slo`enite penolo{ki<br />
problemi vrz osnova na sovremenite nau~ni dostigawa i razmenata na<br />
iskustva me|u dr`avite {to se nejzini ~lenki. Vo taa smisla treba da<br />
se vrednuvaat i zgolemenite mo`nosti za vistinska primena na<br />
zaklu~ocite i preporakite doneseni na kongresite {to zapo~naa da gi<br />
organiziraat Obedinetite nacii.<br />
Prviot kongres na ON za prevencija na kriminalitetot i<br />
postapuvawe so prestapnicite e odr`an vo @eneva 1955 godina. Na<br />
ovoj kongres mu prethodea sostanoci na ~etiri regionalni konsulta-<br />
581)<br />
Poinaku: Lopez-Rey, M. Petogodi{nji kongresi Ujedinjenih nacija o prevenciji<br />
kriminaliteta i postupanju sa prestupnicima, JRKKP, Beograd, 1978/1, str. 4 i Atanackovi}, D.<br />
op. cit, str. 105.<br />
582)<br />
Vo literaturata se istaknuva deka Privremenata komisja za socijalni pra{awa na<br />
ON vo 1946 godina donese odluka so koja prevencijata na kriminalitetot i<br />
postapuvaweto so prestapnicite pretstavuva sostaven del na socijalnata politika.<br />
Vo 1948 Komisijata za socijalni pra{awa na ON (podocna Komisija za op{testven<br />
razvoj) ja donese prvata programa za rabota na Sekcijata za op{testvena odbrana na<br />
ON (podocna sekcija za prevencija na kriminalitetot i krivi~no pravosudstvo). So<br />
rezelucija 155 S (VII) od 13 avgust 1948 godina Ekonomskiot i socijalen sovet na ON<br />
go prifati stavot na Komisijata za socijalni pra{awa deka site problemi vo vrska<br />
so suzbivaweto na kriminalitetot i postapuvawe so prestapnicite treba da se<br />
re{avaat na me|unarodno nivo po pat na me|unarodni kongresi i deka vo toj pogled<br />
Obedinetite nacii treba da gi prezemat site inicijativi. I kone~no vo soglasnost so<br />
upatstvata na ovaa rezolucija vo 1949 godina se sostana grupa stru~waci koja donese<br />
preliminarni osnovi za me|unarodna aktivnost. So ove ~etiri dokumenti, vsu{nost,<br />
se zaokru`uva seta aktivnost na ON vrz ovoj plan do 1950 godina. Pove}e za toa<br />
Lopez-Rey, M.. op. cit, str. 3-7.<br />
274
tivni grupi i oa: Evropskata grupa ~ii sostanok e odr`an vo @eneva<br />
vo 1952 godina, Latinoamerikanskata grupa ~ii sostanok e odr`an vo<br />
Rio de @anerio vo 1953 godina, grupata na Sredniot Istok ~ii<br />
sostanok e odr`an vo Kairo 1953 godina i grupata na Dale~niot Istok<br />
~ii sostanok e odr`an vo Rangun 1954 godina. Na ovie regionalni<br />
sostanoci se doneseni posebni rezolucii {to bea iskoristeni od<br />
Sekretarijatot na ON za sostavuvawe zbiren izve{taj koj be{e<br />
prezentiran kako osnova za diskusija na kongresot.<br />
Na ovoj kongres osven po izve{tajot be{e raspravano i za<br />
polo`bata i obrzovanieto na kadrite vo penitencijarnite ustanovi,<br />
za rabotata na osudenite lica, za otvorenite kazneno-popravni<br />
ustanovi i za suzbivaweto na maloletni~kata delinkvencija. Rezultat<br />
od raspravata e donesuvaweto rezolucija za izborot i obrazovanieto<br />
na kadrite vo penitencijarnite ustanovi, rezolucija za otvorenite<br />
kazneno-popravni ustanovi i rezolucija za osudeni~kata rabota 583) , vo<br />
koi se reguliraat osnovnite na~ela zna~ajni za nivnoto o`ivotvoruvawe<br />
vo praktikata. Edinstveno za prevencijata i suzbivaweto na<br />
maloletni~kata delinkvencija ne bea doneseni definitivni<br />
zaklu~oci i pokraj toa {to kongresot mu posveti najgolemo vnimanie<br />
tokmu na ova pra{awe.<br />
Ona {to me|utoa, mu dava poseben beleg na ovoj kongres e sepak<br />
raspravata po tekstot na Standardnite minimalni pravila za<br />
postapuvawe so zatvorenicite i nivnoto usvojuvawe. Stanuva zbor za<br />
dokument od izvonredno zna~ewe za humanizacijata i modernizacijata<br />
na sistemot na izvr{uvaweto na kaznite li{uvawe od sloboda.<br />
Standardnite minimalni pravila se, vsu{nost, izmeni i dopolnuvawa<br />
na Zbirot na minimalnite pravila za postapuvawe so zatvorenicite<br />
{to go izraboti Me|unarodnata zatvorska komisija. Vo @eneva tie se<br />
postaveni na edno moderno ramni{te so koe {to na zatvorenicite im<br />
se ovozmo`uva za{tita od site vidovi na zloupotrebi od strana na<br />
vlasta i takva polo`ba {to im garantira so~uvuvawe na nivnoto<br />
fizi~no i du{evno zdravje, kako i na nivnoto ~ove~ko dostoinstvo. So<br />
ogled na takvata humana pozicija na ovie pravila ne{to podocna<br />
sleduva i nivnoto potvrduvawe od strana na Ekonomskiot i<br />
socijalniot sovet na ON so rezolucija 663 CI (XXIV) od 31 juni 1957<br />
godina.<br />
Pravilata gi sodr`at principite na humanost, po~ituvawe na<br />
~ovekovoto dostoinstvo, socijalnata cel i realnata mo`nost za nivna<br />
realizacija, {to od svoja strana ovozmo`uva nivna ednostavna<br />
primena od strana na zatvorskata administracija. Tie vo sebe go<br />
sodr`at ona {to generalno se smeta za dobri principi i praktika vo<br />
tretmanot na zatvorenicite i upravuvaweto so instituciite.<br />
Pravilata se pottik za postojano podobruvawe na praktikata i garancija<br />
za izbegnuvawe na pogre{en tretman, osobeno vo vrska so primena<br />
na disciplinski merki i upotrebata na instrumenti na kaznuvawe<br />
583)<br />
Za sodr`inata na ovie dokumenti vidi: Srzenti}, N. Prvi kongres Ujedinjenih nacija za<br />
suzbijanje zlo~ina i postupanje sa prestupnicima, Arhiv, Beograd, 1956/4.<br />
275
vo penalnite institucii. So niv se opredeleni i niza op{ti principi<br />
za postapuvawe so licata osudeni na kazna li{uvawe od sloboda i<br />
opredeleni re{enija vo pogled na zatvorskite prostorii,<br />
postelninata, oblekata i odr`uvaweto na higienata, medicinskite<br />
uslugi, ishranta i sl. Vo niv se sodr`ani i re{enija za pravata na<br />
osudenicite, diciplinata, kaznuvaweto i primenata na sredstva za<br />
prisilba, za inspekciski nadzor nad kazneno-popravnite ustanovi i<br />
sl. Posebno zna~ajni se onie odredbi koi se odnesuvaat na<br />
klasifikacijata i individualizacijata kako i na oblicite na<br />
postapuvawe so zatvorenicite. Intencija na pravilata e da poslu`at<br />
kako osnova za usoglasuvawe na nacionalnite zakonodavstva so<br />
civilizaciskite tekovi vo pogled na izgradbata na pohuman sistem na<br />
izvr{uvawe na kaznite li{uvawe od sloboda. Vo taa platforma se<br />
sodr`ani garanciite za opredeleni prava na osudenite lica {to se<br />
li{eni od sloboda i povolni uslovi za ostavruvawe na nivnata<br />
resocijalizacija i socijalna adaptacija. Vakviot karakter na Standardnite<br />
minimalni pravila ovozmo`i da bidat prifateni vo<br />
zakonodavstvoto i praktikata na mnogu zemji, me|u koi i vo na{ata<br />
dr`ava .<br />
Vtoriot kongres za prevencija na kriminalitetot i postapuvawe<br />
so prestapnicite e odr`an vo London 1960 godina. I na ovoj<br />
kongres bea razgleduvani pove}e penolo{ki pra{awa podeleni vo tri<br />
tematski celini. Vo ramkite na prvata tema be{e pomestan problemot<br />
na kratkite kazni li{uvawe od sloboda. Vtorata tema se odnesuva{e<br />
na postapuvaweto so osudenite lica pred nivnoto otpu{tawe od<br />
kaznenite ustanovi, postpenalnata pomo{ i pomo{ta na semejstvoto i<br />
na drugite lica {to se vo zavisna polo`ba od osudenikot koj se nao|a<br />
na izdr`uvawe na kaznata. Tretata tema gi opfati pra{awata na<br />
osudeni~kata rabota voop{to, pra{aweto na nejzinata integracija vo<br />
nacionalnoto stopanstvo i nagraduvaweto na osudeni~kiot trud.<br />
Vo ramkite na prvata penolo{ka tema bea izneseni brojni<br />
nedostatoci na kratkite kazni koi i denes pretstavuvaat neuralgi~na<br />
to~ka na kazneniot sistem. Pritoa e zazemen stav deka re{enieto na<br />
problemot na ovie kazni ne treba da se bara vo nivnoto ukinuvawe<br />
tuku vo nivnoto poretko izrekuvawe, nivnoto izvr{uvawe vo otvoreni<br />
i specijalizirani ustanovi i po{irokoto koristewe na<br />
alternativnite mo`nosti za nivna zamena.<br />
Vo ramkite na vtorata tema se rasprava{e za potrebata od<br />
voveduvawe posebni merki na tretman {to treba da bidat primeneti<br />
neposredno pred otpu{taweto na osudenite lica zaradi nivno polesno<br />
vklu~uvawe vo `ivotot na sloboda. Ovde be{e pomesteno i pra{aweto<br />
za vidovite i organizacijata na postpenalnata pomo{ kako bitna<br />
odrednica od ~ie ispolnuvawe zavisi kone~niot uspeh na<br />
resocijalizacijata 584) .<br />
V. go tekst na ovie pravila: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Penolo{ki kompendium, Grafohartija,<br />
Skopje, 1997, str. 99-119.<br />
584)<br />
Vidi: Subotin~i}, A. Zaklu~ci II kongresa OUN odr`anog u Londonu od 8-10 avgusta 1960<br />
godine, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1974/1, str. 92-94.<br />
276
Od raspravata po tretata tema proizlegoa pove}e zna~ajni<br />
zaklu~oci od koi gi izdvojuvame slednite. Osudeni~kata rabota<br />
pretstavuva nesporna moralna i socijalna vrednost {to mora da se<br />
posmatra na ist na~in kako normalnata i redovna aktivnost na<br />
sloboda. Isto taka taa mora da se vklu~i vo uslovi {to se ednakvi na<br />
onie za rabota na sloboda, osobeno onie {to se odnesuvaat na<br />
sredstvata za rabota, rabotnoto vreme i za{titata od nezgodi.<br />
Vo pogled na nagraduvaweto na osudenicite za izvr{enata<br />
rabota na kongresot be{e prifateno misleweto deka treba da se<br />
te`nee osudenikot da bide ednakvo platen kako i slobodniot rabotnik<br />
dokolku nivniot raboten u~inok e ednakov spored svojot kvalitet i<br />
kvantitet. Za taa cel e prepora~ano osudeni~kata rabota da se<br />
organizira spored na~eloto na ekonomi~nost i racionalnost 585) .<br />
Tretiot kongres e odr`an vo Stokholm 1965 godina. Na dneven<br />
red na ovoj kongres ne bea postaveni pra{awa od interes na penologijata.<br />
Ovoj kongres be{e isklu~ivo posveten na re{avaweto na problemite<br />
na prevencijata na primarniot kriminalitet i prevencijata<br />
na povratot kaj maloletnicite, pomladite polnoletni lica i vozrasnite<br />
586) .<br />
^etvrtiot kongres e odr`an vo Kijoto (Japonija) 1970 godina.<br />
Glavnata tema na ovoj kongres be{e naslovena "Kriminal i razvoj", a<br />
me|u predlo`enite temi za nejzino konkretno elaborirawe bea<br />
pomesteni: 1) Politikata na op{testvena odbrana vo odnos na razvojot<br />
{to se planira, 2) U~estvo na javnosta vo prevencijata i kontrolata<br />
na kriminalitetot, 3) Standardnite minimalni pravila za<br />
postapuvawe so zatvorenicite vo svetlinata na novite problemi vrz<br />
planot na prevospituvaweto i 4) Organizacijata na istra`uvawata za<br />
razvoj na kriminalnata politika.<br />
Pra{aweto za primena na Minimalnite pravila be{e razgleduvano<br />
od aspekt na sodr`inata i celite na ovie pravila, {iro~inata<br />
na nivnata primena, nivniot status, pridr`uvaweto kon ovie pravila<br />
i potrebata od nivna tehni~ka revizija. Pritoa be{e konstatirano<br />
deka Minimalnite pravila imaat univerzalna va`nost i deka<br />
soodvetstvuvaat na sovremenite nau~ni dostigawa od oblasta na<br />
suzbivaweto na kriminalitetot. Kongresot zastana na stojali{te<br />
deka ovie pravila mo`at da bidat primeneti vrz bilo koe lice<br />
li{eno od sloboda bez ogled na vidot na krivi~nata presuda, no i vrz<br />
onie lica na koi samo im se ograni~uva slobodata. Se insistira{e i<br />
na pogolema fleksibilnost vo nivnata primena so ogled na istoriskite,<br />
op{testvenite, ekonomskite, kulturnite i obi~ajnite priliki<br />
vo oddelni zemji. Dominira{e i anga`manot da bidat predvideni vo<br />
takva forma {to }e obezbeduva pogolema sigurnost vo nivnata<br />
585)<br />
Za ostanatite zaklu~oci vidi: Subotin~i}, A. II kongres OUN za prevencju zlo~ina i<br />
tretman delikvenata - London 1960 g. <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1973/1, str. 84-86.<br />
586)<br />
Vidi: Milutinovi}, M. Tre~i kongres UN za prevenciju kriminaliteta i tretman delikvenata,<br />
JRKKP, Beograd, 1965/4, str. 598-609 i Markovi}, T. Tre~i kongres ujedinjenih nacija za<br />
prevenciju zlo~ina i tretman delikvenata, Na{a zakonitost, Zagreb, 1965/6, str. 449-464.<br />
277
primena kako i za potrebata od nivno vnesuvawe vo zakonite na site<br />
dr`avi.<br />
Nasproti ovie konstatacii bea potencirani i opredeleni<br />
nedostatoci na ovie pravila so ednovremena ocenka deka so dobivawe<br />
na periodi~ni informacii od strana na Generalniot sekretar bi<br />
mo`elo da se o~ekuva nadminuvawe na brojnite te{kotii okolu<br />
nivnata primena i da se podobri nivniot kvalitet i kvantitet vo<br />
primenata. Ova osobeno ottamu {to vo nitu edna zemja ne e uspeano da<br />
se obezbedi nivna celosna realizacija. Me|utoa, i pokraj utvrdenite<br />
slabosti preovlada stojali{te deka ne bi trebalo da se izbrzuva so<br />
revidirawe na ovie pravila tuku deka e mnogu pozna~ajno da se<br />
obezbedi nivnata poefikasna primena spored tekstot od 1955<br />
godina 587) .<br />
Petiot kongres e od`an vo @eneva 1975 godina. Osnovanata<br />
tema na ovoj kongres be{e "Prevencija i nadzor nad kriminalitetot:<br />
predizvici vo poslednata ~etvrtina od ovoj vek". So programata za<br />
rabota na kongresot bea opfateni slednive oblasti: Promenite na<br />
formite i dimenziite na kriminalitetot - transnacionalen i nacionalaen<br />
kriminalitet; Ulogata na policijata i ostanatite organi {to<br />
go primenuvaat pravoto so poseben akcent vrz nivnata nova uloga i<br />
standardi na povedenie; Op{testveni i ekonomski posledici na<br />
kriminalitetot i predizvici vo natamo{noto istra`uvawe i<br />
planirawe 588) .<br />
Na kongresot be{e raspravano i za nekoi penolo{ki problemi,<br />
pokonkretno za postapuvawe so prestapnicite vo kazneno-popravnite<br />
ustanovi i na sloboda, kako i za primenata na Standardnite<br />
minimalni pravila za postapuvawe so zatvortenicite.<br />
Vo vrska so tretamnot na osudenite vo penitencijarnite<br />
ustanovi na kongresot be{e zaklu~eno deka kaznite li{uvawe od<br />
sloboda, osobeno onie pokratkite, kako i onie vo podolgo traewe od<br />
deset godini, se mo{ne neefikasni i ostavaat niza {tetni posledici.<br />
Ovde bea postaveni barawa za zamena na kratkite kazni li{uvawe od<br />
sloboda so tretman {to bi se ostvaruval na sloboda od strana na<br />
socijalni, zdravstveni i drugi slu`bi. So cel da se izbegnat lo{ite<br />
strani na ovie kazni bea povtoreni preporakite i za nivna zamena so<br />
sudska opomena, pari~ni kazni, uslovna osuda so za{titen nadzor,<br />
nadomest na {teta, vr{ewe op{testveno korisna rabota i upatuvawe<br />
na osudenite lica vo posebni ustanovi so specijalen tretman.<br />
Vo odnos na Standardnite minimalni pravila za postapuvawe<br />
so zatvorenicite be{e zazemen stav deka ne e potrebno nivno celosno<br />
i su{tinsko revidirawe tuku samo promena na nekoi ~lenovi.<br />
Me|utoa, kako i na prehodniot kongres vo taa smisla ne be{e ni{to<br />
587)<br />
Pove}e za toa vidi: Zaklju~ci i preporuke IV Kongresa Ujedinjenih nacija po pitanju<br />
prevencije zlo~ina i postupanju sa delikvenitima, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1976/1, str. 103-105.<br />
588)<br />
Po{iroko za ovie aspekti od rabotata na kongresot vidi: Bavcon, Lj. Spre~avanje<br />
kriminaliteta i njegovo savlad`ivanje - izazov poslednje ~etvrtine XX veka, (V Kongres OUN),<br />
JRKKP, Beograd, 1975/3, str. 473-482.<br />
278
prezemeno so uveruvawe deka vo dadeniot moment e mnogu pova`no i<br />
natamu da se dejstvuva vrz nivnata poefikasna primena.<br />
Vrz osnova na preporakata na Komitetot za prevencija i<br />
kontrola na kriminalitetot, Ekonomsko-socijalniot sovet so rezolucija<br />
2076 (LXII) od 13 maj 1977 godina, go usvoi dopolnitelnoto pravilo<br />
95 so koe se pro{iruva primenata na Pravilata i vo odnos na<br />
za{titata na lica koi se uapseni ili zatvoreni bez prethodno<br />
podignuvawe na obvinenie so {to im se ovozmo`uva ista za{tita kako<br />
i na licata koi se ve}e osudeni.<br />
Isto taka, po preporaka na Komitetot, Sovetot so svojata<br />
rezolucija 1984/47 od 25 maj 1984 ja usvoi i Postapkata za efikasna<br />
primena na Standardnite minimalni pravila za postapuvawe so<br />
zatvorenicite , i gi pokani dr`avite ~lenki da gi zemat predvid ovie<br />
pravila na postapka koga gi primenuvaat pravilata i koga gi<br />
podgotvuvaat svoite periodi~ni izve{tai do ON. Pravilata na<br />
postapkata pridru`eni so komentari predviduvaat razli~ni merki<br />
{to treba da ja ovozmo`at primenata na Pravilata i nivno vklu~uvawe<br />
vo nacionalnite zakonodavstva. Tie predviduvaat i distribucija<br />
na Pravilata do soodvetnite slu`beni lica, kako i do licata vo<br />
pritvor, ispra}awe na periodi~ni izve{tai do generalniot sekretar<br />
na ON za nivnata primena, kako i tehni~ka pomo{ od strana na ON<br />
preku nejzinite regionalni istra`uva~ki instituti ili instituti za<br />
obuka.<br />
Na kongresot be{e donesena i Deklaracijata za za{tita na<br />
site lica od tortura i ostanati surovi, nehumani ili poni`uva~ki<br />
postapki ili kazni, {to be{e usvoena i od Generalnoto sobranie na<br />
ON so rezolucija 3452 (XXX) od 9 dekemvri 1975 godina 589) .<br />
Deklaracijata go definira ma~eweto kako sekoj akt koj<br />
predizvikuva bolka ili stradawe (fizi~ko ili psihi~ko) {to go<br />
vr{i ili na koj pottiknuva slu`beno lice, so cel od maltretiranoto<br />
ili od treto lice da se dobie informacija ili priznanie ili takvoto<br />
lice da se kazni za delo {to go storilo. Aktot na ma~ewe se smeta za<br />
flagrantna povreda na pravata na ~ovekot {to treba da ja spre~i i<br />
suzbiva sekoja dr`ava - ~lenka, me|u drugoto i po pat na sistematska<br />
kontrola na istra`nite postapki i so tretmanot na osudenite lica vo<br />
kaznenite ustanovi. Sekoj ima pravo da se `ali do nepristrasen organ,<br />
a dr`avite se obvrzuvaat ma~eweto da go kaznuvaat kako krivi~no<br />
delo.<br />
Deklaracijata se odnesuva na obvrskata na sekoja dr`ava, vo<br />
ramkite na svojata jurisdikcija, da prezeme efikasni merki za<br />
prevencija vo odnos na ma~eweto ili sli~ni postapki, kaznuvawa i<br />
spre~uvawe na nivno praktikuvawe, kriminalizacija na sekoj akt na<br />
ma~ewe ili akt koj zna~i izvr{itelstvo, sou~esni{tvo ili obid da se<br />
izvr{i tortura, pravo na `alba na site onie lica koi obvinuvaat deka<br />
V. Sulemanov, Z. Penolo{ki kompendium, str. 121-129.<br />
589)<br />
Lopez-Rey, M. op. cit, str. 12. V. go tekstot na ovaa Deklaracija: <strong>Sulejmanov</strong>, Z.<br />
Penolo{ki kompendium, str. 139-142.<br />
279
ile `rtvi na ma~ewe ili sli~no postapuvawe kako i pravo na<br />
nepristrasno ispituvawe na nivniot slu~aj od strana na kompetentnite<br />
organi na odnosnata dr`ava; na `rtvite da im bide daden<br />
regres i kompenzacija; zabrana na upotreba kako dokazni sredstva na<br />
bilo koja izjava do koja e dojdeno po pat na ma~ewe ili drug surov,<br />
nehuman ili poni`uva~ki tretman ili kaznuvawe.<br />
[estiot kongres e odr`an vo Karakas (Venecuela) vo 1980<br />
godina na tema"Prevencijata na kriminalitetot i kvalitet na<br />
`ivotot" 590) . Me|u brojnite aspekti podeleni vo {est tematski<br />
podra~ja od penolo{kata oblast bea osobeno zna~ajni onie so koi se<br />
otvorija problemite na smrtnata kazna i alternativite na kaznite<br />
li{uvawe od sloboda.<br />
Pra{aweto na smrtnata kazna be{e postaveno so cel da se<br />
iznajdat re{enija za nejzino natamo{no ograni~uvawe i da se<br />
obezbedi primena na pogolem broj pravila {to se odnesuvaat na<br />
pomiluvaweto i nejzinoto pretvorawe vo dolgotrajni kazni li{uvawe<br />
od sloboda. Be{e podnesen i interesen predlog za razgleduvawe na<br />
mo`nosta od vospostavuvawe moratorium na primenata na smrtnata<br />
kazna so cel da se sozdade vremenski prostor vo koj site zemji<br />
vnimatelno }e gi prou~at vistinskite efekti od abolicijata. Ovoj<br />
predlog ne be{e usvoen, me|utoa na ostanatite predlozi i preporaki,<br />
kako na primer, na voveduvaweto standardi {to treba da se<br />
primenuvaat pri izreknuvaweto na smrtnata kazna i vlo`uvaweto<br />
pogolemi usilbi za nejzino ograni~uvawe i ukinuvawe im be{e dadena<br />
{iroka podr{ka 591) .<br />
Deinstitucionalizacijata i alternativite na kaznite<br />
li{uvawe od sloboda na ovoj kongres bea opravduvani so posredstvo na<br />
voobi~aenite prigovori {to mu se upatuvaat na li{uvaweto od<br />
sloboda. Pritoa vo prv red be{e istaknata nesoglasnosta na su{tinata<br />
na zatvorskite kazni so slobodite i pravata na ~ovekot. Vo<br />
osnova e podr`ano natamo{noto koristewe na alternativnite merki<br />
i programi kako i nivnoto natamo{no zbogatuvawe. Me|utoa, zaradi<br />
izbegnuvawe na slabostite {to mo`at da predizvikaat nesakani<br />
posledici od nivnata primena, be{e predlo`eno da se vr{i periodi-<br />
~na empiriska evaluacija na nivnite vistinski efekti. Istaknata e i<br />
potrebata od ispituvawe na odrazot od nivnata primena vrz ostanatite<br />
zatvorenici. Vo taa smisla be{e postaveno pra{aweto za<br />
kriteriumite vrz ~ija osnova se vr{i izborot na storiteli sprema<br />
koi }e se primenuvaat alternativnite merki, odnosno onie koi i<br />
natamu }e bidat upatuvani vo zatvor. Nadvladea misleweto deka<br />
zatvorot i natamu ostanuva prikladna sankcija za mentalno rastroeni-<br />
590)<br />
Vo podgotovkite na ovoj kongres golema uloga odigra sostanokot na Evropsakata<br />
regionalna grupa odr`an vo Bon, 1977 god. Vidi: Kambovski, V. Evropski reginalni<br />
pripremni sastanak za VI Kongres OUN za prevenciu kriminaliteta i tretman prestupnika<br />
(Bon, 10-14.X.1977), JRKKP, Beograd, 1977/4, str. 127-140.<br />
591)<br />
Vidi: Coti}, D. i Kambovski, V. VI Kongres Ujedinjenih nacija o prevenciji kriminaliteta i<br />
tretman prestupnika "Prevencija kriminaliteta i kvalitet `ivota", JRKKP, Beograd, 1981/1, str.<br />
124-125.<br />
280
te li~nosti, za delinkventite od navika, za povratnicite i za<br />
"opasnite" delinkventi 592) .<br />
Na ovoj kongres be{e raspravano za {iro~inata i efikasnosta<br />
na primenat na Standardnite minimalni pravila za postpuvawe so<br />
zatvorenicite vo opredeleni zemji, a be{e zagatnato i pra{aweto za<br />
vklu~uvawe na socijalite slu`bi vo procesot na resocijalizacijata<br />
na prestapnicite. Na kongresot bea usvoeni i tri zna~ajni rezloucii:<br />
rezolucija za alternativite na zatvorot, rezolucija za polo`bata na<br />
`enite preatpani~ki i rezolucija za razvivawe na merkite za<br />
socijalna reintegracija na zatvorenicite 593) .<br />
Stru~nata i nau~nata javnost koi vo poslednata decenija gi<br />
sledea rezultatite na kongresite na ON za spre~uvawe na<br />
kriminalitetot i postapuvawe so prestapnicite, mo`e{e da voo~i<br />
deka u~esnicite na VI i VII kongres, pokraj brojnite rezolucii i<br />
preporaki, usvojuvaa i posebni apeli do dr`avite-~lenki na ON koi<br />
bea nare~eni Karaka{ka deklaracija i Milanski plan za akcija,<br />
spored mestata na odr`uvaweto na ovie kongresi. Vsu{nost, stanuva<br />
zbor za poraki na kongresite do celokupnata svetska javnost, posebno<br />
do vladite i pravosudnite organi kako i do nau~nite i stru~ni<br />
me|unarodni i nacionalni organizacii i institucii, da se zajaknat<br />
usilbite i me|unarodnata sorabotka vo spre~uvaweto i suzbivaweto<br />
na kriminalitetot.<br />
Karaka{kata deklaracija prepora~ana so rezolucija 35/171 od<br />
{estiot kongres be{e usvoena na 96-to plenarno zasedanie na<br />
Generalnoto sobranie na ON od 15 dekemvri 1980 godina. Za nea e<br />
karakteristi~no deka kriminalitetot go nazna~i kako fenomen {to<br />
ima isklu~itelno vlijanie vrz socijalniot i ekonomskiot razvoj, koj<br />
go smaluva kvalitetot na `ivotot i go zagrozuva dostoinstvoto na<br />
lu|eto sozdavaj}i klima na strav i nasilstvo. Ottamu spre~uvaweto na<br />
kriminalitetot i problemite na krivi~nata pravda mora da se<br />
posmatraat vo vrska so ekonomskiot razvoj, politi~kiot sistem, socijalnite<br />
i kulturnite vrednosti kako i noviot ekonomski poredok.<br />
Deklaracijata gi povikuva site op{testveni segmenti da go dadat<br />
svojot pridones vo sozdavaweto na programi za prevencija na<br />
kriminalitetot koj, pokraj ostanatite karakteristiki na sekoe<br />
op{testvo poedine~no, }e gi zeme predvid i slobodite i pravata na<br />
~ovekot.<br />
Sedmiot kongres e odr`an vo Milano 1985 godina. Na kongresot<br />
se rasprava{e za slednive pra{awa: 1) Novi dimenzii na kriminalitetot<br />
i spre~uvawe na kriminalitetot vo kontekst na ravojot, 2)<br />
Krivi~noto pravosudstvo i negovite perspektivi vo svetot koj se<br />
menuva, 3) @rtvata na kriminalitetot, 4) Mladina, kriminalitet i<br />
pravosudstvo i 5) Formirawe i primena na stnandardi i normi na ON<br />
vo oblasta na krivi~noto pravosudstvo. Ovie pra{awa bea<br />
razgleduvani na plenarna sednica i vo ramkite na dva komiteti. Od<br />
592)<br />
Ibid, str. 135-137.<br />
593)<br />
Vidi: ibid, str. 138-139.<br />
281
penolo{ki aspekt e osobeno zna~ajno {to vo vrska so petoto pra{awe,<br />
a vrz osnova na predhodno izgotveni materijali (izve{tai i<br />
zabele{ki na Generalniot sekretar) na prviot komitet be{e<br />
diskutirano za alternativite na kaznata zatvor i merkite za nivno<br />
op{testveno prilagoduvawe, za opravdanosta na Standardnite minimalni<br />
pravila za postapuvawe so zatvorenicite, za pra{aweto na<br />
ekstralegalni, sumarni i arbitrerni egzekucii kako i za garanciite<br />
vo izrekuvaweto i ograni~uvaweto na smrtnata kazna. Od strana na<br />
ovoj komitet bea usvoeni i pove}e rezolucii me|u koi rezolucijata za<br />
polo`bata na zatvorenite (pritvoreni) lica i rezolucijata za<br />
ekstralegalni, sumarni i arbitrerni egzekucii 594) .<br />
Ramkovnata spogodbata za transver na stranski zatvorenici ,<br />
koja e usvoena na Sedmiot kongres i prifatena od strana na Generalnoto<br />
sobranie so rezolucija 40/146 od 13 dekemvri 1985 godina, be{e<br />
elaborirana od strana na Komitetot za prevencija i kontrola na<br />
kriminalitetot, kako i od strana na regionalni i interregionalnite<br />
podgotvitelni sostanoci za Sedmiot kongres vo soglasnost so<br />
rezolucijata 13 od {estiot kongres. Sogleduvaj}i go problemot {to se<br />
sozdava so licata koi se nao|aat vo zatvori vo stranstvo, Ramkovnata<br />
spogodbata potencira deka resocijalizacijata na storitelite }e se<br />
postigne mnogu pove}e ako na zatvorenicite im se dade {ansa da ja<br />
izdr`uvaat kaznata vo svojata zemja t.e. vo zemjata ~ii dr`avjani sî,<br />
ili kade {to imaat postojano `iveali{te. Spored toa, Ramkovnata<br />
spogodba, ima za cel da im pomogne na zemjite-~leki da razvijat mre`a<br />
na bilateralni i multiratelarni spogodbi so cel da se ovozmo`i<br />
vra}aweto na stranskite zatvorenici vo nivnata zemja kade }e<br />
prodol`at da ja izdr`uvaat kaznata. Zasnovana vrz op{tiot princip<br />
za me|unarodna sorabotka i zaemeno po~ituvawe na nacionalniot<br />
suverenitet i jurisdikcija, Ramkovnata spogodbata vklu~uva i ~lenovi<br />
koi se odnesuvaat na soglasnosta i na samite zatvorenici i drugi<br />
barawa, proceduralni pravila, primena i izemawe.<br />
Preporakite za tretman na stranskite zatvorenici , isto taka,<br />
usvoeni od strana na Sedmiot kongres, se pridru`en dokument na<br />
prethodniot instrument. Tie vklu~uvaat preporaki za ednakov<br />
pristap na stranskite zatvorenici kon obrazovanieto, rabotata i<br />
obukata vo zatvorite kako i ednakov pristap kon alternativnite<br />
merki, po~ituvawe na nivnata religija i obi~ai, po~ituvawe na<br />
nivnite prava da kontaktiraat so konzularnite prestavni{tva ili<br />
semejstvata kako i da im bide ovozmo`en preveduva~ koga toa e<br />
potrebno.<br />
Pravilnoto funkcionirawe na sudstvoto i drugite organi vo<br />
~ija nadle`nost se sproveduvawe na zakonite i efikasnoto sprovedu-<br />
594)<br />
Vidi: Coti}, D. i dr. VII kongres Ujedinjenih nacija o spre~avanju kriminaliteta i<br />
postupanju sa prestupnicima (Milano, 16.8 do 6.09.1985 godine), JRKKP, Beograd, 1985/2-3,<br />
str. 238-240.<br />
V. go tekstot na ovoj dokument: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Penolo{ki kompendium, str. 249-253.<br />
V. go tekstot na ovoj dokument: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Penolo{ki kompendium, str. 253-254.<br />
282
vawe na zakonite e od su{testveno zna~ewe ne samo za efektivna<br />
kriminalna politika tuku i za za{tita na fundamentalnite ~ovekovi<br />
prava na individuite. Prv instrument na ON vrz ovoj plan be{e<br />
Kodeksot za odnesuvawe na licata odgovorni za primena na zakonot ,<br />
usvoen od strana na Generalnoto sobranie so rezolucija 34/169 od 17<br />
dekemvri 1979 godina. Razvojot na ovoj instrument be{e iniciran od<br />
strana na Generalnoto sobranie so rezolucija 3218 (XXIX) od 6<br />
noemvri 1974 godina so koja se pobara od Pettiot kongres itno da se<br />
posveti na pra{aweto na elaborirawe na eden me|unaroden eti~ki<br />
kodeks za policijata i povrzanite agencii za sproveduvawe na<br />
zakonite. Kongresot, po razgleduvaweto na Predlog - kodeksot za<br />
policiskata etika, podgotven od strana na rabotna grupa na policiski<br />
eksperti, istiot go prepora~a za razgleduvawe od strana na<br />
Generalnoto sobranie koe so rezolucija 3453 (XXX) od 9 dekemvri 1975<br />
godina pobara od Komitetot za prevencija i kontrola na<br />
kriminalitetot ovoj Predlog-kodeks da go finalizira. Komitetot<br />
podrobno ja razgleda ovaa materija i istiot prepora~a preraboten<br />
Predlog-kodeks koj podocna be{e usvoen od Sobranieto, po dvegodi{no<br />
razgleduvawe na istiot od strana na rabotna grupa od negoviot<br />
tret komitet.<br />
Spored rezolucijata so koja be{e usvoen Kodeksot, prirodata<br />
na funkcijata na sproveduvawe na zakonite vo odbrana na javniot<br />
poredok i na~inot na koj ovaa funkcija se ostvaruva, imaat direktno<br />
vlijanie vrz kvalitetot na `iveewe na poedincite kako i na samoto<br />
op{testvo. Sobranieto go potencira zna~eweto na zada~ata {to ja<br />
imaat onie koi gi sproveduvaat zakonite no, istovremeno, uka`uvaj}i<br />
na opasnosta od zloupotreba na slu`benata polo`ba {to mo`e da<br />
proizleze so izvr{uvaweto na taa dol`nost. Glavnata premisa na<br />
Kodeksot e deka onie koi ja ostvaruvaat policiskata vlast se dol`ni<br />
da go po~ituvaat i za{tituvaat ~ovekovoto dostoinstvo i da gi branat<br />
~ovekovite prava na site lica. Kodeksot osobeno zabranuva ma~ewe i<br />
drug akt na korupcija, izrazuvaj}i deka silata mo`e da se primenuva<br />
samo koga taa navistina e neophodna, ja istaknuva odgovornosta da se<br />
{titi tajnosta na li~nite podatoci i povikuva na celosna za{tita na<br />
zdravjeto na licata koi se vo pritvor ili zatvor.<br />
Po razgleduvaweto na mo`nite merki za promocija na<br />
primenata na Kodeksot od strana na {estiot i sedmiot kongres,<br />
Komitetot za prevencija i kontrola na kriminalitetot go elaborira{e<br />
Predlog - upatstvoto za efikasna primena na Kodeksot . Vo<br />
istiot se inkorporirani i predlozite od strana na me|uregionalniot<br />
Kako edno od va`nite dostignuvawa na ON vrz planot na gri`ata za ~ovekovite<br />
prava nesomneno e donesuvaweto na Kodeksot za odnesuvawe na licata odgovorni za<br />
primena na zakonot koi vo prv red se odnesuvaat na slu`bite koi imaat funkcija na<br />
za{tita na javniot red i mir, odnosno poredokot (policija, sudska policija i se<br />
razbira slu`bata na bezbednost vo kaznenite ustanovi - nadzornici, komandiri i<br />
zapovednici koi pri vr{eweto na svoite zada~i imaat ovlastuvawa na policajci). V.<br />
go tekstot na ovoj dokument: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Penolo{ki kompendium, str. 181-187.<br />
V. go tekstot na ovoj dokument: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Penolo{ki kompendium, str. 189-192.<br />
283
podgotvitelen sostanok na ovaa tema vo ramkite na Sedmiot kongres.<br />
Upatstvoto be{e usvoeno od strana na Ekonomsko-socijalniot sovet,<br />
so rezolucija 1989/61 od 24 maj 1989 godina.<br />
Osnovnite principi za nezavisnost na sudstvoto bea usvoeni na<br />
Sedmiot kongres i prifateni od strana na Generalnoto sobranie so<br />
rezolucija 40/146 od 13 dekemvri 1985 godina. [estiot kongres so<br />
svojata rezolucija 16 go povika Komitetot za prevencija i kontrola na<br />
kriminalitetot da podgotvi upatstvo za nezavisnost na sudiite. Takvo<br />
upatstvo e izraboteno od strana na Komitetot na negovata osma sesija<br />
i razgledana od strana na me|uregionalniot podgotvitelen sostanok za<br />
Sedmiot kongres koj se odr`a vo Varena, Italija, so podr{ka na<br />
razli~ni me|uvladini i nevladini organizacii, posebno<br />
Me|unarodnata asocijacija na sudiiite i Me|unarodnata komisija na<br />
pravnicite. Sedmiot kongres re{i da go usvoi ovoj instrument kako<br />
Osnovni principi za nezavisnost na sudstvoto. Tie principite ja<br />
potenciraat potrebata za nezavisnost na sudstvoto koja treba da bide<br />
zagarantirana od strana na dr`avata i uredena so ustavot ili zakon.<br />
Tie istaknuvaat deka pravdata bara sekoj da ima pravo na fer i javno<br />
sudewe od strana na kompetenten, nezavisen i nepristrasten sud vo<br />
soglasnost so principite deklarirani vo Univerzalnata deklaracija<br />
za ~ovekovi prava, Me|unarodniot pakt za gra|anski i politi~ki<br />
prava i drugi instrumenti na ON. Za da se obezbedi nezavisnost na<br />
sudstvoto, Osnovnite principi opredeluvaat kriteriumi koi se<br />
odnesuvaat na statusot na sudiite kako {to se kvalifikacijata,<br />
izborot, obukata, mandatot, profesionalnata tajna i imunitetot.<br />
Principite, isto taka, opredeluvaat deka sudiite treba da ja u`ivaat<br />
slobodata na izrazuvawe i zdru`uvawe kako i da u`ivaat imunitet vo<br />
odnos na bilo kakvi, nepotrebni disciplinski postapki.<br />
Vrz osnova na preporaka na Komitetot za prevencija i kontrola<br />
na kriminalitetot, Ekonomsko-socijalniot sovet ja usvoi i Postapkata<br />
za efikasna primena na osnovnite principi za nezavisnost na<br />
sudstvoto so rezolucijata 1989/60 od 24 maj 1989 godina. Vo soglasnost<br />
so ovaa rezolucija, Komitetot na svojata desetta sesija go razgleda<br />
predlogot podgotven od strana na Me|unarodniot sostanok na eksperti<br />
na ON, odr`an vo Baden, Avstrija vo 1987 godina a vrz osnova na<br />
rezultatite od istra`uvawata na Institutot na ON za<br />
me|uregionalno istra`uvawe na kriminalitetot (UNICRI) i vo<br />
sorabotka so razli~ni nevladini organizacii. So ovoj dokument se<br />
povikuvaat dr`avite da gi usvojat i primenat Osnovnite principi, vo<br />
soglasnost so ustavna predvidena postapka i doma{na praktika. Tie,<br />
isto taka, baraat od dr`avite da se anga`iraat okolu popularizacija<br />
i objavuvawe na Osnovnite principi, barem na glavniot ili<br />
oficijalen jazik (jazici) na zemjata i da ovozmo`at toj tekst da bide<br />
dostapen do site ~lenovi na sudstvoto. Se pokanuvaat vladite da<br />
odr`uvaat seminari i kursevi na nacionalno ili regionalno nivo na<br />
temata za nezavisnost na sudstvoto. Dr`avite-~lenki se pokanuvaat da<br />
go izvestuvaat generalniot sekretar, na sekoi pet godini, po~nuvaj}i<br />
od 1988 godina, za napredokot koj }e bide postignat vo primenuvaweto<br />
na Osnovnite principi.<br />
284
Tragi~nite iskustva so sumarnite i ekstralegalnite egzekucii<br />
vo nekolku navrati baraa da se insistira na bezrezervno po~ituvawe<br />
na ovaa rezolucija. Toa me|u drugoto e storeno i so posebna rezolucija<br />
na Sedmiot Kongres. Po pra{aweto na ekstralegalnite, arbitrerni i<br />
sumarni egzekucii, vklu~itelno i na masovnite is~eznuvawa na lica<br />
vo poedini zemji i regioni, Generalnoto sobranie na ON donese i<br />
posebna rezolucija 39 (110) od 14 dekemvri 1984 godina. Vrz osnova na<br />
preporaka na Komitetot za prevencija i kontrola na kriminalitetot,<br />
Ekonomsko-socijalniot sovet so rezolucija 1989/65 od 24 maj 1989<br />
godina go usvoi Principite za efikasna prevencija i ispituvawe na<br />
nezakonski, arbitrerni egzekucii i egzekucii po itna postapka.<br />
Razli~ni tela na ON kako i drugi me|unarodni tela baraa na~ini kako<br />
da se zapre praktikata na nezakonski, arbitrerni egzekucii i<br />
egezekucii po itna postapka a osobeno Komisijata za ~ovekovi prava,<br />
nejziniot Specijalen izvestuva~ za ova pra{awe, nejzinata<br />
podkomisija za prevencija na diskriminacijata i za{tita na<br />
malcinstvata, Komitetot za prevencija i kontrola na kriminalitetot<br />
i brojnite kongresi organizirani od strana na ON koi se odnesuvaa na<br />
problematikata za prevencija na kriminalitetot i postapuvawe so<br />
prestapnicite. Sorabotkata na telata na ON, me|uvladinite i<br />
nevladinite organizacii a osobeno Me|unarodniot komitet za<br />
za{tita na ~ovekovite prava na Asocjacijata na pravnicite na<br />
Minesota, rezultira{e vo formulacija na ovie principi. Pri<br />
usvojuvaweto na Principite, Sovetot prepora~a tie da bidat zemeni<br />
predvid i po~ituvani od strana na dr`avite pri izrabotkata na<br />
nacionalnata legislativa i praktika. So niv, isto taka, treba da<br />
bidat zapoznati i pripadnicite na pravosudstvoto, vojskata, advokatite,<br />
~lenovite na izvr{ni tela na vladata kako i javnosta, voop{to.<br />
Ovie principi predviduvaat obvrska za dr`avite so zakon da gi<br />
zabranat site nezakoniti, arbitrerni egzekucii i egzekucii po itna<br />
postapka. Nikoj ne smee da bide ekstradiran na dr`ava kade nekoj<br />
mo`e da stane `rtva na takva egzekucija. Natamu, principite<br />
povikuvaat za brza no istovremeno i nepristrasna istraga na site<br />
slu~ai kade postoi somnevawe deka se raboti za vakva egzekucija od<br />
strana na slu`benici ili nezavisni komisii koi se konstituirani za<br />
takva cel. Treba da se predvidi posebna postapka i upatstva za vakvite<br />
istragi. Onie koi u~estvuvale vo vakvi egzekucii treba da bidat<br />
sudeni, a na semejstvata na `rtvite da im se obezbedi pravoto na<br />
pravedna kompenzacija. Sekreterijatot na ON podgotvi i Upatstvo za<br />
efikasna prevencija i istraga na nezakonskite, arbitrerni egzekucii<br />
i egzekucii po itna postapka, koja gi razrabotuva Principite vo<br />
tehni~ka smisla. Upatstvoto e elaborirano vo tesna sorabotka so<br />
eksperti vo ova oblast i zaiteresiranite nevladini organizacii.<br />
Ve}e spomnatiot Milanski plan za akcija be{e usavoen na ovoj<br />
Kongres. Za ovoj dokument e zna~ajno deka razrabotuvaj}i poedini<br />
elementi na Karaka{kata deklaracija, posebno go naglasi zna~eweto<br />
na borbata protiv aparhejdot, terorizmot, zloupotrebata i<br />
krium~areweto na drogata, kako i organiziraniot kriminalitet. Toa<br />
go postavuva baraweto za unapreduvawe na krivi~nopravnoto<br />
285
pravosudstvo i intenzivirawe na me|unarodnata sorabotka, zasilen<br />
intenzitet na megunarodnata pravna pomo{ i sozdavawe na posebni<br />
programi za spre~uvawe i suzbivawe na kriminalitetot za poedini<br />
regioni vo svetot. Od rabotata na vtoriot komitet treba da se izdvoi<br />
donesuvaweto na rezolucijata za razvoj na Standardnite minimalni<br />
pravila za za{tita na decata na koi im e odzemena slobodata 595) .<br />
Osmiot kongres e odr`an vo Havana 1990 godina. "Spre~uvaweto<br />
na kriminalitetot i krivi~noto pravosudstvo vo kontekst na<br />
razvojot: realnosti i perspektivi na me|unarodnata sorabotka" be{e<br />
glavnata tema na ovoj kongres. Od penolo{kite temi va`no e da se<br />
idvojat "Kriminalnata politika vo odnos na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda, drugite krivi~no sankcii i alternativnite merki", za koja se<br />
rasprava{e na prviot komitet i "Rezultati od istra`uvaweto vo<br />
vrska so primenata na alternativnite merki na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda" koja be{e pomestena na priot nau~en simpozium organiziran<br />
vo ramkite na zvani~nata programa na kongresot 596) .<br />
Kako osnova za diskusija po temite od penolo{ki interes<br />
poslu`ija nekolku izve{tai na Generalniot sekretar, a nivna osnovna<br />
cel be{e da se oceni adekvatnosta na usvojuvaweto na poseben<br />
instrument na ON za minimalnite standardi vo vrska so primenata na<br />
voninstitucionalnite merki, odnosno sankcii koi ne povlekuvaat<br />
li{uvawe od sloboda. Na kongresot be{e konstatirano deka e ogromen<br />
brojot na osudenici na kazna li{uvawe od sloboda i, {to e u{te<br />
polo{o, deka brojot na zatvorenicite koi ~ekaat na sudewe e mnogu<br />
pogolem od niv. Ottamu e podr`ana orientacijata za smaluvawe na<br />
brojot na zatvorenicite za polesni vidovi kriminalitet, osobeno za<br />
nebre`ni dela izvr{eni od strana na primarni storiteli. Vo taa<br />
smisla be{e raspravano i za stigmatizacijata i difamacijata kako<br />
negativni posledici na osudata so zalo`ba za iskoristuvawe na<br />
mo`nite alteranativi na kaznata zatvor. Me|u niv posebno vnimanie<br />
ñ be{e posveteno na merkata upatuvawe na op{testveno korisna<br />
rabota bez li{uvawe od sloboda no, pritoa ne be{e propu{teno da se<br />
naglasat i rezervite vo pogled na prakti~nite te{kotii vo nejzinata<br />
realizacija.<br />
Od raspravata po ovie pra{awa proizlegoa pogolem broj<br />
rezolucii od koi tri bea dopolnitelno odobreni od strana na Generalnoto<br />
sobranie na ON. Toa se rezoluciite za Standardnite minimalni<br />
pravila za vonzavodskite merki (tn. "Tokiski pravila"), 2.<br />
595)<br />
Ibid, str. 243.<br />
596)<br />
Ostanataite temi na ovoj kongres bea: 1) Efikasni nacionalni i internacionalni<br />
akcii vo odnos na a) Organiziraniot kriminalitet i b) Teroristi~kite kriminalni<br />
aktivnosti, 2) Spre~uvawe na kriminalitetot na mladite, krivi~noto pravosudstvo<br />
za maloletnici i za{tita na mladite, 3) Normi i nasoki na ON za spre~uvawe na<br />
kriminalitetot i krivi~noto pravosudstvo, primena na postojnite instrumenti i<br />
prioriteti za nivno natamo{no sozdavawe. Po{iroko za raspravata po niv vidi:<br />
Coti}, D. Osmi kongres Ujedinjenih nacija za spre~avanje kriminaliteta i postupanje sa<br />
zatvorenicima (Havana, 27 august - 7 septembar 1990), Forum ~oveka i pravo, Beograd,<br />
1991/2, str. 54-59.<br />
286
Osnovnite principi na tretman sprema zatvorenicite i 3. Kompjuterizacija<br />
na krivi~noto pravosudstvo. Zna~ajno e da se podvle~e i<br />
donesuvaweto na prvata i vtorata rezolucija {to bea motivirani od<br />
idejata da poslu`at kako minimalni pravila so koi }e se zaokru`i<br />
celokupniot sistem na standardi od oblasta na izvr{uvaweto na<br />
krivi~nite sankcii, odnosno kako vode~ki principi za eventualna<br />
revizija na Minimalnite pravila za postapuvawe so zatvornicite od<br />
1955 godina.<br />
Od ostantite rezolucii {to bea usvoeni od strana na prviot<br />
komitet, a potoa i na plenumot na kongresot vredno e da se poso~at<br />
rezolucijata za aktivnost na Me|unarodniot crven krst vo odnos na<br />
licata li{eni od sloboda, rezolucijata za infekcii so ~ove~ki<br />
imunoficienten virus (HIV) i spre~uvawe na SIDA vo zatvorot,<br />
rezolucija za me|unarodna i interregionalna sorabotka na penitencijarnite<br />
administracii, rezolucija za otpust na zatvornici osudeni na<br />
do`ivoten zatvor i rezolucija za pravila na ON za za{tita na<br />
maloletnici koi se li{eni od sloboda.<br />
Vo ramkite na vtoroto rabotno telo (vtoriot komitet) be{e<br />
izlo`ena rezolucija za ukinuvawe, odnosno rigorozno stesnuvawe na<br />
prime-nata na smrtnata kazna. Ovaa rezolucija {to ja podnese delegacijata<br />
na Italija naide na ostri sprotivstavuvawa od strana na<br />
delegaciite od Afrika i Azija pa ottamu i ne be{e usvoena.<br />
Osnovnite principi za postapuvawe so zatvorenicite ,<br />
usvoeni od strana na Generalnoto sobranie so rezolucija 45/111 od 14<br />
dekemvri 1990 godina po prerporaka na Osmiot kongres, bea<br />
elaborirani od strana na Latinoameri~kiot regionalen podgotvitelen<br />
sostanok za Osmiot kongres. Tie se zasnovani vrz prethodnata<br />
rabota na nekolku nevladini organizacii. So niv se potvrduvaat<br />
nekoi fundamentalni prava na zatvorenicite i se predviduva deka<br />
site zatvorenici treba da se tretiraat so dol`en respekt kon nivnoto<br />
neotu|ivo dostoinstvo i kako lu|e bez diskriminirawe od bilo koj<br />
vid. Oven izvesnite ograni~uvawa vo pogled na slobodata na<br />
dvi`eweto, na site zatvorenici treba da im bide ovozmo`eno da gi<br />
u`ivaat svoite ~ove~ki prava i osnovni slobodi kako {to toa e<br />
predvideno so niza me|unarodni konvencii. So deklariraweto na ovie<br />
prava, Osnovnite principi upatuvaat na odredbite na Standardnite<br />
pravila za postapuvawe so zatvorenicite.<br />
Standardni minimalni pravila na ON za vonzavodskite merki<br />
(Tokiski pravila) se rezultat na dolgata i intenzivna debata koja<br />
be{e inicirana na Sedmiot kongres. Pravilata bea, glavno,<br />
elaborirani od strana na Institutot na ON - Azija i Dale~niot<br />
Istok za prevencija na kriminalitetot i tretman na storitelite<br />
(UNAFEI), Fuxi, Tokio. Za niv intenzivno se diskutira{e od strana<br />
na eksperti na interregionalniot podogotvitelen sostanok za Osmiot<br />
kongres i od strana na Komitetot za prevencija i kontrola na<br />
V. go tekstot na ovoj dokument: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Penolo{ki kompendium, str. 135-137.<br />
V. go tekstot na ovoj dokument: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Penolo{ki kompendium, str. 231-144.<br />
287
kriminalitetot, kako i od strana na Me|unarodnata fondacija za<br />
kazneni i penitencijarni pra{awa. Vrz osnova na preporaka na<br />
Osmiot kongres, Generalnoto sobranie gi usvoi pravilata so svojata<br />
rezolucija 45/110 od 14 dekemvri 1990. Ovie pravila prestavuvaat<br />
paket preporaki koj sodr`i eden balansiran pristap {to gi zema<br />
predvid razli~nite pogledi i iskustva na vladite, pravnite eksperti<br />
kako i ekspertite i prakti~arite vo odnosnata oblast. Tie<br />
potenciraat deka zatvorot treba da se smeta kako krajno sredstvo i da<br />
gi nastojuvaat da ja pottiknat promocijata na nezatvorskite merki, se<br />
razbira, so dol`nata po~it kon postignuvaweto na ramnote`a me|u<br />
pravata na individualnite storiteli, pravata na `rtvite i interesot<br />
na op{testvoto. Pravilata sodr`at {irok spektar na nezatvorski<br />
merki koi se odnesuvaat na razli~ni fazi od sproveduvaweto na<br />
krivi~nata postapka. Tie, isto taka, sodr`at i pravila za primena na<br />
nezatvorskite merki, obuka na personalot, vklu~uvawe na javnosta i<br />
volonteri, istra`uvawa, planirawe, formulirawe na politikata,<br />
evaluacija, itn. Zna~i, eden temelen paket na pravila koi treba da<br />
ovozmo`at popularizacija na alternativnite merki sprema zatvorot.<br />
Ramkovnata spogodba za prenos na nadzorot vrz prestapnicite<br />
koi se uslovno osudeni ili se nao|aat na usloven otpust , e usvoena od<br />
strana na Generalnoto sobranie so rezolucijata 45/119 od 14 dekemvri<br />
1990, isto taka, po preporaka na Osmiot kongres. Ramkovnata spogodba<br />
e elaborirana od strana na Komitetot za prevencija i kontrola na<br />
kriminalitetot, interregionalniot i regionalniot podgotvitelen<br />
sostanok za Osmiot kongres, kako i od strana na Me|unarodniot<br />
sostanok na eksperti koj se odnesuval na temata za odnosot na ON i<br />
primenuvaweto na pravoto a koj e odr`an vo Baden, Avstrija. Nejzina<br />
cel e da im ovozmo`i na dr`avite storitelite-stranci koi se uslovno<br />
osudeni ili onie koi se na usloven otpust, da se vratat vo svoite<br />
nacionalni dr`avi ili da se preselat vo druga dr`ava i toa preku<br />
prenesuvawe na odgovornosta za nadzorot vo odnos na ovie lica vrz<br />
dr`avite kade tie }e zaminat kako i so primena na uslovite za<br />
nezatvorskite (alternativni) merki. Dva osnovni koncepti bea<br />
motivira~ki faktori i podr{ka za razvojot na ovaa Ramkovna<br />
spogodba. Prvo, mo`nosta za prenesuvawe na nadzorot vo odnos na<br />
stranskite storiteli koi bile uslovno osudeni ili se na uslvoen<br />
otpust mo`e da pridonese za zgolemuvaweto na primenata na<br />
alternativnite merki nasproti zatvorot. Vtoro, nadzorot vrz<br />
storitelot-stranec vo negovata sopstvena zemja mo`e pove}e da<br />
pridonese za negova pobrza i poefektivna resocijalizacija, odo{to<br />
toa mo`e da go stori zatvorot vo zemjata kade toj e tu|inec.<br />
Osnovnite principi za upotreba na sila i ogneno oru`je od<br />
strana na licata odgovorni za primena na zakonot , bea usvoeni od<br />
strana na Osmiot kongres i prifateni od strana na Generalnoto<br />
sobranie so rezolucija 45/166 od 18 dekemvri 1990 godina. Istite bea<br />
V. go tekstot na ovoj dokument: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Penolo{ki kompendium, str. 255-262.<br />
V. go tekstot na ovoj dokument: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Penolo{ki kompendium, str. 193-201.<br />
288
azraboteni i od strana na me|uregionalniot podgotvitelen sostanok<br />
za Osmiot kongres, Komitetot za prevencija i kontrola na kriminalitetot<br />
kako i od strana na Me|unarodniot sostanok na eksperti koj ja<br />
obrabotuva{e temata za odnosot na ON i sproveduvaweto na zakonite<br />
koj se odr`a vo Baden, Avstrija. Osnovnite principi treba da<br />
ovozmo`at podrobni pravila za upotrebata na sila i ogneno oru`je od<br />
strana na slu`benite lica zadol`eni za primena na zakonite, vo<br />
soglasnost so ~lenot 3 od Kodeksot za odnesuvawe na slu`enite lica<br />
zadol`eni za primena na zakonite. Tie sodr`at specijalni upatstva za<br />
upotrebata na sila i standardi za postapuvawe vo slu~aj na nezakonski<br />
postapki sprema licata vo pritvor ili zatvor. Posebno vnimanie í e<br />
posveteno na upotrebata na sila i ogneno oru`je kako na krajni<br />
sredstva, na eti~kite pra{awa, na novite tehnologii za razvivawe na<br />
nesmrtonosno oru`je i municija za soodvetna upotreba, na<br />
proporcionalen odgovor na slu`benite lica vo zavisnost od te`inata<br />
na deloto i legitimnite celi koi treba da se postignat, na<br />
kvalifikacijata i obukata vo upotrebata na silata od strana na<br />
slu`benite lica, na obrazovanieto za upotreba na silata i ognenoto<br />
oru`je vo ramkite na slu`benata dol`nost, na efikasnoto<br />
izvestuvawe i preispituvawe na postapkite na slu`benite lica vo<br />
konkretni slu~ai. Osmiot kongres gi prepora~a i Principite za<br />
nacionalna, regionalna i me|unarodna primena i go povika Komitetot<br />
za prevencija i kontrola na kriminalitetot da ja razgleda<br />
efektivnosta vo primenata kako prioritetno praawe vo svojata<br />
rabota. Kongresot pobara od generalniot sekretar da prezeme<br />
soodvetni ~ekori za obezbeduvawe na naj{iroka mo`na distribucija<br />
na Principite i gi povika dr`avite-~lenki da go informiraat<br />
generalniot sekretar, sekoi pet godini, po~nuvaj}i od 1992 godina za<br />
eventualniot napredok koj }e se postigne vo primenata na<br />
Principite.<br />
Posledniot kongres na ON za prevencija na kriminalitetot i<br />
postapuvawe so prestapnicite e odr`an vo Kairo, 1995 god. Na<br />
Kongresot se rasprava{e po slednive ~etiri glavni temi: 1. Me|unarodnata<br />
sorabotka i prakti~nata tehni~ka pomo{ za zajaknuvawe na<br />
vladeeweto na pravoto: Promovirawe na Programata na ON za prevencija<br />
na kriminalitetot i krivi~nata pravda. 2. Akcija protiv<br />
nacionalniot i transnacionalniot ekonomski i organiziran kriminal<br />
i ulogata na krivi~noto pravo vo za{titata na okolinata: nacionalni<br />
iskustva i me|unarodna sorabotka. 3. Krivi~nata pravda i<br />
policiskite sistemi: menaxment i usovr{uvawe na policijata i na<br />
drugite kriminalisti~ki agencii, javnoto obvinitelstvo, sudovite i<br />
popravnite domovi i ulogata na advokatite. 4. Strategija za prevencija<br />
na kriminalot, osobeno na onie {to se odnesuvaat na kriminalot<br />
vo urbanite podra~ja, kako i na maloletni~kiot i nasilni~kiot<br />
kriminal, vklu~itelno i na pra{aweto vo vrska so `rtvite: ocenka i<br />
novi perspektivi. Isto taka bea paralelno odr`ani {est seminari na<br />
koi bea razgleduvani problemite vo vrska so: 1. Ekstardicijata i<br />
megunarodnata sorabotka, 2. Mediumite i prevencijata na kriminalot,<br />
3. Urbanata politika i prevencijata na kriminalot, 4. Prevencijata<br />
289
na kriminalot so elementi na nasilstvo, 5. Ekolo{kata za{tita na<br />
nacionalno i na me|unarodno ramni{te i, 6. Me|unarodnata sorabotka<br />
i pomo{ vo upravuvaweto so sistemot na krivi~nata pravda:<br />
kompjuterizacija na operaciite na krivi~nata pravda i razvivawe,<br />
analizirawe i upotreba na informaciite od oblasta na krivi~nata<br />
pravda.<br />
Kako {to mo`e da se zabele`i od izlo`enite naslovi na ovoj<br />
Kongres glavno dominiraa kriminalnopoliti~ki i viktimolo{ki<br />
pra{awa vo vrska so koi bea doneseni i pove}e razolucii. Me|utoa, ni<br />
ovoj pat, iako vo ne{to pomal obem, ne izostana interesot za<br />
penolo{kata problematika. Vo taa smisla bez poseben komentar ja<br />
poso~uvame rezolucijata "Prakti~na implementacija na Standardnite<br />
minimalni pravila za postapuvawe so zatvorenicite". <br />
3. KONGRESI NA ME\UNARODNOTO ZDRU@ENIE ZA KRIMINOLOGIJA<br />
Me|unarodnoto zdru`enie za kriminologija (La SociÒtÒ Internationale<br />
de Criminologie - SIC) e nevladino zdru`enie osnovano vo Rim<br />
1938 godina od nau~ni rabotnici koi samostojno mu pristapile. Ova<br />
zdru`enie sekoja petta godina odr`uva me|unarodni kongesi, a sekoja<br />
godina i me|unarodni kriminolo{ki kursevi 597) . Dosega{nite<br />
kongresi na ova zdru`enie se odr`ani vo: 1. Rim, 1938, 2. Pariz, 1950,<br />
3. London, 1955, 4. Hag, 1960, 5. Montreal, 1965, 6. Madrid, 1970, 7.<br />
Beograd, 1973, 8. Lisabon, 1979, 9. Dunaj (Avstrija), 1983, 10. Hamburg,<br />
1988 i 11. Budimpe{ta, 1993 godina.<br />
Inicijativata za svikuvawe na prviot me|unaroden kriminolo{ki<br />
kongres poteknuva od italijanecot Bewino di Tulio (Benigno<br />
di Tullio), a podgotovkite za negovo odr`uvawe zapo~naa od 1934 godina.<br />
Najzna~aen rezultat na ovoj kongres e usvoeniot stav deka na<br />
prou~uvaweto na li~nosta na kriminalecot treba da mu se posveti<br />
najgolemo vnimanie vo site fazi na pravosudnata dejnost (istraga,<br />
sudewe i izvr{uvawe na kaznata) i deka vo toa prou~uvawe treba da se<br />
ostavri minimum na sorabotka na site organi koi u~estvuvaat vo<br />
pravosudstvoto 598) .<br />
Na vtoriot me|unaroden kongres za kriminologija odr`an vo<br />
Pariz 1950 godina se rasprava{e za zatvorot kako kriminogen faktor.<br />
Glavniot referat na ovaa tema be{e izraboten od strana na ekspe-<br />
V. go tekstot na ovoj dokument: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Penolo{ki kompendium, str. 131-133.<br />
597)<br />
Od brojnite kriminolo{ki kursevi na ova zdru`enie go izdvojuvame onoj {to<br />
be{e odr`an vo Rim 1966 godina. Na ovoj kurs bea prezentirani 35 predavawa od<br />
strana na poznati kriminolozi, penolozi i psihijatri, a be{e organizirana i poseta<br />
na Centarot za opservacija i tretman vo Rebibija. Glavnata tema na kursot glase{e:<br />
"Problemi na tretmanot na osudenite lica od krivi~nopraven, op{testven<br />
psihijatriski i penolo{ki aspekt. Vidi: Petrovi}, M. XV Internacionalni kurs<br />
kriminologije, JRKKP, Beograd, 1966/1, str. 141-145.<br />
598)<br />
Vidi: Markovi}, T. Tre~i me|unarodni kriminolo{ki kongres, Priru~nik, Zagreb, 1955/5,<br />
str. 453.<br />
290
tite na frnacuskata Sekcija za zatvori. Vo nego se vr{i podelba na<br />
negativnite vlijanija {to vo zatvorot mo`at da se opredelat kako<br />
faktori od fizi~ka, psiholo{ka i socijalna priroda.<br />
Me|u faktorite {to doveduvaat do fizi~ki posledici kaj<br />
zatvornicite bea istaknati nedovolnata ishrana, nepovolnite<br />
smestuva~ki i higienski uslovi, nedostigot na prirodna svetlina kako<br />
i lo{ata organizacija na rabotata so ustanovite. Site ovie okolnosti<br />
ja vlo{uvaat zdravstvenata sostojba na zatvornicite, ovozmo`uvaat<br />
{irewe na zarazni bolesti i zgolemuvawe na smrtnosta na ovaa<br />
populacija. Kako ekstremen primer za toa vo referatot se naveduva<br />
deka vo francuskite zatvori imalo tripati pove}e zaboleni od<br />
tuberkuloza odo{to na sloboda 599) .<br />
Negativnite posledici vrz psihata na li~nosta zapo~nuvaat so<br />
izrekuvaweto na osudata i osobeno so priviot kontakt so zatvorot.<br />
Osudenikot do`ivuva emotiven {ok, strav i nespokojstvo {to go<br />
vodat vo depresivni sostojbi, a po podolg prestoj vo zatvorot i vo<br />
psihozi. Toj se sudira so okolnosta deka e li{en od sloboda, deka<br />
vleguva vo zatvor kade postojat ograni~eni mo`nosti vo pogled na<br />
dvi`eweto, ishranata, odr`uvaweto na seksualnite vrski i sl. Vo<br />
uslovi na vladeewe na prisilba i site mo`ni li{uvawa i ograni-<br />
~uvawa se sozdava ~ovek koj se naviknuva na monoton `ivot, na `ivot<br />
vo koj se gubi negovata inicijativnost. Zatvorenikot od koj ne se bara<br />
vlo`uvawe na pogolemi intelektualni usilbi nu`no se pretvora vo<br />
avtomat, vo bezli~en ~ovek {to ve}e e nesposoben za samostojno i<br />
prikladno snao|awe. Nakratko vo novata tn. zatvorska sredina se<br />
sozdava takva atmosfera {to silno e obremeneta so lagi, simulirawa,<br />
lukavstva, licemerstvo i sli~ni "vrednosti", odnosi i povedenija koi<br />
pretstavuvaat zna~aen kriminogen faktor.<br />
Negativnite posledici od zatvorot vo socijalen pogled se<br />
odnesuvaat na vlo{enite semejni odnosi kako i problemite vo vrska<br />
so nao|aweto na vrabotuvawe po izleguvaweto na sloboda. Posledicite<br />
vrz semejstvoto na osudenikot mo`at da bidat od najrazli~en vid<br />
i ~esto mnogu te{ki. Li{uvaweto od sloboda najprvin e povrzano so<br />
psiholo{kiot {ok, sramot i kompleksite {to osobeno gi ~uvstvuvaat<br />
decata na osudenikot. Negativen odnos ostvaruvaat i ~estite razvodi<br />
na brak kako i materijalnata nezgri`enost na ~lenovite na<br />
semejstvoto. Seto toa doveduva do apsurdni situacii od koi mo`e da se<br />
oceni deka so opredelena osuda ~lenovite na semejstvoto ~esto pati se<br />
duri i pote{ko kazneti od samiot osudenik.<br />
Na petiot kongres na ova zdru`enie odr`an vo Montreal 1965<br />
godina be{e raspravano i na tema "Tretman na delinkventite<br />
(polnoletni i maloletni)". I pokraj aktuelnosta na temata na ovoj<br />
kongres ne bea postignati zabele`itelni rezultati vo prv red poradi<br />
negovata lo{a organizacija.<br />
599)<br />
Vo ovoj kontekst treba da se znae deka podatocite {to bea koristeni od<br />
francuskata Sekcija za zatvori pri izrabotkata na referatot se mo{ne stari.<br />
Imeno, ovie podatoci go opfa}aat periodot od 1886 do 1938, a samo nekoi od niv i<br />
periodot po vtorata svetska vojna. Vidi: Popovi}, V. op. cit, str. 73.<br />
291
Glavna tema na {estiot kriminolo{ki kongres odr`an vo<br />
Madrid 1970 godina be{e: "Nau~noto istra`uvawe vo kriminologijata<br />
(vrska me|u teorijata i praktikata)". Na ovaa tema be{e raspravano<br />
vo tri sekcii 600) od koi vo ramkite na vtorata be{e postaven<br />
problemot na probacijata i sli~ni merki kako {to se emstvo za vreme<br />
na sudeweto, sloboda pod nadzor kako i nekoi aspekti na tretmanot na<br />
osudenite. Na kongresot be{e prezentiran razvojot na prognosti~kite<br />
studii vo odnos na probacijata i bea izneseni opredeleni slabosti od<br />
primenata na ovoj, vo osnova korisen i op{to poznat institut,<br />
osobeno kako zamena na kaznata zatvor. Vo taa smisla bea navedeni i<br />
faktorite od koi zavisi uspe{nosta, odnosno neuspe{nosta na<br />
probacijata. Me|u niv bea poso~eni: za~estenosta na probacijata,<br />
selekcijata i tipologijata na prestapnici i prestapi, periodi i<br />
sledewe na probacijata, polo`bata na probaciskiot slu`benik,<br />
uslovite i obvrskite kaj probacijata, op{testvenata sredina i<br />
praktikata na otpovikuvawe. Interesna e i konstatacijata na nekoi<br />
u~esnici deka vo stvarnosta ne e doka`ano deka probacijata kako<br />
isklu~iva merka ima podobro dejstvo od pari~nata kazna ili,<br />
naprosto, od bilo kakvi kazni, nitu pak deka e definitivno razjasneto<br />
dali rakovodeweto na probaciskiot slu`benik e zna~ajno za uspehot<br />
na probaciskata praktika 601) .<br />
Na sedmiot kongres odr`an vo Beograd 1973 godina 602) vo<br />
ramkite na tretata tema "Evaulacija na sistemot na kriminalnata<br />
politika" bea pomesteni opredeleni penolo{ki pra{awa. Ottamu se<br />
izdvojuva preporakata na interakcionisti~kata kriminolo{ka orientacija<br />
za dekriminalizacija na opredeleni formi na povedenie,<br />
redukcija na strogosta na sankciite i koristewe na drugi sistemi na<br />
op{testvena kontrola kako i razvivawe i podobruvawe na op{testvenata<br />
kontrola vo odnos na sistemot na kaznuvaweto 603) . Na kongresot<br />
bea razgleduvani i problemite na terapeutskata zaednica i<br />
evaluacijata na nejzinite rezultati kako i buntovite i otporite vo<br />
kaznenite ustanovi. Ovie problemi bea pomesteni me|u osumte temi vo<br />
rabotnata grupa koja se zanimava{e so istra`uvawata {to se vo tek.<br />
Na osmiot me|unaroden kongres za kriminologija odr`an vo<br />
Lisabon 1979 godina me|u drugoto be{e postaven i problemot na<br />
postapuvaweto so osudenite lica. Glavnite pra{awa vo vrska so ovoj<br />
problem, za koi se rasprava{e vo ramkite na tretata sekcija, se<br />
600)<br />
Pokraj rabotata na ovie sekcii na kongresot deluva{e i posebna sekcija koja se<br />
zanimava{e so kriminolo{kite istra`uvawa {to se vo tek. Vodena e i diskusija na<br />
"trkalezna masa", a bea odr`ani i tradicionalnite pradavawa po odbrani temi. Vidi:<br />
A~imovi}, M. [esti me|unarodni kriminolo{ki kongres, JRKKP, Beograd, 1971/1, str. 81-86.<br />
601)<br />
Vidi: ibid, str. 84.<br />
602)<br />
Generalnata tema na ovoj kongres be{e naslovena: "Kriminologija i globalnoto<br />
op{testvo". Rabotata na kongresot se odviva{e vo tri sekcii i tri rabotni grupi.<br />
Vidi: Materijali VII me|unarodnog kongresa za kriminologiju, JRKKP., Beograd, 1973/3, str.<br />
351-485.<br />
603)<br />
Vidi: Nau~ni zaknju~ci VII Me|unarodnog kongresa za kriminologiju, JRKKP, Beograd<br />
1973/3, str. 489.<br />
292
odnesuvaa na sredstvata so koi raspolaga sovremenoto op{testvo za<br />
popravawe na osudenite lica, za celite na tretmanot i na~inot na<br />
nivnoto postignuvawe i za toa kako treba da se dopolnat sfa}awata za<br />
odmazdata i resocijalizacijata vo uslovi na postoewe na reformisti~ki,<br />
redukcionisti~ki i abolicionisti~ki teorii za ulogata na<br />
zatvorot. Reformisti~kata teorija se zalaga za nova penologija vo<br />
koja so pomo{ na soodvetni kadri vo zatvorot sepak e mo`no<br />
podobruvawe na ~ovekovoto povedenie. Redukcionistite se protiv<br />
koristeweto na li{uvaweto od sloboda, za korenito ograni~uvawe na<br />
ovaa kazna smetaj}i deka tretmanot i resocijalizacijata ne se mo`ni<br />
vo zatvorite kade vladee diskriminacija i samovolie. Privrzanicite<br />
na abolicionisti~kata teorija se vo pomal broj. Nivnata zalo`ba e da<br />
se zabrani kaznata li{uvawe od sloboda i da se koristat merki {to se<br />
izvr{uvaat na sloboda, bolni~ko lekuvawe i sl.<br />
I na ovoj kongres bea povtoreni mnogubrojnite {tetni vlijanija<br />
na psihosocijalnata atmosfera vo kaznenite ustanovi vrz li~nosta<br />
na osudenikot. Za nivnoto nadminuvawe be{e prepora~ano podobruvawe<br />
na zatvorskata arhitektura, kadrovskata struktura na zatvorskiot<br />
perisonal ("menuvawe na onie koi menuvaat") kako i<br />
voveduvawe na novi nau~ni metodi vo procesot na prevospituvaweto.<br />
Vo ovaa smisla bea podr`ani i alternativite na kaznite zatvor so<br />
posebni zalo`bi za ~esto koristewe na "odvra}aweto" (diversion) i<br />
drugi programi za smaluvawe na brojot na licata {to se upatuvaat vo<br />
zatvor kako i dekriminalizacija na poedini dela i smaluvawe na<br />
krivi~nite osudi. Ne izostana i zalo`bata za sproveduvawe pogolem<br />
broj eksperimentalni i evolutivni penolo{ki istra`uvawa 604) .<br />
Na krajot samo }e spomneme deka i na desetiot kriminolo{ki<br />
kongres odr`an vo Hamburg 1988 godina poslednata (~etvrtata) tema<br />
be{e naslovena "Kriza na kaznata: zna~ewe i perspektivi".<br />
Od gornite navodi proizleguva konstatacija za neodminlivoto<br />
zna~ewe na kriminolo{kite soznanija vo unapreduvaweto na<br />
penologijata. Vo toj pogled centralno mesto mu pripa|a na poznavaweto<br />
na kriminolo{kite karakteristiki na storitelite na krivi-<br />
~nite dela {to se javuva kako neophoden uslov za pozitivno menuvawe<br />
na osudenikot. Ottamu i op{tiot vpe~atok deka na kongresite na ova<br />
me|unarodno zdru`enie dominira{e doverbata vo realnosta na<br />
modelot na resocijalizacijata i potrebata od negovo natamo{no<br />
usovr{uvawe. Ovoj zaklu~ok vpro~em jasno proizleguva i od naslovot<br />
na navedenata tema od kongresot vo Hamburg.<br />
4. KONGRESI NA ME\UNARODNOTO ZDRU@ENIE ZA KRIVI^NO PRAVO<br />
Me|unarodnoto zdru`enie za krivi~no pravo (L'Assotiation<br />
Internationale de Droit PÕnal - AIDP) e osnovano vo 1924 godina vo<br />
Pariz. Ova zdru`enie e naslednik na starata Me|unarodna unija za<br />
604)<br />
Vidi: Vodopivec, K i Pe~ar, J. VIII Me|unarodni kongres Lisabon, 4-9 septembra 1979,<br />
JRKKP, Beograd, 1978/4, str. 144-146 i 153.<br />
293
krivi~no pravo 605) i vo sebe gi vklu~uva site pravnici na svetot bez<br />
ogled na koja krivi~nopravna {kola i pripa|aat. Zdru`enieto sekoja<br />
treta ili ~etvrta godina organizira me|unarodni kongresi, godi{ni<br />
kolokviumi 606) i redovno go izdava spisanieto "Revue internationale de<br />
droit pÕnal". Dosega se odr`ani petnaeset kongresi na ova zdru`enie i<br />
toa: 1. Brisel, 1926, 2. Bukure{t, 1929, 3. Palermo, 1933, 4. Pariz, 1937,<br />
5. @eneva, 1947, 6. Rim, 1953, 7. Atina, 1957, 8. Lisabon, 1961, 9. Hag,<br />
1964, 10. Rim, 1969, 11. Bukure{t, 1974, 12. Hamburg, 1979, 13. Karakas,<br />
1984, 14. Viena, 1989 i 15. Rio de @aneiro, 1994 godina.<br />
Desetiot me|unaroden kongres na zdru`enieto za krivi~no<br />
pravo e odr`an vo Rim, 1969 godina. Vtorata sekcija na ovoj kongres<br />
rasprava{e za ulogata na sudot vo odreduvaweto i primenata na<br />
kaznata. Vo referatite i diskusiite be{e iznesena dilemata vo koja<br />
mera e mo`no i celishodno sudot da go utvrduva traeweto i osnovniot<br />
vid na re`imot na izvr{uvaweto na kaznata osobeno koga se raboti za<br />
li{uvaweto od sloboda, odnosno vo koja mera toa pra{awe spa|a vo<br />
kompetencija na sudot ili administracijata nadle`na za izvr{uvawe<br />
na kaznata. Konstatirano e deka vo sovremenite zakonodavni sistemi<br />
glavno funkcioniraat tri osnovni modeli: tradici-onalniot model<br />
koj na sudot mu dava ovlastuvawe da gi utvrdi vidot i visinata na<br />
kaznata, modelot koj na sudot mu dava ovlasuvawe za poprecizno<br />
utvrduvawe na osnovniot re`im i vidot na institucijata za<br />
izvr{uvawe na kaznata i tret model, {to zakonodavno e usvoen na<br />
primer vo Francija i Italija, spored koj sudijata ima golemi ovlastuvawa<br />
da intervenira vo izvr{uvaweto na kaznata i modifikacijata na<br />
tretmanot. Na kongresot nadvladea mislewe deka sudijata treba da<br />
intervenira vo fazata na izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii vo<br />
svojstvo na za{titnik na pravata na osudenite lica. Negovata uloga vo<br />
izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii e podr`ana i od aspekt na<br />
potrebata za izmeni, odnosno prilagoduvawe na tretmanot {to<br />
podrazbira ostvaruvawe i na baraweto od ne tolku striktno<br />
fiksirawe na vidot i visinata na kaznata vo procesot na sudeweto.<br />
Nakratko, osnovnata preporaka vo odnos na ova pra{awe be{e deka vo<br />
ramkite na svoite kompetencii sudijata treba da se vklu~i vo<br />
izvr{uvaweto na kaznite i merkite na bezbednost so u~estvo na<br />
605)<br />
Me|unarodnata unija za krivi~no pravo ili, poto~no, Me|unarodnoto<br />
kriminalisti~ko zdru`enie (Internationale Kriminalistiche Vereingung - IKV) e<br />
zdru`enie koe vo 1889 godina go osnovale List, Prins i Van Hamel. Ova zdru`enie na<br />
me|unaroden plan se zalaga{e za reforma na klasi~noto krivi~no pravo vo<br />
soglasnost so ideite na sociolo{kata {kola. Zdru`enieto odr`a 12 me|unarodni<br />
kongresi i toa: 1. Brisel, 1889, 2. Bern, 1890, 3. Kristiania, 1891, 4. Pariz, 1893, 5.<br />
Anvers, 1894, 6. Linc, 1895, 7, Lisabon, 1897, 8. Budimpe{ta, 1889, 9. Petrovgrad, 1902,<br />
10. Hamburg, 1905, 11. Brisel, 1910, 12. Kopenhagen, 1913 godina.<br />
606)<br />
Prviot kolokvium na AIDP e odr`an na inicijativa na Prof. Bogdan Zlatari} vo<br />
Dubrovnik, 1971 godina. Vidi: [eparovi}, Z. Me|unarodni kolokvij o saobra~ajnim<br />
deliktima stranaca, JRKKP, Beograd, 1971/3, str. 505.<br />
294
javniot obvinitel i branitelot na osudenoto lice 607) .<br />
Raspravata vo ramkite na pravnata sekcija na edinaesetiot<br />
me|unaroden kongres za krivi~no pravo (Budimpe{ta, 1974) ñ be{e<br />
isklu~ivo posvetena na izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii 608) . Od<br />
taa rasprava proizleze i zna~ajna rezolucija vo koja kaznenata politika<br />
{to prete`no e orientirana vrz kaznite li{uvawe od sloboda<br />
do`ivea ednodu{na i ostra kritika. Vo rezolucijata e navedeno deka<br />
glavnite usilbi treba da bidat naso~eni kon iznao|awe merki {to }e<br />
gi zamenat kaznite li{uvawe od sloboda. Zatoa se prepora~uva<br />
primena na ve}e postojnite sankcii - li{uvawe ili ograni~uvawe na<br />
prava ili disciplinski sankcii, vo veduvawe novi metodi vo borba<br />
protiv kriminalitetot sekoga{ koga se raboti za krivi~ni dela od<br />
pomalo zna~ewe ili za posebni kategorii na storiteli i {iroko<br />
koristewe na institutot nadzor i staratelstvo (vrz individualen<br />
plan - uslovna osuda, a vrz op{testveni na~ela - anga`irawe na<br />
kolektivni i op{testveni organizacii) 609) .<br />
Na dvanaesetiot kongres na ova zdru`enie odr`an vo Hamburg<br />
1979 godina vo ramkite na prvata sekcija be{e pomestena temata<br />
"Krivi~ni dela od nebre`nost, nivno spre~uvawe i postapuvawe so<br />
delinkventite". Vo vrska so problemot na tretmanot na nebre`ni<br />
storiteli na krivi~ni dela bea razgleduvani slednive pra{awa: a)<br />
op{ti principi na postapkata so delinkventite od nebre`nost, b)<br />
sredstvata i metodite za nivno prevospituvawe, v) principite na<br />
nivnata penitencijarna klasifikacija, g) specifi~nosti na izvr{uvaweto<br />
na kaznite {to ne povlekuvaat li{uvawe od sloboda za ovaa<br />
kategorija na osudenici, d) organizacija na specijalizirani zavodi, |)<br />
koristewe na re`imot na polusloboda i sl. 610) . Od raspravata po ovie<br />
pra{awa proizleze preporaka spored koja pri opredeluvaweto na<br />
sankciite za krivi~nite dela od nebre`nost treba da se vodi smetka<br />
za razli~nite vidovi na tie sankcii i za karakteristikite na<br />
storitelite. Vo taa smisla treba da se primenuvaat drugi sankcii, a<br />
ne onie koi se sostojat vo li{uvawe od sloboda. Dokolku sepak e<br />
izre~ena kaznata li{uvawe od sloboda treba da se primenat poluzatvorski<br />
i analogni merki. Isto taka mo`e da se primeni i osloboduvawe<br />
od kazna so ili bez merki na op{testvena za{tita ili vospitni<br />
merki 611) .<br />
Tretata sekcija na ovoj Kongres rasprava{e za problemite za<br />
za{tita na ~ovekovite prava vo krivi~nata postapka. Na svojata treta<br />
607)<br />
Vidi: Coti}, D. Deseti me|unarodni kongres za krivi~no pravo (Rim, 1969), JRKKP,<br />
Beograd, 1970/3, str. 573-574<br />
608)<br />
Po{iroko za rabotata na ovaa sekcija vidi: Kiraly, T. Evolucija metoda i sredstava<br />
krivi~nog prava (Generalni izve{taj za I sekciju), JRKKP, Beograd, 1974/3, str. 377-402.<br />
609)<br />
Vidi: Rezolucije XI me|unarodnog kongresa za krivi~no pravo (Rezolucija za I sekciju),<br />
JRKKP, Beograd, 1975/1, str. 87-88.<br />
610)<br />
Vidi: XII Me|unarodni kongres za krivi~no pravo, JRKKP, Beograd, 1977/1, str. 126.<br />
611)<br />
Vidi: Horvati}, @. Krivi~na dela iz nehata, njihovo spre~avanje i postupanje sa<br />
delinkventima, JRKKP, Beograd, 1980/2, str. 234 i Rezolucije XII Me|unarodnog kongresa za<br />
krivi~no pravo, JRKKP, Beograd, 1980/3-4, str. 557-558.<br />
295
sednica ovaa Sekcija rasprava{e za li{uvaweto od sloboda i<br />
preventivniot zatvor, za pravata i interesite na `rtvite na<br />
krivi~nite dela, za me|unarodnata za{tita na ~ovekovite prava i za<br />
specijalnata rezolucija so preporaka na ON da go usvoi Nacrtot na<br />
Konvencijata za prevencija i suzbivawe na ma~ewe, Nacrtot na<br />
Zakonikot za krivi~nite dela protiv mirot i sigurnosta na ~ove-<br />
{tvoto i Nacrtot na Zbirot na principite za za{tita na licata<br />
li{eni od sloboda .<br />
Vo ramkite na tretata sekcija na trinaesetiot me|unaroden<br />
kongres za krivi~no pravo vo Kairo 1984 godina be{e pomestena i<br />
temata "Otstapuvawe od gonewe i mirewe vo krivi~nite predmeti" 612) .<br />
Otstapuvaweto od gonewe (Diversion) vo su{tina zna~i otklonuvawe<br />
od redovniot voobi~aen tek na postapuvawe vo krivi~nata procedura.<br />
Ovde se raboti za ednostano otstapuvawe od gonewe ili za<br />
otstapuvawe od gonewe so intervencija vrz osomni~eniot storitel na<br />
krivi~noto delo. Ednostavnoto otstapuvawe se potpira vrz<br />
uveruvaweto na policijata ili javniot obvinitel deka osomni~enoto<br />
lice }e ja nadomesti {tetata {to í ja storilo na `rtvata bez da se<br />
proglasi za vinovno i bez da mu bide izre~ena bilo kakva krivi~na<br />
sankcija. Kaj otstapuvaweto od gonewe so intervencija isto taka doa|a<br />
do otstapuvawe od redovnata krivi~na postapka so toa {to ovde imame<br />
svrtuvawe (potpirawe) vrz vonsudska neformalna postapka vo koja<br />
otsustvoto na presudata i krivi~nata sankcija se brani so<br />
postignuvawe na celta koja se sostoi vo otstranuvawe na opasnosta na<br />
delinkventot i konfliktnite situacii me|u storitelot i `rtvata<br />
preku nivno izmiruvawe. Vo dvata slu~ai, vsu{nost, se nastojuva da se<br />
iznajdat alternativi i supstituti na kaznuvaweto u{te vo ramkite na<br />
krivi~nata procedura.<br />
I pokraj toa {to na kongresot be{e prepora~ano vo idnina da<br />
mu se posveti po{iroko vnimanie na otstapuvaweto i mireweto vo<br />
krivi~nite predmeti ostanuva vpe~atokot za postoewe brojni problemi<br />
vo oblasta na tn. "socijalizacija na krivi~noto pravo". Tuka vo prv<br />
red se javuva problemot na legalitetot kaj primenata na vtoriot vid<br />
merki i programi osobeno toga{ koga prethodno ne se obezbedeni<br />
sigurni dokazi za postoewe na deloto i odgovornosta na opredeleno<br />
lice. Na kongresot be{e zabele`ano deka mo`nite intervencii bez<br />
ogled na nivnoto ime ostanuvaat vo domenot na kaznuvaweto i zgora na<br />
toa deka takvite intervencii mo`at ponekoga{ da bidat i<br />
porepresivni od nekoi krivi~ni sankcii. Nakratko nedovolno jasnite<br />
definicii za vidot i sodr`inata na tie intervencii mo`at da go<br />
dovedat vo pra{awe ostvaruvaweto na ~ovekovite prava na<br />
osomni~enite.<br />
Vidi: Krapac, D. Za{tita Ljudskih prava u krivi~nom postupku, JRKKP, Beograd,<br />
1980/2, str. 249-250.<br />
612)<br />
Vidi: Horvati}, @. XIII Me|unarodni kongres za krivi~no pravo, (Kairo 1-7 oktobra 1984),<br />
JRKKP, Beograd, 1984/3-4, str. 514-518.<br />
296
5. KONGRESI NA ME\UNARODNOTO ZDRU@ENIE ZA OP[TESTVENA<br />
ODBRANA<br />
Me|unarodnoto zdru`enie za op{testvena odbrana (La SociÕtÕ<br />
internationale de dÕfense sociale - SIDS) so sedi{te vo @eneva e osnovano<br />
1949 godina. Vo zdru`enieto se za~leneti privrzanicite na<br />
dvi`eweto na op{testvenata odbrana zaradi prou~uvawe na problemite<br />
vneseni vo negovata programa. Dosega se odr`ani slednive<br />
kongresi na ova zdru`enie: 1. San Remo, 1947, 2. Lie`, 1949, 3. Anvers<br />
(Antverpen), 1954, 4. Milano, 1956, 5. Stokholm, 1958, 6. Beograd, 1961,<br />
7. Le~e, 1966, 8. Pariz, 1971, 9. Karakas, 1976 i 10. Solun, 1981.<br />
Prvite dva kongresi na ova me|unarodno zdru`enie bea od<br />
osniva~ki karakter {to ne be{e pre~ka vedna{ da bidat postaveni i<br />
razgleduvani zna~ajni kriminolo{ki, krivi~nopravni i penolo{ki<br />
pra{awa. Centralna tema na kongresot vo San Remo be{e "Transformacijata<br />
na postojniot kaznen sistem vo sistemot na vospituvawe i<br />
tretman usoglasen so li~nosta na delinkventot", a na kongresot vo<br />
Lie` "Polo`bata na ~ovekot vo pravniot poredok i pravata na ~ovekot".<br />
Na ovie kongresi be{e istaknato deka samo so zakonodavno regulirawe<br />
na nau~nata opservacija na li~nosta i ve{to izbranite<br />
postapki vo penitencijarnata faza mo`e da bide postignato prevospituvawe<br />
na osudenicite.<br />
Za generalna tema na tretiot kongres vo Anvers 1954 godina<br />
be{e opredelena "Individualizacijata na presudata i izvr{uvaweto<br />
na kaznata (posmatrawe i resocijalizacija)". Od ovoj kongres e<br />
upateno brawe za elasti~no postavuvawe na izvr{uvaweto na kaznata<br />
taka {to vo toj proces }e mo`at da se vr{at soodvetni izmeni vo<br />
pogled na vidot i traeweto na sankciite 613) .<br />
^etvrtiot kongres na me|unarodnoto zdru`enie za<br />
op{testvena odbrana e odr`an vo Milano 1956 godina. "Prevencija na<br />
krivi~nite dela protiv `ivotot i ~ovekoviot integritet" be{e<br />
negova osnovna tema vo ~ii ramki nema{e prostor za po{iroko dopirawe<br />
na penolo{kata problematika.<br />
Pettiot kongres na ova zdru`enie e odr`an vo Stokholm 1958<br />
godina na tema: "Sudska ili administrativna intervencija na podra-<br />
~ejto na socijalno neprilagodeni deca i mladinci". Osnovnata tema<br />
be{e podelena vo tri osnovni pra{awa: 1. stadium vo razvojot na<br />
socijalno neprilagodenite maloletnici, 2. kompetentni organi i 3.<br />
izbor na merki za postapuvawe so maloletnici.<br />
Od penolo{ki aspekt posebno zna~ewe dobi raspravata po<br />
tretoto pra{awe. Vo pove}eto referati i diskusii be{e podvle~eno<br />
deka sprema maloletnite lica treba da se primenuva specijalen<br />
tretman ~ija osnovna cel e vospituvawe, prevospituvawe i za{tita.<br />
Vospitno-prevospitnite merki treba da bidat razli~ni i dovolno<br />
diferencirani taka {to so niv mo`e da se vodi gri`a za razli~nite<br />
karakteristiki na maloletnikot. Pritoa glavniot akcent treba da se<br />
613)<br />
Kup~evi}-Mla|enovi}, R. Osnovi penologije, str. 125.<br />
297
stavi na vonzavodskoto postapuvawe, a zavodskiot tretman da se<br />
ograni~i samo tamu kade {to vonzavodskite merki ne se adekvatni na<br />
li~nosta i potrebite na maloletnikot. Kaznata li{uvawe od sloboda<br />
ne treba da se eliminira koga se vo pra{awe i ovie lica me|utoa,<br />
treba da se vnimava na nejzinata isklu~itelna primena, sekoga{ da<br />
ima vospitna uloga i da se izvr{uva vo specijalizirani zavodi za<br />
maloletnici. Za fizi~ki, mentalno i psihi~ki defektnite lica<br />
potrebna e i primena na specijalni merki 614) .<br />
[estiot kongres odr`an vo Beograd i Opatija 1961 godina se<br />
zanimava{e so problemot vo koja mera se pravedni razlikite vo<br />
pravniot status i postapuvaweto sprema maloletnicite, pomladite<br />
polnoletni lica i polnoletnite delinkventi, a sedmiot (Lecce, 1966)<br />
so merkite na bezbednost: "Zabrana na vr{ewe profesija i zabrana na<br />
vr{ewe opredeleni aktivnosti" 615) .<br />
Od penolo{ki aspekt e zna~aen i osmiot me|unaroden kongres<br />
za op{testvena odbrana odr`an vo Pariz 1971 godina na tema:<br />
"Tehnika na sudskata individualizacija". Problemot se odnesuva{e<br />
na tehnikite {to ovozmo`uvaat ostvaruvawe na sudskata individualizacija<br />
vo tekot na krivi~nata postapka sfatena vo po{iroka<br />
smisla, {to zna~i od pokrenuvaweto na postapkata do izvr{nata<br />
postapka, odnosno do prestanokot na izvr{uvaweto na merkata. Tematikata<br />
be{e obrabotena od najrazli~ni, me|u koi i penolo{ki<br />
aspekti, za koi se rasprava{e na oddelni sekcii vrz osnova na ~etiri<br />
glavni referati 616) . Vrz osnova na ovie referati i diskusiite na<br />
kongresot be{e izraboten sinteti~ki referat od strana na Prof.<br />
Lavaser (Lavasseur). Ovoj refrat ima{e za cel da gi opredeli osnovite<br />
na edna kriminalna politika {to }e bide vo duhot na op{testvenata<br />
odbrana i vrz taa osnova da predlo`i takva individualizacija {to }e<br />
bide osmislena od razli~ni stru~ni profili. Ottamu bea<br />
aktuelizirani problemite na legalitetot na individualizacijata, na<br />
nau~nite, materijalnite i op{testvenite pretpostavki i mo`nosti za<br />
individualizacija i prifatlivosta na oprede-leni sredstva za<br />
nejzinoto sproveduvawe 617) .<br />
Pravoto na ~ovekot da bide poinakov be{e vo centarot na<br />
vnimanieto na IX kongres na ova zdru`eni odr`an vo Karakas 1976<br />
godina. Na ovoj kongres posveten na op{testvenata marginalnost i<br />
pravdata be{e istaknato deka marginalnosta ne zna~i malcinstvo na<br />
edni vo odnos na drugi tuku neednakvost i diskriminacija od sekoj<br />
614)<br />
Za rabotata na ovoj kongres vidi pove}e: Kraus, B. Peti me|unarodni kongres<br />
dru{tvene odbrane, Priru~nik, Zagreb, 1958/6, str. 617-621 i Zlatari}, B. Peti me|unarodni<br />
kongres dru{tvene odbrane, Na{a zakonitost, Zagreb, 1958/11-12, str. 539-548.<br />
615)<br />
Pove}e za ovoj kongres vidi: Milutinovi}, M. Povodom VII Kongresa me|unarodnog<br />
udru`enja za dru{tvenu odbranu, JRKKP, Beograd, 1967/2, str. 273-275.<br />
616)<br />
Referatite bea izraboteni od strana na V.N. Kudrjavcev (kriminolo{ki aspekt),<br />
D. Szabo i C. Morand (medicinasko-biolo{ki aspekt), G. Pisapia (pravni aspekt) i T.<br />
Eriksson (penolo{ki aspekt). Za sodr`inata na ovie referati pove}e kaj Tomi}-Mali},<br />
M. Osmi me|unarodni kongres za dru{tvenu odbranu, JRKKP, Beograd, 1972, str. 344-347.<br />
617)<br />
Vidi: ibid, str. 347-349.<br />
298
vid 618) . Ottamu i interesot za prou~uvawe na site aspekti {to doveduvaat<br />
do markirawe i stigmati-zacijata, odnosno do marginalizacija na<br />
opredeleni grupi (hendikepirani lica, `eni, umno zaostanati,<br />
pripadnici na drugi rasi, etni~ko i kulturno malcinstvo i sl.). So<br />
oged na toa deka i osudenicite na kazni li{uvawe od sloboda<br />
pretstavuvaat opredelena grupa od rabot na op{testvoto (margi-nalna<br />
grupa) na ovoj sobir be{e diskutirano i pra{aweto na nivnata<br />
marginalizacija, a so ogled na soodgovornosta na op{testvoto za<br />
nivniot status, i za nivnoto pravo da ostanat poinakvi, odnosno da ne<br />
go prifatat "poop{testvuvaweto" (prevospituvaweto). Nadvladea<br />
misleweto deka zatvorenikot ima pravo da bide poinakov (da ja odbie<br />
resocijalizacijata) pod uslov toa pravo da ne gi zagrozuva pravata na<br />
drugite. Sepak od pove}emina be{e konstatirano, deka taa<br />
tolerancija {to se javuva kako izraz na demokratska zrelost, ne bi<br />
bila realna dokolku ne bide sledena i so solidarnost koga toa e<br />
potrebno i deka ne mo`e da bide rodena vo op{testvo {to ne vr{i<br />
postojani usilbi vo nasoka na vospituvawe.<br />
Kone~niot zaklu~ok na kongresot ja istaknuva potrebata od<br />
sistematsko prou~uvawe na li~nosta na delinkventite, postojana<br />
gri`a za nivna rehabilitacija i edinstvo na krivi~nosto postapuvawe<br />
od po~etokot na goneweto do izvr{uvaweto na merkata 619) .<br />
Po ovie razgleduvawa nu`no e da se istakne deka me|u<br />
osnovnite programski na~ela na op{testvenata odbrana od penolo{ki<br />
aspekt se izdvojuva ona spored koe taa se stremi kon otvoreno i smelo<br />
vklu~uvawe na sredstvata na individualniot tretman vo {iroka<br />
kriminalna politika {to }e im ja dade seta nivna vrednost, so {to }e<br />
dovede do celosna za{tita na op{testvoto preku za{tita na<br />
poedincite. Vo soglasnost so ova na~elo privrzanicite na ova<br />
dvi`ewe na svoite kongresi sesrdno se zalagaa za prilagoduvawe na<br />
tretmanot spored specifi~nite karakteristiki na storitelite na<br />
krivi~nite dela {to treba da se utvrdat vrz osnova na nau~no<br />
(medicinsko, psiholo{ko i sociolo{ko) prou~uvawe na li~nosta.<br />
Pra{aweto na modernizacijata na tretmanot po pat na negova humanizacija<br />
i primenata na na~eloto na individualizacijata se,<br />
vsu{nost, glavnite penolo{ki problemi od kade mo`e da se izvle~e<br />
nivniot neposreden pridones vo unapreduvaweto na penolo{kata<br />
teorija i praktika.<br />
6. OSTANATI ME\UNARODNI ORGANIZACII I ZDRU@ENIJA<br />
1. Zna~ajni razultati vo unapreduvaweto na penolo{kata misla<br />
i praktika se ostareni i od strana na Me|unarodnata fondacija za<br />
krivi~no pravo i kazneni zavodi. Me|unarodnata fondacija za<br />
krivi~no pravo i kazneni zavodi (Fondation Internationale PÕnal et<br />
618)<br />
Vidi: Verin, J. IX Kongres me|unarodnog dru{tva za dru{tvenu odbranu, JRKKP,<br />
Beograd, 1976/3, str. 415.<br />
619)<br />
Vidi: ibid, str. 418.<br />
299
PÕnitentiare - FIPP) e osnovana 1951 godina so rasformiraweto na<br />
Me|unarodnata zatvorska komisija. Komisijata raspolaga{e so<br />
izvesen kapital (600.000 {vajcarski franci) koj ne be{e prenesen na<br />
ON tuku poslu`i za osnivawe na spomnatata fondacija. Nejzina zada-<br />
~a be{e ovie sredstva da se iskoristat za unapreduvawe na slu`bite<br />
za izvr{uvawe na krivi~nite sankcii. Ovaa fondacija organizira{e<br />
i me|unarodni sostanoci i publikuva{e brojni studii od oblasta na<br />
penologijata.<br />
Ovde e interesno da se spomne deka ~etirite me|unarodni<br />
organizacii koi najneposredno se zanimavaat so problemite na<br />
kriminalitetot (SIC, AIDP, SIDS i FIPP) vo 1960 godina re{ile sekoja<br />
godina po edna od niv da odr`uva me|unarodni kongresi, a pettata<br />
podina da bide rezervirana za odr`uvawe na zaedni~ki me|unaroden<br />
kolokvium. Prviot takov kolokvium e odr`an vo Belagio (Bellagio) -<br />
Italija vo 1963 godina na tema: "Du{evno abnormalni delinkventi".<br />
Vo ramkite na ovaa tema be{e raspravano i za problemite na<br />
tretmanot na abnormalnite delinkventi vo specijalizirani kaznaeni<br />
zavodi i du{evni bolnici 620) .<br />
2. Me|unarodnata kaznena reforma - Penal Reform International<br />
(PRI) e nezavisna, svetska, nevladina organizacija so 75 zemji ~lenki<br />
od site pogolemi kontinenti. Megunarodnata kaznena reforma postoi<br />
da gi podobri zatvorskite uslovi i da pottikne popraveden i po~esen<br />
na~in na rabota so lica koi go kr{at zakonot. Taa ima za cel da<br />
pomogne politikata i praktikata za krivi~na pravda da se dovedat vo<br />
soglasnost so me|unarodnite standardi.<br />
Me|unarodnata kaznena reforma e osnovana vo 1989 godina,<br />
zavedena e vo Holandija i ima svoj me|unaroden odbor. Sekretarijatot<br />
í se nao|a vo London. Taa ima konsultativen status vo ON i so<br />
Sovetot na Evropa i status na nabquduva~ vo Afrikanskata komisija<br />
za ~ovekovi prava i prava na narodite.<br />
Me|unarodnata kaznena reforma se obiduva da postigne kaznena<br />
reforma priznavaj}i gi razli~nite kulturni konteksti, pri {to<br />
pottiknuva:<br />
- razvoj i primena na me|unarodnite instrumenti za ~ovekovi<br />
prava, zemaj}i go vo vid sproveduvaweto na zakonot, zatvorskite uslovi<br />
i standardi,<br />
- eliminacija na nepravdata i neeti~ka diskriminacija vo site<br />
kazneni ramki,<br />
- ukinuvawe na smrtnata kazna,<br />
- redukcija vo koristeweto na kaznata zatvor niz svetot,<br />
- koristewe konstruktivni nezatvorski sankcii {to pottiknuva<br />
socijalna reintegracija, zemaj}i gi predvid interesite na<br />
`rtvite.<br />
Me|unarodnata kaznena reforma ~etiri pati vo godinata<br />
objavuva bilteni na angliski, francuski i {panski jazik i distri-<br />
620)<br />
Vidi: Zlatari}, B. Me|unarodni kolokvij "Dru{tveno abnormalni delinkventi (Bellagio, 21-<br />
25 april 1963), JRKKP, Beograd, 1963/1, str. 118-123.<br />
300
uira obimni informacii za zatvorskite uslovi i kaznenata reforam<br />
niz svetot.<br />
3. Komisija za prevencija na kriminalot i krivi~na pravda.<br />
Od 1992 godina politi~ko telo na ON vrz planot na kriminalnata kontrola<br />
e Komisijata za prevencija na kriminalot i krivi~na pravda<br />
(Commission on Crime Prevention and Criminal Justice - CCPC). Sostavena od<br />
pretstavnici na 40 vladi komisijata e funkcionalno telo na Ekonomsko-socijalniot<br />
sovet na ON (ECOSOC). Komisijata e odgovorna za<br />
razvoj, sovetuvawe i ispituvawe na kriminalnata programa na ON i<br />
obezbeduvawe podr{ka za taa programa od strana na dr`avite-~lenki.<br />
Komisijata be{e osnovana kako rezultat na eden podolg pregled<br />
na razvojot na programata na ON na ova podra~je, vo periodot<br />
me|u 1948 i svikuvaweto na Osmiot kongres na ON za prevencija na<br />
kriminalitetot i postapuvawe so prestapnicite. Pregledot be{e<br />
iniciran na devettata sednica na Komitetot za spre~uvawe i kontrola<br />
na kriminalitetot vo 1986 godina. Toj pregled be{e prezemen poradi<br />
zabele`anite neadekvatnosti vo programata, posebno vo pogled<br />
na organizirawe na resursite i strukturalnite ograni~uvawa spoeni<br />
so otsustvo na strukturen sistem na celi i prioriteti. Izve{tajot<br />
pod naslov: Potreba za kreirawe na efikasna me|unarodna programa<br />
za kriminal i pravosudstvo be{e odobren od strana na Komietot za<br />
spre~uvawe i kontrola na kriminalitetot na negovata edinaeseta<br />
sednica, odr`ana vo Viena 1990 godina. Vo toj izve{taj, koj pretstavuva<br />
osnova na reformskiot proces e navedeno deka:<br />
- Kriminalitetot raste so op{t prosek od 5% godi{no {to e<br />
mo{ne nad procentot na porastot na populacijata,<br />
- Se javija golemi promeni vo prirodata i obemot na kriminalot,<br />
- Razvienite zemji odvojuvaa 2-3% od nivnite buxeti za spre-<br />
~uvawe na kriminalot i za krivi~noto pravosudstvo, dodeka sporedbenite<br />
brojki za zemjite vo razvoj bea 9-24%,<br />
- Dodeka ON go imaa glavniot mandat i me|unarodnata konstituencija<br />
(bira~i) za da mo`e da se napravi zna~aen pridones na dr`avite<br />
pomo{ni~ki vo borbata protiv kriminalot, niv im nedostasuva<br />
organizacionen i resursen kapacitet da go napravat toa,<br />
- Otsustvoto na strukturalen sistem na celi i prioriteti<br />
dovede do razvle~ena, nestrukturna i neprioritetizirana programa,<br />
so razvoj na istata orientiran kon re{enija namesto kon ispolnuvawa,<br />
- Visokoto nivo na kriminal i predizvikanite tro{oci gi<br />
spre~uvaa dr`avite da gi postignat nivnite op{testveni, kulturni,<br />
ekonomski i razvojni celi<br />
Spomnatiot izve{taj najavi potreba od odr`uvawe na samit<br />
ili ministerski sostanok za me|unarodna sorabotka za prevencija na<br />
kriminalot i krivi~noto pravosudstvo so cel da se postignat podobreni<br />
sredstva za me|unarodna sorabotka vo razre{uvawe na problemite<br />
vo vrska so prevencija na kriminalot i krivi~nata pravda, i,<br />
osobeno, za naso~uvawe na vnimanieto za ispolnuvawe na programata.<br />
Izve{tajot be{e sledovatelno odobren od strana na Osmiot<br />
kongres. Potoa Generalnoto sobranie so rezolucija 45/108 od 14 deke-<br />
301
mvri 1990 godina osniva me|uvladina rabotna grupa koja vrz osnova na<br />
izve{tajot na Komitetot ima{e za cel da gi elaborira predlozite za<br />
sozdavawe na programa za prevencija na kriminalot i krivi~nata<br />
pravda. Me|uvladinata rabotna grupa za sozdavawe na efikasna programa<br />
za me|unaroden kriminal i pravda se sostana vo Viena od 5 do 9<br />
avgust 1991 godina.<br />
Soglasno rezolucijata 45/108 na Generalnoto sobranie, zaklu-<br />
~ocite na me|uvladinata rabotna grupa bea zemeni za razgleduvawe na<br />
ministerskiot sostanok za sozdavawe efikasna programa za prevencija<br />
na kriminalot i krivi~nata pravda na ON, odr`an na 21 do 23<br />
noemvri 1991 godina. Zaklu~ocite na ministerskiot sostanok, so mali<br />
izmeni, bea prifateni od Generalnoto sobranie so rezolucija 46/152<br />
od 18 dekemvri 1991 godina.<br />
Generalnoto sobranie 46/152 me|u drugoto pobara obezbeduvawe<br />
na pojasna definicija na mandatot na ON vo pogled na spre~uvawe na<br />
kriminalot i krivi~nata pravda. Vo prilogot na rezolucijata be{e<br />
isto taka potencirana ednoglasnosta na potrebata od osnovawe na<br />
nova energi~na programa na ON, kako i za osnovawe na Komisija za<br />
prevencija na kriminalot i krivi~nata pravda so akcent na potrebata<br />
za zajaknuvawe na resursite na nejziniot Sekretarijat.<br />
Novo osnovanata Komisija za prevencija na kriminalot i krivi~nata<br />
pravda dobi zada~a da go razviva, upravuva nabquduva i ocenuva<br />
ispolnuvaweto na programata za prevencija na kriminalot i<br />
krivi~nata pravda na ON. Ova e ogromna zada~a koja mo`e da bide popre~ena<br />
od golem broj faktori, me|u koi od kontinuiranata nesigurnost<br />
vo pogled na raspolo`ivite resursi potrebni za programata<br />
kako i obemot do koj komisijata mo`e da ja kontrolira nivnata upotreba,<br />
potoa konfliktnite pritisoci za vklu~uvawe na izvesni aktivnosti,<br />
nedostig na vreme za razgleduvawe na razni opcii i nedostig<br />
na efikasen sistem za izvr{uvawe.<br />
Prioritetni oblasti na deluvawe na Komisijata se:<br />
- Me|unarodna aktivnost za borba protiv nacionalniot i me|unarodniot,<br />
vklu~uvaj}i go i organiziraniot kriminal, ekonomskiot<br />
kriminalitet i pereweto na pari,<br />
- Promocija na ulogata na kriminalnata pravda za za{tita na<br />
okolinata,<br />
- Kriminalna prevencija vo urbanite sredini, vklu~uvaj|i ja<br />
maloletni~kata i delinkvencijata so elementi na nasilstvo,<br />
- Podobruvawe na efikasnosta i pravi~nosta na pravniot kriminalen<br />
administrativen sistem,<br />
Aspektite na osnovnite temi se selektiraat i razgleduvaat na<br />
sekoja godi{na sesija na Komisijata vo nejzinoto sedi{te vo Viena.<br />
Vo soglasnost so rezolucijata 1992/22 na Ekonomsko-socijalniot sovet,<br />
Komisijata povtorno gi razgleda site prioritetni temi na nejzinata<br />
15-ta sesija vo 1996 godina. Komisijata isto taka ja razgleda podgotovkata<br />
za tehni~ka pomo{ na barawe na zemjite ~lenki od oblasta<br />
kade kriminalnata programa za prevencija poseduva su{tinska nadle`nost<br />
Za izvr{uvawe na politikata utvrdena od Komisijata e nadle-<br />
302
`en Oddelot za kriminalna pravda (Criminal Justice Division) koj pretstavuva<br />
organ na Sekretarijatot na ON. Oddelot ja promovira upotrebata<br />
na me|unarodnite instrumenti na ON vrz planot na prevencijata<br />
i kontrolata na kriminalitetot preku javnite informativni<br />
aktivnosti i rabota vo dr`avite-~lenki za pro{iruvawe na nivnoto<br />
izvr{uvawe. Oddelot sobira, analizira i razmenuva me|unarodni statisti~ki<br />
podatoci i informacii. Rezultatot na ovie usilbi se izve-<br />
{taite za kriminalnite trendovi za prevencijata i kriminalnata<br />
politika koi se izgotvuvaat sekoi dve godini.<br />
Oddelot izdava dve redovni publikacii: Godi{nikot - Me|unarodna<br />
revija za kriminalna politika (Interna-tional Review of Criminal<br />
Policy) koj informira za metodite, tehnikata i pribli`uvaweto na<br />
kriminalnata politika do praktikata. Pregledot se izdava na<br />
angliski, francuski, ruski i {panski jazik. Spisanieto Kriminalna<br />
prevencija i kriminalna pravda (Crime Prevention and Criminal Justice<br />
Newletter) vo koi se prenesuvaat informacii za aktivnostite i politikata<br />
na ON vrz planot na kriminalnata pravda od strana na nau~ni<br />
i stru~ni rabotnici. Od 1980 godina ova spisanie se objavuva dva pati<br />
godi{no.<br />
4. Sovetot na Evropa i negoviot Komitet za krivi~no pravo<br />
(La Conseil de l'Europe et son Comite PÕnal) e regionalna organizacija<br />
sostavena od nau~ni i stru~ni rabotnici. Sozdaden e na 5 maj 1949<br />
godina vo London so osnovna cel da ja unapreduva politi~kata, stopanskata,<br />
socijalnata, kuturnata i pravnata sorabotka me|u evropskite<br />
dr`avi. 621) Ovoj Sovet ostvaril golemo vlijanie vrz vnatre{noto<br />
pravo na dr`avite ~lenki i obezbedi golem stepen na nivna sorabotka<br />
vo razli~ni dejnosti me|u koi i vo oblasta na prevencijata i suzbivaweto<br />
na kriminalitetot, ekstradirawe na storiteli na krivi-<br />
~ni dela, za{tita na ~ovekovite prava i izvr{uvawe na krivi~ni<br />
sankcii 622) . Od brojnite konvencii doneseni od strana na Evropskiot<br />
Sovet zna~ajno e da se izdvojat Evropskata konvencija za za{tita na<br />
pravata i temelnite slobodi na ~ovekot od 5. XI. 1950 (stapi na sila na<br />
3. IX. 1953) i Evropskata konvencija za prevencija na tortura i<br />
nehuman ili poni`uva~ki tretman ili kaznuvawe od 26. VI. 1987 (stapi<br />
na sila na 1. II. 1989 godina), i se razbira, Evropskite zatvorski<br />
pravila doneseni vo 1973 godina so Rezolucija (73) 5.<br />
621)<br />
^lenkite osniva~i na Evropskiot Sovet se: Belgija, Danska, Francija, Irska,<br />
Italija, Luksemburg, Holandija, Norve{ka, [vedska, i Velika Britanija. Vo istata<br />
1949 godina vo ~lenstvo se primeni i Grcija i Turcija, a podocna i Island (1950), SR<br />
Germanija (1951) i Avstrija (1956). Na Sovetot mu pristapija i [vajcarija, Kipar i<br />
Malta i nekoi drugi me|u koi i isto~noevropskite zemji (^ehoslova~ka, Ungarija).<br />
Sovetot denes broi preku dvaeset ~lenki, me|u koi od neodamna e i Republika<br />
Makedonija. Sedi{teto na Sovetot e vo Strazbur. Negovi glavni organi se:<br />
Konsultativno sobranie, Komitet na ministri i Sekretarijat. Negoviot Komitet za<br />
krivi~no pravo se sostanuva periodi~no i rasprava za opredeleni krivi~nopravni<br />
pra{awa i problemi od oblasta na izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii.<br />
622)<br />
Vidi: Krapec, D. Me|unarodna saradnja u sudskim krivi~nim (kriminalnim) stvarima u<br />
okviru vje~a evrope, Zakonitost, Zagreb, 1991/7-8, str. 834.<br />
303
Sovetot se zasnova na opredeleni postavki izneseni vo ~l. 1 od<br />
negoviot Statut koja glasi "Celta na Sovetot na Evropa e postignuvawe<br />
pogolemo edinstvo na negovite ~lenovi za za~uvuvawe i ostvaruvawe<br />
na ideite i principite {to se nivno zaedni~ko nasledstvo i<br />
prestavuvaat olesnuvawe na nivniot ekonomski i socijalen razvoj. Tie<br />
celi se ostvaruvaat niz organite na Sovetot, po pat na razgleduvawe<br />
na pra{awata od zaedni~ki interes i po pat na spogodbi i zaedni~ki<br />
akcii na ekonomsko, socijalno, kulturno, nau~no, pravno i<br />
administrativno pole i na poleto na za~uvuvawe i natamo{no ostvaruvawe<br />
na ~ovekovite prava i osnovni slobodi. U~etvoto vo rabotata<br />
na Sovetot na Evropa nema da vlijae vrz sorabotkata na negovite ~lenki<br />
vo ramkite na ON i drugi me|unarodni organizacii i unii, ~ii<br />
~lenki se tie. Pra{awata vrzani za narodnata odbrana ne spa|aat vo<br />
oblasta na dejnosta na Sovetot na Evropa". So prifa}awe na Statutot,<br />
sekoja ~lenka se obvrzuva da gi po~ituva na~elata na vladeewe<br />
na pravoto i garanciite na osnovnite prava i slobodi na ~ovekot i<br />
gra|aninot, a spored ~l. 8 ~lenkata na Sovetot koja te{ko gi naru{uva<br />
tie na~ela, mo`e da bide suspendirana od pravoto da bide zastapuvana<br />
vo Sovetot, a po povikuvaweto da istapi od nego, i isklu~ena.<br />
Osnovnite organi na Sovetot na Evropa se: Sovetodavnoto sobranie,<br />
Komitetot na ministrite i Sekretarijatot. <br />
Sovetodavnoto sobranie e sostaveno od pretstavnici na nacionalnite<br />
parlamenti koi gi biraat ili imenuvaat nacionalnite parlamenti.<br />
^lenovite na Sovetodavnoto sobranie spored ~l. 25 na Statutot<br />
se pretstavnici na dr`avite ~lenki, me|utoa, tie ne se odgovorni<br />
pred svoite nacionalni parlamenti i ne se vrzani so stavovite na<br />
svoite vladi. Tie naj~eto gi zastapuvaat i branat celite i programite<br />
na politi~kite partii na koi im pripa|aat. Ottamu vo Sobranieto<br />
doa|a do povrzuvawe po vertikalna linija, t.e. na pripadnici na isti<br />
partii vo razli~ni zemji. Sobranieto mo`e da diskutira za site<br />
pra{awa vo ramkite na Statutot, no toa nema nitu zakonodavna ni<br />
izvr{na mo}. Toa mo`e da donesuva rezolucii i preporaki so<br />
dvotretinsko mnozinstvo no ovie akti pretstavuvaat prosti sugestii<br />
do vlasite na dr`avite ~lenki. Site preporaki na Sobrenieto se<br />
podlo`ni na soglasnost na Komitetot na ministrite.<br />
Komitetot na ministrite e sostaven od ministrite za nadvore{ni<br />
raboti ili nivnite zamenici na dr`avite ~lenki i ima naj-<br />
{iroki ovlastuvawa. Komitetot ja odr`uva vrskata so nacionalnite<br />
parlamenti, gi razgleduva merkite koi treba da gi prezeme Sovetot,<br />
mo`e da sozdava preporaki za vladite da zaklu~uva, odnosno da predlaga<br />
zaklu~uvawe na dogovori koi gi obvrzuvaat dr`avite ~lenki,<br />
ako tie gi ratifikuvaat soglasno so svoite ustavni propisi. Na Komitetot<br />
mu e doverena i pretstavni~kata uloga - zastapuvawe na Sovetot<br />
vo nadvore{nite raboti. Rezoluciite na Komitetot na ministrite<br />
se donesuvaat ednoglasno so dvotretinsko mnozinstvo ili so<br />
<br />
Za sostavot, celite i organizacionata postavenost na ovie tela vidi podrobno<br />
Statut na Sovetot na Evropa, SV RM 1995/53 - me|unarodni dogovori.<br />
304
prosto mnozinstvo, zavisno od materijata {to se regulira.<br />
Sovetot na Evropa ima i pove}e svoi tela. Edno od tie tela e<br />
Ekomoskiot sovet i negoviot Komitet za krivi~no pravo (La Conseil de<br />
l'Europe et son Comite Penal). Toj e regionalna organizacija sostavena od<br />
nau~ni i stru~ni rabotnici. Sozdaden e na 5 maj 1949 godina vo London<br />
so osnovna cel da ja unapreduva politi~kata, stopanskata, socijalnata,<br />
kuturnata i pravnata sorabotka me|u evropskite dr`avi . Ovoj Sovet<br />
ostvaril golemo vlijanie vrz vnatre{noto pravo na dr`avite ~lenki<br />
i obezbedi golem stepen na nivna sorabotka vo razli~ni dejnosti, me|u<br />
koi i vo oblasta na prevencijata i suzbivaweto na kriminalitetot,<br />
izra~uvawe na storiteli na krivi~ni dela, za{tita na ~ovekovite<br />
prava i izvr{uvawe na krivi~ni sankcii .<br />
Od brojnite konvencii doneseni od strana na Sovetot na<br />
Evropa ja izdvojuvame Evropskata konvencija za za{tita na pravata i<br />
osnovnite slobodi na ~ovekot. Konvencija predviduva formirawe na<br />
dva specijalni organi: Komisijata za pravata na ~ovekot i<br />
Evropaskiot sud za pravata na ~ovekot. Komisijata ima za zada~a da go<br />
razgleduva sekoe naru{uvawe na Konvencijata, {to pred nea }e go<br />
iznese edna od dogovorenite strani, da prima peticii od poedinci ili<br />
grupi na o{teteni so povredata na Konvencijata. Dokolku Komisijata<br />
ne uspee da go re{i sporot taa go iznesuva pred Evropskiot sud ~ii<br />
presudi se zadol`itelni za dr`avite koi ja priznale nadle`nosta na<br />
toj Sud. Komitetot na ministrite ima za zada~a da go kontrolira<br />
izvr{uvaweto na presudiete.<br />
Evropskata konvencija za ~ovekovite prava, i pokraj toa {to e<br />
potpi{ana vo tekot na noemvri 1995 godina od toga{niot minister za<br />
nadvore{ni raboti na Republika Makedonija, se u{te ne pretstavuva<br />
sostaven del na na{iot pravniot poredok. Sledstveno na toa sudovite<br />
vo Republika Makedonija sî u{te istata neposredno ne ja primenuvaat.<br />
Me|utoa, nejzinata ratifikacija od strana na Sobranieto<br />
na Republika Makedonija }e pretstavuva akt na nejzino transformirawe<br />
vo doma{noto pravo so neizbe`na posledica - neposredna<br />
primena od strana na sudovite. Istata konstatacija se odnesuva i na<br />
ve}e prezemenite me|unarodni dogovori prifateni od strana na<br />
biv{ata SFRJ, kako i na site onie me|unarodni dogovori {to<br />
Republika Makedonija vo idnina }e gi ratifikuva.<br />
Evropskite zatvorski pravila se doneseni vo 1973 godina so<br />
rezolucija (73) 5. Vo ovaa rezolucija usvoena na 19 januari 1973 Komitetot<br />
na ministrite na Sovetot na Evropa na vladite na zemjite<br />
<br />
^lenkite osniva~i na Evropskiot Sovet se: Belgija, Danska, Francija, Irska,<br />
Italija, Luksemburg, Holandija, Norve{ka, {vedska, i Velika Britanija. Vo istata<br />
1949 godina vo ~lenstvo se primeni i Grcija i Turcija, a podocna i Island (1950), SR<br />
Germanija (1951) i Avstrija (1956). Na Sovetot mu pristapija i [vajcarija, Kipar i<br />
Malta i nekoi drugi me|u koi i isto~noevropskite zemji (^ehoslova~ka, Ungarija).<br />
Sovetot denes broi 40 ~lenki, me|u koi od neodamna e i Republika Makedonija.<br />
Sedi{teto na Sovetot e vo Strazbur.<br />
Vidi: Krapec, D. Me|unarodna saradnja u sudskim krivi~nim (kriminalnim)<br />
stvarima u okviru vje~a evrope, Zakonitost, Zagreb, 1991/7-8, str. 834.<br />
305
~lenki im prepora~uva vo nivnoto doma{no zakonodavstvo i praktika<br />
da bidat rakovodeni od principite postaveni vo Standardnite<br />
minimalni pravila za postapuvawe so zatvorenicite, koi se dodadeni<br />
na rezolucijata. Vsu{nost, stanuva zbor "revidirana" verzija na<br />
Stadardnite minimalni pravila usvoeni od strana na ON. Bidejki se<br />
smeta{e deka e potrebna revizija na ovie pravila na evropsko nivo,<br />
Sovetot na Evropa vo 1968 godina i nalo`i na edna rabotna grupa<br />
odgovorna na Evropaskiot komitet za probemi na kriminalitetot da<br />
gi prilagodi pravilata na potrebite na kriminalnata politika na toa<br />
vreme, kako i da ja unapredi nivnata efikasna primena, vodej}i pritoa<br />
osobena smetka za promenite vo prifatenite penolo{ki idei - ili<br />
koga tie }e bidat vostanoveni - vo kontekst na reforemata na<br />
zatvorskoto zakonodavstvo ili administracija vo dadenata zemja<br />
~lenka. Iako evropskiot tekst ne pretstavuva nekakov revolucioneren<br />
is~ekor vo odnos na tekstot na ON, mo`at da se poso~at nekoi novi<br />
idei ili ekstra odredbi koi se dodadeni za podobro da go obezbedat<br />
po~ituvaweto na ~ovekovoto dostoinsatvo.<br />
Mo`at da se notiraat slednive primeri na takvi novi idei:<br />
"podelba na zatvorenicite" namesto "oddeluvawe na kategoriite";<br />
"priem na zatvorenicite"; "moralna pomo{", koja, pokraj tradicionalnata<br />
duhovna pomo{, e nameneta za onie zatvorenici koi ne sakaat<br />
religiozna duhovna pomo{, i "kontrola" (od strana sudska ili druga<br />
vlast), koja go dopolnuva konceptot na "inspekcija" propi{ana vo<br />
1955 godina.<br />
Sli~no na toa mo`e da se zabele`at i slednive ekstra odredbi:<br />
- pro{etkata ili soodvetna ve`ba na otvoreno stanuva pravo,<br />
- zatvorenicite ne mo`at da bidat polo`eni na medicinski ili<br />
nau~ni eksperimenti koi mo`at da rezultiraat so fizi~ka ili<br />
moralna povreda na nivnata li~nost,<br />
- medicinskoto lice mora da gi pregleduva bolnite zatvorenici<br />
pod uslovi i so za~estenost {to odgovara na bolni~ki standardi,<br />
- zabraneta e kolektivna kazna,<br />
- zabraneta e upotreba na sredstvata za prisilba kako kazna,<br />
- domenot na odnosite na zatvorenicite so nadvore{niot svet e<br />
pro{iren,<br />
- od zatvorenicite ne mo`e da se bara da vr{at nekoja posebno<br />
opasna ili nezdrava rabota,<br />
- bezbednosta i merkite na pretpazlivost vo odnos na zdravjeto<br />
i rabotnoto vreme na zatvorenicite mora da bidat sli~ni na onie {to<br />
vladeat vo nadvore{niot svet, itn. <br />
Evropskite zatvorski pravila isto kako i Standardnite minimalni<br />
pravila na ON, vo nikoj slu~aj ne prestavuvaat popis na<br />
zakonski za{titeni prava, vostanoveni vo interes na zatvorenicite.<br />
A. Reynaud, Human Rights in Prisons, Directorate of Human Rights, Strasbourg,<br />
1986, str, 32.<br />
Ibid, str. 33<br />
306
Me|utoa, iako vo niv ne stanuva zbor za zakonski za{titeni prava na<br />
zatvorenicite (i dvata dokumenti ne se obvrzuva~ki za dr`avite<br />
~lenki), tie sepak za niv imaat mo{ne golemo zna~ewe, taka {to<br />
ponekoga{ se spomenuvaat duri i vo sudskite odluki na mnogu zemji.<br />
Bitno e da se naglasi i toa deka "iako eksplicitno ne se povikuvaat na<br />
Evropskata konvencija za ~ovekovite prava, tie {to go sostavile<br />
evropskiot tekst na minimalnite pravila bea inspirirani od nea do<br />
toj stepen {to mo`e da se ka`e deka minimalnite pravila se prakti-<br />
~en instrument za primena vo zatvorite na glavnite principi<br />
sodr`ani vo Konvencijata" .<br />
Vo ramkite na Sovetot na Evropa me|u drugite se doneseni i<br />
pove}e obvrzuva~ki evropski dokumnti. Toa se konvencii - nekoi od<br />
niv bilateralni, drugite sklu~eni vo ramkite na Sovetot na Evropa.<br />
Me|u poslednite mo`e da se odbele`at pove}e dogovori od krivi~nopravnata<br />
oblast, kako na primer: Evropskata konvencija za repatrijacija<br />
na maloletnici (Hag, 28 maj 1970, br. 71); Evropska konvencija za<br />
neprimenlivosta na zakonskite rokovi za zastaruvawe na krivi~nite<br />
dela protiv ~ove{tvoto i na voenite zlostorstva (Strazbur, 25<br />
januari 1974, br. 82); Evropska konvencija za nadomest na {teta na<br />
`rtvite od nasilni kaznivi dela (Strazbur, 24 noemvri 1983, br. 116);<br />
Evropska konvencija za krivi~nite dela naso~eni protiv kulturnoto<br />
nasledstvo (Delfi, 23 juni 1985, br. 119); kako i nekoi od ponov datum<br />
kako onaa protiv narkotici od 1989 (br. 135) i Konvencijata protiv<br />
perewe pari, pretres, zaplenuvawe i konfiskuvawe na prihodi od<br />
kriminal od 1990 (br. 141).<br />
Na ova mesto mora da se spomne i serijata na dogovori od site<br />
~etiri oblici na me|unarodnata krivi~nopravna pomo{ i toa:<br />
Ekstradicijata: Evropaskata konvencija za ekstradicija,<br />
potpi{ana na 13 dekemvri 1957 vo Pariz (stapila na sila na 18 april<br />
1963 godina). Konvencijata do sega na dva pati e nadopolnuvana so<br />
Protokolot od 15 oktomvri 1975 (stapil na sila na 20 avgust 1979) i so<br />
Vtoriot Protokol od 17 mart 1978 (stapil na sila na 05 juni 1983).<br />
Spored odredbata od ~l. 28 ova Konvencija gi nadomestuva postojnite<br />
dvostrani dogovori za ekstradicija me|u zemjite potpisni~ki i<br />
dozvoluva sklu~uvawe na novi samo dokolku so niv se nadopolnuvaat<br />
nejzinite odredbi ili se olesnuva primenata na nejzinite principi.<br />
'Mala" me|unarodna krivi~nopravna pomo{: Evropska konvencija<br />
za megusebna pravna pomo{ vo krivi~nata materija, potpi{ana<br />
na 20 april 1959 vo Strazbur (stapila na sila na 12 april 1962).<br />
Konvencijata do sega e dopolnuvana so Protokol od 17 mart 1978<br />
(stapil na sila na 12 april 1982).<br />
Odstapuvawe na krivi~no gonewe na stranska dr`ava: Evropska<br />
konvencija za otstapuvawe na krivi~no gonewe vo krivi~nite<br />
predmeti (European Convention on the Transfer or Proceedings in Criminal<br />
matters, No. 73), sklu~ena na 15 maj 1972 vo Strazbur (stapila na sila na<br />
30 mart 1978).<br />
Ibid, str. 34.<br />
307
Izvr{uvawe na stranska krivi~na presuda: 1. Evropaka<br />
konvencija za kaznuvawe na deliktite vo patniot soobra}aj (European<br />
Convention on the Punishment of Road Traffic Offences, No. 52), sklu~ena na<br />
30 oktomvri 1964 vo Srazbur (stapila na sila na 18 juli 1972) 2.<br />
Evropska konvencija za nadzor nad uslovno osudeni i uslovno otpu-<br />
{teni lica (European Convention on the Supervision of Conditionably<br />
Sentenced or Conditionally Relesed, No. 51), sklu~ena na 30 septemvri 1964<br />
vo Strazbur (stapila na sila na 22 avgust 1975). 3. Evropska konvencija<br />
za me|unarodno priznavawe na krivi~ni opresudi (European Convention<br />
on the International Valiority of Criminal Jugments, No. 70), sklu~ena na 28<br />
maj 1970 vo Hag (stapila na sila na 26 juli 1974), i 4. Evropska<br />
konvencija za transfer na osudeni lica (Convention of the Transfer of<br />
Sentenced Persons, No. 112), sklu~ena na 21 mart 1985 vo Strazbur.<br />
Se razbira, mnogubrojni se i rezoluciite i preporakite<br />
usvoeni od Komitetot na ministrite kako neobvrzuva~ki evropski<br />
instrumenti. So ogled na nivnoto posebno zna~ewe dobar del od niv<br />
ve}e gi objavivme vo eden drug na{ tud. <br />
5. Opredeleni penolo{ki problemi bea razgleduvani i od<br />
strana na Me|unarodnata organizacija na trudot, Organizacijata na<br />
ON za vospituvawe, nauka i kultura (UNESKO), Svetskata zdravstvena<br />
organizacija, Svetskata organizacija za du{evno zdravje, Me|unarodnata<br />
abolicionisti~ka organizacija, Me|unarodnoto zdru`enie na<br />
sudii na maloletni~kite sudovi 623) , Me|unarodnata unija za za{tita na<br />
decata, Me|unarodniot crven krst i sl.<br />
6. Od strana na ON se osnovani i posebni regionalni istra`uva~ki<br />
centri koi so svojata istra`uva~ka dejnost pridonesuvaat za<br />
unapreduvawe na soznanijata za poefikasno spre~uvawe i suzbivawe<br />
na kriminalitetot. Me|u niv gi izdvojuvame interregionalnite<br />
istituti UNIKRI vo Rim i HEUNI vo Helsinki koi deluvaat na<br />
evropskiot prostor, UNAFEI (vo Tokio) za podra~jeto na Azija i<br />
Dale~niot Istok, ILANUD (vo Kosta Rika) za podra~jeto na Latinska<br />
Amerika i Arapskiot Centar vo Rijad koj im se pridru`i na<br />
aktivnostite na regionalnite instituti na ON. Be{e apelirano vo<br />
najbrzo mo`no vreme da se osniva i Institut na ON vo Afrika, [to e<br />
i storeno kako posledica na odlukata na VII Kongres so toa {to<br />
Institutot za Afrika privremeno e lociran vo Adis Abeba. Ulogata<br />
na me|uregionalen institut i koordinator za poedini potfati ja<br />
vr{i Institutot za istra`uvawa na podra~jeto na op{testvena<br />
za{tita UNSRDI vo Rim.<br />
UNICRI (United Nations Interregional Crime and Justice Research<br />
Institute - Institut na ON za me|unaroden kriminal i istra`uvawa vo<br />
oblasta na pravdata). Ovoj Institut e osnovan vo 1968 godina kako<br />
socijalno odbramben istra`uva~ki institut koj be{e izvorno zami-<br />
<br />
V. <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Penolo{ki kompendium, str. 79-83 i 379-444.<br />
623)<br />
Tretata i ~etvrtata tema na desetiot kongres na ova zdru`enie bea povrzani so<br />
re{avaweto na opredeleni penolo{ki problemi. Vidi: [elih, A. Deseti kongres<br />
me|unarodnog udru`enja sudija za maloletnike (Montreal, Kanada, 17-22 jula 1978), JRKKP,<br />
Beograd, 1979/1, str. 161-167.<br />
308
slen kako istra`uva~ki oddel na ON za razvoj na pravnata programa<br />
vo vrska so kriminalitetot. Koga zapo~na da se pro{iruva negovata<br />
dejnost, istra`uvawata se pomestija i kon obukata i drugi aktivnosti,<br />
vo prv red naso~eni kon zemjite vo razvoj. Vo maj 1989 Ekonomskiosocijalniot<br />
sovet donese nov Statut so koj izvr{i transformacija na<br />
ovoj Institut.<br />
Aktivnostite na Institutot mo`e slobodno da se grupiraat vo<br />
pet kategorii: naso~eni istra`uvawa, tehni~ka sorabotka, obuka,<br />
bibliotekarstvo i arhiva i publicistika.<br />
Vo negovata rabota se vklu~eni slednive proekti: Kriminal i<br />
razvoj, Osudeni~ka populacija i praktikata so alternativite na<br />
kaznata zatvor, Kriminalna prevencija i socijalna kontrola, Maloletni~ka<br />
delinkvencija i pravata od ovaa oblast, Merki protiv<br />
zloupotreba na drogata i kontrola na nejzinata upotreba, Ekonomski<br />
kriminal, Kursevi za obuka vo istra`uva~kata metodologija i Kursevi<br />
za obuka za pravni i socijalni raboti.<br />
Institutot razviva bliski konsultativni i kooperativni<br />
vrski so Oddelot za kriminalna pravda, a isto taka sorabotuva i so<br />
regionalnite ustanovi od zna~ewe za programite za rasporedi za<br />
rabota na ON.<br />
Bibliotekata na Institutot ima pove}e od 15. 000 monografii<br />
i kolekcija na dokumenti, glavno od ON i Sovetot na Evropa.<br />
Upravata na Institutot e locirana vo istoriskiot centar na<br />
Rim.<br />
UNAFEI (Asia and East Institute for the Prevention of Crime and the<br />
Tgreatment of offenders - Institut za prevencija na kriminalot i<br />
postapuvawe so prestapnicite na Azija i Dale~niot istok). Ova e<br />
Institut za kriminologija koj ostvari {iroka programa za obuka,<br />
tehni~ka sorabotka, istra`uvawe, dokumentacija i publikacija. Negovoto<br />
sedi{te se nao|a vo Fuxi - predgradie na Tokio vo Japonija.<br />
Od negovoto formirawe vo 1962 do 1995 godina ovoj Institut<br />
organiziral 101 me|unarodni seminari i kursevi za obuka za<br />
profesionalci so zna~ajni pozicii vo politikata, obvinitelstvoto,<br />
sudstvoto, popravnite domovi i posebnite agencii. Tri mese~ni kursevi<br />
se odr`uvaat dva pati godi{no, a edna{ godi{no i ednomese~en<br />
seminar za razmena na stavovite na visokata uprava i kreatorite na<br />
politikata. Vo sorabotka so pove}e vladi Institutot organizira i<br />
seminari za suzbivawe na organiziraniot kriminal i preproda`bata<br />
na droga.<br />
Vo prvite pet godini na postoeweto na ovoj Institut, negovata<br />
odgovornost be{e ednakva kako sprema ON taka i sprema vladata na<br />
Japonija. Finansiskata pomo{ od strana na ON za ovoj Institut<br />
zapo~na vo 1966 i zavr{i vo 1970 godina. Ottoga{ administrativnite<br />
i drugite finansiski obvrski padnaa na tovar na vladata na Japonija.<br />
Direktorot na Institutot se imenuva vo konsultacija so ON.<br />
ILANUD (The United Nations Latin American Institute for the<br />
Prevention of Crime and tne Treatment of Delincvency - Institut na ON za<br />
spre~uvawe na kriminalitetot i postapuvawe so delinkvencijata za<br />
Latinska Amerika). Institutot e osnovan vo 1975 godina vo sogla-<br />
309
snost so dogovorot me|u ON i vladata na Kosta Rika so golema<br />
podr{ka na zemjite od Latinska Amerika i Karibite so cel da se<br />
zajakne nivniot praven sistem za prevencija od kriminalot i rekonstrukcija<br />
na mehanizmite na socijalna kontrola. Institutot so<br />
pomo{ na ON deluva vo slednive pet oblasti: civilna bezbednost,<br />
kriminalitetot od oblasta na ekologijata, javnata korupcija, novite<br />
formi na organiziran kriminal i upravuvaweto vo pravosudniot<br />
sistem. Vo ovie oblasti se realiziraat programi i proekti, istra-<br />
`uvawa, tehni~ka pomo{, obuka i distribucija na nau~ni podatoci.<br />
UNAFRI (The United Nations African Regional Institute for the<br />
Prevention of Crime and the Treatment of Offenders - Regionalen Institut<br />
na ON za prevencija na kriminalitetot i postapuvawe so delinkventite<br />
za Afrika). Od 1989 godina ovoj Institut se koncentrira<br />
na podobruvawe na obukata i politi~koto sovetuvawe i informirawe<br />
kako i na dokumentacijata za pravniot kriminalen sistem na<br />
afri~kiot kontinent.<br />
HEUNI (The European Institute for Crime Prevention and Control -<br />
Evropski Institut za kriminalna prevencija i kontrola). Ovoj<br />
Institut e osnovan vo 1981 godina so soglasnost me|u ON i Finska za<br />
promovirawe na sorabotkata vo oblasta na kriminalnata prevencija i<br />
kontrola me|u zemjite na Evropa so razli~ni socioekonomski sistemi.<br />
So zabrzanata reforma na oficijalnite centralizirani<br />
ekonomii vo Evropa, Institutot se fokusira{e na potrebite za itna<br />
demokratija vo centralniot i isto~niot del na kontinentot. Soveti i<br />
pomo{ bea obezbedeni vo oblastite kako {to se policiskite<br />
standardi, trgovija na droga, zatvorskata administracija i nasilstvoto<br />
vo semejstvoto.<br />
Evropskite seminari organizirani od strana na ovoj Institut<br />
se poseteni od vrvni vladini prestavnici, kriminolo{ki eksperti od<br />
celiot kontinent. Celite na Institutot se planirani i definirani<br />
od strana na negovite rabotni grupi na eksperti od razli~ni zemji, a<br />
vo nivni ramki se podgotvuva i dokumentacijata za sredbite,<br />
procedurite za seminarite i izve{taite za proektite {to se objavuvaat.<br />
Temite izneseni na evropskite seminari, sostanocite na eksperti<br />
i dopolnitelnite istra`uva~ki proekti se selektiraat vo<br />
soglasnost so programata na ON.<br />
Arapski bezbednosnen model i centar za obuka - The Arab<br />
Security Studies and Training Centre. Ovoj centar e lociran vo Rijad -<br />
Saudiska Arabija. Centarot e me|uvladina organizacija pod uprava na<br />
Sovetot na ministri vo ramkite na Ligata na Arapskite zemji.<br />
Sovetot e sostaven od {est direktori, a so nego rakovidi ministerot<br />
za vnatre{ni raboti na Kralstvoto Saudiska Arabija. Site zemji od<br />
Ligata na Arapskite zemji se ~lenki na Centarot i pridonesuvaat za<br />
formirawe na negoviot buxet.<br />
Aktivnostite na Centarot se opredeleni vo soglasnost so<br />
arapskite sociokulturni uslovi i nivnoto interdisciplionarno<br />
pribli`uvawe. So rabotnata programa na Centarot se opfateni<br />
komparativni istra`uvawa, politika na razvoj, izdavawe na specijalizirana<br />
literatura, dokumentacija, obuka, obrazovanie i tehni~ka<br />
310
sorabotka. So akademskite programi se pokrivat oblasti kako {to se:<br />
islamskoto krivi~no pravo, kontrola na drogata, gra|anskata<br />
bezbednost i za{tita, kriminalnata istraga, resocijalizacijata vo<br />
kazneno-popravnite ustanovi i policiskoto vodstvo. Kompjuterskiot<br />
oddel gi sobira i analizira statisti~kite podatoci i stavovite od<br />
me|unarodnite debati.<br />
Centarot objavi izvesen broj na periodi~ni spisanija i<br />
vesnici, vklu~itelno i Arapskiot `urnal za bezbednost i obuka koj<br />
izleguva kako mese~en magazin, kako i vesnikot Me|unaroden i nau~en<br />
sovetodaven sovet na ON. Zgolemen e i brojot na konferenciite,<br />
simpoziumite i sredbite na eksperti. Vo posledno vreme od negov<br />
interes se i pra{awata za pereweto pari, kontrola na drogata, bezbednosta<br />
na turistite, ulogata na obrazovanieto vo borbata protiv<br />
kriminalot, upravuvaweto vo kaznenite ustanovi i sl.<br />
Na ova mesto treba da se spomnat i nekolku drugi pozna~ajni<br />
instituti koi so ogled na nivnata ogromna uloga vo pomo{ta {to ja<br />
ostvaruvaat vrz planot na prevencijata na kriminalitetot, preku<br />
svoite nau~ni istra`uvawa i programski aktivnosti. Eden od niv e<br />
sekako Avstraliskiot institut za kriminologija (The Austrialian<br />
Institute of Criminology). Ovoj institut pretstavuva avstraliska federalna<br />
vladina agencija vostanovena vo 1973 godina so anga`man vo<br />
istra`uvawa koi se ostvaruvaat vrz planot na kriminologijata.<br />
Svoite aktivnosti vo ON, institutot gi izvr{uva soglasno Memorandumot<br />
za razbirawe potpi{an vo Oddelot za kriminalna pravda.<br />
Toj ima sovetodavna uloga kon Oddelot vo izvr{uvaweto na negovite<br />
programi i elaboracii na seminarite i kursevite za obuka. Institutot<br />
sorabotuva so Institutot za Azija i Dale~niot istok vo<br />
sobiraweto na statisti~ki podatoci, zema aktivno u~estvo vo podgotovkite<br />
na kongresite za prevencija na kriminalitetot i postapuvawe<br />
so prestapnicite, ~esto e doma}in na me|unarodni sredbi i sl. Poseben<br />
akcent vo negovite istra`uvawa e staven vrz istra`uvawata na<br />
kriminalnata prevencija vo zemjite na Pacifikot.<br />
Me|unarodniot centar za krivi~nopravna reforma i<br />
kriminalna politika (The International Centre for Criminal Law Reform and<br />
Criminal Justice Policy) e osnovan vo Vankuver - Kanada. Kon Obedinetite<br />
nacii se priklu~i vo juli 1995 godina. Negova zalo`ba e<br />
podobruvawe na kvalitetot na pravdata preku reformi vo kriminologijata,<br />
politikata i praktikata. Vo taa smisla promovira demokratski<br />
principi, pravni pravila i po~ituvawe na ~ovekovite prava<br />
vo oblasta na krivi~noto pravo kako vo zemjata taka i po{iroko vo<br />
regionot. Centarot e aktivno vklu~en i vo obrazovanieto i obukata na<br />
profesionalci koi rabotat protiv nasilstvoto vo semejstvoto i<br />
obezbeduva tehni~ka pomo{ za razvojot na kursevi za obuka.<br />
Me|unarodniot institut za visokoto {kolstvo i kriminalnata<br />
nauka (The International Institute of Higher Studies in Criminal Sciences)<br />
i se priklu~i na mre`ata na institutite na ON vo 1990 godina.<br />
Institutot e osnovan vo 1972 godina i se nao|a vo Sirakuza - Italija.<br />
Glavnite podra~ja od negov interes se istra`uvawata i napredokot vo<br />
oblasta na krivi~nopravnite nauki so zna~itelen interes za<br />
311
~ovekovite prava. Ovoj institut ja podgotvi Nacrt konvencijata za<br />
prevencija od ma~ewe, koja e podnesean do ON vo 1978 godina i<br />
prilagodena od strana na Generalnoto sobranie na ON kako<br />
oficielna konvencija vo 1984 godina. Drugite me|unarodni<br />
instrumenti elaborirani od strana na Institutot gi vklu~uvaat<br />
principite na nezavisnot na sudstvoto i pravnata profesija, principite<br />
za za{tita na pravata na du{evno bolnite lica i model na<br />
postapuvawe i prenos na zatvorenici, prenost na krivi~nata postapka,<br />
ekstradicijata i dr.<br />
Institutot be{e doma}in na konferencii, seminari i sredbi<br />
na eksperti vo sorabotka so Oddelot za kriminalna pravda kako i so<br />
Centarot za ~ovekovi prava. Vo poslednive 22 godini vode{e 150 programi<br />
so u~estvo na 128 dr`avi i sorabotuva{e so pove}e od 40 nevladini<br />
i vladini organizacii. Objavi 70 knigi.<br />
Nacionalniot praven institut za prevencija na kriminalot<br />
(The National Institute of Justice for the Prevention of Crime) e posledniot<br />
institut {to vo maj 1995 godina se prisoedini kon ON. Memorandumot<br />
za soglasnost be{e potpi{an me|u Oddelot za pravda na SAD i ON -<br />
kancelarijata vo Viena na Devetiot kongres za prevencija na<br />
kriminalot i postapuvawe so prestapnicite, odr`an vo Kairo. Ovoj<br />
Institut koj promovira razmena na informacii od ovaa oblast {irum<br />
svetot pove}eto dobieni preku Internet, se priklu~i na mre`ata na<br />
instituti na ON po 25 godi{no samostojno rabotewe. Kako<br />
istra`uva~ki del na Oddelot za pravda na ON, ovoj Institut vodi<br />
studii za faktorite koi go predizvikuvaat kriminalnoto povedenie,<br />
sponzorira pilot proekti od podra~jeto na kriminalnata pravda i gi<br />
identifikuva trendovite koi se itni. Me|u negovite {est oblasti od<br />
poseben interes se: namaluvaweto na nasilni~kiot kriminalitet<br />
povrzan so droga i alkohol, namaluvaweto na posledicite od<br />
kriminalot, kriminalno-preventivni programi, podobruvawe na<br />
zakonskiot praven sistem i sistemot na prisilba. Institutot<br />
sponzorira studii za nasilstvo, za zloupotreba na droga i, vo<br />
sorabotka so vladinite agencii na SAD, razviva elektronski informativen<br />
sistem za gra|anite i grupite koi nastojuvaat da gi lociraat<br />
vo SAD programite {to se odnesuvaat na borbata protiv nasilstvoto.<br />
Me|unarodniot nau~en i nadzoren sovet (The International<br />
Scientific and Professional Advisory Council - ISPAC) e osnov za soedinuvawe<br />
na megunarodnite nevladini organizacii i nau~ni zaednici i za<br />
kanalizirawe na pridonesot na razli~nite komponenti na programata<br />
za kriminalna prevencija i kriminalna pravda na ON. Sovetot e<br />
vostanoven vo 1991 godina soglasno Memorandumot za razbirawe me|u<br />
Ogranokot za kriminalna prevencija i pravda i Nacionalniot centar<br />
za prevencija od Milano vo Italija.<br />
7. Od dosega{nite izlagawa jasno se zabele`uva deka navedenite<br />
zdru`enija, organizacii i institucii razvija takva aktivnost koja<br />
vo osnova gi sodr`i site zalo`bi {to denes stojat so tesna povrzanost<br />
na nau~nite trendovi vo penolo{kata oblast. Vo tie ramki bea<br />
pomesteni pra{awata i problemite na izborot, odmeruvaweto i<br />
izvr{uvaweto na site krivi~ni sankcii so posebno zadr`uvawe vrz<br />
312
onie aspekti {to ja zasegaat penitencijarnata oblast. Resocijalizacijata,<br />
klasifikacijata na osudenite lica, izvr{enata individualizacija,<br />
humanizacijata vo izvr{uvaweto, ostvaruvawe na za{tita<br />
na pravata na osudenicite kako i alternativite na kaznite li{uvawe<br />
od sloboda, bea sepak centralna tema od interes na ovie tela.<br />
II. PRIDONESOT NA DOMA[NITE NAU^NI I STRU^NI<br />
SOBIRI VO UNAPREDUVAWETO NA PENOLO[KATA<br />
MISLA I PRAKTIKA<br />
1. SOVETUVAWA NA ZDRU@ENIETO ZA PENOLOGIJA NA SFRJ<br />
Zdru`enieto za penologija na SFRJ se pojavi vo 1968 godina 624)<br />
i vo tekot na svoeto postoewe odr`a samo {est sovetuvawa. Ovie<br />
okolnosti me|utoa, ni najmalku ne go smaluvaat op{tiot vpe~atok za<br />
negoviot pridones vo razre{uvaweto na brojni penolo{ki problemi i<br />
nivnoto usoglasuvawe so sovremenite tendencii vo ovaa oblast.<br />
Prvoto sovetuvawe na Jugoslovenskoto zdru`enie za penologija<br />
e odr`ano vo Pula 1970 godina na tema: "Rabotata kako metod vo<br />
procesot na resocijalizacija na licata na koi im e izre~ena krivi~na<br />
sankcija od institucionalen karakter". Na ova sovetuvawe iscrpno<br />
bea analizirani su{tinata, zada~ite, celite i organizacijata na<br />
osudeni~kiot trud kako pedago{ki, andrago{ki i penolo{ki oblik na<br />
tretman vo procesot na resocijalizacijata, specifi~nostite na<br />
zatvorskata sredina i nejzinoto vlijanie vrz rabotata na osudenite<br />
lica kako i probelimite na vrabotuvaweto na licata otpu{teni od<br />
instituciite za izvr{uvawe na kaznite li{uvawe od sloboda.<br />
Glavnata tema na Vtoroto sovetuvawe na ova zdru`enie<br />
odr`ano vo Budva 1972 godina be{e usloveno so raspredelbata na<br />
zakonodavnite kompetencii {to se pojavi so Ustaniot amandman XXX<br />
st. 2 t. 11 od 1971 godina. Spored ovoj amandman materijata za izvr{uvawe<br />
na krivi~nite sankcii premina vo isklu~iva nadle`nost na<br />
republikite, odnosno pokrainite taka {to se pojavi potreba od<br />
iznao|awe adekvatni re{enija za brojni pra{awa od zaedni~ki<br />
interes za site toga{ni federalni edinici.<br />
Na sovetuvaweto be{e podnesen samo eden, no mo{ne solidaren<br />
referat so koj bea zafateni niza aspekti zna~ajni za idnata revizija i<br />
voedna~uvawe vo oblasta na krivi~noto i izvr{noto zakonodavstvo.<br />
Vo referatot i plodnata diskusija bea izneseni brojni zabele{ki vo<br />
vrska so izvr{uvaweto na smrtnata kazna, kaznite li{uvawe od<br />
sloboda, vospitnite merki i merkite na bezbednost. Taka na primer,<br />
624)<br />
Osniva~koto sobranie na Jugoslovenskoto zdru`enie za penologija e odr`ano na<br />
15.II.1968 godina vo Sremska Mitrovica na koe za prv pat predsedatel na zdru`enieto<br />
be{e izbran d-r Vidak Popovi}. Vidi: S.M. Osnovano Jugoslavensko udru`enje za<br />
penologiju, Pravila Jugoslovenskog udru`enja za penologiju, JRKKP, Beograd, 1968/2, str.<br />
324-329.<br />
313
e{e predlo`eno da se napu{ti dualitetot na kaznite li{uvawe od<br />
sloboda (zatvor i strog zatvor), da se razgleda opravdanosta od<br />
postoewe na kaznata maloletni~ki zatvor i mo`nosta za nejzina<br />
zamena so posebna zavodska merka {to bi se izvr{uvala vo zatvoreni,<br />
poluotvoreni i zatvoreni domovi. Se insistira{e i vrz priznavaweto<br />
pove}e prava {to proizleguvaat od osudeni~kiot trud, vrz<br />
pro{iruvawe i poliberalizirano koristewe na pogodnostite, vrz<br />
pocelosno regulirawe na disciplinskata odgovornost na osudenicite,<br />
i dr. 625) . Ovie predlozi vlegoa vo zaklu~ocite na sovetuvaweto. Vo<br />
zaklu~ocite me|u drugoto be{e istaknata potrebata od zakonodavno<br />
prifa}awe na stavovite od Standardnite minimalni pravila za<br />
postapuvawe so zatvorenicite i drugi rezolucii doneseni od<br />
Obedinetite nacii i na kongresite na Me|unarodnata zatvorska<br />
komisija. Be{e uka`ano i na potrebata od poinakvo i pocelosno regulirawe<br />
na uslovniot otpust, klasifikacijata na osudenite lica i<br />
organizacijata na slu`bata za izvr{uvawe na krivi~nite sankcii. Vo<br />
zaklu~ocite im be{e daden soodveten prostor i na ulogata na sudot vo<br />
izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii kako i na kratkite kazni<br />
li{uvawe od sloboda i nivnoto izvr{uvawe vo poluotvoreni ustanovi<br />
{to bi trebalo da bidat osnovani za po{iroki teritorijalni<br />
podra~ja. Interesno e da se odbele`i deka me|u zaklu~ocite od ova<br />
sovetuvawe go najde svoeto mesto i predlogot za voveduvawe vikend<br />
kazni usloveni od soglasnosta na osudenikot za nivno izvr{uvawe<br />
kako i za prifa}aweto na sistemot za izrekuvawe na relativno<br />
neopredeleni kazni li{uvawe od sloboda 626) .<br />
Tretoto sovetuvawe na Jugoslovenskoto zdru`enie za<br />
penologija be{e odr`ano vo Pula 1975 godina na tema: "Ulogata na<br />
oddelni kategorii rabotnici vo kazneno-popravnite domovi vo<br />
procesot na resocijalizacijata". Vo zaklu~ocite od ova sovetuvawe<br />
be{e posebno istaknata potrebata od specijana gri`a za organizirano<br />
i individualno dopolnuvawe na profesionalnoto obrazovanie i<br />
ostvaruvawe sorabotka i edinstvo vo deluvaweto na stru~nite instruktori,<br />
pripadnicite na slu`bata za obezbeduvawe, zdrvstvenite i<br />
socijalnite rabotnici, psiholozite i defektolozite vo penitencijarnite<br />
ustanovi 627) .<br />
Na ~etvrtoto sovetuvawe na ova zdru`enie odr`ano vo Struga<br />
1978 godina bea pomesteni dve interesni temi: "Problemot na povratot<br />
(odmeruvawe na krivi~nite sankcii, tretman na povratnicite i<br />
nivno postepeno prifa}awe)" i "Prifa}awe i tretman na alkoholi-<br />
~ari i narkomani vo kazneno-popravnite ustanovi". Vo raspravata po<br />
prvata tema dominira{e zalo`bata za poseben tretman sprema<br />
recidivistite koj vo prv red treba da pretstavuva zasilen nadzor so<br />
625)<br />
Vidi: Mora~i}, D.R. Republi~ko i pokrainsko zakonodavstvo o izvr{enju krivi~nih sankcija,<br />
<strong>Penologija</strong>, Beograd, 1973/1, str. 57-78.<br />
626)<br />
Po{iroko za ovie i za ostanatite stavovi vidi: Zaklju~ci,..., <strong>Penologija</strong>, Beograd,<br />
1973/2, str. 99-107.<br />
627)<br />
Vidi: Zaklju~ci III Savetovanja Saveza udru`enja za penologiju Jugoslavije, <strong>Penologija</strong>,<br />
Beograd, 1975/2, str. 93-100.<br />
314
toa {to drugite osudenici }e se {titat od licata skoloni kon kriminalno<br />
odnesuvawe, no istovremeno, i takvo postapuvawe {to so ogled<br />
na primenetite oblici, metodi i sredstva }e gi predizvika<br />
potrebnite promeni kaj ovie lica 628) . Vo soglasnost so zna~eweto na<br />
li~nite osobini na povratnicite za odmeruvawe na sankcijata i<br />
uspehot na prevospituvaweto, golemo vlijanie im be{e posveteno na<br />
ureduvaweto na subjektivnite pri~ini na recidivizmot, a vo vrska so<br />
postpenalnoto prifa}awe i na re{avaweto na onie op{testveni<br />
sostojbi i problemi {to namesto da ja ubla`at ñ odat na raka na ovaa<br />
pojava.<br />
Vo vrska so vtorata tema na sovetuvaweto be{e konstatirano<br />
deka za uspe{en tretman na alkoholi~ari i narkomani ne e dovolno da<br />
se deluva samo vrz nivnata li~nost, tuku i vrz menuvaweto na nivnite<br />
interakcii so op{testvenata sredina. Iskustvata od postapuvaweto<br />
so ovie lica vo penitencijarnite ustanovi poka`a deka e<br />
najprikladno nivnoto le~ewe so pomo{ na metodot na terapeutska<br />
zaednica vo uslovi {to se identi~ni i za ostanatite osudenici 629) .<br />
Petoto sovetuvawe na penolozite na porane{na Jugoslavija<br />
be{e odr`ano vo Tesli} 1982 godina. Na ova sovetuvawe bea razgledani<br />
problemite na otvorenite i poluotvorenite kazneno popravni<br />
ustanovi i oddelnienija, uslovniot otupust i postpenalnoto prifa}awe<br />
na osudenite lica. Sovetuvaweto ima{e za cel da se prika`at<br />
prakti~nite rezultati postignati vo penolo{kata praktika vo poslednite<br />
godini. Za `al taa cel na sovetuvaweto ne be{e ostvarena<br />
za{to najgolemiot broj od referatite imaa pove}e informativno<br />
obrazoven karakter. Fakt e Me|utoa, deka i na ovoj sobir be{e uka-<br />
`ano na opredeleni problemi vo soodvetni oblasti i bea izneseni<br />
brojni predlozi za nivno re{avawe 630) .<br />
Poslednoto, {esto sovetuvawe na penolozite na Jugoslavija e<br />
odr`ano vo Budva 1986 godina na tema: "Poop{testuvawe na funkcijata<br />
na izvr{uvawe na krivi~nite sankcii vo Jugoslavija". Vo uvodniot<br />
referat na sovetuvaweto be{e konstatirano deka za poop{testvuvawe<br />
na sistemot na krivi~nite sankcii kaj nas e mnogu raspravano<br />
no, pove}e na~elno i vizionerski, a pomalku vo prakti~nopenolo{ki,<br />
odnosno op{testveno ostvarlivi ramki 631) . Ottamu vo<br />
pogolemiot protok na informacii me|u kazneno-popravnite ustanovi<br />
i po{irokoto op{testvo, vo otvarawe na ovie ustanovi sprema<br />
op{testvoto, vo poelasti~no voveduvawe na posloboden re`im vo<br />
izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii kako i vo demokratskata preobrazba<br />
na me|u~ove~kite odnosi vo penalnite institucii, se glada<br />
628)<br />
Vidi: Zaklju~ci IV Savetovanja Saveza udru`enja za penologiju Jugoslavije, <strong>Penologija</strong>,<br />
Beograd, 1978/1-2, str. 167-173.<br />
629)<br />
Ibid, str. 174.<br />
630)<br />
Vidi: Brinc, F. Peto posvetovanje penologov Jugoslavije o otprtih i polodprtih kazneno<br />
pobolj{evalnih zavodih. Revijo za kriminologijo in kriminalistiko, Ljubljana, 1982/4, str. 341-<br />
344.<br />
631)<br />
Gartner, B. Podru{tvljavanje funkcije izvr{enja krivi~nih sankcija u Jugoslaviji, uvodni<br />
referat za VI Savezno penolo{ko savetovanje, Budva, decembra, 1986, str. 37-38.<br />
315
idniot razvoj na poop{testvuvaweto na funkcijata na izvr{uvaweto.<br />
Pritoa e bitno deka nedelivata celina na ovie procesi i nivnata<br />
afirmacija vo op{testvenata praktika e glaven uslov za narednite<br />
operativni zafati vo ovaa oblast 632) .<br />
2. SOVETUVAWA NA ZDRU@ENIETO ZA PENOLOGIJA NA MAKEDONIJA<br />
Za unapreduvawe na penolo{kata misla i osobeno na prakti~nata<br />
dejnost vo oblasta na izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii<br />
vo na{ata zemja najgolema zasluga ja ima Zdru`enieto za penologija na<br />
Makedonija. Od svoeto formirawe do denes ova zdru`enie organizira<br />
godi{ni sovetuvawa i izdava bilten - "Glasnik na penolo{kata<br />
teorija i praktika" (od 1997 preimenuvan vo "Penolo{ki temi").<br />
Zdru`enieto ima organizirano 17 sovetuvawa po mo{ne aktuelni i<br />
sodr`ajni temi. Poradi pogolemata dostapnost na materijalite od<br />
ovie sovetuvawa vo ovaa prilika se zadr`uvame samo vrz naveduvawe<br />
na osnovnite temi i vremeto i mestoto na nivnoto odr`uvawe. Pritoa<br />
poso~uvame kade mo`at da se najdat referatite, soop{tenijata i<br />
diskusiite od ovie sovetuvawa vo uveruvawe deka i toa e dostatna<br />
pomo{ za onie koi se zainteresirani za podlaboki istra`uvawa na<br />
ovaa problematika.<br />
Prvoto sovetuvawe na Zdru`enieto za penologija na Makedonija<br />
e odr`ano vo Tetovo 1977 godina na tema: "Rabotata na osudenite<br />
lica kako faktor na nivnoto vklu~uvawe vo `ivot na sloboda po<br />
izdr`uvaweto na kaznata".<br />
Vtoroto sovetuvawe e odr`ano vo Skopje, 1978 godina na tema:<br />
"Prou~uvawe na li~nosta osnov za izbor i odmeruvawe na krivi~nata<br />
sankcija i opredeluvawe na tretmanot" 633) .<br />
Naslov na temata na tretoto sovetuvawe odr`ano vo Skopje<br />
1979 godina be{e: "Organizacija i ostvaruvawe na sistemot na kaznite<br />
i vospitnite merki vo SR Makedonija".<br />
Na ~etvrtoto sovetuvawe vo Ote{evo 1980 godina se rasprava{e<br />
za "Socijalnite i kriminolo{kite karakteristki na osudenite<br />
lica i nivnoto zna~ewe za ostvaruvawe na procesot na prevospituvaweto".<br />
Svoeto peto sovetuvawe Zdru`enieto za penologija na<br />
Makedonija go odr`a vo Kru{evo 1981 godina na tema: "Izvr{uvawe<br />
na vospitnite merki i kaznata maloletni~ki zatvor vo SR Makedonija".<br />
[estoto sovetuvawe be{e odr`ano vo Ohrid 1982 godina na<br />
tema: "Ostaruvawe na na~eloto na humanizacija vo izvr{uvaweto na<br />
kaznata zatvor i vospitnite merki".<br />
Na sedmoto sovetuvawe vo Bansko 1983 godina se rasprava{e po<br />
632)<br />
Vidi: ibid, str. 38 i natamu.<br />
633)<br />
Materijalite od ova sovetuvawe se objaveni vo poseben "Zbornik na trudovi od<br />
sovetuvaweto Prou~uvawe na li~nosta osnov za izbor i odmeruvawe na krivi~nite<br />
sankcii i opredeluvawe na tretmanot, Skopje, 1978.<br />
316
dve temi: "Izvr{uvawe na merkite na bezbednost i za{titnite merki<br />
vo republikata" i "Polo`bata na stru~nite kadri vo kaznenopopravnite<br />
i vospitno-popravnite ustanovi vo republikata" 634) .<br />
Osmoto sovetuvawe na tema: "Mestoto i ulogata na javnosta vo<br />
izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii" be{e odr`ano vo Leunovo 1984<br />
godina.<br />
Devetoto sovetuvawe e odr`ano vo Struga 1985 godina na tema:<br />
"Postapkata i izvr{uvaweto na vospitnite merki i kaznata zatvor<br />
niz praktikata na nadle`nite organi i organizacii".<br />
Desetoto sovetuvawe (Dojran, 1986) za osnovna tema na<br />
razgleduvawe ja ima{e "Ulogata na osudeni~koto samoorganizirawe i<br />
slobodnoto vreme vo `ivotot na licata osudeni na kazna zatvor i<br />
maloletnicite vo zavodskite ustanovi" 635) .<br />
Edinaesetoto sovetuvawe e odr`ano vo Ohrid 1987 godina.<br />
Temata na ova sovetuvawe glase{e: "Ulogata na proizvodniot trud vo<br />
procesot na prevospituvaweto vo kazneno-popravnite i vospitnopopravnite<br />
ustanovi".<br />
Za dvanaesetoto sovetuvawe odr`ano vo Struga 1988 bea<br />
poso~eni dve temi. Prvata tema se odnesuva{e na polo`bata na<br />
osudenite lica, a vtorata na nadgleduvaweto na sistemot na izvr{uvaweto<br />
na sankciite i pravcite na nivniot natamo{en razvitok.<br />
Osnovnata tema za rasprava na trinaesetoto sovetuvawe<br />
odr`ano na Popova [apka 1990 godina be{e: "Izvr{uvaweto na<br />
krivi~nite sankcii i mo`nosti za ostvaruvawe na resocijalizacijata<br />
na osudenite lica".<br />
"Reforma vo sistemot i vo normativata na izvr{uvaweto na<br />
sankciite" be{e naslovot na ~etirinaesetoto sovetuvawe odr`ano vo<br />
Ohrid 1993 godina 636) .<br />
Penaesetoto sovetuvawe na zdru`enieto be{e isto taka<br />
odr`ano vo Ohrid vo 1994 god. na tema "Rabotnata verzija na noviot<br />
zakon za izvr{uvawe na sankciite".<br />
[esnaesetoto sovetuvawe be{e odr`ano isto taka vo Ohrid vo<br />
1995 godina i be{e podeleno na tri tematski podra~ja: 1. "Zakonot za<br />
izvr{uvawe na sankciite (rabotna verzija)", 2. "Izvr{uvawe na<br />
kaznata zatvor na lica zavisnici od droga i alkohol" i 3. "Postpenalna<br />
pomo{ na osudenite lica so poseben osvrt na licata zavisnici.<br />
Poslednoto, sedumnaeseto sovetuvawe be{e odr`ano na Popova<br />
[apka vo 1997 godina. Temata na ova sovetuvawe glase{e "Noviot<br />
Zakon za izvr{uvawe na sankciite od stanovi{tena primenata".<br />
Vo obidot da se dadat nekoi voop{tuvawa za sodr`inata i<br />
zna~eweto na ovie sovetuvawa nu`no e da se podvle~e isklu~itelniot<br />
634)<br />
Materijalite od 1, 3, 4, 6 i 7-to sovetuvawe mo`at da se najdat vo Ministerstvoto<br />
za pravda, Skopje, kade se nao|a i sedi{teto na Zdru`enieto.<br />
635)<br />
Materijalite od ova sovetuvawe se objaveni vo Pravna misla, Skopje, 1985/3, str.<br />
219-314.<br />
636)<br />
Materijalite od 10, 11, 12, 13, 14 i 15-to sovetuvawe se objaveni vo posebni izdanija<br />
na Glasnikot za penolo{ka terija i praktika, Skopje, od 1986, 1987, 1988, 1990, 1993 i<br />
1994 godina.<br />
317
entuzijazam na maliot broj nau~ni i stru~ni rabotnici od na{ava<br />
zemja i pokraj skormnite pretpostavki za deluvawe. Materijalnite<br />
problemi me|utoa, ne bea ni najmala pre~ka da se odr`i<br />
kontinuitetot na sovetuvawata i da se doprat onie pra{awa {to vo<br />
opredelen moment bile prisutni i na me|unaroden plan. Vo tie usilbi<br />
dominira{e podr`uvaweto na soodvetnite tendencii vo izvr{uvaweto<br />
na sankciite, taka {to penolo{kiot kadar vo na{ata dr`ava<br />
ima{e dobra mo`nost da gi sledi aktuelnite dvi`ewa vo ovaa oblast<br />
i da pridonesuva za uspe{no re{avawe na brojnite problemi. Ottuka<br />
proizleze i mo{ne plodnata sorabotka na Zdru`enieto za penologija<br />
na Makedonija so soodvetnite zdru`enija od porane{nite republiki i<br />
pokraini kako i mo{ne aktivnoto u~estvo na nejzinite ~lenovi na<br />
brojni sobiri od sojuzen i me|unaroden karakter.<br />
3. SOVETUVAWA NA ZDRU@ENIETO ZA KRIVI^NO PRAVO<br />
I KRIMINOLOGIJA NA SFRJ<br />
Jugoslovenskoto zdru`enie za krivi~no pravo i kriminologija<br />
be{e osnovano vo 1960 godina, izdava{e svoe spisanie i do<br />
raspa|aweto na Jugoslavija organizira vkupno 28 sovetuvawa 637) . Na<br />
ovie sovetuvawa bea razgleduvani brojni pra{awa od oblasta na<br />
materijanoto i procesnoto krivi~no pravo, kriminologijata i kriminalnata<br />
politika. Ona {to me|utoa, e ovde posebno zna~ajno e<br />
okolnosta deka na ovie sovetuvawa bea postavuvani i niza penolo{ki<br />
problemi. Nekoi od niv skoro celosno i bea posveteni na ovaa problematika.<br />
Stanuva zbor za tretoto, ~etvrtoto, petotot i sedmoto<br />
sovetuvawe za koi e karakteristi~no deka bea odr`ani pred<br />
formiraweto na Jugoslovenskoto zdru`enie za penologija.<br />
Na tretoto sovetuvawe na ova zdru`enie odr`ano vo Split<br />
1960 godina edna od globalnite temi glase{e: "Ulogata na javnosta vo<br />
suzbivaweto na kriminalitetot". Ovaa vo osnova kriminalnopoliti~ka<br />
tema e od interes i za penologijata ottamu {to poradi<br />
slo`enosta na kriminalniot fenomen e neophodno postoeweto na<br />
op{testveni organi i nivni aktivnosti vrz planot na izvr{uvaweto<br />
na sankciite. Zatoa vo rezlolucijata od sovetuvaweto be{e naglasena<br />
potrebata od masovno i stru~no anga`irawe na javnosta. Vo taa smila<br />
be{e prepora~ano organizirawe i razvivawe na socijalni institucii<br />
kako {to se onie za izvr{uvawe na vospitni merki, centri za<br />
socijalna rabota, institucii za telesno i du{evno defektni lica,<br />
sovetuvali{ta za pru`awe pomo{ na deca i sl. 638) . Ostantite diskusii<br />
vrzani za kaznenata politika se odnesuvaa na ulogata na javnosta vo<br />
postepenalniot period i na vlijanieto na odlukite na sudovite vo<br />
celost, pa spored toa i na sankciite za formirawe na javnoto<br />
637)<br />
Prvoto sovetuvawe na ova zdru`enie e odr`ano vo Aran|elovac vo januari 1962<br />
godina, a poslednoto vo Dubrovnik, 1990 god.<br />
638)<br />
Vidi: Rezolucija za tre}e savetovanje Jugoslovenskog udru`enja za krivi~no pravo i<br />
kriminologiju, JRKKP, Beograd, 1963/2, str. 258.<br />
318
mislewe 639) .<br />
^etvrtoto sovetuvawe na Jugoslovenskoto zdru`enie za<br />
krivi~no pravo i kriminologija (Sarajevo, 1964) go otvori problemot<br />
na "Zapoznavawe na li~nosta na storitelot na krivi~noto delo kako<br />
nu`na pretpostavka na individualizacijata pri izreknuvaweto na<br />
krivi~nata sankcija i nejzinoto izvr{uvawe" 640) . Izborot na ovaa<br />
tema vo osnova be{e opredelen od nau~noto soznanie deka bez poznavawe<br />
na li~nosta na storitelot ne mo`e da ima vistinsko odmeruvawe<br />
na kaznata pri nejzinoto izrekuvawe i izvr{uvawe.<br />
Vo preporakite od sovetuvaweto be{e istaknato deka sestranoto<br />
prou~uvawe na li~nosta na storitelot na krivi~noto delo bi<br />
trebalo da se sproveduva sekoga{ koga e mo`no, vo slu~aite koga<br />
takvoto prou~uvawe se poka`uva kako potrebno i korisno so ogled na<br />
specifi~nite osobini na krivi~noto delo i storitelot, a osobeno<br />
toga{ koga storitelite na deloto se maloletnici, mladi polnoletni<br />
lica i vozrasni 641) . Me|utoa, iscrpno prou~uvawe na li~nosta ne smee<br />
da se ograni~i samo na ovie kategorii na storiteli. Naprotiv, na<br />
sovetuvaweto be{e zazemen stav deka vo zakonot za krivi~na postapka<br />
treba da se izvr{at neophodni promeni so koi }e se ovozmo`i nau~na<br />
opservacija na site delinkventi nezavisno od nivnata vozrast i vidot<br />
na storenoto delo 642) Vo preporakite be{e istaknata i potrebata so<br />
prou~uvaweto na li~nosta da se zapo~ne u{te vo fazata na<br />
predhodnata krivi~na postapka kako i potrebata za osnovawe na<br />
posebni centri za opservacija koi bi slu`ele isklu~ivo za taa<br />
namena 643) .<br />
Edinstvenata tema na petoto sovetuvawe na ova zdru`enie<br />
odr`ano vo Ohrid 1966 godina be{e naslovena "Kazni i merki na<br />
bezbednost vo jugoslovenskoto krivi~no pravosudstvo" 644) . Na soveteuvaweto<br />
vo celost be{e ostvarena pretpostavkata deka izbranata tema<br />
}e dovede i do pokrenuvawe zna~ajni pra{awa od oblasta na<br />
penologijata.<br />
U~esnicite na sovetuvaweto konstatiraa deka merkite od<br />
punativen karakter se poka`ale kako uspe{en na~in na reagirawe<br />
sprema storitelite na golem broj krivi~ni dela. Iskustvoto i<br />
nau~nite sogleduvawa me|utoa, uka`uvaat deka postojniot sistem na<br />
krivi~ni sankcii mo`e zna~itelno da se podobri i unapredi. Ottamu<br />
be{e prepora~ano po{iroko koristewe na drugi merki so koi osobeno<br />
639)<br />
Vidi: ibid, str. 259.<br />
640)<br />
Materijalite vo vrska so ovaa tema na sovetuvaweto se objaveni vo JRKKP,<br />
Beograd, 1964/4, str. 435-565. Vtorata tema od ova sovetuvawe be{e: "Primena na<br />
vospitni merki sprema pomladite polnoletni lica vo praktikata na na{ite sudovi".<br />
Vidi: JRKKP, Beograd, 1964/4, str. 571-613.<br />
641)<br />
Rezolucija sa ~etvrtog savetovanja Jugoslovenskog udru`enja za krivi~no pravo i<br />
kriminologiju, JRKKP, Beograd, 1964/4, str. 563-564.<br />
642)<br />
Vidi: Konstatacii t.4 i Preporaki t.10 ibid, str. 563 i 564-565.<br />
643)<br />
Ibid, str. 564.<br />
644)<br />
Materijalite od ova sovetuvawe se objaveni vo JRKKP, Beograd, 1966/2, str. 195-256<br />
i 1966/3, str. 343-403.<br />
319
kaj polesnite krivi~ni dela istovremeno se postignuva za{tita na<br />
op{testvoto i resocijalizacijata na izvr{itelot na deloto i se<br />
izrazuva op{testven prekor. Na sovetuvaweto be{e postaveno barawe<br />
za preispituvawe na opravdanosta od natamo{noto zadr`uvawe na<br />
smrtnata kazna, konfiskacijata na imotot i nekoi pravni posledici<br />
na osudata. Be{e pokrenat i problemot na voedna~uvawe na kaznenata<br />
politika pri izrekuvaweto na krivi~nite sankcii kako i potrebata<br />
za jaknewe na aktivnosta na op{testvenite faktori vo suzbivaweto na<br />
kriminalitetot. Vo pogled na kaznite li{uvawe od sloboda, osven<br />
zalo`bata za nivna unifikacija, be{e povtoreno i baraweto za<br />
opredeleno u~estvo na sudijata vo procesot na nejzinoto<br />
izvr{uvawe 645) .<br />
Na sedmoto sovetuvawe odr`ano vo Budva 1986 godina be{e<br />
opredelena temata: "Izvr{uvawe na krivi~nite sankcii od institucionalen<br />
karakter" 646) . Vo ramkite na ovaa mo{ne {iroka tema bea<br />
pomesteni re~isi site pra{awa od oblasta na izvr{uvaweto. Taka na<br />
primer be{e govoreno za mestoto na slu`bata za izvr{uvawe na<br />
krivi~nite sankcii, za klasifikacijata i resocijalizacijata na<br />
osudenite lica, za zada~ite i rabotata na psihijatriskata i zdravstvenata<br />
slu`ba vo kazneno-popravnite ustanovi, za izvr{uvaweto na<br />
kratki kazni li{uvawe od sloboda, za uslovnata osuda, u~estvoto na<br />
sudijata vo izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii i postpenalnata<br />
za{tita na otpu{tenite zatvorenici. Golem prostor im be{e posveten<br />
i na problemite na izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii od institucionalen<br />
karakter sprema maloletnicite. Vo vrska so ovie<br />
pra{awa be{e podnesen eden referat i 13 koreferati, a ne izostana i<br />
sodr`ajna diskusija pri {to dojdoa do izraz razli~nite stavovi i<br />
predlozi. Tuka se krie i osnovnata pri~ina {to vo zaklu~ocite od<br />
sovetuvaweto ne se pojavija preporaki so jasno definirani celi, taka<br />
{to kone~nite re{enija bea usloveni so so~ekuvaweto na rezultatite<br />
od idnite nau~ni istra`uvawa i iskustvenite dostigawa vo ovaa<br />
oblast 647) . Opredelen nedostatok na sovetuvaweto be{e i negovoto<br />
odr`uvawe nekolku meseci po usvojuvaweto na izmenite i<br />
dopolnuvawata na Zakonot za izvr{uvawe na krivi~nite sankcii od<br />
1968 godina.<br />
Vredno e da se spomne i dvanaesetoto sovetuvawe odr`ano vo<br />
Pula 1973 godina na koe se rasprava{e za granicite na represijata vo<br />
svetlinata na kriminalnata politika. Na ova sovetuvawe dojde do<br />
izraz zalo`bata za podr`uvawe na humanisti~ka nasoka vo izvr{uvaweto<br />
na krivi~nite sankcii. Pritoa be{e istaknato deka humani-<br />
645)<br />
Vidi: Rezolucija Petog svetovanja Jugoslovenskog udru`enja za krivi~no pravo i<br />
kriminologiju, JRKKP, Beograd, 1966/3, str. 477-450.<br />
646)<br />
Vidi: Pihler, S. VII Savetovanje Jugoslovenskog udru`enja za krivi~no pravo i<br />
kriminologiju, JRKKP, Beograd, 1966/3, str. 477-497 i Marjanovi}, \. Izvr{uvawe na<br />
krivi~nite sankcii od institucionalen karakter, Pravna misla, Skopje, 1968/3, str.<br />
70-74.<br />
647)<br />
Vidi: Zaklju~ci sa VII Savetovanja Jugoslovenskog udru`enja za krivi~no pravo i<br />
kriminologiju, JRKKP, Beograd, 1968/3, str. 497-499.<br />
320
zmot {to poa|a od maksimata "Ne mo`e da se saka ~ovekot, a da se<br />
mrazi delinkventot" ne smee da se pretvori vo svojata sprotivnost.<br />
Krivi~nata sankcija mora da bide soodvetna na deloto no sekoga{ da<br />
proizleguva od pravi~na intervencija vo koja nema razlikuvawe na<br />
mo}ni i slabi, tuku samo onie koi gi po~ituvaat op{testvenite<br />
pravila na povedenie i onie {to tie pravila gi naru{uvaat i vo tie<br />
ramki na prekr{iteli od pomala ili pogolema op{testvena opasnost.<br />
Na toj na~in mo`e da se spre~i `alnata vistina deka krivi~nite<br />
sankcii godini so red vo najgolema mera gi pogoduvaa najsiroma{nite<br />
i najslabite ~lenovi na na{eto op{testvo 648) .<br />
4. NAU^NI SOBIRI VO ORGANIZACIJA NA DRUGI ZDRU@ENIJA,<br />
ORGANI I INSTITUCII<br />
Sovetuvawata na predhodno navedenite zdru`enija poka`aa<br />
deka se mo{ne korisna forma {to pridonesuva za re{avawe na niza<br />
problemi vrzani za izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii. Na ovie<br />
sovetuvawa bea postavuvani i raspravani opredeleni barawa, se<br />
javuvaa novi idei i se proveruvaa i akceptiraa novi re{enija {to bea<br />
prifatlivi za praktikata. So ovie zdru`enija i nivnata aktivnost<br />
me|utoa, ni od daleku ne se iscrpuvaat permanentnite usilbi kon<br />
unapreduvawe na sankciite i nivnoto izvr{uvawe na biv{iot<br />
jugoslovenski prostor, a vo tie ramki i vo na{ata zemja.<br />
Smetame deka vr{ime golema nepravda ako ne potsetime i na<br />
Sekretarijatot za vnatre{ni raboti na Jugoslavija vo ~ija organizacija<br />
bea odr`ani nekolku zna~ajni sobiri od interes za penologijata.<br />
Vo taa smisla go izdvojuvame Vtoroto sovetuvawe za prevospituvawe<br />
na vozrasnite osudeni lica odr`ano vo Sremska Mitrovica 1966<br />
godina 649) . So ogled na predlo`enata tema i uslovenite zaklu~oci so<br />
ednakov respekt treba da mu se pristapi i na Vtoroto Sojuzno<br />
sovetuvawe za nekoi problemi na psiholo{ko-psihijatriskata slu`ba<br />
vo kazneno-popravnite i vospitno-popravnite ustanovi, odr`ano vo<br />
Ni{ 1967 godina 650) .<br />
Podocna se javija i drugi formi na organizirano dejstvuvawe<br />
vo kaznenata oblast. Na interkatedarskite sostanoci na katedrite za<br />
krivi~nopravni nauki na pravnite fakulteti vo SFRJ bea pokrenati<br />
niz pra{awa zna~ajni za unapreduvawe na sankciite i kaznenata<br />
politika vo na{ata zemja. Taka na primer na interkatedarskiot<br />
sostanok odr`an vo Beograd 1987 godina se rasprava{e za krivi~nopravnite,<br />
kriminolo{kite i penolo{kite problemi na merkite na<br />
bezbednost, a sostanokot odr`an narednata godina vo Sarajevo mu<br />
648)<br />
Vidi: Ba~i}, F. Granice represije u svetlu kriminalne politike na{eg socijalisti~kog dru{tva,<br />
Materijal od sovetuvaweto, Beograd, 1973, str. 46-47.<br />
649)<br />
Vidi: Subotin~i}, A. Drugo savezno savetovanje o preodgoju odraslih osu|enih osoba,<br />
Priru~nik, Zagreb, 1966/4, str. 340 i natamu.<br />
650)<br />
Vidi: Lizin, D`. Interkatedarski sastanak katedri za krivi~ne nauke pravnih fakulteta<br />
Jugoslavije (Beograd, 28-30 maj 1987 godine), JRKKP, Beograd, 1987, str. 131-141.<br />
321
e{e posveten na problematikata na alternativite na kaznata zatvor<br />
i uslovnata osuda 651) .<br />
Nesomneno zna~ewe treba da mu se odade i na site sostanoci<br />
odr`ani vo organizacijata na republi~kite zdru`enija za penologija<br />
i republi~kite zdru`enija za krivi~no pravo i kriminologija koi<br />
sekoga{ bea otvoreni za nau~nite i stru~nite rabotnici {to doa|aat<br />
od strana. Spored svojata otvorenost za razmena na mislewa i iskustva<br />
ne izostanuva zna~eweto ni na sovetuvawata {to bea organizirani od<br />
sojuznite i republi~kite zdru`enija na pravnicite, advokatite i<br />
socijalnite rabotnici na koi isto taka ~esto bea pomestuvani<br />
penolo{kite problemi.<br />
Usilbite na oddelnite zdru`enija sekoga{ bea potkrepeni so<br />
nau~ni soznanija i empiriski podatoci, vo po~etokot od nau~nite<br />
rabotnici na pravnite fakulteti, a podocna i od onie od specijaliziranite<br />
nau~no-istra`uva~ki instituti {to bea osnovani vo<br />
site biv{i jugoslovenski republiki. Golem broj od ovie instituti<br />
organiziraa sopstveni sobiri i sovetuvawa kako od republi~ki taka i<br />
od op{to jugoslovenski karakter. So ogled na ograni~enosta na<br />
prostorot te{ko e da se nabrojat, a kamo li da se navede makar i<br />
kratok pregled na ona {to na ovie sobiri be{e postignato. Nekolku<br />
sobiri vo organizacijata na Institutot za kriminolo{ki i sociolo-<br />
{ki istra`uvawa vo Beograd sepak zaslu`uvaat da bidat posebno<br />
odbele`ani. Vo prv red toa e sovetuvaweto vo vrska so problemite na<br />
maloletni~kata delinkvencija odr`ano vo Cavtat 1978 godina 652) .<br />
Poradi golemiot odziv na nau~nite i stru~ni rabotnici i kvalitetot<br />
na raspravata tuka spa|a i sovetuvaweto odr`ano vo Aran|elovac 1980<br />
godina na tema "Izvr{uvawe na krivi~nite sankcii vo Jugoslavija so<br />
poseben osvrt na ulogata na organite na socijalnata za{tita vo<br />
nivnoto izvr{uvawe 653) kako i sovetuvaweto na tema: "Deset godini na<br />
novoto krivi~no zakonodavstvo" odr`ano vo Dubrovnik 1987 godina 654)<br />
651)<br />
Vidi: Tomi}, Z. Interkatedarski sastanak katediri za krivi~nopravne nauke pravnih<br />
fakulteta Jugoslavje, JRKKP, Beograd, 1988/4, str. 149-158.<br />
652)<br />
Vidi: Mr{evi}, Z. Savetovanje o probleima maloletni~ke delinkvencije u Jugoslaviji<br />
(Cavtat, 22-24 novembar 1978), JRKKP, Beograd, 1979/1, str. 168-177.<br />
653)<br />
Vidi: Jala~i}, V. Savetovanje o izvr{enju krivi~nih sankcija u Jugoslaviji sa posebnim<br />
osvrtom na ulogu organa pravosu|a i organa socijalne za{tite u njihovom izvr{enju<br />
(Aran|elovac, 16-18.X. 1980 godine), Na{a zakonitost, Zagreb, 1982/1, str. 95-102 i<br />
Savetovanje o izvr{enju krivi~nih sankcija u Jugoslaviji, penologija, Beograd, 1980/1-2, str. 107-<br />
114.<br />
654)<br />
Vidi: Savetovanje Instituta za kriminolo{ka i sociolo{ka istra`ivanja... JRKKP, Beograd,<br />
1987, str. 123-126.<br />
322
III DEL<br />
KRIVI^NI SANKCII SPORED KRIVI^NOTO I<br />
IZVR[NOTO ZAKONODAVSTVO NA MAKEDONIJA<br />
323
324
G L A V A I<br />
SISTEM NA IZVR[UVAWE NA KRIVI^NITE<br />
SANKCII<br />
I. RAZVOJ NA SISTEMOT NA IZVR[UVAWE<br />
NA KRIVI^NITE SANKCII<br />
1. Krivi~nite sankcii i nivnoto izvr{uvawe vo na{ata zemja<br />
po Vtorata svetska vojna do`ivea obemni i zna~ajni promeni koi<br />
mo{ne brzo dovedoa do nivno pomestuvawe me|u modernite sistemi vo<br />
svetot. Vo pra{awe e izvonredno dinami~en razvoj koj se sostoe{e od<br />
prifa}awe na novi krivi~ni sankcii, otfrlawe na onie koi ne im<br />
odgovaraa na potrebite na op{testvoto, vo menuvaweto na sodr`inata<br />
na poedini sankcii i na~inot na nivnoto izvr{uvawe i nivno<br />
pregrupirawe vo kazni ili merki na bezbednost. Vakviot razvoj koj<br />
permanentno se dvi`e{e po nagorna linija se objasnuva so pojavata na<br />
modernata filozofija za kaznuvaweto i naprednite tendencii za<br />
humanizacija na odnosite kon osudenite lica. Vo toj pogled e zna~ajno<br />
i vlijanieto na re{enijata od stranskoto zakonodavstvo i nivnite<br />
efekti ostvareni vo neposrednata praktika. Konkretnite oblici na<br />
sankcii i nivnoto izvr{uvawe nesomneno bea zavisni od globalnite<br />
odnosi vo op{testvoto, od sostojbata i vlijanieto na naukata na<br />
na{eto podra~je i od efektot na postojnite sankcii vrz smaluvaweto<br />
na kriminalitetot, a osobeno na smaluvaweto na povratot kako<br />
svoeviden indikator za opredeluvawe na vistinskite nasoki na<br />
antikriminalnata reakcija. Nakratko, op{tite tekovi na<br />
istoriskiot razvoj na kaznuvaweto vo svetot i me|unarodnata sorabotka<br />
vo toj pogled kako i specifi~nite okolnosti od sferata na<br />
ekonomskiot, kulturniot i politi~kiot razvoj na na{eto op{testvo<br />
pridonesoa vo dve sledovatelni fazi da se oformi makedonskiot<br />
sistem na krivi~ni sankcii i sistemot na nivnoto izvr{uvawe.<br />
Sistemot na krivi~ni sankcii najednostavno mo`e da se<br />
definira kako zbir na pravni propisi so koi e regulirano nivnoto<br />
postoewe i izrekuvawe, a sistemot na izvr{uvawe na krivi~nite<br />
sankcii kako zbir od pravni propisi koi se odnesuvaat na na~inot,<br />
uslovite, oblicite, metodite i sredstvata na izvr{uvaweto na site<br />
krivi~ni sankcii propi{ani so zakon i izre~eni vo adekvatna sudska<br />
postapka.<br />
2. Sistemot na krivi~nite sankcii vo na{eto povoeno pravo za<br />
prv pat e vospostaven so Uredbata za voenite sudovi od 24 maj 1944<br />
325
godina 655) . So ovaa uredba bea predvideni osum glavni (strog ukor,<br />
imotna kazna, proteruvawe od prestojuvali{teto, li{uvawe od ~in,<br />
odnosno zvawe, otstranuvawe od polo`ba, prisilna rabota vo traewe<br />
od 3 meseci do 2 godini, te{ka prisilna rabota i smrtna kazna) i tri<br />
sporedni kazni (zaguba na voenata ~est, zaguba na gra|anskata ~est i<br />
konfiskacija na imotot). Vedna{ pa|a vo o~i deka so Uredbata za<br />
voenite sudovi ne be{e predvidena kazna li{uvawe od sloboda. Takov<br />
karakter nema{e ni prisilnata rabota vo traewe od 3 meseci do 2<br />
godini za{to ne se izvr{uva{e vo izolacija. Seto toa e razbirlivo<br />
za{to vo vreme na donesuvaweto na uredbata vo Jugoslavija sÒ u{te se<br />
vodea voeni dejstvija koi ne dozvoluvaa da se pristapi kon izgradbata<br />
na kazneno-popravni ustanovi nitu pak toa go dozvoluvaa<br />
materijalnite sredstva so koi se raspolaga{e.<br />
3. Po osloboduvaweto na zemjata se donese Zakonot za vidovite<br />
na kazni (SL DFJ 1945/48). Vo ovoj zakon po negovoto usoglasuvawe so<br />
Ustavot od 1946 god. (Novelata od 14 avgust 1946) bea predvideni 13<br />
kazni i 3 vospitni merki. Vo sistemot na kaznite bea vklu~eni: smrtna<br />
kazna, zaguba na dr`avjanstvoto, li{uvawe od sloboda so prisilna<br />
rabota, li{uvawe od sloboda, prisilna rabota bez li{uvawe od<br />
sloboda, zaguba na politi~kite i poedini gra|anski prava, zaguba na<br />
dr`avna i druga javna slu`ba, zaguba ili sni`uvawe na ~inot, zabrana<br />
na vr{ewe na opredelena dejnost ili zanaet, konfiskacija na imotot,<br />
pari~na kazna, proteruvawe od mestoto na prestojuvawe i obvrska da<br />
se popravi {tetata. Na maloletnicite pod opredeleni uslovi namesto<br />
kazna mo`e{e da im se izre~e nekoja od slednive vospitni merki:<br />
predavawe na vospituvawe na roditeli ili na drugi lica koi za niv se<br />
gri`at, ukor i upatuvawe vo vospitno-popraven dom.<br />
So ogled na toa deka ovoj zakon ne sodr`e{e odredbi za<br />
na~inot na izvr{uvaweto na kaznite naskoro be{e doneseno Privremeno<br />
upatstvo za izvr{uvawe na kaznite (Kab. br. 1199 od 27<br />
septemvri 1945). Upatstvoto be{e propi{ano od ministerot za<br />
vnatre{ni raboti i ministerot za pravosudstvo na DFJ no ne be{e<br />
objaveno vo slu`beno glasilo. Negovoto zna~ewe proizleguva ottamu<br />
{to go regulira{e izvr{uvaweto na site kazni i vospitni merki<br />
predvideni vo Zakonot za vidovite na kaznite vrz osnova na<br />
progresivnite na~ela od toa vreme. Vo negoviot uvoden del za prv pat<br />
be{e opredeleno deka "celta na kaznata ne e samo kaznuvawe na<br />
vinovnicite, tuku i prevospituvawe na osudenikot vo duhot na<br />
odadenost kon tatkovinata, rabotna disciplina i ~esen odnos sprema<br />
dr`avnite i op{testvenite odnosi, osposobuvawe na osudenikot za<br />
uslovite na zaedni~kiot `ivot i zacvrstuvawe na onie crti na negoviot<br />
karakter {to }e go spre~at vo natamo{noto vr{ewe na krivi-<br />
~nite dela". So upatstvoto be{e opredeleno deka pri izrekuvaweto na<br />
kaznata mora da se vodi smetka osudenikot da ne se izlo`uva na<br />
fizi~ki stradawa nitu da se poni`uva negovoto ~ove~ko dostoinstvo.<br />
655)<br />
Za istoriskiot razvoj na krivi~nite sankcii i nivnoto izvr{uvawe vo<br />
Makedonija do Vtorata svetska vojna vidi kaj Proevski, V. Zbirka na propisi... str.<br />
33-34 i 37-40.<br />
326
Vo nego bea sodr`ani i odredbi za po~ituvawe na principot na<br />
zaedni~ko izdr`uvawe na kaznata, za klasifikacija na osudenite lica,<br />
za uslovniot otpust, za formite na tretman (rabota, posetuvawe na<br />
{kolska nastava i kulturno-prosvetna rabota), za dopi{uvaweto,<br />
disciplinskite kazni i sl.<br />
So upatstvoto me|utoa, ne mo`ea da bidat re{eni site<br />
pra{awa osobeno ne onie vo vrska so izvr{uvaweto na kaznite<br />
li{uvawe od sloboda i li{uvawe od sloboda so prisilna rabota. Od<br />
tie pri~ini vo periodot od 1945-1946 god. bea doneseni brojni propisi<br />
(raspisi i upatstva) so koi se ureduvaa poedini aspekti na izvr{uvaweto<br />
kako na primer: obezbeduvaweto na ustanovite, organizacijata na<br />
pretprijatijata vo nivniot sostav, rasporedot na osudenicite i<br />
nivnoto premestuvawe vo kazneno-popravnite ustanovi,<br />
opredeluvaweto pobliski pretpostavki za uslovniot otpust i sl. Ovie<br />
propisi bea od interen karakter i sÒ do 1947 god. ne bea objavuvani vo<br />
"Slu`ben list". Prvite propisi od oblasta na izvr{uvaweto na<br />
sankciite {to bea objaveni se Pravilnikot za ku}niot red vo<br />
kazneno-popravnite domovi, okru`nite i sreskite zatvori vo FNRJ<br />
(SL FNRJ 1947/18), i Naredbata za socijalno osiguruvawe na<br />
osudenicite (SL FNRJ 1947/18), a vedna{ potoa i Pravilnikot za<br />
ku}niot red vo posebnite domovi za osudeni maloletnici (SL FNRJ<br />
1947/24) i Uredbata za formirawe na za{titen dom za osudeni~ki<br />
porodilki (SL FNRJ 1947/94) 656) .<br />
4. So Krivi~niot zakonik, Op{t del (OKZ) od 14 dekemvri<br />
1947 (na sila od fevruari 1948) se prifati trijalisti~ki sistem na<br />
krivi~ni sankcii: kazni, zdravstveno-za{titni merki i vospitnopopravni<br />
merki. So ovoj Zakon bea predvideni 12 kazni: smrtna kazna,<br />
li{uvawe od sloboda so prisilna rabota, li{uvawe od sloboda,<br />
popravna rabota (kako glavni kazni), zaguba na dr`avjanstvo, konfiskacija<br />
na imotot, zaguba na gra|anskite prava, zaguba na ~inot,<br />
zabrana na vr{ewe opredelena profesija i progonuvawe (kako<br />
sporedni kazni) i pari~nata kazna i popravawe na {tetata (koi mo`ea<br />
da bidat izre~eni kako glavni i sporedni kazni). Vo ovoj zakon,<br />
vsu{nost, bea zadr`ani site kazni {to gi poznava{e i Zakonot za<br />
vidovnite na kaznite so taa razlika {to bea izmeneti nazivite na<br />
poedini kazni i izostavena kaznata zaguba na dr`avnata ili druga<br />
javna slu`ba. Me|u zdravstveno-za{titnite merki koi se primenuvaa<br />
sprema nepresmetlivi i namaleno presmetlivi delinkveniti bea<br />
pomesteni: upatuvawe vo zavod za du{evno bolni lica i upatuvawe vo<br />
drug zavod na le~ewe. Vospitnopopravnite merki bea pro{ireni na<br />
slednive: predavawe na roditelot ili staratelot na zasilen nadzor,<br />
upatuvawe vo vospitno-popravna ustanova, smestuvawe vo vospitnopopraven<br />
dom i upatuvawe vo medicinsko-popraven zavod.<br />
Za razlika od Zakonot za vidovite na kaznite vo OKZ bea<br />
vneseni nekolku zna~ajni odredbi koi se odnesuvaa na nivnoto<br />
izvr{uvawe. So ~l.2 OKZ be{e predvideno deka celta na kaznuvaweto<br />
656)<br />
Vidi: Popovi}, V. op. cit, str. 55-56.<br />
327
e "uni{tuvawe na op{testveno opasni dejnosti, odvra}awe i<br />
spre~uvawe na storitelite da vr{at krivi~ni dela, prevospituvawe i<br />
popravawe na storitelite i op{to vospitno vlijanie vrz drugite<br />
~lenovi na op{testvoto so cel za odvra}awe od vr{ewe krivi~ni<br />
dela". Vo ~l. 87 OKZ be{e predvideno deka takvata cel na kaznuvaweto<br />
ne smee da predizvika fizi~ki stradawa i da go navreduva ~ove-<br />
~koto dostoinstvo. Za prv pat be{e zakonodavno re{eno pra{aweto za<br />
klasifikacija na osudenite spored vidot na traeweto na kaznata,<br />
op{testvenata opasnost i li~nite osobini na poedinecot (~l. 84) kako<br />
i pra{aweto na pretpostavkite za dozvoluvawe i otpovikuvawe na<br />
uslovniot otpust (~l. 85 i 86). So zakonot be{e predvideno i pravoto<br />
i dol`nosta na osudenite lica da rabotat vo penitencijarnite<br />
ustanovi (~l. 83).<br />
Po donesuvaweto na OKZ slede{e `iva aktivnost vrz<br />
natamo{noto dograduvawe na propisite vo vrska so izvr{uvaweto na<br />
sankciite. Vo taa smisla najprvin be{e donesen poseben raspis so koj<br />
se regulira{e vnatre{nata organizacija i obezbeduvaweto na<br />
zatvorite (Raspis III br. 6552 od 4 dekemvri 1947) i Upatstvo za<br />
nastavno-vospitni i kulturni-prosvetni raboti vo kazneno-popravnite<br />
ustanovi (br. 2071 od 8 maj 1947) 657) .<br />
Ona {to za ovoj period e me|utoa, najzna~ajno e donesuvaweto<br />
na prviot povoen zakon {to se odnesuva na materijata na izvr{uvaweto.<br />
Toa e Zakonot za izvr{uvawe na kazni (SL FNRJ 1948/92) so koj<br />
se regulira{e izvr{uvaweto na site kazni vo OKZ, a posebno<br />
izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda. Spored ovoj zakon<br />
izvr{uvaweto na kaznite li{uvawe od sloboda se zasnova vrz<br />
principite na zakonitost i humanost, zaedni~ko izdr`uvawe na<br />
kaznata, prou~uvawe na li~nosta na osudenite i nivnata individualizacija<br />
i klasifikacija vo fazata na izvr{uvaweto zaradi nivno<br />
prevospituvawe i osposobuvawe za slobodniot `ivot. So zakonot<br />
be{e opredelana i primenata na individualna i grupna rabota so<br />
osudenicite. Rabotniot anga`man na osudnite be{e ograni~en na osum<br />
~asa vo tekot na denot so zagarantiran nadomestok i be{e obezbedena<br />
zdravstvena za{tita i osiguruvawe za slu~aj na nesre}i pri rabota.<br />
Bea opredeleni i pravata i dol`nostite na osudenite kako i vidot na<br />
disciplinskite kazni. Vo funkcija na podobro regulirawe na oddelni<br />
aspekti na izvr{uvaweto bea doneseni i dva sprovedbeni propisi:<br />
Pravilnik za nagradite za rabota na osudenicite (SL FNRJ 1949/55) i<br />
Op{to upatstvo za ku}niot red vo kazneno popravnite ustanovi (SL<br />
FNRJ 1950/19). Na toj na~in be{e kompleno zaokru`ena materijata za<br />
izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda no, ne i onaa za<br />
izvr{uvaweto na ostanatite krivi~ni sankcii.<br />
5. So Krivi~niot zakonik od 1951 godina (SL FNRJ 1951/13) se<br />
izvr{eni zna~itelni izmeni vo sistemot na krivi~nite sankcii. So<br />
ovoj zakon brojot na kaznite e smalen na sedum: smrtna kazna, strog<br />
zatvor i zatvor (kako glavni kazni), ograni~uvawe na gra|anskite<br />
657)<br />
Integralniot tekst na ova Upatstvo mo`e da se najde kaj Popovi}, V. op. cit, str. 57-<br />
61.<br />
328
prava, zabrana na vr{ewe opredeleno zanimawe, konfiskacija na imot<br />
(kako sporedni kazni) i pari~na kazna (koja mo`e{e da se izre~e i<br />
kako glavna i kako sporedna kazna). Namesto zdravstveno-za{titnite<br />
merki zakonot go upotrebuva nazivot merki na bezbednost koi gi<br />
so~inuvaat: upatuvawe vo zavod zaradi ~uvawe i lekuvawe, odzemawe<br />
na predmeti i proteruvawe od zemjata. Promenata vo odnos na<br />
vospitno-popravnite merki se sostoi vo toa {to e vnesena nova<br />
vospitna merka - ukor, a izostavena e merkata upatuvawe vo<br />
medicinsko-popraven zavod. Ovde e zna~ajno da se istakne i toa deka na<br />
krivi~no neodgovornite maloletnici koi za vreme na izvr{uvaweto<br />
na krivi~noto delo ne navr{ile 14 godini ne mo`e{e da im se izre~at<br />
krivi~ni sankcii a dokolku imale navr{eno 14 godini mo`e da im se<br />
izre~at vospitno-popravni merki: predavawe na roditelite ili<br />
staratelot i upatuvawe vo vospitna ustanova. Sprema krivi~no<br />
odgovornite maloletnici dokolku ne im bila izre~ena kazna doa|alo<br />
predvid izrekuvaweto na slednive vospitno-popravni merki: ukor i<br />
upatuvawe vo vospitno-popraven dom (za pomladi maloletnici) ili<br />
samo upatuvawe vo vospitno-popraven dom (za postari maloletnici).<br />
Za sproveduvawe vo `ivot na vaka koncipiranite krivi~ni<br />
sankcii be{e donesen Zakon za izvr{uvawe na kaznite, merkite na<br />
bezbednost i vospitno-popravnite merki (SL FNRJ 1951/47). Ovoj<br />
zakon zna~e{e natamo{en ~ekor vo usoglasuvaweto na sistemot na<br />
izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii ottamu {to vo nego podrobno i<br />
na poodreden na~in be{e sistematizirana materijata, pokonkretno<br />
bea opredeleni na~elata na izvr{uvaweto na kaznite li{uvawe od<br />
sloboda i merkite za ostvaruvawe na tretmanot na osudenite lica, a<br />
bea vneseni i nekoi novi penolo{ki instituti. Vo zakonot za prv pat<br />
se vneseni odredbi za postpenalna za{tita i pomo{ na osudenite na<br />
kazna li{uvawe od sloboda, a be{e opredelno i toa funkcijata na<br />
obezbeduvaweto na kazneno-popravnite ustanovi od pripadnicite na<br />
milicijata da se prenese vrz posebni slu`bi {to se organiziraat vo<br />
samite ustanovi.<br />
Krivi~niot zakonik od 1951 god. do`ivea 7 izmeni 658) od koi vo<br />
pogled na sistemot na krivi~nite sankcii najzna~ajni se onie od 1959<br />
i 1962 godina. So Novelata od 1959 god. e sozdaden sistem na krivi~ni<br />
sankcii koj sodr`e{e 5 kazni (smrtna kazna, strog zatvor, zatvor,<br />
konfiskacija na imotot i pari~na kazna), 8 merki na bezbednost<br />
(upatuvawe vo zavod zaradi ~uvawe i lekuvawe, zadol`itelno<br />
lekuvawe na alkoholi~ari i narkomani, zabrana na vr{ewe na<br />
opredeleno zanimawe, zabrana na javno istapuvawe, odzemawe na<br />
voza~ka dozvola, odzemawe na predmeti, odzemawe na imotna korist i<br />
proteruvawe od zemjata) 659) i 8 vospitno-popravni merki: ukor i<br />
upatuvawe vo disciplinski centar za maloletnici (disciplinski<br />
658)<br />
1. SL FNRJ 1959/30, 2. SL FNRJ 1962/11, 3. SL FNRJ 1962/31, 4. SL SFRJ 1965/15, 5.<br />
SL SFRJ 1967/15, 5. SL SFRJ 1969/20, 6. SL SFRJ 1973/6.<br />
659)<br />
So Novelata od 1958 godina kaznata ograni~uvawe na gra|anskoto pravo be{e<br />
ukinato, a kaznata zabrana na vr{ewe opredeleno zanimawe be{e pomestena me|u<br />
merkite na bezbednost.<br />
329
merki), zasilen nadzor od strana na roditelot ili staratelot, zasilen<br />
nadzor od organot na staratelstvo (merki na zasilen nadzor),<br />
upatuvawe vo vospitna ustanova, upatuvawe vo vospitno popraven dom<br />
i uptatuvawe vo ustanova za defektni maloletnici (zavodski merki).<br />
Za maloletnite storiteli na krivi~ni dela be{e vovedena posebna<br />
kazna - maloletni~ki zatvor. So ovaa Novela be{e vnesena i sudskata<br />
opomena kako posebna krivi~na sankcija.<br />
Zaradi usoglasuvawe na noviot sistem na sankcii i so<br />
naprednite tendencii preto~eni vo me|uvreme donesenite Minimalni<br />
pravila za postapuvawe so zatvorenicite (1955) be{e nu`no da se<br />
izvr{i u{te edna promena vo sistemot na izvr{uvaweto na<br />
krivi~nite sankcii. Toa e storeno so Zakonot za izvr{uvaweto na<br />
krivi~nite sankcii (SL FNRJ 1961/24). Ovoj zakon vo literaturata se<br />
tolkuva kako kompleten akt so koj kaj nas kone~no e vospostaven<br />
sistem na izvr{uvawe na sankciite {to e na linijata na humanisti-<br />
~kite streme`i i modernite sfa}awa vo ovaa oblast. So nego se<br />
vovedeni pove}e penolo{ki instituti i re{enija. Me|u najva`nite<br />
novini se vbrojuvaat ozakonuvaweto na ve}e zapo~natata praktika na<br />
osnovawe otvoreni kazneno-popravni ustanovi i domovi za pomladi<br />
polnoletni osudeni lica, za prv pat e vovedeno nau~no prou~uvawe na<br />
li~nosta na osudenikot na po~etokot na izvr{uvaweto na kaznata i<br />
formiraweto na priemeni oddelenija, pro{ireni se mo`nostite za<br />
davawe usloven otpust, izvr{eno e izvesno pro{iruvawe na pravata<br />
(godi{en odmor od 14 dena i sl.) i pogodnostite (otsustvo od 7 dena vo<br />
krugot na semejstvoto), organizirawe i razvivawe na rabotniot<br />
tretman adekvatno na potrebite za stru~no usovr{uvawe na osudenite<br />
i primena na drugi terapeutski merki so koi se pouspe{uva procesot<br />
na resocijalizacijata.<br />
Vo soglasnost so noviot Ustav na SFRJ od 1963 godina be{e<br />
donesen Zakon za izmeni i dopolnuvawa na Zakonot za izvr{uvawe na<br />
krivi~nite sankcii (SL SFRJ 1964/7 - pre~isten tekst SL SFRJ<br />
1964/9). Ovaa Novela be{e izvr{ena zaradi usoglasuvawe so stavovite<br />
na Ustavot no ne donese ni{to novo vrz planot na izvr{uvaweto na<br />
sankciite.<br />
Vo 1968 godina be{e donesen nov Zakon za izmeni i<br />
dopolnuvawa na Zakonot za izvr{uvawe na krivi~nite sankcii (SL<br />
SFRJ 1968/15 - pre~isten tekst SL SFRJ 1970/3). I ovaa Novela osven<br />
nekoi promeni od organizaciona priroda nema{e pretenzii da izvr{i<br />
zna~ajni izmeni vo sistemot na izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii.<br />
Za odbele`uvawe e me|utoa, toa {to nadle`nosta na rabotite na<br />
izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii od organite za vnatre{ni<br />
raboti be{e prenesena vrz organite za pravosudstvo. Vtorata novina<br />
{to ja donese ovaa Novela se sostoi vo prenesuvaweto na zakonskata<br />
regulativa od organite na federacijata vrz republikite. Toj proces<br />
na postepeno prenesuvawe na zakonodavnata nadle`nost zapo~na so<br />
donesuvaweto na prviot makedonski Zakon za izvr{uvawe na kaznite<br />
li{uvawe od sloboda, merkite na bezbednost i vospitno-popravnite<br />
merki (SV SRM 1970/16), a vo celost be{e zavr{en po donesuvaweto<br />
na Ustavnite amandmani od 1971 koga e donesen i Zakonot za<br />
330
izvr{uvawe na krivi~nite sankcii (SV SRM 1973/47). So ovoj Zakon<br />
se dorazrabotuva konceptot na porane{niot jugoslovenski sistem na<br />
izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii, osobeno vo oblasta na<br />
izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda, izvr{uvaweto na<br />
maloletni~kiot zatvor, vospitnite merki i merkite na bezbednost.<br />
6. So Krivi~niot zakon od 28 septemvri 1976 (SL SFRJ<br />
1976/44) koj stapi na sila na 1 juli 1977 godina ne bea izvr{eni nekoi<br />
pozna~ajni izmeni osven toa {to od registerot na kaznite be{e<br />
izostavena kaznata strog zatvor. Kaj merkite na bezbednost izostana<br />
odzemaweto na imotnata korist, a be{e vovedena edna nova merka -<br />
zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe na sloboda. So ovoj zakon bea<br />
izmeneti i nazivite na poedini merki na bezbednost taka {to tie sega<br />
bea slednive: zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo<br />
zdravstvena ustanova, zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe na sloboda,<br />
zadol`itelno lekuvawe na alkoholi~ari i narkomani, zabrana na<br />
vr{ewe na profesija, dejnost ili dol`nost, zabrana na upravuvawe so<br />
motorno vozilo, zabrana na javno istapuvawe, odzemawe na predmeti i<br />
proteruvawe na stranec od zemjata. Vospitno-popravnite merki ne<br />
pretrpea promeni osven vo toa {to nazivot na merkite upatuvawe vo<br />
ustanova za defektni maloletnici be{e promenet vo upatuvawe vo<br />
ustanova za lekuvawe i osposobuvawe.<br />
Ovoj zakon do`ivea 6 izmeni 660) od koi vo pogled na sankciite e<br />
zna~ajna onaa od 1990 godina so koja be{e ukinata natamo{nata<br />
egzistencija na kaznata konfiskacija na imotot. Vo ovoj period be{e<br />
donesen i Krivi~niot zakon na SRM (SV SRM 1977/25) na koj isto taka<br />
se nadovrzaa nekolku izmeni 661) {to bea vo funkcija na negovoto<br />
usoglasuvawe so KZ SFRJ, a so Novelata od 1991 (SV SRM 1991/52) i<br />
negovoto osamostojuvawe kako Republi~ki zakon, koj, isto taka be{e<br />
menuvan nekolku pati 662) .<br />
Zaradi usoglasuvawe so noviot Krivi~en zakon vo 1979 godina<br />
be{e donesen Zakon za izvr{uvawe na sankciite za krivi~ni dela i<br />
stopanski prestapi (SV SRM 1979/19). Ovoj zakon e donesen na 24 maj<br />
1979, a stapi vo sila na 16 juni 1979 godina. Zakonot pokraj toa {to<br />
pretstavuva mo{ne uspe{na celosna kodifikacija na izvr{nata<br />
funkcija na krivi~noto zakonodavstvo, {to dotoga{ ne be{e slu~aj i<br />
{to zaedni~kite instituti od sistemot na sankciite funkcionalno i<br />
terminolo{ki gi usoglasuva, donesuva i izvesen broj novi re{enija<br />
koi pretstavuvaat solidna osnova za realizacijata na koncepcijata za<br />
natamo{na humanizacija na kaznata, veli eden od na{ite najugladni<br />
660)<br />
1. SL SFRJ 1984/34, 2. SL SFRJ 1987/74, 3. SL SFRJ 1989/57, 4. SL SFRJ 1990/3, 5.<br />
SL SFRJ 1990/38 i 6. SL SFRJ 1990/45. So ~l. 5 st. 1 od Ustavniot zakon za<br />
sproveduvawe na Ustavot na RM ovoj zakon be{e prezemen kako republi~ki, a potoa<br />
izmenet so Zakonot za izmenuvawe na krivi~niot zakon na SFRJ od 10.04.1992 (SV RM<br />
1992/25) i preimenuvan kako Krivi~en zakon na RM - op{t i poseben del so SV RM<br />
1993/32 od 18 maj 1993 (na sila od 23 maj 1993 god.).<br />
661)<br />
1. SV SRM 1984/23, 2. SV SRM 1987/50, 3. SV SRM 1989/36, 4. SV SRM 1990/7 i 5. SV<br />
RM 1991/28.<br />
662)<br />
SV RM 1992/24, SV RM 1993/49, na sila od 9.08.1993 kako Krivi~en zakon na RM.<br />
331
krivi~ari i penolozi 663) . I ovoj zakon koj vo ovaa prilika ne mo`eme<br />
podrobno da go analizirame 664) do`ivea nekolku pomali izmeni i<br />
dopolnuvawa 665) , a za negovata prakti~na primena i pokonkretno<br />
ureduvawe na nekoi zakonski odredbi bea doneseni pove}e sprovedbeni<br />
propisi.<br />
7. Sleduva posledniot period vo koj od posebno zna~ewe e<br />
osamostojuvaweto na na{ata dr`ava i donesuvaweto na Ustavot od<br />
1991 godina. So ovoj ustav be{e ukinata smrtnata kazna taka {to<br />
registerot na krivi~nite sankcii se namali samo na dve: zatvor i<br />
pari~na kazna. So izmenite na Zakonot za izvr{uvawe na sankciite za<br />
krivi~ni dela i stopanski prestapi {to nabrzo bea doneseni (SV RM<br />
1992/19) vo nego bea izostaveni odredbite za izvr{uvawe na smrtnata<br />
kazna i kaznata konfiskacija na imotot, a na poinakov na~in be{e<br />
opredelen i vidot na kazneno-popravnite ustanovi. Po ova sleduva{e<br />
i najgolemiot ~ekor od dinami~nata preobrazba na na{iot sistem na<br />
izvr{uvawe na krivi~nite sankcii napraven so donesuvaweto na<br />
Zakonot za izvr{uvawe na sankciite od 1997 (SV RM 1997/5) 666) .<br />
Novinite {to gi donesuva ovoj Zakon koj vo celost e usoglasen<br />
so Krivi~niot zakonik na Republika Makedonija (SV RM 1996/37, vo<br />
natamo{niot tekst KZ) nema da gi komentirame. Smetam deka na ova<br />
mesto toa }e pretstavuva samo optovaruvawe na tekstot koj napolno e<br />
koncipiran spored novite sistemski pozitivni zakoni.<br />
II. POIM, VIDOVI I OSNOVNI KARAKTERISTIKI<br />
NA KRIVI^NITE SANKCII SPORED POZITIVNOTO<br />
ZAKONODAVSTVO<br />
1. POIM NA KRIVI^NITE SANKCII<br />
Krivi~nite sankcii se so pravni propisi predvideni prisilni<br />
merki {to se primenuvaat sprema lica koi so izvr{uvawe krivi~no<br />
delo poka`ale deka se odnesuvaat sprotivno na tie propisi, so cel<br />
sprema niv i sprema ostanatite gra|ani da se deluva kon vozdr`uvawe<br />
od takvi povedenija i otstranuvawe na {tetnite posledici {to<br />
ottamu mo`at da proizlezat. Ili nakratko, tie se prisilni merki za<br />
za{tita na poedincot i op{testvoto od kriminalitetot {to gi izrekuva<br />
nadle`en organ vo zakonito sprovedena postapka sprema storiteli<br />
na krivi~ni dela, vo slu~ai i pod uslovi opredeleni so praven<br />
propis.<br />
Pravniot propis so koj se predvideni krivi~nite sankcii kaj<br />
nas mo`e da bide samo zakon, a nadle`en organ za nivno izrekuvawe<br />
663)<br />
Proevski, V. Osnovni karakteristiki na noviot zakon za izvr{uvawe na sankciite<br />
za krivi~ni dela i stopanski prestapi, Pravna misla, Skopje, 1979/3-4, str. 34.<br />
664)<br />
Vidi: ibid, str. 33-51.<br />
665)<br />
Stanuva zbor za izmenite od 1982 (SV SRM 1982/50), 1985 (SV SRM 1985/42), 1986<br />
(SV SRM 1986/35), 1989 (SV SRM 1989/47) i 1992 (SV RM 1992/19).<br />
666)<br />
Vo natamo{niot tekst ZIS<br />
332
samo sud. Nivnata prisilnost se sostoi vo nanesuvawe nekoe zlo na<br />
storitelot na krivi~noto delo, odnosno vo odzemawe ili ograni~uvawe<br />
na negovata sloboda na dvi`ewe, drugi slobodi i prava ili so<br />
predupreduvawe deka negovite slobodi i prava }e mu bidat odzemeni<br />
ili ograni~eni dokolku go povtori krivi~noto delo. Sevkupnosta na<br />
ovie merki vo krivi~noto zakonodavstvo go so~inuvaat sistemot na<br />
krivi~nite sankcii.<br />
Od navedenata definicija proizleguva deka formalnata smisla<br />
na sankciite e da obezbedi po~ituvawe na pravnite normi, odnosno na<br />
onie formi na povedenie {to se opredeleni so dispoziciite na tie<br />
normi.<br />
Materijalnata strana ili su{tina na krivi~nite sankcii se<br />
sostoi vo obezbeduvaweto na dobrata, interesite, odnosite i<br />
vrednostite koi se za{tituvaat so pravniot poredok.<br />
2. VIDOVI NA KRIVI^NI SANKCII<br />
Spored KZ postojat ~etiri vidovi krivi~ni sankcii: a) kazni,<br />
b) parapenalni sankcii, v) merki na bezbednost i g) vospitnopopravni<br />
merki.<br />
a) Kazni<br />
Kaznite se najte{kiot vid sankcii koi mo`at da bidat<br />
primeneti sprema polnoletni krivi~no odgovorni storiteli na<br />
krivi~ni dela. Samo isklu~itelno sprema postari maloletnici mo`e<br />
da se primeni i poseben vid na kazna - maloletni~ki zatvor.<br />
Vo teorijata na krivi~noto pravo i krivi~noto zakonodavstvo<br />
a ottamu i vo penologijata postojat nekolku podelbi na kaznite koi se<br />
zasnovaat vrz razli~ni kriteriumi.<br />
- Spored na~inot na nivnoto izrekuvawe propi{anite kazni se<br />
delat na glavni i sporedni. Glavni se onie koi za izvr{enoto delo<br />
mo`at da se izre~at samostojno, a sporedni onie kazni koi mo`at da se<br />
izre~at samo pokraj nekoja od glavnite kazni, odnosno kako zasiluvawe<br />
na dejstvoto na glavnata kazna ili kako nejzino dopolnuvawe.<br />
- Spored dobroto {to na storitelot mu se odzema ili<br />
ograni~uva tie se delat na kazni protiv `ivotot, protiv teloto, protiv<br />
slobodata, protiv imotot, protiv ~esta i gra|anskite prava. Vo<br />
na{iot krivi~no praven sistem ne postojat kazni protiv `ivotot,<br />
kazni protiv teloto nitu pak kazni protiv ~esta i gra|anskite prava.<br />
- Spored svoeto traewe kaznite se delat na trajni i vremenski.<br />
Trajni se onie kazni koi se izrekuvaat do krajot na `ivotot na<br />
osudenoto lice. Takvi se na primer, do`ivotnata kazna li{uvawe od<br />
sloboda ili trajno li{uvawe od opredeleni gra|anski prava.<br />
Vremenski kazni se onie koi se izrekuvaat vo opredeleno traewe, koi<br />
se ograni~eni so to~no opredelen period na vreme. Na{eto pozitivno<br />
pravo gi poznava samo vremenskite kazni, a so noviot KZ i<br />
333
do`ivotnoto li{uvawe od sloboda.<br />
- Spored na~inot na propi{uvaweto kaznite se delat na<br />
kumulativno i alternativno opredeleni kazni. Kaznite se kumulativno<br />
opredeleni koga za izvr{noto krivi~no delo zakonot propi{al<br />
pove}e kazni taka {to tie mora da se izre~at zaedno. Takov e na<br />
primer slu~ajot koga za krivi~noto delo e propi{ana kazna li{uvawe<br />
od sloboda i pari~na kazna. Kaznite se alternativno opredeleni koga<br />
za izvr{enoto krivi~no delo zakonot propi{al pove}e kazni od koi<br />
na storitelot mo`e da mu se izre~e samo edna: na primer, kazna<br />
li{uvawe od sloboda ili pari~na kazna.<br />
Spored ~l. 33 st. 1 KZ postojat slednive vidovi kazni: aa) kazna<br />
li{uvawe od sloboda i ab) pari~na kazna.<br />
aa) Kaznata li{uvawe od sloboda se sostoi vo ograni~uvawe na<br />
slobodata na dvi`ewe na storitelot na krivi~no delo na opredeleno<br />
vreme. Ovaa kazna vo KZ e predvidena kako glavna kazna so op{t<br />
zakonski minimum od 30 dena i op{t zakonski maksimum od 15 godini.<br />
Se izrekuva na polni godini i meseci, a kaznata li{uvawe od sloboda<br />
do 6 meseci i na polni denovi.<br />
Vo opredeleni slu~ai predvideni so Zakonot mo`e da se izre~e<br />
i kazna do`ivotno li{uvawe od sloboda (~l. 35 str. 2 KZ).<br />
ab) Pari~na kazna e sankcija od imoten karakter {to mo`e da<br />
se izre~e kako glavna i kako sporedna vo zavisnost od toa kako e<br />
propi{ana za krivi~noto delo, odnosno dali voop{to e propi{ana za<br />
opredelno delo. Ako pari~nata kazna e propi{ana alternativno<br />
pokraj kaznata li{uvawe od sloboda toga{, po pravilo, mo`e da se<br />
izre~e samo kako glavna kazna. Me|utoa, za krivi~no delo izvr{eno od<br />
koristoqubie sudot mo`e da izre~e pari~na kazna kako sporedna i<br />
toga{ koga taa e alternativno propi{ana ako kako glavna ja izrekol<br />
kaznata li{uvawe od sloboda. Kako sporedna pari~nata kazna mo`e da<br />
se izre~e ako e kumulativno propi{ana so nekoja glavna kazna. I<br />
kone~no, na storitelot na krivi~noto delo sudot mo`e da mu izre~e<br />
kako sporedna pari~na kazna i toga{ koga taa ne e propi{ana za<br />
krivi~no delo dokolku deloto e izvr{eno od koristoqubie.<br />
b) Parapenalni sankcii ili merki na predupreduvawe<br />
Parapenalnite sankcii mo`at isto taka da bidat primeneti<br />
samo sprema polnoletni krivi~no odgovorni storiteli na krivi~ni<br />
dela. Parapenalni sankcii se uslovnata osuda i sudskata opomena.<br />
ba) Uslovnata osuda e samostojna (avtonomna) krivi~na<br />
sankcija ~ija osnovna smisla e vo opredeleni slu~ai da se izbegne<br />
izrekuvawe i izvr{uvawe na kazna sprema storitelot na krivi~no<br />
delo, ako so ogled na negovata li~nost i okolnostite na izvr{uvaweto<br />
na deloto osnovano mo`e da se o~ekuva deka toj }e se popravi bez<br />
izrekuvawe, a so ogled na toa i izvr{uvawe na kaznata. Ottamu spored<br />
KZ so uslovnata osuda na storitelot na krivi~noto delo sudot mu ja<br />
utvrduva kaznata i istovremeno opredeluva deka taa nema da se izvr{i<br />
ako osudenikot za vremeto {to }e go opredeli sudot, a koe ne mo`e da<br />
334
ide pokuso od edna nitu podolgo od pet godini (vreme na<br />
proveruvawe), ne stori novo krivi~no delo.<br />
Uslovite za izrekuvawe na ova krivi~na sankcija se na<br />
storitelot da mu e utvrdena kazna li{uvawe od sloboda vo traewe do<br />
dve godini ili pari~na kazna.<br />
Pri odlu~uvaweto dali }e izre~e uslovna osuda sudot, vodej}i<br />
smetka za celta na uslovnata osuda, posebno }e gi zeme predvid<br />
li~nosta na storitelot, negoviot porane{en `ivot, negovoto odnesuvawe<br />
po izvr{enoto krivi~no delo, stepenot na krivi~nata odgovornost<br />
i drugite okolnosti pod koi e storeno deloto.<br />
Vo soglasnost so uslovite za izrekuvawe na uslovnata osuda i<br />
procenkata na okolnostite koi se odnesuvaat na li~nosta i deloto na<br />
storitelot sudot mo`e vo uslovnata osuda da opredeli i nekoi od<br />
slednive posebni uslovi: da se vrati imotnata korist pribavena so<br />
izvr{uvaweto na krivi~noto delo, da se nadomesti {tetata {to ja<br />
predizvikal so krivi~no delo ili da se ispolnat nekoi drugi obvrski<br />
predvideni vo krivi~nopravnite odredbi. Dokolku vo opredelen rok,<br />
{to vo ramkite na opredeleno vreme za proveruvawe go opredeluva<br />
sudot, obvrskata ne se ispolni, sudot mo`e da opredeli utvrdenata<br />
kazna da se izvr{i.<br />
Ako na storitelot mu e utvrdena kazna li{uvawe od sloboda i<br />
pari~na kazna, uslovnata osuda mo`e da se izre~e za obete kazni ili<br />
samo za kaznata li{uvawe od sloboda.<br />
Vo KZ se predvideni i tri osnovi za otpovikuvawe na<br />
uslovnata osuda: otpovikuvawe poradi novostoreno krivi~no delo,<br />
otpovikuvawe poradi porano storeno krivi~no delo i otpovikuvawe<br />
poradi neispolnuvawe na opredeleni obvrski. Vo pogled na<br />
otpovikuvaweto na uslovnata osuda vo slu~aj na izvr{uvawe na novo<br />
krivi~no delo KZ predviduva obligatorno i fakultativno otpovikuvawe.<br />
Sudot zadol`itelno ja otpovikuva uslovnata osuda ako osudenikot<br />
vo vreme na proveruvaweto stori edno ili pove}e krivi~ni dela<br />
za koi e izre~ena kazna li{uvawe od sloboda od dve godini ili vo<br />
podolgo traewe. Ako pak vo vremeto na proveruvaweto osudenikot<br />
stori edno ili pove}e krivi~ni dela za koi e izre~ena kazna<br />
li{uvawe od sloboda pomala od dve godini ili pari~na kazna, pred<br />
sudot stojat tri mo`nosti: 1. otpovikuvawe na uslovnata osuda i<br />
izrekuvawe edinstvena kazna za dvete krivi~ni dela spored pravilata<br />
za odmeruvawe na kaznata za krivi~ni dela vo stek, 2. izrekuvawe na<br />
nova edinstvena uslovna osuda za dvete krivi~ni dela i 3.<br />
neotpovikuvawe na porane{nata uslovna osuda so izrekuvawe<br />
bezuslovna kazna za novoto krivi~no delo.<br />
Otpovikuvaweto na uslovnata osuda poradi porano storeno<br />
krivi~no delo e propi{ano taka {to sudot toa mo`e da go stori ako<br />
oceni deka ne bi imalo osnova za izrekuvawe na uslovnata osuda da se<br />
znaelo za toa delo. Pri odlu~uvaweto na sudot i vo ovoj slu~aj mu<br />
stojat na raspolagawe gorenavedenite mo`nosti.<br />
Dokolku na osudenikot mu bilo opredeleno ispolnuvawe na<br />
opredeleni obvrski {to toj vo rokot odreden od presudata ne go<br />
storil sudot mo`e: 1. vo ramkite na vremeto na proveruvawe da go<br />
335
prodol`i vremeto za ispolnuvawe na obvrskata ili, 2. da ja otpovika<br />
uslovnata osuda i da ja izre~e porano utvrdenata kazna. Ako pak<br />
utvrdi deka osudenikot od opravdani pri~ini ne mo`e da ja ispolni<br />
postavenata obvrska, sudot }e go oslobodi od istata ili }e ja zameni so<br />
druga soodvetna obvrska predvidena so zakon.<br />
Otpovikuvaweto na uslovnata odluka vo site navedeni slu~ai e<br />
mo`no vo tekot na vremeto za proveruvawe. Od toa postojat samo dva<br />
isklu~oci predvideni vo ~l. 54 KZ.<br />
Spored KZ SFRJ od 1976 godina za prv pat kaj nas be{e<br />
vovedena, a so KZ SRM od 1977 godina i podrobno regulirana posebna<br />
varijanta na uslovnata osuda - uslovna osuda so za{titen nadzor.<br />
Uslovnata osuda so za{titen nadzor e samo poseben modificiran<br />
oblik na uslovnata osuda koja proizleze od potrebata soglasno karakteristikite<br />
na li~nosta na storitelot da se prezemat dopolnitelni<br />
merki za zgolemuvawe na najzinata efiksnost. Vrz osnova na toa<br />
uveruvawe sudot mo`e da opredeli storitelot komu mu e izre~ena<br />
uslovnata osuda da se stavi pod za{titen nadzor za opredelno vreme vo<br />
tekot na vremeto za proveruvawe. Spored bukvata na zakonot (~l. 55 st.<br />
1 KZ) takviot nadzor sudot }e go odredi koga }e najde deka uslovnata<br />
osuda nema dovolno da vlijae na storitelot pove}e da ne vr{i<br />
krivi~ni dela, a okolnostite svrzani so li~nosta na storitelot ili<br />
negovata sredina go ~inat opravdano o~ekuvaweto deka celta na<br />
uslovnata osuda }e se postigne ako se opredelat i merki na pomo{,<br />
gri`a, nadzor ili za{tita.<br />
Uslovnata osuda so za{titen nadzor poa|a od toa vo ramkite na<br />
za{titniot nadzor na osudenoto lice da mu se opredelat izvesni<br />
obvrski ~ie ostvaruvawe treba da pridonese za ostvaruvawe na nejzinata<br />
cel. Organot nadle`en za sproveduvawe na za{titniot nadzor e<br />
zadol`en da go sledi ostvaruvaweto na tie obvrski, a sudot zaradi<br />
nivno neispolnuvawe mo`e da ja otpovika uslovnata osuda, da zamenuva<br />
edni so drugi obvrski ili pak da go otpovika za{titniot nadzor bez<br />
toa da vlijae vrz uslovnata osuda.<br />
Uslovnata osuda i vo dvete varijanti se izrabotuva vo forma na<br />
presuda. Kon nea kako samostojna krivi~na sankcija na osudenoto lice<br />
mo`at da mu se izre~at opredeleni merki na bezbednost {to<br />
zadol`itelno se izvr{uvaat kako i merkata odzemawe na imotna<br />
korist pribavena so krivi~noto delo. Uslovnata osuda se zapi{uva vo<br />
kaznenata evidencija. Dokolku ne bide otpovikana taa ottamu se<br />
bri{e edna godina po istekot na vremeto na proveruvawe, ako za toa<br />
vreme osudenikot ne stori novo krivi~no delo.<br />
bb) Sudskata opomena isto taka e posebna avtonomna krivi~na<br />
sankcija, {to zna~i mo`e da se izrekuva samostojno kako i sekoja druga<br />
krivi~na sankcija. Taa mo`e da se izre~e za krivi~ni dela za koi e<br />
propi{ana kazna li{uvawe od sloboda do edna godina ili pari~na<br />
kazna, a se storeni pod takvi olesnuva~ki okolnosti koi gi pravat<br />
osobeno lesni. Za opredeleni krivi~ni dela i pod uslovi predvideni<br />
so zakon, sudskata opomena mo`e da se izre~e i koga e propi{ana kazna<br />
li{uvawe od sloboda do tri godini.<br />
Sudot mo`e da izre~e sudska opomena i za pove}e krivi~ni dela<br />
336
vo stek ako za sekoe od tie dela postojat pogore navedenite uslovi za<br />
nejzino izrekuvawe.<br />
Pri odlu~uvaweto dali }e izre~e sudska opomena sudot, vodej}i<br />
smetka za nejzinata cel, posebno }e gi zeme predvid li~nosta na<br />
storitelot, negoviot porane{en `ivot, negovoto odnesuvawe po<br />
izvr{enoto krivi~no delo, stepenot na krivi~nata odgovornost i<br />
drugite okolnosti pod koi e storeno deloto.<br />
Od navedenite zakonski odredbi proizleguva deka sudskata<br />
opomena e krivi~na sankcija so koja se reagira na polesni krivi~ni<br />
dela storeni pod osobeno olesnuva~ki okolnosti, obi~no od strana na<br />
lica {to za prv pat storile vakvo delo. Taa se izgotvuva vo forma na<br />
re{enie, vo koe, iako ne postoi izreka za vinata na storitelot na<br />
krivi~noto delo, sepak zna~i opredelen prekor na storitelot {to<br />
slu`i kako negovo predupreduvawe deka pri novostvoreno delo sprema<br />
nego }e bide primeneta pote{ka krivi~na sankcija. Vo re{enieto za<br />
sudskata opomena na storitelot mo`at da mu se izre~at opredeleni<br />
merki na bezbednost, odzemawe na imotna korist i objavuvawe na<br />
re{enieto preku sredstvata na masovnata komunikacija.<br />
Pokraj toa {to kako i uslovnata osuda ne mo`e da mu se izre~e<br />
na maloletni storiteli na krivi~ni dela, sudskata opomena ne mo`e<br />
da im se izre~e nitu na voeni lica za krivi~ni dela protiv<br />
vooru`enite sili.<br />
Storitelot na krivi~no delo komu mu e izre~ena sudska<br />
opomena se smeta za osuduvano lice. Toa i ovde zna~i deka sudskata<br />
opomena se vnesuva vo kaznenata evidencija i ottamu mo`e da se bri{e<br />
ako osudenoto lice ne stori novo krivi~no delo vo rok od edna godina<br />
od denot na pravosilnosta na sudskata odluka. I kone~no, sudskata<br />
opomena isto kako i uslovnata osuda ne povlekuva nikavi pravni<br />
posledici na osudata.<br />
v) Merki na bezbednost<br />
Merkite na bezbednost mo`at da se primenat sprema krivi~no<br />
odgovorni i neodgovorni polnoletni lica ili maloletnici, odnosno<br />
sprema site storiteli na krivi~ni dela. Sprema krivi~no odgovornite<br />
storiteli na krivi~ni dela merkite na bezbednost se primenuvaat<br />
samo pokraj (zaedno) so kaznata, a sprema krivi~no neodgovornite<br />
storiteli samostojno.<br />
Vo teorijata se smeta deka pravniot osnov (osnovot za primena)<br />
na merkite na bezbednost e opasnata sostojba {to postoi kaj nekoi<br />
storiteli na krivi~ni dela. Ovaa opasna sostojba mo`e da nastane pod<br />
dejstvo na opredeleni endogeni i egzogeni vlijanija osobeno kaj<br />
du{evno abnormalnite delinkventi, nepresmetlivi i namaleno<br />
presmetlivi lica, delinkventi od navika, povratnici, alkoholi~ari i<br />
narkomani. Opasnata sostojba {to se javuva kaj niv ne mo`e da se<br />
otstrani so kazni tuku so primena na soodvetni merki na bezbednost<br />
so ~ija pomo{ mo`e da se ostvaruva nivnoto lekuvawe i popravawe.<br />
va) Zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo<br />
337
zdravstvena ustanova e merka na bezbednost od medicinski karakter.<br />
Taa mo`e da se izre~e samo na lice koe krivi~noto delo go storilo vo<br />
sostojba na nepresmetlivost ili vo sostojba na bitno namalena<br />
presmetlivost ako sudot utvrdi deka e opasno za okolinata i deka<br />
zaradi otstranuvawe na taa opasnost e potrebno negovo lekuvawe i<br />
~uvawe vo posebna zdravstvena ustanova.<br />
Od navedenoto proizleguva deka ovaa merka na koja mnogumina ñ<br />
ja osporuvaat prorodata na krivi~na sankcija mo`e da se primeni ako<br />
kumulativno se ispolneti slednive uslovi:<br />
1. Da se raboti za storitel koj vo vremeto na izvr{uvaweto na<br />
krivi~noto delo bil vo sostojba na nepresmetlivost ili bitno namalena<br />
presmetlivost.<br />
2. Takviot storitel da e opasen za svojata okolina. Opasno za<br />
okolinata e ona lice kaj koe so ogled na negovata du{evna sostojba<br />
mo`e osnovano da se o~ekuva deka povtorno }e izvr{i krivi~no delo.<br />
Opasnata sostojba e fakti~ko pra{awe {to vrz osnova na mislewe na<br />
ve{tak vo sekoj konkreten slu~aj se utvrduva od strana na sudot.<br />
3. Da postoi neophodna potreba od lekuvawe i ~uvawe na<br />
storitelot zaradi otstranuvawe na negovata opasna sostojba tokmu vo<br />
soodvetna zdravstvena ustanova. Postoeweto na ovoj uslov i vo ovoj<br />
slu~aj se utvrduva vrz osnova na stru~no mislewe od ve{tak.<br />
- Sprema nepresmetlivite lica ovaa merka na bezbednost se<br />
izrekuva samostojno so ogled deka se raboti za krivi~no neodgovorni<br />
lica sprema koi ne mo`e da se primeni kazna. Pritoa sudot ne go<br />
opredeluva nejzinoto vremetraewe taka {to osudenikot ostanuva vo<br />
zdravstvenata ustanova se dodeka postoi potrebata od negovo lekuvawe<br />
i ~uvawe.<br />
- Sprema bitno namaleno presmetlivite lica ovaa merka se<br />
izrekuva kon kaznata li{uvawe od sloboda ottamu {to se raboti za<br />
krivi~no odgovorni lica. Vo toj slu~aj najprvin se izvr{uva merkata<br />
na bezbednost, a potoa eventulano i kaznata. Pritoa spored sistemot<br />
na supstitucija, ako osudenikot vo zdravstvenata ustanova bil<br />
zadr`an za period kolku {to iznesuva izre~enata kazna, nema da ja<br />
izdr`uva izre~enata kazna. Dokolku pak toa vreme e pokratko od<br />
izre~enata kazna sudot mo`e da odlu~i osudenikot da go izdr`i<br />
ostatokot na kaznata vo soodvetna kazneno-popravna ustanova ili da<br />
go pu{ti na usloven otpust. Pri odlu~uvaweto za pu{tawe na usloven<br />
otpust sudot ne e vrzan za rokovite na izdr`uvaweto na kaznata<br />
predvideni vo ~l. 36 KZ. Sudot e me|utoa, obvrzan osobeno da go zeme<br />
predvid uspehot na lekuvaweto na osudenikot, negovata zdravstvena<br />
sostojba, vremeto pominato vo zdravstvenata ustanova i ostatokot na<br />
kaznata {to osudenikot ja izdr`al. Za vreme na proveruvaweto na<br />
uslovno otpu{teniot mo`e da mu se nalo`at posebni obvrski vo prv<br />
red vo pogled na negovoto lekuvawe. Za novostoreno krivi~no delo<br />
uslovniot otpust se otpovikuva.<br />
vb) Zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe na sloboda.<br />
Zadol`itelnoto psihijatrisko lekuvawe na sloboda e merka na<br />
bezbednost {to za prv pat e vovedena vo KZ od 1976 godina. Nameneta e<br />
za du{evno abnormalni storiteli na krivi~ni dela, koi so ogled na<br />
338
opasnata sostojba na nivnata li~nost, treba da se podlo`at na opredelen<br />
medicinski tretman bez da se smestuvaat vo zdravstvena ustanova,<br />
ako otstranuvaweto na taa opasnost mo`e da se postigne i so nivno<br />
lekuvawe na sloboda. Smislata na ovaa merka e potprena vrz<br />
sovremenite psihijatriski soznanija, deka lekuvaweto na ovie lica<br />
mo`e da bide poefikasno, dokolku namesto vo uslovi na izolacija taa<br />
se ostvaruva vo slobodna sredina kade {to liceto normalno gi<br />
ostvaruva svoite op{testveni komunikacii.<br />
Za izreknuvaweto na ovaa merka va`at prvite dva od op{tite<br />
uslovi navedeni za izrekuvawe na merkata zadol`itelno psihijatrisko<br />
lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena ustanova: da se raboti za<br />
storitel koj vo vremeto na izvr{uvaweto na krivi~noto delo bil vo<br />
sostojba na nepresmetlivost ili bitno namalena presmetlivost i da e<br />
opasen za svojata okolina. Vo pogled na op{tite uslovi postojat i dve<br />
situacii vo zavisnost od toa dali merkata se izrekuva na<br />
nepresmetliv storitel ili na storitel koj bil vo sostojba na bitno<br />
namalena presmetlivost:<br />
- Sprema nepresmetliv storitel ovaa merka mo`e da se izre~e<br />
vo dva slu~ai. Prvo, koga krivi~noto delo go storilo nepresmetlivo<br />
lice koe e opasno za okolinata, a za otstranuvawe na taa opasnost e<br />
dovolno negovoto lekuvawe na sloboda. Drugiot slu~aj e koga na<br />
nepresmetliviot storitel na krivi~no delo mu e izre~ena merka na<br />
bezbednost zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena<br />
ustanova, a vo tekot na lekuvaweto se utvrdi deka so ogled na<br />
sostojbata na opasnost i sostojbata na negovoto du{evno zdravje<br />
pove}e ne e potreben institucionalen tretman tuku e dovolno psihijatrisko<br />
lekuvawe na sloboda.<br />
- Sprema storitel koj vo vreme na izvr{uvaweto na krivi~no<br />
delo bil vo sostojba na bitno namalena presmetlivost ovaa merka<br />
mo`e da se izre~e samo ako predhodno zaedno so kaznata mu bila<br />
izre~ena i merkata zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo<br />
zdravstvena ustanova, a sudot po zapiraweto na najzinoto izvr{uvawe<br />
opredelil usloven otpust.<br />
Zadol`itelnoto lekuvawe na sloboda nema avtomatski da se<br />
vrze za uslovniot otpust tuku samo vo slu~aj ako se utvrdi negovata<br />
neophodnost.<br />
Dokolku osudenoto lice ne se podlo`i na lekuvawe na sloboda,<br />
ili ako samovolno go napu{ti, ili ako i pokraj lekuvaweto stane<br />
tolku opasen za okolinata {to e potrebno negovo ~uvawe vo zdravstvenata<br />
ustanova, vo site gorenavedeni slu~ai sudot mo`e da izre~e<br />
zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena<br />
ustanova.<br />
Za razlika od drugite merki na bezbednost ovaa merka e od<br />
ograni~eno traewe. Taa ne mo`e da trae podolgo od dve godini.<br />
vg) Zadol`itelno lekuvawe na alkoholi~ari i narkomani.<br />
Merkata na bezbednost zadol`itelno lekuvawe na alkoholi~ari i<br />
narkomani sudot mo`e da mu ja izre~e na storitelot {to izvr{il<br />
krivi~no delo poradi zavisnost od postojana upotreba na alkohol ili<br />
opojni drogi i kaj kogo postoi opasnost deka poradi ovaa zavisnost<br />
339
natamu }e vr{i krivi~ni dela.<br />
Za izrekuvawe na ovaa merka potrebno e da bidat kumulativno<br />
ispolneti slednive uslovi:<br />
1. Da se raboti za storitel koj krivi~noto delo go izvr{il<br />
poradi sostojba na zavisnost od postojana upotreba na alkohol ili<br />
opojni drogi. Ne e neophodno vo vreme na izvr{uvaweto na deloto<br />
storitelot da bil vo sostojba na opienost ili drogiranost. Dovolna e<br />
negovata zavisnost sprema upotrebata na alkohol ili droga i kauzalna<br />
vrska me|u takvata sostojba i storenoto delo, odnosno zavisnosta da se<br />
javuva kako pri~ina za deloto.<br />
2. Kaj storitelot na krivi~noto delo treba da postoi opasnost<br />
deka poradi taa zavisnost i natamu }e vr{i krivi~ni dela.<br />
Ovaa merka na bezbednost ne e od samostoen karakter {to zna~i<br />
deka mo`e da se izre~e samo zaedno so kaznata (sekoja kazna),<br />
uslovnata osuda (pri {to mo`e da trae najdolgo dve godini), a koga se<br />
raboti za pomlad polnoletnik i so vospitna merka.<br />
Pri izrekuvaweto na uslovnata osuda sudot mo`e na storitelot<br />
da mu nalo`i lekuvawe na sloboda, zemaj}i ja pritoa osobeno predvid<br />
gotovnosta na storitelot da se podlo`i na takvo lekuvawe.<br />
vd) Zabrana na vr{ewe profesija, dejnost ili dol`nost. Ovaa<br />
merka na bezbednost se sostoi vo zabrana na vr{ewe na opredelena<br />
profesija (na primer: advokat, novinar, lekar, nastavnik i sl.), vo<br />
zabrana na vr{ewe samostojna dejnost (zanaet~iska, ugostitelska,<br />
trgovska) i vo zabrana na vr{ewe nekoja dol`nost koja na bilo koj<br />
na~in e vrzana so samostojno raspolagawe, koristewe, upravuvawe,<br />
rakuvawe so imot ili za ~uvawe na toj imot (smetkovoditel, blagajnik,<br />
magacioner i sl.).<br />
Sudot mo`e da ja izre~e vo dva slu~ai:<br />
1. ako storitelot ja zloupotrebil svojata polo`ba, vr{eweto<br />
na dol`nosta ili dejnosta za izvr{uvawe na krivi~no delo i<br />
2. ako opravdano mo`e da se smeta deka vr{eweto na takvata<br />
dejnost }e ja zloupotrebi za vr{ewe krivi~ni dela.<br />
Zabranata na vr{ewe profesija, dejnost ili dol`nost e so<br />
ograni~eno traewe od edna do deset godini, a mo`e da se izre~e zaedno<br />
so kazna, uslovna osuda i so merkata na bezbednost zadol`itelno<br />
psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena ustanova ili<br />
zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe na sloboda. Traeweto na merkata<br />
zapo~nuva da te~e od denot na pravosilnosta na odlukata, so toa {to<br />
vremeto pominato vo kazneno-popravna ustanova, odnosno vo<br />
zdravstvena ustanova za lekuvawe i ~uvawe ne se zasmetuva vo<br />
vremetraeweto na merkata.<br />
Pri izrekuvaweto na uslovnata osuda, sudot mo`e da opredeli<br />
deka taa presuda }e se otpovika ako storitelot ja prekr{il zabranata<br />
na vr{ewe na profesija, dejnost ili dol`nost.<br />
v|) Zabrana na upravuvawe so motorno vozilo. Ovaa merka se<br />
sostoi vo zabrana na upravuvawe so motorno vozilo na storitelot na<br />
krivi~no delo so koe se zagrozuva javniot soobra}aj. Sudot mo`e da ja<br />
izre~e ako najde deka okolnostite pod koi e izvr{eno deloto ili<br />
porane{noto naru{uvawe na soobra}ajnite propisi od strana na<br />
340
storitelot poka`uvaat deka e opasno toj da upavuva so motorno vozilo<br />
od opredelen vid ili kategorija.<br />
Soglasno izlo`enata zakonska definicija za izrekuvaweto na<br />
ovaa merka e potrebno da bidat ispolneti slednive uslovi:<br />
1. prv uslov e da se raboti za lice koe izvr{ilo krivi~no delo<br />
so koe se zagrozuva javniot soobra}aj i<br />
2. krivi~noto delo treba da e izvr{eno pod takvi okolnosti<br />
koi spored uveruvaweto na sudot uka`uvaat deka postoi opasnost<br />
storitelot da upravuva so motorno vozilo od opredelen vidi ili<br />
kategorija. Stanuva zbor za sudsko uveruvawe {to treba da se zasnova<br />
vrz celosna ocenka na subjektivnite i objektivnite okolnosti na<br />
deloto, a osobeno vrz toa deka storitelot i porano gi kr{el<br />
soobra}ajnite pripisi.<br />
Pri odlu~uvaweto dali }e ja izre~e ovaa merka na bezbednost<br />
sudot }e go zeme predvid i toa dali storitelot po zanimawe e voza~ na<br />
motorno vozilo. Smislata na ovaa odredba e da go svrti vnimanieto na<br />
sudot deka so izrekuvaweto na ovaa merka sprema profeisonalni<br />
voza~i mo`e zna~itelno da im se zagrozi nivnata materijana polo`ba.<br />
Zabranata na upravuvawe so motorno vozilo se izrekuva na<br />
opredeleno vreme koe ne mo`e da bide pokratko od tri meseci nitu<br />
podolgo od pet godini. Nejzinoto traewe zapo~nuva od denot na<br />
pravosilnosta na odlukata.<br />
So ogled deka i ovaa merka mo`e da se izre~e zaedno so kazna,<br />
merkite zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe vo zdravstvenata ustanova<br />
ili zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe na sloboda, vremeto<br />
pominato vo kazneno-popravna ustanova ili vo zdravstvena ustanova<br />
ni ovde ne se presmetuva vo vremetraeweto na ovaa merka.<br />
Zabranata na upravuvawe so motorno vozilo mo`e da se izre~e<br />
zaedno so usloven otpust. Ako storitelot vo toj slu~aj ja prekr{i<br />
zabranata sudot mo`e uslovnata osuda da ja otpovika.<br />
Na pomladi polnoletnici storiteli na krivi~ni dela ovaa<br />
merka mo`e da im se izre~e zaedno so vospitna merka.<br />
Ona {to me|utoa, treba posebno da se podvle~e e deka ovaa<br />
merka mo`e da se izre~e zaedno i so sudskata opomena kako i kon<br />
odluka so koja storitelot se osloboduva od kazna.<br />
ve) Odzemawe na premeti. Ovaa merka na bezbednost se sostoi<br />
vo odzemawe na predmeti {to bile upotrebeni ili bile nemeneti za<br />
izvr{uvawe na krivi~no delo ili {to nastanale so izvr{uvaweto na<br />
krivi~noto delo, ako se sopstvenost na storitelot.<br />
Izvr{uvaweto na ovaa merka od strana na sudot e fakultativno,<br />
a uslovite za nejzinoto izrekuvawe zavisat od toa dali<br />
navedenite predmeti se vo sopstvenost na storitelot na krivi~noto<br />
delo ili vo sopstvenost na drugi lica.<br />
Predmetite koi se vo spostvenost na storitelot na krivi~noto<br />
delo mo`at da se odzemat pod slednive uslovi:<br />
- Ako bile upotrebeni ili nameneti za izvr{uvawe na krivi-<br />
~no delo. Takvite predmeti se na primer: pi{tol, no`, sekira, hemiski<br />
sredstva, razni alati i nekoi premeti za sekojdnevna upotreba.<br />
- Ako nastanale so izvr{uvaweto na krivi~noto delo. Takvi se<br />
341
na primer: falsifikuvani pari ili ispravi, neovlasteno proizvedena<br />
droga ili psihotropni supstanicii i sl.<br />
Predmetite za koi postoi opasnost povtorno da bidat<br />
upotrebeni za izvr{uvawe krivi~no delo ili ako toa go baraat<br />
interesite na op{tata bezbednost ili pri~inite na moralot, }e se<br />
odzemat bez ogled dali se sopstvenost na storitelot ili na treto lice<br />
(~l.68 st.2 KZ).<br />
Predmetite ~ie odzemawe go baraat interesite na op{tata<br />
bezbednost se onie {to se nao|aat vo slobodna proda`ba so ~ija<br />
upotreba mo`e da se dovede vo opasnost `ivotot na lu|eto i sigurnosta<br />
na imotot.<br />
Predmetite ~ie odzemawe go baraat pri~ini od moralna<br />
priroda se onie koi negativno vlijaat vrz eti~kite ~uvstva na<br />
gra|anite kako na primer: pornografski publikacii i filmovi,<br />
predmeti za seksualno i`ivuvawe i sl.<br />
So odzemaweto na ovie predmeti ne se dopira vo pravoto na<br />
treti lica na nadomest na {teta koja mo`e da se bara od storitelot.<br />
Odzemaweto na premeti mo`e da bide i obligatorna merka<br />
toga{ koga izri~no e propi{ano kaj poedini inkriminacii od<br />
posebniot del na KZ. Takov slu~aj postoi na primer kaj krivi~nite<br />
dela: falsifikuvawe na pari, pravewe, nabavuvawe ili prodavawe na<br />
sredstva za falsifikuvawe, primawe potkup, proizvodstvo i pu{tawe<br />
vo promet na {tetni prehrambeni produkti, nedozvolena trgovija i sl.<br />
Odzemaweto na predmeti e merka na bezbednost koja mo`e da se<br />
izre~e samo so kazna, uslovna osuda ili sudska opomena kako i so<br />
presuda so koja storitelot se osloboduva od kazna, a za namaleno<br />
presmetlivi storiteli i zaedno so merkata na bezbednost zadol`itelno<br />
~uvawe i lekuvawe vo zdravstvena ustanova ili zadol`itelno<br />
lekuvawe na sloboda. Ovaa meka mo`e da se izre~e i na pomladi<br />
polnoletnici pokraj vospitna meka.<br />
v`) Proteruvawe stranec od zemjata. Proteruvaweto na<br />
stranec od zemjata e merka koja mo`e da se izre~e na stranec koj go<br />
zloupotrebil prestojot vo Republika Makedonija so toa {to izvr{il<br />
krivi~no delo.<br />
Izrekuvaweto na ovaa merka e fakultativno dokolku sudot<br />
oceni deka prestojot na stranec vo na{ata zemja bi bil {teten so<br />
ogled na pobudite od koi e storeno krivi~noto delo, na~inot na<br />
izvr{uvaweto na deloto i drugite okolnosti {to uka`uvaat na<br />
nepo`elnosta na negoviot natamo{en prestoj vo zemjata.<br />
Proteruvawe na stranec od zemjata mo`e da se izre~e samo ako<br />
na stranecot za storenoto krivi~no delo mu e izre~ena kazna ili<br />
uslovna osuda, a na pomladi polnoletni storiteli zaedno so izre~ena<br />
vospitna merka.<br />
Proteruvaweto mo`e da bide izre~eno za vreme od edna do<br />
deset godini ili zasekoga{. Koga ovaa merka e izre~ena vo opredeleno<br />
traewe toga{ vremeto na traeweto na proteruvaweto se smeta od<br />
denot na pravosilnosta na odlukata, so toa {to vremeto pominato vo<br />
kazneno-popravna ustanova ne se zasmetuva vo vremetraeweto na ovaa<br />
merka.<br />
342
g) Vospitno-popravni merki<br />
Na maloletni storiteli na krivi~ni dela mo`e da im se<br />
izrekuvaat tri vida krivi~ni sankcii: maloletni~ki zatvor, merki na<br />
bezbednost i vospitno-popravni merki. Maloletni~ki zatvor e<br />
posebna krivi~na sankcija koja pod opredeleni uslovi mo`e da im se<br />
izre~e samo na postarite maloletnici. Merkite na bezbednost na<br />
maloletnite lica mo`at da im se izre~at pokraj kaznata maloletni-<br />
~ki zatvor i pokraj vospitnite merki. Me|utoa, so ogled na osnovnata<br />
orientacija na maloletni~koto krivi~no pravo kon vospituvaweto,<br />
prevospituvaweto i pravilniot razvoj na maloletnite storiteli na<br />
krivi~ni dela ovie sankcii dobivaat isklu~itelna i sporedna uloga,<br />
{to zna~i vo na{eto krivi~no zakonodavstvo osnovnite sankcii<br />
nameneti za maloletnici se vospitno-popravnite merki.<br />
Vospitno-popravnite merki se primenuvaat sprema maloletni<br />
storiteli na krivi~ni dela, a vo isklu~itelni slu~ai i sprema<br />
pomladi polnoletnici i polnoletni lica 667) , pri {to ne se utvrduva<br />
nivnata krivi~na odgovornost. Soglasno celta na ovie merki<br />
(sankcii) vo KZ se predvideni tri kategorii na nivnata mo`na primena.<br />
Toa se disciplinski merki, merki na zasilen nadzor i zavodski<br />
merki.<br />
Me|u disciplinskite merki kaj nas se pomesteni merkata ukor<br />
i merkata upatuvawe vo disciplinski centar za maloletnici.<br />
Merki na zasilen nadzor se: zasilen nadzor od strana na roditelite,<br />
posvoitelot ili staratelot, zasilen nadzor vo drugo semejstvo<br />
i zasilen nadzor od socijalniot organ (spored ZIS - zasilen nadzor od<br />
centarot za socijalni raboti).<br />
Zavodskite vospitni merki se delat na dva vida: upatuvawe vo<br />
vospitna ustanova i upatuvawe vo vospitno-popraven dom.<br />
Navedenite vospitni merki pretstavuvaat vidovi na krivi~ni<br />
sankcii i ottamu gi imaat site obele`ja na sankciite voop{to so taa<br />
razlika {to kaj niv dominiraat celite na specijalnata, nad onie na<br />
generalnata prevencija i postignuvawe na pravdata. Osven toa<br />
nivnoto opredeluvawe ne zavisi od krivi~nata odgovornost na maloletnikot<br />
nitu od vidot i te`inata na krivi~noto delo tuku vo prv red<br />
od karakteristikite na li~nosta na maloletnikot i ocenkata na sudot<br />
za okolnostite {to mo`at da bidat od zna~ewe vo koja mera mo`e<br />
667)<br />
Spored KZ na pomlad polnoletnik koj krivi~noto delo go izvr{il kako pomlad<br />
maloletnik mo`e da mu se sudi samo ako za toa delo e propi{ana kazna pote{ka od<br />
pet godini i pritoa mo`e da mu se izre~e samo soodvetna zavodska merka. Soodvetna<br />
zavodska vospitna merka mo`e da mu se izre~e i na polnoletno lice koe deloto go<br />
izvr{ilo kako postar maloletnik bez ogled na te`inata na storenoto delo. Zakonot<br />
ja predvidua i mo`nosta na storitelot {to kako polnoleten izvr{il krivi~no delo,<br />
a vo vremeto na sudeweto na napolnil dvaeset i edna godina, sudot da mu izre~e<br />
soodvetna merka na zasilen nadzor ili zavodska merka. Izvr{uvaweto na izre~enite<br />
vospitni merki na polnoletni lica za dela {to gi storile kako maloletnici ili na<br />
izre~enite vospitni merki na pomladi polnoletni lica mo`e da trae nejmnogu do<br />
napolnetata dvaeset i treta godina na storitelot.<br />
343
najdobro da se postigne vospituvaweto, prevospituvaweto i<br />
pravilniot razvoj na maloletnikot. So drugi zborovi sudot treba da<br />
se re{i za onaa merka so koja najdobro }e bidat ostvareni navedenite<br />
celi. Vo taa smisla vo KZ e propi{ano deka pri izborot na<br />
vospitnata merka sudot }e ja zeme predvid vozrasta na maloletnikot,<br />
stepenot na negovata du{evna razvienost, negovite psihi~ki svojstva,<br />
skolonostite, pobudite od koi go storil deloto, dotoga{noto<br />
vospituvawe, sredinata i prilikite vo koi `iveel, te`inata na<br />
deloto, dali sprema nego porano bila izre~ena vospitna merka ili<br />
kazna maloletni~ki zatvor i site drugi okolnosti {to vlijaat na<br />
odreduvaweto na vidot na merkata, za da se postigne najdobro celta na<br />
vospitnite merki. Vo soglasnost so celite na vospitnite merki,<br />
vpro~em, se opredeleni i kategoriite na ovie merki. Pri nivnata<br />
opredelba doa|a do izraz potrebata sprema maloletnikot da se<br />
prezemat postojani merki na vospituvawe i ocenkata dali pokraj taa<br />
okolnost e potrebno i negovoto celosno oddeluvawe od sredinata vo<br />
koja dotoga{ `iveel.<br />
Od navedenoto proizleguva deka vospitnite merki se so zakon<br />
predvideni krivi~ni sankcii nameneti za vospituvawe na maloletni<br />
storiteli na krivi~ni dela i za{tita na op{testvoto od tie<br />
povedenija {to se izrekuvaat od strana na sud za ve}e izvr{eno delo<br />
vo posebna krivi~na postapka.<br />
3. OSNOVNI KARAKTERISTIKI NA KRIVI^NITE SANKCII<br />
Vo teorijata se opredeluvaat izvesni uslovi {to za uspe{no<br />
ostvaruvawe na svojata uloga treba da se zadovoleni kaj sekoja<br />
krivi~na sankcija. Tie uslovi voedno gi pretstavuvaat osnovnite<br />
karakteristiki ili obele`ja na krivi~nite sankcii.<br />
a) Krivi~nite sankcii treba da se od li~na priroda. Toa zna~i<br />
deka dejstvoto na sankcijata treba da e naso~eno kon toa da go pogodi<br />
samo storitelot na krivi~noto delo. Me|utoa, so ogled na toa {to<br />
sekoja sankcija na izvesen na~in pogoduva i drugi lica (~lenovite na<br />
semejstvo i srodnicite na storitelot) personalniot karakter na<br />
sankciite treba da se sfati kako intencija kon maksimalno<br />
otstranuvawe na onie efekti {to od nivnata primena se<br />
reperkutiraat sprema nevinite lica.<br />
b) Krivi~nata sankcija treba da bide humana, odnosno da ne se<br />
sostoi vo izma~uvawe na storitelot na krivi~noto delo.<br />
v) Krivi~nata sankcija treba da bide moralna {to zna~i od<br />
takov karakter {to jasno ja izrazuva op{testvenata osuda za<br />
povredata na opredeleni moralni vrednosti i potrebata za nivna<br />
interiorizacija vo svesta na onoj komu mu e izre~ena.<br />
g) Krivi~nata sankcija treba da bide srazmerna na te`inata na<br />
krivi~noto delo i stepenot na krivi~nata odgovornost na storitelot.<br />
So toa se postignuva nejzinata pravednost ottamu {to sekoj<br />
podednakvo ja ~uvstvuva op{testvenata osuda za storenoto.<br />
344
d) Krivi~nata sankcija treba da e delliva: da e od takva<br />
priroda {to, vo zavisnost od karakteristikite na li~nosta i okolnostite<br />
na krivi~noto delo, ovozmo`uva da se izrekuva vo pogolema ili<br />
pomala mera. Dellivosta (prilagodlivosta, individualizacijata) na<br />
sankciite e takvo oble`je so koe vo celost e opredelen i pokrien<br />
postojniot sistem na krivi~nite sankcii vo na{ata zemja.<br />
|) Edna od karakteristikite na krivi~nite sankcii e i nivnata<br />
zamenlivost. Vo slu~ai koga za toa postojat opravdani pri~ini ovaa<br />
karakteristika pru`a mo`nost odredena sankcija da se zameni so drug<br />
vid (komutacija).<br />
e) Krivi~nata sankcija treba da e otpovikliva, odnosno od<br />
takva priroda (karakter) {to ovozmo`uva da se odbegnat posledicite<br />
do koi mo`e da dojde pordi nejzinoto pogre{no izrekuvawe (sudski<br />
samovolija, zabludi i gre{ki) i primena. Mo`no e da se otpovika i<br />
popravi sekoja sankcija {to vo celost ne e izvr{ena, a nekoi vidovi<br />
sankcii (pari~nata kazna, na primer) duri i po nejzinoto izvr{uvawe.<br />
`) Posebno zna~ajno obele`je na krivi~nite sankcii se sostoi<br />
vo toa {to mo`at da se izrekuvaat samo po izvr{eno delo {to zna~i<br />
isklu~ivo post delictum.<br />
345
346
G L A V A II<br />
CELI NA KRIVI^NITE SANKCII I OSNOVNI<br />
PRINCIPI NA NIVNOTO IZVR[UVAWE<br />
I. CELI NA KRIVI^NITE SANKCII VO NA[ETO<br />
POZITIVNO ZAKONODAVSTVO<br />
Vo ovoj trud se opredelivme za stojali{te spored koe celta na<br />
krivi~nite sankcii (na nivnoto propi{uvawe, izrekuvawe i izvr{uvawe)<br />
e spre~uvawe na osobeno opasni op{testveni dejnosti ili<br />
za{tita na op{testvoto i poedinecot od kriminalitetot (op{ta cel<br />
na krivi~nite sankcii) {to se ostvaruva so: 1. specijalna prevencija,<br />
2. generalna prevencija i 3. postignuvawe na pravda.<br />
1. SPECIJALNA PREVENCIJA<br />
Specijalnata prevencija kako cel na krivi~nata sankcija vo<br />
odnos na samiot storitel zna~i negovo spre~uvawe da vr{i novi<br />
krivi~ni dela. Ovaa funkcija na sankciite se ostvaruva so: a) zastra-<br />
{uvawe na storitelot vo pogled na negovite idni kriminalni<br />
odnesuvawa, b) neutralizacija po pat na izolacija (vo nekoi dr`avi i<br />
eliminacija) na storitelot i v) prevospituvawe i popravawe (resocijalizacija<br />
i socijalna adaptacija vo tekot na izvr{uvaweto na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda, maloletni~kiot zatvor i zavodskite vospitni<br />
merki) ili lekuvawe (vo tekot na izdr`uvaweto na merkite na<br />
bezbednost od medicinski karakter).<br />
Smislata na specijalnata prevencija e deluvawe vrz storitelot<br />
kako poedinec zaradi negovo odvra}awe od izvr{uvaweto na novo<br />
krivi~no delo. So ogled na toa deka sekoj poedinec e razli~na<br />
li~nost, nejzinata realizacija pretpostavuva poznavawe na konkretniot<br />
poedinec kako neophodnost za soodvetno prilagoduvawe na<br />
sankcijata (zakonska, sudska i izvr{na individualizacija) vo soglasnost<br />
so negovite karakteristiki.<br />
So pomo{ na individualnoto zastra{uvawe, neutralizacijata,<br />
prevospituvaweto i popravaweto ili lekuvaweto se ostvaruva<br />
opredelena za{tita na op{testvoto od kriminalitetot. Ovde me|utoa,<br />
ne smee da se zaboravi deka so pomo{ na specijalnata prevencija se<br />
vlijae samo na storitelot na deloto, vrz menuvaweto na negovata<br />
li~nost, no ne i vrz socijalite pri~ini, uslovi i povodi na kriminalitetot<br />
~ie {to negativno dejstvo mo`e da gi obezvredni ve}e<br />
347
postignatite rezultati. Ottamu proizleguva kriminalnopoliti~kata<br />
zalo`ba specijalnata prevencija od oblasta na krivi~nopravnata<br />
represija za koja ovde, vsu{nost, stanuva zbor, nu`no da se povrze so<br />
prezemaweto op{ti preventivni merki od socijalen karakter.<br />
2. GENERALNA PREVENCIJA<br />
Generalnata prevencija e cel na sankcijata kon drugite gra|ani<br />
ili poto~no kon "potencijalnite delinkventi" vo smisla na antikriminalno<br />
dejstvo vrz niv. Takvoto dejstvo na sankciite se ostvaruva so:<br />
a) zastra{uvawe i b) vospitno-moralizatorsko vlijanije koe proizleguva<br />
od samoto postoewe na krivi~niot zakon i zakanite so sankcija,<br />
od efikasniot progon (otkrivawe i fa}awe) na storitelite na<br />
krivi~nite dela, kako i od efikasnoto izrekuvawe i izvr{uvawe na<br />
sankciite.<br />
a) Zastra{uvaweto (intimidacijata) e naso~eno kon odvra}awe<br />
na gra|anite od vr{ewe na krivi~ni dela. Toa e kolektivno zastra{uvawe<br />
koe se manifestira preku predo~uvawe na posledicite na<br />
zakanata i eventualnata primena na sankcija.<br />
Zastra{uvaweto se temeli vrz {iroko rasprostraneto sfa}awe<br />
na javnosta deka krivi~nite sankcii, a osobeno onie od najte`ok<br />
vid, vlevaat takov strav {to e dovolen site gra|ani da gi odvrati od<br />
vr{eweto na krivi~ni dela. Korenite na ova sfa}awe datiraat od<br />
podale~noto minato koga naivno se veruva{e deka stra{niot primer<br />
na kaznuvaweto na eden, e sposoben da go predupredi zlostorot na drug,<br />
i deka negoviot efekt se zgolemuva so zgolemuvaweto na ostrinata na<br />
zakanetata i primenetata represija. Ova sfa}awe koe za `al ni denes<br />
ne e napu{teno, duri od strana na vrvni krivi~ari, kriminolozi i<br />
penolozi, go pokrenuva pra{aweto za realniot dostrel na<br />
zastra{uvaweto.<br />
Odnapred svesni deka vo uslovi koga sÒ u{te ne postojat nau~no<br />
izgradeni i verificirani metodolo{ki postapki so koi mo`at da se<br />
dadat validni pokazateli za vistinskiot efekt na zastra{uvaweto i<br />
nie sme prisileni da se dvi`ime vo oblasta na zdravorazumski<br />
hipotezi. So niv, za razlika od ubedenite privrzanici na golemata<br />
mo} na zastra{uvaweto i zaostruvaweto na represijata, }e se obideme<br />
da go nadmineme monofaktorskiot princip izrazen niz avtomatizmot:<br />
opredelen intenzitet na strav - vozdr`uvawe od vr{ewe na krivi~ni<br />
dela. Kon neosnovanosta na ova tvrdewa, vpro~em, vodi psiholo{kata<br />
zasnovanost na ~ove~koto povedenie mnogupati potvrdeno vo realniot<br />
`ivot. Na toa uka`uvaat i brojni nau~ni rabotnici so argumenti {to<br />
vo prv red se potvrdeni od samata antikriminalna praktika. Vo ovaa<br />
smisla naj~esto se uka`uva deka zastra{uvaweto zavisi od<br />
psihofizi~kite osobenosti na gra|anite, od stepenot na nivnata<br />
individualna zrelost i postignatata op{testvena polo`ba. Ottamu<br />
opravdano se pretpostavuva deka socijalno i psiholo{ki zrelite i<br />
normalno adaptiranite gra|ani ne se vpu{taat vo kriminal ne zaradi<br />
stravot od sankcijata tuku vo prv red poradi vnatre{no izgradeniot<br />
348
moralen kodeks, moralnite inhibicii i rezistentniot odnos kon<br />
nedopu{tenite odnesuvawa.<br />
Slednata okolnost {to go relativizira dejstvoto na zastra{uvaweto<br />
se sostoi vo nesposobnosta da se osoznae patot {to vodi kon<br />
stravot. Ako se raboti za du{evno bolno ili rastroeno lice kakvo e<br />
zna~eweto na predo~uvaweto na eventulanata represija {to ne<br />
mo`ela nitu da se pretpostavi, ne treba posebno da se doka`uva.<br />
^esto se istaknuva i okolnosta deka profesionalnite delinkventi<br />
pretstavuvaat specifi~na kategorija lica so ogled deka ne<br />
vodat smetka za opasnosta od sankcionirawe na nivnite dela. Kriminalnata<br />
dejnost za niv e kako i vr{eweto na sekoja druga rabota, a<br />
nivnoto otkrivawe i fa}awe kako obi~en "deloven rizik" so koj<br />
svesno se kalkulira. Na isto ramni{te se i sfa}awata na ~lenovite<br />
na kriminalnite organizacii. Za niv e pogolema zakana ona {to<br />
proizleguva od nepo~ituvaweto na pravilata na grupata vo koja<br />
deluvaat odo{to postoeweto na bilo kakov zakon i zakana so sankcija<br />
od strana na dr`avata.<br />
Zastra{uva~koto dejstvo na sankciite vo zna~itelna mera se<br />
minimalizira so ja~inata na motivot na deloto. Vo ovaa smisla so<br />
pravo se istaknuva deka koga se prisutni silni ekonomski motivi,<br />
osobeno kaj onie {to se nao|aat na rabot na `ivotnata egzistencija,<br />
ni{to ne mo`e da go odvrati posegnuvaweto kon tu|ite dobra. Silnite<br />
motivi vo golema mera gi slabeat moralnite sopira~ki i kaj<br />
storitelite na provocirani krivi~ni dela, kaj delata poradi natalo`eni<br />
konfliktni odnosi i sl. dela {to se vr{at vo sostojba na<br />
afekt. Me|u niv naj~esti se ubistvata i toa onie ubistva kaj koi<br />
storitelot naj~esto ne razmisluva za posledicite na deloto i ona {to<br />
poradi odzemaweto na tu| `ivot go ~eka, tuku samo za toa kako da se<br />
rastovari od svojata emocionalna napnatost zaradi koja mu e sma~en<br />
duri i sopstveniot `ivot. Negovoto zastra{uvawe so smrtna kazna na<br />
{to naj~esto e nakloneta javnosta bezmalku li~i na zakanata: }e<br />
bide{ osuden na smrt ako izvr{i{ samoubistvo 668) . A ako taka stojat<br />
rabotite so kapitalnata kazna ne e te{ko da se pretpostavi kakvo<br />
dejstvo mo`e da se o~ekuva od zastra{uvaweto so primena na poblag<br />
vid na sankcija. Silnite motivi mu protivre~at na zastra{uvaweto i<br />
kaj licata {to nameravaat da izvr{at nekoe od tn. politi~ki ili<br />
religiozni krivi~ni dela. Nivnite motivi se formirani vrz cvrsto<br />
izgradena idejna podloga {to bilo kakva zakana te{ko mo`e da gi<br />
podrie.<br />
Faktorite {to vo zna~itelen obem go smaluvaat zastra{uva-<br />
~koto dejstvo na sankciite mo`at da se najdat i vo silata i mo}ta na<br />
birokratiziranite elemeti na op{testvoto od najrazli~en vid.<br />
Stanuva zbor za tn. kriminalci so beli kragni koi poteknuvaat od<br />
visokite delovni i finansiski krugovi i politi~nite vrvovi. Od<br />
steknatite pozicii koi ne retko se povrzani so zloupotrebi od<br />
sekakov vid, pa duri i na opredleni funkcii, proizleguva nivnata<br />
668)<br />
Vo ovaa smisla e i stavot na Seneka koj veli: "Qui potest mori, non potest cogi" (Koj<br />
e spremen da umre ne mo`e da se zastra{i).<br />
349
sigurnost izrazena vo stavot deka zakonot e paja`ina ispletena za<br />
lovewe samo na sitni insekti (Anaharsid). Ottamu za niv bilo kakvo<br />
zastra{uvawe dobiva prizvuk na onaa narodnata: "Zastra{uva{ me~ka<br />
so re{eto".<br />
Zdraviot razum go postavuva i pra{aweto za efektot na<br />
zakanata so sankcija sprema lica kaj koi e atrofirano ~uvstvoto na<br />
vina, ili pak kaj onie {to zaradi "inflacija na inkriminaciite" ne<br />
gi poznavaat imperativnite normi. Vo tie ramki se pomestuva i<br />
postoeweto normi koi re~isi site gi kr{at (korisni malverzacii,<br />
izdavawe ~ek bez pokritie, primawe potkup i sl.). Ovde ne e bezna~aen<br />
i faktot na postoeweto brojni dela koj koi zaradi samata nivna<br />
priroda e smalen rizikot od otkrivawe i kaznuvawe na storitelot.<br />
Me|u niv vo prv red spa|aat onie dela koj koi otsustvuva neposredniot<br />
dopir me|u storitelot i `rtvata (kra`bi, provalni kra`bi,<br />
o{tetuvawe tu|i predmeti i sl.), "konspirativnite dela"<br />
(rodoskrnavewe, nedozvolen abortus, homoseksualizam, korupcija i<br />
sl.), dela kaj koi `rtvata e opredeleno javno dobro ili javen interes<br />
(delikti protiv dr`avata, javniot red, komar, nedozvoleno nosewe<br />
oru`je) i sl. dela do ~ie otkrivawe prete`no se doa|a po slu`bena<br />
dol`nost 669) .<br />
Vakvi i sli~ni primeri mo`at da se naveduvaat vo nedogled<br />
ottamu {to se raboti za brojni okolnosti {to vo golema mera go<br />
obezvrednuvaat zastra{uva~koto dejstvo na sankciite. Ovie okolnosti<br />
dobivaat razli~no zna~ewe so ogled na prostorot i vremeto vo koe<br />
se javuvaat i intenzitetot na nivnata povrzanost so kolektivnite<br />
stavovi na opredelena zaednica, potkulturna grupa pa duri i so ogled<br />
na psihosocijalnite obele`ja na poedinecot. Nivnata analiza<br />
poka`uva deka zastra{uvaweto kako del na generalnata prevencija vo<br />
golem broj slu~ai ne go ostvaruva o~ekuvanoto dejstvo. Me|utoa, od<br />
samiot fakt {to kolektivnoto zastra{uvawe go pomestivme pome|u<br />
elementite na ovaa prevencija, proizleguva zaklu~ok deka i nie se<br />
priklonuvame kon onie stojali{ta {to ne mu go odzemaat vo celost<br />
negovoto zna~ewe. Vo ovaa smisla mora da se priznae deka dobar del od<br />
naselenieto sepak vodi smetka za zakanata, sudeweto i posledicite od<br />
izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii. Toa se glavno lica so<br />
opredeleni kriminalni skolonosti, emocionalni nestabilni<br />
li~nosti so nedovolno izgradeni socijalni i moralni stavovi i<br />
inhibicii, koleblivi lica i sl.<br />
Nesporna okolnost so koja teoreti~arite redum se soglasuvaat<br />
e i toa deka zastra{uvaweto dobiva svoja realna potvrda koga od<br />
terenot na strogosta se pravi pomestuvawe vrz terenot na sigurnosta<br />
na represijata 670) . Toa zna~i, deka brzoto i sigurno otkrivawe i<br />
669)<br />
Vidi: Vouk, V. O zastra{uju~em u~inku kazne, Na{a zakonitost, Zagreb, 1963/7-8, str. 325.<br />
670)<br />
Vo ovaa smisla spored Bekarija "Kaznata treba da e neizbe`na za{to<br />
"neizbe`nosta makar i na blagata kazna sekoga{ posilno }e vlijae vrz ~ovekot<br />
odo{to stravot od pote{ka kazna ako toj strav e svrzan so nade` deka kaznata }e se<br />
izbegne" Beccaria, C. O zlo~inima i kaznama, Logos, Split, 1984, str. 102. Sli~no e i<br />
stojali{teto na Monteskie. Spored nego "Ako se razgleda pri~inata na site<br />
350
fa}awe i pokrenuvawe na krivi~nata postapka sprema sekoj<br />
izvr{itel na krivi~no delo, kaj najgolem broj gra|ani ja osvedo~uvaat<br />
opasnosta od vr{ewe na kriminalniot ~in i rizikot od sankcijata.<br />
Vo soglasnost so izlo`enoto mo`e da se konstatira deka toa<br />
{to najgolemiot broj gra|ani ne vr{at krivi~ni dela ne e zaradi<br />
zastra{uva~koto dejstvo na zakonite i funkcioniraweto na organite<br />
na pravdata, no istovremeno i toa deka nitu vr{eweto na krivi~nite<br />
dela od strana na gra|anite ne e argument {to vo celost go isklu~uva<br />
nivniot zastra{uva~ki efekt. Ottamu proizleguva potrebata od<br />
nau~noempirisko sledewe na ovaa problematika i nejzino<br />
osvetluvawe od pove}e aspekti vo koi sigurno treba da go najdat<br />
svoeto mesto i filozofijata, etikata i socijalnata psihologija.<br />
Na krajot nu`no e da se podvle~e deka ovde govorevme za onoj<br />
neizvesen, nejasen i neopredelen strav {to so pomala ili pogolema<br />
verojatnost mo`e da se javi pri pomislata da se izvr{i krivi~no delo.<br />
Na sprotivnata strana le`i onoj strav {to se manifestira kako<br />
vistinski psiholo{ki efekt na sankcijata kaj ve}e otkrien i faten<br />
storitel na krivi~no delo. Toa e stravot {to se javuva kako realno,<br />
neposredno i neizbe`no ~uvstvo povrzano so opasnosta od<br />
izrekuvaweto i izvr{uvaweto na pretstojnata sankcija kaj sekoj {to<br />
makar i malku ima razvieno ~uvstvo na vina. Zastra{uvaweto od ovoj<br />
vid ima zna~ewe kaj specijanata prevencija za {to realno se preto~uva<br />
vo svesta na storitelot. Tokmu zatoa e i mnogu porealno<br />
o~ekuvaweto toj vid na zastra{uvawe da go odvrati od zapa|awe vo<br />
specijalen ili op{t povrat.<br />
b) Generalnopreventivnite celi na sankciite ne se iscrpuvaat<br />
so nivnoto zastra{uva~ko dejstvo. Naprotiv, od nivnoto svojstvo da<br />
vr{at vospitno vlijanie i da vodat kon jaknewe na moralot i<br />
razvivaweto na op{testvenata disciplina na gra|anite proizleguva i<br />
nivnata tn. vospitno-moralizatorska funcija. I ovaa cel na<br />
sankciite se ostvaruva so pomo{ na celokuniot fond na sredstva {to<br />
vleguvaat vo oblasta na krivi~nopravnata represija. Ovaa funkcija<br />
na generalnata prevencija vo sovremeni uslovi dobiva posebno<br />
zna~ewe so ogled na toa {to na mestoto na pasivnata za{tita na<br />
op{testvoto od kriminalitetot (zastra{uvaweto) se vnesuva aktiven<br />
i kreativen odnos kon gra|anite koj se sostoi vo podr`uvawe i<br />
formirawe na nivnite eti~ki sfa}awa za {tetnosta na krivi~nite<br />
dela. Vo ovaa nasoka nesomneno deluva samoto postoewe na krivi~niot<br />
zakon vo onaa mera vo koja negovite normi pretstavuvaat izraz na<br />
vladea~kiot op{testven moral. Denes koga sÒ pove}e preovladuvaat<br />
tendencii za izgradba na takvo krivi~no pravo {to nema da mu se<br />
iskol~enosti }e se sogleda deka toa le`i vo nekaznivosta na zlostorot, a ne vo<br />
ubla`uvaweto na kaznata "Monteskje, O duhu zakona, Tom I, Filip Vi{nji}, Beograd, 1989,<br />
str. 99. Vo prilog na toa zboruvaat i sovremenite teoreti~ari. "Ako bez predrasudi se<br />
analizira op{testvenata stvarnost", veli Ansel, "se zabele`uva deka vistinskoto<br />
zastra{uva~ko dejstvo ne poteknuva od sankciite predvideni so zakonot, tuku od<br />
dr`avnata intervencija koja nastapuva vedna{ po izvr{enoto delo". Ancel, M. Nova<br />
dru{tvena odbrana, Institut za uporedno pravo, Beograd, 1963, str. 76.<br />
351
sprotivstavuva na socijalnite i moralnite sfa}awa na gra|anite {to<br />
vladeat ne samo vo ramkite na edna zaednica tuku i na onie {to se<br />
vklu~eni vo univerzalniot fond na ~ovekovite vrednosti, so<br />
sigurnost mo`e da se tvrdi deka stanuva zbor za normi {to se na<br />
linija na razvivawe na kolektivnoto ~uvstvo za nivno po~ituvawe. Vo<br />
potkrepa na ovoj koncept nesomneno se vklu~uvaat i sovremenite<br />
nastojuvawa za takvo krivi~no pravo koe {to ograni~uvaj}i gi<br />
pravata i slobodite na gra|anite ednovremeno gi garantira nivnite<br />
prava i slobodi od sekakov vid na prisilba, arbitrernost i<br />
samovolie.Ottamu e logi~no da se o~ekuva deka normite na krivi~noto<br />
pravo treba da se po~ituvaat ne zatoa {to uka`uvaat {to e<br />
nedopu{teno i kako gra|anite ne smeat da se odnesuvaat, tuku za{to<br />
uka`uvaat deka sÒ {to ne e zabraneto e dopu{teno i kako tie gra|ani<br />
smeat da se odnesuvaat. Seto toa poka`uva deka generalnata prevencija<br />
ima svoja dlaboka utilitarna podloga. Vo onaa mera vo koja<br />
krivi~niot zakon i zakanata so sankcija e opredelena od interesot na<br />
site, od za{titata na nivnata bezbednost, prava i slobodi, vo taa mera<br />
mo`at da go ostvaruvaat svoeto vospitno-moralizatorsko antikriminalno<br />
dejstvo.<br />
Ne smee me|utoa, da se zaboravi faktot deka ovaa funcija na<br />
generalnata prevencija ima i svoja retributivna potkrepa. Najdobar<br />
dokaz za toa e sekojdnevnata primena na represijata. Toga{ koga<br />
gra|anite se osvedu~uvaat deka nama da postojat "mo}ni bumbari {to<br />
vo let ja dup~at mre`ata na pajakot", deka sekoj storitel na krivi~no<br />
delo }e bide faten, izveden pred sud, deka }e go stigne zaslu`enata<br />
sankcija i deka nema da ima ~esti, pristrasni i spored svoite<br />
posledici drasti~ni skratuvawa ili komutacii na sankciite so<br />
primena na institutite amnestija i pomisluvawe, mo`e da se o~ekuva<br />
zacvrstuvawe na antikriminalniot stav na javnosta. Nakratko, od<br />
retributivno uslovenoto zacvrstvuvawe na op{testvenata i<br />
moralnata osuda sprema site vidovi kriminalni odnesuvawa i<br />
ednakviot pristap kon site nositeli na takvi povedenija zavisi<br />
moralizatorskiot efekt na generalnata prevencija. No toa se ve}e<br />
problemi na pravdata i pravednosta na koi posebno se zadr`uvame.<br />
3. PRAVDA<br />
Edna od funciite na krivi~nite sankcii za koja od brojni<br />
pri~ini, barem vo na{ata krivi~nopravna, kriminalnopoliti~ka i<br />
penolo{ka teorija malku e govoreno e i postignuvaweto ili zadovoluvaweto<br />
na pravdata. Toa zna~i deka za{titata na op{testvoto od<br />
kriminalitetot ne se vr{i samo od specijalni i generalnopreventivni<br />
pri~ini tuku i zaradi pravda, od pri~ini koi mu otstapuvaat<br />
mesto na odmazdata sfatena kako socijalnopsiholo{ka i eti~ka<br />
kategorija.<br />
Vakviot stav nÒ obvrzuva najprvin da go opredelime poimot<br />
pravda. Ona {to pritoa e bitno vedna{ da se istakne e deka se raboti<br />
za slo`en vrednosen fenomen od oblasta na filozofijata, etikata,<br />
352
sociologijata na pravoto, politikata i pravoto i ottamu e proma{en<br />
sekoj obid za negovo izolirano posmatrawe i vtemeluvawe. Vo<br />
otsustvo na prostor ovde nema da navleguvame vo negovite idejno<br />
oboeni sodr`ini no, toa ne nÒ osloboduva od sogleduvaweto barem na<br />
nekoi od nivnite bitni aspekti povrzani so filozofijata i ostantite<br />
nauki. Vrz taa neminovnost, vsu{nost, se potpira razbiraweto i<br />
opravdanosta na negovoto pomestuvawe me|u celite na krivi~nite<br />
sankcii.<br />
I pokraj toa {to pravdata kako imanentno ~ove~ka vrednost e<br />
izvonredno te{ko da se definira prvite obidi vo taa nasoka se<br />
sre}avaat u{te od najstarite vremiwa. Opredeleni pretstavi za<br />
pravdata poteknuvaat u{te od starata gr~ka mitologija i religija vo<br />
koi, vo edno od licata na bo`icata Dike, taa bila izrazena preku<br />
odmazdata i kaznata. Na mitolo{koto sfa}awe na pravdata mu e<br />
svojstveno deka taa na ~ovekot mu e podarena od boga kako najgolemo<br />
dobro. Razmisluvawata za pravdata }e go najde svoeto mesto i vo<br />
ranata gr~ka filozofija kade {to Tales, Pitagora 671) i Heraklit se<br />
obiduvale da ñ dadat eti~ka osnova.<br />
Najva`niot pridones na sofistite (V vek p.n.e.) se sostoi vo<br />
u~eweto za ednakvosta na lu|eto, za dr`avata kako tvorba na<br />
op{testveniot dogovor i za razlikata me|u prorodnoto i pozitivnoto<br />
pravo. Hipija, Antifont i drugi pravdata ja povrzuvaat so prorodnoto<br />
pravo kako objektivno pravo koe e vo soglasnost so samata proroda na<br />
~ovekot i na koe so ogled deka e posilno od ~ovekot sekoj mora da mu se<br />
pokoruva. Spored niv pozitivnoto pravo e rabota na konvencija, pa so<br />
ogled na toa sprotivno na prirodata. Ottamu i preporakata spored<br />
koja najdobro e da se pridr`uvame do pravoto koga ne{to se pravi pred<br />
svedoci, no koga nikoj ne nÒ glada, da postapuvame spored prorodata,<br />
odnosno spored procenkata na korisnosta {to mo`e za sebe da se<br />
izvle~e. Ili poinaku, "kr{eweto na zakonot e zlo dokolku ve<br />
zabele`at, no toa se zasnova samo na "javnoto mislewe", a dokolku go<br />
kr{ite prirodniot zakon toga{ posledicite se<br />
neminovni"..."Pravni~kata pravda ne im nosi korist na onie {to ja<br />
sledat, za{to nitu gi spre~uva povredite, nitu dopolnitelno gi<br />
isprava" 672) .<br />
Nasproti predhodnite tn. reakcionerni sofisti Trazimah i<br />
Kalikle zastapuvale teza deka nema nekakva prorodna (objektivna)<br />
pravda. Lu|eto ne se dol`ni da se dr`at do nikakva pravda, za{to nea<br />
ja izmislile robovite za samite lu|e da se spre~at vo ostvaruvaweto<br />
na svoite interesi. Spored Trazimah so ogled deka dr`avata gi pravi<br />
zakonite vo svoja korist, pravdata e ona {to mu koristi na posilniot.<br />
671)<br />
Spored Pitagora "poredokot se zasnova vrz strogo opredeleni zada~i {to gi ima<br />
sekoj gra|anin, a pravdata e odmazda {to zna~i kazna za onoj {to go naru{uva".<br />
^okrevski, T. Socijalnata osnova na fenomenot pravda i pravo (obid za sociolo{ko<br />
definirawe na pravdata i pravoto). Godi{nik na Pravniot fakultet vo Skopje,<br />
Skopje, 1991, str. 315.<br />
672)<br />
Stanovi~i}, V.Prete~e ideja o vladavini prava: Platon - Aristotel - Ciceron, Arhiv, Beograd,<br />
1986/3-4, str. 565.<br />
353
Vladetelite so dr`avata mislat na sviote podanici tolku kolku {to<br />
ov~arot misli na svoite ovci. So drugi zborovi pravdata ne e dostojna<br />
za slobodniot ~ovek, a nepravdata e znak na sila i mo} za{to<br />
"pravedniot ~ovek vo sporedba so nepravedniot sekoga{ gubi" 673) .<br />
"Ottamu onie {to ja napa|aat ne~esnosta, ne go pravat toa zatoa {to e<br />
podobro da ne rabotat ne~esno, tuku zatoa {to se pla{at da ne<br />
stradaat poradi toa" 674) . Vo ovaa smisla e i stojali{teto na Glaukon<br />
koj veli "Mo}en ~ovek i ~ovek vo vistinska smisla na zborot nikoga{<br />
nema da se soglasi so toa da ne ~ini nepravda i da ne ja trpi. Inaku bi<br />
bil lud" 675) . Naveduvaj}i go primerot so Gig i negoviot vol{eben<br />
prsten, Glaukon tvrdi deka ~esni i toa protiv sopstvena volja, se samo<br />
onie lu|e koi ne mo`at da vr{at nepravda koja nosi mnogu pogolema<br />
korist od pravednosta 676) . Vo taa smisla i Adeimant: "Nitu eden ne e<br />
praveden po sopstvena volja, tuku gi napa|a postapkite na<br />
nepravedniot ~ovek od stra{liviot, ili starost, ili nekoja druga<br />
slabost, za{to samiot ne e vo sostojba nepravedno da raboti" 677) .<br />
Bitno mesto vo opredeluvaweto na pravdata be{e otstapeno i<br />
vo ramkite na klasi~nata gr~ka filozofija. Spored Platon postoi<br />
prirodno pravo kako eden vid idealna stvarnost na pravoto (vistinsko<br />
pravo) i pozitivno pravo koe, koga nositelite na dr`avnata vlast<br />
nosat zakoni so koi se {titat nivnite sopstveni interesi, se javuva<br />
kako negov nesovr{en izraz (prividno, la`no pravo). Vistinskoto<br />
pravo ja {titi pravdata koja pretstavuva sredstvo so koe se ostvaruva<br />
op{toto dobro. Spored nego storitelite na nepravda se nesvesni<br />
vinovnici, za{to ne znaele deka nivnoto nedozvoleno delo vodi kon<br />
nesre}a, odnosno deka sre}ata e vo nivnoto ispravno povedenie 678) .<br />
Najgolem dostrel vo objasnuvaweto na pravdata e napraven od<br />
Aristotel (348-322). Slobodno mo`e da se ka`e deka ni denes nema<br />
razmisluvawe za pravdata {to ne se povikuva na negovite genijalni<br />
misli izlo`eni vo "Nikomahova etika". Su{tinata na negovoto u~ewe<br />
za pravdata poa|a od razlikuvaweto na op{ta i posebna pravda.<br />
Sodr`inata na op{tata pravda e po~ituvawe na zakonite i postapuvawe<br />
sprema bliskite kako na sebe ednakvi lu|e. Posebnata ili<br />
poedine~nata pravda poa|a od ednakvosta i se deli na korektivna<br />
(komutativna, izedna~uva~ka, iustitia commutativa) i distributivna<br />
(iustitia distributiva ) pravda.<br />
Korektivna pravda e onaa koja trgnuva od apsolutna ednakvost<br />
me|u dobrata i ~esta, na pr. me|u nanesenoto zlo i vozvratenata<br />
odmazda. Taa vodi kon dobrovolno, a delum i kon nedobrovolno<br />
673)<br />
Platon, Dr`ava, Kultura, Beograd, 1969, str. 24.<br />
674)<br />
Ibid, str. 25.<br />
675)<br />
Ibid, str. 42.<br />
676)<br />
Vidi: ibid, str. 44.<br />
677)<br />
Ibid, str. 50.<br />
678)<br />
Glavnite idei na Platon za pravdata i nejziniot soodnos so pravoto se izneseni vo<br />
negovite dela: "Dr`ava", "Dr`avnik" i posebno vo "Zakoni" kade {to e napraven<br />
radikalen presvrt kon idejata za vladeeweto na zakonite. Pove}e za toa vidi:<br />
Stanov~i}, V. op. cit, str. 567-581.<br />
354
izedna~uvawe na dobrata me|u pripadnicite na edna dr`ava (vo<br />
na{iot primer: za izvr{ena kra`ba 5 udari so stap, za izvr{eno<br />
ubistvo - smrt so besewe). Za nejzino ostvaruvawe se potrebni<br />
najmalku dve ramnopravni, izedna~eni lica za{to se raboti za pravda<br />
na privatnoto (vo slu~ajov krivi~no - pravo). Vo ovaa smisla pravedna<br />
e onaa kazna (sankcija) vo koja e sodr`ano zlo {to mu e apsolutno<br />
ednakvo na nanesenoto zlo. Takvata kazna (sankcija) pogoduva edno<br />
lice ednakvo kako i drugo. Korektivnata pravda ne go zema vo obzir<br />
statusot ("vrednosta") i ugledot na li~nosta, tuku samo steknatata<br />
korist ili pri~inetata {teta i vr{i podelba spored aritmeti~ka<br />
proporcija. Toa zna~i deka sekoj od dvete strani koi stojat vo<br />
me|useben odnos dobiva ili gubi (trpi) podednakvo. Na onoj {to ima<br />
pove}e mu se odzema tokmu tolku kolku {to iznesuva {tetata ili<br />
gubitokot na onoj koj pretrpel nepravda.<br />
Distributivnata pravda trgnuva od srazmernata ednakvost vo<br />
postapuvaweto so razli~ni lica, na primer, opredeluvawe porez<br />
srazmerno na imotot, nagrada i kazna srazmerna na zaslugite i vinata<br />
na storitelot i sl. Taa vodi kon toa sekoj da dobiva od zaednicata<br />
dobra srazmerno na svoite zaslugi: koj e pozaslu`en - pove}e, i<br />
obratno (vo na{iot primer: za kra`ba od 5 do 20 udari so stap, za<br />
ubistvo - smrtna kazna ili do`ivotna robija). Za nejzino ostvaruvawe<br />
se potrebni najmalku 3 lica od koi dve koi me|u sebe se ramnopravni i<br />
edno treto vrz niv nadredeno lice koe gi povlastuva ili tereti<br />
(sudija) za{to se raboti za pravda na javnoto (krivi~no) pravo. Vo<br />
ovaa smisla pravedno e ona kaznuvawe (sankcionirawe) koe vodi<br />
smetka za stepenot na vinata: za ednakva obostrana vina - ednakva<br />
kazna (sankcija) i obratno. Takvata kazna (sankcija) gi pogoduva<br />
licata srazmerno na nivnata vina. Za razlika od korektivnata,<br />
distributivnata pravda gi zema predvid steknatata korist i pri~inetata<br />
{teta, no i razlikite me|u lu|eto (nivniot status, ugled i sl.)<br />
i vr{i podelba spored geometriska proporcija. Toa zna~i deka na<br />
sekoja strana nadredenoto lice í deli dobra i ~est srazmerno na<br />
nivnoto dostoinstvo i zaslugi.<br />
Anti~kata misla za pravdata zavr{uva so epikurejskostoi~kata<br />
filozofija. Spored Epikur (341-271) lu|eto prirodno se<br />
stremat kon zadovolstvoto kako kon ne{to dobro i izbegnuvawe na<br />
bolkata. Postignuvaweto na zadovolstvo e krajna smisla na `ivotot<br />
pa spored toa i pravilata na moralnosta, {to zna~i i pravdata imaat<br />
vrednost samo kolku {to pridonesuvaat za ostvaruvawe na sre}ata.<br />
Vo odnos na pravdata vo rimskata pravna misla naj~esto se<br />
izdvojuva Marko Julie Ciceron (106-43) koj vo svoite dela "Za republikata"<br />
i "Za zakonite" zboruva za postoeweto na praveden zakon 679) .<br />
679)<br />
Vo deloto "Za republikata" Ciceron veli: "Postoi vistinski zakon, vistinski<br />
um, soglasen so prirodata, prisuten vo site, nepromenliv, ve~en. Toj vo svoite<br />
naredbi go povikuva ~ovekot kon dobro i go odvra}a od zloto so svoite zabrani. Bilo<br />
da nareduva ili zabranuva toj ne im se obra}a vzaludno na dobrite, no ne vr{i<br />
nikakvo vlijanie na lo{ite lu|e. Ne e dozvoleno da se menuva so drugi zakoni, nitu da<br />
se ukinuva nekoe od negovite upatstva... Onoj koj ne mu se pokoruva bega od samiot<br />
355
Spored Ulpijan pravoto poteknuva od pravdata 680) koja se sostoi od toa:<br />
da se `ivee ~esno, da ne se povreduva drugiot i sekomu da mu se priznae<br />
ona {to mu pripa|a" (Honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique<br />
tribuere).<br />
Vo srednovekovieto dominiraat skolasti~kite sfa}awa za<br />
pravdata na Augustin (Aurelius Augustinus, 345-430) i Toma Akvinski<br />
(1225-1274). Spored niv taa poteknuva od prirodnoto pravo sfateno<br />
kako bo`ja tvorba. Nivnite sfa}awa }e bidat radikalno razni{ani<br />
od holan|anecot Hugo Grocius (1583-1645) koj vo svoeto delo "De iure<br />
belli ac pacis" od 1625 godina, pravdata kako bitna vrednost za ureduvawe<br />
na odnosite me|u poedincite i dr`avata }e ja vtemeli vrz<br />
~ovekoviot razum. Spored nego prirodnoto pravo e ona {to so ogled<br />
na nekoja rabota ja nalaga zdraviot razum, i, spored toa, dali se<br />
soglasuva ili ne so samiot razum i so ~ovekovata priroda, postoi<br />
moralno barawe od nekoja rabota da se vozdr`ime ili da ja vr{ime.<br />
Ovie normi se od apsolutno zna~ewe, nezavisno od ne~ija volja: "kako<br />
{to gospod ne mo`e da stori dva i dva da ne bidat ~etiri, taka ne<br />
mo`e da go stori ni toa {to spored su{tinata na razumot e zlo da ne<br />
bide zlo". Pravoto se temeli na pravdata: pravo e ona {to ne e<br />
nepravedno, a nepravedno e ona {to mu se protivi na razumot" 681) . Po<br />
Gocius sleduva plejada na misliteli od Lajbnic i Monteskje, Kant i<br />
Hegel, Bentam i Mil, Francuskite materijalisti 682) pa se do Radbruh,<br />
Pelerman, Ko`ev i drugi sovremeni filozofi koi pravdata ja<br />
izvlekuvaat od "prirodata na rabotite" 683) .<br />
So izlo`uvawe na sva}awata za pravdata mo`e da se odi vo<br />
beskone~nost za{to za nea postojat tolku definicii kolku {to ima i<br />
avtori {to makar malku se zanimavale so ovoj problem. So nu`en<br />
respekt kon nivnite stavovi za nas e sepak najbitno da gi izvle~eme<br />
samo onie elementi {to najdobro ja odrazuvaat su{tinata na pravdata<br />
kako cel na krivi~nite sankcii. Zatoa istaknuvame deka pravdata e<br />
vrednosna kategorija, ideal kon koj se stremi pozitivnoto pravo<br />
voop{to, a vo tie ramki i krivi~noto pravo i penologijata. Pravdata<br />
me|utoa, ne e prazna kategorija nitu pak nekoja vrednost sama po sebe i<br />
za sebe, tuku kako {to pravilno zabele`uva Radbruh "polarna<br />
sebesi, poreknuvaj}i ja svojata ~ove~ka priroda i nemu }e mu pripadnat najgolemi<br />
kazni, duri i ako uspee da gi izbegne drugite (~ove~ki) stradawa". Navedeno spored:<br />
Pelerman, H. Pravo moral i filozofija, Nolit, Beograd, 1983, str. 11. Vo deloto "Za<br />
zakonite", Ciceron go istaknuva i slednoto: "Vo utvrduvaweto {to e pravda }e<br />
po~neme so onoj vrhoven zakon koj ima poteklo mnogu vekovi pred postoeweto na bilo<br />
koj pi{an zakon ili pred da e vospostavena bilo koja i da e dr`ava". Navedno spored:<br />
Stanov~i}, V. op. cit, str. 585.<br />
680)<br />
"Est autem ius a iustitia, sicuit a matre sua, ergo prius fuit iustitia quam ius" (Pravoto<br />
poteknuva od pravdata kako od svoja majka: spored toa pravdata nastanala pobrgu od<br />
pravoto).<br />
681)<br />
Vidi: Peri}, V. Delo Huga Grociusa, Arhiv, Beograd, 1952/2, str. 248 i natamu.<br />
682)<br />
Za nivnite stavovi pove}e kaj: ^okrevski, T. op. cit, str. 318 i natamu.<br />
683)<br />
Vidi: Perin~i}, A. "Priroda stvari" u savremenoj filozofiji prava, Ideje, Beograd, 1981/6-7,<br />
str. 19-33.<br />
356
vrednost na koja i e potreben otpor za su{tinsko ostvaruvawe" 684) .<br />
Ottamu proizleguva deka nejziniot prv element e soznanieto deka<br />
postoi odreden poedinec (ili poedinci) {to go prekr{ile praviloto<br />
na postapuvawe koe vo odnosite me|u lu|eto moralno i pravno nalaga<br />
da ne mu se nanesuva zlo na drug, 685) ili vo na{iot su~aj da postoi lice<br />
(ili lica) koe izvr{ilo krivi~no delo. Vo vtoriot element na<br />
pravdata e manifestirana `elbata za odmazda, `elbata za<br />
sankcionirawe na prekr{itelot na toa pravilo. Ovde me|utoa, ne se<br />
raboti za odmazda sfatena kako primitivna `ed za vra}awe so zlo na<br />
nanesenoto zlo, tuku za odmazda sfatena kako sociopsiholo{ka i<br />
eti~ka kategorija, kako fenomen koj proizleguva od: a) ~ovekoviot<br />
impuls za samoodbrana, b) negoviot impuls za odbrana na drugite i v)<br />
postignuvawe na opredelena satisfakcija. Ovie okolnosti {to prv<br />
genijano gi voo~ili i na opredelen na~in gi formuliral Xon Stjuart<br />
Mil (D`on Stjuart Mil, 1806-1873) 686) za nas se od osobena va`nost. So<br />
nivna pomo{ se ovozmo`uva nadminuvawe na idealisti~kite i<br />
metafizi~kite sfa}awa spored koi odmazdata zalo`ena vo sankcijata<br />
e bo`ja kategorija, kategori~ko barawe za postignuvawe na<br />
apsolutnata pravda (Kant), ili logi~ko-dijalekti~ka nu`nost<br />
(Hegel), tuku ~ove~ka tvorba opredelena od edno vnatre{no ~uvstvo i<br />
potrebata da se ostvari opredelena li~na ili op{testvena korist. So<br />
drugi zborovi, vakvoto poimawe na pravdata vo koe nejziniot vtor<br />
element e sociopsiholo{ki i eti~ki opredelen, go ovozmo`uva<br />
nejzinoto prifa}awe kako vrednost {to ne proizleguva od nekakvi<br />
transcedentni sferi, nitu od prirodnoto pravo (prirodna sostojba -<br />
prirodno pravo - pravda), tuku od `elbata da se postigne pozitivno<br />
pravo {to }e im odgovara na site. Pravdata ima svoe individualno,<br />
grupno i op{testveno zan~ewe {to e determinirano so na~inot na<br />
`ivot na lu|eto. Ottamu e prifatliva konstatacijata deka<br />
"poedinecot, grupata ili celoto op{testvo mora da imaat koncepcija<br />
za toa {to e pravda, potoa kriterium za pravednoto {to proizleguva<br />
od taa koncepcija i najposle, uverenost vo opravdanosta na toj<br />
kriterium vo odnos na nekoi drugi mo`ni kriteriumi na<br />
pravednost" 687) .<br />
Na ovie konstatacii sekoj koj barem malku ja poznava<br />
su{tinata na utilitarizmot (relativnite teorii) i retributivizmot<br />
(apsolutnite teorii) mo`e vedna{ da ni zabele`i deka contradictio in<br />
adjecto e nastojuvaweto so pomo{ na utilitarizmot da se objasnuva i<br />
684)<br />
Radbruh, G. Filozofija prava, Nolit, Beograd, 1980, str. 128.<br />
685)<br />
"Site golemi moralni i verski tradicii vo svoite pouki sodr`at zlatno pravilo<br />
(podvlekol H.P.) koe povikuva so drugite lu|e da postapuvame kako samite so sebesi.<br />
Eve me|u najpoznatite nekolku na~ini toa da se formulira: Sakaj go svojot blizok<br />
kako samiot sebesi; Na sli~niot na sebesi ne pravi mu go ona {to ne saka{ toj da ti<br />
go napravi tebe; So sli~niot na tebe postapuvaj kako {to bi sakal toj da postapuva so<br />
tebe; Postapuvaj taka kako {to vi sakal da postapuvaat na tebe sli~nite" Pelerman,<br />
op. cit, str. 20.<br />
686)<br />
Vidi: Mil, D`.S, Utilirarizam, Kultura, Beograd, 1960, str. 58.<br />
687)<br />
Vuja~i}, V. Sistem vrednosti i odgoja, [kolske novine, Zagreb, 1987, str. 45.<br />
357
opravduva primenata na represijata (sankciite). Svesni za taa<br />
opasnost ostanuvame pri tvrdeweto deka ovde nema ni{to<br />
protivre~no, odnosno deka sekoga{ mo`e da se zboruva samo za<br />
prividna kontradiktornost na celite na sankciite i toa samo toga{<br />
koga nekoj e do kraj isklu~iv vo svoite pozicii. Realniot `ivot poka-<br />
`uva deka interesot i korista se zalo`eni i vo dvete sprotivstaveni<br />
teorii, za{to od sekoga{ bile i }e bidat vo prirodata na ~ovekovoto<br />
su{testvo glavna oska "okolu koja se vrti duri i zemjinata topka".<br />
Ottamu tvrdeweto deka i pravdata e utilitaristi~ka kategorija. Toa<br />
{to pravdata ja po~ituva sekoj pa duri i onoj {to e osuden za izvr{ena<br />
nepravda (krivi~no delo) doa|a ottamu {to taa e od interes na<br />
negovata sopstvena sigurnost 688) . Sekoj razumen pa makar se vikal Kant<br />
ili Hegel mora da se soglasi so vistinata deka pravdata e vtemelena<br />
vo interesot (korista), ako ne od drugo barem zaradi faktot deka ni<br />
taa kako edna od vrvnite vrednosti na ~ovekot ne bi postoela vo<br />
uslovi {to ja ~inat beskorisna 689) . Toa svojstvo na pravdata e tokmu<br />
ona {to go pomiruva duri i najekstremniot antagonizam me|u<br />
utilitarizmot i retributivizmot i ottamu pretstavuva zna~ajna<br />
okolnost {to ne gi obezvreduva usilbite na me{ovitite teorii za<br />
celite na sankciite. Naprotiv, taa im dava sila, koja {to vpro~em, i<br />
gi zacvrsti kako najprifatliv koncept vo sovremenata penologija.<br />
Celta na krivi~nite sankcii ne e da ja za{titat pravdata kako<br />
samovrednost 690) , kako ideja sui generis 691) , ili barem ne samo toa, tuku<br />
sodr`inata {to e vnesena vo taa vrednost. Toa zna~i: a) da se obezbedi<br />
individualnata egzistencija i sre}a kako i toa da se prevenira<br />
revan{ot, b) da se eliminira nesigurnosta na site gra|ani i v) na<br />
`rtvata da í se obezbedi satisfakcija i toa bilo so posredstvo na<br />
psiholo{kiot efekt {to subjektivno se do`ivuva kako zadovoluvawe<br />
na pravdata, bilo so materijalna nadomest na pretrpenata {teta. Ako<br />
pravdata e vsadena vo individualnata i op{testvenata svest na lu|eto<br />
kako retributivna pravda, kako socijalnoeti~ki prekor 692) (poinaku<br />
688)<br />
"Sigurnosta vo svojot najop{t vid ima svoja objektivna i subjektivna dimenzija.<br />
Objektivno, subjektivnosta go podrazbira nivoto na vistinska za{titenost na<br />
gra|anite od kriminalitetot i mo`e da bide izrazena so stapkata na kriminalitetot<br />
i stapkata na viktimizacijata. Subjektivno, sigurnosta ozna~uva mera vo koja<br />
gra|anite se ~uvstvuvaat za{titeni od kriminalitetot". Nikoli}-Ristanovi}, V. Pravo na<br />
sigurnost i krivi~no-pravna intervencija, JRKKP, Beograd, 1990/3, str. 159. Ili kako {to<br />
veli Kuson: "Sigurnosta po~iva vrz retkoto slu~uvawe na napadite vrz `ivotot ili<br />
imotot na lu|eto - {to e nejzina objektivna dimenzija. Od toa proizleguva ~uvstvoto<br />
na mir i doverba - {to e nejzina subjektivna dimenzija". Cusson, M. Za{to ka`njavati,<br />
JRKKP, Beograd, 1990/4, str. 67.<br />
689)<br />
Poinaku: Ko`ev, A. Fenomenologija prava, Nolit, Beograd, 1984, str. 206-213.<br />
690)<br />
Cusson, M. op. cit, str. 66.<br />
691)<br />
Ko`ev, A. op. cit, str. 242-243 i 248.<br />
692)<br />
"Pod poimot pravda mora da se sfati ona {to e utvrdeno vo sekoj poedine~en<br />
slu~aj, ne samo spored stepenot na vina, tuku pred sÒ {to e mo`no pocelosna ocenka<br />
na site elementi {to go opkru`uvaat izvr{uvaweto na krivi~noto delo". Ili,<br />
pokratko, "So pradata mu se dava mesto na prekornoto odnesuvawe, koe se<br />
358
ne mo`e nitu da bide), toga{ preku nejzinoto pomestuvawe me|u<br />
celite na sankciite vo prv red mora da se dojde do postignuvawe na:<br />
a) Egzistencijata na poedinecot, {to zna~i da se so~uva<br />
individualnata sigurnost, `ivotot, imotot i drugite osnovni<br />
vrednosti (slobodata i pravata) {to vo edno organizarano op{testvo<br />
gi poseduva ~ovekot. Sekoe posegawe vrz niv ~ovekot go pravat `rtva<br />
na opredeleno samovolie a so toa se predizvikuva negovata potreba ne<br />
samo od pravo, tuku i za opredelen kvantitet i kvalitet na pravda.<br />
Takvata pravda treba istovremeno da bide od takov karakter {to }e<br />
pridonesuva za eliminacija na revan{ot (privatnata odmazda), za{to<br />
sekoga{ koga ne se po~ituva pravdata postoi realna opasnost od<br />
nejzino zemawe vo svoi race. Eklatanten dokaz za toa e revan{ot za<br />
proliena krv (krvna odmazda) koj vo mnogu sredini, me|u koi i vo<br />
na{ata, sÒ u{te egzistira od pri~ini na neusoglasenosta na<br />
pozitivnoto zakonodavstvo so barawata na pravdata.<br />
b) Vtorata cel proizleguva od ~uvstvoto na nesigurnost {to e<br />
vgradeno vo kolektivnata svest vo odnos na drugite i op{testvoto vo<br />
celost. Ova ~uvstvo dobiva na svojot intenzitet po izvr{uvaweto na<br />
krivi~noto delo osobeno toga{ koga so izre~enata sankcija ne e<br />
zadovolena pravdata 693) .<br />
v) Satisfakcijata na `rtvata od aspekt na pravdata ima<br />
ednakvo zna~ewe kako i predhodnite celi. Za ostvaruvawe na pravdata<br />
ne e bez zna~ewe dali so izre~enata sankcija Ò ili ne Ò postignato ona<br />
{to doveduva do zadovoluvawe na subjektivnoto ~uvstvo na<br />
o{teteniot. Za `rtvata (o{teteniot) so krivi~noto delo osobeno<br />
va`na rabota e i toa dali Ò ili ne Ò nadomestena pri~inetata {teta.<br />
Ako op{tata cel na krivi~nite sankcii e za{tita na op{testvoto i<br />
poedinecot od kriminalitetot za o{teteniot e od malo ili nikakvo<br />
zna~ewe toa {to dr`avata primenila sankcii ako ne odgovorila i na<br />
svojata obvrska za obe{tetuvawe. Za o{teteniot naj~esto ve}e e<br />
postignata pravdata dokolku e nedomestena {tetata. Vo takov slu~aj<br />
toj ve}e ne e duri ni zainteresiran za toa dali sprema storitelot }e<br />
bide primeneta krivi~na sankcija. Dr`avata e dol`na da ja obe{teti<br />
sekoja `rtva {to ne pridonela za izvr{uvaweto na krivi~noto delo i<br />
toa ne samo toga{ koga samiot delinkvent ne mo`e da ja plati ili<br />
odraboti, tuku i vo onie slu~ai koga storitelot ne bil nitu otkrien<br />
manifestira vo sudskata presuda". Rey, M.L. Dana{nji kazneni zahtevi i suvremena<br />
kriminalna politika, Izbor, Zagreb, 1963/3, str. 302.<br />
693)<br />
"Vo najgolem broj sovremeni studii stravot od kriminalitetot (nesigurnosta na<br />
gra|anite Z.S) e objasnuvan so biopsiholo{kite i sociodemografskite<br />
karakteristiki na lu|eto (pol, vozrast, rasa, bra~en status, obrazovanie i dohod), so<br />
direktnoto i indirektnoto iskustvo od viktimizacijata, so oficijalnata stapka na<br />
kriminalitetot i prika`uvaweto na kriminalitetot vo mas-mediumite, odnosno so<br />
stapkata na kriminalitetot onaka kako {to go gledaat gra|anite, so razilite vo<br />
socijalizacijata, kako i so stepenot na doverbata vo policijata, a vo ponovo vreme i<br />
so strukturnite karakteristiki na gradovite, odnosno so poedini delovi na ist grad".<br />
Nikoli}-Ristanovi}, V. op. cit, str. 165. Kako {to od ovoj stav mo`eme da zabele`ime<br />
sigurnosta ne se doveduva vo vrska so fenomenot pravda.<br />
359
od organite na progonot. Taa dol`nost na dr`avata proizleguva kako<br />
od nejzinata soodgovornost za postoeweto na kriminalitetot, taka i<br />
od nejzinata neefikasnost vo negovoto konkretno spre~uvawe.<br />
Od iznesenoto proizleguva deka celta na krivi~nite sankcii<br />
ne e da se zadovoli pravdata kako samocel (pravda zaradi pravda) tuku<br />
ostvaruvaweto na ~ovekovata egzistencija i sre}a, kolektivnata<br />
bezbednost, psiholo{ko zadovoluvwe na `rtvata, nadomest na<br />
pretrpenata {teta i prevencija na revan{ot. Najdobro sredstvo za toa<br />
e vospostavuvawe na takvo pravo {to rakovodej}i se so principite na<br />
zakonitost, legitimitet, i pravednost }e se dobli`i do idealot na<br />
pravdata. Toa me|utoa, ni oddaleku ne zna~i deka vo ovaa nasoka<br />
nemaat zna~ewe i na~elata na individualizacijata i humanost koi od<br />
svoja strana vodat kon najdobro ostvaruvawe na prevencijata.<br />
Ednakvoto pridr`uvawe kon site ovie principi e sepak glavniot pat<br />
{to vodi kon postignuvawe na site celi na krivi~nite sankcii. So<br />
ovaa zabele{ka od terenot na celite naskoro }e se prefrlime vrz<br />
terenot na principite za nivnoto ostvaruvawe nezaborvaj}i ja nitu za<br />
eden moment nivnata neraskinliva povrzanost. No pred toa dol`ni<br />
sme da go pojasnime u{te samo toa deka koncipiranite celi na<br />
propi{uvaweto, izreknuvaweto i izvr{uvaweto na krivi~nite<br />
sankcii go oblikuvaat sistemot na represivno reagirawe, odnosno<br />
kaznenata politika vo edna dr`ava. Ottamu me|utoa, ne smee da se<br />
izvle~e zaklu~ok deka sekoja od tie celi zemena poedine~no nao|a<br />
svoja konkretna potvrda i realizacija kaj site vidovi na sankcii.<br />
Navedenite celi pretstavuvaat samo op{ta ramka od koja ne smee da se<br />
izleze. Taa ramka sodr`i dovolno elemti {to vo zavisnost od vidot na<br />
sankcijata mo`at da bidat celosno opfateni no, i zna~itelno<br />
reducirani vo onaa mera {to ja nalo`uva prirodata i namenata na<br />
izbranata sankcija.<br />
4 STAV NA ZAKONODAVECOT<br />
Opredeluvaweto na celite na krivi~nite sankcii e bitna<br />
pretpostavka za nivno pravilno propi{uvawe, izrekuvawe i izvr{uvawe.<br />
Ottamu sekoe krivi~no zakonodavstvo koe pretendira da bide vo<br />
funcija na ostvaruvaweto na ~ovekovite prava i slobodi mora jasno da<br />
gi definira i da sozdade uslovi za nivno ostvaruvawe. Sledej}i ja taa<br />
nasoka i na{iot zakonodavec si postavil za zada~a vo samiot krivi~en<br />
zakonik da gi precizira ovie celi i na toj na~in da ne dozvoli<br />
nikakvi dvoumewa vo vrska so elementite {to ja opredeluvaat<br />
represivnata kriminalna politika. Me|utoa, so ogled na toa {to<br />
razli~nata priroda na oddelnite sankcii go pravi osobeno te{ko<br />
opredeluvaweto na op{tite celi na site krivi~ni sankcii, na{iot<br />
zakonodavec se re{il za posebno definirawe na celta na<br />
kaznuvaweto, celta na uslovnata osuda i sudskata opomena, celta na<br />
merkite na bezbednost i celta na vospitnite merki i maloletni~kiot<br />
zatvor. Vakvata opredelba, vsu{nost, e opravdana i razumna za{to<br />
ovozmo`uva jasno voo~uvawe na razlikite vo punativniot pristap kon<br />
360
osudenite lica za storeni krivi~ni dela i na motivite {to tie<br />
razliki gi opravduvaat.<br />
Spored ~l. 32 KZ pokraj ostvaruvawe na pravdata, cel na<br />
kaznuvaweto e: 1. spre~uvawe na storitelot da vr{i krivi~ni dela i<br />
negovo prevospituvawe i 2. Vospitno da se vlijae vrz drugite da ne<br />
vr{at krivi~ni dela. Od vakvata opredelba jasno proizleguva deka<br />
spored na{eto pozitivno krivi~no zakonodavstvo osnovna cel na<br />
kaznuvaweto e ostvaruvaweto na pravdata {to zna~i deka pri propi-<br />
{uvaweto, izrekuvaweto i izvr{uvaweto na kaznite mora vo prv red<br />
da bide zadovolen elementot na pravdata - spravedliva odmazda. Duri<br />
potoa, ili na vtoro mesto doa|a baraweto da se postigne specijalnata<br />
i generalnata prevencija. Pritoa zakonodavecot ostavil ovie mo{ne<br />
rasteglivi i bogati so sodr`ina poimi da gi objasni teorijata no vo<br />
ramkite na dadeniot redosled. Moj stav, kako {to toa vpro~em napred<br />
mo`e{e da se zabele`i, e deka zakonodavecot dobro postapil {to<br />
me|u celite na kaznuvaweto ja pomestil i pravdata me|utoa, ne i koga ñ<br />
go otstapil prioritetnoto mesto vo uslovi na sovremeni op{testveni<br />
dvi`ewa koi se odlikuvaat so nedvosmislena verba vo ~ovekot, vo<br />
negovite potencijali i nau~no verificirani mo`nosti za negovo<br />
postojano menuvawe. Akcentiraweto na pravdata u{te pomalku e<br />
opravdano vo eden krivi~en zakonik {to istovremeno ne se otka`al<br />
od brojni instituti {to mu odat vo prilog na izneseniot stav.<br />
Ovde smetam za potrebno da naglasam deka opredeluvaweto na<br />
celta na kaznuvaweto, kako, vpro~em i na drugite krivi~ni sankcii e<br />
zada~a na krivi~niot zakonik, za{to tie celi treba podednakvo da se<br />
odnesuvaat kako na nivnoto propi{uvawe taka i na nivnoto izrekuvawe<br />
i izvr{uvawe. Ne samo {to ne mo`e, tuku i ne smee da se pravi<br />
bilo kakva razlika vo odnos na utvrduvaweto na smislata na ve}e<br />
zazemeniot stav sprema ovie celi vo zavisnost od toa dali se raboti za<br />
propi{uvawe na sankcijata ili pak za sankcija {to treba da se izre~e<br />
ili izvr{i. Vo site slu~ai se raboti za edinstven op{testven odnos<br />
kon storitelot na deloto {to so ogled na zna~eweto na povredenoto<br />
dobro, vrednost ili odnos treba da se za{titi. Ottamu e sosema<br />
izli{no da se predviduvaat istite, a u{te pomalku poinakvi celi vo<br />
Zakonot za krivi~nata postapka ili vo ZIS nadvor od ona {to e<br />
opredeleno so KZ. Vo ovaa smisla treba da se tolkuva i obidot za<br />
precizirawe na celta na izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda koja spored ~l. 11 st. 1 ZIS e "osposobuvawe na osudenite<br />
lica da se vklu~at vo op{testvoto so najdobri izgledi za samostoen<br />
`ivot vo soglasnost so zakon".<br />
Celta na uslovnata osuda i sudskata opomena e opredelena so<br />
~l. 48 KZ. Tamu se veli deka nivnata cel e sprema krivi~no odgovoren<br />
storitel da ne se primeni kazna za polesni dela koga toa ne e nu`no<br />
zaradi krivi~nopravna za{tita i koga mo`e da se o~ekuva deka<br />
predupreduvaweto so zakana na kazna (uslovna osuda) ili samoto<br />
predupreduvawe (sudska opomena) dovolno }e vlijae vrz storitelot<br />
pove}e da ne vr{i krivi~ni dela.<br />
Od prilo`enata odredba jasno se gleda deka kaj parapenalnite<br />
sankcii zakonodavecot smetal oti ako se dr`i samo do prviot element<br />
361
na specijalnata prevencija (zastra{uvaweto) toa }e bide dovolno za<br />
odvra}awe na storitelot od izvr{uvawe na novo krivi~no delo.<br />
Od samata priroda na ovie sankcii nameneti za krivi~no<br />
odgovorni storiteli za polesni dela o~igledno e me|utoa, deka<br />
zakonodavecot smeta i na pravdata no, vo nikoj slu~aj ne i na nivniot<br />
generalnopreventiven efekt koj vo stvarnosta ovde re~isi i ne<br />
postoi.<br />
Cel na merkite na bezbednost e da se otstranat sostojbite ili<br />
uslovite {to mo`at da vlijaat storitelot vo idnina da vr{i<br />
krivi~ni dela (~l. 60 KZ). Od ovaa mo{ne kratka formulcija ispa|a<br />
deka od celite kaj ovie sankcii osven del od elementite na<br />
specijalnata prevencija vo celost se isklu~eni generalnata<br />
prevencija i ostvaruvaweto na pravdata. Toa me|utoa, ne mo`e da bide<br />
to~no ako se znae deka najgolemiot broj, a mo`ebi i site sedum merki<br />
na bezbednost {to gi poznava na{eto krivi~no zakonodavstvo, vo<br />
su{tina se kazni. Od nivno pomestuvawe me|u kaznite vo KZ od 1996<br />
godina vpro~em se otstapi edinstveno zaradi brzinata {to ja nalo`i<br />
negovoto donesuvawe.<br />
I najposle, spored ~l. 73 st. 1 KZ celta na vospitnite merki i<br />
na maloletni~kiot zatvor e so davawe za{tita i pomo{ na<br />
maloletnite storiteli na krivi~ni dela, so vr{ewe nadzor nad niv, so<br />
nivno stru~no osposobuvawe i so razvivawe na nivnata li~na odgovornost,<br />
da se obezbedi nivnoto vospituvawe, prevospituvawe i<br />
pravilen razvoj. Vo st. 2 na istiot ~len se precizira deka celta na<br />
maloletni~kiot zatvor e i vr{ewe zasileno vlijanie vrz maloletnite<br />
storiteli vo idnina da ne vr{at krivi~ni dela, kako i vrz drugi<br />
maloletnici da ne vr{at krivi~ni dela.<br />
Od edna povnimatelna analiza na ovie odredbi mo`e da se<br />
zaklu~i deka vo niv e vklu~eno o~ekuvanoto dejstvo na specijanata<br />
prevencija, generalnata prevencija i pravdata so jasno akcentirawe<br />
na prioritetot vrz prviot element kako kaj vospitnite merki taka i<br />
kaj maloletni~kiot zatvor. Pritoa treba da se znae deka istaknuvaweto<br />
na generalnopreventivnoto dejstvo samo kaj maloletni~kiot<br />
zatvor vo nikoj slu~aj ne zna~i deka takvoto dejstvo ne se ostvaruva i<br />
so primenata na vospitnite merki, tuku samo toa deka kaj niv vrz toa<br />
dejstvo ne treba da se insistira nitu vo edna forma od pravorazdavaweto.<br />
II. OSNOVNI PRINCIPI NA IZVR[UVAWETO<br />
NA KRIVI^NITE SANKCII<br />
Primenata na krivi~nite sankcii e organizairana dejnost {to<br />
mora da se zasnova vrz opredeleni idei koi pretstavuvaat osmislena<br />
nasoka za postignuvawe na nivnite celi. Me|u niv vo na{eto<br />
zakonodavstvo posebno mesto i zna~ewe dobivaat principite koi se<br />
odnesuvaat na izvr{uvaweto na site krivi~ni sankcii. Toa se: 1.<br />
princip na legalitet (zakonitost), 2. princip na legitimitet, 3.<br />
princip na pravednost, 4. princip na individualizacija i 5. princip<br />
362
na humanost.<br />
1. PRINCIP NA LEGALITET<br />
Principot na legalitet vo izvr{uvaweto na krivi~nite<br />
sankcii e postaven vrz nekolku zna~ajni barawa sodr`ani vo Ustavot,<br />
vo KZ i ZIS na Maekdonija.<br />
a) Ovoj osobeno va`en princip vo prv red se izrazuva preku<br />
stavot deka vo odnos na licata osudeni za krivi~ni dela mo`at da se<br />
izvr{uvaat samo onie kazni, parapenalni sankcii, merki na bezbednost<br />
i vospitno-popravni merki {to se propi{ani so zakon. Spored<br />
toa istaknuvaweto i po~ituvaweto na ovoj princip vo fazata na<br />
izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii pretstavuva logi~ko prodol`enie<br />
na principot na legalitetot vo procesnata postapka vo koja<br />
nikomu ne mo`e da mu bide izre~ena kazna ili druga sankcija za delo<br />
koe pred da e storeno ne bilo utvrdeno so zakon kako krivi~no delo i<br />
za koe so zakon ne bila propi{ana krivi~na sankcija (Nullum crimen<br />
nulla poena sine lege) 694) . Edinstveno taka izre~enata sankcija, na<br />
sudskite odluki im dava pravna sila i gi obvrzuva organite na<br />
izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii tie odluki da gi sproveduvaat vo<br />
`ivot.<br />
b) Natamu e zna~ajno deka kon izvr{uvawe na krivi~nite<br />
sankcii mo`e da se pristapi samo toga{ koga odlukata so koja e<br />
izre~ena sankcijata }e stane pravosilna i koga ne postojat zakonski<br />
pre~ki za nejzino izvr{uvawe 695) .<br />
Izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii mora da se potpira vrz<br />
soodvetna pravna osnova - vrz sudska odluka izre~ena vo krivi~na<br />
postapka. Taa osluka mora da bide pravosilna {to zna~i deka se<br />
iscrpeni site redovni pravni lekovi {to protiv nea mo`at da se<br />
podnesuvaat. Pokraj toa treba da se raboti za sudska odluka koja<br />
stanala izvr{na na na~in {to e predviden so zakonot.<br />
So izvr{uvawe na krivi~nite sankcii mo`e da se otpo~ne i<br />
pred pravosilnosta na odlikata no, samo vo isklu~itelni slu~ai<br />
predvideni so zakon. Toa mo`e da bide slu~aj koga liceto koe se nao|a<br />
vo pritvor samoto pobara ili dobrovolno se soglasi u{te pred<br />
pravosilnosta na presudata da bide upateno na izdr`uvawe na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda. Od druga strana, iako toa ne e predvideno so<br />
zakon, nema nikakvi pravni pre~ki osudenikot da ja isplati pari~nata<br />
kazna, na primer, i pokraj toa {to odlukata so koja mu bila izre~ena<br />
sÒ u{te ne stanala pravosilna.<br />
694)<br />
Vidi: ~l. 14 st. 1 od Ustavot na RM (SV RM 1991/52) i ~l. 1 KZ. So ogled na svoeto<br />
zna~ewe ovoj princip e pomesten i vo najrazli~ni me|unarodni deklaracii i<br />
konvencii. Za nego skoro identi~ni formulacii sodr`at: Univerzalnata deklaracija<br />
za pravata na ~ovekot od 1948 (~l. 11 st. 2), Evropskata konvencija za za{tita na<br />
pravata na ~ovekot i osnovnite slobodi od 1950 (~l. 7 st. 1, prva re~enica),<br />
Me|unarodniot pakt za gra|anskite i politi~kite prava od 1966 (~l. 15 st. 1) i sl.<br />
695)<br />
Vidi: ~l. 2 st. 1 ZIS.<br />
363
v) Biten element bez koj principot na legalitetot ne mo`e da<br />
se odr`i se sostoi i vo obvrskata izvr{uvaweto na krivi~nite<br />
sankcii da se sproveduva samo na na~in i vo postapka utvrdena so<br />
zakon ili drug propis zasnovan na zakon 696) .<br />
Vo na{iot sistem na izvr{uvawe na krivi~nite sankcii<br />
osnovno pravilo e najzna~ajnite pra{awa od ovaa materija da se<br />
reguliraat so zakon. Toa me|utoa, ne zna~i deka vo pogled na<br />
izvr{uvaweto na sankciite ne smeat da se donesuvaat i podzakonski<br />
propisi. Toga{ koga so razni pravilnici, upatstva, ku}ni redovi i<br />
sli~ni pravni akti mo`e da se nadmine op{tosta na zakonot i da se<br />
naglasat specifi~nostite na izvr{uvaweto na oddelni sankcii nema<br />
pre~ka za nivno postoewe. Glaven uslov e ovie propisi da bidat<br />
doneseni vrz osnova na zakon. Vo toj kontekst od nesmaleno zna~ewe e<br />
i baraweto so podzakonski propisi da se izbegnuva regulirawe na<br />
pra{awa {to mo`at da bidat vo sprotivnost so osnovnite na~ela na<br />
izvr{uvaweto na sankciite, a osobeno onie {to se odnesuvaat na<br />
~ovekovite prava i slobodi, za{to so takva regulativa ne mo`at da se<br />
obezbedat sigurni garancii za nivno po~ituvawe. Ova osobeno va`i vo<br />
slu~ai koga ovaa materija se regulira so interni akti na<br />
penitencijanite ustanovi. Za{to kako {to pravilno zabele`uva eden<br />
avtor tie akti ne se objasnuvaat so slu`beno glasilo i ottamu ne se<br />
podlo`ni na kontrola od po{irokata javnost, a osudenite lica bilo<br />
od neznaewe ili od nemo} ne se vo sostojba da pokrenuvaat postapki za<br />
nivno zakonsko usoglasuvawe 697) . Od edna povr{na analiza na<br />
elementite {to go so~inuvaat principot na zakonitosta proizleguva<br />
deka se odnesuvaat na eden rakovoden princip naso~en kon<br />
onevozmo`uvawe na zloupotrebite na organite na vlasta i neposrednite<br />
slu`bi vo primenata na represijata, odnosno kon za{tita na<br />
slobodite i pravata na osudenite od mo`nite samovolija i arbitrernosti<br />
na dr`avnite organi vo pogled na osnovite, obemot i na~inot<br />
na primenetata represija pri izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii.<br />
So ova na~elo vsu{nost, se obezbeduva po~ituvawe na zakonite i<br />
drugite pravni normi od strana na dr`avnite organi, odnosno<br />
zakonsko postapuvawe so osudenicite kako eden od su{testvenite<br />
uslovi za ostvaruvawe na pravednosta, a kaj opredelen vid na sankcii i<br />
za uspe{nosta na resocijalizacijata. Nastojuvaweto da se izvr{uva<br />
samo onaa sankcija {to zakonski e izre~ena zna~i ednakvo da se<br />
po~uvstvuva op{testveniot prekor za storenoto, a ne ne{to {to e<br />
drasti~no pote{ko ili polesno od toa. Onamu pak, kade {to toa e<br />
mo`no, primenata na ovoj princip mo`e da gi obezbedi vistinskite<br />
pretpostavki {to vodat kon vospituvawe i prevospituvawe na<br />
osudenite lica.<br />
696)<br />
Vidi: ~l. 1 st. 1 ZIS.<br />
697)<br />
Vidi: Popovi}, V. op. cit, str. 77-78.<br />
364
2. PRINCIP NA LEGITIMITET<br />
Vtoriot princip zaedni~ki za izvr{uvaweto na site vidovi<br />
krivi~ni sankcii izre~eni od sud vo krivi~na postapka e principot<br />
na legitimitet vo nivnata primena. Su{tinata na ovoj princip e pri<br />
izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii da se primenuva onaa mera na<br />
represija {to vo dadeniot slu~aj e nu`na i opravdana. Toa zna~i deka<br />
licata sprema koi se izvr{uvaat sankciite mo`at da se li{at i<br />
ograni~at vo pravata i slobodite samo vo granicite neophodni za<br />
ostvaruvawe na "celta" na sankcijata vo soglasnost so zakon 698) . Ili,<br />
poinaku ka`ano, na osudenite lica mo`at da im se odzemat ili<br />
ograni~at samo onie prava {to gi zasega konkretnata krivi~na<br />
sankcija i samo vo onaa mera {to zakonot ja dopu{ta. Site ostanati<br />
prava {to so primenata na sankcijata osudenikot ne gi gubi, mora vo<br />
celost da bidat respektirani.<br />
Ova barawe proizleguva od karakterot na pravniot poredok vo<br />
koj po~ituvaweto na zakonitosta stanuva glavna obvrska na site<br />
organi, ustanovi i organizacii. Vo Ustavot na RM stoi deka:<br />
"Slobodite i pravata na ~ovekot i gra|anite mo`at da se ograni~at<br />
samo vo slu~aite utvrdeni so ustavot 699) . Toa se razbira se odnesuva i<br />
na osudenite lica koi imaat poseben status vrzan za ispolnuvaweto na<br />
opredeleni prava i obvrski. Ottamu vo pozitivnite propisi izri~no<br />
se predviduva pri izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii da mo`at da se<br />
odzemat ili ograni~at samo onie prava {to proizleguvaat od<br />
prirodata i namenata na dadenata sankcija. Na osudenite lica so toj<br />
princip od edna strana im se pru`a realna mo`nost da baraat za{tita<br />
na svoite prava vo slu~aj na nivna povreda. So principot na<br />
legimitetot od druga strana, organite na izvr{uvaweto na krivi~nite<br />
sankcii se obvrzuvaat da gi po~ituvaat normiranite prava na sekoj<br />
osudenik, a povisokite organi za izvr{uvawe na sankciite da vr{at<br />
postojana kontrola na nivnoto ostvaruvawe.<br />
Principot na legitimitet ima golemo zna~ewe so ogled na toa<br />
{to slu`i za opredeluvawe na granicite na represijata vo fazata na<br />
izvr{uvaweto na sankciite. Na subjektite {to u~estvuvaat vo toj<br />
proces ne im dopu{ta bilo kakvo menuvawe na polo`bata na osudenite<br />
lica nadvor od zakonski utvrdenite ramki so dejstvija {to se dvi`at<br />
nad nivnite ovlastuvawa {to isto taka se opredeleni so zakon.<br />
Zakonot e me~ so dve ostrici. Toj go za{tituva op{testvoto od<br />
poedinecot no istovremeno go za{tituva poedinecot od arbitrernite<br />
postapki na dr`avata. Ottamu proizleguva deka vo prakti~nata<br />
primena na zakonot i vrz nego zasnovanite propisi ne smee da se odi<br />
podaleku od ona {to e nu`no i opravdano za ostvaruvaweto na<br />
prirodata (su{tinata, bitieto) i celite na sankcijata {to se<br />
izvr{uva.<br />
Od prehodnoto me|utoa, vo nikoj slu~aj ne smee da se<br />
698)<br />
Vidi: ~l. 3 ZIS.<br />
699)<br />
Vidi: ~l. 54. st. 1 od Ustavot na RM.<br />
365
izvlekuvaat, a najmalku da se potenciraat zaklu~ocite na onie avtori<br />
{to vo osnova mu protivre~at na ova na~elo. Taka na primer, Milutinovi}<br />
smeta deka "osudenite lica sprema koi se sproveduva<br />
izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii mo`at da se li{at i ograni~at<br />
vo u`ivaweto samo na onie prava koi se povrzani so izvr{uvaweto<br />
samo na poedini krivi~ni sankcii", no, spored nego, "i so<br />
postignuvaweto na celta na popravaweto i prevospituvaweto" 700) . Vo<br />
taa nasoka e i tvrdeweto na Arnaudovski: "...Na osudenoto lice mo`at<br />
da mu se odzemat ili ograni~at samo tolku i tie prava i samo vo mera<br />
{to odgovara na potrebata da se ostvari resocijalizacijata<br />
(podvlekol Z.S.), da se odr`i propi{aniot red vo ustanovata, da se<br />
ispolni sodr`inata na kaznata" 701) . Do ovie opasni stavovi vodi<br />
upotrebenata formulacija na zakonodavecot, koj vo odredbata {to go<br />
ustoli~uva legitimitetot namesto terminite priroda i celi na<br />
sankcijata, go upotrebil terminot "celta" na sankcijata koja ima<br />
mo{ne restriktivno pojmovno zna~ewe osobeno vo uslovi koga<br />
prevencijata se istaknuva{e kako edinstvena cel na sankciite. Od<br />
takvata nepreciznost i usvoenoto teoretsko stojali{te proizleguva<br />
tolkuvawe koe mo`e da ima mo{ne negativen odraz vo odnos na<br />
osnovnite slobodi i prava na osudenicite. Na toa dovolno jasno<br />
uka`uva i sledniov namerno afirmativno izvrten stav na eden od ve}e<br />
navedenite avtori. Vo nego se tvrdi deka "...Osudenite lica, ako toa e<br />
nu`no, ako toa proizleguva od baraweto za postignuvawe na uspe{en<br />
tretman i prevospituvawe, treba da se ograni~uvaat vo nivnite prava<br />
i mo`nosti za nivno koristewe" 702) . Nebuloznosta na vakviot<br />
makijavelisti~ki utilitarizam e premnogu o~igledna za da se<br />
potkrepuva so bilo kakov komentar. Sepak, mora da naglasam, deka so<br />
vakvoto voluntaristi~ko tolkuvawe na na~eloto na legimitetot ne se<br />
ograni~uva tuku naprotiv se dopu{ta {irok prostor za caruvawe na<br />
samovolieto i arbitrernosta vo primenetata represija sokrieni zad<br />
sintagmata "opravdano e sÒ {to e korisno". Toga{ vo imeto na<br />
tretmanot i resocijalizacijata stanuva dozvoleno bezmalku sÒ, iako<br />
vo ~l. 54 st. 3 od Ustavot na RM stoi deka "Ograni~uvaweto na<br />
slobodite i pravata ne mo`e da se odnesuva na ... zabranata na ma~ewe,<br />
ne~ove~no i poni`uva~ko postapuvawe i kaznuvawe". Ova osobeno<br />
ottamu {to so golema doza na sigurnost mo`e da se tvrdi deka vo<br />
oblasta na izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii, vo pomala ili<br />
pogolema mera, ima pojavi na naru{uvawe na principot na<br />
legitimitetot {to sekoga{ mo`at da se sokrijat zad bo`emnite dobri<br />
nameri na onie {to ja primenile represijata. Opasnosta na<br />
predhodnoto tolkuvawe vo odnos na nepo~ituvaweto na legitimitetot<br />
zna~itelno ja zgolemuvaat konstataciite od tipot deka resocijalizacijata<br />
e cel na site krivi~ni sankcii.<br />
Principot na legitimitet vo odnos na principot na legalitet<br />
700)<br />
Milutinovi}, M.. op. cit, str. 280.<br />
701)<br />
Arnaudovski, op. cit. str. 387.<br />
702)<br />
Milutinovi}, M. op. cit, str. 280.<br />
366
ima komplementaren karakter. I dvata principi imaat ista pojdovna<br />
op{testvena i politi~ka osnova, zaemno se nadopolnuvaat i ottamu<br />
pretstavuvaat bitna odrednica za dostignuvawe na opredeleno nivo na<br />
moderniot ideal {to se vika pravna dr`ava. Legalitetot i<br />
legitimitetot zna~at potvrda na postoeweto, nu`nosta i<br />
opravdanosta na vladeeweto na pravoto nasproti samovolieto od<br />
sekakov vid koga se vo pra{awe osnovnite slobodi i pravna na licata<br />
sprema koi se primenuva krivi~na sankcija. Vo dvata principi e<br />
zalo`en odnosot me|u dr`avnata vlast i poedinecot zaradi negova<br />
za{tita od op{testvenata mo}, od vlasta, od pravoto na posilniot, od<br />
birokratskoto samovlastie i arbitrernost na nadle`nite organi za<br />
izvr{uvawe na krivi~nite sankcii. Nivnoto ostvaruvawe vo<br />
praktikata e kompleksno pra{awe {to e vo neposredna zavisnost od<br />
onie pretpostavki koi se odnesuvaat na celokupniot praven poredok,<br />
stepenot na demokratizacijata i humanizacijata na konkretnoto<br />
op{testvo, od preciznoto razgrani~uvawe na sferata na<br />
ovlastuvawata na nositelite na vlasta, od otstranuvaweto na site<br />
vidovi na diskriminacija, od izdigaweto na stepenot na po~ituvaweto<br />
na ~ovekovite prava i slobodi i, se razbira, od usovr{uvaweto na<br />
zakonodavstvoto za izvr{uvawe na krivi~nite sankcii i negovoto<br />
usoglasuvawe so barawata na pravnata dr`ava.<br />
Kon ovie barawa nu`no e da se dodadat i onie pretpostavki<br />
{to se povrzani so usovr{uvaweto i afirmacijata na kriminalnata<br />
politika kako organizirana i koordinirana op{testvena dejnost. Vo<br />
taa smisla e osobeno va`no da se vodi smislena politika na dekriminalizacija<br />
i depenalizacija na opredeleni krivi~ni dela, voveduvawe<br />
alternativni merki za zamena na neefikasnata repreisija i nejzino<br />
poop{testvuvawe vo onaa mera vo koja toa e vo soglasnost so<br />
vistinskite kriminalnopoliti~ki mo`nosti i potrebi. Vo ovaa<br />
smisla e nesporno prioritetnoto mesto i zna~ewe na organite za<br />
izvr{uvawe krivi~nite sankci i nivnata podgotvenost da ja ostvaruvaat<br />
svojata uloga vo soglasnost so sovremenite dostigawa vo ovaa<br />
oblast i vo doslednost so postulatite {to ottamu se vneseni vo<br />
penologijata. Uka`uvaweto na ovoj aspekt e od posebno zna~ewe za<br />
praktikata kade {to lesno mo`e da se slu~i opredeleni dejstvija na<br />
nadle`nite subjekti i organi formalno, pa duri i materijano, da<br />
bidat zakoniti, no od aspekt na legitimitetot voop{to da ne<br />
zadovoluvaat za{to vo konkretniot slu~aj upotrebenata represija ne<br />
bila nitu nu`na ni opravdana.<br />
3. PRINCIP NA PRAVEDNOST<br />
Ponapred vidovme deka edna od zada~ite na krivi~noto i<br />
izvr{noto pravo se sostoi vo toa da se za{titat eti~kite vrednosti<br />
vrz koi po~iva zaedni~kiot `ivot vo op{testvoto. Ovaa za{tita<br />
mo`e najdobro da se ostvari so orientacija kon interesite na op{-<br />
testvoto: kon vinata na storitelot i pravedna, spravedliva odmazda.<br />
Sekoja sankcija koja ne e vo srazmernost so krivi~noto delo go vre|a<br />
367
individualnoto i kolektivnoto ~uvstvo za pravednost. Ako sankcijata<br />
e premnogu stroga ili premnogu blaga, taa ne vodi smetka za pravdata i<br />
ottamu e nemoralna i op{testveno neprifatliva. Izrekuvaweto i<br />
izvr{uvaweto na pravedna sankcija, sankcija {to mu e srazmerna na<br />
krivi~noto delo pretstavuva davawe na gra|anite eden korisen i<br />
moralen primer i pri~ina i natamu da ostanat ~esni lu|e koi se<br />
odnesuvaat vo soglasnost ne samo so ona {to mora (pravoto) tuku i so<br />
ona {to treba (moralot). Kon pravdata vodi primenata na odmazda,<br />
izrazuvaweto na socijalnoeti~ki prekor koj od svoja strana bara<br />
minimalna srazmernost me|u te`inata na deloto i te`inata na<br />
sankcijata. Samo takva sankcija vo koja e zalo`eno op{testvenoto<br />
neodobruvawe i osuda na nedozovolenite postapki e vo sostojba da gi<br />
so~uva i potvrdi op{testvenite vrednosti, povtorno da go vrati<br />
op{testvenoto ~uvastvo za dobroto i zloto, a ottamu i sigurnosta i<br />
op{testvenata solidarnost. So drugi zborovi pri ostvaruvaweto na<br />
krivi~nata pravda koja po~iva vrz odmazdata i primenata na sila, 703)<br />
mora da se vodi smetka za principot na pravednost sfatena kako pravda<br />
primeneta na poedine~en slu~aj. 704)<br />
Principot na pravednost ili ednakvost na site pri izrekuvaweto<br />
i izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii e sostaven od dve pravila:<br />
a) retribucija spored te`inata na deloto (reciprocitet, ednakvost)<br />
i<br />
b) za ednakvi ili sli~ni storiteli - ednakva ili sli~na sankcija<br />
(srazmernost, ekvivalentnost). 705)<br />
Od ovie pravila nejprvin proizleguva deka pravedna e onaa<br />
sankcija {to vodi smetka za ednakvo delo da se primeni ednakva represija<br />
i vtoro, pravedna e onaa sankcija so koja poednakvo se postapuva<br />
so ednakvi (sli~ni) storiteli, odnosno osudenici i soodvetno na<br />
toa, neednakvo se postapuva so razli~ni storiteli, odnosno osudenici.<br />
So ovie napomeni ve}e dlaboko navlegovme vo eksplikacijata<br />
703)<br />
"Krivi~nata pravda se ra|a vo senka na odmazdata, a nejzinoto ostvaruvawe po-<br />
~esto odo{to vo drugi slu~ai se vr{i so primena na sila" Cusson, M. op. cit, str. 73.<br />
704)<br />
"...Pravdata i pravednosta ne se razli~ni vrednosti, tuku razli~ni pati{ta da se<br />
dojde do edinstvena pravna vrednost. Pravdata na poedine~niot slu~aj gleda od<br />
stojali{te na op{ta norma. Pravednosta vo poedine~niot slu~aj go bara negoviot<br />
sopstven zakon, {to, me|utoa, isto taka mora da bide mo`no da se podigne na stepen na<br />
op{t zakon, za{to pravednosta kako i pravdata na krajot na krai{tata ima voop{tuva~ka<br />
karakter." Radbruh, G. op. cit, str. 48.<br />
705)<br />
Spored Pelerman "...edno delo e formalno (podvlekol H.P.) pravedno ako eden<br />
~len na nekoja opredelena kategorija se tretira na na~in na koj treba da bidat<br />
tretirani site ~lenovi na taa kategorija". Pelerman, H. op. cit, str. 25. Vo ovaa smisla i<br />
Radbruh: "Idejata na pravoto ja najdovme vo pravdata (podvlekol G.R) i ja utvrdivma<br />
su{tinata na pravdata, distributivna pravda, kako ednakvost, kako podednakvo postapuvawe<br />
so ednakvi i shodno na toa, neednakvo postapuvawe so razli~ni lu|e i<br />
odnosi" Radbruh, G. op. cit, str. 94. Vo ovaa smisla mo`e da se tolkuva i vtoroto pravilo<br />
na pravdata {to go dava Rauls. Vidi: Rawls, J. Na~ela pravde, Na{e teme, Zagreb,<br />
1990/6, str. 1428.<br />
368
na tretiot princip {to e vo tesna vrska so represivniot karakter na<br />
krivi~nite sankcii. Kako {to mo`e da se zabele`i ovoj princip se<br />
nadovrzuva na pravdata ili podobro re~eno na principot na zakonitosta<br />
706) i zna~i negovo natamo{no dopolnuvawe. Imeno legalitetot<br />
na sankciite sfaten vo po{iroka smisla ne se sostoi samo vo zakonskata<br />
reguliranost na izrekuvaweto i izvr{uvaweto na sankciite<br />
tuku i vo ramnomerna, voedna~ena primena na site sankcii. So drugi<br />
zborovi principot na pravednost sodr`i zabrana na razli~na primena<br />
na represijata ne samo pri izrekuvaweto tuku i pri izvr{uvaweto na<br />
krivi~nite sankcii i ottamu e vo funkcija na legalitetot.<br />
Zakonitosta na izvr{uvaweto ne zna~i samo opredeluvawe na na~inot<br />
na izvr{uvaweto na sankciite (formalna zakonitost) tuku i ednakvo<br />
(sli~no) stradawe na ednakvi (sli~ni) slu~ai vo praktikata<br />
(materijalna zakonitost). Ako za ednakvi i sli~ni slu~ai, ako za<br />
krivi~ni dela od ist ~len i stav na krivi~niot zakon, izvr{eni pod<br />
isti ili sli~ni okolnosti, za koi od strana na sudovite se izre~eni<br />
ist vid na sankcii vo pribli`no ednakvi ramki, vo praktikata na<br />
izvr{uvaweto ima neednakvo tretirawe, 707) odnosno ako se pravat zna-<br />
~ajni razliki vo pogled na primenetata represija, doa|a do golema<br />
neednakvost vo postapuvaweto so gra|anite, do nivno diskriminirawe<br />
od strana na nadle`nite izvr{ni organi {to sekako ne e pravedno.<br />
Ottuka se izvlekuva vtoriot element na pravednosta vo izvr{uvaweto<br />
na krivi~nite sankcii. Ovoj element ili pravilo iako ne e vgradeno<br />
vo ZIS dobiva posebno mesto vo praktikata na izvr{uvaweto na<br />
sankciite. Toa e zna~ajno barawe koe zasega mu e ostaveno na svesniot<br />
pristap, na rasuduvaweto na subjektite nadle`ni za izvr{uvawe na<br />
krivi~nite sankcii. Toa me|utoa, ne zna~i deka vo toj pogled treba da<br />
ima tolku tolkuvawa kolku {to ima lica {to rabotat na ovoj<br />
problem. Vo rasvetluvaweto na ova pravilo, na koe, kolku {to mi e<br />
poznato, barem kaj nas ne mu e posveteno potrebnoto vnimanie, treba<br />
da se trgne od voop{tuvawe na konkretnoto iskustvo so dosledna<br />
pomo{ na teorijata, a dobienite soznanija treba da se prifatat kako<br />
zna~ajni eti~ki pravila koi, ako ni{to drugo, bi mo`ele da bidat<br />
voobli~eni i pomesteni vo nekakvo obi~ajno pravo.<br />
Ne pomalku e zna~ajno i prvoto pravilo, koe barem denes formalno<br />
ja ima taa prednost za{to ima svoj normativen izraz. Vo Ustavot<br />
na RM stoi: "Gra|anite na Republika Makedonija se ednakvi vo<br />
slobodite i pravata nezavisno od polot, rasata, bojata na ko`ata, nacionalnoto<br />
i socijalnoto poteklo, politi~koto i verskoto uveruva-<br />
706)<br />
"Za pravedno mo`e da se nare~e primenata na nekoj zakon ili pokrenuvawe na toj<br />
zakon, no i samiot toj zakon. Onoj prv vid na pravda, posebno pravdata na sudijata koj<br />
go po~ituva zakonot podobro bi bilo da se nare~e zakonitost. Ovde vo sekoj slu~aj ne<br />
stanuva zbor za onaa pravednost koja se meri spored pozitivnoto pravo, tuku za onaa<br />
spored koja se meri pozitivnoto pravo" Radbruh, G. op. cit, str. 46.<br />
707)<br />
Na ova mesto namerno se apstrahirame od nepravednosta sfatena vo po{iroka<br />
kriminalnopoliti~ka smisla do koja doa|a toga{ koga za krivi~noto delo od ist ~len<br />
i stav na zakonot, izvr{eni pod pribli`no isti okolnosti, od razli~ni sudovi kako<br />
spored vidot, taka i spored merata se odmeruvaat zna~itelno razli~ni sankcii.<br />
369
we, imotnata i op{testvenata polo`ba" (~l. 9). I natamu, "Gra|anite<br />
pred Ustavot i zakonite... (a toa zna~i i pred ZIS) ... se ednakvi" (~l.<br />
9 st. 2). Vo ovaa smisla e i odredbata od ~l. 4 ZIS vo koja se veli: "<br />
1) Pravilata za izvr{uvawe na sankciite se primenuvaat nepristrasno.<br />
2) Zabraneta e diskriminacija vrz osnova na rasata, bojata na<br />
ko`ata, polot, jazikot, vrata, politi~kite i drugite uveruvawa, nacionalnoto<br />
ili socijalnoto poteklo, srodstvoto, imotnata i op{testvenata<br />
polo`ba ili nekoj drug status na liceto sprema koe se izvr{uva<br />
sankcijata.<br />
3) Verskite ~uvstva, li~noto uveruvawe i moralnite normi na<br />
licata sprema koi se izvr{uvaat sankciite mora da se po~ituvaat.<br />
So navedenata odreba koja za prv pat e vnesena vo na{eto zakonodavstvo<br />
e napraven krupen ~ekor kon celosno po~ituvawe na principot<br />
na pravednost. Na toj na~in kaj nas e normirano bitno pra-<br />
{awe koe vo zemjite na Zapadna Evropa vo zadnive petnaesetina godini<br />
be{e posebno aktuelizirano. Toa e pra{aweto na legislativno i<br />
prakti~no obezbeduvawe na ramnopravnosta na gra|anite vo site sferi<br />
na krivi~nata pravda. Ovie nastojuvawa dovedoa do toa na~eloto na<br />
pravednost najprvin da bide pomesteno vo nekolku zna~ajni me|unarodni<br />
konvencii, 708) a so demokratizacijata na op{testveniot sistem i<br />
vo na{eto zakonodavstvo. Na toj na~in sovremenata penolo{ka nauka<br />
i praktika se zbogatija so eden izvonredno va`en, dosega nepravedno<br />
zapostavuvan princip koj ima dlaboka osnova vo ~ovekovata priroda i<br />
vo kolektivnata svest.<br />
Zna~eweto na principot na pravednost mo`e da se sogleda na<br />
tri posebni ramni{ta: a) na planot na garatiraweto na sigurnosta na<br />
slobodite i pravata na gra|anite vrz koi se izvr{uva krivi~na sankcija<br />
(unapreduvawe na principot na zakonitost), b) na planot na<br />
spre~uvaweto na preteranata strogost vo nivnoto izvr{uvawe (unapreduvawe<br />
na principot na legitimitetot) i v) na planot na po~ituvaweto<br />
na ~ovekovite li~ni vrdnosti i uveruvawa (unapreduvawe na<br />
principot na humanost). Ottamu se nametnuva logi~en zaklu~ok deka<br />
se raboti za princip za koj slobodno mo`e da se ka`e deka pretstavuva<br />
glavna spona so koja se dovedeni vo zaemna soglasnost ostanatite<br />
principi na izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii. Ona {to me|utoa,<br />
mo`e vedna{ da se zabele`i e deka od ovoj usoglasen mehanizam na<br />
zaemno povrzani na~ela vo ostvaruvaweto na celite na sankciite<br />
navidum nedostasuva principot na individualizacijata. Prividnata<br />
pritivre~nost na individualizacijata so baraweto na pravednosta<br />
mo`e da se sogleda ottamu {to i ovoj princip mo`e lesno da se<br />
pomesti vo pravednosta dokolku se razgleduva od aspekt na<br />
distributivna pravda. Na toj na~in principot na individualizacijata<br />
dobiva zna~ewe na vrednosna kategorija so koja mo`e da se impregnira<br />
sekoj od osnovnite principi na sankciite i slu`i kako dobra za{tita<br />
708)<br />
Vidi: ~l. 7 od Univerzalnata deklaracija za pravata na~ovekot, ~l. 14 od Evropskata<br />
konvencija za za{tita na pravata na ~ovekot i osnovnite slobodi, ~l. 26 od<br />
Me|unarodniot pakt za gra|anskite i politi~kite prava i sl.<br />
370
od nivnoto raspa|awe, do koe mo`e da dovedat ekstremnite stavovi na<br />
strogite retributivnisti ili stereotipnite barawa na<br />
op{testvenata javnost, koga slu~ajno ili namerno se poneseni od<br />
mnogu silnata `elba za odmazda.<br />
4. PRINCIP NA INDIVIDUALIZACIJA<br />
Principot na individualizacija na izvr{uvaweto na krivi-<br />
~nite sankcii se sostoi vo prilagoduvaweto na na~inot na nivnoto<br />
izvr{uvawe sprema li~nosta na osudenikot, na negovite biopsihosocijalni<br />
osobenosti i potrebi, zaradi najdobro ostvaruvawe na<br />
celite na konkretnata sankcija. Ova sovremeno na~elo vo na{eto<br />
zakonodavstvoe sodr`ano vo ~l. 5 ZIS kade se istaknuva deka "so<br />
licata sprema koi se izvr{uvaat sankciite se postapuva na na~in koj<br />
vo najgolema mo`na mera odgovara na nivnata li~nost" (podvlekol<br />
Z.S.). Pritoa e o~igledno deka zakonodavecot ja izbegna porane{nata<br />
dodavka "vodej}i smetka za postignatiot uspeh vo vospituvaweto i<br />
prevospituvaweto" od ~l. 12 st. 1 na ZIS od 1979 so koja se stesnuva{e<br />
domenot na va`eweto na ovoj princip samo vrz sankciite od<br />
institucionalen karakter. Kaj niv, vsu{nost, edinstveno e mo`no<br />
sproveduvawe na tretman koj mo`e da poslu`i kako indikator za vrednuvawe<br />
i usoglasuvawe na ovoj proces so opredeleni dopolnitelni<br />
pokazateli {to gi pru`a procesot na tretmanot. Odbegnuvaweto da se<br />
dade op{ta formulacija so koja }e se istakne univerzanosto zna~ewe<br />
na ovoj princip za site krivi~ni sankcii donekade be{e razbirlivo .<br />
Toa se procenuva{e so ogled na potrebata procesot na individualizacijata<br />
da se povrze so ostvaruvaweto na edukativnite celi onamu<br />
kade {to tie dobivaat dominanten izraz, {to zna~i so sankciite koi<br />
se sostojat vo li{uvawe od sloboda. Vakvoto reducirawe na va`nosta<br />
i dosegot na ovoj princip me|utoa, vo nikoj slu~aj ne e prifatlivo ako<br />
koncepciski se povrzuva isklu~ivo so primenata na ovo vid sankcii.<br />
Principot navistina ima posebna uloga kaj sankciite koj koi<br />
postignuvaweto na resocijalizacijata e mo`no no, ne smee da se<br />
zaboravi, deka toj e od ednakvo zna~ewe i koj ostanatite sankcii,<br />
za{to negovata primena e osmislena i naso~ena kon postignuvawe na<br />
najgolem uspeh na site celi {to vo sekoja od niv mo`at da bidat sodr`ni.<br />
Toa zna~i deka pri izborot na merkata i sredstvata na represija<br />
so koja izvr{nite organi se rakovodat pri izvr{uvaweto na<br />
odelni sankcii sekoga{ treba da se vodi smetka ne samo za prevospituvaweto<br />
tuku i za site drugi celi na konkretnata sankcija, odnosno<br />
pri nejzinoto izvr{uvawe da se primeni onaa mera na represija koja<br />
so ogled na li~nosta na osudenikot vo daden slu~aj e najprifatliva.<br />
So ogled pak na tesnata zaemna povrzanost na site principi na izvr-<br />
{uvaweto na sankciite, osnoven uslov e da se vnimava primenata na<br />
ovoj princip da ne mu protivre~i na primenata na ostanatite principi.<br />
Po~ituvaweto na ovoj uslov, kako {to }e vidime podocna, ne e<br />
ni najmalku ednostavna i lesna zada~a. Ottamu se nalaga visoka stru-<br />
~nost i nau~na podgotvenost i zaemna sorabotka na site subjekti nad-<br />
371
le`ni za ostvaruvawe na individualizacijata i primenata na sankciite<br />
voop{to.<br />
5. PRINCIP NA HUMANOST<br />
Principot na humanost vo izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii,<br />
odnosno vo primenata na krivi~no-pravnata represija e sodr`an<br />
vo Ustavot na RM kade se veli: "Se zabranuva sekoj oblik na ma~ewe,<br />
ne~ove~ko ili poni`uva~ko postapuvawe i kaznuvawe" (~l. 11 st.<br />
2). 709) Ovoj mo{ne zna~aen princip dobi svoja podrobna razrabotka i vo<br />
KZ, 710) a osobeno vo nekolku odredbi na ZIS. 711) So ovie odredbi se<br />
obvrzuvaat nadle`nite organi za izvr{uvawe na krivi~nite sankcii<br />
so osudenite lica da postapuvaat ~ove~no, da ja po~ituvaat nivnata<br />
li~nost i ~ove~ko dostoinstvo, da go obezbedat nivnoto pravo na<br />
li~na sigurnost, da vodat gri`a za za{tita na nivniot fizi~ki i moralen<br />
integritet, odnosno za~uvuvawe na nivnoto fizi~ko i du{evno<br />
zdravje i samopo~ituvaweto na sopstvenata li~nost. Vo ovie obvrski<br />
na nadle`nite izvr{ni organi koi treba da se ostvaruvaat vo soglasnost<br />
so odrebite na ZIS i po~ituvaweto na me|unarodnite konvencii,<br />
a osobeno Minimalnite pravila za postapuvawe so zatvornicite<br />
i Evropskite zatvorski pravila, vsu{nost, se zalo`eni glavnite<br />
barawa od koi se sostoi principot na humanost vo izvr{uvaweto na<br />
krivi~nite sankcii.<br />
Ovoj princip e plod na dolg evolutiven proces potpren vrz vekovnite<br />
usilbi na naprednite umovi 712) ~ii genijalni misli bea naso-<br />
~eni kon izgradba na pristojni op{testveno-politi~ki uslovi za podobar<br />
`ivot i razvoj na ~ovekot, za postojano zgolemuvawe na negovite<br />
prava i slobodi i negoviot pobrz tvore~ki napredok, za ~ovek {to vo<br />
podemokratski op{testveni odnosi odlu~uva za svojata sudbina i<br />
samostojno pridonesuva za svojata sre}a i idnina. Za negovata<br />
afirmacija vo oblasta za koja govorime sepak od posebno zna~ewe se<br />
zalo`bite izneseni na Prviot kongres na ON za suzbivawe na zlostorstvata<br />
i postapuvawe so zlostornicite (London, 1955). Glavnite<br />
stavovi prezentirani na ovoj kongres i nivnata razrabotka i dopolnuvawe<br />
so novi idei na narednite sobiri na me|unarodnite organizacii<br />
bea zna~ajna osnova za nivno preto~uvawe vo pove}e me|unarodni<br />
konvencii. Taka na primer, vo Me|unarodniot pakt za gra|anski i<br />
709)<br />
Vidi: ~l. 5 od Univerzalnata deklaracija za pravata na ~ovekot, ~l. 3 od Evropskata<br />
konvencija za za{tita na pravata na ~ovekot i osnovnite slobodi i ~l. 7 od<br />
Me|unarodniot pakt za gra|anskite prava.<br />
710)<br />
Vidi: ~l. 5 KZ.<br />
711)<br />
Vidi: ~l. 6 i 12 ZIS.<br />
712)<br />
Spored eden na{ mo{ne ugleden avtor za svesno istaknuvawe na humanosta mo`e da<br />
se zboruva duri od XIV - XV vek navamu kako progresiven pravec vo prv red vo<br />
filozofijata i umetnosta. Proevski, V. Na~eloto na humanizacijata vo krivi~noto<br />
izvr{noto zakonodavstvo, Pravna misla, Skopje, 1982/4-5, str. 4. Za evolucijata na<br />
ovoj princip vidi: ibid, str. 6-8.<br />
372
politi~ki prava od 1966 stoi: "Nikoj ne mo`e da bide podlo`en na<br />
ma~ewe nitu na svirepo ili poni`uva~ko postapuvawe ili kaznuvawe.<br />
Posebno e zabraneto podlo`uvaweto na nekoe lice na medicinski ili<br />
nau~ni eksperimenti bez negova slobodna soglasnost." Vo ovoj pogled<br />
sli~ni odredbi mo`at da se najdat i vo Me|unarodnata konvencija za<br />
otstranuvawe na site vidovi rasna diskriminacija od 1965 god. (vo<br />
sila od 1969), vo Deklaracijata za za{tita na site lica od tortura i<br />
drugi oblici na surovo, nehumano i poni`uva~ko postapuvawe ili<br />
kaznuvawe od 1975, 713) vo Pravilata za povedenie za lica vo slu`ba na<br />
zakonot usvoen so rezolucija na Generalnoto sobranie na ON od 1975<br />
god. i drugi me|unarodni dokumeti.<br />
Ako se frli samo eden pogled vrz barawata sodr`ani vo ovie<br />
dokumenti lesno e da se zabele`i deka nivnata sodr`ina e inkorporirana<br />
i vo na{iot ZIS. Pritoa e bitno da se istakne deka humanosta<br />
vo izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii ne e sodr`ana samo vo<br />
prethodno navedenite zakonski odredbi. So ovoj princip e potkrepen<br />
celiot ZIS i toa bez ogled na vidot na sankcijata {to se primenuva.<br />
Vo oblasta na izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda ova na-<br />
~elo {iroko e implementirano vo baraweto za grupno izdr`uvawe na<br />
kaznata, voveduvaweto na re`imot na otvoreni i poluotvoreni ustanovi,<br />
vo materijata koja se odnesuva na polo`bata na osudenite lica<br />
i na~inot na nejzinoto ostvaruvawe vo sistemot na pogodnostite i<br />
drugite merki {to zna~at normalizacija na `ivotot, vo streme`ot<br />
kon maksimalno eliminirawe na site okolnosti {to go ote`nuvaat<br />
toj `ivot i ostvaruvaweto na tretmanot vo kazneno-popravnite ustanovi.<br />
Nakratko, so primenata na ovoj princip kaj ovie kazni, no i kaj<br />
site drugi krivi~ni sankcii se nastojuva da se izbegnat nepotrebnite<br />
maki i stradawa na osudenite lica i onie okolnosti {to na bilo koj<br />
na~in ja vlo{uvaat i onaka mo{ne nepovolnata polo`ba povrzana so<br />
izvr{uvaweto na sankciite. Vrven domet na ova na~elo kaj nas e<br />
ukinuvaweto na smrtnata kazna i logi~no na toa nepostoeweto normi<br />
za nejzino izvr{uvawe.<br />
Doslednoto po~ituvawe na na~eloto na humanost vodi kon<br />
pove}e celi. Me|u niv e zna~ajno toa {to vo oblasta na izvr{uvaweto<br />
713)<br />
Vo ~l. 3 od Deklaracijata za za{tita na site lica od torturata i drugi oblici na<br />
svirepo, nehumano ili poni`uva~ko postapuvawe i kaznuvawe stoi: "Ni edna dr`ava<br />
ne smee da dopu{ti ili da tolerira tortura ili drugi oblici na svirepo, nehumano<br />
ili poni`uva~ko postapuvawe ili kaznuvawe. Posebnite okolnosti kako {to se<br />
voenata sostojba ili zakanata so vojna, vnatre{na politi~ka nestabilnost ili bilo<br />
koj drug iten slu~aj, ne smeat da bidat opravduvawe za vr{ewe tortura ili nekoj drug<br />
na~in na postapuvawe so zatvorenicite ili za izrekuvawe na kazni". Vo ~l. 5 od<br />
Pravilata za povedenie vo slu`ba na zakonot pak, se veli: "Nitu eden pretstavnik na<br />
zakonot ne smee da nanesuva, pottiknuva ili tolerira bilo kakov oblik na tortura<br />
ili nekoe drugo svirepo, nehumano ili poni`uva~ko postapuvawe ili kaznuvawe, nitu<br />
smee da se slu`i so povisoki naredbi ili isklu~itelni slu~ai kako {to se voena<br />
sostojba ili zakana so vojna, zakana vrz dr`avnata bezbednost, vnatre{na politi~ka<br />
nestabilnost ili bilo koj drug javen nastan, za da ja opravda torturata ili ostanatite<br />
svirepi, nehumani ili poni`uva~ki postapki ili kaznuvawa".<br />
373
prodre idejata deka ni{to ~ove~ko ne treba da ni e tu|o duri i vo<br />
odnos so onie {to osobeno te{ko go prekr{ile zakonot. Na toj na~in<br />
doa|a do izraz demokratskiot karakter na edno op{testvo koe tokmu<br />
vo oblasta na primenata na represijata mo`e da ja pronajde ili da ja<br />
zagubi svojata vrednost. Na druga strana se nao|aat efektite {to od<br />
primenata na ovoj princip obimno mu se vra}aat na samoto op{testvo<br />
toga{ koga osudenikot nema da se pojavi kako recidivist. I, najposle,<br />
vo ~uvstvitelnoto prekr{uvawe na humanosta vo svesta na samiot osudenik<br />
se krie ona {to za toj odnos e mo`ebi i najbitno, negovata verba<br />
barem vo nekoja vrednost na op{testveniot sistem i `elbata da ja<br />
jakne svojata spremnost da odgovori na, zasega za mnogumina samo virtuelnata,<br />
no vo su{tina stvarna karakteristika na pravednosta - na<br />
sekoe dobro da se odgovori so dobro.<br />
Sogleduvaweto na glavnite barawa i celi sodr`ani vo principot<br />
na humanosta kako {to ponapred be{e izlo`eno ni ovozmo`uva<br />
da dobieme jasna pretstava za negovoto nesomneno penolo{ko zna~ewe.<br />
So toa me|utoa, ne mo`e da se izbegne obvrskata da se dade odgovor na<br />
prigovorot deka ovoj princip e vo protivre~nost so represijata<br />
zalo`ena vo sankcijata. Vo taa smisla se zabele`uva deka mo{ne<br />
demago{ki, pa duri i cini~ki zvu~i baraweto za primena na humanost<br />
pri izvr{uvaweto na vo osnova nehumani, represivni merki. Vo<br />
odgovorot na ovoj prigovor se povikuvame na onie razmisluvawa so<br />
koi se tvrdi "ako nehumaniot karakter na represivnite merki ne mo-<br />
`eme apsolutno da go eliminirame, mo`eme da go reducirame na nu`na<br />
mera, mo`eme pove}e da gi primenuvame onie sankcii kaj koi<br />
retributivniot karakter pomalku e izrazen, mo`eme ograni~uvaweto<br />
na slobodite i pravata na osudenite lica da gi svedeme na racionalna<br />
i neophodna mera. "Samo vo taa smisla", veli Lazarevi}. "mo`eme da<br />
zboruvame za humanizirawe na krivi~nopravnata represija... kon koja<br />
treba da se opredeli sekoe demokratsko op{testvo." 714) Pritoa e zna-<br />
~ajno i toa deka "po~ituvaweto na princiopot na humanosta e va`no<br />
duri i toga{ koga na podra~jeto na prestapni{tvoto se konstatiraat<br />
fenomeni koi svedo~at za porast na svireposta. Dr`avata koja mora da<br />
bide moralna formacija vo svojot sistem ne mo`e da voveduva metodi<br />
na sankcionirawe {to gi izmislile i spored koi se rakovodat<br />
kriminalcite, a koi im se sprotivni na principite {to taa gi usvoila."<br />
715)<br />
714)<br />
Lazarevi}, Lj. Jugoslovenska kriminalna politika i njena nau~na zasnovanost, JRKKP,<br />
Beograd, 1988/1, str. 20.<br />
715)<br />
Kiraly, T. Evolucija metoda i sredstava krivi~nog prava (Generalni izve{taj za I sekciju),<br />
JRKKP, 1974/3, str. 395.<br />
374
IV DEL<br />
IZVR[UVAWE NA KAZNITE LI[UVAWE OD<br />
SLOBODA<br />
375
376
G L A V A I<br />
RESOCIJALIZACIJATA I SOCIJALNATA<br />
ADAPTACIJA-OSNOVNI CELI NA<br />
IZVR[UVAWETO NA KAZNATA LI[UVAWE OD<br />
SLOBODA<br />
I. POIM NA RESOCIJALIZACIJA I SOCIJALNA<br />
ADAPTACIJA<br />
1. RESOCIJALIZACIJA ILI VOSPITUVAWE I PREVOSPITUVAWE<br />
NA OSUDENITE LICA ZA TVORE^KI ODNOS NA SLOBODA<br />
Vo penolo{kata literatura ~esto se vo optek mnogubrojni<br />
termini so koi, od pri~ini {to od razli~ni avtori im se pridava ili<br />
odzema ednozna~nosta, se sozdavaat nepotrebni nedorazbirawa. Takov<br />
e slu~ajot so upotrebata na terminite resocijalizacija, socijalna<br />
adaptacija, vospituvawe i prevospituvawe, edukacija i reedukacija,<br />
readaptacija, rehabilitacija i sli~ni termini ~ija {to pogre{na<br />
upotreba ja komplikuva nivnata osnovna pojmovna opredelba. Na toj<br />
na~in se sozdava teoretski problem {to mo`e da dovede do seriozni<br />
posledici vrz planot na prakti~nata primena na idejata {to ima<br />
to~no opredelana su{tina. Od tie pri~ini koga se raboti za<br />
izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda ona {to treba vedna{<br />
da se re{i e vistinskoto opredeluvawe na poimot resocijalizacija na<br />
osudenite lica. Vo taa smisla se poa|a od poimot socijalizacija {to<br />
voobi~aeno se opredeluva kako proces niz koj vo tekot na svojot<br />
`ivoten razvoj ~ovekot se u~i da gi prifa}a onie normi, vrednosti i<br />
orientacii {to se smetaat za prifatlivi vo ramkite na opredeleni<br />
op{testveni grupi na koi {to toj im pripa|a. Od ovoj poim poteknuva<br />
i vrz nego se nadovrzuva i zna~eweto na poimot resocijalizacija vo<br />
smisla na povtorna socijalizacija na site onie poedinci {to bilo od<br />
koi pri~ini otstapile od usvoeniot model na op{testveno<br />
prifatlivo odnesuvawe. Vakviot stav proizleguva od etimolo{koto<br />
tolkuvawe na navedenite poimi spored koe resocijalizacijata e<br />
mo`na samo sprema lica {to predhodno bile socijalizirani no<br />
podocna manifestirale drugo neprifatlivo povedenie. Spored toa<br />
resocijalizacijata pretpostavuva predhodna socijalizacija na<br />
li~nosta. Me|utoa brojni `ivotni situacii uka`uvaat deka<br />
kriminalnite povedenija gi vr{at i poedinci kaj koi {to pri~inite<br />
na takvoto odnesuvawe le`at vo otsustvoto na nivnata socijalizacija.<br />
Ottamu se postavuva pra{aweto za adekvatnata upotreba na poimot<br />
377
esocijalizacija koga stanuva zbor za lica osudeni za krivi~ni dela<br />
kaj koi, vsu{nost, ne e potrebno povtorno vlijanie za nivno menuvawe<br />
zaradi vklu~uvawe vo op{testvoto tuku po~etna primena na postapki<br />
za nivno formirawe, za nivna socijalizacija za{to kaj niv taa ili vo<br />
celost otsustvuvala ({to e mo{ne redok slu~aj) ili pak ne bila<br />
uspe{no dovr{ena. So ogled na toa deka poimot resocijalizacija e<br />
op{to prifaten vo penolo{kata literatura preovladuva sfa}aweto<br />
deka toj poim treba da se odnesuva na dvete kategorii prestapnici, t.e.<br />
kako na onie {to otstapile od ve}e edna{ usvoenite normi i<br />
vrednosti, taka i onie kaj koi nedostasuvale celosni ili delumni<br />
soznanija za nivnoto vistinsko zna~ewe 716) . Kon seto ova treba da se<br />
dodade deka so ogled na intenzitetot na potrebnoto vlijanie nema da<br />
se pogre{i ako kaj prvata kategorija na lica se zboruva za primena na<br />
postapki {to vodat kon nivno prevospituvawe, a kaj onie kaj koi<br />
pove}e ili pomalku otsustvuvala resocijalizacijata, za nivno<br />
vospituvawe. Spored toa mo`e da se ka`e deka resocijalizacijata<br />
zna~i vospituvawe i prevospituvawe na onie lica {to so svoeto<br />
prestapni~ko povedenie uka`ale na potrebata od edniot, odnosno<br />
drugiot vid na vlijanie, a seto toa zaradi postignuvawe na krajnata<br />
cel - nivno vra}awe na sloboda kako sposobni lica za prifatlivo<br />
op{testveno povedenie.<br />
Vrz osnova na predhodnoto resocijalizacijata na osudenite<br />
lica mo`e da se definira kako sovremena teoretska misla i prakti~na<br />
akcija od koja se o~ekuva da go izmeni kvalitetot na li~nosta na<br />
osudenikot, odnosno da se otelotvori vo opredelena psihosocijalna<br />
sostojba {to ima svojstvo da go vrati vo slobodnata zaednica so<br />
zajaknati socijalno eti~ki sfa}awa sprema raznovidnite vlijanija<br />
{to vodat kon kriminalni i delinkventni povedenija. Kako {to mo`e<br />
da se zabele`i prviot del na ovaa definicija se odnesuva na procesite<br />
na vospituvawe i prevospituvawe na osudenite lica {to se<br />
ostvaruvaat vo penitencijarnite ustanovi so primena na soodveni<br />
vospitni (edukativni) i prevospitni (reedukativni) merki na tretman<br />
(resocijalizacija kako proces). So vtoriot del na definicijata se<br />
uka`uva na krajnata cel na ovaa akcija ili proces, odnosno na<br />
vra}aweto na osudenikot vo op{testvoto, na negovata reintegracija<br />
vo slobodnata zaednica so izgraden stav koj go poka`uva negovoto<br />
soglasuvawe so op{testvenite barawa i o~ekuvawa (resocijalizacija<br />
kako cel). Navedenite komponenti go so~inuvaat edinstvoto na ovoj<br />
poim koj vsu{nost pretstavuva prodlabo~en proces na specijalnata<br />
krivi~nopravna prevencija.<br />
2. SOCIJALNA ADAPTACIJA ILI POPRAVAWE NA OSUDENOTO LICE<br />
ZA NEPORO^EN @IVOT NA SLOBODA<br />
Napred vidovme deka resocijalizacijata mo`e da se javi kako<br />
vospituvawe (dokolku osudenikot predhodno ne bil socijaliziran)<br />
716)<br />
Taka: Milutinovi}, M. <strong>Penologija</strong>, str. 89, Atanackovi}, D. <strong>Penologija</strong>, str. 129 i dr.<br />
378
ili kako prevospituvawe (dokolku osudenikot "se liznal" od<br />
kolosekot na ve}e postignatata socijalizacija). Pritoa istaknavme<br />
deka so takvoto deluvawe vrz osudenikot se nastojuva da se postignat<br />
podlaboki promeni vo negovata svest i strukturata na negovata<br />
li~nost vo celina. Toa zna~i ostvaruvawe na koreniti promeni na<br />
konkretnata li~nost taka {to taa vo idnina zaradi sopstvenoto<br />
uveruvawe nema da zapa|a vo situacii {to vodat kon nepo`elni<br />
protivop{testveni povedenija. Takviot kvalitet kaj osudenicite na<br />
kazna li{uvawe od sloboda mo`e da se postigne samo so primena na<br />
nau~no fundiran tretman {to ovozmo`uva osudenoto lice da sfati<br />
deka negovite problemi ne doa|aat samo od op{testvoto tuku vo<br />
golema mera se proizvod i na nivnata li~nost, nivnata percepcija na<br />
stvarnosta, nivnite motivi, streme`i i drugi li~ni svojstva.<br />
So vakvoto zna~ewe na poimot na resocijalizacijata ne treba<br />
da se me{a socijalnata adaptacija koja isto taka ~esto se sre}ava vo<br />
penolo{kata literatura. Socijalnata adaptacija se ostvaruva so<br />
pomo{ na istite merki na vospitno-prevospitno vlijanie (oblici,<br />
metodi i sredstva na tretman) vrz koi se potpira i resocijalizacijata<br />
so taa razlika {to ne vodi kon isti celi, odnosno kon korenita<br />
promena na li~nosta na osudenikot. Nejzinata krajna zada~a e<br />
naviknuvawe na osudenikot na povedenie {to e op{testveno prifatlivo<br />
bez ogled na toa dali kako takvo vo su{tina toa e prifateno i<br />
od strana na samiot osudenik. Socijalnata adaptacija zna~i popravawe<br />
ili promena na li~nosta od pomal kvalitet {to bez ogled na<br />
ostvarenite vlijanija, koi ~esto mo`at da bidat duri i od pogolem<br />
intenzitet odo{to kaj resocijalizacijata, imaat za rezultat vozdr`uvawe<br />
od kriminalna i delinkventna aktivnost vo prv red poradi strav<br />
od posledicite na kaznata. Osudenikot intimno ne go prifa}a<br />
sistemot na op{testvenite normi i vrednosti me|utoa, se soglasuva da<br />
ne gi kr{i, `ivee vo soglasnost so toj sistem, no ne go prifa}a kako<br />
svoj. Spored toa glavnata cel na socijalnata adaptacija e vra}awe na<br />
osudenikot vo slobodnata zaednica kako popravena, prilagodena,<br />
adaptirana li~nost sprema op{testvenite vrednosti.<br />
Vo penolo{kata literatura e prisutna u{te edna podelba na<br />
resocijalizacijata: resocijalizacija vo po{iroka i resocijalizacija<br />
vo potesna smisla. Potesniot poim na resocijalizacijata ovde se<br />
sfa}a onaka kako {to nie pred malku go definiravme, a vo poimot na<br />
resocijalizacijata vo po{iroka smisla pokraj elementite od ovaa<br />
definicija se vklu~uva i poimot na socijalnata adaptacija. Ottamu<br />
{to i socijalnata adaptacija e kategorija od domenot na individualnata<br />
krivi~nopravna prevencija na osudenite lica, nu`no e da se<br />
istakne deka i taa vo su{tina se vklopuva vo poimot resocijalizacija<br />
sfatena vo po{iroka smisla 717) . Ispravnosta na ova stojali{te ne<br />
treba da se doveduva vo somnenie za{to kvalitetot na finalniot<br />
efekt bez ogled na vidot i intenzitetot na prezemenite merki na<br />
tretman vo krajna linija zavisi od individualnosta na sekoj osudenik.<br />
717)<br />
Taka: Arnaudovski, Q. <strong>Penologija</strong>, str. 182.<br />
379
Spored toa i pokraj postoeweto na opredeleni nau~no izdr`ani<br />
pretpostavki nikoga{ ne mo`e so sigurnost da se tvrdi deka sprema<br />
opredelen poedinec }e bide ili ve}e e ostvarena resocijalizacija ili<br />
socijalna adaptacija. Vo taa smisla mo`e da se zaklu~i deka<br />
resocijalizacijata lato sansu vo sebe gi opfa}a poimite na resocijalizacijata<br />
strikto sansu i socijalnata adaptacija. Vo ovoj trud<br />
sekade kade {to toa ne e izri~no poinaku navedeno, }e go upotrebuvame<br />
poimot resocijalizacija sfaten vo negovata po{iroka smisla. A<br />
pod ovoj poim se podrazbira osposobuvawe na osudenikot so metodi na<br />
vospituvawe i prevospituvawe za vodewe usoglasen `ivot po<br />
vra}aweto na sloboda kako korenito promeneta li~nost ili kako<br />
popravena (prilagodena) li~nost. Celta na ovoj proces koj vo sebe go<br />
vklu~uva penitencijarniot tretman i pretpostavkite za negovoto<br />
ostvaruvawe, e sozdavewe integrirana, maksimalno asimilirana li-<br />
~nost so slobodnoto op{testvo, {to gi prifatila normite na op{testveniot<br />
sistem kako svoj obrazec na odnesuvawe, ili, ako ne toa,<br />
barem pozitivno prilagodena li~nost {to go prifatila po~ituvaweto<br />
na normite na op{testveniot sistem i pokraj svoeto intimno<br />
nesoglasuvawe so niv.<br />
II. POIM I OSNOVNI PRINCIPI NA TRETMANOT<br />
1. Napred vidovme deka sodr`inata na poimite resocijalizacija<br />
i socijalna adaptacija e ispolneta toga{ koga kaj osudenikot }e<br />
dojde do uspe{no formirawe na rezistenten stav sprema vr{eweto na<br />
krivi~ni dela. Natamo{nata analiza go poka`a i toa deka ovaa<br />
sodr`ina se diferencira samo spored intenzitetot na postignatoto<br />
li~no uveruvawe na osudenikot za takvo odnesuvawe {to treba da bide<br />
vo soglasnost so op{testvenite o~ekuvawa. Dvata poimi ozna~uvaat<br />
opredelen efekt, opredelena izvesnost deka osudenikot po<br />
izleguvaweto na sloboda }e se vozdr`uva od vr{ewe krivi~ni dela,<br />
deka nema da stane recidivist. Kaj poimot resocijalizacija se<br />
pretpostavuva pogolem stepen na takva izvesnost, a kaj socijalnata<br />
adaptacija verojatnosta deka }e se manifestira pozitivno op{testveno<br />
povedenie e pomalku izrazena zaradi poslabata intrapsihi~ka<br />
podloga na osudeni~kiot stav kon pri~inite za odbirawe na takvoto<br />
povedenie.<br />
Od predhodnite razgleduvawa se zabele`uva i toa deka<br />
resocijalizacijata i socijalnata adaptacija se takvi efekti {to se<br />
finaliziraat niz eden kontinuiran proces. Toa e proces {to se<br />
ostvaruva vo opredelen prostor i vreme so pomo{ na raznovidni<br />
vlijania vrz osudenikot. Negovoto poznavawe e zna~ajno za objasnuvawe<br />
na razvojniot karakter na sodr`inata {to e vnesena vo gorenavedenite<br />
poimi. Ottuka koga se zboruva za ovie poimi vo penolo{kata<br />
literatura ~esto se sre}avaat terminite proces na resocijalizacija<br />
ili proces na socijalna adaptacija. Niv gi upotrebuvame i nie<br />
sekoga{ koga sakame da ja ozna~ime generi~kata uslovenost na ovie<br />
pojavi. Postojat me|utoa, primeri koga na ovie termini im se dava<br />
380
drugo zna~ewe. Imeno toga{ koga terminite proces na resocijalizacija<br />
ili socijalna adaptacija se izedna~uvaat so postapkite za<br />
ostvaruvawe na tie procesi se sozdavaat takvi terminolo{ki zbrki<br />
koi doveduvaat dotamu ona {to e cel da se izedna~uva so sredstvata za<br />
nejzinoto ostvaruvawe. Resocijalizacijata i socijalnata adaptacija se<br />
rezultat kon koj se te`nee pri izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda. Toj rezultat e kraen efekt na eden razvoen pat so koj se<br />
izrazuva sostojba, ne{to {to koga e ve}e postignato ima svoja pomala<br />
ili pogolema trajnost. Toj rezultat e produkt na edno dvi`ewe,<br />
finalizacija na eden oblik na svest, odnos i povedenie i pretstavuva<br />
cel na izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda. Ottamu se<br />
postavuva pra{aweto dali resocijalizacijata i socijalnata<br />
adaptacija pretstavuvaat proces ili cel. Vistinskiot odgovor e deka<br />
tie se i ednoto i drugoto: proces - za{to se ostvaruva vo dvi`ewe, cel<br />
- za{to vo krajna linija se otelotvoruvaat vo opredelen<br />
psihosocijalen stav i odnesuvawe. Nesogleduvaweto na vakviot<br />
karakter na ovie pojavi e tokmu ona {to kaj nekoi teoreti~ari<br />
doveduva do zabuni i do pojmovno izedna~uvawe na resocijalizacijata<br />
i socijalnata adaptacija so ona {to gi razdvi`uva i gi priveduva do<br />
kraj ovie kategorii sfateni kako proces, so tretmanot.<br />
Od predhodnite uka`uvawa mo`at da se izvle~at dovolno<br />
argumeti za definirawe na poimot tretman na osudenite lica. Pod<br />
tretman se podrazira zbir na planski organizirani sistemati~ni i<br />
dinami~ni postapki (akcii i vlijanija) {to od strana na penitercijarnite<br />
stru~waci se prezemaat sprema osudenite lica za da se postigne<br />
nivna resocijalizacija ili socijalna adaptacija, odnosno za<br />
ostvaruvawe poinakvi strukturni i dinami~ki crti na li~nosta {to<br />
nema da se pojavuvaat kako individualni determinanti na kriminalitetot.<br />
Nakratko, pod poimot tretman go podrazbirame deluvaweto<br />
zaradi otstranuvawe na individualnite pri~ini na kriminalitetot<br />
kaj opredelneno osudeno lice. Tretmanot e dinami~ki vremenski<br />
neograni~en proces vo koj so primena na razli~ni oblici, metodi i<br />
sredstva na postapuvawe se stremi kon podr`uvawe, razvivawe i<br />
usovr{uvawe na pozitivnite i menuvawe na negativnite naviki,<br />
stavovi, sklonosti, interesi, vrednosti i motivacii na osudenikot.<br />
Tretmanot e sredstvo, a resocijalizacijata i socijalnata adaptacija se<br />
negova cel.<br />
Na ovoj na~in se opredeluva najtesnoto zna~ewe na penitercijaniot<br />
tretman. Toa e tretman prezemen zaradi resocijalizacija i<br />
socijalna adaptacija na osudenite lica {to nie }e go narekuvame<br />
prevospiten penitencijaren tretman.<br />
Postoi me|utoa i edno drugo po{iroko zna~ewe na penitencijarniot<br />
tretman. Toa zna~ewe proizleguva ottamu {to postapuvaweto<br />
so osudenite lica za vreme na izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda ne mora sekoga{ kako svoi krajni celi da gi ima<br />
resocijalizacijata i socijalnata adaptacija. Toga{ koga so izvr{uvaweto<br />
na ovaa kazna se nastojuva da se ostvarat i drugi celi normalno e<br />
da se pretpostavi izbor na poinakvi merki na postapuvawe. Faktot<br />
{to denes dominira idejata na resocijalizacijata kako glavna cel na<br />
381
izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda sosema prirodno<br />
doveduva{e i sÒ u{te doveduva do toa tretmanot vo kaznenopopravnite<br />
ustanovi da se vrzuva za nea. Vrz takvata pozicija na<br />
tretmanot se sozdadoa dopolnitelni zbrki {to vodat do negovo<br />
napolno izedna~uvawe so resocijalizacijata taka {to i dvata<br />
tretmani (tretman i resocijalizacija) obi~no se upotrebuvaat vo ona<br />
pojmovno zna~ewe {to go ima samo tretmanot. No ako se znae deka vo<br />
kazneno-popravnite ustanovi prestojuvaat golem broj na lica na koi<br />
ne im e potrebna resocijalizacija kako i toa deka za vreme na<br />
izdr`uvaweto na kaznata va`at i opredeleni pravila na postapuvawe<br />
{to nemaat skoro nikakva vrska so resocijalizacijata, toga{ stanuva<br />
jasno deka tretmanot ne mo`e da se vrzuva i izedna~uva samo so<br />
resocijalizacijata. Vo onie slu~ai koga postojat osudenici na koi ne<br />
im e potreben prevospiten tretman ili takvi osudenici {to pru`aat<br />
silen otpor ili izri~no go odbivaat ne preostanuva ni{to drugo<br />
osven vrz niv da se primenuva takvo postapuvawe so koe {to treba da<br />
se zadovolat generalnopreventivnite celi na kaznata i normalnoto<br />
funkcionirawe na zatvorskiot op{testven sistem. Vo ramkite na<br />
takviot tn. op{t tretman spa|aat site vlijanija naso~eni kon<br />
realizacija na opredeleni prava i dol`nosti na osudenikot,<br />
odr`uvaweto na zdravjeto na osudenikot, odr`uvaweto na redot i<br />
disciplinata, ostvaruvaweto na opredeleni na~ela i sl.<br />
Seto ova uka`uva deka tretmanot e po{irok poim pod koj treba<br />
da se podrazberat site postapki {to se prezemaat sprema osudenite<br />
lica vo soglasnost so re`imot na `ivotot i rabotata vo kaznenopopravnite<br />
ustanovi i vo soglasnost so site celi na kaznuvaweto. Od<br />
tie pri~ini treba da se poznavaat site problemi na tretmanot.<br />
Obemot i te`inata na tie problemi se me|utoa, takvi okolnosti {to<br />
sepak nÒ naveduvaat prevospitniot tretman da go razdvoime od<br />
op{tiot penitencijaren tretman i oddelno da go prika`eme. Na toj<br />
na~in se ovozmo`uva da se izvr{i poopstojna analiza i sfa}awe,<br />
otkrivawe i re{avawe na su{tinskite aspekti na postapuvaweto koe<br />
vo prv red vodi smetka za idninata na ~ovekot. So takviot pristap ne<br />
go minimizirame zna~eweto na op{tiot tretman tuku samo go<br />
pomestuvame vo onie penolo{ki podra~ja kade {to mo`e polesno da se<br />
prika`e i da se po~uvstvuva i razbere negoviot generalen prodones za<br />
ostvaruvawe na zada~ite na kaznata li{uvawe od sloboda.<br />
2. Za ostvaruvawe na resocijalizacija ili socijalna adaptacija<br />
na osudenite lica e potrebna primena na takov prevospiten tretman<br />
{to }e se bazira vrz slednite osnovni na~ela:<br />
a) Princip na poznavawe na sekoj osudenik<br />
So ovoj princip se bara pred zapo~nuvaweto so primena na bilo<br />
kakvi oblici, metodi i sredstva na vospitno-prevospitno postapuvawe<br />
da se prou~at i zapoznat biopsihosocijalnite svojstva na sekoj<br />
konkreten osudenik i karakterot na kriminogenite faktori {to<br />
ostvarile re{ava~ko vlijanie vrz negovoto kriminalno povedenie. Za<br />
382
pravilno organizirawe na prevospitniot tretman zna~i, pred sÒ, e<br />
potrebno prevospitnata slu`ba na ustanovata da se zapoznae so<br />
minatoto na osudenikot, so negovite materijani i semejni priliki,<br />
stru~ni kvalifikacii, pri~inite i uslovite poradi koi go storil<br />
krivi~noto delo, so psiholo{kata struktura na negovata li~nost, so<br />
negovite socijalni osobini i slabosti, so negovata zdravstvena<br />
polo`ba i sl.<br />
Do ovie soznanija prevospitnata su`ba doa|a preku dokumentacijata<br />
{to ñ se prezentira od strana na sudot, priemnite oddelenija<br />
i dopolnitelnite informacii {to socijalnite rabotnici od<br />
ustanovata gi pribiraat na terenot. Vakvite soznanija neposredno se<br />
steknuvaat i dopolnuvaat i niz sakojdnevnite interakcii na prevospitnata<br />
slu`ba so samite osudenici. Poznavaweto na individualnosta<br />
na osudenikot e nu`no od pri~ini na nivnata raznovrsnost koja se<br />
manifestira spored nivoto na nivnata svest, inteligencija,<br />
karakterni i drugi crti na li~nosta, fizi~noto zdravje, motivite od<br />
koi e storeno deloto i drugi svojstva od subjektivna i objektivna<br />
priroda. Kompletnata pretstava za specifi~nite obele`ja na poedinecot<br />
go ovozmo`uva iznao|aweto na specifi~nite merki na postapuvawe<br />
koi tokmu zaradi svojata selektivna naso~nost vetuvaat uspeh vo<br />
prevospitnata rabota. Dokolku penitencijarnite stru~waci<br />
nedovolno gi poznavaat onie koi im se dovereni za menuvawe, se gubi<br />
osnovata za primena na bilo kakov tretman taka {to site natamo{ni<br />
usilbi zavr{uvaat kako bespredmetna improvizacija.<br />
b) Princip na po~ituvawe i doverba sprema osudenikot<br />
Po~ituvaweto na ~ovekot i doverbata {to mu se uka`uva se<br />
zaemno povrzani i re~isi nerazdelni kategorii. Vo sekojdnevnite<br />
me|u~ove~ki odnosi skoro e nevozmo`no da se ima doverba vo lice {to<br />
ne se po~ituva, i, obratno, da se respektira lice kon koe se nema ni<br />
minimum doverba. Povrzanosta na ovie odnosi e osobeno izrazena i<br />
vidliva kaj licata {to storile krivi~no delo pa ottamu se ~ini deka<br />
baraweto da se po~ituva li~nosta na osudenikot i da mu se uka`uva<br />
doverba za vreme i po izdr`uvaweto na kaznata e vo ostra<br />
kontroverznost so stvarnosta. Me|utoa, ako dobro se poznava ~ovekot,<br />
mo`e lesno da se sogleda deka bez nadminuvawe na taa protivre~nost<br />
ne mo`e da se razdvi`i procesot na negovoto pozitivno formirawe<br />
ili menuvawe. Nasproti stavot na javnosta koj vo odnos na ova<br />
pra{awe obi~no ne zadovoluva, me|u penitencijarnite rabotnici<br />
preovladuva cvrst stav deka po~ituvaweto na ~ovekot i doverbata vo<br />
nego se neizostavni uslovi ne samo za zapo~nuvawe tuku i za uspe{no<br />
dovr{uvawe na vospitno-prevospitnite zada~i {to im se postavuvaat<br />
vo tekot na tretmanot. Takvata svest se dol`i na nivnoto<br />
dolgogodi{no iskustvo koe poka`uva deka me|u osudenicite {to<br />
prestojuvaat vo kazneno-popravnite ustanovi ne postojat tolku<br />
iskol~eni su{testva od koi do kraj se istisnati onie osobini i<br />
~uvstva {to nekogo go pravat ~ovek. Toa se potvrduva ottamu {to duri<br />
383
i vo zatvorski uslovi, vo taa specifi~na sredina {to ja<br />
karakteriziraat niza nepovolni svojstva kaj sekoj osudenik mo`e da se<br />
sretne i da se manifestira pozitnivno odnesuvawe {to e pottiknato<br />
od iskreni ~uvstva kako sprema zatvorskiot personal taka i sprema<br />
ostanatite osudeni lica. Kon takvoto odnesuvawe vo koe e vneseno<br />
dobroto se stremat duri i najte{kite zlostornici {to poka`uva deka<br />
i na osudenite lica ne im se bezna~ajni ~esta i doverbata kako<br />
elementarni op{testveni vrednosti. Postojanoto poni`uvawe i<br />
pretpazliviot odnos sprema onie {to pogre{ile i nastojuvaweto<br />
nikoga{ da ne im se zaboravi storenoto ne mo`e da nÒ dobli`i nitu<br />
do `ivotnite, a kamo li do ~ovekot. "Sekoj koj i da Ò i kolku i da Ò<br />
poni`en, posakuva makar instinktivno, no sepak posakuva da se<br />
po~ituva negovoto ~ove~ko dostoinstvo. Kazneniot i samiot znae deka<br />
e osudenik, otpadnik i svoeto mesto pred zatvorskiot perosnal, no so<br />
nikakvi `igovi so nikakvi okovi ne mo`e da se prisili da zaboravi<br />
deka e ~ovek, pa zatoa so nego i treba ~ove~ki da se postavuva" - veli<br />
Dostoevski 718) .<br />
Ako osudenikot sakame da go vratime me|u lu|eto vo<br />
slobodnoto op{testvo mora da se ima verba deka toj mo`e da bide<br />
mnogu podobar i da stori mnogu pove}e za toa op{testvo. Najgolemiot<br />
~ekor za poni{tuvawe na negoviot otpor i odbojnost kon onie {to go<br />
poni`uvaat e da se prestane so poni`uvaweto, odnosno da se po~ituva<br />
negovoto ~ove~ko dostoinstvo i da se ima verba vo negovite ~ove~ki<br />
potencijali. Ottamu e vo pravo Ogrizovi} koga veli deka so<br />
osudenikot treba da se razgovara i da se ubeduva, sekoga{ i najpove}e<br />
za ona {to vo perspektiva }e bide, mnogu pomalku za ona {to e sega, a<br />
nikoga{ za ona {to bil 719) .<br />
v) Princip na neprekinato anga`irawe na osudenikot<br />
Za vreme na izdr`uvaweto na kaznata osudenikot treba<br />
postojano da bide okupiran so tretmanski aktivnosti. Ni eden den, ni<br />
eden ~as od negoviot prestoj vo ustanovata ne smee da ostavi prostor<br />
vo koj mo`at da dojdat do izraz vlijania {to ne se naso~eni kon<br />
podigawe na negovite znaewa, negovata kultura i voop{to negovite<br />
~ove~ki vrednosti. Osudenikot treba postojano ne{to korisno da<br />
raboti i osmisleno da go ispolnuva svoeto slobodno vreme so takvi<br />
aktivnosti {to }e mu ovozmo`at ne samo pomalku da misli na<br />
minatoto tuku niz svojata aktivnost postojano da ja gradi svojata<br />
718)<br />
"Bo`e moj!" - izvikuva natamu Dostoevski, "pa ~ove~kata postapka mo`e da go<br />
napravi ~ovek i onoj kaj kogo odmana potemnela bo`jata slika. So tie "nesre}ni<br />
lu|e" ne treba da se postapuva ne~ove~no. Toa za niv e spasenie i radost. Naidov na<br />
takvi dobri, plemeniti zapovednici. Vidov kolku tie se zafa}aa za tie poni`eni<br />
lu|e. Nekolku dobri zborovi i osudenicite gotovo moralno voskresnuvaa. Se raduvaa<br />
kako deca i kako deca po~nuvaa da sakaat". Dostoevski, F.M. Zapisi iz mrtvog doma,<br />
Otokar Ker{ovani, Rijeka, 1964, str. 135.<br />
719)<br />
Ogrizovi}, M. op. cit, str. 145.<br />
384
individualna i op{testvena svest, volja i karakter.<br />
Takvata anga`iranost mo`e da se ostvari ako od strana na<br />
prevospitniot personal kontinuirano mu se postavuvaat zada~i,<br />
zadol`enija i barawa i ako samiot osudenik aktivno se vklu~i vo<br />
nivnoto sovladuvawe. Tie zada~i ne smeat da bidat ni lesni ni<br />
prete{ki. Lesnite zada~i ja smaluvaat voljata za vlo`uvawe usilbi i<br />
postignuvawe uspeh vo rabotata za{to ne vodat kon nikakvo<br />
samopotvrduvawe na osudenikot. Od druga strana prete{kite zada~i<br />
osudenikot naj~esto ne mo`e da gi ostvari i ottamu gi ~uvstvuva kako<br />
kazna {to go odbiva od nejzinata realizacija. Dokolku pred<br />
osudenikot se postavat umereni barawa toj }e se bori da gi realizira<br />
pottiknat od soznanieto deka vo niv e sodr`ana doverbata vo negovite<br />
mo`nosti da deluva vrz sopstvenoto izdigawe. Takvata aktivnost za<br />
osudenikot zna~i predizvik {to naveduva vo nego da preovladee<br />
dobroto i tvore~koto i ottamu pretstavuva zna~aen indikator za<br />
procenka na dostignatiot stepen na menuvawe na osudenikot i<br />
sredstvo za proverka na ispravnosta na ve}e izbraniot na~in na<br />
postapuvawe.<br />
g) Princip na aktivno i dobrovolno vklu~uvawe na osudenikot<br />
vo sopstveniot tretman<br />
Ovoj princip poa|a od prejudicielnoto barawe sekoj osudenik<br />
jasno da gi soznae celite na prevospitniot tretman za da mo`e<br />
dobrovolno da se vklu~i vo nivnoto ostvaruvawe. Toj mora da sfati<br />
deka za vreme na negoviot prestoj vo ustanovata seto ona {to se<br />
prezema vrz negovata li~nost e motivirano od `elbata da mu se<br />
pomogne vo steknuvaweto na opredeleni znaewa, formirawe ispravni<br />
stavovi i sozdavawe pozitivni naviki {to }e go podignat nivoto na<br />
negovata li~na i op{tesvena svest. Dokolku osudenikot se uveri deka<br />
stanuva zbor za vrednosti od negov interes toj dobrovolno }e gi<br />
prifati oblicite, metodite i sredstvata na tretmanot i spored<br />
svoite sili i sposobnosti }e gi aktivira sopstvenite usilbi vo toj<br />
proces. A ako seto toa i iskustveno go proveri, potrebata od li~en<br />
prodones vo interiorizacijata na pozitivnite vrednosti mo`e da ja<br />
zacvrsti do stepen na li~no uveruvawe koe {to so sigurnost }e go<br />
ponese i vo slobodnata zaednica.<br />
Za ostvaruvawe na ova na~elo vrz koe vo penolo{kata literatura<br />
i penitencijarnata stvarnost posebno se insistira potrebno e<br />
da bide ispolnet u{te eden uslov {to poradi svojata vrednost dobiva<br />
op{to zna~ewe. Toj uslov e na osudenikot da mu se pristapuva kako na<br />
svesno, aktivno i tvore~ko su{testvo. Osudenikot mora da se posmatra<br />
kako subjekt na tretmanot, a ne kako amorfna materija {to mo`e da se<br />
modelira spored ne~ija `elba i slobodno nao|awe. Duri toga{ koga<br />
osudenikot }e oceni deka e tretiran kako li~nost, oblikuvaweto na<br />
svojata psihosocijalna struktura i svoeto povedenie }e mo`e da gi<br />
po~uvstvuva kako sopstvena obvrska, kako dol`nost {to so site sili<br />
}e nastojuva da ja ispolni. Nakratko, so dosledna primena na ova<br />
385
na~elo se postignuva svesnoto naso~uvawe na aktivnostite na<br />
osudenikot od strana na prevospitnata slu`ba da se dopolni so svesno<br />
naso~uvawe na aktivnostite od strana na samiot osudenik.<br />
Soznanieto za vrednosta, celta i zna~eweto na tretmanot vo<br />
povrzanos so iskustveniot fakt deka ni{to vo `ivotot ne garantira<br />
podobar uspeh od sopstvenite usilbi i akcii za negovo postignuvawe<br />
se najdobar indikator za izgraduvawe pravilen odnos kon op{tite<br />
nastojuvawa na tretmanot. Toa doka`uva deka osudenikot koj stanal<br />
svesen za vrednostite na procesot na tretman i potrebata za li~no<br />
izdignuvawe so golema izvesnost }e bide osposoben za ~esen `ivot. So<br />
negovo anga`irawe vo procesot na tretmanot, vsu{nost, ve}e se<br />
postignalo da se pomine polovina od patot {to vodi kon neporo~no<br />
odnesuvawe.<br />
d) Princip na razvivawe na op{testvenata svest i individualnosta<br />
na osudenikot<br />
Postapuvaweto so osudenoto lice mora da bide naso~eno kon<br />
razvivawe na negovata op{testvena svest no vo podednakva mera i kon<br />
razvivawe na negovata individualnost. Dokolku toa ne e slu~aj sekoj<br />
tretman se pretvara vo besploden proces, vo sizifovska rabota i<br />
avtomatski go gubi karakterot na vospitno-prevospitna ili<br />
korektivna dejnost.<br />
Eden od krucijalnite uslovi osudenikot povtorno da se stekne<br />
so li~niot ugled i pravata i slobodite na ~esen gra|anin, odnosno so<br />
site onie atributi {to privremeno gi izgubil so izvr{uvaweto na<br />
deloto e da go podigne stepenot na svojata op{testvena svest do nivo<br />
na po~ituvawe na tu|ite dobra, vrednosti i interesi. Od osudenikot<br />
se bara da ja razvie svojata sposobnost za adaptacija na realnite<br />
odnosi {to vladeat vo op{testvoto. Visoko razvienata op{testvena<br />
svest stanuva garancija deka kaj nego e izgradena takva sposobnost {to<br />
mu ovozmo`uva da se integrira vo svojata op{testvena sredina ili<br />
barem vo golema mera da ja realizira takvata `ivotna cel.<br />
Me|utoa, razvienata socijalna svest {to dovela do toa edni bez<br />
pogolemi napori celosno da se adaptiraat na socijalnite barawa, a<br />
drugi poradi svojot nekonformisti~ki stav da poka`at delumna,<br />
odnosno samo nadvore{na adaptacija, sÒ u{te ne e garancija deka e<br />
izgradena normalna li~nost {to nema destruktivno da se svrti kon<br />
sredinata. I vo edniot i vo drugiot slu~aj mo`e da stane zbor deka e<br />
dostignat samo eden pragmati~en efekt na tretmanot, efekt {to go<br />
bara i {to mu e potreben na op{testvoto. Dokolku ne e postignat i<br />
eden drug, isto taka zna~aen efekt - prilagoduvawe na poedinecot na<br />
svojot vnatre{en svet, ne mo`e da se o~ekuva povedenie {to }e bide<br />
socijalno dosledno i trajno. Samo toga{ ako kaj osudenikot e izgraden<br />
sopstven pogled na svet niz individualnoto sozrevawe na negovata<br />
svest mo`e da se o~ekuva ispolnuvawe na negovata vnatre{na<br />
avtenti~na opredelenost za socijalno odnesuvawe. Vo taa smisla e<br />
potreben tretman {to podrazbira ne samo sopstveno u~estvo vo<br />
386
postapuvaweto tuku i svesna i slobodna odluka za prifa}awe na<br />
op{testvenite vrednosti kako takvi po sebe, a ne pod vlijanie na<br />
nekoj naturen avtoritet {to go opredeluva negovoto mislewe i<br />
negovata volja. Prevospitniot tretman podrazbira i ne{to pove}e od<br />
toa - postapuvawe {to nema da gi dovede vo sudir op{testvenata i<br />
li~nata svest, socijalnoto i individualnoto, odnosno resocijalizacijata<br />
i socijalnata adaptacija so individualizacijata na osudenikot.<br />
So drugi zborovi dokolku na osudenikot mu se popre~uva<br />
procesot na individualizacijata toga{ nedozvoleno se navleguva vo<br />
negovata vnatre{nost, vo negovata psiha {to vo sebe krie sopstvena<br />
smisla za `ivot. Vo taa individualna smisla za `ivotot e skrien<br />
dlabok izvor za realizacija na potencijalnite mo`nosti na edna<br />
li~nost, mo`nosti koi ~esto pati zra~at so silna na iznao|awe na<br />
novi op{testveni formi i `ivotni vrednosti. Od osudenikot ne smee<br />
da se bara da ja potisnuva svojata instiktivna individualnost i<br />
spontanost do mera {to pretstavuva otstapuvawe od negovoto li~no<br />
""Jas"" i na toj na~in da se vturne vo intrapsihi~ki konflikti {to<br />
}e go depersonaliziraat i odvedat vo neurotski sostojbi, a ponekoga{<br />
duri i vo psihozi. Celosnoto gubewe od vid na negovata individualnost<br />
zna~i sakatewe na negovite li~ni vrednosti i negovo<br />
ednostavno pretopuvawe vo bezli~en konformist {to nikoga{ pove}e<br />
nema da ima sopstveno "Jas". Takviot ~ovek sekoga{ }e izbegnuva da<br />
donesuva odluki i da prezema odgovornost, sekoga{ }e slu{a samo tu|i<br />
naredbi, a nikoga{ sopstvenata svest i nema da bide spremen da se<br />
soo~i so vistinskite opasnosti i nepriliki {to sekoga{ }e go<br />
demnat. Na ~ovekot i te kako mu e potrebna razviena op{testvena<br />
svest, no podednakvo, a ponekoga{ i pove}e i svest za sopstvenoto<br />
"Jas" za da ne se pretvori vo obi~na kapka {to e izgubena vo moreto.<br />
^ovek {to ne go po~ituva sopstveniot identitet ne ~uvstvuva ni<br />
potreba da go brani od bilo kakov napad. Ako pak poedinecot go znae<br />
sopstvenoto "Jas" sekoga{ }e mu se sprotivstavuva na onoj {to }e se<br />
obide da mu go porekne, namali ili odzeme sopstveniot identitet.<br />
^ovekot {to ne go ~uvstvuva svoeto "Jas" stanuva infantilno<br />
su{testvo koe ne e svesno za svojata posebnost i seto ona {to mu se<br />
nalo`uva od drugi go prifa}a bez nikakov otpor. Slepoto<br />
prilagoduvawe i identifikuvawe so op{testvenoto nu`no go vodi<br />
kon otu|uvawe od sebesi, otu|uvawe od ona {to zna~i spontana svest i<br />
tvore~ka li~nost. Slepoto poistovetuvawe na primer so nacijata 720) ,<br />
crkvata, partijata i drugi potesni i po{iroki grupi naj~esto zna~i<br />
gubitok na identitetot. Na toj na~in golem broj od li~nite odluki se<br />
720)<br />
"Koga ~ovek vo svojata nacija ne uspee da se istakne so ne{to {to pretstavuva<br />
vistinska vrednost, lesno }e izbega vo prvoto nacionalisti~ko dvi`ewe koe mu<br />
pru`a raka i negovata bezvrednost ja proglasuva za besmrtnost. Samostoen i silen<br />
~ovek, koj vo sekojdnevniot `ivot gi zadovoluva svoite tvore~ki potrebi, ne zapa|a<br />
vo takvi stapici, ima so {to da se brani - so rezultatite na svojata kreativnost.<br />
^ovek so ime i prezime ne dava so nego da se manipulira, toj go otfrla seto ona {to<br />
ne e tvore~ko, {to e zastareno i retrogradno". Pavlovi}, D. Pitanjem na odgovore, BIGZ,<br />
Beograd, 1986, str. 3.<br />
387
prenesuvaat vrz grupata i se sozdava zavisna li~nost {to e sklona<br />
sekoj `ivoten problem namesto samostojno da go re{ava so pomo{ na<br />
grupata. Takviot poedinec prestanuva da bide nekoj i se pretvora vo<br />
ne{to.<br />
Za izbegnuvawe na nezdravoto poistovetuvawe na osudenikot so<br />
drugi i gubeweto na negovata personalnost najdobar na~in e da se<br />
sozdadat prikladni uslovi za negov sopstven razvoj. Osudenikot treba<br />
da se osposobi da gi prifa}a drugite no so takva vnimatelnost {to<br />
zna~i ednovremeno osloboduvawe od zna~eweto na drugite. Spored moe<br />
mislewe toa ne mo`e da se postigne so potencirawe na avtoritetot na<br />
penitencijarnite stru~waci. Prevospitniot rabotnik treba da<br />
ostvaruva odnos {to mu ovozmo`uva normalna komunikacija so<br />
osudenikot, no so takviot odnos koj vo su{tina treba da bide moralen,<br />
praveden i objektiven ne smee da se stremi da se prika`e kako svetec<br />
so neprikosnoven avtoritet. Osudenikot nitu vo eden moement ne smee<br />
da po~uvastvuva deka stanal samo ovca vo stadoto na nekoj si Hristos<br />
ili druga harizmatska li~nost, tuku ~ovek svesen za svoite li~ni i<br />
op{testveni mo`nosti, ~ovek koj se do`ivuva sebesi kako tvorec na<br />
svojot `ivot i na svojata sudbina. Ottamu liceto {to go sproveduva<br />
tretmanot vo osudenikot ne smee da gleda samo proizvod na<br />
nadvore{nite priliki i nepriliki tuku i individua {to ja prezema<br />
odgovornosta za seto ona {to go ~uvstvuva, misli i pravi. Terapeutot<br />
mora da ja po~uvstvuva vrednosta na li~nosta na osudenikot ako saka<br />
da go ubedi vo toa i samiot da veruva vo sebe i vo ona {to toj kako<br />
li~nost mo`e, so edinstveno barawe da se otka`e od natamo{no<br />
vr{ewe na krivi~ni dela. Vo sprotivno so potenciraweto na svojot<br />
atvoritet toj go stava vo senka vnatre{niot avtoritet na osudenikot,<br />
odnosno avtoritetot na negovata sovest, negovoto uveruvawe koe treba<br />
da se potpira vrz dobro poznavawe na seto ona za {to se prosuduva,<br />
odlu~uva i postapuva. Obvrskata na vospituva~ot i site drugi {to<br />
u~estvuvaat vo ostvaruvaweto na tretmanot e da mu pomognat na<br />
osudenikot da se pronajde sebesi vo op{testveniot `ivot, da mu se<br />
poka`e deka e individualno i op{testveno su{testvo, deka negovata<br />
psiha e ispolneta so li~na i op{testvena sodr`ina. Nivna cel e da go<br />
potiknat osudenikot da ja izrazi svojata ~ove~nost, odnosno da bide<br />
ona {to vo su{tina Ò - da bide ~ovek. Toa se postignuva so neposreden,<br />
blizok i prijatelski odnos i so pomo{ {to vistinski e prisutna, a ne<br />
so naturuvawe na sopstveniot avtoritet so koj nekomu postojano mu se<br />
poka`uva "koj e koj" i kade nekomu mu e mestoto. Strogiot i<br />
avtoritaren odnos od osudenikot mo`e da sozdade samo podanik koj i<br />
po izleguvaweto od zatvorot }e se vrzuva za avtoriteti me|u koi<br />
bezdrugo }e se najdat i takvi {to lesno }e go navedat da mu se vrati na<br />
prestapni~koto povedenie. Ottamu podvlekuvam deka naglasuvaweto<br />
na bilo kakov avtoritet mo`e samo da ja slabee li~nosta, a ni od<br />
daleku ne pridonesuva za negoviot razvoj. Toa e i osnovnata pri~ina<br />
{to namesto za principot na avtoritet 721) na ova mesto se zalagam za<br />
721)<br />
Principot na avtoritet se vbrojuva me|u osnovnite na~ela na tretmanot od strana<br />
na pove}e avtori. Taka na primer: Ogrizovi}, M. op. cit, str. 140-143. Vo ovaa smisla i<br />
388
sosema sprotivno na~elo: za na~eloto na razvivawe na<br />
individualnosta na osudenikot.<br />
|) Princip na sistemati~nost i postapnost vo sproveduvaweto<br />
na tretmanot<br />
Vo kazneno-popravnite ustanovi se nastojuva da bide izgraden<br />
takov tretman {to vrz osnova na opredeleni analizi }e bide osmislen<br />
vo cvrst sistem. Toj sistem go so~inuva sevkupnosta na merkite {to<br />
treba da dovedat do ostvaruvawe na resocijalizacijata na osudenikot.<br />
Vrnatre{nata struktura ili izborot na konkretnite prevospitni<br />
merki na vlijanie od svoja strana zavisi od potrebite na sekoj<br />
poedine~en osudenik. Od tie pri~ini pred da se zapo~ne so bilo kakov<br />
tretman treba da se postavi plan za konkretno postapuvawe vo koj {to<br />
to~no }e bidat nazna~eni potrebnite elementi za negovo ostvaruvawe.<br />
Pritoa se razbira deka so ogled na vremenskiot aspekt potreben za<br />
menuvawe ili korekcija na bilo koja li~nost, brojnosta i<br />
kompleksnosta na potrebnite vlijanija sekoga{ }e se nalo`uva i<br />
opredelena etapnost vo nivnoto prezemawe, odnosno postapnosta vo<br />
postignuvaweto na sakanite rezultati. Ottamu sistemati~nosta i<br />
postapnosta vo sproveduvaweto na prevospitniot tretman se javuvaat<br />
kako va`no na~elo za koe mora da se vodi posebna smetka.<br />
Sistemati~nosta podrazbira deka nema da bide zaboraven nitu<br />
eden aspekt na postapuvawe {to e zna~aen za negoviot kone~en uspeh.<br />
Od druga strana so postapnosta na tretmanot se postignuva sekoga{ da<br />
se trgnuva od polesno ostvarlivite promeni vo li~nosta, a duri potoa<br />
so pomo{ na predhodno storenoto da se navleguva vo podlabokite<br />
potrebi na tretmanot i da se menuvaat onie psihosocijalni svojstva na<br />
li~nosta {to poka`uvaat pogolem otpor sprema prevospitnite<br />
vlijanija. Glavnata referenca na toj postapen proces treba da bidat<br />
pozitivnite osobini na li~nosta koi so mali usilbi mo`at efikasno<br />
da se afirmiraat, a otkako se postigne toa ve}e se otstraneti<br />
pre~kite za vistinski prodor vo onie sferi {to se pokrieni so<br />
negativni sklonosti.<br />
e) Princip na edinstvo na prevospitnite vlijanija<br />
Su{tinata na ovoj proces se sostoi vo povrzanoto deluvawe na<br />
site elementi i faktori na prevospituvaweto, vo edinstvo na<br />
posebnite i poedine~nite celi na tretmanot. So ogled deka tretmanot<br />
izobiluva so sodr`ini, organizacioni oblici, metodi i sredstva za<br />
Atanackovi}, D. op. cit, str. 211, koj me|u drugoto veli: "Avtoritetot treba postojano<br />
da bide prisuten vo odnosite vospituva~ - osudeno lice. Toj mora da proizleguva od<br />
li~nosta na vospituva~ot, od negovoto povedenie, od negoviot stav. Me|utoa ima<br />
nekoi situacii koga sepak e potrebno avtoritetot ne{to pove}e da se naglasi. No ova<br />
naglasuvawe na avtoritetot ne bi smeelo da bide ~esto, za{to vo toj slu~aj<br />
avtoritetot postepeno se gubi".<br />
389
sestrano menuvawe na li~nosta na osudenikot so ova na~elo najnapred<br />
se vodi gri`a da se odbegne opasnosta od forsirawe ili<br />
zapostavuvawe na opredeleni vlijanija bez predhodna studiozna<br />
analiza na vistinskite potrebi za toa. Toga{ koga e utvrden planot za<br />
rabota {to e vo soglasnost so fizi~kite, rabotnite, intelektualnite,<br />
moralnite i drugite svojstva na li~nosta treba da se obezbedi<br />
celishodno i usoglaseno vodewe i dovr{uvawe na potrebniot sistem<br />
na postapuvawe. Vo taa nasoka se bara svesna kordinacija pome|u<br />
oddelnite stru~waci za posebnite i poedine~nite aspekti na<br />
prevospitnoto vlijanie. Ovie lica mora dobro da gi poznavaat ne samo<br />
razli~nite merki vrz ~ija neposredna realizacija samite se vklu~eni,<br />
tuku i raznovrsnosta na nivnite mo`ni vidovi i organizacijata na<br />
sevkupnata rabota kako bi mo`ele da go dadat svojot poln prodones vo<br />
ostvaruvaweto na tretmanskite zada~i.<br />
Za dosledno ostvaruvawe na ova na~elo od nesmaleno zna~ewe e<br />
i natamo{noto usoglasuvawe na li~niot odnos kon osudenicite od<br />
strana na sekoj poedine~en penitencijaren rabotnik. Op{to zemeno<br />
sekoe stru~no lice na koe mu se dovereni opredeleni tretmanski<br />
zada~i treba da gradi ednakov odnos kon osudenicite. Toj odnos ne<br />
smee da bide ni premnogu strog ni premnogu blag 722) , i {to e osobeno<br />
zna~ajno, ne smee da bide razli~en nitu predopredelen vo zavisnost od<br />
opredeleni simpatii, preterani intimnosti i drugi nezdravi motivi<br />
{to stojat nedvor od pravata i dol`nostite na osudenoto lice i<br />
potrebite na tretmanot. Prestrogiot odnos i toa manifestiran samo<br />
od nekoi stru~waci i samo kon opredeleni osudenici sozdava niza<br />
{teni posledici vrz odnosite vo zatvorskata zaednica i ja naru{uva<br />
op{tata i prevospitnata atmosfera vo kazneno-popravnite ustanovi.<br />
Gubeweto na doverbata kon edni i nezdravite simpatii {to se<br />
sozdavaat sprema drugi slu`benici, kako i ottamu proizlezenata<br />
omraza i netolerancija me|u samite osudenici, se samo po~etni<br />
reperkusii od neednakvite odnosi kon osudenicite. Nakratko,<br />
nepo~ituvaweto na ova na~elo vodi kon gubewe na doverbata vo<br />
dobrite nameri na prevospitniot personal, kon optovareni me|u~ove~ki<br />
odnosi so eklatantna nepravi~nost i drugi nezdravi pojavi {to<br />
mnogumina gi odbiva od bilo kakvo u~estvo vo tretmanot.<br />
3. Principite {to ovde se naveduvaat treba da bidat sfateni<br />
samo kako eden pova`en del od op{tite nasoki vrz koi treba da se<br />
pridr`uvaat site penitencijarni rabotnici pri ostvaruvaweto na<br />
slo`enite barawa na tretmanot. Za ovie na~ela treba postojano da se<br />
misli za{to se rakovodna osnova za pravilen izbor na merkite so koi<br />
treba da se ostvaruvaat pred niv postavenite zada~i. Principite se<br />
zna~ajni elementi {to treba da se posmatraat vo me|usobno povrzano i<br />
722)<br />
"...Samite osudenici ne sakaat penitencijarnite slu`benici da bidat so niv<br />
premnogu familijarni i premnogu dobrodu{ni. Osudenikot saka da go ceni<br />
slu`benikot, a tuku nakako toj prestanuva da go po~ituva. Osudenikot na primer saka<br />
negoviot nadreden da ima odlikuvawa, da e obrazuvan, po~ituvan od negovite<br />
pretpostaveni, da e strog, seriozen i praveden i da vnimava na svoeto dostoinstvo".<br />
Dostoevski, F.M. op. cit, str. 135-136.<br />
390
dinami~no edinstvo za{to vo sprotivno stanuvaat izolirani {abloni<br />
{to zaradi svojata kruta primena ne garantiraat pocelosen uspeh vo<br />
prevospituvaweto.<br />
Ovde e va`no da se podvle~e i toa deka vo penolo{kata literatura<br />
~esto se javuvaat nedorazbirawa vo sfa}aweto na principite<br />
na tretmanot taka {to obi~no se izedna~uvaat so principite na<br />
izdr`uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda. Pri toa e ~est slu~aj<br />
principite na tretmanot da se sveduvaat na onie {to se odnesuvaat na<br />
izdr`uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda. Vakvoto stojali{te e<br />
pogre{no za{to go naglasuva samo nivoto na op{toto taka {to<br />
posebnostite na procesot na prevospitniot tretman ne doa|aat do<br />
poln izraz, ili pak duri i celosno se gubat. Tretmanot navistina ima<br />
svoja pojdovna osnova vo principite na izvr{uvaweto na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda. Toj se potpira vrz niv i vo opredelena mera i<br />
samiot e eden od op{tite principi so koi se definirani celite na<br />
izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda. Me|utoa, tretmanot,<br />
osobeno prevospitniot tretman, ima i svoi posebni principi {to<br />
pretstavuvaat va`na nasoka za negova uspe{na primena. Ottamu mo`e<br />
da se ka`e deka principite na izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda i principite na tretmanot stojat vo odnos na op{toto sprema<br />
posebnoto.<br />
Na kraj zaradi izbegnuvawe na opredeleni zabuni treba da se<br />
znae deka vo onaa mera vo koja se nastojuva da se prika`e razvojniot<br />
aspekt na krajnata cel na tretmanot, negovite osnovni principi se i<br />
principi na resocijalizacijata. So niv se odrazuva vnatre{nata<br />
su{tina i povrzanosta na ona {to pretstavuva relativno dolg proces<br />
na deluvawe so rezultatite od toa deluvawe.<br />
III. NEKOI KONTROVERZI VO POGLED NA MO@NOSTITE I<br />
REZULTATITE NA RESOCIJALIZACIJATA<br />
1. VOVEDNI ZABELE[KI<br />
Pri razgleduvaweto na istoriskiot tek na penolo{kata<br />
teorija i praktika vo pove}eto navrati se zadr`avme na sfa}awata za<br />
celite na kaznata i poka`avme deka niv gi karakterizira razvoen pat<br />
{to od ideja na odmazda vodi kon resocijalizacija na osudenite lica.<br />
Takviot priod vo su{tina be{e predopredelen od pojavata na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda vo ~ii ramki be{e i edinstveno mo`no da se<br />
javi, naporedno so retribucijata da opstoi i da do`ivuva opredeleni<br />
transformacii baraweto za vospituvawe i prevospituvawe na<br />
osudenite lica. I navistina, voveduvaweto na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda zna~e{e bitna presvrtnica {to dovede do napu{tawe na<br />
krajno nehumanite sredstva na krivi~no-pravnata represija i otvori<br />
prostor za promeni {to vodat kon humanizacija i pogolema<br />
demokratizacija na odnosite i pravata na osudenite lica. Stanuva<br />
zbor za eden dinami~en proces predizvikan od napredokot na op{testvoto<br />
i silniot razvoj na naukata za ~ovekot i op{testvenite pojavi<br />
391
i procesi. Vo toj kontekst e zna~ajna ulogata na krivi~nite i osobeno<br />
na kriminolo{kite i penolo{kite soznanija {to niz poznatata<br />
konfrontacija na {kolite imaa re{ava~ko vlijanie vrz osmisluvaweto<br />
na celite na kaznata so koi vo najneposredna zavisnost se i<br />
najzna~ajnite transformcii vo na~inot i organizacijata na kaznite<br />
li{uvawe od sloboda. Navedenata povrzanost e osobeno vidliva od<br />
aspektot na genezata na penitercijarnite sistemi. Vo taa smisla e<br />
dovolno ako se potsetime deka retributivnata filozofija {to vode-<br />
{e kon izma~uvawe na osudenikot be{e jasno manifestirana kaj<br />
asocijacioniot i keliskiot na~in na izvr{uvaweto na kaznite li{uvawe<br />
od sloboda. Istive celi na kaznata go odnesoa svojot primat i<br />
pri opredeluvaweto na sudbinata na makonokieviot bodoven eksperiment.<br />
Humanisti~kite streme`i preto~eni vo idejata na resocijalizacijata<br />
za prv pat }e gi do`iveat svoite prakti~ni ostvaruvawa vo<br />
ramkite na angliskiot i irskiot progresiven sistem. Iako vo<br />
po~etokot skromno i so sosema ograni~en doseg {to ne izleguva{e od<br />
ramkite na vtorite fazi na ovie sistemi, resocijalizacijata uspea da<br />
se protne, a potoa i da go zacvrsti svoeto mesto vo penitencijarnite<br />
sistemi na opredeleni dr`avi. Ottoga{ zapo~na nejzinata<br />
koegzistencija so klasi~nite principi na izvr{uvaweto na kaznite<br />
li{uvawe od sloboda. Takviot kompromis vo prakti~nata realizacija<br />
na celite na kaznuvaweto }e bide ostvaren i do den denes }e go zadr`i<br />
svojot nepromenliv odnos {to zboruva za dlabokata racionalnost na<br />
osnovnite postavki na eklekti~kite teorii. Site o~ekuvawa deka ovde<br />
se raboti za ideja so kratok vek {to brzo }e bide potisnata se<br />
raspuknaa kako meur~iwa od sapunica. Na druga strana se poka`a deka<br />
optimisti~kite pretpostavki deka resocijalizacijata mo`e da gi<br />
nadmine ramkite na ostvareniot kompromis i da se izdigne do nivo na<br />
edinstvena cel na kaznata ne bea ni{to pove}e od obi~na iluzija.<br />
Takviot ishod vo svoite me~taewa mo`ea da go zamislat samo onie {to<br />
zadoeni vo duhot na hristijanstvoto vo dr`avata gledaa bo`ja tvorba<br />
{to spored svojata milost ja nadminuva plemenitosta duri i na<br />
nejziniot tvorec koj i samiot ne e spremen na sekoe zlo da vozvrati so<br />
dobro.<br />
Smetame deka ne e potrebno postojano da se doka`uva deka<br />
realnata smisla i perspektivata na retribucijata ili na resocijalizacijata<br />
treba da se bara nadvor od vakvite stojali{ta. Za da se<br />
izbegne toa prviot uslov e pravilnoto sogleduvawe i priznavawe na<br />
su{tinata na kaznata kako odmazda so takvi nus efekti {to ne mo`at<br />
da se izbri{at so bilo kakvi utilitaristi~ki primesi {to<br />
voobi~aeno ñ se dodavaat. Dene{noto insistirawe vrz resocijalizacijata<br />
kako osnovna, dominantna, prioritetna ili vrvna cel {to<br />
treba da se ostvari vo tekot na izvr{uvaweto na kaznata ne zna~i<br />
nejzino razubavuvawe, ili u{te pomalku, isklu~uvawe na retribucijata,<br />
za{to i so, i bez resocijalizacijata, kaznata }e ostane ona {to<br />
odsekoga{ bila i }e bide - vra}awe na zlo zaradi storeno zlo, t.e.<br />
odmazda. Ogromnoto insistirawe vrz resocijalizacijata e samo<br />
zalo`ba za forsirawe na ovie efekti {to zaradi svojata naso~enost<br />
kon idninata }e bidat od korist kako za poedinecot taka i za<br />
392
op{testvoto. Nejziniot razvoj koj so ve{to iskoristuvawe na sozdadenite<br />
uslovi postojano ode{e vo nagorna linija, kon nejzin prioritet<br />
ne zna~i raskinuvawe so bitieto (na kaznata) `edno za zadovoluvawe<br />
na pravdata, tuku samo prosta ~ove~ka nade` deka vo borbata<br />
protiv kriminalitetot e mo`en pogolem uspeh ako na nekoe drugo<br />
sredstvo mu se dade pogolema doverba. Vakvata doverba kon resocijalizacijata<br />
me|utoa, ne mo`e{e da ostane bez po{iroka nau~na i<br />
op{testvena potkrepa. Do nejzinoto zacvrstuvawe vode{e te`ok i<br />
dolgotraen pat na aktivni usilbi za voveduvawe novi, nau~no provereni<br />
sodr`ini na tretman {to postojano bea usoglasuvani so<br />
potrebite na osudenite lica.<br />
Me|utoa, i pokraj site usilbi {to se vpregnuvani vrz ovoj plan<br />
u{te od krajot na minatiot vek vo penolo{kata teorija sÒ u{te<br />
otsustvuva edinstven stav vo pogled na vistinskite mo`nosti i<br />
rezultati na resocijalizacijata. Eklatanten dokaz za toa se brojnite<br />
nau~ni raspravi vo koi sekojdnevno rastea somnevawata vo novata<br />
orientacija sprema osudenite lica. Od tie pri~ini }e se obideme da<br />
dademe kriti~ki osvrt na sovremenite stavovi {to gi sumirame vo tri<br />
grupi koi, spored moe mislewe mo`at na pregleden na~in da ni ja<br />
dolovat nivnata su{tina. Najnapred }e zboruvam za onie somnevawa vo<br />
konceptot na resocijalizacijata {to imaat svoja doktrinerna osnova,<br />
a toa zna~i za onie argumenti {to se naso~eni kon negovo delumno ili<br />
celosno ukinuvawe. Toa se argumenti {to poa|aat od opredeleni<br />
filozofski, sociolo{ki, etiolo{ki i kriminalnopoliti~ki<br />
pretpostavki i so ogled na toa filozofsko-eti~ki, idejno-klasno ili<br />
na drug na~in go opredeluvaat problemot {to e predmet na ova<br />
razgleduvawe. Vo vtorata grupa gi pomestiv onie somnevawa {to se<br />
zasnovani vrz nau~no-empiriski fakti so koi se potvrduva deka<br />
resocijalizacijata trpi opredeleno obezvrednuva~ko dejstvo vo<br />
procesot na nejzinoto prakti~no ostvaruvawe kaj dolgite, odnosno<br />
kratkite kazni li{uvawe od sloboda.<br />
2. OSNOVI NA SOVREMENIOT SKEPTICIZAM SPREMA KONCEPTOT<br />
NA RESOCIJALIZACIJATA<br />
a) Doktrinerni pri~ini<br />
Doktrinernite pri~ini na sovremeniot skepticizam vo odnos<br />
na mo`nostite i efektite na resocijalizacijata mo`at da se izvle~at<br />
od razgleduvaweto na nekolku pozna~ajni teoretski nesoglasuvawa<br />
okolu celite na kaznata voop{to, okolu karakterot na op{testvenite<br />
odnosi {to se vo protivre~nost so nejzinata su{tina, okolu nejzinata<br />
etiolo{ka zasnovanost i, na kraj, okolu opredelbata za nejzinata<br />
zadol`itelna ili opciona postavenost. Od tie pri~ini na ova mesto<br />
}e govorime za: aa) Resocijalizacijata i pravednosta, ab)<br />
Resocijalizacijata i klasnite osnovi na op{testvoto, av)<br />
Resocijalizacijata i te{kotiite za nejzinoto ostvaruvawe vo svetlinata<br />
na sovremenite teorii za kriminalitetot i ag) Resocija-<br />
393
lizacijata kako prisilba ili pravo na osudenikot.<br />
aa) Resocijalizacijata i pravednostta<br />
Naslovot za koj najprvin se opredelivme nÒ obvrzuva kon nu`no<br />
vra}awe vrz starata polemika za socijano-eti~kata i utilitaristi-<br />
~kata zasnovanost na kaznata. Stanuva zbor za sudirot na staroto i<br />
novoto, na tradicionalnoto i sovremenoto, na retribucijata i<br />
korista kako sprotivstaveni idei {to od sekoga{ se prisutni kaj<br />
izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda. So ogled na postojnata<br />
kriminalno-politi~ka zasnovanost na kaznata vrz vinata, {to }e re~e<br />
vrz spravedlivosta {to istovremeno vodi smetka i za utilitaristi~kite<br />
postulati na kaznata, zaemnata koegzistencija na<br />
principot na pravednosta, od edna, i na~eloto na resocijalizacijata,<br />
od druga strana, e nesporen fakt {to denes ne bi trebalo da se<br />
doveduva vo pra{awe. Problemot {to me|utoa i natamu ostanuva e<br />
opredeluvaweto na odnosot me|u pravednosta i resocijalizacijata so<br />
ogled deka vo sovremeni uslovi ne izgubil ni najmalku od svojata<br />
aktuelnost. Vo nastojuvaweto da se najde vistinski odgovor na kriminalitetot<br />
koj sÒ u{te e vo porast vo literaturata sÒ pove}e se<br />
prisutni nesoglasuvawe okolu toa dali ovie postulati na kriminalnata<br />
politika ostanuvaat vo nepomirliv sudir, {to bez ne~ija<br />
otstapka ne mo`e da bide razre{en ili pak se vo pra{awe dve<br />
komponenti na kaznuvaweto, {to mo`at da dovedat do pouspe{no<br />
suzbivawe na kriminalitetot, ako deluvaat niz usoglasen proces {to<br />
vodi kon nivno funkcionalno edinstvo.<br />
Vakvite kontroverzi dovedoa do povtorno jaknewe na ekstremnite<br />
stojali{ta. Na edna strana se pojavija site onie avtori {to i<br />
pokraj silniot prodor na humanisti~kite idei vo op{testvenite<br />
odnosi ostanaa cvrsto uvereni vo svojata retributivna orientacija.<br />
Postojanoto rastewe na kriminalitetot i sovremniot neuspeh vo<br />
namaluvaweto na povratot (osobeno na penolo{kiot povrat) im<br />
poslu`i kako empiriska potkrepa na nivnite teoretski stavovi i<br />
kako zgodna pojdovna osnova za doka`uvawe deka resocijalizacijata e<br />
nerealna `elba {to ne treba da se vrzuva za kaznata. Kolizijata me|u<br />
pravednosta i resocijalizacijata najednostavno mo`e da se razre{i<br />
ako se napu{ti ednata od ovie dve komponenti na kaznata, za{to e<br />
iluzorna nivnata ednovremena naso~enost. Se razbira deka postulatot<br />
{to spored niv treba da otstapi e resocijalizacijata na osudenite<br />
lica. Vo taa smisla u{te Kant naglasuva{e deka ne se raboti za toa od<br />
kaznata da se izvle~e "korist" za "samiot storitel ili za negovite<br />
sogra|ani", tuku "deka mora da bide presudna srazmernosta na<br />
presudata so ~istata stroga pravda". Zna~i kolku ima ubijci koi<br />
izvr{ile ubistvo, im pomagale ili sou~estvuvale so toa"tolku od niv<br />
mora da umrat". Toa e idejata na pravdata kako sudska sila sprema<br />
op{tite a priori zakoni. Na sli~en na~in Hegel veli deka kaj kaznata<br />
ne se raboti za toa vo smisla na spre~uvawe, zastra{uvawe,<br />
predupreduvawe ili podobruvawe "da se stori ova ili ona dobro" tuku<br />
394
se raboti za "nepravda i pravda" 723) . Spored Hegel storenoto krivi~no<br />
delo koe se sostoi vo izmama ili zlostorot e dovolen moralen osnov za<br />
primena na kazna. Taa e opravdana ako e dosudena zatoa {to e storeno<br />
nekoe krivi~no delo, napolno nezavisno od toa kakvi ñ se<br />
posledicite. Spored toa ako za pojdovna osnova se zame kriteriumot<br />
na pravednosta samoto delo e dovolen moralen osnov za kaznat,<br />
odnosno za opravduvawe na zloto {to so nea se nanesuva spored<br />
poznatata formula: kaznata e zaslu`ena, ottamu pravedna i moralno<br />
opravdana. Nakratko, kaznata e "odmazni~ka pravda". Ottuka i<br />
negoviot stav: "Da se natera zatvorenikot da raboti za "op{toto<br />
dobro", osudenikot da se prevospita -"popravi" ne e ni{to drugo tuku<br />
"najgrda tiranija" 724) . Vakvata opredelba se potkrepuva i so tezata za<br />
"kaznata kako pravo na prestapnikot", so negovoto barawe da mu se<br />
priznae pravoto da bide kaznet. Spored ovaa dosta omilena teza i na<br />
nekoi sovremeni retributivisti 725) , dokolku na prestapnikot ne mu se<br />
priznae takvo pravo, so samoto toa sprema nego se postapuva kako<br />
sprema nezrelo, neodgovorno i neslobodno su{testvo koe go<br />
prevospituvame spored svojata koncepcija za normalnoto i<br />
op{testveno o~ekuvanoto. Seto ova me|utoa, ne zna~i deka kaj Hegel e<br />
prisuten stav za celosno negirawe na prevospitnite mo`nosti na<br />
kaznata. Od negovata teza za pravoto na prestapnikot da bide kaznet,<br />
vsu{nost, proizleguva barawe osudenikot da bide naveden da se pokae<br />
za storenoto delo i na toj na~in da pridonese za sopstvena moralna<br />
rehabilitacija. No takvoto moralno dejstvo na kaznata, spored Hegel<br />
e zalo`eno vo samata odmazda.<br />
I za sovremenite retributivisti kaznata e obid da se ostvari<br />
pravdata i pravednosta kako opredeleni vrednosti, kako postulati<br />
{to se povrzani so ~uvstvoto na ednakvost, ekvivalencija, srazmernost,<br />
ramnote`a vo odnosite me|u lu|eto. Ili obratno postaveno,<br />
kaznata e obid za otstranuvawe na nepravdata sfatena kako opredeleno<br />
koli~estvo ili kvalitet na zlo {to mu se protivi na osnovnoto<br />
~uvstvo na gra|anite. Celta na kaznata ne e vozvratenoto stradawe.<br />
Stradaweto e samo sredstvo za da se postigne pravdata. So toa {to na<br />
storitelot na krivi~noto delo mu se nanesuva spravedliva bolka {to<br />
mu odgovata na te`inata na negovata vina i so nejzinoto ~uvstvuvawe,<br />
deloto se kompenzira, se otstranuva nepravdata i povtorno se<br />
vospostavuva pravda. Spored toa kaznata ne slu`i za postignuvawe na<br />
nekakvi socijalni celi. Kriminalecot go prekr{il zakonot i ni{to<br />
pove}e osven vospostavuvaweto na pravdata kako izmiruvawe na<br />
~uvstvoto na pravi~nost ne e potrebno. Od tie pri~ini<br />
resocijalizacijata e irelevanten moment za onoj {to ja primenuva<br />
kaznata. Vo ovaa smisla eden od naj`estokite retributivisti Bredli<br />
(Bredly) veli: "Koga ve}e edna{ imame pravo da kaznime, smeeme da ja<br />
723)<br />
Roxin, C. op. cit, str. 3-4. Vo ovaa smisla vidi gi i citiranite stavovi na Kant i<br />
Hegel kaj Primorac, I. op. cit, str. 15-78.<br />
724)<br />
Navedeno spored Primorac, I. op. cit, str. 42.<br />
725)<br />
Ovaa teza na Hegel uporno ja brani Primorac, I. ibid, str. 79, 91-95.<br />
395
modificirame kaznata sprema toa {to e korisno i prijatno, no ovie<br />
momenti se ne{to nadvore{no vo odnos na samata rabota. Toa pravo ne<br />
mo`e da ni go dade ni{to drugo osven vinata na prestapnikot" 726) .<br />
Najgolemiot broj retributivisti go prifa}aat stavot deka<br />
resocijalizacijata e "ne{to nadvore{no vo odnos na samata rabota" i<br />
ja isklu~uvaat mo`nosta od nejzina primena nadvor od ona {to vrz<br />
planot na resocijalizacijata mo`e da go postigne odmazdata. Nasproti<br />
niv nekoi retributivisti tvrdat deka socijalnite celi ne mo`at da<br />
ja modificiraat kaznata, nitu pak deka odmazdata ima svojstvo da go<br />
postigne nivnoto ostvaruvawe. Za kaznata se zna~ajni nejzinata<br />
pravednost ili nepravednost kako vrednosti {to zavisat od toa dali<br />
vo praktikata sÒ, ili ne sÒ ostvareni bilo kakvi rezultati od<br />
prevospituvaweto na osudenite lica. "Samata kazna retko koga gi<br />
prevospituva kriminalcite i nikoga{ ne gi zastra{uva drugite.<br />
Edinstveno "dopolnitelnite" merki imaat izgledi da postignat nekoi<br />
od ovie rezultati" - veli Mabot (John David Mabbott) 727) . Spored toa<br />
resocijalizacijata ne e komponenta na kaznata ~ija edinstvena cel e<br />
da se postigne spravedlivo kaznuvawe. Pritoa se istaknuva deka e<br />
dobro koga pokraj pravdata i pravednostta se postignuvaat i<br />
opredeleni prevospitni rezultati, no toa ne e ne{to novo {to spored<br />
ovie avtori treba da nÒ interesira i zasega.<br />
Nasproti ovie stojali{ta se izdvojuvaat sovremenite<br />
ekstremni utilitaristi so idejata deka od "nepomirliviot" sudir na<br />
pravednostta i resocijalizacijata treba bezrezervno da otstapi<br />
prviot postulat. Spored niv postignuvaweto na opredelena korist za<br />
poedinecot i zaednicata e edinstveniot kriterium {to mo`e da go<br />
opravda zloto sodr`ano vo kaznata, a ottamu i pravoto na dr`avata da<br />
primeni odreden vid kazna. Taka spored edna grupa na germanski<br />
profesori po krivi~no pravo sovremenata kriminalna politika<br />
treba da se postavi vrz konceptot {to vo celost ja otfrla odmazdata i<br />
vo za{titata na sevkupnosta i op{testvenata integracija na kaznetiot<br />
se gleda edinstvenata zada~a na kaznata. Kaznata slu`i "za<br />
za{tita na pravnite dobra i povtorno prisoedinuvawe na storitelot<br />
kon pravnata zaednica". Ili, u{te poprecizno "nejzinata cel e<br />
povtorno pripojuvawe na osudenikot kon pravnata zaednica" 728) . Vakvata<br />
opredelba zna~i deka resocijalizacijata treba da se prifati, pa<br />
duri i normativno da se regulira kako edinstvena cel na kaznata. Taa<br />
bi se ostvaruvala vo "socijalnoterapeutski zavodi so posebna<br />
psiholo{ka i pedago{ka pomo{ {to treba da ja razvie voljata i<br />
sposobnostite za vodewe `ivot {to vo idnina }e bide bez kazni" 729) .<br />
Ovie i na niv sli~ni stojali{ta {to glavno se potpiraat vrz u~eweto<br />
na Novata op{testvena odbrana vodat kon enormno vozvi{uvawe na<br />
726)<br />
Navedeno spored Mabbott, D.J. Utilitarizam i problem kazne, Ideje, Zagreb, 1980/2-3,<br />
str.133-134.<br />
727)<br />
Ibid, str. 134.<br />
728)<br />
Roxin, C. op. cit, str. 4.<br />
729)<br />
Ibid, str. 4.<br />
396
esocijalizacijata pri {to se odi dotamu {to se zaborava deka so<br />
dosegaweto na oblacite se zamagluva nejzinata sodr`ina so opasnosta<br />
nare~ena psihijatrizacija na kaznata i nejzinoto neizvesno traewe.<br />
So pojavata na eklekti~kite teorii }e bide ponuden kompromis<br />
me|u pravednosta i resocijalizacijata. No i vo ovie ramki ne<br />
izostanaa predlozi {to nerealno go preferiraat edniot na smetka na<br />
drugiot od ovie postulati, a toa vo krajna linija vodi kon istiot<br />
teoretski spor. Ottamu i potrebata od poumereno i porazumno<br />
opredeluvawe na odnosite {to }e ja ovozmo`at nivnata vistinska<br />
koegzistencija. Toa zna~i, deka pri za{titata na osnovnite dobra za<br />
koi direktno se zainteresirani i poedinecot i op{testvoto, onoj {to<br />
ja primenuva kaznata mora podednakvo da se rakovodi i od efektite na<br />
retribucijata i od korista, odnosno od pravednostta i<br />
resocijalizacijata. Vo ovaa smisla ~esto se nudi formulata spored<br />
koja zlostornikot treba da bide kaznet ni pove}e odo{to e<br />
spravedlivo ni pove}e odo{to e korisno. Nam ni se ~ini me|utoa, deka<br />
vo ovaa oblast se mnogu poispravni onie sovremeni streme`i {to<br />
dozvoluvaat opredeleni otstapki vo korist na resocijalizacijata, se<br />
razbira ako se dr`at vo takvi granici {to bitno ne ja potisnuvaat<br />
pravednosta. Ottamu ni se ~ini najprifatliva formulata spored koja<br />
so ogled na potrebite na resocijalizacijata kaznata mo`e da bide<br />
poniska od kaznata {to bi mu odgovatala na stepenot na vinata<br />
(pravednostta), no potrebite od resocijalizacijata nikoga{ ne bi<br />
smeele da dovedat do kazna {to bi ja preo|ala merkata opredelena so<br />
stepenot na vinata 730) .<br />
Kako {to mo`e da se zabele`i niveliraweto na ovie odnosi i<br />
te kako e zna~ajno vo fazata na izrekuvaweto na kaznata. Toa me|utoa,<br />
ne treba da zna~i zaradi povisokoto istaknuvawe na resocijalizacijata<br />
kako osnovna cel na kaznata li{uvawe od sloboda deka toj<br />
odnos go gubi svoeto zna~ewe vo fazata na nejzinoto izvr{uvawe.<br />
Nivnoto vistinsko nivelirawe vo ovaa faza e gri`a na penolo{kata<br />
teorija. Ova pra{awe taa go pomestuva vo domenot na ostvaruvaweto<br />
na penitencijarnata individualizacija za koja po{iroko }e govorime<br />
podocna.<br />
ab) Resocijalizacijata i klasnite osnovi na op{testvoto<br />
Slednite kontroverzi so doktinerna osnova okolu mo`nostite<br />
na konceptot na resocijalizacijata proizleguvaat od nejzinoto<br />
po{iroko pojmovno opredeluvawe. Stanuva zbor za sovremenata tendencija<br />
resocijalizacijata da se zafa}a od eden po{irok sociolo{ki i<br />
kriminalnopoliti~ki aspekt i so ogled na toa da ñ se postavuvaat<br />
zada~i {to nu`no izleguvaat od ramkite na krivi~noto pravo i<br />
730)<br />
Ova e vsu{nost zna~ajno reducirawe na ubavo sro~enata zamisla na Ba~i}, F.<br />
(Sudsko odmeravanje kazne, Zbornik pravnog fakulteta u Zagrebu, Zagreb, 1978, str. 204) so<br />
taa razlika {to ottamu se otfrla elementot na zastra{uvaweto i negovata<br />
pregolema ambicija ovaa formula da va`i za site krivi~ni sankcii.<br />
397
mo`nostite na izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii voop{to.<br />
Su{tinata na problemot proizleguva od osnovanoto tvrdewe deka<br />
pri~inite na kriminalitetot le`at vo klasnite sprotivnosti na<br />
op{testveniot poredok. Sledovatelno na toa ako resocijalizacijata<br />
pretpostavuva osudenik {to }e gi prifa}a normite na postoe~kiot<br />
op{testven sistem toga{ vrz planot na etiolo{kite osnovi na<br />
kriminalitetot ne mo`e ni{to da se postigne so menuvawe na<br />
li~nosta bez promena na konkretniot op{testven poredok. Ottamu i<br />
logi~niot zaklu~ok deka tamu kade {to ve}e se izbri{ani klasnite<br />
razliki i protivre~nosti ima mesto za menuvawe na li~nosta na<br />
kriminalecot, a onamu kade {to toa sÒ u{te ne e storeno, obidot za<br />
bilo kakva resocijalizacija na osudenikot e zaludna rabota za{to<br />
pretstavuva negovo prilagoduvawe na eden "nadminat" i poro~en<br />
op{testven sistem. Vrz ova stojali{te natamu se nadovrzuva<br />
teoretskata hipoteza deka koga ja primenuva kaznata vladea~kata<br />
klasa ne se rakovodi so nekakvi drugi motivi osven od potrebata da go<br />
so~uva svoeto klasno vladeewe. Na vladea~kata klasa vo bur`oaskoto<br />
op{testvo ñ se prefrla deka takvite pretenzii gi ostvaruva na dva<br />
na~ini. Edna{ se veli deka kapitalisti~kata klasa nema interes<br />
osudenite lica da gi reintegrira vo edno takvo op{testvo pa zatoa se<br />
obiduva vo ne~ii o~i da go so~uva revolucionerniot potencijal na<br />
grupata od rabot na op{testvoto 731) . Spored drugi avtori so toa {to na<br />
kaznata ñ se pridava ideolo{ka funkcija vladea~kata klasa gleda<br />
mo`nost za konformirawe na li~nosta so vladea~kiot op{testven<br />
poredok 732) . Krajniot zaklu~ok na ovie stojali{ta e deka vo<br />
kapitalisti~koto op{testvo nema nikakvi realni osnovi za primena<br />
na resocijalizaciskiot model na kaznata.<br />
Taka na primer spored Pe{i} vo kapitalisti~kite dr`avi<br />
resocijalizacijata ne gi postignuva potrebnite rezultati, odnosno<br />
efektot na programite za resocijalizacija e ograni~en "poradi<br />
prirodata na kapitalisti~kite odnosi" 733) . Prestapni{tvoto vo<br />
kapitalisti~kiot poredok nastanuva od kriminogenite uslovi {to gi<br />
ra|a samiot poredok. Tie uslovi postojano deluvaat taka {to po<br />
izdr`anata kazna osudenikot povtorno se vra}a vo kriminalni<br />
uslovi 734) . Zaradi karakterot na kapitalisti~kite odnosi ~ija osnovna<br />
karakteristika e eksploatacija i antagonizam "kaj prestapnicite ne<br />
mo`e da se razvie edinstvena eti~ka svest za socijalnoto povedenie,<br />
pa zatoa osudenicite ñ pru`aat otpor na resocijalizacijata, taka {to<br />
toj proces ima pove}e prisilen karakter odo{to karakter na<br />
sorabotka koja e neophodna za korekcija na nivnoto povedenie" 735) .<br />
Od istava pozicija nastapuva i Proevski koga veli deka<br />
"tretmanot vo kaznenata oblast ne mo`e da bide poinaku struktuiran<br />
731)<br />
Roxin, C. op. cit, str. 6.<br />
732)<br />
Kambovski, V. Resocijalizacija i klasna su{tina krivi~nog prava, JRKKP, Beograd, 1976/3,<br />
str. 314.<br />
733)<br />
Pa{i}, V. Istoriski razvoj ka`njavanja...str. 234.<br />
734)<br />
Ibid, str. 273.<br />
735)<br />
Ibid, str. 235.<br />
398
odo{to e struktuirana kvazihumanata polo`ba na ~ovekot vo<br />
eksploatatorskoto op{testvo". Zatoa spored istiot avtor, "od<br />
takviot tretman i resocijalizacija ne mo`at da se o~ekuvaat drugi<br />
rezultati tuku samo implikacii koi nepovolno se odrazuvaat vrz<br />
li~nosta na osudenikot 736) . I za Arnaudovski, so ogled na toa deka se<br />
obiduva resocijalizacijata da ja sfati kako kompleksen proces {to se<br />
postavuva vo odnos na ostvaruvaweto na sistemot na krivi~nite<br />
sankcii neuspehot na resocijalizacijata e opredelen od prorodata na<br />
klasnoto op{testvo vo koe taa se ostvaruva 737) . Vo taa smisla se<br />
koncipirani i stavovite na Kambovski koj veli deka "bur`uaskoto<br />
krivi~no pravo ne mo`e da ja ostvari funcijata na resocijalizacijata<br />
poradi haoti~nosta na vladea~kiot normativen sistem" 738) i deka od<br />
ideolo{ka strana resocijalizacijata kako koncept vo bur`uaskoto<br />
op{testvo treba da se negira, za{to toa zna~i prilagoduvawe na<br />
lu|eto na edno op{testvo koe po silata na istoriskite zakonitosti }e<br />
stane op{testvo od v~era 739) .<br />
Ovie po~etni idejno-teoretski stavovi vodat i kon natamo{ni<br />
implikacii so koi te{ko mo`am da se soglasam. Vo ovoj kontekst<br />
najprvin se ~ini prestrog stavot deka do idejata na resocijalizacijata<br />
ne dovele humanisti~kite u~ewa i streme`i za po~ituvawe na<br />
osudenikot i verbata deka vo idnina mo`e da mu odolee na<br />
isku{enijata {to go vodat kon kriminal, tuku `elbata na vladea~kata<br />
klasa da najde samo edno od sredstvata za zadovoluvawe na<br />
kapitalisti~kiot op{testven poredok. Vrz prethodniot se nadovrzuva<br />
drug, u{te postrog i ednakvo neprifatliv stav deka vo kapitalisti-<br />
~kite zemji ne smee da ima mesto za resocijalizacija na delinkventite<br />
od ekspoloatiranite klasi tuku samo za onie {to poteknuvaat od<br />
kapitalisti~kata klasa 740) . Spored toa za otpadnicite od vladea~kata<br />
klasa se nudi nekakov pomalku ili pove}e human tretman, a za<br />
delinkventite od eksploatiranata klasa samo pravedna kazna {to vo<br />
su{tina zna~i srazmerna odmazda. Vo opravduvaweto na ovie i sli~ni<br />
stojali{ta se poa|a ottamu deka delinkventite od poniskata klasa ne<br />
mo`at i ne treba da gi prifatat normite {to gi vospostavila<br />
vladea~kata klasa. Na toj na~in ispa|a deka ovie lica se kriminalci<br />
vo prv red zaradi samite op{testveni uslovi, a so ogled deka<br />
kapitalisti~kata klasa nema namera da gi menuva tie uslovi, taa nema<br />
ni pravo da gi prevospituva ili poprava vo soglasnost so svojot<br />
normativen sistem. Ottamu proizleguva deka vo uslovuvaweto na<br />
kriminalitetot isklu~ivo mesto dobivaat korenite na kriminalitetot,<br />
odnosno kapitalisti~kite op{testveni odnosi, a neposrednite<br />
i individualnite kriminogeni faktori se tolku potisnati {to<br />
736)<br />
Proevski, V. Predopredelenosta na konceptot na resocijalizacijata od sociokriminolo{kata<br />
struktura na dolgotrajni vremenski kazni zatvor. Pravna misla,<br />
Skopje, 1983/ , str. 616-635.<br />
737)<br />
Vidi: Arnaudovski, Q. <strong>Penologija</strong>, str. 124 i 189.<br />
738)<br />
Kambovski, V. op. cit, str. 325.<br />
739)<br />
Ibid, str. 324.<br />
740)<br />
Ibid, str. 324.<br />
399
duri i ne se gledaat. Vklopena vo ovaa {ema resocijalizacijata dobiva<br />
zada~i {to se naso~eni kon menuvawe na klasnata struktura, a toa e<br />
ne{to {to od nea ne mo`e da se bara. Vo tie ramki osobeno nerealno<br />
zvu~i stavot deka resocijalizacijata kako ideja vo kapitalizmot e<br />
korisna samo toga{ koga mo`e da se iskoristi "kako materijalna sila<br />
naso~na kon ru{ewe na toa op{testvo" 741) .<br />
Vakvite stojali{ta izniknaa vo uslovi koga site bevme<br />
uvereni vo idninata na teoretski dobro postaveniot socijalizam kako<br />
najispraven pat za nadminuvawe na klasnite razliki od kade }e<br />
proizleze i nadminuvaweto na individualnite i op{testvenite<br />
problemi vo ~ii ramki vleguva i op{testvenoto zlo nare~eno kriminalitet.<br />
Sovremenite dvi`ewa me|utoa, go demantiraa ubavo zamisleniot<br />
marksisti~ki ideal i nÒ vratija vo realnata stvarnost, vo<br />
restavriranata forma vo koja pobedata ja odnesoa poedine~nite<br />
interesi. Vo takvi uslovi ona {to denes ni preostanuva e da ne<br />
dozvolime od bilo koja strana da ni se prefrli deka ne veruvame vo<br />
mo`nostite za menuvawe na ~ovekot i deka streme`ite kon resocijalizacijata<br />
se samo "popust" na koj sme motivirani od ideolo{ki<br />
pri~ini.<br />
av) Resocijalizacijata i te{kotiite za nejzino ostvaruvawe<br />
vo svetlinata na sovremenite teorii na kriminalitetot<br />
Vo osnova na predhodno razgleduvanite kontroverzi le`i<br />
neuspehot vo sopiraweto na porastot na kriminalitetot i delinkvencijata<br />
kako osobeno negativni op{testveni pojavi so primena na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda koja {to vo poslednive decenii na ovoj<br />
vek poa|a od op{toprifatenata ideja na resocijalizacijata. Otsustvoto<br />
na zadovolitelni rezultati od tn. "tretmanska utopija" vo<br />
suzbivaweto na kriminalitetot i penolo{kiot povrat dovede do<br />
ostra kritika {to vo predhodnite slu~ai se manifestira{e vo dve<br />
nasoki. Spored teoretskiot koncept na neoretributivizmot za kaznata<br />
li{uvawe od sloboda osnovno e toa da se opredeluva spored stepenot<br />
na krivi~nata odgovornost i te`inata na krivi~noto delo {to<br />
zna~i vo celost ñ odgovara na idejata na odmazdata. Nastojuvawata<br />
naso~eni kon toa nejzinata inherentna priroda da se zamaskira so<br />
postignuvaweto na drugi celi za ovoj teoretski pristap se samo<br />
iluzija. Ottamu i sÒ posilnite barawa za vra}awe kon starata<br />
punativna, represivna politika sprema osudenikot.<br />
Od druga strana, spored idejno teoretskiot koncept na<br />
marksisti~ki orientiranite avtori resocijalizaciskiot metod koj e<br />
zalo`en vo krivi~nite sankcii mo`e da se ostvari vo zavisnost od<br />
op{tiot karakter na opredeleno op{testvo, od negoviot<br />
op{testveno-ekonomski i politi~ki sistem. Ottamu i insistiraweto<br />
da se opravdaat site somnevawa vo efektite na resocijalizacijata vo<br />
onie op{testva {to se baziraat na klasno antagonisti~ki odnosi.<br />
741)<br />
Ibid, str. 321.<br />
400
Nasproti toa stoi obidot da se prika`at golemite prednosti na<br />
socijalisti~kite op{testva i nivniot streme` kon dezalienacija na<br />
~ovekot. Pritoa se odi do tamu {to resocijalizacijata se pretstavuva<br />
kako druga strana na dezalienacijata 742) so pone~ija popatna zabele{ka<br />
deka e toa na~elna vistina i "pokraj toa {to iskustvoto poka`uva<br />
deka vo socijalisti~kite op{testva doa|ale i doa|aat do izraz<br />
naglaseno retributivni i represivni elementi na li{uvaweto od<br />
sloboda 743) .<br />
Empiriski utvrdenite efekti za porastot na kriminalitetot i<br />
povratot se pojdovni osnovi i za brojni kritiki {to protiv<br />
konceptot na resocijalizacijata se upatuvaat i od nekoi sovremeni<br />
teoreti~ati od SAD, Skandinavskite zemji, Germanija, Avstrija i<br />
drugi zemji. Ne napu{taj}i go nivoto na nivnite doktrinerni osnovi<br />
zna~ajno e da se zadr`ime i na onie prigovori {to vo uka`uvaweto na<br />
protivre~nostite na resocijalizacijata se potpiraat vrz proverka na<br />
postavkite na nekoi od sovremenite etiolo{ki teorii na<br />
kriminalitetot. Razmisluvawata {to vo ovoj slu~aj vodat kon novi<br />
kontroverzi poa|aat od na~elno ispravniot stav deka resocijalizacijata<br />
ima za cel da gi otstrani individualnite pri~ini na<br />
kriminalitetot. Od nea ne se o~ekuva da gi menuva op{testvenite<br />
odnosi tuku da gi otstrani individualnite nedostatoci na onie lica<br />
kaj koi tie bile od zna~ewe za nivnoto prestapni~ko odnesuvawe.<br />
Problemot ne e vo menuvaweto na op{testvenite odnosi tuku vo toa<br />
dali voop{to e mo`no prevospituvawe koe {to se vr{i na na~in {to<br />
osudenikot se smestuva vo ustanova kade {to mnogu posilno deluvaat<br />
sociogenite izvori na negoviot pad vo kriminalitet, odnosno onie<br />
pri~ini {to spored opredeleni etiolo{ki teorii gi jaknat nivnite<br />
vnatre{ni motivi da se re{at na kriminalen akt. Vo taa smisla se<br />
poso~uvaat teorijata na identifikacija ili diferencijalna<br />
asocijacija, teorijata na potkultura, teorijata na pretstavata za sebe<br />
i teorijata na etiketiraweto 744) .<br />
Vo nedostig na prostor nema da se zadr`uvame vrz site<br />
implikacii {to proizleguvaat od poedine~nite interpretacii na<br />
ovie teorii. Za pravilno sogleduvawe na problemot {to ovde se<br />
postavuva smetam deka e dovolno da se zadr`ime samo na teorijata na<br />
etiketiraweto. Spored ovaa kriminolo{ka teorija {to osobeno e<br />
prisutna vo SAD, kriminalnoto povedenie e proizvod na natalo`eni<br />
problemi so koi se sudira poedinecot vo tekot na negoviot `ivot. So<br />
ogled deka toj ne e mo}en da najde re{enie za nadminuvawe na svoite<br />
problemi naj~esto se re{ava za nivno nadminuvawe na nedozvolen<br />
na~in. Da se nau~i kako da se najdat vistinskite re{enija bez da se<br />
koristat nedozvoleni sredstva e ve{tina (umetnost) {to mo`e da se<br />
742)<br />
Ibid, str. 323-324.<br />
743)<br />
Ja{ovi}, @. Tretman lica osu|enih na kaznu li{enja slobode i prevencija kriminaliteta,<br />
JRKKP, Beograd, 1986/1-2, str. 126-127.<br />
744)<br />
Lejins, P.P. Kazna li{enja slobode u svetlu savremenih teorija u kriminologiji, JRKKP,<br />
Beograd, 1976/2, str. 168.<br />
401
stekne ako se `ivee vo op{testvena zaednica i ako se u~estvuva vo<br />
normalen proces na socijalizacijata 745) . Dokolku toa ne e slu~aj, toga{<br />
spored Lejins "te{ko mo`e da se poveruva deka smestuvaweto vo<br />
kazneno-popravnite ustanovi {to voedno zna~i izleguvawe od<br />
normalnite `ivotni situacii i zatvorawe vo ve{ta~ki, nestvarni i<br />
razli~ni prostorni ramki, mo`e da pridonese za razvivawe na<br />
sposobnosta na op{testveno prifatliv na~in da se iznajdat re{enija<br />
za realnite `ivotni problemati~ni situacii" 746) . Toa zna~i deka<br />
resocijalizacijata mnogu te{ko mo`e da se ostvari vo ustanovi vo koi<br />
deluvaat psihosocijalnite aspekti na totalitarnata zaednica i<br />
sozdavaat posledici {to ~ovekot go pravat napolno nesposoben za<br />
povtoren `ivot vo po{irokata zaednica. Seto toa se javuva kako<br />
zna~aen faktor za opa|awe na doverbata vo resocijalizacijata, a so<br />
toa i vo sovremenite barawa na institucionalniot tretman, pa se do<br />
takvi krajnosti deka barem na teoretsko nivo treba da se otstapi od<br />
uveruvaweto za mo`nite promeni na individualnite pri~ini na<br />
kriminalnoto povedenie. Dopolnitelnite obidi na nekoi avtori da se<br />
uka`e na pove}efunkcionalnosta na kaznata, odnosno od barem<br />
delumnata kombinacija na resocijalizacijata so pravednostta da se<br />
izvle~e skoromno mesto i za prevospitnite mo`nosti ne go menuva<br />
osnovnoto uveruvawe za nivniot krajno ograni~en doseg i potrebata od<br />
nivno brzo napu{tawe.<br />
ag) Resocijalizacijata - pravo ili prisilba na osudenikot<br />
Vo dilemata okolu toa dali resocijalizacijata kako proces<br />
zna~i prisilba, zadol`itelna obvrska {to mora da ja prifati sekoj<br />
osudenik, ili pak samo negovo pravo e sokriena poslednata<br />
doktrinerna pri~ina za nesoglasuvawata vo vrska so mo`nostite na<br />
prevospitno-terapeutskiot koncept na kaznata li{uvawe od sloboda.<br />
Potekloto i su{tinata na ovoj nesporno humanisti~ki oboen spor se<br />
dlaboko usloveni od potrebata za izbegnuvawe na opredeleni prigovori<br />
{to deontolo{kata etika ñ gi upatuva na utilitaristi~ki<br />
zasnovanata kazna. Nakratko, doka`uvaweto na tezata deka resocijalizacijata<br />
ne treba da se sfati kako obvrska tuku kako pravo na prestapnikot<br />
vo krajna linija e utilitaristi~ki odgovor na `estokite<br />
napadi deka najzinite stavovi vodat kon teror sprema li~nosta, kon<br />
nejzino podlo`uvawe na raznovidni psiholo{ki, psihijatriski i<br />
medicinski tretmani {to taa li~nost izri~no gi odbiva.<br />
Za povtornata aktuelizacija na ovoj vo su{tina filozofskoeti~ki<br />
spor se najzaslu`ni pobornicite za po~ituvawe na pravata na<br />
osudenicite li{eni od sloboda. Poa|aj}i od opredeleni sostojbi na<br />
izvr{uvaweto na kaznite li{uvawe od sloboda od nivna strana }e<br />
bide uka`ano na dve osnovni pra{awa so koi navedeniot spor se<br />
pomestuva i na konkretno kriminalno-politi~ko ramni{te.<br />
745)<br />
Ibid, str. 169.<br />
746)<br />
Ibid, str. 169.<br />
402
1. Najprvin se postavuva dilemata dali so obidot za prevospituvawe<br />
na osudenikot ili negovo popravawe se kr{at negovite<br />
~ove~ki prava ili toa ne e slu~aj. Pri odgovorot na ova pra{awe vo<br />
golem broj slu~ai se prifa}a stojali{teto deka so ogled na toa {to<br />
resocijalizacijata e vo korist na osudenikot vo smisla na negovo idno<br />
uspe{no vklopuvawe vo slobodnata zaednica, negovata soglasnost za<br />
toa ne treba da se bara, deka takva soglasnost ne e potrebna. Na<br />
osudenikot ne mu se kr{at nikakvi prava za{to vo tekot na izvr{uvaweto<br />
na kaznata toj, vsu{nost, i nema pravo da odbie da bide<br />
reoscijaliziran. Taka spored nekoi avtori, "ako se prifati stavot, a<br />
treba da se prifati, deka socijalizacijata pretstavuva priroden<br />
proces na formirawe na li~nosta, toga{ resocijalizacijata zna~i<br />
prisilno prevospituvawe na osudenoto lice koe ima za cel da go<br />
natera, da mu vsadi pozitivni stavovi za op{testvenite vrednosti,<br />
po~ituvawe na op{testvenite normi, niv da gi prifati kako svoja<br />
obvrska" 747) . Ona {to ovde vedna{ se zabele`uva e deka nedostasuva<br />
objasnuvawe zo{to osudenikot nema pravo samiot da re{i dali saka<br />
ili ne saka da bide resocijalizairan vo soglasnost so bilo koj<br />
(antagonisti~ki ili neantagonisti~ki) op{testven sistem. Ova<br />
zna~ajno pra{awe ostanuva bez odgovor i kaj drugi avtori. Taka spored<br />
Kambovski priznavaweto na pravoto da se odbie resocijalizacijata e<br />
apsurdno barawe za{to ako na pravoto na dr`avata da gi<br />
resocijalizira delinkventite ne mu odgovara nikakva obvrska od<br />
strana na poedinecot toga{ ova pravo ne e ve}e nikakvo pravo" 748) . Za<br />
ovie i sli~ni stojali{ta e karakteristi~na pregolema verba vo<br />
mo`nostite na resocijalizacijata no samo vo onaa resocijalizacija<br />
{to se primenuva vo opredeleni op{testveni odnosi.<br />
Na druga strana se izdvojuvaat dve grupi na avtori {to<br />
izrazuvaat golema nedoverba sprema resocijalizacijata voop{to.<br />
Spored prvite prekinuvaweto na kriminalnata aktivnost ne e rezultat<br />
na primenata na opredelena krivi~na ili terapeutska merka,<br />
tuku do toa doveduva krajot na edna evolcija sÒ u{te nedovolno<br />
poznata vo ~ii tek delinkventot stanuva dovolno zrel da sfati deka<br />
ve}e podolgo vreme krivi~noto delo mu nosi pove}e neugodnosti<br />
odo{to zadovolstva. Resocijalizacijata e krajna cel na edna vnatre-<br />
{na evolucija, rezultat na slobodnata volja na osudenikot, pa ottamu<br />
i negova privatna rabota vo koja nikoj ne treba da se me{a. Spored toa<br />
sudijata gi pre~ekoruva svoite ovlastuvawa koga se obiduva da se<br />
vme{a vo svesta na delinkventot za da vr{i promeni, koi mo`ebi se<br />
po`elni, no samo vo odnos na onoj koj za niv e zainteresiran 749) . Na<br />
istata linija e i stavot na eden slovene~ki avtor. Toj veli deka<br />
resocijalizacijata i popravaweto na prestapnicite mo`e da bide<br />
747)<br />
Arnaudovski, Q. <strong>Penologija</strong>, str. 179. Istiot avtor na str. 188 veli:<br />
"Resocijalizacijata kaj site krivi~ni sankcii ja izrazuva represijata no ne vo preden<br />
plan tuku vo onoj del koj kaj osudenoto lice treba da sozdava disciplina, da se<br />
naviknuva da go prifa}a onoj tretman {to za nego e neprijaten".<br />
748)<br />
Vidi: Kambovski, op. cit, str. 319.<br />
749)<br />
Vidi: Cusson, A. Za{to ka`njavati, JRKKP, Beograd, 1990/4, str. 75.<br />
403
najvisoka cel na kaznuvaweto, no vo realnosta ne e edinstvena cel.<br />
Ako na ~ovekot mu ja priznaeme slobodata na mislewe i deluvawe<br />
morame da mu ja priznaeme i slobodata vo `ivotot samostojno da<br />
odlu~uva za sopstveniot na~in na `iveewe koj mo`e da bide vo<br />
soglasnost so va`e~kite op{testveni normi i vo sprotivnost so niv.<br />
^ovekovata sloboda ne mo`e da bide samo vo toa sekoga{ i po sekoja<br />
cena da se odlu~uva edinstveno za "dobri" dela za koi vo op{testvoto<br />
e po~ituvan i falen. Slobodata mora da zna~i i toa ~ovekot da mo`e<br />
da se odlu~uva i za "lo{i" dela za koi o~ekuva prekor, kazna, sram,<br />
bolka i stradawe i seto toa duri i da go saka ili pak se soglasuva<br />
zaradi nedozvolenite postapki da gi trpi neprijatnite posledici 750) .<br />
Vakvite stavovi vo osnova se neprifatlivi za{to poa|aat od<br />
uveruvaweto deka resocijalizacijata e organska komponenta na<br />
kaznata, no i od pove}e drugi pri~ini za koi te{ko mo`e da se najde<br />
racionalno objasnuvawe.<br />
Nasproti ovie stojali{ta so zna~aen respekt treba da im se<br />
pristapi na onie razmisluvawa {to kon opravduvaweto na pravoto da<br />
se odbie resocijalizacijata trgnuvaat od neefikasnosta na penitencijarnite<br />
programi za prevospituvawe i gri`ata za za{tita na<br />
~ovekovoto dostoinstvo od makar i teoretskite mo`nosti za nivna<br />
povreda ili zaloupotreba so primena na takvi oblici, metodi i<br />
sredstva na tretman {to ja naru{uvaat intimnata sfera na li~nosta.<br />
Do takva za{tita mo`e da se dojde samo ako na osudenikot mu se dade<br />
mo`nost krenata vo rang na negovo pravo da ja izbegne onaa resocijalizacija<br />
{to spored negovo li~no nao|awe go naru{uva negoviot<br />
psiholo{ki integritet i pretstavata za posakuvaniot profil na<br />
sopstvenata li~nost. Ona {to pritoa ne treba da se me{a e deka<br />
op{testvoto ima pravo i obvrska da go kazni i vo tie ramki i da go<br />
resocijalizira delinkventot: pravo - za{to ima mo} i interes toa da<br />
go stori, obvrska - zaradi sopstvenata soodgovornost vo manifestiranoto<br />
prestapni~no povedenie na prestapnikot. Takvoto pravo i<br />
obvrski ne se kategorii od sferata na gra|anskopravnite obligacioni<br />
odnosi na koi {to mora da im soodvestvuvaat kolerativni prava i<br />
obvrski od strana na poedinecot storitel na krivi~noto delo.<br />
Prifa}aweto na sprotivno stojali{te bi ne odvelo kon prifa}awe i<br />
priznavawe na hegeloviot stav za kaznata kako pravo na prestapnikot<br />
na koj {to umesno mu se prigovara "deka bi bilo toa nekoe ~udno pravo<br />
koga onie na koi toa im pripa|a so seta sila bi se branele od toa da im<br />
se priznae" 751) . Na utilitaristi~ki zasnovanoto pravo na<br />
resocijalizacija ne mo`e da mu se upati vakov prigovor od pri~ini<br />
{to tamu ne se raboti za pravo od sferata na obligacionite odnosi<br />
tuku od sferata na politi~kite prava na gra|anite i zatoa {to toga{<br />
koga osudenikot bi se branel od toa da mu bide priznaeno takvo pravo<br />
bi nastapil vo odbrana na svoite interesi koi ne se kosat so<br />
750)<br />
Brinc, F. Kazna li{enja slobode u periodu u periodu posle drugog svetskog rata, <strong>Penologija</strong>,<br />
Beograd, 1980/1-2, str. 23-25.<br />
751)<br />
Roxin, C. op. cit, str. 6.<br />
404
interesite na dr`avata za koja {to vo krajna linija e dozvoleno da se<br />
postigne i samo negova socijalna adaptacija.<br />
Protiv stavot deka resocijalizacijata ne e pravo na osudenikot<br />
tuku negova obvrska {to mo`e i prisilno da se izvr{i se<br />
istaknuva i toa deka ne e dopu{ten prisilen tretman nad presmetliv<br />
~ovek, za{to na toj na~in se pretvora vo objekt {to ne e sposoben sam<br />
da re{ava za svoite vnatre{ni uveruvawa. Ottuka sleduva deka kako<br />
nositel na pravoto koe proizleguva od ~ovekovoto dostoinstvo<br />
osudenikot mo`e da postapi taka {to samiot }e odlu~i vo koja mera }e<br />
ja iskoristi {ansata {to mu ja pru`a op{testvoto za povtorno<br />
vklu~uvawe vo negovite ramki. I, na kraj, kako najsilen argument,<br />
treba da se izdvoi deka nepo~ituvaweto na negovata avtonomna volja e<br />
vo direktna kontradikcija so inaku op{toprifateniot stav deka<br />
resocijalizacijata mo`e da ima uspeh samo toga{ koga e obezbedena<br />
aktivna sorabotka i u~estvo na samiot osudenik vo toj proces.<br />
2. Vtoroto pra{awe proizleguva od prvoto i od neposrednata<br />
povrzanost so onie teoretski stavovi {to vo praktikata na nekoi<br />
zemji dovedoa do primena na kaznata li{uvawe od sloboda so neopredeleno<br />
traewe.<br />
Kriminalnopoliti~kata osnova na sistemot na kazni<br />
li{uvawe od sloboda so odnapred neopredeleno traewe proizleze od<br />
verbata vo resocijalizacijata kako sovremen instrument za za{tita<br />
na op{testvoto {to direktno mu se protivi na retributivno zasnovanata<br />
kazna {to treba da bide ekvivalentna na storenoto zlo. Ako<br />
osudenoto lice treba da bide podlo`eno na diferenciran tretman vo<br />
zavisnost od sostojbata na svojata li~nost, toga{ dol`inata na<br />
negoviot prestoj vo ustanovata zavisi od negovite individualni<br />
potrebi i mo`nosti za kone~en uspeh vo toj proces. Ili poinaku<br />
ka`ano, ako zada~ite na kaznata bi se gledale vo socijalnoto<br />
osposobuvawe (jaknewe) na prestapnikot, razbirlivo e deka ne mo`e<br />
da se vrze za fiksno vreme na kaznata, tuku deka tretmanot se prodol`uva<br />
- kako kaj lekarot - dodeka ne se postigne uspeh. Sudijata {to ja<br />
odmeruva kaznata prete`no spored te`inata na deloto nema pretstava<br />
za site osobini na li~nosta {to se od zna~ewe za opredeluvawe na<br />
dol`inata na prevospitnite zafati. Ottamu za razlika od sistemot na<br />
kaznite li{uvawe od sloboda vo opredeleno traewe kade {to sudot go<br />
opredeluva ne samo vidot tuku i merkata na kaznata, kaj sistemot na<br />
neopredeleni kazni toj se ograni~uva samo na vidot na kaznata i<br />
nejzinoto minimalno i maksimalno (ili i ednoto i drugoto) traewe 752) ,<br />
taka {to na penitercijarnata administracija ñ se prepu{ta odlukata<br />
za nejzino efikasno traewe vo zavisnost od postignatiot uspeh vo<br />
procesot na prevospituvaweto. Na ovoj sistem, {to vo razli~ni<br />
varijanti vo prv red e karakteristi~en za pogolem broj federalni<br />
dr`avi na SAD 753) , opravdano mu se upatuvaat pove}e kriti~ki<br />
752)<br />
Treba da se ima predvid deka vo nitu edno krivi~no zakonodavstvo vo svetot ne e<br />
prifaten sistemot na apsolutno neopredeleno traewe na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda.<br />
753)<br />
Pove}e za toa vidi: Lazarevi}, Lj. Kazne i mere bezbednosti...str. 63-65.<br />
405
zabele{ki. Osnovniot progovor se sostoi vo toa deka ne dava garancii<br />
protiv mo`nite zloupotrebi i arbitrernosti koi od politi~ki<br />
pobudi zadiraat vo slobodata kako edna od osnovnite vrednosti na<br />
~ovekot. Kon ovoj progovor {to poa|a od na~eloto nulla poena sine lege<br />
se nadovrzuva argumentot na nivnata nepravednost - nepravedno e koga<br />
nekoj }e bide kaznet so sankcija koja nema vrska so te`inata na<br />
negovoto delo 754) . Sledniot prigovor e deka sistemot na<br />
administrativno odmeruvawe na kaznite sozdava neizvesnost {to<br />
deluva destimulativno vrz osudenoto lice. Neznaeweto odnapred za<br />
dol`inata na izre~enata kazna kaj osudenikot predizvikuva nesigurnost<br />
vo pogled na procenkata i izborot me|u vrednostite {to<br />
treba da stanat negovi vistinski vnatre{ni zalo`bi i "isplatlivosta"<br />
na konformisti~koto odnesuvawe koe {to osobeno vo vakvi<br />
uslovi vodi kon polesno postignuvawe na slobodata 755) .<br />
Poa|aj}i od validnosta na argumentite naso~eni protiv<br />
prisilniot tretman i sistemot na neopredeleni kazni li{uvawe od<br />
sloboda vo nekoi zemji se odi kon prifa}awe na opcioni programi za<br />
resocijalizacija. Takvata orientacija e sodr`ana i vo Deklaracijata<br />
na direktorite na zavodskite ustanovi na SAD donesena vo april 1975<br />
godina 756) . Seto toa zboruva za eden proces {to na zapad se izrazuva vo<br />
vid na zgolemena nedoverba vo resocijalizacijata so postojano<br />
nastojuvawe za nejzina reducirana primena {to naj~esto e opredelena<br />
od kategorijata na delinkventite i nivnata dobrovolna soglasnost za<br />
nejzino prifa}awe.<br />
b) Iskustvni pri~ini<br />
Predhodnata analiza na doktrinernite pri~ini {to na<br />
opredelen na~in ja obezvrednuvaat smislata i sodr`inata na konceptot<br />
na resocijalizacijata iznijansira pove}e teoretski argumenti<br />
{to go opredeluvaat postavuvaweto na ovoj problem. Vrz nivnoto<br />
prifa}awe ili odbivawe se potpiraat nesoglsuvawata {to krivi~no-<br />
754)<br />
Nasproti ovoj stav {to i nie go zastapuvame postojat mislewa deka<br />
neopredelenata osuda se javuva kako stimul {to mo`e pozitivno da vlijae vrz<br />
osudenite lica i da pridonese za nivnata pobrza i poefikasna resocijalizacija.<br />
Pritoa destimulativnoto dejstvo se dopu{ta samo kaj opredelena kategorija na<br />
osudeni lica osobeno "onie koi se neotporni na nadvore{ni vlijanija, odnosno koi<br />
vr{at krivi~ni dela poradi sklonost kon kriminalitetot i nedostig na volja da im<br />
se sprotivstavat na te{kotiite so koi se sre}avaat". ^ejovi}, B. op. cit, str. 402.<br />
755)<br />
"Eden od najgolemite problemi na kaznite so neopredeleno traewe e neednakvosta<br />
vo izrekuvaweto na kaznite za sli~ni krivi~ni dela storeni vo sli~ni uslovi.<br />
Razlikata vo izre~enite kazni ne samo {to se vo sprotivnost so idealnata<br />
pravednost, tuku se problem i za kaznenite ustanovi. Osudenicite me|usebno gi<br />
sporeduvaat presudite. Onie koi }e dojdat do zaklu~ok deka se `rtvi na predrasudi<br />
lo{o reagiraat. Tie pretstavuvaat seriozna opasnost za disciplinata poradi<br />
nepravdata {to smetaat deka im e nanesena". Cole, F.G. Kritika kazni li{enja slobode<br />
neodre|ena traenja i rehabilitacije kao cilja kazne, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1980/1-2, str. 93.<br />
756)<br />
Vidi: Lejins, P.P. Kriminogeneza, JRKKP, Beograd, 1978/2-3, str. 8.<br />
406
pravnite i penolo{kite teoreti~ari gi podelija vo sprotivstaveni<br />
grupi - na onie {to poka`uvaat silen otpor i onie koi i natamu mu<br />
podaruvaat pomala ili pogolema doverba na ovoj koncept. Me|utoa, so<br />
ogled na toa {to resocijalizacijata kako na~elo od sferata na<br />
penitencijarnata oblast ima pove}edeceniska primena kon<br />
navedeniot spor, nu`no se priklu~uvaat i onie {to imaat i svoja<br />
iskustvena podloga. Vo ovaa smisla ne mo`e da se zaobikoli<br />
zna~eweto na soznanijata do koi se doa|a od strana na neposrednite<br />
u~esnici vo procesot na resocijalizacijata kako i na onie soznanija<br />
{to se rezultat na brojni empiriski istra`uvawa. Pritoa e zna~ajno<br />
da se vodi smetka deka se raboti za elementi i pretpostavki {to vo<br />
zavisnost od osnovniot teoretski pristap mo`at mo{ne selektivno da<br />
se tolkuvaat vo edna ili vo druga nasoka. Svesni za taa opasnost na ova<br />
mesto }e se obideme vnimatelno da se proizneseme za pogolem del od<br />
iskustvenite pri~ini i vrz niv zasnovanite argumenti i da go<br />
procenime nivnoto zna~ewe pro i contra resocijalizacijata od aspekt<br />
na konkretnite mo`nosti za nejzino ostvaruvawe vo ramkite na<br />
dolgite i kratkite kazni li{uvawe od sloboda. Nabquduvani od ova<br />
stojali{te argumenite {to }e bidat izneseni protiv resocijalizacijata<br />
na osudenite lica se osnovata vrz koja se gradi i najgolemiot<br />
del od sovremenite kritiki {to se naso~eni protiv izrekuvaweto i<br />
primenata na dolgite, odnosno kratkite kazni li{uvawe od sloboda.<br />
ba) Resocijalizacijata i dolgite kazni li{uvawe od sloboda<br />
Me|u argumetite {to vo literaturata i na razni nau~ni<br />
sobiri 757) se istaknuvaat protiv resocijalizacijata kaj dolgite kazni<br />
li{uvawe od sloboda na ova mesto se opredelivme za slenive:<br />
1. Vo okolnosta {to op{testveno-neprilagodenite lica sakame<br />
da gi prevospituvame i da gi akomodirame za `ivot i rabota na<br />
sloboda dr`ej}i gi vo uslovi na izolacija, dene{nite teoreti~ari i<br />
prakti~ari gledaat rizik da ne mo`e da bide ostvarena resocijalizacijata<br />
na osudenite lica. Vakviot proces e kontroverzen samiot na<br />
sebe za{to vo neslobodni i konfliktni uslovi osudenikot se osposobuva<br />
za polezno i socijalno prifatlivo odnesuvawe na sloboda.<br />
Nasproti ovoj progovor se istaknuva deka so li{uvaweto od<br />
sloboda edinstveno mo`e da se re{i pra{aweto na resocijalizacijata.<br />
Samo ako storitelot se izolira i stavi pod kontrola na nadle-<br />
`ni dr`avni organi mo`no e da se organizira stru~en i planski<br />
pristap vo negovoto prevospituvawe.<br />
2. Na predhodniot prigovor protiv resocijalizacijata se<br />
nadovrzuva zabele{kata deka dolgite kazni li{uvawe od sloboda imaa<br />
~esto za posledica prilagoduvawe na osudenikot na zatvorskata<br />
sredina. Po podolgotrajno ili pove}ekratno prestojuvawe vo kaznenopopravna<br />
ustanova, osudenikot mo`e do tolku da se so`ivee so nea {to<br />
757)<br />
Kaznite li{uvawe od sloboda bea izlo`eni na posebno ostra kritika na Vtoriot<br />
me|unaroden kongres za kriminologija odr`an vo Pariz 1950 god.<br />
407
ve}e stanuva nesposoben za normale `ivot na sloboda 758) . Ottamu ne se<br />
retki slu~aite da se izvr{i krivi~no delo so edinstvena cel na onoj<br />
{to go storil da bide vraten onamu kade {to naviknal da `ivee 759) . Na<br />
toj na~in se sozdva situacija vo koja {to kaznata go gubi svoeto<br />
neprijatno retributivno dejstvo no, {to e u{te polo{o, i svojata<br />
resocijalizaciska funkcija.<br />
3. Dolgotrajnite kazni li{uvawe od sloboda predizvikuvaat<br />
posledici vrz fizi~ki plan {to stojat vo negativna korelacija so<br />
rezultatite na prevospituvaweto. Vrz osudenikot vo prv red<br />
dejstvuvaat lo{ite smestuva~ki uslovi, nehigienata i nedovolnata<br />
ishrana. Vakvite nepovolni sostojbi mo`at bitno da ja naru{at<br />
op{tata zdravstvena sostojba na osudenicite.<br />
Nesomneno e deka vo svetot i kaj nas mo`at da se najdat<br />
ustanovi za koi {to sî u{te va`at ovie prigovori. Me|utoa, sevkupnite<br />
sostojbi poka`uvaat deka ovie pregovori denes sepak se neopravdani.<br />
Smestuva~kite i higienskite priliki vo ustanovite od<br />
sovremen vid naj~esto im odgovaraat na onie na sloboda, a ponekade se<br />
duri i podobri. Denes vo niv e zadol`itelno vrabotuvawe na lekari<br />
{to sekoga{ se dol`ni da uka`at soodvetna zdravstvena pomo{ i<br />
za{tita, a kvalitetot i kalori~nata vrednost na hranata glavno gi<br />
zadovoluvaat op{tite standardi.<br />
4. Podolgotrajnoto zatvorawe ostvaruva lo{o dejstvo vrz<br />
psihata na osudenicite. Monotonijata i siviloto na zatvorskiot<br />
`ivot, sledeni so sekojdnevni ograni~uvawa i zabrani mo`at te{ko<br />
da ja o{tetat psihata na osudenicite sozdavaj}i ~uvstvo na otfrlenost<br />
i izgubenost. Zatvorenikot ima ~uvstvo deka vremeto vo zatvorskiot<br />
ambient te~e mnogu posporo odo{to na sloboda. Toj gi broi<br />
~asovite, denovite, mesecite, godinite i seto ostanato {to vlijae na<br />
valorizirawe na vremeto pominato vo zatvorot. Dolgite periodi na<br />
zatvorski `ivot koj osudenicite ~esto predizvikuvaat malodu{nost,<br />
navika da zavisat od drugi {to vsu{nost e gubewe na samoinicijativata.<br />
Seto toa doveduva do razni oblici na depresija, ~uvstvoto na<br />
strav od vra}aweto na sloboda, a so samoto toa i do ote`nuvawe na<br />
procesot na resocijalizacijata 760) .<br />
5. Dolgite kazni li{uvawe od sloboda ostvaruvaat lo{o<br />
dejstvo i vrz socijalen plan. Odeweto na izdr`uvawe na kaznata zna~i<br />
758)<br />
Mo{ne slikovit primer na vakvo odnesuvawe mo`e da se najde vo deloto<br />
"Pikvikov klub" od ^arls Dikens (Prosveta, Beograd, 1968, str. 153-155). Tamu se<br />
zboruva za zatvorenikot "br. 20" koj po 17 godini pominati vo eden dol`ni~ki zatvor<br />
se steknal so privilegija sekoja ve~er da izleguva na pivo vo kr~mata preku patot na<br />
zatvorot. Koga edna ve~er se zadr`al ne{to pove}e vo kr~mata, od apsanxijata bil<br />
predupreden deka ako povtorno zadocni nema da mu ja otvori zatvorskata porta taka<br />
{to }e bide primoran zasekoga{ da ostane nadvor. Na toa zatvorenikot zatreperil<br />
kako trska i nikoga{ pove}e ne sakal da izleze nadvor od zatvorot.<br />
759)<br />
Procesot {to vodi kon sozdavawe navika da se `ivee vo zatvor vo penolo{kata<br />
literatura se narekuva prizonizacija.<br />
760)<br />
Vidovi}, B.V. O problematici du`ih zatvorskih kazni, Na{a zakonitost, Zagreb, 1982/5, str.<br />
26.<br />
408
prekin na vrabotuvaweto i profesionalnata kariera, telesno i<br />
du{evno otu|uvawe na osudenikot od semejstvoto, prijatelite i<br />
sredinata vo koja `iveel. Semejstvoto na osudenikot se doveduva vo<br />
te{ka materijalna sostojba i se sudira so nere{livi problemi od koi<br />
osobeno stradaat decata. Vo golem procent doa|a do razvod na<br />
postoe~kite brakovi, taka {to decata na osudenikot ostanuvaat<br />
nezgri`eni i vospitno zapu{teni. Ako kon toa se dodade i prezirot<br />
{to sredinata go izrazuva sprema ovie deca, toga{ {tetnoto dejstvo<br />
na zatvorot stanuva u{te pogolemo. Soznanieto za ovie problemi i<br />
otsustvoto na realni mo`nosti za nivno menuvawe se prekr{uvaat niz<br />
svesta na osudenikot i vodat kon apatija i rezignacija sprema<br />
op{testvoto i silen otpor sprema resocijalizacijata.<br />
6. Negativniot op{testven stav sprema samite osudeni lica se<br />
manifestira preku dejstvoto na stigmatizacijata i nivnoto otfrlawe<br />
od strana na sredinata. ^uvstvitelnosta na ovie momenti ostava<br />
niza {tetni posledici vrz osudenikot vo zavisnost od toa dali se<br />
izdr`uva ili ve}e e izdr`ana kaznata li{uvawe od sloboda. Dokolku<br />
izdr`uvaweto na kaznata e vo tek, koj osudenikot se javuva otpor kon<br />
"stigmatizatorite" i potreba za prenaso~uvawe na svoite kontakti<br />
sprema onie lica {to go nosat istiot `ig i so ogled na toa poinaku go<br />
vrednuvaat nivniot nov status. Takvoto selektirawe na me|usebnite<br />
komunikacii mo`e bitno da gi naru{i {ansite za resocijalizacija<br />
osobeno toga{ koga osudeni~kite grupi stanuvaat osnovna referenca<br />
za potvrduvawe na integritetot na sopstvenata li~nost.<br />
Nepovolniot op{testven odnos kon osudenikot prodol`uva i<br />
po negovoto izleguvawe na sloboda. So izrazenoto neprifa}awe,<br />
odbegnuvawe i ~esto omalova`uvawe na otpu{teniot osudenik mu se<br />
skratuvaat mo`nostite za povtorno dobivawe mesto vo op{testvoto.<br />
Za `al edna{ zalepenata etiketa - "Biv{ robija{", kaj najgolem del<br />
od javnosta skoro nikoga{ ne izbleduva i za onoj {to ja nosi, sozdava<br />
nepremostlivi te{kotii {to i te kako mo`at da go odvedat kon<br />
povtorno vr{ewe na krivi~ni dela.<br />
7. Protiv mo`nostite za ostvaruvawe efikasna resocijalizacija<br />
koj dolgite kazni li{uvawe od sloboda stoi prigovorot deka<br />
tie i vo sovremeni uslovi imaat kriminogeno dejstvo. Pritoa osobeno<br />
se potencira poznatiot fakt deka zatvorskata sredina e izvor na<br />
"kriminalna zaraza" {to zna~i prikladen ambient za razmena na<br />
kriminalni iskustva ili pak za nivno prenesuvawe vrz ponestabilni i<br />
pomladi li~nosti. Nakratko zatvorot kako posebna op{testvena<br />
zaednica, kako "posebno op{testvo vo op{testvo" bez ogled na stepenot<br />
na negovata modernizacija otsekoga{ bil i }e ostane "{kola na<br />
kriminalitetot" 761) , se dotoga{ dodeka ima lu|e {to mo`at negativno<br />
da deluvaat edni vrz drugi. Vo toj proces igra golema uloga<br />
sugestijata. Nejzinata mo} e osobeno izrazena toga{ koga proizleguva<br />
od najopasnite kriminalci koi se sposobni da se nametnat kako voda~i<br />
761)<br />
Za nekoi poinakvi stavovi vo ovoj pogled vidi: Radovanovi}, M. Krivi~no pravo SFRJ,<br />
op{ti deo, Savremena administracija, Beograd, 1975, str. 265-266.<br />
409
na osudeni~ki grupi vo zatvorskata zaednica. Izvesni osudenici so<br />
silata na svojata volja, intelekt i na~in na povedenie vo zatvorot, a<br />
ponekoga{ i poradi svojata fizi~ka superiornost uspevaat vo o~ite<br />
na drugite da se javat kako "heroi" i "neprikosnoveni avtoriteti".<br />
Nivniot visok status kaj ostanatite osudenici go obezbeduva bogatoto<br />
kriminalno iskustvo, dobroto poznavawe na re`imot i<br />
funkcioniraweto na zatvorskiot op{testven sistem i drugi elementi<br />
{to se od zna~ewe za dobivawe nakolnost od onie {to poradi svojata<br />
polo`ba i drugi nedostatoci na svojata li~nost poka`uvaat golema<br />
inferiornost i so ogled na toa pogolem stepen na sugestibilnost. Na<br />
ovie osudenici im e potreben primer {to svesno ili nesvesno treba<br />
da se podr`uva i sledi i toa, vo prv red, zaradi vozvratenata<br />
naklonost {to godi i obezbeduva za{tita, sigurnost i polesen `ivot<br />
vo zatvorot. Zatoa golem broj osudenici stanuvaat sredstvo vo racete<br />
na pomal broj iskriveni avtoriteti {to ve{to se koristi za<br />
ostvaruvawe na zlostorni~ki nameri koi mo`at da dojdat do izraz i vo<br />
samata ustanova, ili podocna nadvor od ustanovata.<br />
Kriminalnata zaraza mo`e da se ostvaruva i so posredstvo na<br />
poedine~na ili grupna prisilba od strana na edni vrz drugi osudenici<br />
me|utoa, toa e osobeno opasno toga{ koga nenametlivo se vnesuva vo<br />
svesta, ako pretstavuva spontano imitirawe na opredeleni obrasci<br />
{to se prika`uvaat kako neizbe`ni vrednosti na zatvorskata<br />
kultura 762) . Seto ova vodi kon popre~uvawe na normalnoto ostvaruvawe<br />
na procesot na resocijalizacijata. Ottamu i potrebata za<br />
otstranuvawe na kriminalnata zaraza po pat na smaluvawe na mo}ta na<br />
sugestijata. Takvoto eliminirawe delumno e mo`no so primena na<br />
kelisko zatvorawe, no so ogled na brojnite {tetni posledici na ovoj<br />
sistem, vra}aweto kon vakvo zatvorawe retko se prepora~uva. Vo ovaa<br />
smisla mnogu poprifatlivo e re{enieto {to vo prefrluvaweto na<br />
sugestijata vo race na formalniot zatvorski sistem (prevospitnata<br />
slu`ba) gleda efikasno sredstvo {to ja amortizira nejzinata<br />
negativna mo}. Na toj na~in nejzinata sila mo`e da se iskoristi vo<br />
sprotivna nasoka - kako metod za sugerirawe na onie vrednosti {to i<br />
odat vo prilog na resocijalizacijata, a ne vo korist na onie<br />
zatvorenici {to sakaat da zavladeat so drugite osudenici 763) .<br />
8. Zna~aen prigovor e i onoj deka mo`nostite za ostvaruvawe<br />
na resocijalizacijata ne se tolku golemi kolku {to obi~no se<br />
pretpostavuva. Vo potkrepa na ovoj stav Manuel Lopez Rej (Manuel<br />
Lopez-Rey) naveduva deka najprvin treba da se dopu{ti deka site<br />
762)<br />
"Stra{nata sila na sugestijata e vo toa {to ne e ve{ta~ki organizirana po pat na<br />
razni tehni~ki sredstva {to na moderniot ~ovek mu stojat na raspolagawe. Razornata<br />
mo} le`i tokmu vo toa {to sugestijata e odraz na eden sosema sponatan, intimen<br />
soobra}aj me|u zatvorenicite, zaradi {to taa e poprodorna, postojana i<br />
povlijatelna". Ku~evi}-Mla|enovi}, R. Osnovi penologija, str. 119. Za ovoj problem vidi i:<br />
Kup~evi}, R. Sugestija kao psiholo{ki faktor kriminaliteta, Narodna milicija, Beograd, 1957/10,<br />
str. 499-507.<br />
763)<br />
Vo ovaa smisla i Atanackovi}, D. <strong>Penologija</strong>, str. 301.<br />
410
delinkventi ne se sposobni za resocijalizacija 764) . Takvi se na primer<br />
onie lica od kategorijata na psihi~ki nezrelite, rastroeni i psihopatite<br />
sprema koi sekakov tretman naso~en kon nivno prevospituvawe<br />
ostanuva bez vidlivi rezultati. Natamu se veli deka ima i takvi<br />
osudenici koi ne treba da se resocijaliziraat osobeno onie kaj koi<br />
krivi~noto delo e epizoda ili nesre}en slu~aj vo `ivotot (kategirija<br />
na nebre`ni delinkventi). I, najposle, deka sekoja resocijalizacija<br />
ima ograni~en karakter. Kon sevo ova se dodava deka efektivniot<br />
karakter na resocijalizacijata ne se gradi samo vrz primenetite<br />
programi na tretman tuku i so uslovite koi postojat nadvor od<br />
kazneno-popravnite ustanovi, uslovi vrz koi zakonodavstvoto i<br />
kaznenata disciplina nemaat nikakvo vlijanie 765) .<br />
Vrz seto ova so pravo se nadovrzuva pra{aweto dali e porazumno<br />
resocijalizacijata na osudenite lica da se smeta za cel {to<br />
treba kolku e mo`no pove}e da se ostvari, a ne kako edinstvena cel na<br />
kaznata, i natamu, deka edna takva resocijalizacija ne e nikoga{<br />
definitivna i zasekoga{ obezbedena, tuku deka taa mo`e da bide<br />
postignata samo za eden razumen vremenski period 766) . Afirmativniot<br />
odgovor na ovie pra{awa e sosema prifatliv i za razika od nekoi<br />
drugi avtori 767) , otsekoga{ sum go zastapuval vo potkrepa na stavovite<br />
{to se vo nu`en dopir so ovoj probelem.<br />
9. Vo penolo{kata literatura ~esto se istaknuva deka<br />
dene{nite obidi za resocijalizacija na osudenite lica nemaat<br />
zna~ajno vlijanie za namaluvawe na recidivizmot. Taka na primer<br />
poznatiot francuski kriminolog @an Pinatel (Jan Pinatel) uka`uva<br />
deka sovremenata penalna i penitencijarna humanizacija "nemale<br />
nikakov uspeh" za {to svedo~i porastot na recidivizmot 768) . Vakvata<br />
konstatacija e prisutna i vo mnogu drugi istra`uva~i trudovi na<br />
poznati amerikanski, skandinavski i angliski avtori. Tie uka`uvaat<br />
na edna paradoksalna situacija koja spored niv se sogleduva vo faktot<br />
{to novite metodi se primenuvaat dosta intenzivno, naso~eni se kon<br />
"lekuvawe" na osudenite lica, a efektite sepak izostanuvaat 769) . Vo<br />
ovaa smisla se odi duri i dotamu {to se tvrdi deka nekoi empiriski<br />
istra`uvawa poka`ale deka procentot na pvratnicite me|u onie koi<br />
se osuduvani na dolgi kazni ne bil ni{to pomal odo{to kaj licata<br />
osuduvani na pokratki kazni li{uvawe od sloboda 770) .<br />
Me|utoa, ona {to ovde e posebno zna~ajno e deka kaj ovie i<br />
drugi avtori sepak dominira stavot deka pri~inite na recidivizmot<br />
764)<br />
Lopez-Rey, M. Dana{nji kazneni zahtevi i suvremena kriminalna politika, Izbor, Zagreb,<br />
1963/3/, str. 301.<br />
765)<br />
Ibid, str. 301.<br />
766)<br />
Ibid, str. 301.<br />
767)<br />
Resocijalizacijata kako edinstvena cel na kaznata se prote`ira od pove}e avtori.<br />
Me|u niv e i Ba~i}, F. Organizacija i tok procesa prevaspitanja zatvorenika, JRKKP, Beograd,<br />
1963/1, str. 29.<br />
768)<br />
Vidi: Milutinovi}, M. <strong>Penologija</strong>, str. 74.<br />
769)<br />
Arnaudovski, Q. <strong>Penologija</strong>, str. 121.<br />
770)<br />
Taka: Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit, str. 343. i dr.<br />
411
ne le`at vo svojstvata na samata kazna li{uvawe od sloboda tuku vo<br />
neusovr{eniot na~in na nejzinoto izvr{uvawe. Vo taa nasoka<br />
Pinatel veli deka primenata na eden nov sistem na izvr{uvawe na<br />
krivi~nite sankcii se ostvaruva vo stari i neizmeneti uslovi,<br />
klasifikacijata na osudenite lica ne e dokraj razrabotena i postavena<br />
na novi osnovi, opservacijata na osudenite lica, koja spored nego<br />
pretstavuva kamen temelnik na noviot sistem, e izdovena od procesot<br />
na resocijalizacijata, ne se re{eni pra{awata svrzani so pravniot<br />
tretman na osudenite lica, na rabotnata terapija i drugite oblici na<br />
tretman ne im se pristapuva od stojali{te na najnovite dostigawa vo<br />
soodvetnite nauki. Site ovie i nekoi drugi elementi pridonesuvaat da<br />
se zgolemuva agresivnosta na osudenite lica i da raste<br />
recidivizmot 771) . Ottamu proizleguva deka lo{ata organizacija na<br />
kazneno-popravnite ustanovi e edna od pri~inite za javuvaweto na<br />
recidivizmot, odnosno deka zatvorskite uslovi i zatvorskata<br />
atmosfera ostvaruvaat negativno dejstvo vrz resocijalizacijata na<br />
osucenite lica.<br />
10. Od druga strana problemot na ostvaruvaweto na<br />
resocijali-zacijata se povrzuva so sostojbite samo vo nekoi kaznenopopravni<br />
ustanovi. Vo taa smisla se istaknuva deka vo amerikanskata<br />
i zapadnoevropskata penitencijarna praktika ima slu~ai kade ne se<br />
po~ituvaat osnovnite prava na zatvorenicite, deka so niv se postapuva<br />
nehumano, deka se izlo`eni na razli~ni izma~uvawa, zlostavuvawa,<br />
poni`uvawa, na izma~uva~ka i neproduktivna rabota i na drugi<br />
zloupotrebi {to seriozno go naru{uvaat uspehot na<br />
resocijalizacijata.<br />
Vo prilog na gornoto ~esti se povikuvawata na izve{tajot na<br />
interamerikanskata komisija za ~ovekovi prava od april 1973 god. vo<br />
koja se naveduva deka vo zatvorite na dr`avite ~lenki na ovaa<br />
organizacija {iroko se primenuvaat razni oblici na izma~uvawe so<br />
upotreba na elekri~ni instrumenti, surovi orudija i sl. Vo eden drug<br />
dokument donesen na Prviot kongres na ON za spre~uvawe na<br />
kriminalitetot i tretmanot so zatvorenicite se sodr`ani na~elata<br />
na zdravstvenata etika i za{tita na licata od nehumano i<br />
poni`uva~ko postapuvawe. So ovoj dokument se nastojuva da se<br />
otstranat zloupotrebite od tipot na lekarski terapii na nemirni<br />
zatvorenici so primena na hemiski preparati. Takvata za{tita e<br />
potrebna i od upotrebata na elektro{okovi i psihohirur{ki intervencii<br />
koi isto taka se naso~eni kon smiruvawe ili podobruvawe na<br />
povedenieto na nevramnote`enite i osobeno agresivni zatvorenici.<br />
Golemo somnenie se izrazuva i vo pogled na "dobrovolnata" soglasnost<br />
na osudenicite so seksualni rastrojstva da ja prifatat kastracijata<br />
koja kako osobeno surov metod se koristi za neutralizacija na nivnite<br />
strasti vo Danska. Za{titata od medicinski zloupotrebi se predlaga<br />
i za slu~aite kade {to se manipulira so navodno dobrovolna<br />
soglasnost na osudenicite da stanat "eksperi-mentalni gluvci" vrz<br />
771)<br />
Navedeno spored Arnaudovski, Q. op. cit, str. 122.<br />
412
koi se isprobuvaat novi farmaceutski preparati od oblasta na<br />
klini~kata farmakologija. Protiv vakvi i sli~ni intervencii vrz<br />
teloto i psihata na osudenikot mo`at da se upatat niza prigovori<br />
kako od aspekt na humanosta taka i od aspekt na pravednosta na<br />
kaznuvaweto 772) . Toa {to osudenite lica ponekoga{ go prifa}aat<br />
ne~ove~noto odnesuvawe so niv ne e nikakov dokaz za natamo{na<br />
egzistencija na ovie i sli~ni metodi na postapuvawe za{to e pove}e<br />
od jasno deka na toa se soglasuvaat zaradi steknuvawe na opredeleni<br />
pogodnosti i da bidat pobrzo otpu{teni na sloboda. Eklatanten dokaz<br />
za toa e na primer, masovniot odziv na osudenicite sprema<br />
krvodaritelskite akcii vo na{ite kazneno-popravni ustanovi 773) , iako<br />
e pove}e od jasno deka tie, kako i "neporo~nite" gra|ani vsu{nost, ne<br />
se odlikuvaat so nekoj posebna dare`livost koga }e se najdat na<br />
sloboda. Ottamu e vo pravo Atanackovi} koga zaklu~uva deka<br />
nehumanosta koja sprema osudenicite se sproveduva denes ne e ni{to<br />
pomala od nehumanosta {to postoe{e vo porane{nite periodi.<br />
Dene{nata nehumanost e duri zna~itelno poperfidna, veli istiot<br />
avtor, za{to se vr{i so primena na nau~ni metodi, koi bez pogolemi<br />
fizi~ki stradawa go uni{tuvaat zdravjeto, duhovniot i telesniot<br />
integritet na ~ovekot 774) .<br />
11. Kaj dolgite kazni li{uvawe od sloboda poseben problem e<br />
toa {to nivnoto vremetraewe ~esto go nadminuva ona vreme {to e<br />
neophodno potrebno da se ostvari opredelen program na<br />
resocijalizacija. Vo toj slu~aj se javuva prazen prostor {to mo`e da<br />
mu nanese golema {teta na dotoga{ postignatite rezultatite od sprovedeniiot<br />
tretman. Toga{ natamo{noto zadr`uvawe na osudenikot vo<br />
kazneno-popravnite ustanovi ve}e ne e vo soglasnost so barawata na<br />
resocijalizacijata i od niza pri~ini se pretvora vo faktor na nejzino<br />
obezvrednuvawe.<br />
Vrz gornite empiriski soznanija se nadovrzuvaat dve pra{awa:<br />
prvoto, za opredeluvaweto na optimalni vremenski granici {to se<br />
neophodno potrebni za ostvaruvawe na efikasna resocijalizacija, i,<br />
vtoroto, za sodr`inite so koi treba da se ispolni "ostatokot na<br />
kaznata" za{to bez soodvetno osmisluvawe toj del od kaznata {to ne e<br />
pokrien so prevospiten tretman bi se pretvoril vo gola represija. Vo<br />
penolo{kata teorija se napraveni pove}e obidi {to na rali~en na~in<br />
odgovaraat na prvoto pra{awe. Taka na primer, Roksin povikuvaj}i se<br />
na opredeleno iskustvo istaknuva deka kaznata od edna do najmnogu pet<br />
772)<br />
Vo ovaa smisla e mo{ne indikativen poznatiot citat na Kant vo koj se veli: "[to<br />
da se misli za predlogot na eden na smrt osuden zlostornik ako se soglasi da se<br />
podlo`i na opasni ekperimenti so ~ija pomo{ lekarite bi do{le do nekoe novo, za<br />
zaednicata korisno soznanie i ako bi imal sre}a dobro da pomine - da mu se po{tedi<br />
`ivotot? Takviot predlog na lekarskiot kolegium sudot so prezir bi go odobril:<br />
za{to pravdata ve}e ne e pravda ako se prodava bez ogled kolkava e cenata", Navedeno<br />
spored: Primorac, I. op. cit, str. 15-16.<br />
773)<br />
Vidi: "Zatvorska humanost", Ve~er, Skopje, 5.10.1992, str. 2.<br />
774)<br />
Atanackovi}, D. <strong>Penologija</strong>, str. 94.<br />
413
godini e najpogodna za ostvaruvawe na resocijalizacijata 775) . Spored<br />
edno anglisko istra`uvawe najefikasna resocijalizacija mo`e da se<br />
postigne so kazna li{uvawe od sloboda vo traewe od 5-8 godini 776) . Vo<br />
edno drugo istra`uvawe sprovedeno vo biv{iot SSSR se veli deka<br />
najefikasni kazni li{uvawe od sloboda se onie vo traewe od 6-7<br />
godini 777) . Ne vpu{taj}i se vo natamo{noto nabrojuvawe smetame deka<br />
nitu edno od ovie i sli~ni istra`uvawa ne mo`at da ja opredelat<br />
dol`inata na potrebnoto vreme za efektuirawe i na najprecizno<br />
zacrtanite programi za resocijalizacija za{to nejzinata uspe{na<br />
realizacija vo prv red zavisi od individualnite svojstva na sekoj<br />
osudenik posebno.<br />
Nasproti ovie obidi za nas e mnogu pozna~ajno da se iznajde<br />
vistinskiot kriminalno politi~ki odgovor na vtoroto pra{awe po<br />
koe teorijata malku se proiznesuva. Ottamu i potrebata za prodlabo-<br />
~eni istra`uvawa koi treba da poka`at dali vo taa nasoka mo`ebi e<br />
potrebno da se odi kon skratuvawe na op{tiot zakonski maksimum na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda ili mo`ebi re{enieto se krie vo<br />
zadol`itelnata primena na uslovniot otpust. Onie {to bi prigovorile<br />
deka so nekoe od predhodnite re{enija se naru{uva na~eloto na<br />
pravednost mo`ebi }e ponudat drugi podelotvorni merki na<br />
institucionalen ili voninstitucionalen tretman ili pak }e se<br />
odlu~at za sovremenata amerikanska maksima "Nothing works" (Ni{to<br />
ne prezemaj) {to bi se odnesuvalo samo na onoj vremeski prostor {to e<br />
"vi{ok" na kaznata. Iako e te{ko da se predvidi koj od ovde<br />
navedenite ili mo`ebi samo nekoi stavovi }e preovladeat, edno e<br />
sigurno - deka ovde se raboti za problem {to natamu go komplikuva i<br />
go doveduva pod somnenie konceptot na resocijalizacijata.<br />
12. Opredeleni osnovi za zgolemuvawe na pesimisiti~kiot<br />
odnos kon rezultatite na resocijalizacijata se nao|aat i vo<br />
raznovidnite slabosti {to gi manifestiraat pripadnicite na zatvorskata<br />
administracija, osobeno onie {to i pripa|aat na stra`arskata<br />
i prevospitnata slu`ba. Od niza pri~ini me|u koi glavno<br />
mesto im pripa|a na problemite {to proizleguvaat od zatvorskite<br />
uslovi, sudirot na vrednostite na formalniot i neformalniot zatvorski<br />
sistem, nepovolnata obrazovna struktura i nestru~nosta na del<br />
od stra`arite i vospituva~ite, inertnosta i sporoto prilagoduvawe<br />
kon novite struewa vo penitencijarnata oblast, ~esto se slu~uva da se<br />
kr{at propi{anite normi na odnesuvawe sprema osudenite lica i da<br />
se naru{uvaat na~elata na prevospitniot tretman. Od okolnosta da se<br />
`ivee so osudeni lica i celiot raboten vek da se mine vo izolacija i<br />
pokraj site usilbi da se odr`i nu`nata distanca, vrz stra`arskiot i<br />
prevospitniot personal postojano lebdi opasnosta da bidat vovle~eni<br />
vo zatvorskiot sistem na interakcii so svoi sopstveni stavovi,<br />
potrebi, interesi i ~uvstva. Toa pridonesuva da se sozdadat premnogu<br />
bliski odnosi na relacijata stra`ar ili vospituva~ - osudeno lice.<br />
775)<br />
Roxin, C. op. cit, str. 9.<br />
776)<br />
Vidi: Ba~i}, F. Krivi~no pravo, str. 598.<br />
777)<br />
Vidi: Vidovi}, B.V. op. cit, str. 25.<br />
414
Vo takvi slu~ai potrebata da se vrze nekoj osudenik za upravata so<br />
uloga na taster (cinkaro{) na primer, konkretniot slu`benik go<br />
pretvara vo dol`nik na osudenikot. Pregolemoto so`ivuvawe so<br />
problemite i potrebite na osudenikot mo`e da gi privatizira<br />
odnosite do mera {to se ogleda vo otstapuvawe na brojni privilegii<br />
na mal broj na osudenici na o~igled na onie koi so svoeto zalagawe i<br />
dobar odnos navistina gi zaslu`ile. Nasproti vakvata bliskost vo<br />
penologijata poznata kako "intimizirawe so osudenicite" koj nekoi<br />
pripadnici na upravata mo`e da se javi i odiozen odnos sprema<br />
opredeleni zatvorenici. Nadzornikot i vospituva~ot kako `ivi lu|e<br />
mo`at da vlezat vo konflikt so nekoj osudenik koj kon takov<br />
konflikt gi provocira {to ne zna~i deka se isklu~eni i takvi sudiri<br />
vo ~ija osnova li`i toa {to nekoj od najrazli~ni pri~ini nekomu ne<br />
mu se bendisuva. Nastojuvaweto da se iskoristi sekoj prilika protiv<br />
takviot osudenik, a ponekoga{ i samo malata promena na pristapot,<br />
{to mora da bide ednakov sprema site, se dovolni pri~ini<br />
konkretniot poedinec zasekoga{ da bide izguben za resocijalizacija.<br />
Suptilnosta na ovie odnosi vodi dotamu {to za sozdavaweto otpor<br />
sprema resocijalizacijata ponekoga{ e dozvoleno i samo subjektivno<br />
~uvstvo na obespravenost {to nema nikakva realna, odnosno<br />
objektivna zasnovanost.<br />
13. Edna od prakti~nite kriminalnopoliti~ki pri~ini za<br />
neefi-kasnosta na resocijalizacijata kaj dolgite kazni li{uvawe od<br />
sloboda se nao|a vo se pogolemata orientacija na sudovite kon<br />
izrekuvawe na ovie kazni. Ottamu proizleguva golemiot broj na onie<br />
koi izdr`uvaat podolgi kazni zatvor so natamo{na tendencija za<br />
takov porast. Polnite i prepolnite zatvori od svoja strana<br />
predizvikuvaat ogromni te{kotii za prevospitnata slu`ba na koja<br />
{to ne i ostanuva dovolno vreme za ostvaruvawe na planiranite<br />
zada~i. Vo ovaa smisla se istaknuva deka i pokraj toa {to potrebite<br />
na osudenite lica, osobeno na pove}ekratnite povratnicii i telesno<br />
i du{evno pote{ko rastroenite lica, od zasilen tretman postojano se<br />
zgolemuvaat, takviot tretman spored obemot i kvalitetot postojano se<br />
namaluva. Toa doveduva do smaluvawe na mo`nostite za resocijalizacija<br />
na osudenite lica, a ova za natamo{na posledica go ima<br />
zgolemuvaweto na povratot. Porastot na povratot, a so toa i na<br />
kriminalitetot voop{to, obi~no vodi kon zaostruvawe na kaznenata<br />
politika {to zna~i u{te pogolem broj na osudenici na kazna<br />
li{uvawe od sloboda i toa so relativno podolgo traewe. Na toj na~in<br />
kazneno-popravnite ustanovi u{te pove}e se polnat i natamu gi<br />
stesnuvaat mo`nostite na resocijalizacijata.<br />
14. Kone~no kako prakti~en argument protiv resocijalizacijata<br />
se istaknuva i te{ko sovladliviot problem {to se sostoi vo<br />
nedostig na pari. Se uka`uva deka programite na resocijalizacija koi<br />
vetuvaat uspeh baraat razli~ni priodi kon li~nosta na storitelot na<br />
krivi~noto delo, a so toa i kadrovsko popolnuvawe na prevospitnite<br />
slu`bi, izgradba na ustanovi vo koi }e se sproveduva specijaliziran<br />
tretman, kako i drugi barawa od materijalno-tehni~ka priroda {to vo<br />
nedostig na finansiski sredstva ne vodat kon ubavo zamislenata cel -<br />
415
esocijalizacija na osudenite lica.<br />
15. Kon predhodno navedenite prigovori opredeleni od<br />
skepticizmot vo mo`nostite na resocijalizacijata treba da se navedat<br />
i onie zabele{ki {to ñ se upatuvaat na za{titnata i generalnopreventivanata<br />
funkcija na dolgite kazni li{uvawe od sloboda. Na<br />
toj na~in se kompletira pretstavata za site lo{i strani na ovie kazni<br />
i se dobiva zna~ajna podloga za natamo{ni intervencii vo ovaa<br />
oblast. Vo ovaa smisla se naglasuva deka so izolacijata na storitelot<br />
na krivi~nosto delo se postignuva samo privremena op{testvena<br />
za{tita od nivnoto kriminalno odnesuvawe {to se protega od<br />
momentot na nivnoto izleguvawe od kazneno-popravnata ustanova.<br />
Me|utoa, op{testvenata zaednica ne e sigurna ni toga{ koga<br />
osudenikot e izoliran za{to mo`e da vr{i krivi~ni dela sprema<br />
administracijata ili ostanatnite osudenici. I generalnopreventivnoto<br />
dejstvo na ovie kazni e ograni~eno za{to postojat<br />
zatvorenici {to odnapred se podgotveni na rizikot da bidat li{eni<br />
od sloboda. Nekoi od niv duri i smetaat na toa deka pove}e im se<br />
ispla}a izvle~enata korist od zlostorot odo{to godinite {to treba<br />
da se pominat vo zatvorot koi, vpro~em, sekoga{ mo`at da se namalat<br />
so primena na institutite pomiluvawe, amenstija i usloven otpust.<br />
Najposle, zaradi nivoto na sovremenite uslovi vo koi se izdr`uva<br />
kaznata vo praktikata se javuvaat i takvi lica {to vo storenoto delo<br />
gledaat mo`nost za privremeno re{avawe na svoite egzistencionalni<br />
problemi od smestuvawe i ishrana.<br />
Zaradi otstranuvawe na navedenite nedostatoci i nepovolnite<br />
dejstva na kaznite li{uvawe od sloboda vo penitencijarnata oblast se<br />
prezemaat niza merki {to i natamu se vrzani za konceptot na<br />
resocijalizacijata. Vo kazneno-popravnite ustanovi se organizira<br />
rabota za osudenite lica, se voveduvaat razni kulturno-prosvetni,<br />
zabavni i drugi sodr`ini {to imaat za cel da go osposobat osudenikot<br />
za normalen `ivot na slobada. Kontaktite me|u zatvorenicite i<br />
slobodnata sredina ne prestanuvaat tuku naprotiv se intenziviraat.<br />
Pravata i pogodnostite na osudenite lica postojano se pro{iruvaat i<br />
prilagoduvaat na postavenite zada~i {to se sostojat vo redovno<br />
odr`uvawe na komunikaciite so nadvore{niot svet zaradi<br />
izbegnuvawe na posledicite za koi napred govorevme. Postojano se<br />
usovr{uva organizacijata na ustanovite za izvr{uvawe na ovie kazni,<br />
klasifikacijata i tretmanot na osudenicite i drugite postapki za<br />
postignuvawe pogolem uspeh na resocijalizacijata.<br />
Me|utoa, i pokraj ona {to se prezema vrz ovoj plan i natamu<br />
izostanuvaat zadovoluva~kite rezultati za{to e nevozmo`no da se<br />
pronajde takov na~in na izvr{uvawe na kaznata li{uvawe od sloboda<br />
{to }e gi eliminira site nejzini {tetni posledici. Ottamu treba da<br />
se ocenuva i pristapot kon navedenite prigovori. Tie ne go<br />
postavuvaat pra{aweto za celosno eliminirawe na ovie kazni koi i<br />
natamu treba da ostanat edno od glavnite sredstva na kaznenata<br />
politika. Vo ovoj moment navistina e te{ko da se sogleda vidot na<br />
nekoja druga sankcija {to bi mo`ela da se pojavi kako efikasna<br />
zamena za dolgite kazni li{uvawe od sloboda. Ottamu se postavuva<br />
416
dilemata kako da se postapi so storitelite na osobeno te{ki krivi-<br />
~ni dela, profesionalnite delinkventi, storitelite na kvalificirani<br />
ubistva, organizatori na zlostorni~ki zdru`enija i drugi vidovi<br />
na beskompromisni tipovi na zlostornici 778) sprema koi ne doa|a<br />
predvid primena na poblag vid sankcija ili pak nekoja merka {to se<br />
sostoi vo nivni tretman na sloboda. Vo otsustvo na smrtnata kazna,<br />
kako {to e toa slu~aj kaj nas, dolgite kazni i do`ivotnoto li{uvawe<br />
od sloboda se edinstveno re{enie {to doa|a predvid koga se raboti za<br />
najte{kite zlostornici. Ottamu vo sovremenata krivi~nopravna i<br />
penolo{ka teorija i pokraj se pogolemoto prisustvo na<br />
humanisti~kite sfa}awa, {to vo kazneno-popravnite ustanovi vo koi<br />
osudenikot se u~i na sloboda i vo pogolemata primena na<br />
voninstitucionalnanite merki ja gledaat najdobrata reforma na<br />
penitencijarniot sistem, i natamu egzistiraat silni usilbi za<br />
zadr`uvawe na ovie kazni kako retributivna merka.<br />
bb) Resocijalizacijata i kratkite kazni li{uvawe od sloboda<br />
I. Protiv kratkite kazni li{uvawe od sloboda se naveduvat<br />
slednite prigovori:<br />
1. Najva`niot i naj~esto istaknuvan e sekako onoj argument<br />
spored koj so primenata na ovie kazni ne mo`at da se ostvarat<br />
nejznite celi. Vo teoriajta se smeta deka ovie kazni ne mo`at vo<br />
celost da im odgovorat kako na barawata na generalnata i specijalnata<br />
prevencija taka ni na retributivnata komponenta - su{tinata<br />
na kaznata, otelotvorena vo opredelen intenzitet na odmazda.<br />
Koga se raboti za generalnata prevencija se tvrdi deka<br />
kratkite kazni ne deluvaat zastra{uva~ki vrz mo`nite storiteli na<br />
krivi~ni dela i vrz jakneweto na op{testveniot moral, odgovornost i<br />
disciplina. Pritoa e osobeno interesen isklu~iviot stav kon<br />
intimidacijata iako do den-denes ne e izgraden cvrst metodolo{ki<br />
kriterium spored koj bi mo`elo da se opredeli vistinskoto mesto na<br />
zastra{uva~koto dejstvo ne samo na ovie, tuku i na site drugi vidovi<br />
kazni. Me|utoa,, ako se ostavat na strana ednostranite i pau{alni<br />
ocenki i ekstremni razmisluvawa na poedini avotori (List, Barns i<br />
Titers, Kinberg i dr.) sepak mora da se priznae deka kaj predviduvaweto<br />
i izvr{uvaweto na kratkotrajnite kazni li{uvawe od sloboda<br />
vakvite stavovi ne se bez racionalna podloga. Ona so {to se osporuva<br />
zastra{uva~koto dejstvo na ovie kazni bi mo`elo da se vidi od<br />
slednovo. Na prvo mesto doa|a zdravorazumskata postavka deka<br />
opredelen broj lu|e nikoga{ ne bi izvr{ile krivi~no delo, pa duri<br />
778)<br />
Spored nekoi avtori primenata na dolgite kazni li{uvawe od sloboda e opravdana<br />
i sprema kategorijata na tn. "op{testveno nedisciplinirani storiteli na krivi~ni<br />
dela", kategorija vo koja vleguvaat onie delinkventi {to gi karakterizira otsustvo<br />
na ~uvstvo na op{testvena odgovornost, koi ne se spremni da gi prifatat<br />
op{testvenite normi na povedenie. Kaj niv ovie kazni treba da predizvikaat<br />
soodveten individualen {ok. Taka: Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit, str. 342.<br />
417
ni toga{ koga ne bi postoela krivi~nopravna zakana. Toa se onie lica<br />
{to poka`uvaat odvratnost kon zlostorstvata, ne poredi<br />
predupreduvaweto na zakonot i stravot od kaznata tuku poradi<br />
ispravnata socijaliziranost na nivnata li~nost. Toa se onie lica koi<br />
{to u{te od detstvoto steknale naviki da bidat ~isti i na koi bi im<br />
bilo ma~no da se izvlakaat duri i toga{ koga nikoj ne gi gleda 779) . Ili<br />
kako {to veli Veber: "socijalniot ~ovek nikoga{ ne bi vr{el<br />
krivi~ni dela, duri ni toga{ koga tie ne bi bile inkriminirani" 780) .<br />
Od druga strana ne e bez zna~ewe i ednostavniot iskustven fakt deka<br />
naj~esto se vr{at tokmu onie dela za koi se zakaneti kratkovremeni<br />
kazni zatvor, {to uka`uva na toa deka opredeleni kriminolo{ki i<br />
viktimolo{ki okolnosti imaat posilno dejstvo od vozdr`uva~koto<br />
vlijanie na zakonot. Vo prilog na toa zboruva i ve}e potvrdenoto<br />
soznanie deka kaj opredelena kategorija lica poradi op{testveno<br />
ekonomskite, politi~kite, kulturnite, eti~kite i drugi op{testveni<br />
vlijanija, vo sodejstvo so elementite {to ja so~inuvaat nivnata<br />
psiholo{ka struktura, ne mo`e da se o~ekuva generalnopreventivniot<br />
efekt na kaznata. Toa se kategorii na recidivisti, golem del od<br />
politi~kite delinkventi koi svesno se `rtvuvaat za opredeleni<br />
ideolo{ki na~ela, lica so atrofirano ~uvstvo na vina, mentalno<br />
bolni i nepresmetlivi lica, lica {to se re{ile za deloto poradi<br />
bezizleznata te{ka ekonomska polo`ba, seksualni psihopati, onie<br />
lica koi poradi bilo kakvi nekonformisti~ki stavovi ne go<br />
odobruvaat i prifa}aat postojniot sistem na inkriminirani<br />
povedenija itn.<br />
Koga se zboruva za op{tata preventivna cel na kaznata so<br />
kratko traewe {to treba da se postigne so zastra{uvawe neprifatlivo<br />
ni e stojali{teto spored koe e osobeno zna~aen stravot {to so<br />
sebe go nosi nelagodnosta vo vrska so samata procedura do<br />
izrekuvaweto na kaznata koja so ogled na svoeto kratko traewe i ne<br />
mora preventivno da deluva 781) .<br />
Specijalnopreventivniot efekt na kaznata so krako traewe e<br />
izlo`en na posebni kritiki. Najve`niot prigovor e deka so ovie<br />
kazni ne mo`e da se postigne resocijalizacijata na delinkventite.<br />
Toa proizleguva ottamu {to so ogled na nivnoto traewe i uslovite vo<br />
koi se izvr{uvaat ovde gi nema voobi~aenite oblici i metodi na<br />
prevospiten tretman. Ako za eden uspe{en tretman e neophodna<br />
opservacija i klasifikacija na osudenite lica koi vo prepolnetite<br />
zatvori ne mo`at da se ostvarat toga{ e iluzorno i o~ekuvaweto za<br />
izmena na kavlitetot na li~nosta na osudenite lica. Vo takvi uslovi<br />
tie nu`no se prepu{teni sami na sebe i edinstveno im preostanuva da<br />
go ~ekaat mometot na izleguvaweto na sloboda so postojano zacvrstuvawe<br />
na stavot deka zatvorot e samo ne{to {to treba da se izdr`i. Od<br />
779)<br />
Vidi: Holbah, P. op. cit, str. 206.<br />
780)<br />
Navedeno spored Milutinovi}, M. Kriminalna politika, Savremena administracija,<br />
Beograd, 1984, str. 280.<br />
781)<br />
Vidi: Lazarevi}, D. Kratkotrajne kazne zatvora, str. 45.<br />
418
druga strana, otsustvoto na postrogiot disciplinski re`im {to e<br />
op{ta karakteristika vo ustanovite kade {to se izdr`uvaat ovie<br />
kazni go ra|a ~uvstvoto deka toa {to treba izdr`i ne e tolku stra{no<br />
so ogled na ona {to predhodno se zamisluvalo. Vo ovaa smisla e<br />
mo`ebi dovolno ilustrativen primerot na eden osudenik {to do{ol<br />
na izdr`uvawe na kazna vo eden od na{ite zatvori. Koga na ova lice so<br />
ne{to povisoko obrazovanie mu bila poka`ana prostorijata za<br />
spiewe, so neskriena iznenadenost i zadovolstvo postavil pra{awe: -<br />
Zarem vo zatvor se spie na kreveti?<br />
Prigovot {to na kratkite kazni im e upaten vo odnos na<br />
nemo`nosta da ja ostvarat retributivnata funkcija na kaznuvaweto<br />
proizleguva od nivnoto kratko traewe koe im dava pe~at na blagost.<br />
Zaradi toa osudenite lica vo ovaa kazna ne gladaat nekoe pogolemo<br />
zlo i ne ja ~uvastvuvaat kako golema neprijatnost. Me|utoa, mora<br />
vedna{ da se ka`e deka vo sovremeni uslovi koga humanizacijata i<br />
resocijalizacijata na osudenite lica stanuvaat vrvni na~ela na<br />
izvr{uvaweto na kaznata, vakvite prigovori nemaat nekoi posebno<br />
zna~ewe i avtomatski se pretvoraat vo nivna sprotivnost, odnosno vo<br />
ne{to {to im odi vo prilog na ovie kazni. Retribucijata kako<br />
supstrat na socijalno-eti~kiot prekor za storenoto ostanuva,<br />
vsu{nost, i natamu e bitie na kratkite kazni kako i na sekoja kazna<br />
voop{to, no vo onaa mera {to ne smee da go zagrozi ostvaruvaweto na<br />
celite na kazuvaweto. Insistiraweto kon celosna srazmernost vo<br />
kaznuvaweto mo`e da dovede do niza nelogi~ni konsekvencii, a<br />
osobeno kon barawa za zamena na kratkite kazni so dolgi kazni<br />
li{uvawe od sloboda, ili pak, so drugi neprifatlivi, denes, duri i<br />
apsurdni zalagawa 782) .<br />
2. Kratkite kazni se nepravedni. Vakvata konstatacija<br />
proizleguva od sporeduvaweto na uslovite vo koi se izvr{uvaat<br />
kratkite kazni zatvor nasproti onie {to postojat za osudenite lica<br />
vo kazneno-popravnite domovi vo koi prestojuvaat osudenicite na<br />
dolgi kazni zatvor. Imeno, ne e te{ko da se zabele`i deka vo<br />
permanentnite streme`i kon usovr{uvawe na penitencijarniot<br />
sistem vo mnogu zemji vo svetot glavniot akcent be{e staven vrz<br />
podobruvaweto na uslovite vo kaznenite zavodi za smetka na zatvorite<br />
vo koi se izvr{uvaat kratkovremenite kazni. Nesporen e faktot deka<br />
vo izminatiot period mnogu pove}e e napraveno vo pogled na<br />
kadrovskoto kompletirawe, osovremenuvawe na site oblici na<br />
782)<br />
Vo ovaa smisla na Vtoriot kongres na germanskata grupa na me|unarodnoto<br />
zdru`enie za krivi~no pravo vo 1891 god. be{e postaveno pra{awe: dali e mo`no na<br />
kratkite kazni da im se dade poo{truva~ko dejstvo i ako mo`e, na koj na~in toa treba<br />
da se stori. Po odnos na prvoto pra{awe be{e zazemen potvrden stav, a kako<br />
prikladni sredstva za taa namena bea prepora~ani: a) smaluvawe na ishranata, b)<br />
tvrda postela, v) mra~na kelija, g) prisilna rabota i d) odzemawe na pravoto na<br />
rabota. Vakvoto poostruvawe be{e predvideno kako fakultativna mo`nost vo<br />
zakonite, a nivnoto izrekuvawe trebe{e da zavisi od sekoj konkreten slu~aj. Vidi:<br />
Markovi}, B. Sredstva za zamenu kratkovremene kazne li{ewem slobode, Izd.<br />
Kwi`ara Geca Kon, Beograd, 1909, str. 42-44.<br />
419
tretman, izgradbata na soodvetni objekti za taa namena, podobruvawe<br />
na smestuvaweto, snabduvawe so neophodna oprema i drugi uslovi za<br />
poefikasno izvr{uvawe na kaznite li{uvawe od sloboda vo traewe od<br />
preku edna godina. Od druga strana takvite procenki izostanaa koga se<br />
raboti za podobruvaweto na op{tata sostoba na zatvorite. Iako ovoj<br />
proces ne e karakteristi~en za na{ata Republika, tuku naprotiv,<br />
mo`e da se ka`e deka kaj nas mnogu pove}e e storeno vo sprotivna<br />
nasoka, sepak se prisutni ogromni razliki vo mo`nostite {to gi<br />
nudat ednite, odnosno drugite ustanovi. Od tie pri~ini so pravo se<br />
postavuva moralna dilema: koi se racionalnite momenti onie<br />
osudenici {to storile pote{ki krivi~ni dela i zaslu`ile pogolema<br />
op{testvena osuda da imaat podobri uslovi za `ivot vo kaznenopopravnata<br />
ustanova od onie storiteli {to se javuvaat kako polesni<br />
vinovnici i me|u koi e golem brojot na nebre`ni i slu~ajni<br />
storiteli. Neli e toa nepravda kon onie lica {to se smesteni vo<br />
zatvorite kade se nao|aat i istra`nite zatvorenici koj {to vo golem<br />
obem go okupiraat vnimanieto na i onaka maliot broj stru~ni kadri<br />
na ovie ustanovi. Ili nakratko, te{ko mo`e da se opravda ovaa<br />
nepravednost vo koja pokraj nedovolnata op{testvena gri`a kon<br />
osudenicite na ovoj vid kazni golem udel ima i zateknatata sostojba na<br />
neprikladni ustanovi no, i brojni drugi objektivni i subjektivni<br />
slabosti.<br />
3. Otsustvoto na prevospiten tretman {to ne samo duhovno tuku<br />
i vremeski bi gi anga`iral osudenite lica vo zatvorot sozdava<br />
pogodni uslovi za razmena na kriminalni iskustva. Prazniot prostor<br />
{to treba da go popolnat pozitivnite vlianija na zatvoskata uprava<br />
se iscrpuva vo denono}ni kontakti me|u samite osudenici, vo vzaemni<br />
razgovori i mudruvawa koi vo golem obem ja anuliraat dosadata.<br />
Pritoa polo{ite zatvorenici, a osobeno povratnicite mnogu polesno<br />
se nametnuvaat vrz ostanatite so svoeto kriminalno minato.<br />
Pomladite i sugestibilni li~nosti lesno pa|aat pod nivno vlijanie i<br />
impresionirani od nivnoto "bogato `ivotno iskustvo" nekriti~ki gi<br />
prifa}aat onie stavovi {to naj~esto se vo sprotivnost so<br />
op{testvenite vrednosti. Na toj na~in za site lica {to ja izdr`uvaat<br />
ovaa kazna zatvorot se pretvora vo "seminar na kriminalitetot" kade<br />
{to primarnite delinkventi se potiknuvaat na povrat, a<br />
povratnicite ja usovr{uvaat kriminalnata tehnika i krojat planovi<br />
za novi nedozvoleni akcii.<br />
4. Sledniot na~elen prigovor {to e naso~en protiv kratkite<br />
kazni li{uvawe od sloboda e deka tie predizvikuvaat niza {tetni<br />
posledici kaj osudenicite i toa vo moralen, materijalen, profesionalen<br />
i socijalen pogled. Ovde se raboti za negativni strani koi<br />
vsu{nost, im se svojstveni na kaznite li{uvawe od sloboda voop{to a<br />
proizleguvaat od nivnata priroda i neednakvosta na nivnoto<br />
izvr{uvawe. Vo penolo{kata literatura mnogu pati e istaknuvana<br />
nesovr{enosta na kaznata li{uvawe od sloboda od koja vo uslovi na<br />
izolacija, {to }e re~e vo nenormalni op{testveni, psiholo{ki,<br />
rabotni i drugi uslovi se o~ekuva osudenite lica da se u~at na<br />
op{testveno prikladno povedenie. Takvoto o~ekuvawe najmalku e<br />
420
ostvarlivo kaj kratkovremenite kazni za{to kaj niv naj~esto izostanuva<br />
duri i samoto u~ewe, odnosno primenata i na najelementarnite<br />
oblici na prevospiten tretman. Vo takvi uslovi e mnogu porealno da<br />
se o~ekuva manifestirawe na brojni {tetni posledici koi navistina<br />
se javuvaat i odamna se zabele`ani vo penitencijarnata praktika.<br />
Taka na primer, {tetnite dejstva od izvr{uvaweto na ovie kazni kaj<br />
slu~ajnite vinovnici mnogu ubavo se opi{ani od strana na Prins. Toj<br />
veli: "Toa izvr{uvawe go poni`uva ~ovekot, vo nego ja slabee<br />
moralnata sila i ~uvstvoto na dostoinstvo. Koga }e ja izdr`i kaznata<br />
toj se vra}a vo svojot dom poni`en vo o~ite na svoeto semejstvo i<br />
svoite drugari. ^esto pati toj pove}e ne mo`e da najde vrabotuvawe,<br />
go izgubil svoeto mesto vo rabotilnicata, mu{teriite go ostavile, po<br />
pravilo stanuva besku}nik koj `ivee od denes za utre. Osudata gi<br />
naru{uva site negovi dogovori za opstanok, toj stanuva zbunet, poleka<br />
zapa|a vo bezdu{nost, ponekoga{ pie, na pat e da stane bezrabotnik,<br />
zavodskiot `ivot taka go fatil {to pove}e ne go pu{ta" 783) .<br />
Nesomneno e deka golem del od ovie zabele{ki na Prins i<br />
denes se surova realnost ne samo toga{ koga se raboti za slu~ajni<br />
delinkventi. Vrz golem broj osudenici se odrazuva nepovolniot efekt<br />
na ovie kazni vo vid na etiketirawe {to vodi kon nivna<br />
stigmatizacija na koja {to na{ata sredina osobeno e ~uvstvitelna. Od<br />
tie pri~ini pe~atot na osuduvanosta spored ispravniot stav na<br />
socijalinterakcionizmot i te kako mo`e da dovede do tn. sekundarna<br />
devijacija. Tuka e prekinuvaweto na integrativnite vrski so primarnite<br />
op{testveni grupi osobeno so semejstvoto, kako i prekinot na<br />
rabotniot odnos koj {to vo aktuelnite slo`eni op{testveni uslovi<br />
na stopanisuvawe te{ko mo`e povtorno da se vospostavi. Site ovie<br />
okolnosti od svoja strana otvaraat redica novi problemi poradi koi<br />
osudenikot do`ivuva golemi neprijatnosti, ja gubi doverbata vo<br />
sopstvenite sili, no mnogu ~esto i vo samoto op{testvo osobeno<br />
toga{ koga li~no e uveren deka od negovata represivna mre`a se<br />
izvlekuvale mnogu "pokrupni ribi", a samiot toj mora da trpi mnogu<br />
za malku.<br />
5. Kratkite kazni zatvor se krajno neekonomi~no sredstvo za<br />
suzbivawe na kriminalitetot ili, podobro re~eno, nivnoto izvr{uvawe<br />
e premnogu skapo. Poznato e deka sredstvata so koi se raspolaga<br />
za nivno izvr{uvawe redovno nedostasuvaat za{to, pred sÒ, se<br />
obezbeduvaat od preoptovarenite dr`avni buxeti. Organizacionata<br />
postavenost na osudeni~kiot trud vo samite zatvori naj~esto ne ja<br />
obezbeduva vrabotenosta na site zatvorenici. Osudenicite najgolemiot<br />
del od vremeto go minuvaat vo prisilna nerabota za{to zatvorskiot<br />
personal naj~esto e staven vo takva polo`ba {to ni natprose~na<br />
snaodlivost ne mo`e da im obezbedi polna vrabotenost. Opredelen<br />
del zatvorenici sepak se rabotno anga`irani na zemjodelskite stopanstva<br />
na poedini zatvori, vo poedini zanaet~isko uslu`ni dejnosti<br />
ili pak po potreba, na pomalku dohodovni dejnosti vo opredeleni<br />
783)<br />
Navedeno spored: Markovi}, B. op. cit, str. 46-47.<br />
421
pretpijatija nadvor od ustanovata. Prihodite {to se ostvaruvaat so<br />
takviot trud me|utoa, ni od daleku ne gi pokrivaat tro{ocite za<br />
izdr`uvawe na osudenite lica a kamo li mnogubrojnite drugi potrebi<br />
so koi e povrzano efikasnoto izvr{uvawe na kaznata. Od tie pri~ini<br />
so pravo se istaknuva deka finansikite problemi se edna od osnovnite<br />
pri~ini poradi koi se ru{at penolo{kite zamisli vrz planot na<br />
resocijalizacijata.<br />
II. Nau~nite razmisluvawa za kratkite kazni zatvor ne se<br />
iscrpuvaat samo so poso~uvaweto na nivnite negativni strani. Za<br />
vrednosta na ovie kazni se iznesuvaat i sprotivni stojali{ta. Imeno,<br />
ne se retki tn. privrzanici na kratkovremenskite kazni koi vo niv<br />
gladaat zna~ajno sredstvo na kriminalnata politika. Ovie<br />
teoreti~ari nastojuvaat ne samo da gi ubla`at kriti~kite zable{ki<br />
tuku i da iznajdat dovolno ubedlivi argumenti {to }e go opravdaat<br />
nivnoto postoewe vo sistemot na krivi~nite sankcii. Me|u niv<br />
naj~esto se sre}avaat slednive:<br />
1. Na~eloto na humanost i pravi~nost go postavuvaat baraweto<br />
vo registerot na kazneniot sistem da egzistiraat kratkite kazni<br />
li{uvawe od sloboda. Toa se opravduva so okolnosta deka koga se<br />
zboruva za humanizacija vo kaznuvaweto treba da se ima vo vid ne samo<br />
izborot na krivi~nopravnata merka i humaniot stav vo pogled na<br />
nivnoto izvr{uvawe, tuku i odmeruvaweto na kaznata {to treba da se<br />
primeni. Od toj aspekt stanuva o~igledno deka mnogu e pohumano na<br />
storitelite na krivi~ni dela od polesen vid da im se odmeruvaat<br />
pokratki vremenski kazni 784) . Vo ovaa smisla se bara i vrskata me|u<br />
deloto i kaznata kako prikladna srazmernost {to ja ovozmo`uva<br />
na~eloto na pravi~nosta 785) .<br />
2. Sledniot zna~aen argument na privrzanicite na kratkite<br />
kazni li{uvawe od sloboda e povrzan so na~eloto na individualizacijata<br />
na krivi~nite sankcii. Se trgnuva od toa deka ako vo strukturata<br />
na kriminalitetot vo sovremenoto op{testvo dominiraat<br />
polesnite krivi~ni dela, toga{ so ukinuvaweto na mo`nosta za<br />
izrekuvawe na kratkovremeni kazni vo golema mera bi se stesnilo<br />
poleto na sudiite za individualizacija na kaznata. Opstanokot na<br />
kratkite kazni za sudovite zna~i mo`nost sekoga{ da odmerat kazna<br />
{to }e bide vo soobraznost so te`inata na krivi~noto delo i<br />
stepenot na krivi~nata odgovornost.<br />
3. Vo literaturata ~esto se istaknuva i arumentot deka<br />
kratkite kazni li{uvawe od sloboda ne se dokraj li{eni od<br />
generalnopreventivnoto dejstvo. Za golem broj gra|ani i stravot deka<br />
mo`at da bidat kazneti samo so nekolku dena zatvor pretstavuva<br />
sopira~ka {to gi vozdr`uva od vr{ewe krivi~ni dela. Toa se onie<br />
lica {to vodat smetka za svojot ugled i ~esta vo sredinata. Za niv<br />
odeweto ili mo`nosta za se odi vo zatvor pretstavuva poseben<br />
psiholo{ki i moralen {ok {to dlaboko ja poteresuva duri i samata<br />
784)<br />
Vidi: Lazarevi}, D. Kratkotrajne kazne zatvora, str. 63.<br />
785)<br />
Ibid, str. 64.<br />
422
pretstava za sopstvenata li~nost. Ottuka proizleguva i tvrdeweto<br />
deka zatvorot ima funkcija na tn. "{ok terapija". Spored ova<br />
sfa}awe {okantnosta na kratkite kazni se sostoi vo efektot na<br />
brzoto i uspe{no vodewe na postapkata, so zatvorawe na osudenicite<br />
i obezbeduvawe strog red i disciplina vo izvr{uvaweto na kaznata<br />
{to }e go "obezglavi" osudenoto lice do taa mera {to u{te edna{<br />
nema da mu tekne da stori novo krivi~no delo 786) .<br />
4. Vo opravduvaweto na ovie kazni se poa|a i od nekoi drugi vo<br />
opredelena mera neu~no verificirani okolnosti. Me|u niv zaslu`eno<br />
mesto dobiva soznanieto deka za nekoi storiteli na krivi~ni dela vo<br />
ovie kazni mo`e da se najde ne samo najpravedna tuku i re~isi<br />
neophodna krivi~na sankcija. Vo toj pogled se poa|a od opredeleni<br />
li~ni karakteristiki na delinkventite za koi od aspekt na<br />
resocijalizacijata mo`e da se o~ekuvaat niza korisni efekti. Toa se<br />
vo prv red onie koi nasilni~ki se odnesuvaat, potoa nediscipliniranite<br />
voza~i na motorni vozila, voza~i koi vr{at krivi~ni<br />
dela vo sostojba na alkoholiziranost, lica {to odbegnuvaat da<br />
ispolnat opredeleni materijalni obvrski kako na primer, nepla}awe<br />
alimentacija, nevra}awe na imotna korist steknata so krivi~no delo<br />
i sl. 787) 5. ^esto se istaknuva i toa deka so podobra organizacija na<br />
na~inot na izvr{uvaweto mo`at da se otstranat golem del od<br />
slabostite i na ovie kazni. Za taa cel se predlaga prviot ~ekor da se<br />
napravi vrz planot na reorganizacijata na ustanovite. Site zatvorenici<br />
da se prefrlat od lokalnite zatvori vo pogolemi regionalni<br />
ustanovi specijalizirani za izvr{uvawe na ovie kazni. Vo takvi<br />
ustanovi se ~ini edinstveno e mo`no da se sozdadat site preduslovi za<br />
sproveduvawe na onie oblici i metodi na tretman {to se potrebni za<br />
poedini kategorii na osudeni lica. Pritoa vo prv red bi trebalo da se<br />
ostvaruva produktiven trud {to bi gi ostvaril svoite ekonomski,<br />
edukativni, eti~ki i drugi funkcii. Podobruvaweto pak na<br />
materijalnata sostojba na ovie ustanovi kako i koncentracijata na<br />
pogolema osudeni~ka populacija go ovozmo`uva i kompletiraweto so<br />
stru~en kadar {to }e bide vo sostojba da ostvaruva efikasen<br />
prevospiten tretman.<br />
Od predhodnite razgleduvawa jasno proizleguva deka kratkite<br />
kazni zatvor pretstavuvaat zna~aen problem vo sovremenata<br />
penologija. Razlikite vo mislewata se me|utoa, onoj faktor {to se<br />
javuva kako akcelerator za sekoe delotvorno vlijanie. Tie go ovozmo-<br />
`uvaat koncentriraweto na pozitivnite idei {to vo opredelen<br />
moment doveduvaat do pomalku ili pove}e oformeni stojali{ta vo<br />
koi se krijat vistinskite re{enija za nadminuvawe na navedenite<br />
negativni sostojbi. Natalo`enite iskustva i steknatite znaewa i<br />
ovde pridonesoa da se ponudat soodveni re{enija. Kako {to imavme<br />
prilika da vidime ponapred vo ovaa smisla dominiraat dve nasoki.<br />
786)<br />
Vidi: Arnaudovski, Q. <strong>Penologija</strong>, str. 272.<br />
787)<br />
Pove}e za toa vidi: Lazarevi}, D. op. cit, str. 71-76 i Lazarevi}, Lj. Kazne i mere<br />
bezbednosti...str. 68.<br />
423
Spored ednata, re{enieto za ovie kazni treba da se bara vo nivnoto<br />
smaleno koristewe, odnosno vo nivnata restriktivna primena i<br />
supstituirawe so drug vid prikladni krivi~ni sankcii. Na toj na~in,<br />
sekade kade {to toa e mo`no treba da se primenuvaat ovie merki {to<br />
nema da gi poseduvaat negativnite strani na kratkite kazni, a koi<br />
sepak ostanuvaat na linijata na kriminalnopoliti~kite celi na<br />
na{eto pozitivno pravo. Onamu pak, kade {to toa ne e ostvarlivo, ili<br />
kade {to doa|aat do izraz dobrite strani na kratkotrajnite kazni vrz<br />
niv treba i da se ostane. Toa e vsu{nost, ve}e vtorata nasoka za<br />
re{avaweto na ovoj problem. Ovaa nasoka treba da se ostvaruva so<br />
pravilen izbor na licata vrz koi }e se primenuva kratkovremenoto<br />
kaznuvawe so neposredno sozdavawe na site preduslovi {to<br />
obezbeduvaat barem osnoven penitencijaren tretman za postignuvawe<br />
na resocijalizacijata ili socijalnata adaptacija na osudenite lica.<br />
Vo nea se baraat konkretni re{enija {to vodat kon pogolema<br />
efikasnost na terapeutskiot koncept so postapuvawe {to }e bide<br />
usoglaseno so li~nite karakteristiki na storitelite na masovniot<br />
kriminalitet i ostanatite mo`nosti za nivno ostavruvawe kako<br />
aktivni faktori vo toj proces. Pritoa e osobeno zna~ajno da se<br />
izvr{i pravilen izbor na osudenite lica, a neophodniot tretman da se<br />
kombinira so voninstitucionalni merki i socijalna pomo{.<br />
3. EVALUACIJA NA OBLICITE I METODITE NA TRETMAN<br />
I RESOCIJALIZACIJATA NA OSUDENICITE<br />
Kaznata li{uvawe od sloboda ima najzna~ajno mesto vo<br />
sistemot na krivi~nite sankcii. Taa e takva krivi~nopravna merka<br />
{to od nejzinoto voveduvawe pa se do denes e predvidena za najgolem<br />
broj krivi~ni dela i e pretstavena kako glavno sredstvo {to mo`e da<br />
ja ostvari za{titata na op{testvoto od kriminalitetot, pravednosta<br />
vo kaznuvaweto i vospituvaweto, prevospituvaweto ili popravaweto<br />
na licata sprema koi e izre~ena. [irokite mo`nosti na nejzinoto<br />
izrekuvawe i ~estata primena vo sudskata praktika naj~esto se<br />
opravduvaat tokmu od aspektot na mo`nostite za najcelosno<br />
ostvaruvawe na polivalentnite kriminalnopoliti~ki celi. Vo toj<br />
kontekst se naveduva nejzinoto svojstvo da gi obedini najgolemiot broj<br />
karakteristiki {to treba da gi zadovoli edna krivi~na sankcija. Taa<br />
lesno se individualizira spored te`inata na deloto i svojstvata na<br />
storitelot za{to mo`e da se izre~e vo razli~no vremensko traewe.<br />
Taa e otpovikliva, nejziniot personalen karakter doa|a do pogolem<br />
izraz odo{to kaj ostanatite kazni, javnosta ne se pritivi na najzinoto<br />
izrekuvawe itn, itn.<br />
Vo taa smisla se apostrofiraat i ostanatite dobri strani na<br />
dolgite i kratkite kazni li{uvawe od sloboda za koi ve}e govorevme.<br />
Me|utoa, trgnuvaj}i od prigovorite {to bea izre~eni protiv ovie<br />
kazni i konstatacijata deka kriminalitetot i recidivizmot ne se<br />
smaleni i pokraj golemata doverba {to im se uka`uva na ovie kazni,<br />
ostanuva op{tiot vpe~atok deka li{uvaweto od sloboda sî u{te ne<br />
424
pretstavuva efikasna krivi~na sankcija. Ispraveni pred ovoj fakt<br />
mnogu avtori prebrzo se zalo`ija za primena na "dobriot star<br />
punitiven sistem" {to zna~i povtorno vra}awe kon kriminalnopoliti~koto<br />
re{enie za koe odnapred se znae deka nema da ja zgolemi<br />
efikasnosta na ovie kazni. Od druga strana se predlagaat i takvi<br />
solucii {to se naso~eni kon podobruvawe ili voveduvawe novi<br />
oblici, metodi i sredstva na tretman, natamo{no humanizirawe i<br />
usovr{uvawe na organizacijata na izvr{uvaweto na ovie kazni.<br />
Vakvite tendencii bez somnenie treba da se podr`at za{to nudat<br />
optimizam {to treba da se ostvari so nau~en i delotvoren pristap kon<br />
postavenite problemi. Dali rasteweto na kriminalitetot i<br />
recidivizmot se indikatori na nepravilnata postavenost i neefikasnost<br />
na programite za resocijalizacija na osudenite lica, ili pak se<br />
vo pra{awe nekoi drugi uslovi od op{testvena ili druga priroda koi<br />
i pokraj uspe{no sprovedeniot tretman i ostvarenata resocijalizacija<br />
i socijalna adaptacija go turkaat delinkventot kon antisocijalni<br />
povedenija, za pretstavnicite na ovaa tendencija se glavni pra{awa<br />
od ~ii odgovor zavisi nasokata na natamo{nata teoretska i prakti~na<br />
kriminalnopoliti~ka akcija. Vo toj kontekst sogleduvaweto na<br />
mestoto i adekvatnosta na merkite na tretmanot t.e. na nivniot uspeh<br />
vo resocijalizacijata uka`uva na potrebata od proverka na postojnite<br />
vospitno-prevospitni i korekcioni procesi kako i voveduvawe na<br />
novi, bazirani vrz empiriski sogleduvawa na nivnata utilitarnost i<br />
efikasnost. Tuka se nametnuvaat barawa i za sociolo{ki istra`uvawa<br />
na zatvorskata zaednica so seta nejzina kompleksnost i interakcii<br />
za da se nadminat posledicite {to se najzin produkt i da se sozdadat<br />
povolni uslovi i pretpostavki za tretman na osudenicite na kazna<br />
li{uvawe od sloboda. Takvi istra`uvawa od poodamna se prisutni vo<br />
svetot 788) , a vo ponovo vreme se pove}e i vo na{ata zemja 789) i pokraj<br />
te{kotiite so koi se sre}avaat ve}e gi davaat prvite procenki za<br />
788)<br />
Vo ova podra~je ~esto se navedeuvaat studiite na W i J. McCord-Wiltwyck School of<br />
Socijal works od 1958, na P. Powers i H. Witmer - Cambridge Sommerville Study od 1951, na<br />
McCorkle, Ellis, Bixbi - Highfilds od 1958 i sl. Vo niv se pravi obid da se oceni<br />
efikasnsota na primenetite op{ti tretmani kako i posebni tehniki na tretman<br />
sprema maloletnici vo razli~ni institucii za izvr{uvawe na sankciite. Na sli~ni<br />
postavki se bazira i istra`uvaweto na [padijer-D`ini}, J. i dr. Kriterijumi merenja<br />
uspe{nosti resocijalizacije maloletnih delikvenata, Zbornik IKSI, Beograd, 1975/4, str. 207-312.<br />
Vo ovaa smisla treba da se navedat i studiite na Davidovi}, D. i dr. Efikasnost kratkih<br />
kazni li{enja slobode, IKKI, Beograd, 1965, Kako i na Jovanovi}, S. i Pe{i}-Popovi}, V.<br />
Prihvatanje maloletnika posle izvr{enja zavodskih vaspitnih mera i problem recidivizma,<br />
Institut za socijalnu politiku, Beograd, 1973.<br />
789)<br />
Vakvi istra`uvawa kaj nas isklu~ivo se sproveduvani vo Institutot za<br />
sociolo{ki i politi~ko-pravni istra`uvawa vo Skopje. Me|u pokarakteristi~nite<br />
studii vo toj pogled ovde gi izdvojuvame: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Prifa}awe na maloletnicite<br />
po izdr`anata zavodska vospitna merka i kaznta maloletni~ki zatvor, ISPPI,<br />
Skopje, 1986, Sulejanov, Z. Ubistvata vo Makedonija, ISPPI, Skopje, 1986 i<br />
Arnaudovski-<strong>Sulejmanov</strong>, Masovniot kriminalitet vo Makedonija, ISPPI, Skopje,<br />
1990.<br />
425
tekot i ishodot na tretmanot sproveden spored opredeleni programi<br />
za resocijalizacija. Ovie istra`uvawa poka`uvaat deka za<br />
ostvaruvawe na konceptot na resocijalizacijata denes se potrebni<br />
jasno opredeleni i precizni oblici, metodi i sredstva na postapuvawe<br />
so zatvorenicite ~ija {to efikasnost postojano treba da se ispituva<br />
i verificira vo soglasnost so ocenkite za site onie komponenti na<br />
penitencijarniot sistem od ~ija vistinska postavenost i prakti~na<br />
realizacija zavisi ostvaruvaweto na celite na kaznuvaweto voop{to<br />
i resocijalizacijata posebno. Pritoa osobeno e zna~ajno so pomo{ na<br />
istra`uva~kite studii od ovaa oblast argumentirano da se potvrdi<br />
racionalnosta na edukativniot model na kaznuvaweto i efikasnosta<br />
na tretmanot kako osnovni uslovi za premostuvawe na skepticizmot<br />
{to vodi kon predlozi za celosno eliminirawe na kaznite li{uvawe<br />
od sloboda i da se razobli~at stavovite na onie avtori koi koristej}i<br />
se so sli~ni istra`uvawa vo niv go baraat i sekoga{ go nao|aat samo<br />
ona {to dopolnitelno gi potvrduva osnovnite tezi na ekstramniot<br />
retributivizam.<br />
Me|utoa, vedna{ mora da se istakne deka kon sovremenite<br />
nastojuvawa da se evaluira (da se oceni vrednosta) na konceptot na<br />
resocijalizacijata i da se dojde do egzaktni merila {to vo<br />
penitencijarnata praktika ja odrazuvaat efikasnosta na odelnite<br />
merki na tretman se naiduva na niza metodolo{ki te{kotii.<br />
Osnovnata te{kotija za prifa}awe na potrebata za nau~noistra`uva~ki<br />
procenki vo ovaa oblast se povrzani so objektivnosta na<br />
izborot na metodolo{kiot pristap. Vo taa smisla so pravo se<br />
kritikuvaat onie orientacii {to se povikuvaat na avtoritetot na<br />
nekoja teorija ili teoreti~ar, na ekonomi~nosta na istra`uvaweto,<br />
na humanosta, na izjavi na samite u~esnici na tretmanot, na<br />
identifikuvaweto na studiite za procena so "evaluaciite" sprovedeni<br />
od strana na organite za nadzor na rabotata na kazneno-popravnite<br />
ustanovi kako i na doka`uvaweto na nevozmo`nosta na evaluacijata.<br />
Objektivnosta na ovie pristapi se doveduva vo pra{awe od<br />
najrazli~ni pri~ini. Povikuvaweto na avtoritetot na nekoja teorija<br />
od koja e izveden opredelen oblik ili metod na postapuvawe go<br />
dostignuva nivoto na vrednuvawe na op{tite postavki na taa teorija,<br />
no ne i nejzinite vistinski prakti~ni implikacii. So povikuvaweto<br />
na opredelen nau~en ili stru~en avtoritet se nastojuva da se doka`e<br />
deka nekoja praksa na postapuvawe ima zna~ajna vrednost samo zatoa<br />
{to se zasnova vrz misleweto na nekoja istaknata li~nost.<br />
Ekonomi~nosta ne mo`e sekoga{ da bide zna~aen kriterium za<br />
validnosta na primenetiot tretman osobeno toga{ koga e<br />
inkompatibilna so potrebnite zafati {to gi nalo`uva vidot na<br />
tretmanot i potrebite na osudenite lica. Pra{aweto na evaluacijata<br />
od aspekt na humanosta na opredeleni oblici i metodi na postapuvawe<br />
~estopati se postavuva i sesredno se prepora~uva i pokraj toa {to vo<br />
neadekvatni uslovi nema vistinski uslovi za nejzina primena.<br />
Povikuvaweto na izjavite na samite u~esnici vo tretmanot<br />
(vospituva~ite i osudenite lica) ~estopati strada od subjektivnost,<br />
pristrasnost i drugi slabosti. Opredelen problem vo pogled na<br />
426
evaluacijata na tretmanot i resocijalizacijata vo celost<br />
proizleguvaat i od obidite za nejzino identifikuvawe so opredelen<br />
vid nadzor {to rutinski se sproveduva od strana na inspekciskite<br />
organi. Najgolemite slabosti vrz sogleduvawe na efektite na<br />
tretmanot i resocijalzacijata se javuvaat toga{ koga se manifestira<br />
otpor kon vakvite istra`uvawa od pozicii na agnosticizam i se tvrdi<br />
deka dobienite rezultati ne se precizni pa spored toa i<br />
nepotrebni 790) .<br />
Slednite problemi od metodolo{ka priroda se povrzani so<br />
te{kotiite za davawe izdvoeni ocenki za poedini tretmani {to se<br />
sproveduvaat sprema razli~nite kategorii osudeni lica osobeno vo<br />
uslovi koga te{ko mo`e nau~no da se razgrani~at pri~inite {to<br />
vliaele vrz pozitivnosto ili negativnoto povedenie na biv{iot<br />
osudenik. Dali toa {to osudenikot po izdr`anata kazna li{uvawe od<br />
sloboda gi po~ituva op{testvenite normi ili povtorno se odava kon<br />
vr{ewe krivi~ni dela e rezultat na sprovedeniot tretman, na<br />
op{testvenite vlijanija po izleguvaweto na sloboda ili na nivnoto<br />
ednovremeno i ednozna~no dejstvo, ostanuva osnoven problem {to<br />
treba postojano da se proveruva so primena na precizni metodi za<br />
vrednuvawe na eitologijata na kriminalitetot na ovie lica. Vo<br />
nedostig na dovolno precizni kriteriumi za takvoto razgrani~uvawe<br />
najgolem broj avtori se re{avaat za takvi empiriski istra`uvawa<br />
{to glavno se sveduvaat na ispituvawe na tekot i rezultatite na<br />
tretmanot. Pritoa kako osnovni okolnosti za procenka na negovata<br />
uspe{nost se zemaat: recidivizmot, povedenieto na biv{iot osudenik<br />
i promenata na negovata li~nost.<br />
Recidivizmot e naj~esto primarniot kriterium za evaluacija<br />
na opredeleni programi na resocijalizacija. Vo toj pogled postojat<br />
brojni istra`uva~ki studii vo svetot vo koi se nastojuva vrz baza na<br />
utvrduvawe na procentot na povratot da se izvedat korelacii za<br />
neefikasnosta na resocijalizacijata spored logi~noto zaklu~uvawe<br />
deka povtornoto delo e dokaz za nepromenetite op{testveni stavovi i<br />
zadr`uvawe na stariot model na zadovoluvawe na potrebite na<br />
osudenikot. Pritoa ne se vodi dovolno smetka za toa dali se raboti za<br />
specijalen ili za op{t povrat. Vo taa smisla ~esto se citira<br />
zabele{kata na Xonson (E. Johnnson) koj veli: "podocne`noto zaboluvawe<br />
na slepoto crevo na bolniot ne se smeta za neuspeh na medicinskoto<br />
lekuvawe na skr{enata raka... no seksualniot prestapnik se<br />
smeta za recidivist ako podocna izvr{i kra`ba". Ottamu ne e bez<br />
zna~ewe pra{aweto na operacionalizacijata na o~ekuvawata od<br />
primenata na opredeleni oblici i metodi na tretman. Mo`e li<br />
neuspehot vo spre~uvaweto na op{tiot povrat da se tolkuva kako<br />
neuspeh na tretmanot {to imal za cel menuvawe samo na opredeleni<br />
aspekti na li~nosta. Moe mislewe e deka takva procenka za konkretniot<br />
tretman ne mo`e da se dade ako vo fazata na izvr{uvaweto na<br />
kaznata ne bile iskoristeni site mo`nosti na vlijanie {to vodat kon<br />
790)<br />
Za otporite sprema evaluacijata na tretmanot i resocijalizacijata pove}e kaj<br />
Staki}, D`. Neki problemi evaluacije resocijalizacije, Beograd, JRKKP, 1977/3, str. 72-75.<br />
427
korenito menuvawe na stavovite na li~nosta spored vr{eweto na<br />
krivi~ni dela. Vakvata pretpazlivost e od zna~ewe osobeno toga{<br />
koga spored nekoi avtori duri i opredeleni devijantni odnesuvawa na<br />
biv{iot osudenik mu se prepi{uvaat na neuspe{no sprovedeniot<br />
tretman za vreme na izdr`uvaweto na kaznata 791) .<br />
Natamo{ni problemi koj ispituvaweto na efikasnosta na<br />
tretmanot spored manifestiraniot recidivizam proizleguvaat od<br />
proizvolnoto teoretsko opredeluvawe na vremenskite granici vo koi<br />
treba da bide izvr{eno novoto krivi~no delo, od razli~nite pristapi<br />
pri utvrduvaweto na poimite na krivi~nopravniot, kriminolo{kiot<br />
i penolo{kiot povrat i nivnata primena vo konkretnite<br />
istra`uvawa. Tuka e i problemot na propu{taweto na soodvetni<br />
ispituvawa i varolizacii na nepovratni{tvoto od kade {to mo`at da<br />
se izvle~at zna~ajni zaklu~oci za uspe{nosta na tretmanot, no i za<br />
vozdr`uva~koto vlijanie na niza faktori od li~na i op{testvena<br />
priroda. Imeno, kako {to povratot ne mo`e da bide siguren dokaz za<br />
neuspe{nosta na tretmanot taka i neizvr{uvaweto novo krivi~no<br />
delo ne mo`e da bide siguren dokaz za uspe{nosta na toj tretman.<br />
Involviraweto na niza faktori od op{testvena priroda vo obata<br />
slu~ai go obezvrednuva doka`uvaweto na pravoliniskata zavisnost na<br />
ostvarenite ili neostvarenite programi za resocijalizacija i<br />
zapa|aweto ili nezapa|aweto vo povratni{tvo od bilo koj vid po<br />
izdr`uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda.<br />
Promenite vo povedenieto na biv{ite osudenici e sledniot<br />
zna~aen kriterium od interes za longitudinalnite istra`uvawa so<br />
koi se nastojuva da se dojde do relevantni procenki za efikasnosta na<br />
resocijalizacijata. I so ovoj aspekt na evaluacija golem broj avtori<br />
se obiduvaat da go opfatat ne samo kriminalnoto tuku i devijantnoto<br />
povedenie na biv{ite osudenici kako i nivoto na nivniot sprotiven,<br />
odnosno adekvaten i konstruktiven, odnos kon sredinata vo koja se<br />
vra}aat. Toa zna~i deka se ispituvaat manifestaciite na negativno<br />
otstapuvawe od o~ekuvanoto ili pak stepenot na postignatiot<br />
napredok vo odnos na predhodnoto odnesuvawe i vrz osnova na seto toa<br />
se ceni efikasnosta na opredelen program na resocijalizacijata.<br />
Pritoa e bitno da se vospostavi diferenciran pristap pri analizata<br />
na poedine~nite oblici i metodi na tretman za da se utvrdi<br />
intenzitetot na nivnoto selektivno vlijanie i ottamu da se izvle~at<br />
nasoki za nivno otfrluvawe, menuvawe ili zasiluvawe vo zavisnost od<br />
poka`anata efikasnost.<br />
So ogled na toa deka resocijalizacijata e naso~ena kon<br />
791)<br />
Taka na primer spored Arnaudovski (<strong>Penologija</strong>, str. 289) "... resocijalizacijata<br />
pretstavuva napu{tawe na devijantnite oblici na op{testveno odnesuvawe i<br />
povtorno prilagoduvawe kon uslovite na `ivot i odnosi {to vladeat vo<br />
op{testvenata zaednica" (Podvlekol Z.S.). Ako e taka, toga{ spored Arnaudovski,<br />
"treba da se zaklu~i deka resocijalizacijata pretstavuva eden pove}edimenzionalen<br />
proces koj apsolutno ne mo`e da se svede samo na toa dali osudenoto lice vr{i ili ne<br />
vr{i krivi~ni dela po izdr`uvaweto na kaznata". Ova stojali{te e prezemeno od<br />
[padijer-D`ini}, J. op. cit, str. 275.<br />
428
menuvawe na kavalitetot ili korekcija na li~nosta na osudenikot<br />
utvrduvaweto na tie promeni se pojavuva kako najzna~aen indikator za<br />
opredeluvawe na vrednosta na primenetiot tretman. Toa se postignuva<br />
so merewe na opredeleni varijabli 792) na li~nosta pred, za vreme na<br />
izdr`uvaweto i po izdr`uvaweto na kaznata. Izborot na soodvetni<br />
obele`ja na li~nosta i na~inot na nivnata procenka treba da im<br />
odgovaraat na sodr`inata na oblikot i metodite na postapuvaweto<br />
~ija {to efikasnost so niv se meri. Toa e slo`en proces vo koj {to<br />
dokolku e obezbedena metodolo{ka validnost mo`e da dojde do<br />
najsigurni indikatori {to ja ovozmo`ija evaluacijata.<br />
Ovde potsetivme samo na del od metodite i tehnikite i<br />
problemite {to se povrzani so niv koga se postavuva pra{aweto na<br />
evaluacijata na tretmanot i resocijalizacijata. Toa krie opasnosta od<br />
nedopirawe na site aspekti zna~ajni za osmisluvawe na natamo{nite<br />
akcii vo penitencijarnata oblast. Problemot u{te pove}e se<br />
uslo`uva koga, zaradi temnata brojka na kriminalitetot golem broj<br />
recidivisti ostanuvaat nadvor od domenot na ovie istra`uvawa ili<br />
toga{ koga od niza pri~ini, se dobieni kontroverzni rezultati od<br />
navidium sli~ni ili duri i od povtorni identi~ni istra`uvawa. Seto<br />
toa me|utoa, ne zna~i deka treba da se prekine tuku i natamu da se<br />
istrae vrz ovie istra`uvawa so po~esta primena na eksperimentalni<br />
metodi kako i so usovr{uvawe na novi metodi i tehniki na nau~na<br />
rabota {to se potpiraat vrz dolgoro~na proverka na dovolno<br />
specijalizairani i dokraj ostvareni programi na tretman za resocijalizacija.<br />
Toa e perspektivata {to dava nade` za ocenka na kvantitetot<br />
i kvalitetot na postignatite promeni vo odelni segmenti zna~ajni<br />
za efikasnosta i idnoto zadr`uvawe i usovr{uvawe na edukativniot<br />
koncept na kaznuvaweto kako i za negovo efektuirawe vrz {to e<br />
mo`no po{irok krug na osudenici.<br />
IV. NA^ELA NA IZVR[UVAWETO NA KAZNITE LI[UVAWE<br />
OD SLOBODA<br />
Kaznite li{uvawe od sloboda se zasnovani vrz pove}e na~ela<br />
{to im slu`at kako osnoven patokaz na site organi i op{testveni<br />
faktori {to se vklu~eni vo nivnoto izvr{uvawe. So ogled na toa {to<br />
za op{tite na~ela na izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii ve}e<br />
zboruvavme, ovde }e se zadr`ime samo vrz na~elata {to se odnesuvaat<br />
na izvr{uvaweto na kaznite li{uvawe od sloboda. Stanuva zbor za<br />
na~eloto na resocijalizacijata, na~eloto na humanost, na~eloto na<br />
individualizacijata vo fazata na izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe<br />
792)<br />
"Soodvetnoto ispituvawe na ovoj kriterium na uspe{nosta bara<br />
operacionalizacija na pove}e ramni{ta (svesno, potsvesno, nesvesno), preku pove}e<br />
karakteristiki (stavovi, vrednosti, crti na li~nosta, op{ti intelektualni<br />
sposobnosti i sl.), aspekti (strukturni i dinami~ni), po pat na soodvetni<br />
psihodijagnosti~ki baterii i kvalifikuvan dijagnosti~ar, a preku najmalu dve<br />
ispituvawa (pred i po tretmanot)" Staki}, D`. op. cit, str. 81.<br />
429
od sloboda, na~eloto na razvivawe na li~nata odgovornost kaj osudenite<br />
lica, na~eloto na osudeni~koto samoorganizirawe, na~eloto na<br />
vklu~uvawe na osudenite lica vo rabotniot proces, na~eloto na<br />
op{to i stru~no obrazovanie na osudenite lica, na~eloto na<br />
zaedni~ko izdr`uvawe na kaznata i na~eloto na postpenalna pomo{ i<br />
za{tita na osudenite lica.<br />
1. NA^ELO NA RESOCIJALIZACIJA<br />
Na~eloto na resocijalizacija pretstavuva edno od najva`nite<br />
na~ela vo oblasta na izvr{uvaweto na kaznite li{uvawe od sloboda.<br />
Vo nego e sodr`ano baraweto so izvr{uvawe na ovie kazni da se<br />
postigne nivnata prioritetna cel - prevospituvawe ili socijalna<br />
adaptacija na osudenite lica. Vo ovaa smisla vo ~l. 11 st. 2 ZIS e<br />
predvideno deka zaradi postignuvawe na celta na izvr{uvaweto na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda kaj osudenite lica se razviva ~uvstvo na<br />
odgovornost i se pottiknuvaat da go prifatat i aktivno da<br />
u~estvuvaat vo tretmanot za vreme na izvr{uvaweto na kaznata,<br />
motiviran i naso~en kon prevospituvawe i razvivawe na pozitivnite<br />
karakterni osobini i sposobnosti {to go zabrzuva uspe{noto<br />
vra}awe vo op{testvoto.<br />
2. NA^ELO NA HUMANOST<br />
Na~eloto na humanost vo izvr{uvaweto na kaznata koe {to e<br />
pomesteno vo ~l. 6 KZ kako {to imavme mo`nost da vidime ima op{t<br />
karakter za site krivi~ni sankcii. Ova na~elo me|utoa, ima i svoja<br />
podrobna razrabotena formulacija vo ZIS. Imeno vo ~l 12 ZIS se<br />
veli: "(1) Pri izvr{uvaweto na kaznata zatvor mora da se za{titi<br />
psihofizi~kiot i moralniot integritet na osudenoto lice i da se<br />
po~ituva ~ovekovata li~nost i dostoinstvo. (2) Se zabranuva sekoj<br />
oblik na ma~ewe, ne~ove~ko ili poni`uva~ko odnesuvawe i kaznuvawe.<br />
(3) Mora da se obezbedi pravoto na li~na sigurnost na osudenoto<br />
lice i samopo~ituvaweto na negovata li~nost". Vo ovaa odredba se<br />
gleda namerata da se potencira humanosta pri izvr{uvaweto na<br />
kaznite li{uvawe od sloboda, za{to kaj niv se osobeno prisutni<br />
opasnostite od povreda na generi~kite svojstva na ~ovekot. So<br />
insistiraweto vrz humanosta vo tekot na izvr{uvaweto na ovie kazni<br />
op{testvoto go poka`uva svojot odnos na doverba sprema osudenikot i<br />
go ceni kako li~nost na koja treba da í se pru`i raka za da go povrati<br />
izgubenoto ~uvstvo na ~ove~ko dostoinstvo i smislata za ~esen `ivot.<br />
Ova na~elo, vsu{nost, poa|a od nau~no utvrdenata vistina deka bez<br />
humano postapuvawe so zatvorenicite ne mo`e da se postigne nivno<br />
osposobuvawe za korekten odnos i tvore~ka aktivnost na sloboda.<br />
Me|utoa, koga se veli deka so osudenoto lice treba da se<br />
postapuva ~ove~ko {to zna~i da se po~ituva negovata li~nost,<br />
negovoto dostoinstvo i da se vodi gri`a za za~uvuvawe na negovoto<br />
430
telesno i du{evno zdravje ne treba da se zaboravi deka ovde se raboti<br />
za lica koi storile krivi~no delo i na toj na~in se steknale so status<br />
{to treba da bide povrzan so po~ituvawe na zatvorskiot re`im.<br />
Nivnoto osloboduvawe od po~ituvawe na pravilata so koi se<br />
obezbeduva redot i disciplinat vo kaznenata ustanova i sli~ni<br />
otstapki {to vodat kon nivno preterano izedna~uvawe so slobodniot<br />
~ovek se ve}e kvazihumani postapki {to se vo sprotivnost so<br />
op{testvenite odnosi kon ovie lica i celite {to treba da se<br />
postignat so izvr{uvaweto na kaznata.<br />
3. NA^ELO NA INDIVIDUALIZACIJA VO FAZATA<br />
NA IZVR[UVAWE NA KAZNATA<br />
Ova na~elo sodr`i nastojuvawe vo fazata na izvr{uvaweto na<br />
kaznata da se pronajdat najadekvatni merki na postapuvawe so cel da se<br />
ostvari {to pouspe{na i pobrza resocijalizacija na osudenite lica.<br />
Za realizacijata na ovie barawa vo {to e mo`no pogolema mera, u{te<br />
vo po~etkot na izvr{uvawe na kaznata se pristapuva kon sestrano<br />
prou~uvawe na li~nosta na prestapnikot i analiza na negoviot `ivot<br />
i rabota pred izvr{uvaweto na krivi~noto delo zaradi opredeluvawe<br />
na sankcijata i izbor na soodvetni postapki za pravilno<br />
individualiziran tretman. Takvata individualizacija zna~i<br />
prilagoduvawe na tretmanot spored li~nite osobini na osudenikot i<br />
negovite potrebi i mo`nosti za prevospituvawe. Vo ovaa smisla e<br />
naso~ena i odredbata od ~l. 6 ZIS vo koj stoi: "So licata sprema koi<br />
se izvr{uvaat sankciite se postapuva na na~in koj vo najgolema mo`na<br />
mera odgovara na nivnata li~nost".<br />
Me|utoa, so ogled deka vo praktikata ne e mo`no da se<br />
sproveduvaat napolno individualizirani tretmani, {to zna~i<br />
posebni specijalizairani merki na postapuvawe so sekoe osudeno<br />
lice, nu`no e grupirawe na osudenicite spored srodnosta na nivnite<br />
svojstva {to se od zna~ewe za prezemawe na istovidni oblici i metodi<br />
na zaedni~ki tretman. Od tie pri~ini vo ~l. 13-18 ZIS se zboruva za<br />
kategorizacija na kazneno-popravnite ustanovi i za klasifikacija na<br />
osudenite lica. Klasifikacijata se javuva kako nanadminliv pomo{en<br />
instrument {to treba da e vo funkcija na individualizacijata vo<br />
oblik na grupen tretman sekade kade {to od niza pri~ini (kadrovski,<br />
prostorni, vremeski i sl.) ne e mo`no nitu pak ekonomski e opravdano<br />
poedine~no postapuvawe so sekoj osudenik.<br />
4. NA^ELO NA RAZVIVAWE NA LI^NA ODGOVORNOST KAJ OSUDENITE<br />
LICA<br />
Vo tekot na izdr`uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda kaj<br />
osudenite lica se raviva ~uvstvo na li~na odgovornost i se<br />
pottiknuvaat samite da u~estvuvaat vo svoeto vospituvawe i prevospituvawe.<br />
Ova na~elo kako {to e toa, vsu{nost, slu~aj i so drugite<br />
431
na~ela za koi govorevme direktno e povrzano so na~eloto na<br />
resocijalizacijata na osudenite lica. Site ovie na~ela, vpro~em, mu<br />
se podredeni na sozdavaweto prikladni uslovi za pobrzo i poefikasno<br />
ostvaruvawe na programite za vospituvawe i prevospituvawe, odnosno<br />
popravawe na osudenicite. Vo konkretniot slu~aj se raboti za na~elo<br />
{to poa|a od soznanieto deka osudenikot e li~nost {to se re{il na<br />
kriminalen akt poradi nedovolno razvienata svest i ~uvstvo na<br />
odgovornost i disciplina kon op{testvenite dobra, vrednosti,<br />
interesi i odnosi. Takvata odgovornost treba da se gradi vo<br />
zatvorskata sredina za da mo`e da se ponese kako karakterno svojstvo<br />
na zatvorenikot i po negovoto izleguvawe na sloboda. Od tie pri~ini<br />
u{te pred negovoto stapnuvawe vo kazneno-popravnata ustanova se<br />
nalo`uva potrebata od plansko i sistematsko deluvawe {to treba da<br />
bide naso~no kon zajaknuvawe na negovata individualna odgovornost.<br />
Pravilata opredeleni so ku}niot red na ustanovata i prisilnite<br />
merki {to go obezbeduvaat nivnoto po~ituvawe se nesporno zna~ajni<br />
sredstva {to mo`at korisno da poslu`at za taa namena. Vo toj<br />
kontekst me|utoa, od posebno zna~ewe e edno drugo barawe. Toa e<br />
baraweto od ~l. 11 st. 2 za takov pristap kon osudenikot {to }e gi<br />
morivira negovite vnatre{ni sili i sposobnosti za ostvaruvawe na<br />
dobrovolno u~estvo so svoeto vospituvawe i prevospituvawe. Dokolku<br />
se postigne toa na spontan i nenasilen na~in so predo~uvawe na<br />
prednostite {to gi nosi aktivnoto u~estvo i sorabotkata vo izgradbata<br />
ili menuvaweto na sopstvenata li~nost, toga{ osudenikot od<br />
pasiven objekt na resocijalizacijata, stanuva odgovoren subjekt {to<br />
svesno gi koristi sopstvenite usilbi za uspe{na integracija vo<br />
`ivotot na sloboda.<br />
5. NA^ELO NA OSUDENI^KO SAMOORGANIZIRAWE<br />
Na~eloto na osudeni~koto samoorganizirawe e vo tesna povrzanost<br />
so na~eloto na razvivawe na li~nata odgovornost i ottamu so<br />
resocijalizacijata na osudenite lica. Negova cel e doveduvawe na<br />
osudenikot vo takvi situacii vo koi }e mo`e da ja manifestira<br />
sopstvenata volja za odgovorno odnesuvawe i da se pottiknuva kon<br />
natamo{no anga`irawe vo prevospitniot proces. So toa {to vo<br />
ustanovata e doveden vo mo`nost da se gri`i za sopstvenite interesi<br />
preku samoinicijativno pokrenuvawe i realizacija na nekoi aspekti<br />
od `ivotot i rabotata vo ustanovata toj se steknuva so neophodnata<br />
samodoverba i samodisciplina. Na toj na~in na osudenikot mu se<br />
pru`a zna~ajna prilika za pozitivna afirmacija, osloboduvawe od<br />
najrazli~ni kompleksi, razvivawe na intelektualnite sposobnosti,<br />
ubla`uvawe na dosadata i eliminirawe na agresivnosta, naso~uvawe<br />
na emociite kon pozitivni rezlutati od negovoto deluvawe i<br />
formirawe na kulturni i drugi naviki na odnesuvawe.<br />
432
6. NA^ELO NA VKLU^UVAWE NA OSUDENITE LICA VO RABOTNIOT<br />
PROCES<br />
Vo penitencijarnata teorija i praktika osudeni~kata rabota se<br />
tretira kako osnoven i primaren oblik vo procesot na resocijalizacijata<br />
na osudenite lica. Ottamu vo aktite na me|unarodnite kongresi<br />
i doma{ni simpoziumi 793) , koi so interes raspravaa za ovoj problem se<br />
postaveni osnovnite na~ela {to se odnesuvaat na vklu~uvaweto na<br />
osudenite lica vo rabotniot proces. Tie principi glavno se slednive:<br />
rabotata ne smee da ima poni`uva~ki karakter; pravo na rabota na<br />
osudenicite so vodewe gri`a za nivnite psihi~ki i fizi~ki<br />
sposobnosti; na zatvorenicite po mo`nost treba da im se ovozmo`i da<br />
go izberat vidot na rabotata; zatvorenicite treba da se zaminavaat so<br />
produktivna rabota vo ramkite na opredeleno rabotno vreme; na~elo<br />
na profesionalno, stru~no i korisno osposobuvawe; na~elo na<br />
ednakvi uslovi za rabota so onie {to vladeat na sloboda i na~elo na<br />
pravilno nagraduvawe.<br />
Analizata na ovie principi koi se legalizirani i vo na{eto<br />
izvr{no zakonodavstvo 794) poka`uva deka celta na osudeni~kata rabota<br />
e ostvaruvawe edukativna i stru~no osposobuva~ka funkcija preku<br />
steknuvawe i razvivawe na rabotni naviki, sozdavawe qubov i interes<br />
sprema rabotata, kako i odr`uvawe na rabotna kondicija na<br />
zatvorenicite. Rabotata isto taka slu`i za razvivawe na drugarstvoto,<br />
me|usebno po~ituvawe, sorabotka i drugi socijalni i kulturni<br />
vrednosti. Nejzinata eti~ka funkcija pridonesuva za razvivawe red i<br />
disciplina, spre~uvawe razni neurozi, depresii, projavuvawe na<br />
negativni i kriminalni povedenija, begstva, pobuni i drugi psihi~ki<br />
i ma~ni situacii 795) . So ogled na toa {to slu`i i kako izvor na<br />
793)<br />
Me|unrodnata komisija za krivi~no pravo i kazneni zavodi na 10 od svoite 12<br />
kongresi rasprava{e za ovoj problem. Dosta zna~aen pridones za negovoto re{avawe<br />
dadoa i Rezolucijata i Standardnite minimalni pravila za postapuvawe so<br />
zatvorenicite, usvoeni na Prviot Kongres na ON za suzbivawe na zlostorstvata i<br />
postapuvawe so prestapnicite vo @eneva, 1955 god. I na II Kongres na ON (London,<br />
1960) se rasprava{e za osudeni~kata rabota. Za toa pove}e: Sobotin~i}, A. II Kongres<br />
OUN za prevenciju zlo~ina i tretman delinkvenata, London, 1960, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1973/1,<br />
str. 84-86. Od na{ite sovetuvawa za ovoj problem iscrpno se govore{e vo Pula, 1970<br />
godina. Temata na sovetuvaweto glase{e "Rabotata kako metod vo procesot na<br />
resocijalizacijata na licata na koi im e izre~ena krivi~na sankcija od<br />
institucionalen karakter"<br />
794)<br />
Vidi: ~l. 21 ZIS.<br />
795)<br />
"...Dobro organiziranata rabota go anga`ira duhot i teloto, gi apsorbira<br />
negovite sili, ja naso~uva koncentracijata na vnimvnieto, misleweto, ~uvstvata i<br />
raspolo`enijata. Taa e sredstvo protiv raznovidnite predomisluvawa, kombinirawa,<br />
me~taewa i ~uvstvo na osamenost, nezdravi odnosi vo osudeni~kata zaednica,<br />
slobodnoto vreme koe ra|a bezbroj razli~ni planovi, obidi za begstvo, ~uvstvo na<br />
dosada, bezvrednost na ~ovekoviot `ivot itn. Rabotata mnogu korisno slu`i kako<br />
sredstvo za sozdavawe duhovna ramnote`a i fizi~ko zdravje, taa ja razviva<br />
perspektivata, go pottiknuva tvore{tvoto, vlijae vrz oblikuvaweto pozitivni<br />
433
prihodi rabotata ima i ekonomska funkcija. Zada~ite za ostvaruvawe<br />
na polivalentnite funkcii na osudeni~kata rabota treba da le`at<br />
vrz celiot personal na kazneno-popravnite ustanovi, no vo praktikata<br />
tie vo prv red se svrzani so rabotata na stru~nite instruktori. Ovie<br />
lica za da mo`e da odgovorat na svoite obvrski, mora da imaat solidno<br />
stru~no znaewe kako i `elba i sposobnost za prenesuvawe na toa<br />
znaewe i pottiknuvawe na okolnostite {to dejstvuvaat vrz<br />
motivaciite na osudenicite za nivno zalagawe i interes sprema<br />
rabotata.<br />
Ovde treba da se istakne deka kaj nas osudeni~kata rabota se<br />
postavuva kako oblik na tretman kako "socijalna terapija", a ne kako<br />
kazna 796) i pretstavuva pravo {to ima svoja potkrepa i vo ustavnite<br />
odredbi 797) . Pritoa na ova mesto se nadovrzuvaat i mnogu drugi prava<br />
{to na osudenicite im se davaat vo ZIS. Taka na primer kaj nas<br />
osudenicite imaat pravo na nadomest za rabota, pravo na besplatna<br />
zdravstvena za{tita, pravo na socijalno osiguruvawe vo slu~aj na<br />
nesre}a pri rabota, a seto toa vo golem obem treba da go zgolemuva<br />
interesot za rabota i da pridonesuva za nivnata resocijalizacija.<br />
Od seto ova se gleda deka rabotata e podra~je {to {iroko e<br />
legitimirano i deka vrz ovoj plan se ostvareni golemi postigawe. No<br />
sepak, ostanuvaat zakonski i prakti~ni pra{awa {to baraat natamo-<br />
{no sogleduvawe i razvivawe. Vo odnos na organizacijata na rabotata<br />
i tehni~kite mo`nosti za nejzno vr{ewe, u~estvoto na oddelni strukturi<br />
vo nejzinoto ostvaruvawe, kriteriumite za pravilen nadomest i<br />
na~inot na negovata isplata i koristewe, opredeleni socijalno<br />
za{titni problemi, vklu~uvaweto na osudeni~kata rabota vo nacionalnoto<br />
stopanstvo, utvrduvaweto programi za osudeni~kata rabota {to<br />
}e odgovaraat na potrebite na posebni kategorii na osudenici i<br />
osobeno na onie koi poka`uvaat otpor kon sekakov vid rabota,<br />
merkite {to treba da se prezemat so cel osudata da ne bide<br />
nesovladliva pre~ka vo pronao|aweto vrabotuvawe po izleguvaweto<br />
na sloboda i sl. postoi potreba od natamo{ni istra`uvawa i<br />
korekcii.<br />
Da se zadr`ime na redot na izlo`enite na~ela i da vidime koi<br />
od niv pomalku ili pove}e ne se ostvaruvaat i da se obideme da gi<br />
sogledame mo`nostite za nivno vistinsko o`ivotvoruvawe.<br />
a) I pokraj toa {to nema svoj normativen izraz vo ZIS<br />
na~eloto spored koe rabotata ne smee da ima poni`uva~ki<br />
karakter 798) , vo praktikata na izvr{uvaweto na kaznite od instituemocii,<br />
vedrina na duhot i op{ta sve`ina na ~ovekovata li~nost" Ogrizovi}, M. op. cit,<br />
str. 87.<br />
796)<br />
Sfa}awata za karakterot i ulogata na osudeni~kata rabota pominaa niz tri<br />
razvojni fazi i vo golema mera bea opredeleni od sfa}awata za celite na<br />
kaznuvaweto. Tie fazi se: rabotata kako kazna (do vtorata polovija na XVIII vek),<br />
rabotata kako dopolnitelen element na kaznata (do po~etokot na XX vek) i, rabotata<br />
kako sredstvo vo procesot na resocijalizacijata na osudenite lica.<br />
797)<br />
Vidi: ~l. 32 od Ustavot na RM.<br />
798)<br />
Vidi: ~l. 71 st. 1 od Standardnite minimalni pravila.<br />
434
cionalen karakter dobiva poln izraz. Pri negovoto ostvaruvawe se<br />
poa|a od toa deka osudeni~kiot trud, ~ija {to moralna i socijalna<br />
vrednost e nesporna, mora da bide razgleduvan i realiziran na ist<br />
na~in kako normalnata i redovna aktivnost na slobodniot ~ovek i da<br />
pretstavuva sostaven del na institucionalniot tretman. Ottamu<br />
osudeni~kata rabota kaj nas ne e povrzana so takvi barawa {to<br />
sozdavaat ili razvivaat negativni ~uvstva i negativen odnos sprema<br />
trudot i prevos-pituvaweto voop{to.<br />
b) Pravo na rabota na osudenite lica so vodewe smetka za<br />
nivnite duhovni i fizi~ki spostobnosti 799) e slednoto na~elo od ovoj<br />
domen. Toa na~elo istaknuva dva elementi: deka na site osudeni lica<br />
sposobni za rabota treba da im se ovozmo`i rabota i deka nivnata<br />
rabota ne smee da bide od takov karakter {to }e gi preminuva<br />
fizi~kite i psihi~kite sili na osudenikot, za{to vo sprotivno od<br />
sredstvo za olesnuvawe na prevospituvaweto mo`e da se pretvori vo<br />
dopolnitelna kazna.<br />
Vo vrska so ova na~elo se postavuva edno osnovno teoretsko<br />
pra{awe: - dali osudeni~kata rabota ima prisilen karakter? Na{e<br />
mislewe, sakale ili ne, mora da priznaeme, e deka vo dosega{nata<br />
praktika osudeni~kata rabota be{e prisilna. Toa zna~i deka vo<br />
institucionalni uslovi, dokolku nema adekvatna motivacija i dobrovolno<br />
i samostojno prifa}awe na rabotata, taa vo su{tina vo golem<br />
del e prisilba i retribucija. Nejzinata retributivnost mo`e{e da se<br />
vidi na primer od nejzinata prakti~na realizacija vo KPD Idrizovo,<br />
kade {to vo termi~kiot sektor se vr{e{e najte`ok vid rabota. Tamu<br />
se upatuvaa onie osudenici {to bea storiteli na pote{ki krivi~ni<br />
dela 800) .<br />
Smetam deka sfa}aweto za obligatorna rabota koe nu`no<br />
proizleguva{e od ~l. 16 st. 1 ZIS od 1979 god. be{e plod na edna<br />
cvrsto vkoreneta zabluda deka ~ovekot raboti samo koga e prisilen na<br />
toa. Iskustvoto me|utoa, poka`uva deka vo site oblasti na ~ovekoviot<br />
`ivot najdobri rezultati se postignuvaat toga{ koga se aktiviraat<br />
vnatre{nite sili na ~ovekot za samostojni postignuvawa. Sekoja<br />
prisilba sozdava revolt i akcii vo sprotivna nasoka, a prisiluvaweto<br />
na rabota, osobeno kon onaa {to ne se saka ({to be{e pravilo vo<br />
na{ite KPU i VPU) mo`e lesno da zna~i begstvo od nea so prviot<br />
~ekor na sloboda. Celosnoto begstvo od rabotata pak vo kaznenopopravnite<br />
ustanovi toga{ ne be{e mo`no za{to postoea<br />
disciplinskite kazni koi (so 30, odnosno 7 dena samica) trebaa da go<br />
nau~at osudenikot da ja "zasaka" rabotata. Pra{awe e kolku so toa se<br />
spre~uva{e negoviot nesovesen odnos kon rabotata, psihi~kite<br />
tenzii, zadovolstvoto od nea i ostvaruvaweto na najzinite edukativni<br />
i drugi funkcii. Zatoa treba{e da se vospostavi odnos na osudenikot<br />
799)<br />
Vidi: Standardni minimalni pravila, ~l. 71 st. 2 i Rezolucija za osudeni~kata<br />
rabota, @eneva, 1955, t. I, kako i ~l. 21 st. 1 ZIS.<br />
800)<br />
Spored moe mislewe rabotata vo ovoj oblik, kako i vo bilo koj drug {to e nadvor<br />
od celite na resocijalizacijata (nejzinoto koristewe kako disciplinska kazna, na<br />
primer) ne smee da bide prisutna vo penitencijatnata praktika.<br />
435
sprema trudot so koj }e se navede dobrovolno i samostojno da se vklu~i<br />
vo ovoj proces, a so toa i vo procesot na sopstvenoto prevospituvawe.<br />
A ako se znae deka na sekoj osudenik ne mu e potrbeno prevospituvawe,<br />
treba{e da se razmisli i za toa dali nemu ovoj oblik na tretman treba<br />
da mu se prepi{e samo kako pravo, a ne i kako obvrska. Za da se<br />
postigne toa treba{e da se najdat ili usovr{at instrumenti {to }e ja<br />
jaknat motivacijata na osudenikot. Pritoa osobeno imam vo vid deka<br />
motivite {to gi potiknuvaat osudenicite na rabota se re~isi istite<br />
onie {to va`at i za slobodniot ~ovek. Tie zavisat od vnatre{nite i<br />
nadvore{nite faktori koj sekoj poedinec 801) i so ogled na toa nu`no se<br />
razlikuvaat so toa {to nekoi od niv imaat op{to zna~ewe i zatoa vrz<br />
niv treba da se stavi akcentot kako od strana na zakonodavstvoto taka<br />
i od prevospitnite slu`bi. Me|u tie motivi sekako deka predni~at:<br />
motivot za materijana i duhovna egzistencija, motivot da mu se pomaga<br />
na svoeto semejstvo, motivot za doka`uvawe na rabotnata sposobnost i<br />
stru~no usovr{uvawe, motivot za samostojnost i nezavisnost, motivot<br />
da se prodol`i so istata rabota na sloboda, motivot da se ispolnuva<br />
vremeto (da se izbegne dosadata), motivot za sorabotka so drugite, i,<br />
duri na kraj, motivot za zdobivawe so pogodnosti. Za `al vo<br />
dosega{nite uslovi na na{iot sistem na izvr{uvawe na kaznite<br />
li{uvawe od sloboda se ode{e po obraten redosled taka {to<br />
posledniot motiv dobiva{e najgolemo zna~ewe vo procesot na<br />
razvivaweto na qubovta sprema rabotata.<br />
v) Edno od na~elata na rabotata e po mo`nost na osudenicite<br />
da im se obezbedi da go izbiraat vidot na rabotata spored svoeto<br />
porane{no zanimawe, sklonostite i interesite. Za ova na~elo treba<br />
da se istakne deka so ogled na mo`nostite na kazneno-popravnite<br />
ustanovi vo praktikata nama vistinsko mesto, osobeno ako se zeme vo<br />
vid koncepcijata spored koja rabotata se vrzuva za prestojot vo<br />
opredelena klasifikaciona eksterna grupa. Vo potkrepa na ovaa<br />
konstatacija }e bide sosema dovolno ako navedeme deka golem broj<br />
osudenici pred doa|aweto vo ustanovite za izvr{uvawe na kaznite<br />
li{uvawe od sloboda bile zemjodelci, a spored misleweto na upravata,<br />
ili podobro re~eno spored mo`nostite na ustanovata, za niv e<br />
najdobro ako od ustanovata izlezat kako industriski rabotnici.<br />
So ogled na posebnoto mesto na ova na~elo vo aktite na<br />
me|unarodnite sobiri 802) toa se istaknuva i vo ZIS 803) i toa posebno<br />
801)<br />
Za faktorite {to vlijaat vrz izborot na rabotnata aktivnost vidi: Ogrizovi}, M.<br />
op. cit, str. 59 i Milutinovi}, M. <strong>Penologija</strong>, str. 128.<br />
802)<br />
"Vo granicite koi odgovaraat na racionalnata stru~na selekcija, potrebite na<br />
upravata i zatvorskata disciplina na osudneicite treba da im se ovozmo`i da go<br />
izberat vidot na rabotata koja sakaat da ja rabotat (Standardni minimalni pravila,<br />
~l. 71 t. 6) ...Vo granicite koi se vo soglasnost so razumna profesionalna<br />
orientacija, so baraweto na upravata i osudeni~kata disciplina, treba da se vodi<br />
smetka za posebnite sklonosti na zatvorenicite pri izborot na rabotata {to<br />
najdobro im odgovara" (Rezolucija na osudeni~kata rabota, @eneva, 1955 t. V).<br />
"...Osudeni~kata rabota mora da im bide prilagodena na sposobnostite, karakterot i<br />
ako e mo`no `elbite na poedincite na na~in {to pridonesuva za nivna podgotovka za<br />
436
kaj polnoletnite, odnosno kaj maloletnite osudenici i vospitanici.<br />
Me|utoa, od razgleduvaweto na tie odredbi se zabele`uva takva<br />
sodr`ina koja ima vizionerski prizvuk, za{to za ostvaruvawe na<br />
`elbata na osudenikot za izbor na opredelen vid rabota mu se postavuvaat<br />
takvi ograni~uvawa {to vo bliska idnina ne mo`at da se<br />
ostvarat dokolku ne se podobrat materijalnite pretpostavki povrzani<br />
so funkcioniraweto na kazneno-popravnite ustanovi voop{to i<br />
sproveduvaweto na rabotniot tretman posebno.<br />
g) Na normativnata postavenost na na~eloto spored koe<br />
zatvorenicite i vospitanicite treba da se anga`iraat so produktivna<br />
rabota vo ramkite na opredeleno rabotno vreme 804) se ~ini deka ne<br />
mo`e da mu se upati nikakov prigovor. Toa mo`e da se ka`e i za<br />
negovata prakti~na realizacija vo koja i natamu treba da izostanuvaat<br />
zloupotrebi od bilo koj vid i da se prodol`i so sovesen inspekciski<br />
nadzor {to vo ovoj pogled e mo{ne zna~ajna brana na eventualnite<br />
kr{ewa na osudeni~kite prava.<br />
d) Na~eloto na profesionalno, stru~no i korisno osposobuvawe<br />
na osudenicite ima za cel da gi za~uva i zgolemi sposobnostite<br />
na zatvorenicite za ~esno zarabotuvawe na sloboda 805) . Ova na~elo {to<br />
e pomesteno me|u glavnite celi na osudeni~kata rabota 806) se<br />
konkretizira niz odredbata od ~l. 110 st. 2 ZIS. So ovaa odredba<br />
zakonodavecot, vsu{nost, gi stesnuva mo`nostite na ova na~elo,<br />
svesen deka brojnite uslovi od objektivna priroda 807) , od koi nekoi<br />
deluvaat i nadvor od kazneno-popravnite i vospitno-popravnite<br />
ustanovi 808) , ne í dozvoluvaat na praktikata da go realizira ona {to e<br />
najdobro za osudenikot.<br />
|) Na~eloto na ednakvi uslovi na rabota so nie {to vladeat na<br />
sloboda, vsu{nost, sodr`i ~etiri posebni barawa. Prvoto barawe se<br />
sostoi vo toa organizacijata i metodite na rabota vo kazneno-popravnite<br />
i vospitno-popravnite ustanovi da bidat {to pobliski na onie<br />
{to va`at za sli~na rabota nadvor od niv zaradi toa zatvorenicite i<br />
vospitanicite da se podgotvat za normalni uslovi na rabota na<br />
`ivot na sloboda". (Zakolu~oci od II Kongres na ON za prevencija na zlostorstvata i<br />
tretman na zatvorenicite, London, 1960).<br />
803)<br />
Vidi: ~l. 110 ZIS.<br />
804)<br />
Vidi: ~l. 71 t. 3 i 75 t. 1 i 3 od Standardnite minimalni pravila, kako i ~l. 21 st. 1<br />
i 4 ZIS.<br />
805)<br />
Vidi: ~l. 71 t. 4 i 5 od Standardnite minimalni pravila, t. I V od Rezolucijata za<br />
osudeni~kata rabota, @eneva, 1955 i Zaklu~ocite od kongresot vo London, 1960.<br />
806)<br />
Vidi: ~l. 21 st. 2 ZIS.<br />
807)<br />
Ovde se misli pred se na slabata materijalna osnova na kazneno-popravnite i<br />
vospitno-popravnite ustanovi.<br />
808)<br />
"Bescelno }e bide ostru~uvaweto ako toj vid rabota na osudenikot ne mo`e da mu<br />
koristi na sloboda, ako za toj zanaet e pregolem pritisokot na drugite nevraboteni,<br />
ako e slabodohodnovna rabotata ili ako takva ne mo`e da se dobie". Proevski, V.<br />
Zbirka na propisi za izvr{uvawe na sankciite so komentar, SV SRM, Skopje, 1981,<br />
str. 89.<br />
437
sloboda 809) . Vo taa smisla se veli deka proizvodnata rabota treba da<br />
bide rentabilna, op{testveno potrebna, celesoobrazna i korisna,<br />
za{to samo toga{ go ima i vistinskoto zna~ewe vo razvivaweto<br />
pravilen odnos kon trudot i pozitivno vlijanie vo prevospituvaweto<br />
na osudenite lica. Me|utoa, vo vrska so ova barawe treba da se ka`e<br />
deka osudeni~kata rabota kaj nas sÒ u{te ne e inkorporirana vo<br />
nacionalnoto stopanstvo i deka, poradi organizacijata na trudot i<br />
slabiot kvalitet na rabotnata sila, osudenicite izrabotuvaat<br />
proizvodi so ponizok stepen na obrabotka so {to se smaluva<br />
efikasnosta na osudeni~kata rabota kako sredstvo na tretman 810) .<br />
Vtoroto barawe e ekonomskata korist od rabotata na osudenite<br />
lica da ne bide na {teta na ostvaruvaweto na celite na izvr{uvaweto<br />
na kaznata li{uvawe od sloboda 811) . Ovde se poa|a od toa<br />
resocijalizacijata na osudenite lica preku osudeni~kata rabota da ne<br />
se podredi na `elbata za postignuvawe na ekonomska dobivka. Pri<br />
tolkuvaweto na ova na~elo vo na{ata teorija, me|utoa, ~esto se odi<br />
predaleku koga negovata smisla se doveduva vo sprotivnost so<br />
postoeweto na penitencijarni ustanovi so samostojno finansirawe.<br />
Ottuka i potrebata kone~no da se otvori i ras~isti pra{aweto {to<br />
neosnovano doveduva do pomirliv i pasiven stav deka vo ovaa oblast<br />
mo`e malku da se stori bez da se zafati pogolem del od finansiskite<br />
sredstva {to za ovaa namena gi izdvojuva zaednicata. Denes, imeno,<br />
dominira sfa}aweto deka ustanovite so samostojno finansirawe<br />
mo`at da se dovedat vo direktna vrska so mo`niot neuspeh vrz planot<br />
na resocijalizacijata. Ova stojali{te koe {to, vpro~em, praktikata<br />
ve}e go demantira 812) , spored moe mislewe ne mora voop{to da zna~i<br />
zapirawe, tuku obratno - razvoj i otvarawe novi podra~ja preku koi<br />
mo`e da se izrazi trudot vo prevospitniot proces. Vo taa smisla<br />
izrabotkata na nau~ni elaborati {to osmisleno }e gi prou~at i<br />
poso~at mo`nostite za takva organizacija na trudot, vo golema mera<br />
}e gi oplemenat site na~ela vrz koi e izgraden konceptot na<br />
osudeni~kiot trud. Osmislenata politika vo ovaa nasoka mo`e da gi<br />
sopre site opasnosti od dominacijata na ekonomskata korist nad<br />
drugite celi na trudot. Tie opasnosti, vsu{nost, i ne mora da se<br />
809)<br />
Vidi: ~l. 72 t. 1 od Standardnite minimalni pravila, t. III od Rezolucijata za<br />
osudeni~kata rabota, @eneva, 1955, t. II od Zaklu~ocite na Kongresot vo London, 1960.<br />
810)<br />
Vidi: Vukadinovi}, B. Neki problemi osu|eni~kog rada, Zbornik IKSI, Beograd, 1972/1,<br />
str. 295.<br />
811)<br />
Vidi: ~l. 72 t. 2 od Standardnite minimalni pravila, t. II od Rezolucijata za<br />
osudeni~kata rabota.<br />
812)<br />
"Spored na{e mislewe stravot deka vo uslovi na samofinansirawe (celosno ili<br />
delumi~no) mo`e da se zapostavi vistinskata cel na rabotata na osudenite lica ~esto<br />
premnogu i neosnovano se prenaglasuva. Site kazneno-popravni ustanovi i pogolemi<br />
zatvori imaat delumno samofinansirawe i do denes nitu vo edna od ovie ustanovi ne e<br />
konstatirano iskrivuvawe na celite na trudot. Vakvata pojava na e utvrdena nitu vo<br />
kazneno-popravnite ustanovi koi bile ili sÒ u{te se baziraat vrz celosno<br />
samofinansirawe". Milenovi}, D. Uloga stru~nih instruktora u procesu resocijalizacije<br />
osu|enih lica u kazneno-popravnim ustanovama, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1975/1, str.27.<br />
438
ealni so ogled na osnovata vrz koi koj nas e postaveno funkcioniraweto<br />
na kazneniot sistem 813) . Vo nasoka na vakvo razmisluvawe<br />
sekoga{ treba da se poa|a od toa deka slabata materijana osnova e<br />
glavna pre~ka {to go sopira vistinskoto za`ivuawe na skoro site<br />
penolo{ki na~ela. Dejstvoto na ovoj element mo`e da se sogleda od<br />
pove}e aspekti me|utoa, bez pretenzija za iscrpno vrednuvawe na<br />
nivnoto konkretno zna~ewe }e navedeme samo deka slabata materijana<br />
osnova, a ottamu i nedovolnata kadrovska ekipiranost go popre~uvaat<br />
pravilnoto i celosno ostvaruvawe na opservacijata i klasifikacijata<br />
na osudenite lica. Ovie penitencijarni procesi pak od svoja<br />
strana se osnovniot preduslov preku koi rabotniot tretman treba da<br />
se povrze so vistinskiot interes i mo`nostite na osudenikot. Ako se<br />
trgne pak od toa deka alienacijata i dezalienacijata na ~ovekot ne se<br />
problemi samo na slobodnite rabotnici i nivniot otu|en trud, tuku<br />
vo na{i uslovi i na osudenikot, kako i od toa deka nadvor od<br />
konceptot na samofinansiraweto mo`nostite za nadminuvawe na ovoj<br />
problem se navistina skromni, toga{ mora, i toa {to poskoro, da se<br />
ostvarat takvi procesi {to nema da se dvi`at samo vo ramkite na<br />
objektivnite materijani pretpostavki.<br />
Tretoto barawe na ova na~elo e rabotata na osudenicite da<br />
bide taka organizirana da se ovozmo`i za{tita na nivnoto zdravje i<br />
nivnata sigurnost. Zatoa rabotata treba da odgovara na site<br />
higiensko-tehni~ki uslovi {to se odnesuvaat na opredeleni oblici na<br />
proizvodstvo i zdravstvena za{tita na nivnite u~esnici. Vo taa<br />
smisla zboruva odredbata od ~l. 21 st. 3, ~l. 118 i 119 st. 1 ZIS 814) vo<br />
koja se dava garancija za pravilno stimulirawe na produktivnosta na<br />
trudot i pravilen odnos na osudenicite kon istiot.<br />
So ~etvrtoto barawe na ova na~elo e povrzano davaweto<br />
predlozi i nasoki za re{avawe na nekoi momenti {to rabotniot<br />
tretman mo`at mnogu pove}e da go dobli`at do uslovite {to vladeat<br />
na sloboda. Vo taa smisla se istaknuva po~esto koristewe na otvorenite<br />
kazneno-popravni ustanovi 815) i vospostavuvaweto ili razvivaweto<br />
na takov institucionalen re`im vrz ~ija osnova opredelen broj<br />
odbrani zatvorenici zaradi rabota vo slobodni uslovi }e ja napu{tat<br />
kaznenata ustanova 816) . Za ostvaruvawe na ovie barawa, zasega samo vo<br />
isklu~itelni slu~ai dava mo`nost i ZIS vo ~l. 111 st. 2, {to e i<br />
realno so ogled na objektivnata sostoba vo koj se nao|aat na{ite<br />
kazneno-popravni ustanovi. Ovie sostojbi i re{enija, me|utoa, ne<br />
smeat da bidat pre~ka za perspektivno re{avawe na ovoj mo{ne<br />
zna~aen aspekt na osudeni~kiot trud.<br />
813)<br />
Ova na~elo, vsu{nost, ima svoja realna smisla vo predupreduvaweto na<br />
opasnostite {to doveduvaat do eksploatacija na osudeni~kiot trud, so~uvuvaweto na<br />
interesite na privatnite pretprijatija i slobodnite rabotnici.<br />
814)<br />
Vidi: ~l. 74 t. 1 i 2 od Standardnite minimalni pravila i t. VI od Rezolucijata za<br />
osudeni~kata rabota.<br />
815)<br />
Vidi: t. VIII od Rezolucijata za osudeni~kata rabota, i t. II od Zaklu~ocite na<br />
kongresot vo London.<br />
816)<br />
Vidi: t. I X od Rezolucijata za osudeni~kata rabota.<br />
439
7. NA^ELO NA OP[TO I STRU^NO OBRAZOVANIE NA OSUDENITE<br />
LICA<br />
Zakonot za izvr{uvawe na krivi~nite sankcii so odredbata od<br />
~l. 133 st. 1 predviduva deka za osudenite lica vo kazneno-popravnite<br />
ustanovi zadol`itelno se organizira osnovno obrazovanie kako del na<br />
op{tiot sistem na obrazovanie i vospituvawe. Obrazovanieto na<br />
osudenite lica mo`e da se organizira vo samata ustanova ili vo<br />
mestoto na sedi{teto na ustanovata. I ova na~elo e presmetano od<br />
soznanieto deka op{testvenata integracija na osudenite lica po<br />
nivnoto izleguvawe na sloboda mo`e mnogu polesno da se postigne ako<br />
za vreme na izdr`uvaweto na kaznata osudenite lica se steknat so<br />
opredeleno op{to, a po potreba i stru~no obrazovanie 817) . Op{toto i<br />
stru~no obrazovanie na osudenite lica vo prv red se postignuva preku<br />
organizairawe nastava vo osnovni i naso~ni u~ili{ta vo, a po<br />
isklu~ok, i nadvor od kaznenata ustanova. Na opredeleni osudenici<br />
mo`e da im se dozvoli i redovno ili vonredno studirawe na vi{ite<br />
{koli ili fakultetite vo na{ata zemja. Za podigawe na op{toto<br />
obrazovno nivo na osudenicite od golemo zna~ewe e i organiziraweto<br />
na razni formi na kulturno prosvetna rabota (seminari, predavawa,<br />
u~estvo vo kulturno-umetni~ki dru{tva organizirani vo ustanovata),<br />
organizirawe na sportski aktivnosti i koristewe na bibliote~niot<br />
fond, dnevniot pe~at i drugite sredstva na informirawe i<br />
osmisluvawe na zabavniot `ivot na zatvorenicite.<br />
8. NA^ELO NA ZAEDNI^KO IZDR@UVAWE NA KAZNATA<br />
So prifa}aweto na odredbata spored koja "osudenite lica ja<br />
izdr`uvaat kaznata li{uvawe od sloboda po pravilo grupno" (~l. 18<br />
st. 2 ZIS) na{iot zakonodavec se re{il za sistemot na zaedni~ko<br />
izdr`uvawe na kaznata li{uvawe od sloboda. Osnovnata zamisla na<br />
ova na~elo e opredelena od stavot za op{testvenata priroda na<br />
~ovekot kako su{testvo {to se formira i razviva niz sekojdnevni<br />
kontakti vo opredeleni primarni i sekundarni grupi. So toa {to na<br />
~ovekot i vo zatvorski uslovi mu se ovozmo`uva zaedni~ki `ivot so<br />
drugi lu|e vo na{iot sistem e otfrleno keliskoto izdr`uvawe na<br />
kaznata koe vode{e kon otu|uvawe, kon du{evna nevramnote`enost i<br />
kon drugi posledici po idniot socijalen `ivot na osudenikot.<br />
Vakviot sistem na zaedni~ko izdr`uvawe na kaznata me|utoa, e daleku<br />
od klasi~niot asociacionen sistem za{to za razlika od nego e<br />
nadopolnet so primena na obmislena klasifikacija na osudenite lica.<br />
Na toa upatuva vtoriot del od ~l. 18 st. 2 ZIS vo koj, pokraj grupnoto<br />
izdr`uvawe na kaznata, posebno se naglasuva deka osudenicite se<br />
rasporeduvaat vo grupi vo koi mo`at da se prezemaat merki na<br />
vospituvawe i prevospituvawe od ist vid.<br />
Od zaedni~koto izdr`uvawe na kaznata mo`ni se i opredeleni<br />
817)<br />
Vidi: ~l. 135 ZIS.<br />
440
otstapki no, samo po isklu~ok, dokolku se ispolneti opredeleni<br />
zakonski uslovi. Toa e mo`no vo slednive slu~ai: a) koga zdravstvenata<br />
sostojba na osudenikot e takva {to vrz osnova na medicinski naod<br />
se ocenuva deka e vo interes na zdravjeto na osudenikot ili zaradi<br />
zdravstvena za{tita na drugite osudenici toj da se izdvoi od<br />
ostanatite zatvorenici (~l. 124 ZIS), b) koga se raboti za bremena<br />
`ena {to po predlog na lekarot se upatuva vo porodilno oddelenie po<br />
pravilo {est nedeli pred i edna godina po pora|aweto (~l. 131 ZIS),<br />
v) koga na osudenikot mu e izre~ena disciplinska kazna upatuvawe vo<br />
samica (~l. 172 st. 1 t. 5 ZIS) i g) koga na osudenikot {to pretstavuva<br />
opasnost za bezbednosta mu e izre~ena posebna merka osamuvawe {to<br />
mo`e neprekinato da trae do {est meseci (~l. 180 ZIS).<br />
9. NA^ELO NA POSTPENALNA POMO[ I ZA[TITA NA OSUDENITE<br />
LICA<br />
Vo sovremenata penolo{ka teorija {to e zasnovana vrz kaznata<br />
kako sredstvo za prevospituvawe na osudenite lica osobeno zna~ewe<br />
dobiva op{testveniot streme` da im se pru`i pomo{ na ovie lica za<br />
nivno pouspe{no vklu~uvawe vo `ivotot na sloboda. Vo taa smisla od<br />
strana na nekoi avtori se odi dotamu, {to potrebata da im se pomogne<br />
na otpu{tenite osudenici od izdr`uvawe na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda, se opredeluva kako proces na prodol`ena resocijalizacija<br />
ili kako integralen del na resocijalizacijata. Vakvoto stojali{te<br />
spored moe mislewe te{ko mo`e da se brani, za{to poimot na<br />
resocijalizacijata vo sebe vklu~uva element na kontinuriano<br />
vospituvawe i prevospituvawe od strana na specijalizirani kadri<br />
{to nitu eden od predvidenite oblici na pomo{ za sega ne mo`e da se<br />
obezbedi za osudenicite otpu{teni na sloboda. Od tie pri~ini treba<br />
da se bide realen vo ocenkata za ograni~enite mo`nosti na ova na~elo<br />
koe {to treba da se situira vo ramkite na sozdavaweto na neophodni<br />
uslovi i pretpostavki za ubla`uvawe na posledicite od nagliot sudir<br />
so te{kotiite {to gi nosi `ivotot na sloboda. Vo taa smisla treba da<br />
se sfati i da se tolkuva i odredbata od ~l. 10 ZIS. Predhodnite<br />
zabele{ki me|utoa, ni najmalku nemaat pretenzija da go obezvredat<br />
zna~eweto na ova na~elo od ~ija poadekvatna primena mo`at da se<br />
o~ekuvaat efekti {to nama da gi naru{uvaat rezultatite postignati<br />
vo tekot na izvr{uvaweto na kaznata. Toga{ koga vo svesta na javnosta<br />
}e sozree pretstavata za delotvornosta na zaedni~kite usilbi da mu se<br />
pomogne, da se zgri`i i so doverba da se prifati osudenoto lice kako<br />
~ovek {to celosno mu go isplatil dolgot na op{testvoto i }e se<br />
stekne so izvesna sigurnost deka nema da vleguva vo "novi dolgovi",<br />
ova na~elo }e bide oslobodeno od svoeto deklarativno nivo koe {to<br />
vo praktikata sekojdnevno se potvrduva.<br />
Navedenite na~ela na sistemot na izvr{uvaweto na kaznite<br />
li{uvawe od sloboda vo na{ata zemja uka`uvaat deka penitencijarniot<br />
sistem e zasnovan na sovremenite nau~ni koncepcii za tretmanot na<br />
osudenite lica i deka e organiziran vo soglasnost so barawata na<br />
441
Standardnite minimalni pravila za postapuvawe so zatvorenicite.<br />
Me|utoa, od seto ona {to dosega be{e ka`ano, mo`e da se zaklu~i i<br />
toa deka vo odnos na ostvaruvaweto na ovie na~ela postojat brojni<br />
nere{eni pra{awa {to go popre~uvaat ostvaruvaweto na nivniot<br />
pogolem del. So ogled na toa ne smee da se zastane na rezultatite {to<br />
i pokraj toa se prisutni, tuku i natamu da se vlo`uvaat usilbi {to }e<br />
dovedat do popovolni re{enija vo ova osnovno podra~je vrz koe denes<br />
se potpira izvr{uvaweto na kaznite li{uvawe od sloboda. Re{enijata<br />
za vistinsko o`ivotvoruvawe na ovie na~ela mora da se baraat i<br />
postavat vrz tri ramni{ta: Vrz planot na podobruvaweto na<br />
materijanite pretpostavki za izgradba i funkcionirawe na kaznenopopravnite<br />
ustanovi, vrz planot na podobruvaweto na normativnite<br />
re{enija vo ZIS i, na kraj, vrz planot na stru~nosta i pedago{kata<br />
podgotvenost, vistinskata vklu~enost i zainteresiranost na site<br />
subjekti {to se zanimavaat ili treba da se zanimavaat so<br />
resocijalizacijata na osudenite lica.<br />
442
G L A V A II<br />
INDIVIDUALIZACIJA NA KAZNATA LI[UVAWE<br />
OD SLOBODA - USLOV ZA OSTVARUVAWE<br />
NA RESOCIJALIZACIJATA<br />
I. TRI FAZI VO INDIVIDUALIZACIJATA NA<br />
KRIVI^NITE SANKCII<br />
Istoriski gladano baraweto za individulizacija na krivi~nite<br />
sankcii zavise{e od sfa}aweto za pri~inite na kriminalitetot i<br />
usvoeniot koncept za celite na kaznuvaweto. Toa pridonese ovoj<br />
princip razli~no da se koncipira i da se prenaglasuva bilo negovata<br />
objektivna ili subjektivna strana, {to }e re~e, krivi~nite sankcii da<br />
se prilagoduvaat na karakteristikite na storenoto krivi~no delo - na<br />
negoviot vid i priroda, na okolnostite pod koi e storeno (mesto,<br />
vreme, sredstva i na~in na izvr{uvawe), na te`inata na posledicite i<br />
negovoto zna~ewe vo konkretnite `ivotni uslovi, ili pak -<br />
krivi~nite sankcii da se prilagoduvaat na karakteristikite na<br />
storitelot na krivi~noto delo, t.e. na svojstvata i okolnostite od<br />
subjektivna priroda. Na borbata na krivi~nopravnite {koli ñ go<br />
dol`ime kristaliziraweto na moderniot poim na objektivnosubjektivnata<br />
individualizacija kako princip pod koj vo naj{iroka<br />
smisla se podrazbira prilagoduvawe na krivi~nite sankcii na posebnite<br />
karakteristiki na storitelot na krivi~nosto delo za da se<br />
ostvarat celite na krivi~nite sankcii. Toa zna~i deka za sovremenite<br />
sfa}awa za individualizacijata se podednakvo zna~ajni objektivnite<br />
elementi na krivi~noto delo i li~nosta na storitelot. I na{eto<br />
krivi~no pravo trgnuva tolku od edna vakva koncepcija i vo taa smisla<br />
gi izgraduva principite na zakonskata, sudskata i izvr{nata<br />
individualizacija.<br />
1. ZAKONSKA INDIVIDUALIZACIJA<br />
Poradi samata priroda na zakonskite pripisi, {to mora da<br />
bidat op{ti i apstraktni, vo literaturata se smeta deka zakonskata<br />
individualizacija ne e toa vo vistinska smisla na zborot, bidej}i se<br />
zasnova vrz konkretnite okolnosti na krivi~noto delo i stori-<br />
443
telot 818) . Pa sepak, krivi~niot zakonik pretstavuva osnov za individualizacijata<br />
na krivi~nite sankcii, za{to pri inkriminiraweto na<br />
opredeleni povedenija kako krivi~ni dela go odreduva vidot i<br />
visinata na krivi~nite sankcii i sodr`i niza instituti {to ovozmo-<br />
`uvaat nivna modifikacija i prakti~no prilagoduvawe na<br />
konkretniot storitel. Taka na primer, vo na{iot KZ se predvideni<br />
mnogubrojni mo`nosti za individualizacija na krivi~nite sankcii<br />
niz slednive instituti: grupirawe na krivi~nite dela po glavi spored<br />
objektot na za{tita; predviduvawe razli~ni krivi~ni sankcii: kazni,<br />
merki na bezbednost, vospitni merki i parapenalni sankcii vo<br />
zavisnost od vozrasta, krivi~nata odgovornost i opasnosta na<br />
storitelot i celite na krivi~nite sankcii; propi{uvawe<br />
alternativni i kumulativni kazni; razli~no kaznuvawe za umisla i<br />
nebri`nost; za dovr{eni i krivi~no delo vo obid; za podgotvitelni<br />
dejstvija i dobrovolno otka`uvawe od niv i vo obid; predviduvawe<br />
odredbi za odgovornost za pote{ka posledica; predviduvawe razli~ni<br />
kazni za pote{ki (kvalificirani) i polesni (privilegirani) oblici<br />
na krivi~ni dela; i sl. Me|utoa, za ostvaruvawe na principot na<br />
individualizacijata posebno zna~ewe imaat odredbite za odmeruvawe<br />
na kaznata i toa op{tite pravila kako i posebnite pravila {to se<br />
odnesuvaat na ubla`uvawe na kaznata, osloboduvawe od kazna,<br />
odmeruvawe na kaznata vo slu~aj na povrat, odmeruvawe na kaznata za<br />
krivi~ni dela vo stek i odmeruvawe na kaznata maloletni~ki zatvor.<br />
Na ovoj na~in krivi~niot zakonik apstraktno gi propi{uva<br />
oblicite na krivi~noto delo i se opredeluva za relativno opredeleni<br />
kazni za storitelite na tie dela, vo prv red poradi svojot normativen<br />
karakter (poradi samata priroda na zakonskite propisi), so koj ne e vo<br />
sostojba da ja dostigne nivnata konkretizacija vo site poedine~ni<br />
slu~ai. Me|utoa, krivi~nite dela se javuvaat vo razli~ni oblici, {to<br />
nu`no se razlikuvaat ne samo vo pogled na vidot na edno isto delo,<br />
tuku i po odnos na nivnite konkretni manifestacii vo ramkite na<br />
posebnite vidovi. Ottamu proizleguva razli~nata op{testvena<br />
opasnost na konkretnoto delo. Od druga strana, mnogubrojnite<br />
socijalni, kulturni, moralni, psiholo{ki i drugi svojstva i oble`ja<br />
na li~nosta, {to na svoeviden na~in se prekr{uvaat vo izvr{enoto<br />
krivi~no delo ja izrazuvaat op{testvenata opasnost na storitelot na<br />
kriminalnite dejnosti. Nakratko, mnogubrojnite elementi {to go<br />
~inat deloto i individualnite svojstva na negovite storiteli se<br />
razlikuvaat vo pogled na nivnata op{testvena opasnost i so ogled na<br />
toa, sosema razbirlivo, sprema razli~nite dela i storiteli ne mo`e<br />
da se o~ekuva ednakva op{testvena osuda i linearno primeneta kazna.<br />
Zatoa so opredeluvaweto na konkretnata kazna vo ramkite na ona {to<br />
zakonot ja predvidel za apstraktno delo, ili podobro re~eno, so<br />
konkretizacija na zakonskite odredbi za kaznuvaweto se preminuva<br />
vrz sudskata individualizacija na kaznata.<br />
818)<br />
Vidi: ^ejovi}, B. Krivi~no pravo, str. 386 i Radovanovi}, M. Krivi~no pravo, str. 245.<br />
444
2. SUDSKA INDIVIDUALIZACIJA<br />
Efikasno ostvaruvawe na represivnata politika zaradi<br />
suzbivawe na krivi~nite dela vo golema mera e usloveno tokmu od<br />
pra{aweto za opredeluvaweto na visinata na kaznata {to treba da im<br />
bide izre~ena na nivnite storiteli. Toa zna~i za da mo`e da gi<br />
ostvari svoite polezni zada~i kaznata mora da bide izre~ena i<br />
prilagodena sprema karakteristikite na li~nosta na storitelot i<br />
okolnostite na nivnoto delo, za{to samo taka mo`e da ja postigne<br />
svojata so zakon zamislena funcija. Spored toa sudskata individualizacija<br />
se sostoi vo izbor na vidot i visinata na krivi~nata sankcija<br />
sprema konkretniot storitel na krivi~nosto delo od strana na sudot<br />
vo zavisnost od mo`nostite predvideni so krivi~niot zakon so<br />
intencija najdobro da se ostvarat celite na krivi~nite sankcii.<br />
Istaknuvaweto na potrebata da se ostvarat site celi na krivi~nite<br />
sankcii zna~i deka, pokraj generalnata i specijalnata prevencija<br />
mora da se po~ituva i principot na pravednost, interesot na `rtvata<br />
i barawata na javnoto mislewe. Vo taa smisla smetam deka se<br />
pogre{ni onie defenicii na sudskata individualizacija {to za<br />
nejzina cel ja istaknuvaat samo specijalnata prevencija 819) .<br />
Na ovoj na~in se doa|a do podra~jeto na odmeruvaweto na<br />
kaznite, odnosno do mehanizmot na soobrazuvawe na krivi~nopravnata<br />
represija vo konkretno projavenata op{testvena opasnost na deloto i<br />
storitelot. Ovoj mehanizam e vo racete na sudot i kako takov se<br />
ostvaruva so dosledno po~ituvawe na brojnite pravila {to vo taa<br />
smisla, a i zaradi po~ituvawe na na~eloto na zakonitosta, gi izgradil<br />
zakonot. No, tokmu na ova podra~je se pojavuvaat mnogubrojni, sÒ u{te<br />
nere{eni pra{awa {to ja ote`nuvaat rabotata na sudot vo<br />
izrekuvaweto na kazni {to vo najgolema mera }e bidat prilagodeni na<br />
celite na kaznuvaweto. A toa, od svoja strana ja nalo`uva potrebata<br />
od permanentno sledewe na taa rabota so usilbi {to efikasno }e gi<br />
re{avaat problemite i }e gi nadminat slabostite vo vrska so<br />
odmeruvaweto na kaznata.<br />
Za ostvaruvawe na sudskata individualizacija, za konkretno<br />
izrekuvawe i prilagoduvawe na kaznata 820) go istaknavme posebnoto<br />
819)<br />
Taka: Kobe, P. Nekoliko pogleda na individualizaciu krivi~nog postupka, Na{a zakonitost,<br />
Zagreb, 1959/11-12, str. 440.<br />
820)<br />
Principot na sudskata individualizacija treba da se razlikuva od poimot sudsko<br />
odmeruvawe na kaznata. Ovie poimi ne se istovetni bidej}i so vtoriot se opfa}a<br />
odmeruvaweto na kaznata od strana na sudot vo predvidenite zakonski ramki za<br />
storenoto delo, ubla`uvaweto i osloboduvaweto od kaznata kako i nejzinata zamena<br />
so parapenalni sankcii, vklu~uvaj}i go, pokraj kaznata i izrekuvaweto merki na<br />
bezbednost. Za razlika od vaka sfateniot poim na sudskoto odmeruvawe na kaznata,<br />
sudskata individualizacija e po{irok poim, koj vo sebe, pokaj odredbite za<br />
445
zna~ewe na op{tite pravila za odmeruvawe na kaznata kade {to,<br />
spored moe mislewe e i pojdovnata osnova za dobivawe celosen odgovor<br />
na najrazli~nite problemi so koi sudot se sre}ava vo ovaa oblast.<br />
Spored tie pravila sudot treba na storitelot na krivi~noto delo da<br />
mu ja odmeri kaznata vo granicite {to se propi{ani so zakonot za toa<br />
delo. Pritoa sudot treba da ja ima predvid celta na kaznuvaweto i<br />
site okolnosti {to vlijaat kaznata da bide pomala ili pogolema<br />
(olesnuva~ki i ote`nuva~ki okolnosti), 821) a osobeno stepenot na<br />
krivi~nata odgovornost, pobudite od koi e storeno deloto, ja~inata na<br />
zagrozuvaweto ili povredata na za{titenoto dobro, okolnostite pod<br />
koi e storeno deloto, porane{niot `ivot na storitelot, negovite<br />
li~ni priliki i negovoto odnesuvawe po storenoto delo, kako i drugi<br />
okolnosti {to se odnesuvaat na li~nosta na storitelot. So ova<br />
pravilo zakonot mu dava bitni ovlastuvawa na sudot koj{to, otkako }e<br />
utvrdi deka liceto storilo opredeleno krivi~no delo, za nego mo`e<br />
da pristapi kon izbor na vidot i merkata na kaznata. Vo<br />
ostvaruvaweto na taa funcija pred sudot se nametnuva baraweto da gi<br />
zeme predvid site relevantni objektivni i subjektivni okolnosti, 822) a<br />
osobeno onie {to izri~no se navedeni vo zakonot i da gi ima predvid<br />
site celi na kaznuvweto. 823) I, na krajot, sudot e obvrzan odmeruvaweto<br />
na kaznata da go vr{i vo ramkite na propi{anite kazni za<br />
konkretnoto delo koi, so ogled na toa {to vo na{iot sistem na<br />
relativno opredeleni kazni se dovolno {iroko postaveni, i ne<br />
pretstavuvaat nekoe bitno ograni~uvawe na sudot, no vo sekoj slu~aj se<br />
va`en element za opredeluvawe na granicite vo koi mo`at da se<br />
koristat navedenite okolnosti.<br />
Dokolku odgovorno se pridr`uva kon site ovie pravila sudot<br />
vo golema mera mo`e da uspee vo prilagoduvaweto na vidot i merkata<br />
na izre~enata kazna na storitelot na krivi~noto delo so ogled na<br />
odmeruvaweto na kaznata ja vklu~uva i primenata na site mo`nosti {to vo taa smisla<br />
gi pru`aat napred navedenite krivi~nopravni instituti.<br />
821)<br />
Olesnuva~ki se onie okolnosti {to vlijaat na storitelot da mu se izre~e poblaga<br />
kazna vo ramkite na posebniot minimum na kaznata, a ote`nuva~ki se onie {to vo tie<br />
ramki vlijaat vrz izrekuvaweto pote{ka kazna. Koi okolnosti }e bidat zemeni kako<br />
olesnuva~ki, a koi kako ote`nuva~ki e fakti~ko pra{awe {to e predmet na<br />
doka`uvawe od strana na sudot, za{to zakonot ne go opredeluva odnapred nivnoto<br />
olesnuva~ko, odnosno ote`nuva~ko dejstvo.<br />
822)<br />
"Okolnostite se fakti {to se zemaat predvid pri individualizacijata na krivi-<br />
~nite sankcii, a pretstavuvaat uslov na krivi~noto delo koi gi karakteriziraat poedine~ni<br />
elementi i povedenieto na obvinetiot, kako i fakti koi se sretnuvaat po<br />
izvr{uvaweto na krivi~noto delo, a vo koi, isto taka se ogleda te`inata na krivi~noto<br />
delo, opasnosta na obvinetiot i negoviot stav sprema izvr{enoto krivi~no<br />
delo i prestapni{tvoto voop{to, i preku niv stepenot na podobnosta na obvinetiot<br />
za resocijalizacijata" Pe{i}, V. Funkcija okolnosti krivi~nog dela u individualizaciji krivi-<br />
~nih sankcija, Zbornik IKSI, Beograd, 1972, str. 118.<br />
823)<br />
Taka: Ba~i}, F. Krivi~no pravo, str. 618, Tahovi}, J. Kontrola ovla{~enja sudija u utvrd`ivanju<br />
kazne i mere bezbednosti, Anali, Beograd, 1957/4, str. 450, Kobe, P. Tipolo{ka klasifikacija<br />
zlo~inaca, Narodna milicija, Beograd, 1959/4, str. 69.<br />
446
negovata li~nost, te`inata na deloto i okolnostite pod koi toa e<br />
storeno, i na toj na~in da prodonese za pravilno sproveduvawe na<br />
kaznenata politika. Toa zna~i deka dokolku, so ogled na op{toto<br />
pravilo za odmeruvawe na kaznata, sovesno se ocenat i utvrdat site<br />
okolnosti {to se odnesuvaat na stepenot na vinata na karakteristikite<br />
na li~nosta na storitelot, a postojat vo fazata na podgotvuvaweto<br />
ili izvr{uvaweto na krivi~noto delo, e mo`no takvo<br />
odmeruvawe na kaznata {to }e bide najblisku do celite prifateni vo<br />
na{eto krivi~no pravo.<br />
Zaradi pouspe{no ostvaruvawe na sudskata individualizacija<br />
vo teorijata se sre}avaat razmisluvawa za voveduvawe opredeleni<br />
legalni tipovi na delinkventi, {to vrz baza na sigurni i provereni<br />
nau~ni istra`uvawa }e gi konstituira kriminologijata. Vo `elbata<br />
mnogubrojnite svojstva na li~nosta da se svedat na pomal broj u{te so<br />
pozitivistite zapo~naa da se formiraat opredeleni tipovi na<br />
li~nosti - delinkventi, pri {to se zemaat razli~ni kriteriumi:<br />
kriminolo{ki, psiholo{ki, psihijatriski, biopsiholo{ki, prognosti~ki,<br />
stepenot na op{testvenata opasnost i sl. Tipolo{kite<br />
klasifikacii, me|utoa, dosega nikoga{ ne uspeale da dobijat<br />
dijagnosti~ka ili prognosti~ka potvrda, za{to, kako {to veli eden<br />
avtor, toa se apstrakcii {to imaat samo orientaciona vrednost, a<br />
netipi~nite svojstva na li~nosta se isto taka va`ni i igraat uloga za<br />
koja e mnogu malku poznato 824) . Isto taka svojstvata i karakteristikite<br />
na li~nosta se dinami~ni, mnogubrojni i raznovidni, so bezbrojni<br />
mo`nosti za nivna kombinacija kaj edna konkretna li~nost pri nivna<br />
integracija so op{testvenite vlijanija. Na dene{niot stepen od<br />
razvojot na naukite za ~ovekot tie fakti onevozmo`uvaat da se<br />
izgradat cvrsti tipovi na delinkventi {to vo sebe nama da krijat<br />
opasnost od zloupotrebi. Od ovie pri~ini, kako i poradi toa {to<br />
vakvite klasifikacii mo`at da dovedat do pogolema stigmatizacija<br />
na delinkventite, bidej}i prete`no se svrteni kon li~nosta na<br />
storitelot, mojot stav e naso~en protiv legaliziraweto na novi<br />
tipovi delinkventi, {to, od druga strana, ne zna~i deka sum i protiv<br />
istra`uvawata za formirawe kriminolo{ki tipovi na delinkventi,<br />
no so edinstvena cel takvite usilbi da pridonesat kon podobro osvetluvawe<br />
na pri~inite na kriminalitetot, a ne za nivna legalizacija.<br />
I, {to e najva`no, od argumentacijata na onie {to se zalagaat za<br />
legalizirawe novi tipovi delinkventi, ne mo`e da se sogledaat<br />
vistinskite prednosti vo odnos na kaznata za{to mo`nostite za<br />
individualizacija pri izrekuvaweto na presudata se, vsu{nost, mnogu<br />
pomali odo{to obi~no se pretpostavuva.<br />
Koga se zboruva za sudskata individualizacija vo teorijata i<br />
praktikata se postavuvaat i mnogubrojni drugi pra{awa me|u koi<br />
osobeno vnimanie zalu`uvaat: a) koga da se zapo~ne so ispituvawe na<br />
li~nosta na optu`enoto lice, b) izbor na slu~ai za izu~uvawe na<br />
824)<br />
Vidi: Lopez-Rey, M.. Neki kriti~ki osvrti na osnovne oblike zavodskog tretmana<br />
osud`enih, Izbor, Zagreb, 1968/1, str. 69.<br />
447
li~nosta i v) granici na ispituvawe na li~nosta.<br />
Ad. a) Vo vrska so prvoto pra{awe vo literaturata postojat<br />
glavno dve stojali{ta. Prvoto, {to go proklamira {kolata na<br />
op{testvenata odbrana e inspirirano od anglosaksonskata podelba na<br />
krivi~nata postapka 825) , a drugoto e na privrzanicite na kontinentalniot<br />
sistem na krivi~nata postapka, spored koi, so ispituvaweto<br />
na li~nosta treba da se zapo~ne u{te pred utvrduvaweto na krivi-<br />
~nata odgovornost za storenoto krivi~no delo 826) . Prvoto stojali{te<br />
za na{ata praktika e neprifatlivo poradi poinakvata podelba na<br />
na{ata krivi~na postapka, a poradi toa {to ne go po~ituva principot<br />
na nevinost (~l. 13 st. 1 od Ustavot na R.Makedonija) drugoto zadira vo<br />
pravata i slobodite na gra|anite i kako takvo treba da se otfrli.<br />
Na{iot zakon za krivi~na postapka se re{il ispituvaweto na<br />
li~nosta na delinkventot da zapo~ne u{te vo predhodnata postapka<br />
"pred zavr{uvaweto na istragata" 827) . Vakviot stav na zakonodavecot<br />
predizvika mnogubrojni dilemi vo teorijata 828) . Smetam deka e<br />
najispravno ona stojali{te {to se zalaga za ispituvawe na li~nosta<br />
duri po zavr{uvaweto na istragata 829) za{to na toj na~in, koga<br />
verojatnosta deka storitelot e vinoven e najgolema, se namaluva<br />
rizikot od zloupotebi na pravata i slobodite na gra|anite, a vo isto<br />
vreme se ovozmo`uva individualizacijata na vidot i visinata na<br />
krivi~nite sankcii.<br />
Ad. b) Od prakti~ni 830) , kadrovski i finansiski pri~ini i<br />
potrebata za brza i efikasna procedura, vo krivi~nata postapka ne e<br />
mo`no da se ispituvaat site obvineti lica. Koi lica }e se opse-<br />
825)<br />
Vo prviot del na krivi~nata postapka se utvrduva krivi~noto delo i vinata na<br />
storitelot, a vo vtoriot del se opredeluvaat krivi~nite sankcii po predhodno<br />
prou~uvawe na li~nosta. Vidi: Ancel, M. Nova dru{tvena odbrana, str. 60-62.<br />
826)<br />
Ova stojali{te dojde do izraz vo praktikata na Francija i porane{nata SSSR.<br />
Pove}e za toa vidi: Vodopivec, K. i dr. Kriminologija I dio, Narodne novine, Zagreb, 1966,<br />
str. 140 i Stapi~ev, S. Forme i metodi izu~avanja li~nosti prestupnika, Izbor, Zagreb, 1960, str.<br />
419-422.<br />
827)<br />
Vidi: ~l.165 od Zakonot za krivi~na postapka<br />
828)<br />
Postojat avtori {to se soglasuvaat so postojnoto re{enie na ZKP. Taka na<br />
primer Arnaudovski, Q. Prou~uvawe na li~nosta na obvinetiot, Bezbednost, Skopje,<br />
1968/2, str. 126-137; Proevski, V. Ulogata na sudot vo zapoznavaweto na li~nosta na<br />
storitelot na krivi~noto delo, Zbornik od sovetuvaweto vo Skopje odr`ano na 11 i<br />
12 maj 1978 g. str. 38-39. Drugi avtori smetaat deka duri so odmeruvaweto i zaradi<br />
odmeruvaweto na kaznata bi trebalo da se ispituva li~nosta na delinkventot -<br />
Marjanovi}, \. Predavawe po krivi~no pravo, op{t del, Studentski zbor, Skopje,<br />
1980, str. 346.<br />
829)<br />
Taka: Petrovi}-Coti}, Ekspertiza li~nosti punoletnih okrivljenih lica pre izricanja krivi~ne<br />
sankcije, Zbornik IKSI, Beograd, 1974/3, str. 150 i Cari}, A. Tretman prema<br />
multirecidivistima, Zbornik radova pravnog fakulteta u Splitu, Split, 1963, str. 66.<br />
830)<br />
Ancel, M. op. cit, str. 60.<br />
448
viraat e fakti~ko pra{awe {to treba da go re{ava sudot 831) . No, za<br />
da se spre~at nepotrebnite lutawa vo teorijata se pravat obidi da se<br />
izgradat kriteriumi 832) za izbor na delinkventite ~ija {to li~nost<br />
treba da se prou~i. Me|u niv se pomesteni: te`inata i vidot na<br />
krivi~noto delo, na~inot na negovoto izvr{uvawe, recidivizmot,<br />
specifi~nite svojstva na li~nosta i sl. Taka se predlaga sekoga{<br />
prioritetno da se ispituva li~nosta na slednive obvineti lica: onie<br />
{to izvr{ile te{ki krivi~ni dela, delinkventi {to projavile<br />
agresivnost vo izvr{uvaweto na krivi~noto delo, onie {to izvr{ile<br />
krivi~no delo protiv `ivotot i teloto so umisla, seksualnite<br />
delinkventi, alkoholi~arite, recidivistite, nepresmetlivite i<br />
namaleno presmetlivite lica i sl. Vo ovaa smisla vo rezolucijata na<br />
~etvrtoto sovetuvawe na Jugoslovenskoto Zdru`enie za kriminologija<br />
i krivi~no pravo vo to~ka 1. se prepora~uva: "Sestrano izu~uvawe<br />
na li~nosta na storitelot na krivi~noto delo vo sorabotka so<br />
stru~naci - psiholozi, psihijatri, socijalni rabotnici, pedagozi itn.<br />
bi trebalo da se sproveduva sekoga{ koga toa e mo`no, vo slu~ai koga<br />
takvoto prou~uvawe se poka`uva potrebno i korisno so ogled na<br />
specifi~nite okolnosti na krivi~noto delo i storitelot, a osobeno<br />
koga storitelite na krivi~noto delo se maloletnici, mladi polnoletni<br />
lica i povratnici 833) . Zna~aen i prifatliv e i kriteriumot -<br />
vidot na krivi~nata sankcija i na~inot na nejzinoto izvr{uvawe<br />
(dali storitelot e voop{to sposoben protiv nego da se izre~e i<br />
izvr{i opredelena krivi~na sankcija).<br />
Ad. v) Koga stanuva zbor za individualizacijata na krivi~nite<br />
sankcii treba da se ima predvid deka krivi~noto delo i den-denes<br />
ostanuva centar na krivi~noto pravo i pretstavuva osnovna garancija<br />
na principot na zakonskata i sudskata individualizacija. Vodeweto<br />
smetka za krivi~noto delo (objektivna individualizacija), od svoja<br />
strana odreduva vo koja mera mo`e da se zasega vo li~nosta na<br />
storitelot (subjektivna individualizacija). So pravo se smeta deka<br />
ova treba da zavisi od toa kolku karakteristikite na taa li~nost,<br />
preku stepenot na krivi~nata odgovornost (vinata) i nivnata<br />
opasnost, do{le do izraz vo izvr{enoto delo i toa ne zemeni sami za<br />
sebe tuku samo vo vrska so toa delo, za{to ~ovekot odgovara za ona {to<br />
go storil, a ne poradi kvalitetot na svojata li~nost 834) . Vo ovaa smisla<br />
831)<br />
Poradi gorenavedenoto smetam deka e neprefatliva idejata {to ja zastapuvaat<br />
Petrovi}-Coti}, op. cit, str. 168, so koja se zalagaat za storitelite na izvesen broj<br />
krivi~ni dela ispituvaweto na li~nosta odnapred da se predvidi so zakon.<br />
832)<br />
Pove}e za toa vidi: Vodopivec, K. i dr. op. cit, str. 141 i Petrovi}-Coti}, op. cit, str. 168.<br />
833)<br />
Vidi: Cobe, P. Nekoliko pogleda na individualizaciju... str. 489.<br />
834)<br />
"Zapoznavaweto na li~nosta mo`e da bide eleganten izgovor za totalitaristi~ko<br />
"buri~kawe" vo li~nosta i semejniot `ivot na ~oveka, nekoga{ i bez kakov i da e<br />
povod i bez kakva i da e potreba. Mo`e li edna privatna tu`ba za navreda da ni dade<br />
pravo za temelno ispituvawe na li~nosta na tu`eniot, negoviot li~en i semeen<br />
`ivot?... Ovaa formula sodr`i edna zdrava i prakti~no sprovedliva osnova: sudijata<br />
da ja ispituva li~nosta samo vo mera vo koja e relativno od gladna to~ka na deloto za<br />
koe na ~oveka mu se sudi". Marjanovi}, \. op. cit, str. 347. Sporedi isto taka Ba~i}, F.<br />
449
treba da se tolkuva i odredbata od ~l. 165 ZKP pri sproveduvaweto na<br />
kriminolo{kata ekspertiza.<br />
3. IZVR[NA INDIVIDUALIZACIJA<br />
Izvr{nata individualizacija se sostoi vo toa {to izvr{uvaweto<br />
na krivi~nite sankcii, po predhodno ispituvawe na li~nosta na<br />
osudenikot, se prilagoduva sprema negovite potrebi od strana na<br />
organite {to gi izvr{uvaat krivi~nite sankcii so cel za resocijalizacija<br />
i reintegracija na delinkventot.<br />
Od samiot poim na izvr{enata individualizacija vedna{ se<br />
zabele`uva deka najzinata edinstvena cel e resocijalizacija na<br />
delinkventite. Takvoto sfa}awe vo ovaa faza na individualizacijata<br />
ovozmo`uva li~nosta na delinkventot da se uva`uva neograni~eno za<br />
razlika od predhodnite fazi, kade, kako {to vidovme, pokraj nea mora<br />
da se uva`uvaat i drugi principi. Ovde princiot na individualizacijata<br />
doa|a do poln izraz i nemu, kako primeren, mu se podredeni site<br />
drugi principi na kaznata li{uvawe od sloboda. Me|utoa, i vo ovaa<br />
faza individualizacijata mora da ima izvesni granici {to }e<br />
pretstavuvaat garancija deka kaznata nema da go zagubi svojot<br />
karakter na op{testvena osuda za storenoto krivi~no delo. Imeno<br />
spored sfa}awata na nekoi avtori, individualizacijata ne smee da<br />
dovede do spu{tawe na traeweto na kaznata li{uvawe od sloboda pod<br />
nejzinite dolni granici opredeleni so uslovniot otpust 835) .<br />
Izvr{nata individualizacija se ostvaruva preku prodlabo~eno<br />
stru~no prou~uvawe na li~nosta na osudenoto lice vo specijalizairani<br />
kazneno-popravni ustanovi i toa vo ramkite na klasifikacioni<br />
grupi vo koi se prezemaat planirani i programirani merki na tretman<br />
i resocijalizacija. Taa se ostvaruva i so drugi sredstva kako {to se:<br />
pogodnostite i disciplinskite kazni, nagradite, uslovniot otpust<br />
itn, itn. Me|utoa, od posebno zna~ewe e toa {to izvr{nata<br />
individualizacija se sproveduva niz klasifikacioni grupi za{to<br />
prakti~no ne e izvodlivo da se obezbedi poseben individualizairan<br />
tretman za sekoe osudeno lice, nitu pak toa e potrebno za{to postojat<br />
golem broj dobro prilagodeni lica za koi individualiziraniot<br />
tretman, odnosno prevospituvaweto ne e potrebno. Vo taa smisla<br />
klasifikacijata voop{to e pomo{en instrument i metod za prakti~no<br />
sproveduvawe na principot na izvr{nata individualizacija 836) . Ili,<br />
poinaku ka`ano, klasifikacijata go ograni~uva i racionalizira<br />
Nekolku napomeni za problemot na individualizacijata na polnoletnite<br />
delinkventi, Pravna misla, Skopje, 1964/5-6, str. 47 i 51.<br />
835)<br />
Pove}e za toa vidi: Kambovski, V. Neka razmi{ljanja o individualizaciji kazni li{enja<br />
slobode, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1976/2, str. 163-164.<br />
836)<br />
"Sekoja klasifikacija e, vsu{nost, grupirawe na razli~ni li~nosti sprema koi bi<br />
mo`elo da se prezemaat sli~ni postapki na prevospituvawe. Toa zna~i ostvaruvawe<br />
od principot na individualizacijata {to od prakti~ni pri~ini e nu`no". Vodopivec,<br />
K. i dr. op. cit, str. 154.<br />
450
principot na individualizacijata.<br />
Od navedenoto proizleguva deka za ostvaruvawe na celite na<br />
kaznenata politika so primena na represivna merka od posebno<br />
zna~ewe e izborot i visinata na sankcijata. So individualizacijata<br />
vsu{nost, treba da se ostvari logi~na relacija me|u celite na<br />
op{testvenata reakcija i sredstvata za nejzinoto ostvaruvawe. Vo<br />
ovaa smisla e mo{ne zna~ajno i pra{aweto: dali i vo koja mera<br />
sudskata individualizacija (sudskoto odmeruvawe na kaznata) ja postignuva<br />
svojata cel so toa {to, utvrduvaj}i i cenej}i gi objektivnite i<br />
subjektivnite okolnosi go iznijansirala deloto i storitelot, a so<br />
ogled na toa, i visinata na kaznata. Odgovorot na ova pra{awe vrz<br />
teoretski plan mo`e lesno da se dobie ako se trgne od faktot deka so<br />
odmeruvaweto na kaznata ne zavr{uva i nejzinata individualizacija,<br />
za{to odmeruvaweto pretstavuva samo eden stadium na sudskata<br />
individualizacija i individualizacijata voop{to, {to i prethodat na<br />
izvr{nata (penitencijarnata) individualizacija, kade {to se<br />
zaokru`uva ocenkata za li~nosta na storitelot i negovoto delo, no,<br />
sega, pred sî, so ogled na potrebite i mo`nostite od negovoto<br />
vospituvawe i prevospituvawe.<br />
Da se potsetime. Zakonskata, sudskata i penitencijarnata<br />
indivi-dualizacija na kaznata ne se samostojni, odvoeni fazi na<br />
kaznuvaweto, tuku naprotiv - sekoja od niv zavisi od predhodnata i se<br />
nadovrzuva na nejzinite rezultati. Tie se organski i funkcionalno<br />
povrzani na toj na~in {to ostvaruvaweto na narednata faza vo<br />
prilagoduvaweto na kaznata pridonesuva da se po~ituva i da se ostane<br />
na zacrtanata linija na ostvaruvaweto na celite na kaznuvaweto. Vo<br />
taa smisla penitencijarnata individualizacija e samo prodol`enie<br />
na sudskata individualizacija koja se nadovrzuva i nadgraduva na seto<br />
ona {to vo nea e postignato. Ottuka ako se trgne od idealnata<br />
pretpostavka deka sudot gi utvrdil i ocenil site okolnosti {to mu<br />
prethodele na deloto, bilo vo vrska so nego ili pak se steknale po<br />
nego, i go opredelil nivnoto mesto vo prilog ili protiv negovoto<br />
izvr{uvawe, kako i olesnuva~koto i ote`nuva~koto dejstvo na<br />
okolnostite za ostvaruvawe na prevospitnoto vlijanie na kaznata<br />
sprema storitelite na deloto, toj go na{ol zaedni~kiot imenitel<br />
preku koj mo`e da se sogledaat kako specifi~nostite na samoto delo,<br />
taka i egzogenite i endogenite faktori {to ja opredeluvaat<br />
strukturata na li~nosta na storitelot. Na toj na~in utvrdenite<br />
okolnosti pretstavuvaat edinstvena baza i so niv podednakvo mo`at<br />
da se slu`at kako sudiite pri utvrduvaweto na visinata na kaznata,<br />
taka i nadle`nite penitencijarni organi pri opredeluvaweto na<br />
re`imot na nejzinoto izvr{uvawe. Sudot, vsu{nost, sozdal monoliten<br />
materijal koj slu`i samo za razli~no fasadirawe na kaznata, edna{<br />
vo fazata na izrekuvaweto, drug pat, pri izvr{uvaweto. Menuvaj}i go<br />
izgledot na kaznata so ogled na te`i{teto vo ostvaruvaweto na<br />
nejzinite celi, utvrdenite okolnosti ne smeat da ja menuvaat<br />
nejzinata su{tina.<br />
Preku utvrduvaweto na site okolnosti {to se odnesuvaat na<br />
deloto i storitelot mo`e da se opredelni adekvatna kazna {to }e im<br />
451
odgovara kako na celite na resocijalizacijata taka i na prevencijata.<br />
Okolnostite, vsu{nost, sekoga{ se odnesuvaat na storitelot: edna{<br />
se vo vrska so li~nosta vo onaa mera vo koja {to taa se aktuelizira vo<br />
krivi~noto delo i na toj na~in ja izrazuvaat te`inata na deloto i<br />
vinata, a drug pat se odnesuvaat na pogolem broj osobini na li~nosta i<br />
ja izrazuvaat potrebata od prezemawe merki za negova resocijalizacija<br />
so opredelen intenzitet. Na toj na~in sudot ispituva dve grupi<br />
okolnosti - onie {to ja izrazuvaat op{testvenata opasnost na<br />
li~nosta i deloto i onie {to vlijaat vrz doziraweto na kaznata so<br />
ogled na potrebite za resocijalizacija. Vo ramkite na prvite<br />
okolnosti vleguvaat site onie {to se bitni za ocenka na te`inata na<br />
povredata i posledicite na deloto, za opasnosta na upotrebenite<br />
sredstva, izrazeniot intenzitet na zlostorni~kata volja, motivite na<br />
deloto, stepenot na krivi~nata odgovornost i sl. Ocenkata na ovie<br />
okolnosti e zna~ajna za ostvaruvawe na retributivnata komponenta na<br />
kaznata i nejzinata pravednost. Vo ramkite na vtorata grupa mo`at da<br />
vlezat site gorenavedeni okolnosti dokolku se od zna~ewe za<br />
opredeluvawe na visinata na kaznata za potrebite od resocijalizacijata<br />
na storitelot, a, pred sÒ, site onie okolnosti {to ne mora da<br />
stojat vo vrska so storenoto delo, a go osvetluvaat totalitetot na<br />
li~nosta na storitelot i se nao|aat vo funkcija na negovoto<br />
prevospituvawe. Toa se okolnostite {to gi prezentiraat negovite<br />
psihosocijalni karakteristiki, sredinata vo koja `ivee, stanbenite i<br />
materijalnite uslovi, negovoto porane{no povedenie, negovoto<br />
vospituvawe i socijalizacijata, negovata komunikativnost, adaptivnost,<br />
stavovi, naviki, vrednosti, interesi i drugi osobini {to se<br />
manifestiraat vo negovoto socijalno `iveewe, negovoto psihi~ko i<br />
fizi~ko zdravje, povedenieto po izvr{enoto delo i mnogu drugi<br />
elementi prikladni za sozdavawe realna slika vo vrska so dijagnozata<br />
i prognozata na negovoto idno povedenie. Site ovie okolnosti zaedno<br />
ja izrazuvaat negovata sposobnost za prevospituvawe i povtorno<br />
vra}awe vo op{testvoto. Vaka sfateni tie mo`at da bidat racionalna<br />
osnova za ostvaruvawe na nivnata funkcija vo realizacijata na<br />
resocijalizacijata i dokolku u{te na po~etokot ne bidat na toj na~in<br />
sogledani od strana na sudot, na organite za sproveduvawe na kaznata<br />
im se odzema pojdovnata osnova za edna razgraneta individualizacija.<br />
Vo toj slu~aj kazneno-popravnite ustanovi treba da po~nuvaat se<br />
odnovo i da donesuvaat zaklu~oci {to ponekoga{ mo`at da bidat vo<br />
direktna sprotivnost so ona {to sudot go imal predvid pri ocenkata<br />
na olesnuva~kite i ote`nuva~kite okolnosti.<br />
452
II. PROU^UVAWE NA LI^NOSTA NA OSUDENOTO LICE -<br />
OSNOVNA PRETPOSTAVKA ZA OSTVARUVAWE NA<br />
IZVR[NATA INDIVIDUALIZACIJA<br />
1. POIM I ZNA^EWE NA PROU^UVAWETO NA LI^NOSTA NA<br />
OSUDENOTO LICE<br />
Osnovna cel na kazneno-popravnite ustanovi e preku izolacija<br />
na storitelot na krivi~noto delo da se obezbedi dejstvoto na kaznata<br />
kako vrz planot na specijalnata taka i na podra~jeto na generalnata<br />
prevencija zaradi spre~uvawe na op{testveno {tetni povedenija so<br />
koi se povreduvaat ili zagrozuvaat op{testvenite vrednosti. Me|utoa,<br />
ako glavnata cel na kaznata li{uvawe od sloboda e prevospituvawe<br />
na osudenite lica i nivno vra}awe vo op{testvoto, toga{<br />
nesomneno oti toa najdobro se postignuva ako se izbere penalen<br />
tretman {to najmnogu }e mu odgovara na li~nosta na osudenikot. Za da<br />
se postigne pak takva individualizacija, nu`no e da se prou~at i<br />
zapoznaat svojstvata na li~nosta na sekoj osudenik. Povrzanosta e<br />
pove}e od o~igledna ako se znae deka merkite na prevospitniot treman<br />
imaat zna~ewe vo onaa mera vo koja se vo mo`nost da gi ostvarat<br />
sakanite efekti kaj opredelen poedinec. Takvoto zna~ewe go dobivaat<br />
dokolku se odmereni vo soobraznost so kvalitetot na svojstvata i<br />
osobinite na konkretnata li~nost, za{to nitu edna merka na tretman<br />
ne mo`e da bide sekoga{ i podednakvo delotvorna sprema site osudeni<br />
lica. Naprotiv, dokolku prevospitnite merki ne se pravilno izbrani<br />
i naso~eni, mo`at da predizvikaat niza nepo`elni (negativni)<br />
posledici. Od tie pri~ini nivniot neposreden pridones zavisi od<br />
uspehot na prilagoduvaweto na tretmanot spored vistinskite potrebi<br />
za prevospituvawe na sekoj osudenik poedine~no. Osnovnata<br />
pretpostavka za sproveduvawe na takvata individualizacija e<br />
sestranoto prou~uvawe na li~nosta na sekoe osudeno lice. Spored toa<br />
preku postapkata {to vo penolo{kata teorija se narekuva opservacija<br />
(posmatrawe) vo penitencijarnata praktika se vri{i sistematsko<br />
prou~uvawe na li~nosta na osudenikot pod koe se podrazbira vrz<br />
osnova na provereni nau~ni metodi detalno snimawe i sogleduvawe na<br />
obele`jata {to ja karakteriziraat li~nosta na sekoj poedinec so cel<br />
da se opredelat adekvatni oblici, metodi i sredstva za negoviot<br />
individualen, a so pomo{ na klasifikacijata i za grupen tretman. Vo<br />
toa le`i golemoto zna~ewe i interesot za prodlabo~eno nau~no<br />
prou~uvawe na li~nosta na osudenoto lice 837) . Od zapaznavaweto na<br />
kriminalnata situacija i formiranata prognoza i idnoto povedenie<br />
na osudenikot }e zavisat vidot i merkite na individualniot tretman<br />
837)<br />
Pra{aweto za opravdanosta na prou~uvaweto na li~nosta e razgleduvano na<br />
Me|unarodniot kriminolo{ki kurs (Hag, 1912 i Pariz, 1952 g.); na XII Kongres za<br />
krivi~no pravo i kazneni ustanovi (Hag, 1950); Evropskiot seminar za ispituvawe na<br />
delinkventite organiziran od strana na ON (Brisel, 1951); na III i VIII Me|unaroden<br />
kongres za op{testvena odbrana (Sent Marin, 1951 i Pariz, 1971 g.)<br />
453
na osudenite lica, vo koja prevospitna grupa }e bidat rasporedeni so<br />
ogled na potrebata od istovidni merki na grupen tretman, primenata<br />
na uslovniot otpust, postpenalnoto prifa}awe i sl.<br />
2. ASPEKTI NA PROU^UVAWE NA LI^NOSTA NA OSUDENIKOT<br />
(KRIMINOLO[KA EKSPERTIZA)<br />
Za pravilno ostvaruvawe na individualniot i grupniot<br />
tretman nu`no e da se poznava li~nosta na osudenikot. Za taa cel e<br />
potreben interdisciplinaren nau~en pristap so koj }e se ovozmo`i<br />
zapoznavawe na site aspekti na konkretnata li~nost so stru~na<br />
primena na najsovremenite dostignuvawa od oblasta na antropologijata,<br />
medicinata, psihologijata, sociologijata, kriminologijata i<br />
drugite nau~ni disciplini {to se zanimavaat so nekoj segment od<br />
biopsihosocijalnata struktura na ~ovekot i okolnostite na negovoto<br />
povedenie. Vo taa smisla se izgradeni mnogubrojni teorii i definicii<br />
za li~nosta od ~ii {to pojdovni i dominantni pozicii zavisi<br />
nasokata, obemot i intenzitetot na primenetite metodi pri prou~uvaweto<br />
na odelni aspekti na li~nosta. Ne navleguvaj}i vo eksplikacija<br />
na teoretskata i prakti~nata izdr`anost na tie stojali{ta nie se<br />
opredelivme za definicijata {to li~nosta ja odreduva kako<br />
edinstvena i dinami~na organizacija na svojstvata na ~ovekot {to se<br />
formiraat pod vlijanie na organizmot i socijalnata sredina 838) . So<br />
ovaa definicija se opfateni site komponenti na li~nosta vo<br />
dijalekti~ko edinstvo (nejzinata psiholo{ka, biolo{ka i socijalna<br />
struktura). Pritoa, psiholo{kata struktura se sfa}a kako osobena<br />
organizacija na svojstvata na temperamentot, karakterot, sposobnostite<br />
i dinami~kite crti kako dvi`e~ki sili na ~ovekovata aktivnost.<br />
Biolo{kata struktura na li~nosta ja so~inuvaat nejzinata<br />
zdravstvena sostojba, organiskite svojstva i funkcii, a socijalnata -<br />
raznovidnite socijalni interakcii vo koi stapuva li~nosta.<br />
Od ovie razgleduvawa se nametnuva zaklu~ok deka zaradi<br />
uspe{no ostvaruvawe na penitencijarnata individualizacija, klasifikacijata<br />
na osudenite lica i tretmanot vo kazneno-popravnite<br />
ustanovi, li~nosta na osudenoto lice mora da se prou~uva preku<br />
utvrduvaweto na osobenostite {to pretstavuvaat sostavni delovi na<br />
negovite tri strukturi posmatrani vo dijalekti~ko edinstvo. Pritoa<br />
treba osobeno da se vnimava toa prou~uvawe da se vr{i {to e mo`no<br />
pove}e vo vrska so aktivnosta {to osudenoto lice ja manifestiralo<br />
pri izvr{uvaweto na krivi~noto delo 839) . Vo taa smisla vo penitenci-<br />
838)<br />
Pe{i}, V. Osnovi prakti~ne istra`iva~ke kriminolo{ke metodologije, IKKI, Beograd, 1969,<br />
str. 143.<br />
839)<br />
"Kriminolo{kata ekspertiza nema zada~a samo zapoznavawe na<br />
biopsihosocijalnata li~nost na delinkventot tuku treba da odgovori na pra{aweto:<br />
kako do{lo do izvr{uvaweto na krivi~noto delo i zo{to storitelot vo opredelena<br />
situacija reagiral na delinkventen na~in". Cari}, A. Tretman prema multirecidivistima,<br />
str. 68.<br />
454
jarnata praktika se vr{i kriminolo{ka ekspertiza pod koja se<br />
podrazbira prou~uvawe na li~nosta od psiholo{ki, psihijatriski i<br />
socijalen aspekt. Na toj na~in se ovozmo`uva zapoznavawe na li~nosta<br />
na osudenoto lice vo celinata na objektivnite i subjektivnite<br />
faktori {to ja opredeluvaat kako nositel na kriminalna dejnost.<br />
a) Prou~uvawe na li~nosta od psiholo{ki aspekt<br />
(Psiholo{ka ekspertiza)<br />
Ova prou~uvawe na li~nosta se vr{i vo prv red da se odgovori<br />
na pra{aweto dali osudenikot e zrela li~nost spored nivoto na<br />
negovite intelektualni sposobnosti i koi se dominantnite crti na<br />
negovata li~nost vo vrska so nivnoto sevkupno dejstvo vrz orientacijata<br />
na negovoto povedenie vo celina. Psiholo{kata eksperiza na<br />
li~nosta vsu{nost e naso~ena kon otkrivawe na kompleksnata duhovna<br />
struktura vo koja spored zna~eweto se izdvojuvaat slednite<br />
komponenti:<br />
- Utvrduvawe na ocenka na stavot i povedenieto na osudenikot<br />
od gledi{te na moralnite i socijalnite normi (sistemot na negovata<br />
eti~ka i socijalna zrelost), opredelenosta na negovite celni dejnosti,<br />
vidot i konstelacijata na negovite karakterni crti, stepenot na<br />
manifestiraweto na individualnosta i sl.<br />
- Utvrduvawe na ocenka na stepenot na negovata emocionalna<br />
zrelost, odnosot kon emocionalnite impulsi, brzinata so koja gi<br />
sledi svoite volevi procesi, kvalitetot na negovoto raspolo`enie za<br />
vreme na izvr{uvaweto na krivi~noto delo i vo momentot na<br />
ispituvaweto i sl.<br />
- Utvrduvawe na negovite op{ti i posebni intelektualni<br />
sposobnosti kako na primer koeficientot na inteligencija, sposobnosta<br />
za vnimanie, ~uvstvitelnosta, pomneweto, percepciite i asocijaciite,<br />
reprodukcijata, misleweto, rasuduvaweto i zaklu~uvaweto<br />
kako i nivnite eventualni rastrojstva.<br />
- Utvrduvawe i ocenka na negovite vrodeni i steknati nagoni,<br />
li~nite i grupni stavovi i predrasudi (sprema primarnite op{testveni<br />
grupi i po{irokata op{testvena sredina, sprema deloto i<br />
o{teteniot, sprema materijanite dobra i sl., kako i prou~uvawe na<br />
cvrstinata, doslednosta na nivnite stavovi, odnosno predrasudi),<br />
interesi, vrednosti, afektivniot `ivot i site drugi sili na<br />
~ovekovata aktivnost. Me|u niv osobeno mesto zazema motivacionata<br />
struktura na li~nosta i toa, pred sÒ, nejzinoto manifestirawe pri<br />
izvr{uvaweto na deloto. Vo vrska so nea posebno treba da se istakne<br />
prou~uvaweto na nivoto na nejzinata tolerancija na frustira~ki i<br />
deprivira~ki vlianija i preovladuva~ki odbrambeni mehanizmi na<br />
reagirawe vrz niv.<br />
Site ovie prou~uvawa gi vr{i psihologot koristej}i se so<br />
455
intervju i prigodni testovi 840) . Od psiholo{kite testovi naj~esto se<br />
upotrebuvaat onie za prou~uvawe na inteligencijata 841) , testovite za<br />
prou~uvawe na li~nosta 842) i testovite za prou~uvawe na profesinalnata<br />
orientacija na ispitanikot 843) . Pokraj niv kaj psiholo{koto<br />
prou~uvawe na osudenikot se koristat i tn. biometriski tehniki so<br />
koi se opredeluva sostojbata na svesta, vnimanieto, pomneweto,<br />
na~inot i intenzitetot na reagirawe, stepenot na izrazenite ~uvstva<br />
za moralnoto i estetskoto i sl. Po izvr{enoto prou~uvawe<br />
psihologot oformuva psiholo{ki naod i mislewe vo koi e sodr`ana<br />
dijagnoza i preporaka za klasifikacija i tretman na osudenoto lice.<br />
Za `al kako {to }e vidime podocna, tuka se prekinuva negoviot<br />
kontakt so osudenoto lice i realizacijata na tretmanot vo celost im<br />
se prepu{ta na drugi lica.<br />
b) Prou~uvawe na li~nosta od medicinski i psihijatriski aspekt<br />
(Medicinska ekspertiza)<br />
Medicinskata i psihijatriskata eksperitiza go zafa}a<br />
prou~uvaweto na zdravstvenata (psihosomatska) sostojba na osudenoto<br />
lice i toa: organskite, morfolo{kite i fiziolo{kite sostojbi i<br />
funkcii na organizmot, sostojbite i funkcioniraweto na nervniot<br />
sistem, rastrojstvoto na telesnata konstitucija, polot i bilo{kata<br />
vozrast, neuroti~ni, psihoneuroti~ni i psihoti~ni sostojbi i sl. Vo<br />
taa smisla najprvin se vr{at fizi~ki pregledi so koi se opfateni<br />
antropometriski pregledi, morofolo{ki pregledi i neurolo{ki<br />
ispituvawa. So antropolo{kite pregledi se nastojuva da se utvrdi<br />
goleminata, rastot, razvienosta i me|usebniot odnos na poedini<br />
delovi od teloto. So morfolo{ki pregledi se utvrduvaat sostojbite<br />
na poedini organi so pomo{ na inspekcija (posmatrawe), palpacija<br />
(dopirawe), perkusija (~ukawe) i auskultacija (direktno slu{awe ili<br />
slu{awe preku stetoskop). Neurolo{kite ispituvawa go opfa}aat<br />
sogleduvaweto na audiovizuelnite sposobnosti i eventualnoto<br />
prisustvo na neurolo{ki rastrojstva (paralizi, perezi i sl.).<br />
840)<br />
Pokraj navedenite tehniki na psiholo{ko prou~uvawe na li~nosta vo<br />
literaturata se naveduvaat i posmatraweto, eksperimentot i samoposmatraweto<br />
(introspekcija).<br />
841)<br />
Od brojnite testovi na intelegencijata vo na{ata penitencijarna praktika<br />
pove}e se koristat: Ravenovite progresivni matrici, Revidiranata serija Beta,<br />
Gvartos (grupen verbalen test na intelegencija), Kosoviot test na kocki, Tarner,<br />
Okonoroviot deksterimetar, Reakcionometar (brzina na osnovnata motorna<br />
reakcija) i sl.<br />
842)<br />
Me|u instrumentite za prou~uvawe na li~nosta na osudenite lica obi~no kaj nas<br />
se pomesteni: MM, MMPI, IE - pra{alnikot, Kornel-indeks na neuroti~nost, TAT i<br />
Ror{akovite dijagnosti~ki damki.<br />
843)<br />
Primenata na testovite za prou~uvawe na profesionalnata orientacija e od<br />
osobeno zna~ewe za{to pomaga vo otkrivaweto i prezentacijata na sposobnostite<br />
pred samata li~nost na osudenikot i ovozmo`uva da se soo~i so svoite vrednosti<br />
zaradi osloboduvawe od negovata nesigurnost.<br />
456
Po ovie ispituvawa se preo|a na paraklini~ki ispituvawa koi<br />
vo sebe opfa}aat labaratoriski ispituvawa, endokrinolo{ki<br />
ispituvawa i radiolo{ki i drugi pregledi.<br />
Medicinskata ekspertiza e vo racete na eksperti od medicinskata<br />
i neuropsihijatriskata struka koi isto taka se dol`ni da dadat<br />
dijagnoza i mislewe zna~ajni za delotvornoto ostvaruvawe na<br />
procesot na resocijalizacijata.<br />
v) Prou~uvawe na li~nosta od socijalen aspekt (Socijalna<br />
ekspertiza)<br />
Socijalnata ekspertiza treba da dade odgovor koi se socijalnite<br />
vlianija {to pridonesle za izvr{uvawe na krivi~nosto delo kaj<br />
konkretno osudeno lice. Vo taa smisla treba da se utvrdat i ocenat:<br />
negovata semejna sostojba, socijalnoto poteklo, kulturno-obrazovnoto<br />
nivo, ekonomskite, stambenite, i drugite uslovi na negovoto<br />
semejstvo, vnatre{nite problemi vo semejstvoto (bolest, invalidnost,<br />
alkoholizam, prostitucija), kako i odnosot na osudenoto lice kon<br />
semejstvoto, negoviot odnos kon obrazovanieto, rabotata, slobodnoto<br />
vreme, negoviot `ivoten razvoj i sl. Pritoa e osobeno zna~ajno<br />
insistiraweto vrz prou~uvawe na onie nastani od minatoto {to<br />
uka`uvaat na izrazena sli~nost vo na~inot na odnesuvaweto vo<br />
istovidni ili sli~ni `ivotni uslovi i situacii. Ottamu mo`e da se<br />
dojde do polezni zaklu~oci za postojnite crti na li~nosta {to preku<br />
usvoeniot na~in na nivnoto nadvore{no za~esteno manifesitrawe<br />
mo`at da dovedat do posigurni soznanija za zaedni~koto postavuvawe<br />
na prognozata za idnoto povedenie na ispitanikot.<br />
Ovaa ekspertiza ja vr{at socijalnite rabotnici so pomo{ na<br />
tn. "socijalna anketa" {to treba da se sproveduva mo{ne pretpazlivo<br />
preku intervju so osudenoto lice i onie {to bile vo opredeleni<br />
odnosi i interakcii od negovata pobliska `ivotna sredina.<br />
Site navedeni ekspertizi na li~nosta se sistematiziraat niz<br />
dejnosta na kriminolozite. Imeno, kriminologot e toj {to go prou~uva<br />
kriminalnoto povedenie na osudenoto lice kako individualna i<br />
op{testveno negativna pojava i toa od site aspekti na li~nosta<br />
(psiholo{ka, biolo{ka i socijalna) vodej}i smetka deka vo prv red se<br />
raboti za edna op{testveno determinirana pojava. So takvoto<br />
prou~uvawe toj go opfa}a kriminalniot fenomen kako pojava od<br />
`ivotot vo op{testvoto, no i kako individualna kriminalna akcija.<br />
Pritoa posebno ja zema predvid li~nosta na kriminalecot, odnosno<br />
delinkventot za da gi objasni vlianijata na neposrednite kriminogeni<br />
faktori vo procesot na nivnata kriminalizacija. Seto toa go vr{i so<br />
cel za kone~en izbor i osmisluvawe na merkite na tretman so ~ija<br />
pomo{ vo penitencijarnite ustanovi }e se deluva vrz poedinecot koj<br />
treba da poka`e rezistenten odnos sprema vlianijata {to go ra|aat<br />
kriminalitetot.<br />
457
3. ORGANIZACIONA POSTAVENOST I VIDOVI NA PROU^UVAWE NA<br />
LI^NOSTA<br />
So ogled na subjektite {to go ostvaruvaat i na~inot na koj se<br />
vr{i prou~uvaweto na li~nosta vo penolo{kata nauka se razlikuvaat<br />
ednostepena i dvostepena opservacija, a nejzinata realizacija im e<br />
prepu{tena na opservacioni centri i (ili) primeni oddelenija.<br />
a) Opservacioni centri<br />
Dvostepena e onaa opservacija {to se vr{i vo opservacioni<br />
centri. Taa se sproveduva vo po~etokot na izvr{uvaweto na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda vo poseben centar, a potoa vo specijaliziranata<br />
ustanova vo tekot na nejzinoto izvr{uvawe. Ovde, vsu{nost, se raboti<br />
za dve opservacii na osudenite lica (za dve fazi vo prou~uvaweto na<br />
li~nosta) od koi prvata, predhodnata, ima za cel {to podosledna<br />
klasifikacija, a vtorata, prodol`enata, pridonesuva za vnatre{no<br />
grupirawe na osudenite lica i za korigirawe (menuvawe, dopolnuvawe<br />
ili ukinuvawe) na soznanijata od predhodnata opservacija dokolku se<br />
nasetat promeni kaj li~nosta na osudenikot {to toa go nalo`uvaat.<br />
Vo opservacionite centri se vr{i prou~uvawe na li~nosta so<br />
primena na najsovremeni nau~ni metodi. Vakvite centri se sre}avaat<br />
vo mnogu zemji vo svetot pod razli~ni imiwa, kako na primer:<br />
Institut za kriminologija (^ile), Kriminolo{ki kliniki (Brazil,<br />
Argentina), Institut za op{testvena odbrana (Luksemburg), Dijagnosti~ki<br />
i Opservacioni centri (SAD) i sl. 844) . Me|u niv kako<br />
najpoznati se izdvojuvaat Nacionalniot centar za posmatrawe vo<br />
Fren (Fresnes) vo Francija i Nacionalniot centar za opservacija pri<br />
kazneno-popravniot zavod Rebibija vo Italija 845) . Prviot centar ~esto<br />
se zema kako primer za ugled. Osnovan e vo 1950 godina kako<br />
dijagnosti~ko-trija`en centar za opservacija i klasifikacija na<br />
osudenicite, a se nao|a pokraj centralniot zavod vo Fren, oddale~n 15<br />
km od Pariz. Vo nego se opserviraat polnoletni lica od ma{ki pol,<br />
osudenici na podolgotrajni kazni li{uvawe od sloboda, no ne i lica<br />
od `enski pol za koi vo Francija postojat samo dve kazneni ustanovi,<br />
nitu pak lica na vozrast od 18 do 21 godina, za koi postojat posebni<br />
ustanovi, kako ni te{ko bolnite i postarite osudenici {to<br />
nadminuvaat 65 godini starost.<br />
Osudenicite {to treba da se opserviraat se upatuvaat vo<br />
centarot vedna{ po izrekuvaweto na kaznata i se smestuvaat vo<br />
poedine~ni kelii vo koi im se obezbeduva rabota so isklu~uvawe na<br />
sekakvi me|usebni kontakti. So vleguvaweto vo zavodot za sekoe lice<br />
poedine~no se formira dosie koe sodr`i: podatoci od sudska priroda,<br />
844)<br />
Vidi: Zlatari}, B. Orjentacioni centar za opservaciju osu|enika u Francuskoj, Narodna<br />
milicija, Beograd, 1959/11, str. 66-67.<br />
845)<br />
Za ovoj opsevracionen centar pove}e vidi kaj: Putnik-Runko, Institut za posmatranje<br />
(opservaciju) u Rebibiju, Bezbednost, Beograd, 1961/4, str. 322-327.<br />
458
podatoci od medicinska priroda, socijalna anketa i podatoci od<br />
kazneno-zavodska priroda.<br />
Osudenite lica vo centarot ostanuvaat {est nedeli i za toa<br />
vreme vrz niv se vr{at temelni i pove}ekratni biolo{ki, psihijatriski<br />
i psihotehni~ki ispituvawa {to gi sproveduva tim sostaven od<br />
vospituva~, psiholog, psihotehni~ar, lekar od op{ta praktika,<br />
psihijatar i {ef na nadzorna slu`ba. Po zavr{uvaweto na dijagnosti~kata<br />
postapka se sostavuvaat soodvetni poedine~ni ekspertizi od<br />
strana na stru~wacite {to u~estvuvale vo prou~uvaweto na li~nosta<br />
na osudenikot. Potoa, na zaedni~ki sostanok komisijata za klasifikacija<br />
dava predlog za upatuvawe na osudenite lica vo opredelen<br />
specijaliziran kaznen zavod. Taa komisija e sostavena od direktorot<br />
na zavodot, ~etiri specijalisti i pretstavnik na ministerstvoto na<br />
pravda ~ii {to zbor e re{ava~ki pri kone~noto odlu~uvawe za<br />
izborot na kaznenata ustanova vo koja treba da se upati osudenoto<br />
lice. Vo konkretnata ustanova osudenite lica se upatuvaat zaedno so<br />
site podatoci od izvr{enoto prou~uvawe, predlogot i nasokite za<br />
prezemawe najoptimalen tretman. Me|utoa, taa klasifikacija ne mora<br />
vo sekoj slu~aj da bide kone~na. Postoi mo`nost osudenoto lice da<br />
bide vrateno vo opservacioniot centar poradi dopolnitelno<br />
posmatrawe i klasifikacija. [to se odnesuva do reklasifikacijata<br />
na osudenite lica vo kaznenite ustanovi, taa e vo nadle`nost na<br />
sudijata za izvr{uvawe na kaznite {to se pojavuva kako specifi~nost<br />
na francuskiot penitencijaren sistem. Na kraj, nu`no e da se spomne<br />
deka dopolnitelnoto posmatrawe i klasificirawe vo opservacioniot<br />
centar vo Fren se vr{i vrz osnova na kriteriumite {to va`at i za<br />
primarnata klasifikacija na osudenite lica. Tie kriteriumi se:<br />
dol`ina na kaznata, vidot i te`inata na krivi~noto delo, opasnosta<br />
na osudenikot za negovata okolina, negovata semejna sostojba i<br />
geografskata odale~enost na kaznenata ustanova vo koja se upatuva<br />
osudenikot od negovoto `iveali{te, mo`nostite za negovo<br />
profesionalno osposobuvawe i negovata porane{na osuduvanost 846) .<br />
Na sli~en na~in kako {to e storeno vo Fren, organizaciono se<br />
postaveni i drugite opservacioni centri vo svetot 847) .<br />
Me|utoa, koga se raboti za opservacionite centri na Zapad,<br />
nu`no e da se spomene deka li~nosta na delinkventot vo niv se<br />
prou~uva od pozicija na klini~kata kriminologija ~ija {to cel e da<br />
se oceni prou~uvaniot prestapnik, da formira hipotezi za negovoto<br />
podocne`no povedenie i da izraboti programa na pogodni merki {to<br />
846)<br />
Za organizacijata i funkcioniraweto na ovoj centar vidi pove}e: Izve{taj talijanske<br />
komisije za psiholo{ka prou~uvanja o izvr{enim posetama inozemstvu, Izbor, Zagreb, 1958, str.<br />
334-347; Zlatari}, B. op. cit, str. 66-68; Gartner, B. Karakteristike francuskog penitencijarnog<br />
sistema, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1979/1-2, str. 122-123; Perdiau, A. Najnoviji razvoj na podru~ju<br />
medicinsko psiholo{kog ispitivanja delinkvenata u Francuskoj, Izbor, Zagreb, 1957/3, str. 330-<br />
335.<br />
847)<br />
Za rabotata na opervacioniot centar vo Vekevil (Kalifornija) vidi: Davidovi},<br />
D. i dr. Kategorizacija kazneno-popravnih ustanova i klasifikacija osu|enih lica u Jugoslaviji,<br />
IKKI, Beograd, 1970, str. 40-43.<br />
459
}e go odvratat od mo`niot povrat. Vo tie prou~uvawa se koristat<br />
klini~ki metodi i tehniki koi, vedna{ treba da se naglasi, se<br />
ograni~eni vo mo`nosta za otkrivawe na socijalnite pri~ini na<br />
kriminalitetot. Imeno, koristej}i se vo prv red so medicinski,<br />
psiholo{ki i psihijatriski ispituvawa se nastojuva da se utvrdat {to<br />
pogolem broj determinanti na kriminalitetot. So pomo{ na ovie<br />
prou~uvawa mo`at da se osvetlat karakteristikite na li~nosta na<br />
delinkventot {to vo penitencijarnata praktika pretstavuva<br />
neophoden uslov za nivna klasifikacija i za individualizacija na<br />
tretmanot. Me|utoa, kako {to veli eden avtor 848) , dobrite strani na<br />
klini~kata kriminologija vo sferata na specijanata prevencija i<br />
resocijalizacijata mo`at da dojdat vo pra{awe dokolku taa ne se<br />
oslobodi od razni tradicionalni sfa}awa za biopsihokonstitucionalnite<br />
elementi na porane{noto intuitivno nivo na klini~kite<br />
istra`uvawa.<br />
b) Priemni oddelenija<br />
Vo zemjite vo koi ne se organizirani opservacioni centri<br />
prou~uvaweto na li~nosta na osudenicite se vr{i po nivnoto doa|awe<br />
vo kazneno-popravnite ustanovi. Toa e tn. ednostepeno posmatrawe<br />
{to mo`e da bide empirisko ili nau~no, a go vr{at slu`bi {to vo<br />
svetot se sre}avaat pod razli~ni nazivi.<br />
I vo na{ata zemja e voveden vakov na~in na opservacija na<br />
osudenite lica vo Upatstvoto za organizacija i rabota na primenoto<br />
oddelenie na kazneno-popravnite ustanovi od 4 juli 1960 godina<br />
izdadeno od Sojuzniot Sekretarijat za vnatre{ni raboti na SFRJ 849)<br />
koj toga{ be{e nadle`en za izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii. Za<br />
organizacija na sovremen na~in na opservacija na osudenite lica vo<br />
priemnite oddelenija vo golema mera prodonese i Zakonot za<br />
izvr{uvawe na krivi~nite sankcii od istata godina 850) .<br />
848)<br />
Milutinovi}, M. Osnovne tendencije o savremenoj kriminologiji, Materijal od VII<br />
Me|unaroden kongres za kriminologija, Beograd, 1976.<br />
849)<br />
So ova upatstvo se opredeluva{e pri sekoj kazneno-popraven dom da se osniva<br />
priemno oddelenie {to }e se smesti vo posebni prostorii za da se izbegne kontaktot<br />
na novoprimenite so ostanatite osudenici. Vo tie oddelenija treba da postojat i<br />
posebni prostorii za smestuvawe na osudenici koi treba da se pu{tat na sloboda, no<br />
nivnoto smestuvawe ne treba da ovozmo`i kontakt so ostanatite od priemnoto<br />
oddelenie. Taka ova oddelenie stana, vsu{nost, priemno-otpusno oddelenie. So<br />
Upatstvoto se opredeluva i personalot na priemnoto oddelenie da go so~inuvaat:<br />
{ef, lekar, psiholog, socijalen rabotnik i administrativen slu`benik.<br />
850)<br />
Vo ~l. 44 od ovoj Zakon se veli: "Na po~etokot od izdr`uvaweto na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda vo kazneno-popravniot dom i pogolem zatvor mu se posvetuva<br />
osobeno vnimanie na zapoznavaweto na li~nosta na osudenite lica poradi nivna<br />
klasifikacija i utvrduvawe na orientacionata programa za postapuvawe so niv.<br />
Zaradi celosno prou~uvawe na li~nosta na osudenite spored nau~ni metodi, pokraj<br />
oddelno kazneno popravni ustanovi ili samostojno mo`at da se osnovaat posebni<br />
460
Materijata na postavenosta i funkcioniraweto na priemnite<br />
oddelenija vo ZIS e regulirana so ~l. 95 st. 2 i 3 i 96. Taka spored ~l.<br />
95 st. 2 po priemot osudenoto lice se upatuva vo oddelenieto za<br />
ispituvawe na li~nosta i za utvrduvawe na tretmanot i postapuvaweto<br />
so nego (priemno oddelenie). Vo ova oddelenie osudenoto lice<br />
ostanuva najmnogu 30 dena. Vo ~l. 95 st. 3 se veli deka vo ustanovite vo<br />
koi se izvr{uva kaznata li{uvawe od sloboda do dve godini osudenoto<br />
lice vo priemnoto oddelenie se zadr`uva do 15 dena. Vo vrska so ovie<br />
odredbi e i ~l. 96 se istaknuva deka vo priemnoto oddelenie osudenoto<br />
lice se zapoznava so ku}niot red vo ustanovata, pravata i obvrskite za<br />
vreme na izdr`uvaweto na kaznata i na~inot na nivnoto ostvaruvawe.<br />
Vo priemnoto oddelenie se vr{i prou~uvawe na li~nosta na<br />
osudenikot spored nau~nite metodi od kriminolo{ko, medicinsko,<br />
psiholo{ko i psihijatrisko gledi{te, a potoa se vr{i klasifikacija<br />
na osudenoto lice i se odreduva na~inot na postapuvaweto. Upatstvo<br />
za klasifikacija na osudenite lica donesuva direktorot na kaznenopopravnata<br />
ustanova vo soglasnost so ministerot za pravda.<br />
Od ovie odredbi proizleguva deka najva`nata funkcija {to<br />
treba da se ostvari vo priemnoto oddelenie e sestrano ispituvawe na<br />
strukturata na li~nosta na osudenite lica za da se zadovolat barawata<br />
na principot na izvr{nata individualizacija, klasifikacijata na<br />
osudenite lica i primenata na najoptimalni merki na tretman.<br />
Me|utoa, primenoto oddelenie ima i drugi funkcii. Taka, kako negova<br />
vtora funkcija se istaknuva odgovaraweto na potrebata na {to<br />
podosleden na~in da se izvr{i prifa}aweto na osudenoto lice, za{to<br />
za nego toa e naj~esto prv kontakt so zatvorskata zaednica. Poradi toa<br />
nu`no e na osudenoto lice da mu se ostavi opredelen period za<br />
akomodirawe na zatvorskite uslovi i na na~inot na izvr{uvaweto na<br />
kaznata. Priemnoto kako otpusno oddelenie pretstavuva i edna skala<br />
na koja se zadr`uva osudenoto lice pred negovoto otpu{tawe poradi<br />
podgotvuvawe za polesno i pobezbolno vklu~uvawe vo slobodniot<br />
`ivot. Vo teorijata se istaknuva u{te edna zada~a na priemnite<br />
oddelenija za koja mora postojano da se vodi smetka za{to vo toj<br />
pogled vo praktikata malku e storeno. Se raboti za gri`livo<br />
sobirawe, sreduvawe i obrabotka na dobienite podatoci od<br />
izvr{enite prou~uvawa na li~nosta kako sredstvo za ostvaruvawe na<br />
opredeleni nau~ni celi: "svrzani so objasnuvaweto na<br />
fenomenologijata i etiologijata na kriminalitetot i<br />
unapreduvaweto na metodite za prou~uvawe na li~nosta i metodite<br />
{to se primenuvaat vo prevospituvaweto na li~nosta na storitelot<br />
na krivi~noto delo" 851) .<br />
Od ostvaruvaweto na site ovie zada~i i funkcii na priemnite<br />
oddelenija, pred sÒ, na onie vo vrska so prou~uvaweto na li~nosta vo<br />
golema mera zavisi ostvaruvaweto na natamo{nite zada~i vo<br />
centri za ispituvawe na li~nosta na osudenite lica. Ovie centri gi osniva sojuzniot<br />
i republi~kiot sekretarijat za vnatre{ni raboti".<br />
851)<br />
Arnaudovski, Q. Zo{to priemni oddelenija vo kaznenite i vospitno-popravnite<br />
ustanovi, Bezbednost, Skopje, 1978/5, str. 492.<br />
461
penitencijarnite ustanovi. Toa ne e te{ko da se voo~i i zatoa vo taa<br />
nasoka se dvi`at postojnite usilbi na penolo{kata praktika.<br />
Me|utoa, poradi mnogubrojnite problemi {to vo ovaa oblast se<br />
pojavuvaat ne mo`e da se bide zadovolen od dosega{nite rezultati.<br />
Me|u tie problemi osobeno se istaknuvaat: 1. problemot na<br />
kadrovskata opremenost na priemnite oddelenija, 2. izborot na slu~ai<br />
za prou~uvawe na li~nosta vo priemnite oddelenija, 3. obemot i<br />
granicite na prou~uvaweto na li~nosta vo priemnite oddelenija i 4.<br />
dali e podobro re{enieto na organizacija na priemni oddelenija ili<br />
opservacioni centri. Vo narednite redovi }e se obideme sosema<br />
nakuso da odgovorime na ovie problemi.<br />
4. PROBLEMI NA PROU^UVAWE NA LI^NOSTA VO PRIMENITE<br />
ODDELENIJA<br />
a) Kadrovska opremenost na priemnite oddelenija<br />
Vrz osnova na iskustvoto i dolgogodi{nite sogleduvawa na<br />
teoretski plan, denes vo na{ata penolo{ka literatura ne e sporno<br />
deka opservacioniot tim vo primenite oddelenija treba da go<br />
so~inuvaat: pedagog, psiholog, socijalen rabotnik, lekar od op{ta<br />
praktika, neuropsihijatar i kriminolog. Sekoj od ovie stru~ni<br />
profili treba maksimalno da se anga`ira i da gi koristi najsovremenite<br />
metodi od svojata nau~na specijalnost za da izvr{i prodlabo~ena<br />
analiza na li~nosta na osudenikot i vo svojot opservacionen naod da<br />
predlo`i adekvatna klasifikaciona grupa i prigodni merki na<br />
tretman.<br />
Vo sproveduvaweto na ovie suptilni dejstvija navedenite<br />
stru~waci ve}e gi koristat najsovremenite metodi i postapki,<br />
me|utoa od osnivaweto na priemnite oddelenija vo penitencijarnata<br />
praktika e prisuten problemot na nivnata kadrovska ekipiranost, a<br />
pokraj toa i nedostigot na sredstva za uspe{no ostvaruvawe na golem<br />
del od potrebnite metodolo{ki postapki. Poradi obemot na rabotata<br />
i potrebata nekoi od ovie stru~waci da u~estvuvaat ne samo vo<br />
sproveduvaweto na opservacijata i klasifikacijata, tuku i vo vr{eweto<br />
na tretmanot na osudenite lica se nalo`uva potrebata od golem<br />
broj psiholozi i socijalni rabotnici vo kazneno-popravnite<br />
ustanovi. No namesto toa vo ovie ustanovi naj~esto postoi nedostig od<br />
vakvi stru~waci, a ponekade gi ima samo vo honoraren raboten odnos.<br />
Vakvata sostojba ja onevozmo`uva sistematskata rabota i vistinskoto<br />
koristewe na site nau~ni metodi koi mo`at da dovedat do nau~no<br />
fundirana i kompleksna analiza na site aspekti i li~nosta na<br />
osudenikot. Od druga strana poradi toa se doa|a vo situacija da ne<br />
mo`at da se sledat promenite kaj li~nosta na osudenikot i vo<br />
sorabotka so prevospitnite slu`bi vo kazneno popravnite ustanovi da<br />
se prezemat novi, poinakvi rasporeduvawa vo klasifikacionite grupi<br />
{to }e im odgovaraat na izmenetite okolnosti vo vrska so li~nosta na<br />
462
osudenoto lice. Vo takvi uslovi na kadrovska neekipiranost ne mo`e<br />
ni da se pomisli na dopolnitelno opservirawe na osudenoto lice iako<br />
poradi dinami~nata struktura na sekoja li~nost takvite opservacii<br />
odvreme-navreme se pojavuvaat kako nu`nost bez koja ne mo`e da se<br />
zamisli natamo{noto prezemawe prevospitni merki, nitu pak<br />
verifikacijata na nau~nite soznanija za etiologijata na<br />
prestapni~koto povedenie i povedenieto za vreme na izvr{uvaweto na<br />
kaznata.<br />
b) Izbor na slu~ai za prou~uvawe na li~nosta<br />
Poradi spomenatata nekompletnost na priemnite oddelenija so<br />
kvalifikuvan kadar i nedostigot na sredstva za prakti~no<br />
izvr{uvawe na nivnite zada~i, vo penitencijarnata praktika se<br />
pojavuva problemot na izborot na slu~ai za izu~uvawe na li~nosta ili<br />
selekcija na osudenicite vrz koi }e se primeni opservacija vo<br />
primenite oddelenija na kazneno-popravnite ustanovi.<br />
Iako kako osnovno barawe na penitencijarnata individualizacija<br />
se javuva potrebata od prou~uvawe na li~nosta na sekoe osudeno<br />
lice {to doa|a vo ustanovata, od navedenite pri~ini toa vo<br />
praktikata ne se pravi 852) . Vo priemnite oddelenija se odi kon<br />
opservacija samo na opredeleni kategorii na osudenite lica pri {to<br />
se konstruiraat opredeleni kriteriumi {to naj~esto ne trgnuvaat od<br />
potrebite na li~nosta i procesot na prevospituvaweto, tuku mnogu<br />
~esto od potrebata upravata na kazneno-popravnata ustanova da si ja<br />
olesni svojata rabota, odnosno na personalot na priemnoto oddelenie<br />
da mu se ovozmo`i, koga ve}e objektivno ne mo`e da gi opservira site<br />
osudeni lica, toa da go stori barem delumno. Na toj na~in personalot<br />
na priemnoto oddelenie vo soglasnost so upravata na kaznenopopravnata<br />
ustanova, prakti~no samovolno izgraduva kriteriumi<br />
spored koi go vr{i izborot na osudenite lica za sproveduvawe na<br />
opservacijata. Vo taa smisla kako naj~esti kriteriumi se zemaat:<br />
te`inata na krivi~noto delo, dol`inata na izre~enata kazna,<br />
recidivizmot, starosta i psihopatolo{kite svojstva na li~nosta.<br />
Trguvaj}i od niv vo kazneno-popravnite ustanovi glavno ne se<br />
opserviraat: slu~ajnite storiteli na krivi~ni dela, storitelite na<br />
krivi~ni dela od nebri`nost (osobeno soobra}ajnite delinkventi),<br />
licata osudeni na kazna li{uvawe od sloboda do edna godina,<br />
primarnite storiteli {to imale dobro minato, licata postari od 50<br />
godini i sl.<br />
852)<br />
"Site osudeni lica minuvaat niz priemnoto oddelenie, no site ne se opserviraat.<br />
Brojot na onie {to se opserviraat e usloven od prilivot na novi osudenici vo domot,<br />
od brojot i strukturata na kadrite vo priemnoto oddelenie i drugi okolnosti vo<br />
domot. Vo kazneno-popravnite domovi so pomal kapacitet procentot na<br />
opserviraweto e mo{ne visok, a vo onie so pogolem kapacitet brojot na<br />
opsetviranite se dvi`i okolu 20%" Davidovi}, D. i dr. Kategorizacija kazneno-popravnih<br />
ustanova... str. 204.<br />
463
Vedna{ se zabele`uva deka glavno ne se opserviraat onie lica<br />
za koi poradi nivnite li~ni svojstva i okolnostite pod koi i<br />
izvr{eno krivi~noto delo, personalot na priemnoto oddelenie smeta<br />
deka ne e potrebno prezemawe na posebni merki na tretman. Vo vrska<br />
so toa se javuvaat dve pra{awa: zna~i li toa deka za ovie lica ne e<br />
potrebna resocijalizacija, i koga ve}e vrz niv ne se sproveduva<br />
opservacija, kako se vr{i nivnata klasifikacija. Vo praktikata na<br />
kazneno-popravnite ustanovi na na{ata zemja ne postoi kriterium za<br />
horizontalna ili vertikana klasifikacija na osudenite lica spored<br />
koja bi se oddeluvale licata sprema koi ne e potrebno prezemawe<br />
postapki za nivna resocijalizacija, a toa zna~i deka klasifikacijata<br />
na osudenicite {to ne bile opservirani vo priemnoto oddelenie se<br />
vr{i spored kriteriumi {to va`at i za drugite (opserviranite)<br />
osudeni. Poradi seto ova, za razlika od prou~uvaweto na li~nosta vo<br />
krivi~nata postapka, ovde, spored moe mislewe, edinstveno e ispravno<br />
da se opserviraat site osudeni lica, {to zna~i i onie {to spored<br />
navedenite kriteriumi zasega vo praktikata ostanuvaat<br />
neopservirani. Pozitivnite svojstva na li~nosta se isto taka<br />
zna~ajni kako i nivnite negativni sosobini, za{to uspe{noto<br />
ostvaruvawe na klasifikacijata ne mo`e da se zamisli bez opservacija.<br />
Zatoa ne treba da se trgnuva od napred spomenatite kriteriumi<br />
pri opservacijata na osudenite lica, za{to iako imaat opredelneno<br />
opravduvawe {to go nalo`uva dene{nata sostojba na priemnite<br />
oddelenija, tie kriteriumi ne se re{enie za uspe{noto formirawe na<br />
klasifikacioni grupi vo koi navistina }e vlezat onie osudeni lica<br />
za koi ne e potrebno prevospituvawe ili pak onie vrz koi }e mo`at da<br />
se sprovedat istovetni merki na tretman i kade {to }e bide spre~eno<br />
nivnoto me|usebno negativno vlijanie so nu`no odr`uvawe na<br />
zatvorskata disciplina. Edinstvena solucija e, zna~i, sozdavawe na<br />
takvi uslovi koi }e ovozmo`at opservirawe na site osudeni lica 853) ,<br />
za{to samo taka mo`at da se ostvarat celite na klasifikacijata na<br />
osudenite lica, a ottamu i celite na izvr{uvaweto na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda.<br />
853)<br />
Vo ovoj pogled smetam deka e ispraven stavot na Ba~i}, koj veli: "Bez isklu~ok<br />
sekoj zatvorenik koj doa|a vo kazneno-popravniot dom bi trebalo da se podlo`i na<br />
opservacija. Toa sleduva ottamu {to opservacijata e biten i neizostaven del na<br />
sekoja resocijalizacija. Toa sekako ne zna~i deka i na site zatvorenici vo pogled na<br />
opservacijata treba da im se posveti isto vnimanie. Posebno zgolemeno vnimanie<br />
treba da im se posveti na opredeleni kategorii osudenici, kako {to se na primer,<br />
pomladite polnoletni lica, licata osudeni za pove}e krivi~ni dela {to po pravilo<br />
imaat patolo{ka zadnina (ubijci, seksualni delinkventi i dr.), povratnici,<br />
storiteli na krivi~ni dela koi se nevroti~ari i psihopati". Ba~i}, F. Organizacija i<br />
tok procesa prevaspitanja zatvorenika, JRKKP, Beograd, 1963/1, str. 34.<br />
464
v) Obem i granici na prou~uvawe na li~nosta<br />
Bez ogled na toa koga se prou~uva li~nosta na storitelot na<br />
krivi~noto delo ne smee da se zaboravi faktot deka ispituvaweto se<br />
sproveduva za da se utvrdat i ocenat pri~inite {to go navele na<br />
kriminalno povedenie. Vo krivi~nata postapka toa se pravi za da se<br />
odmeri adekvatna krivi~na sankcija, dodeka pak vo tekot na<br />
izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda za merkite na tretman<br />
da se prilagodat kon negovite svojstva so cel da se ostvari<br />
resocijalizacijata. Ottuka implicitno se nalo`uva zaklu~okot deka<br />
opservacijata na li~nosta sekoga{ se vr{i so ogled na izvr{enoto<br />
delo koe {to gi opredeluva i granicite vo koi {to treba da se<br />
dvi`ime pri utvrduvaweto na negativnite osobini. Li~nosta na<br />
osudenoto lice treba da se prou~uva samo vo vrska so negovoto delo.<br />
Deloto treba da gi odrazuva ramkite na na{eto prodirawe vo<br />
negoviot li~en i semeen `ivot. Pritoa, od osobena va`nost e<br />
po~ituvaweto na negovoto dostoinstvo i negovata soglasnost za<br />
navleguvawe vo negoviot intimen `ivot. Edinstveno so takva soglasnost<br />
e uslovena i upotreblivosta i dobienite podatoci za{to osudenikot<br />
pretstavuva najva`niot, a ~esto i edinstveniot izvor od kade<br />
{to mo`at da se crpat podatoci za negovo pravilno zapoznavawe.<br />
Poradi toa vo priemnoto oddelenie me|u stru~niot tim i osudenite<br />
lica treba da se vospostavi doverba {to }e ovozmo`i aktivno u~estvo<br />
na osudenoto lice vo ostvaruvaweto na zada~ite na opservacijata. Od<br />
golemo zna~ewe e prviot kontakt so osudenoto lice i sozdavawe<br />
uslovi {to stimulativno }e deluvaat taa sorabotka postojano da se<br />
unapreduva, bidej}i osudenoto lice vo zatvorot doa|a ispla{eno,<br />
stigmatizirano, a vo priemnoto oddelenie treba da se opu{ti,<br />
oslobodi od napnatosta i da se podgotvi da stane pogodno za<br />
prifa}awe na vlijaniata prezemeni vo tekot na tretmanot. Od<br />
zainteresiranosta na osudenoto lice da se dojde do pravilna pretstava<br />
za negovata li~nost bi mo`elo da zavisi, na primer, steknuvaweto na<br />
izvesni pogodnosti, no, vo nikoj slu~aj ne i negovo dopolnitelno<br />
kaznuvawe.<br />
g) Priemni oddelenija ili opservacioni centri<br />
Vo Zakonot za izvr{uvawe na krivi~nite sankcii od 1961<br />
godina kaj nas za prv pat be{e predvidena mo`nost za osnovawe na<br />
posebni opservacioni centri. Vakvata odredba ja zadr`aa i podocne`nite<br />
sojuzni zakoni za izvr{uvawe na krivi~nite sankcii 854) . Za<br />
nivno voveduvawe se zalagaa i mnogubrojni nau~ni sobiri vo tn. Vtora<br />
Jugoslavija. Penolozite vo ovoj pogled predlagaa pove}e re{enija.<br />
Edni se zalagaa za formirawe eden opservacionen centar {to bi gi<br />
zadovoluval potebite na site kaznano-popravni domovi vo<br />
854)<br />
Vidi: ~l. 49 st. 2 od Zakonot za izvr{uvawe na krivi~nite sankcii (Slu`ben list<br />
SFRJ 1970/3)<br />
465
Jugoslavija 855) . Drugi smetaa deka so ogled na geografskata polo`ba i<br />
soobra}ajnite priliki vo nekoga{na Jugoslavija bi bilo dovolno<br />
osnivaweto tri opservacioni centri vo gradovite Beograd, Zagreb i<br />
Sarajevo 856) . Treti smetaa deka opservacioni centri bi trebalo da<br />
postojat vo sekoja od toga{nite {est republiki 857) . Vo argumentacija<br />
na svoite stavovi ovie i drugi avtori istaknuvaa deka od<br />
formiraweto na vakvi centri mo`at da proizlezat mnogubrojni<br />
koristi vo slu~aj da postoi razgraneta mre`a na kazneno-popravni<br />
ustanovi specijalizirani za vr{ewe tretman vrz oddelni kategorii<br />
delinkventi. Vo ove centri od strana na golem broj stru~waci bi bile<br />
prou~uvani opredelen broj osudeni lica so koristewe najasovremeni<br />
metodi i sredstva. Osudenicite {to ne bi minale niz centarot bi se<br />
opservirale vo primenite oddelenija vo koi isto taka bi se<br />
dopolnuvala opservacijata na ve}e posmatranite osudenici vo<br />
centarot, dokolku kaj tie lica vo tekot na izdr`uvaweto na kaznata se<br />
nasetat promeni {to baraat poinakvo klasificirawe i postapuvawe.<br />
Na toj na~in bi se ovozmo`ilo dvostepeno posmatrawe {to bi dovelo<br />
do posigurno formirawe na zaklu~ocite vo vrska so dijagnozata i<br />
prognozata na osudenite lica.<br />
Od druga strana vo literaturata se pojavuvaa i razmisluvawa<br />
{to bea naso~eni protiv voveduvaweto na opservacioni centri.<br />
Me|utoa, spored moe mislewe nivnata argumentacija nema nikakva<br />
realna osnova 858) . Taka nekoi avtori istaknuvaat deka so voveduvaweto<br />
opservacioni centri bi se zagubila vrskata pome|u onie {to ja vr{at<br />
opservacijata i onie {to go sproveduvaat tretmanot. Pritoa se<br />
zaborava deka taa vrska mo`e na mnogu podobar na~in da se ostvari<br />
ako stru~wacite od priemnite oddelenija, poradi namaleniot obem na<br />
svojata rabota okolu opservacijata, se vklu~at vo ostvaruvaweto i<br />
sledeweto na tretmanot, kako i vo dopolnuvaweto na dijagnozata i<br />
predlo`enite merki na tretman od strana na centrite. Koga se<br />
kritikuvaat onie {to se zalagaat za opservacioni centri isto taka se<br />
previduva deka privrzanicite na ovie centri ne se zalagaat za<br />
slabeewe, tuku naprotiv za naporedno jaknewe i usovr{uvawe na<br />
priemnite oddelenija 859) . Poradi seto ova se priklonuvam kon onie<br />
teoreti~ari koi se zalagaat za formirawe opservacioni centri<br />
za{to samo so nivna pomo{ mo`e da se dojde do o~ekuvanite rezultati<br />
855)<br />
Vidi gi zaklu~ocite od vtoroto sojuzno sovetuvawe na Slu`bata za izvr{uvawe na<br />
krivi~nite sankcii i Rezolucijata od ~etvrtoto sovetuvawe na Jugoslovenskoto<br />
Zdru`enie za krivi~no pravo i kriminologija.<br />
856)<br />
Popovi}, V. Sistem izvr{enja kazni... str. 176.<br />
857)<br />
Arnaudovski, Q. Mestoto i ulogata na priemnite oddelenija vo kaznenite i<br />
vospitno-popravnite ustanovi, Zbornik "Prou~uvawe na li~nosta osnov za izbor i<br />
odmeruvawe na krivi~nata sankcija i opredeluvaweto na tretmanot", Skopje, 1978,<br />
str. 500.<br />
858)<br />
^ejovi}, B. Opservacija osu|enih na kaznu li{enja slobode, 13 Maj, Beograd, 1972/11, str.<br />
11.<br />
859)<br />
So svojata povr{nost iznenaduva osobeno argumenatacijata na Tucakovi}, V.<br />
Razmi{ljanja o resocijalizaciji osu|enih lica, JRKKP, Beograd, 1962/2, str. 456-469.<br />
466
vo sproveduvaweto na klasifikacijata na osudenite lica. Spored moe<br />
mislewe takov centar treba da se formira za Republika Makedonija.<br />
Zasega toa go spre~uva samo nedostigot na finansiski sredstva, no toa<br />
ne e nere{liv problem.<br />
467
468
G L A V A III<br />
KLASIFIKACIJA NA OSUDENITE LICA<br />
I. VOVEDNI ZABELE[KI<br />
Po sestranata opservacija na li~nosta se pristapuva kon<br />
utvrduvawe na individualen tretman za sekoe osudeno lice. Od<br />
zaklu~ocite na poedine~nite eksperti za zapoznavaweto na li~nosta<br />
na osudenikot i pri~inite na negovata delinkvencija na zaedni~ki<br />
sostanok na opservacioniot tim se oformuva sinteza kako zbiren sud<br />
za negovata popravlivost (prognoza) i orientacionen plan za postapuvawe<br />
na na~in {to najmnogu }e ñ odgovara na negovata li~nost.<br />
Me|utoa, od objektivni pri~ini, od kadrovska i materijana priroda<br />
proizleguva nemo`nosta za apsolutna primena na individualizairani<br />
postapki na tretman vo kazneno-popravnite ustanovi i zatoa<br />
osudenite lica se rasporeduvaat vo grupi so isti ili sli~ni potrebi<br />
na tretman. Na toj na~in se javuva potrebata od klasifikacija {to<br />
zaedno so opservacijata na osudenite lica pretstavuva edna od<br />
najzna~ajnite pridobivki na sovremenata penologija.<br />
Klasifikacijata na osudenite lica e mo{ne zna~aen,<br />
mnogustrano usloven i slo`en penolo{ki problem. Istoriski gledano<br />
ideite za klasifikacija na osudenite lica gi sre}avame u{te od<br />
najranite epohi vo koi, me|u naprednite razmisluvawa za ~ovekot i<br />
negovata polo`ba vo op{testvoto, nu`no se provlekuvaa i opredleni<br />
pra{awa i odgovori svrzani so funkcioniraweto na robovladetelskiot<br />
i feudalniot kaznen sistem. Tie razmisluvawa ne retko bea<br />
protkaeni so humanisti~ki odnos kon osudenoto lice preku postepeno<br />
zacvrstuvawe na sfa}weto deka samo preku opredelena individualizacija<br />
na kaznata mo`e da se ostvari nekakva prevednost vo nejzinoto<br />
izvr{uvawe. So sfa}aweto za individualizacijata na kaznata iako vo<br />
po~etokot postavena vrz elementarno nivo i bazirana isklu~ivo vrz<br />
objektivni kriteriumi, mo`ea da se javat i prvite nikulci na<br />
klasifikacijata na osudenite lica u{te kon sredinata na XVI vek,<br />
koga se pojavija i prvite zatvori 860) .<br />
No sepak klasifikacijata na osudenite lica stanuva vistinski<br />
aktuelna duri kon krajot na XVII vek so pojavata na klasi~nata {kola<br />
vo krivi~noto pravo i voveduvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda<br />
860)<br />
Pove}e za toa vidi: Davidovi}, D. i dr. Kategorizacija kazneno popravnih ustanova... str.<br />
18-19.<br />
469
kako glavna krivi~na sankcija. Ottoga{ taa sledi nasoka {to se<br />
dvi`i vo soglasnost so razvojnite promeni na konceptot za celite na<br />
kaznuvaweto. Soglasno represivniot model na klasi~nata {kola<br />
najprvin dominira{e keliskiot sistem na izvr{uvaweto na kaznata<br />
vo koj poradi otsustvoto na prevospiten tretman ne postoe{e<br />
individualizacija na nejzinoto izvr{uvawe, a soodvetno na toa ni<br />
klasifikacija na osudenite lica. Me|utoa, tokmu negativnite<br />
posledici od primenata na ovoj sistem be{e pri~inata {to ovozmo`i<br />
takva reakcija koja osobeno so pozitivisti~kata {kola }e go svrti<br />
vnimanieto kon li~nosta na delinkventot i takva individualizacija<br />
{to }e poa|a od kategorijata i prirodata na vinovnicite, a ne od<br />
krivi~noto delo. Vrz osnova pak na seto toa kon sredinata na XIX vek<br />
se sozdadoa uslovi da se javat progresivnite sistemi na izvr{uvawe na<br />
kaznata vo ~ii ramki klasifikacijata na osudenite lica zazede<br />
golemo i zna~ajno mesto 861) . Na toj na~in se sozdade podloga za<br />
prakti~na primena na institutot i za negovo postojano nadgraduvawe<br />
{to }e dojde do izraz niz nau~niot interes na pretstvnicite na novite<br />
krivi~no-pravni {koli.<br />
Za razvojot i afirmacijata na ovoj institut nesomneno e<br />
zna~aen i pridonesot {to preku svojata aktivnost go dadoa mnogubrojnite<br />
me|unarodni sobiri i sovetuvawa. Taka ve}e na Prviot Kongres<br />
za krivi~no pravo i kazneni ustanovi (Pariz, 1895) e raspravano za<br />
klasifikacijata na osudenite lica. Toga{ e zaklu~eno deka najprvin<br />
treba da se odvojat najlo{ite osudenici od drugite zatvorenici. Na<br />
osmiot kongres na istoto zdru`enie (Budimpe{ta, 1905) e<br />
prepora~ana moralna klasifikacija na osudenite lica. Tamu e<br />
zaklu~eno deka pri klasifikacijata na osudenite lica treba da se<br />
izdvojat najlo{ite i mladite osudenici, a preostanatite da se podelat<br />
na tri kategorii: na osudenici so primerno, dobro i somnitelno<br />
povedenie 862) . Na devetiot Kongres (London, 1925), pome|u drugoto,<br />
stana zbor i za toa kako da se uredat kaznenite ustanovi za da se<br />
sprovede efikasna klasifikacija. Vo svoite zaklu~oci kongresot go<br />
podvle~e zna~eweto na oddeluvaweto poradi spre~uvawe na {tetnoto<br />
vlijanie od strana na polo{ite vrz podobrite zatvorenici. Po<br />
osnovnata podelba spored polot, starosta, i du{evnoto zdravje, treba<br />
da se zemat predvid i karakterot i sposobnostite na sekoe osudeno<br />
861)<br />
"Vo ovoj sistem na izvr{uvawe na kaznata najprvin be{e vr{ena podelba na<br />
osudenicite spored polot i vozrasta. Okolu 1850 g. se zapo~na i so odvojuvaweto na<br />
mentalno rastroenite li~nosti od ostanatite osudenici, a vo nekoi amerkikanski<br />
dr`avi se javuva i rasnata pripadnost kako zna~aen kriterium za klasifikacijata.<br />
Vo periodot na razvieniot progresiven sistem kako osnovni kriteriumi za<br />
klasifikacija ve}e slu`ea: vidot i te`inata na krivi~noto delo, vidot i dol`inata<br />
na kaznata, kriminalnoto minato, stepenot na iskol~enosta i opasnosta na<br />
osudenikot, stepenot na obrazovanieto, rabotnata sposobnost i ocenkata za<br />
popravlivosta, odnosno nepopravlivista na delinkventot. Klasifikacijata se<br />
sproveduva{e kako za vreme na rabotata, taka i za vreme na odmorot, u~eweto i<br />
spieweto". Kup~evi}-Mla|enovi}, R. op. cit, str. 141.<br />
862)<br />
Popovi}, V. op. cit, str. 177.<br />
470
lice. Osudenicite na kratki kazni treba da se odvojat od drugite 863) .<br />
Kako posebno pra{awe klasifikacijata na osudenite lica be{e<br />
raspravano i na dvanaesetiot Kongres (Hag, 1950) koga e usvoena i<br />
definicijata spored koja pod klasifikacija na osudenite lica treba<br />
da se podrazbira grupirawe na razli~ni klasi na prestapnici vo<br />
specijalizirani ustanovi vrz osnova na starost, pol, povrat, du{evna<br />
sostojba itn, a potoa vnatre{na podelba na razli~ni grupi vo ramkite<br />
na sekoj dom. Ima i drugi sfa}awa na poimot na klasifikacijata. Vo<br />
SAD taa se opredeluva vo ne{to po{iroka i nedovolno jasna smisla.<br />
Imeno, klasifikacijata se definira kako organizairan proces niz<br />
koj dijagnozata, tretmanot i izvr{uvaweto na programata na tretman,<br />
zaemno se koordinirani i soobrazeni so individualniot slu~aj.<br />
Spored ovaa definicija klasifikacijata ne e sredstvo za<br />
postignuvawe na opredelena cel, tuku metod za selektirawe na<br />
dijagnozata, prognozata i penitencijarnata postapka vo tekot na<br />
celokupnoto vlijanie vrz osudenoto lice. Spored amerikanskata<br />
koncepcija, klasifikacijata glavno ne e podelba na osudenicite na<br />
grupi, tuku individualno izbrana programa za sekoj osudenik 864) .<br />
Po rasformiraweto na Komisijata za krivi~no pravo i<br />
kazneni zavodi nejzinata dejnost pomina vo nadle`nost na<br />
specijaliziranite organi na Organizacijata na Obedinetite Nacii.<br />
Taka na prviot Kongres na ON za prevencija na krivi~nite dela<br />
(@eneva, 1955) se usvoeni Standardnite minimalni pravila za<br />
postapuvawe so osudenite lica vo koi zna~ajno mesto im be{e dadeno<br />
na pra{awata za penitencijarnata individualizacija i klasifikacijata<br />
na osudenite lica. Edna od tie odredbi sekako pretstavuva i ~l. 8<br />
vo koj se veli: "Razli~nite kategorii zatvorenici treba da bidat<br />
smesteni vo oddelni kazneni zavodi ili vo oddelni oddelenija vo<br />
kaznenite zavodi, vodej}i smetka za nivniot pol, nivnite godini na<br />
starost, nivniot porane{en `ivot, pri~inite na nivnoto zatvorawe i<br />
potrebata od postapuvawe so niv. Taka: a) ma{kite i `enskite lica<br />
treba da bidat zatvoreni, dokolku e toa mo`no, vo razli~ni zavodi; vo<br />
zavodite kade {to se smesteni i ma`ite i `enite, site prostirii<br />
opredeleni za `enski lica treba da bidat napolno oddeleni, b)<br />
zatvorenicite pod istraga treba da bidat oddeleni od licata {to se<br />
zatvoreni poradi krivi~ni dela, v) maloletnite zatvorenici treba da<br />
bidat oddeleni od vozrasnite 865) .<br />
Vo pogled na individualizacijata i klasifikacijata na<br />
osudenite lica golem prodones dadoa i tretoto i ~etvrtoto zasedanie<br />
na evropskata konsultativna grupa na ON za prevencija na<br />
kriminalitetot i postapuvawe so prestapnicite (@eneva, 1956 i<br />
1958). Na tretoto zasedanie na ovaa grupa pod poimot storiteli na<br />
krivi~ni dela od koi op{testvoto treba posebno da se {titi bea<br />
863)<br />
Vukadinovi}, B. Osvrt na klasifikaciju punoletnih osu|enih lica, Zbornik IKSI, Beograd,<br />
1975/4, str. 381.<br />
864)<br />
Kramari}, I. Stanislav Ziembicki, Klasifikacija osu|enih, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1976/1, str.<br />
88.<br />
865)<br />
Vidi gi ~lenovite 63, 67, 68 i 69 od Standardnite minimalni pravila.<br />
471
pomesteni kategoriite: storiteli od navika i abnormalnite delinkventi<br />
866) . Pra{aweto za klasifikacija na osudenite lica be{e<br />
raspravano i na seminarot na Me|unarodnata fondacija za krivi~no<br />
pravo i kazneni ustanovi (Strazbur, 1959) kade {to se zastapuva{e<br />
stojali{teto deka osudenite za nebri`ni krivi~ni dela i primarnite<br />
osudenici treba da se izdvojat od drugite osudeni lica.<br />
Site ovie me|unarodni sobiri pridonesoa da se dojde do<br />
soznanieto deka bez klasifikacija na osudenite lica ne mo`e da se<br />
o~ekuva ostvaruvawe na celite {to se postavuvaat kaj izvr{uvaweto<br />
na kaznata li{uvawe od sloboda. Poradi toa vo teorijata i praktikata<br />
trgnuvaj}i od opredeleni kriteriumi sekoga{ se nastojuva da se<br />
izdvojat onie kategorii na osudeni lica sprema koi, so ogled na<br />
nivnite zaedni~ki svojstva i karakterni crti, }e bide mo`no<br />
ostvaruvaweto na procesot na prevospituvaweto, spre~uvaweto na<br />
kriminalnata infekcija i odr`uvaweto na disciplinata so nu`no<br />
po~ituvawe na principot na izvr{nata individualizacija. Ovie<br />
klasifikacii treba, zna~i, da ja pomognat realizacijata na principot<br />
na individualizacijata vo izvr{uvaweto na kaznata i utvrduvaweto<br />
adekvaten tretman spored svojstvata na li~nosta {to kako kategorija<br />
gi poseduvaat osudenite lica rasporedeni vo ista kazneno-popravna<br />
ustanova ili klasifikaciona grupa vo ramkite na ustanovata. Od seto<br />
ova proizleguva deka bez prilagoduvawe na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda na individualnite i grupnite potrebi na osudenite lica,<br />
odnosno bez primena na principot na individualizacijata ne e mo`no<br />
ni ostvaruvaweto na idealot na resocijalizacijata.<br />
II. POIM I CELI NA KLASIFIKACIJATA NA OSUDENITE<br />
LICA<br />
Opredeluvaweto na sovremeniot poim i celite na klasifikacijata<br />
na osudenite lica e mo{ne zna~ajno pra{awe. Od nego zavisi<br />
razre{uvaweto na brojni penolo{ki dilemi za koi vo teorijata i<br />
praktikata sÒ u{te ne postojat vistinski odgovori {to gi zadovoluvaat<br />
site barawa i pretpostavki usoglaseni so objektivnite<br />
mo`nosti za nivnoto ostvaruvawe. Se ~ini, me|utoa, deka vo na{ata<br />
penolo{ka literatura na ova pra{awe ne mu e dadeno adekvatno mesto,<br />
za{to najgolemiot broj avtori poimot na klasifikacijata go zemaat<br />
kako ve}e opredelena kategorija vo definicijata na Komisijata za<br />
krivi~no pravo i kazneni zavodi {to be{e iznesena vo Hag. [to se<br />
odnesuva pak do opredeluvaweto na celite na klasifikacijata vo<br />
teorijata se prisutni takvi razmisluvawa {to glavno koreliraat so<br />
nivnata postavenost vo ~l. 67 od Standardnite minimalni pravila.<br />
Spored ovaa odredba celite na klasifikacijata na osudenite lica se:<br />
a) odvojuvawe na zatvorenicite koi spored svoeto kriminalno minato<br />
ili lo{i sklonosti bi vr{ele {tetno vlijanie vrz drugite<br />
866)<br />
Pove}e za toa vidi: Pavlovi}, B. Klasifikacija osu|enih lica, Narodna milicija, Beograd,<br />
str. 13-14.<br />
472
zatvorenici i b) rasporeduvawe na zatvorenicite vo grupi za da se<br />
olesni postapuvaweto so niv vo pogled na nivnoto povtorno<br />
prolagoduvawe na op{testvoto". Spored Milutinovi} 867) i<br />
Atanackovi} 868) toa se celite na klasifikacijata i vo na{ata zemja.<br />
Za razlika od niv Kup~evi} zboruva samo za krajnata cel na<br />
klasifikacijata - rehabilitacijata na osudenite lica 869) , a Arnaudovski<br />
870) pokraj prifa}aweto na celite od Standardnite minimalni<br />
pravila zboruva i za osnovnata funkcija na op{tiot poim na<br />
klasifikacijata, no i za u{te edna cel - "potrebata za vklu~uvawe vo<br />
vospitna grupa vo koja osudenikot }e trpi pozitivni vlijanija i }e<br />
vlijae na nea".<br />
Spored moe mislewe vo sovremniot penitencijaren sistem<br />
klasifikacijata na osudenite lica treba da ima tri osnovni celi.<br />
Sledeno spored nivnoto zna~ewe za uspe{no ostvaruvawe na resocijalizacijata<br />
(a ne spored nivnoto dominantno zna~ewe vo opredelena<br />
faza od klasifikacijata) ovie celi mo`at da se rangiraat na: 1.<br />
sozdavawe uslovi za primena na individualiziran i grupen tretman, 2.<br />
spre~uvawe na "kriminalnata infekcija" i 3. odr`uvawe na<br />
disciplinata 871) . Ako se prifati vakvata precizna podelba ili grupirawe<br />
na celite na klasifikacijata na osudenite lica, {to so ~l. 13<br />
ZIS, vsu{nost, i se slu~i, toga{ mo`e lesno da se opredeli i poimot<br />
na klasifikacijata, a ednovremeno polesno da se sfatat i opredelat<br />
fazite na nejzinoto sproveduvawe i kriteriumite za nivnoto<br />
razgrani~uvawe, kako i najdobrite mo`nosti za re{avawe na brojnite<br />
pretpostavki i problemi na klasifikacijata.<br />
Ottuka klasifikacijata na osudenite lica mo`e da se definira<br />
kako sredstvo (pomo{en instrument) za ostvaruvawe (prakti~no<br />
sproveduvawe) na izvr{enata individualizacija, ili metod za podelba<br />
na osudenite lica po kazneno-popravni ustanovi i vo grupi vnatre vo<br />
niv, so cel da se sozdadat pogodni uslovi za individualiziran tretman,<br />
no i zaradi spre~uvawe na me|usebni {tetni vlijanija ("kriminalna<br />
infekcija") kaj zatvorenicite i odr`uvawe na disciplinata. Pritoa<br />
mora da se ima vo vid deka site celi na op{tiot poim na<br />
867)<br />
Milutinovi}, M. <strong>Penologija</strong>, str. 113.<br />
868)<br />
Atanackovi}, D. <strong>Penologija</strong>, str. 117.<br />
869)<br />
Kup~evi}-Mla|enovi}, R. Osnovi penologije, str. 142.<br />
870)<br />
Arnaudovski, Q. <strong>Penologija</strong>, str. 210 i 430.<br />
871)<br />
Porane{nite obidi za klasifikacija na osudenite lica najprvin ja istaknuvaa<br />
zada~ata {to }e odgovara na retributivnite elementi na kaznata. Vo taa smisla be{e<br />
propi{uvana stroga disciplina {to }e gi zgolemi stradawata na osudenoto lice i }e<br />
dovede do nova odmazda sprema nejzinite prekr{iteli. Onamu pak kade {to se vode{e<br />
makar i najmala gri`a za osudenite, bez razlika za koj sistem na izvr{uvawe se<br />
raboti, se probiva{e u{te edna cel na klasifikacijata - spre~uvawe na negativnoto<br />
vlijanie na eden vrz drugi zatvorenici. Duri na krajot, so jakneweto na konceptot na<br />
resocijalizacijata se javi i celta - sozdavawe uslovi za primena na individualiziran<br />
tretman. So probivot na ovoj koncept me|utoa se sozdadoa uslovi za natamo{na<br />
egzistencija i na predhodnite celi vo koi dojde do izraz su{tinskata primena na<br />
nivnata smisla i zna~ewe.<br />
473
klasifikacijata se vo funkcionalno edinstvo i treba da se<br />
ostvaruvaat na na~in {to te`nee kon realizacija na glavnata cel na<br />
kaznuvaweto - resocijalizacijata na osudenite lica.<br />
III. DVE FAZI ILI NIVOA VO SPROVEDUVAWETO<br />
NA KLASIFIKACIJATA NA OSUDENITE LICA<br />
1. HORIZONTALNA KLASIFIKACIJA<br />
Od prilo`enata definicija vedna{ se zabele`uva deka<br />
klasifikacijata na osudenite lica se ostvaruva niz dve fazi ili vrz<br />
dva nivoa. Nejzinata prva faza se sre}ava pod razli~ni imiwa kako:<br />
eksterna ili nadvore{na klasifikacija (bidej}i se vr{i spored<br />
nadvore{ni objektivni obele`ja), negativna (celta ñ e spre~uvawe na<br />
negativnite vlijanija me|u zatvorenicite), op{to rasporeduvawe<br />
(za{to odvojuvaweto na osudenite lica se vr{i po razli~ni kaznenopopravni<br />
ustanovi) i specijalizacija ili kategorizacija na kaznenopopravni<br />
ustanovi.<br />
Vo ovaa faza, za ~ie ozna~uvawe za nas e najprifatliv<br />
terminot horizontalna klasifikacija 872) , podelbata na zatovrenicite<br />
se bazira vrz objektivni kriteriumi (objektivno obele`ja na<br />
krivi~noto delo i objektivni karakteristiki na osudenite lica).<br />
Bitno e i toa deka taa se vr{i bez predhodna opservacija na osudenite<br />
lica, a nejzinata dominantna cel e spe~uvawe na kriminalnata infekcija.<br />
Ovaa klasifikacija e primarna po svoeto zna~ewe i se javuva<br />
kako nu`na pretpostavka na vtorata, tn. vertikana klasifikacija.<br />
a) Kriteriumi za nejzino sproveduvawe<br />
Vo smisla na vaka opredelenata horizontalna klasifikacija<br />
skoro vo site zemji vo svetot se prifa}a podelbata na kaznenopopravnite<br />
ustanovi vo koi kaznata li{uvawe od sloboda odvoeno ja<br />
izdr`uvaat ma`ite od `enite, maloletnite od polnoletnite,<br />
osudenicite na kratki od onie osudeni na dolgotrajni kazni kako i<br />
recidivistite od primarnite storiteli na krivi~ni dela. Ne e retko<br />
ni odvojuvaweto na psihopati, fizi~ki i psihi~ki bolnite od<br />
ostanatanite osudenici kako ni odvojuvaweto spored kriteriumot<br />
872)<br />
Vo ovaa faza na klasifikacijata vo teorijata naj~esto se upotrebuva terminot<br />
eksterna klasifikacija {to uka`uva deka se vr{i vrz osnovna na nadvore{ni<br />
objektivni obele`ja, odnosno kriteriumi, za razlika od internata koja se zasnova na<br />
subjektivni kriteriumi. Upotrebata na ovoj termin me|utoa nu`no doveduva do razni<br />
nedoslednosti i zabuni za{to istite tie avtori go zastapuvaat stavot deka ovaa faza<br />
na klasifikacijata treba da se vr{i i spored subjektivni kriteriumi. Od tie<br />
pri~ini se pristapuva kon natamo{ni podelbi na ovaa faza na klasifikacijata.<br />
Me|utoa vo su{tinata na ovie podelbi e sodr`ana edna nerealna perspektivna vizija<br />
za ~ie {to ostvaruvawe retko koe op{testvo }e ima objektivni mo`nosti. Vidi:<br />
Milutinovi}, M. op. cit, str. 113 i Atanackovi}.<br />
474
stepen na obezbeduvawe na kaznano-popravnite ustanovi. Vo nekoi<br />
zemji podelbata se vr{i i spored prirodata na krivi~noto delo pa vo<br />
posebni ustanovi kaznata ja izdr`uvaat osudenici na obi~en zatvor,<br />
strog zatvor, robija, zato~uvawe i sl. I, na krajot, iako poretko, se<br />
sre}avaat i takvi podelbi {to za kriterium go zemaat osniva~ot na<br />
ustanovata ili nadle`niot organ za vr{ewe nadzor.<br />
Dokolku sakame da gi sumirame glavnite kriteriumi spored<br />
koi denes vo svetot se vr{i horizontalnata klasifikacija na<br />
osudenite lica bi mo`ele da ka`eme deka toa se glavno: aa) polot na<br />
osudenite lica, ab) vozrasta, av) dol`inata na izre~enata kazna, ag)<br />
zdravstvenata sostojba na osudenite lica, ad) stepenot na<br />
obezbeduvaweto na kazneno-popravnite ustanovi i a|) kriminalnoto<br />
minato (recidivizmot) na osudenite lica.<br />
aa) Pol na osudenite lica<br />
Fizi~koto oddeluvawe na ma{kite od `enskite osudeni lica,<br />
vo po~etokot vo posebni prostorii i krila na kaznenite zavodi,<br />
pretstavuva eden od prvite ~ekori vo ostvaruvaweto na klasifikacijata<br />
na osudenite lica voop{to. Vo dene{nite penitencijarni sistemi<br />
kriteriumot pol skoro bezuslovno se po~ituva vo site civilizirani<br />
zemji so nastojuvawe za osudenicite od razli~en pol da postojat<br />
posebni kazneno-popravni ustanovi. Za ova ima mnogu pri~ini,<br />
me|utoa, kako osnovna se istaknuva potrebata od spre~uvawe na<br />
seksualnite odnosi me|u zatvornicite. Na toj na~in fizi~koto<br />
oddeluvawe na polovite pretstavuva osnovna brana {to go {titi<br />
moralot vo kaznenite ustanovi, no i okolnost preku koja, poradi<br />
deprivacijata na polovite kontakti, doa|a vo golem obem do izraz i<br />
retributivniot element na kaznata. Poradi ova, kako i poradi<br />
razlikite {to proizleguvaat od biopsihosocijalnata struktura na<br />
li~nosta so koja se odlikuvaat polovite, nivnoto oddeluvawe se javuva<br />
kako neophoden uslov za vr{ewe na diferenciran i efikasen tretman<br />
i vo toj pogled vo penolo{kata teorija i praktika glavno ne postojat<br />
protivre~ni mislewa.<br />
ab) Vozrast na osudenite lica<br />
Vozrasta na ~ovekot pretstavuva bilo{ka kategorija {to vo<br />
literaturata se istaknuva kako eden od mnogu zna~ajnite faktori so<br />
golemo vlijanie vrz ostavuvaweto na prevospitnite procesi sprema<br />
osudenite lica. Nejzinoto zna~ewe vo procesot na izvr{uvaweto na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda e nerazdelno povrzano so nejzinoto<br />
kriminolo{ko i krivi~no pravno zna~ewe, vo ~ija {to osnova le`i<br />
soznanieto deka ~ovekot e su{testvo podobno za menuvawe. Zatoa ne e<br />
seedno dali onie {to gi naru{ile najva`nite op{testveni odnosi,<br />
vrednosti i interesi na edno op{testvo se maloletnici, mladi polnoletni<br />
lica ili polnoletnici. Vo sekoj od ovie periodi svojstvata i<br />
475
karakteristikite na negovata li~nost se formiraat i manifestiraat<br />
vo zavisnost od bilo{kite i psiholo{kite uslovenosti na vozrasta vo<br />
me|usebno vlijanie so nejzinite op{testveni determinanti. Taka koga<br />
stanuva zbor za maloletnite osudeni lica, so sigurnost e utvrdeno<br />
deka tie se nao|aat na vozrast vo koja silno e projaven nivniot<br />
streme` kon osamostojuvawe i potvrduvawe na svojata li~nost, preku<br />
otfrlawe na sekakvi avtoriteti, kon nedovolno odgovorno<br />
odnesuvawe, a seto toa bidej}i nivnite reakcii na nadvore{nite<br />
nastani naj~esto se emotivno oboeni, a poradi nedovolno `ivotno<br />
iskustvo, socijalnite vrednosti nedovolno sfateni.<br />
Posebnite kazneno-popravni ustanovi za kategorijata na maloletnite<br />
i pomladite polnoletni lica go spre~uvaat nivnoto pa|awe<br />
pod lo{i vlijanija i go ovozmo`uvaat primenuvaweto na posebni<br />
metodi na tretman, posebno vnimanie vrz nivnoto vospituvawe,<br />
profesionalno osposobuvawe, pointenzivnoto koristewe na formite<br />
i metodite na kulturno zabavniot i sportskiot `ivot, i, {to e<br />
najva`no, ovozmo`uvawe pove}e kontakti so nadvore{niot svet.<br />
av) Dol`ina na izre~enata kazna<br />
Eden od op{to prifatenite kriteriumi za odvojuvawe na<br />
osudenite lica vo posebni kazneno-popravni ustanovi e i dol`inata<br />
na izre~enata kazna. Spored ovoj kriterium osudenicite se rasporeduvaat<br />
vo posebni kazneni ustanovi kade {to se izvr{uvaat kratkite<br />
kazni li{uvawe od sloboda vo traewe do 6 ili 12 meseci, a vo drugite<br />
ustanovi se izvr{uvaat podolgotrajnite kazni. Ovoj kriterium e od<br />
golemo zna~ewe za{to dol`inata na kaznata gi determinira<br />
mo`nostite i sodr`inata na metodite i oblicite za tretman na<br />
osudenite lica.<br />
Pra{awata svrzani so izvr{uvaweto na kratkite kazni li{uvawe<br />
od sloboda se osobeno interesni od penolo{ki aspekt poradi<br />
postojanoto provlekuvawe na dilemata dali se tie vo sostoba da ja<br />
ostvaruvaat resocijalizacijata na osudenite lica. Vo teorijata<br />
obi~no se istaknuva deka kratkite kazni gi prekinuvaat ~ovekovite<br />
vrski so op{testvoto, negativno ja stigmatiziraat li~nosta i ostavaat<br />
negativni posledici vrz ekonomskiot, semejniot i profesionalniot<br />
odnos za vreme i po izvr{uvaweto na kaznata. Pritoa zatvorenicite<br />
ovoj vid kazna ja izdr`uvaat vo "prisilno bezdelni~ewe", so<br />
{to e zapostaveno osnovnoto sredstvo na prevospitnite procesi.<br />
Pokraj toa vo penolo{kata literatura se istaknuvaat i mnogubrojni<br />
drugi argumenti protiv ovie kazni koi vo strukturata na kaznite<br />
zazemaat najgolem prostor.<br />
I pokraj ovie slabosti na kratkite kazni li{uvawe od sloboda<br />
smetam deka e sosema ispravno {to najgolemiot broj teoreti~ari ne se<br />
zalagaat za nivno celosno ukinuvawe, za{to kaj ovie kazni so nu`ni<br />
modifikacii, ili podobro re~eno, so reforma na na~inot na nivnoto<br />
izvr{uvawe vo posebni kazneno-popravni ustanovi, mo`at da se<br />
ubla`at negativnostite vo nivnata primena. Od druga strana se<br />
476
istaknuva deka ovie kazni mo`at da poslu`at kako sredstva za tn.<br />
"{ok terapija", a opravdani se i razmisluvawata na onie {to<br />
trgnuvaat od "siroma{nosta" na brojot i vidot na kaznite i potrebata<br />
od nivna individualizacija vo fazata na izrekuvaweto, kako i od<br />
postoeweto na prestapnici sprema koi primenata na kratkite kazni<br />
ima svoe opravduvawe za{to za niv ne e potreben tretman.<br />
ag) Zdravstvena sostojba na osudenite lica<br />
I kriteriumot zdravstvena sostojba na osudenite lica<br />
pretstavuva edno od op{toprifatenite merila za odvojuvawe na onie<br />
kategorii osudeni lica sprema koi, poradi nivnata starost, bolest<br />
ili drugi organski ili psihi~ki rastrojstva se nalo`uva potrebata od<br />
nivna posebna za{tita i lekuvawe. Poa|aj}i od humanisti~kite idei<br />
so koi e protkaena sovremenata penolo{ka misla i praktika vo<br />
posebni kazneno-popravni ustanovi ili oddelenija se izdvojuvaat<br />
licata koi boleduvaat od opredeleni zarazni bolesti, fizi~ki<br />
hendikepiranite i stari osudeni lica {to ne se sposobni za rabota,<br />
kako i pote{kite psihopatski li~nosti, alkoholi~ari, narkomani i<br />
sl.<br />
Poseben problem vo ovaa smisla pretstavuva iznao|aweto<br />
specifi~en tretman za zatvorenicite {to ja so~inuvaat kategorijata<br />
psihopati, li~nosti koi poradi svoite posebni psihi~ki svojstva<br />
te{ko se vklopuvaat vo socijalnata sredina. Iako nivnite<br />
intelektualni sposobnosti se za~uvani, poradi o{tetuvawe na podra-<br />
~jeto na ~uvstvata, nagonite, temperamnetot i navikite, nivnite<br />
aktivnosti se neadekvano motivirani, ~esto se naso~eni kon<br />
zadovoluvawe na svoite hedonisti~ki potrebi {to se ostvaruvaat na<br />
prete`no agresiven na~in bez sposobnost za samokontrola i adekvatno<br />
rezonirawe. Toa se lica {to nemaat dovolno razvieno ~uvatvo na vina<br />
i strav, lica {to gi preziraat op{testvenite normi na povedenie i<br />
vospostavuvawe trajni i bliski socijalni vrski, so slaba volja i<br />
sposobnost za u~ewe i izvr{uvawe na rabotnite zada~i, poradi {to vo<br />
golema mera e ote`nato korigiraweto na nivnoto povedenie i<br />
li~nosta kako celina. Seto toa go nalo`uva baraweto za nivno<br />
odvojuvawe vo posebni kazneno-popravni ustanovi {to raspolagaat so<br />
kvalifikuvan kadar, dovolno sposoben, trpeliv i uporen vo<br />
realizacijata na zada~ite {to im se dovereni vo rabotata so ovaa<br />
kategorija osudeni lica.<br />
[to se odnesuva do alkoholi~arite i narkomanite (koi ~esto<br />
se sre}avaat vo zatvorite, poradi toa {to mnogu ~esto vo svetot, pa i<br />
kaj nas, merkata na nivno lekuvawe se sproveduva za vreme na<br />
izvr{uvaweto na kaznata i po pravilo vo ramkite na kaznenopopravnite<br />
ustanovi) poradi nivnite karakteristi~ni svojstva i<br />
potrebata od lekuvawe i tie naj~esto se odvojuvaat od drugite<br />
zatvorenici vo posebni kazneni ustanovi ili oddelenija. Op{ta<br />
karakteristika na ovaa kategorija na osudeni lica e vo toa {to<br />
nivnoto minato i sega{no povedenie se nao|a vo opredelen kauzalen<br />
477
odnos so sklonosta kon prekumerna upotreba na alkohol i opojni<br />
sredstva, a tokmu taa skolonost go popre~uva ostvaruvaweto na<br />
prevospitnite procesi vo penitencijarnite ustanovi. Poradi<br />
dietazata kon alkohol i opojni sredstva i poradi posledicite od<br />
nivnata upotreba ovie lica obi~no se egocentri~ni, povodlivi, so<br />
zatapeni moralni ~uvstva, so opadnata intelektualna efikasnost, so<br />
vidlivi manifestacii na vozdr`anost, strav i nemir. Takvata<br />
sostojba kaj niv doa|a do izraz osobeno po nivnoto li{uvawe od<br />
sloboda poradi psiholo{kiot {ok od zatvoraweto i naglata<br />
apstinencija od alkohol ili opojni sredstva. Seto toa gi doveduva<br />
ovie lica vo posebna sostojba na psihi~ka nervoza i napnatost koja se<br />
manifestira niz naru{uvawe na zatvorskata disciplina, sudiri i<br />
netoleranten odnos sprema drugite zatvorenici i zatvorskiot<br />
personal, nastojuvawe na sekoj na~in da se dojde do aklohol ili opojni<br />
sredstva i sl. Vakvata sostojba nalo`uva ovaa kategorija osudeni lica<br />
vo sekoj slu~aj da se odvoi od ostanatite osudenici za{to samo na toj<br />
na~in e ostvarliv nivniot poseben tretman.<br />
ad) Stepen na obezbeduvawe na kazneno-popravnite ustanovi<br />
Zavisno od stepenot na nivnata op{testvena opasnost<br />
osudenite lica se rasporeduvaat vo ustanovi od zatvoren, poluotvoren<br />
i otvoren vid 873) . Ovoj kriterium poa|a od potrebata osudenite lica da<br />
se izdvojat vo zavisnost od stepenot na nivnata op{testvena opasnost<br />
vo takvi ustanovi kade {to, so ogled na re`imot na izdr`uvaweto na<br />
kaznata nema da pretstavuvaat poseben problem za personalot na<br />
ustanovata i za ostanatite osudeni lica. Toa od druga strana zna~i<br />
deka na osudenite lica na koi, poradi karakteristikite na svojata<br />
li~nost, pretstavuvaat mala opasnost za svojata okolina treba da im<br />
se obezbedi povolen re`im so poslobodno dvi`ewe i maksimalno<br />
dobli`uvawe do uslovite na slobodniot `ivot so rabota {to naj~esto<br />
se vr{i nadvor od ustanovata i, po pravilo, bez stra`atski nadzor.<br />
Zatvorenite kazneno-popravni ustanovi gi karakterizira<br />
postoewe na fizi~ki, materijalni i drugi sredstva za obezbeduvawe od<br />
begstvo na osudenite lica. Tie mo`at da bidat so obi~no, maksimalno<br />
i super-sigurnosno obezbeduvawe. Poslednite dva vida se konstrukcija<br />
na amerkanskata teorija i praktika iako se sre}avaat i vo drugi zemji<br />
vo koi opredeleni pri~ini ja nalo`uvaat potrebata od nivna<br />
873)<br />
"Klasifikacijata na otvoreni, poluotvoreni i zatvoreni kaznano-popravni<br />
ustanovi ~esto pogre{no se identifikuva so klasifikacijata na zavodi so<br />
maksimalno, sredno i minimalno osiguruvawe. Tuka se raboti za razli~ni ne{ta.<br />
Taka na primer poluotvorenata e takva ustanova kade {to obezbeduvaweto e svedeno<br />
na minimum, dodeka vo zavod so sredno osiguruvawe merkite na bezbednost sÒ u{te se<br />
zna~ajni. Od druga strana, otvorenite ustanovi pretstavuvaat celosna negacija na<br />
site merki na osigurnuvawe, koi me|utoa, sÒ u{te postojat vo zavodite so minimalno<br />
osiguruvawe". Lopez-Rey, M. Klasifikacija, karakter i konstrukcija kaznenih zavoda,<br />
Priru~nik, Zagreb, 1963/6, str. 262.<br />
478
egzistencija 874) . Taka, na primer, zatvori so maksimalno obezbeduvawe<br />
vo SAD se Folsom, Sen Kventin, Sing-Sing, vo Danska - Vridslosel,<br />
vo [vedska - Kumla, vo Francija - Sente itn. itn.<br />
Celta na zatvorite so maksimalno osiguruvawe, vsu{nost, ne se<br />
sostoi samo vo toa da se napravi postrogo izvr{uvaweto na kaznata.<br />
Nivnata edinstvena cel ne e ni onevozmo`uvaweto na begstvo. Tie<br />
voedno pretstavuvaat sredstvo preku strogata disciplina, onie<br />
zatvorenici {to ne mo`at da se dr`at bez {teta vo obi~niot zatvor,<br />
da se spre~at da si na{tetat na sebe ili na svoite soosudenici.<br />
Nivnata cel e da ovozmo`i najgolema mo`na sigurnost i da se oddelat<br />
onie zatvorenici za koi e nu`no potrebna stroga disciplina. Vo<br />
zatvorite vo SAD brojni zatvorenici se soo~uvaat so opasnosta na<br />
prezemawe represalii od strana na svoite soosudenici zaradi {to se<br />
potrebni zatvori so vakov stepen na obezbeduvawe. Isto taka i<br />
{efovite na bandi se spre~uvaat vo svoite kriminalni aktivnosti<br />
{to mo`at da gi ostvaruvaat po pat na izdavawe naredbi od pomalku<br />
obezbedenite ustanovi.<br />
Zavodite so maksimalen stepen na obezbeduvawe se obremeneti<br />
so mnogubrojni slabosti {to go onevozmo`uvaat ostvaruvaweto na<br />
prevospitnite procesi iako i vo niv se sproveduvaat individualizirani<br />
tretmani bazirani vrz vnatre{na klasifikacija na osudenite<br />
lica. Strogata disciplina i otsustvoto ili namaleniot broj<br />
pogodnosti za ostvaruvawe kontakti so nadvore{niot svet doveduvaat<br />
do avtomatizam vo povedenieto i razni drugi psihi~ki napnatosti<br />
poradi {to se javuvaat mnogubrojni buntovi karakteristi~ni za ovoj<br />
tip na zavodi osobeno toga{ koga se od golem kapacitet. Toa e<br />
sogledano i vo zemjite vo ~ija praktika e vklu~en vakviot vid na<br />
zavodi i zatoa se otka`uvaat od nivnata natamo{na izgradba, no i kon<br />
ukinuvawe na ve}e postojnite ustanovi. Taka, na primer, od tie<br />
pri~ini vo 1962 godina e ukinat poznatiot super-sigurnosen zavod<br />
Alkatraz {to se nao|a na eden ostrov pokraj San Fransisko.<br />
Poradi seto ova sovremenite penitencijarni sistemi im davaat<br />
prednost na poluotvorenite kazneni zavodi ili oddelnija. Vo ovie<br />
ustanovi se upatuvaat osudeni lica koi pru`aat dovolna garancija<br />
deka nema da go zloupotrebat popovolniot re`im i otsustvoto na<br />
materijalni pre~ki za begstvo. Takvi lica se upatuvaat na izdr`uvawe<br />
na kaznata i vo otvoreni kazneno-popravni ustanovi i oddelenija 875) vo<br />
koi vo najgolema mo`na mera se otstraneti elementite na<br />
obezbeduvawe, trgnuvaj}i od idejata "deka najdobro se zatvoreni onie<br />
vrati {to mo`at da se ostavat otvoreni". Osnovnata karakteristika<br />
na ovie ustanovi, za koi podocna po{iroko }e zboruvame, se sostoi vo<br />
874)<br />
Pove}e za toa vidi: Lamers, E. Aktuelni problemi takozvanog zavoda sa maksimalnom<br />
sigurno{~u, Izbor, Zagreb, 1956/1, str. 71-74.<br />
875)<br />
Vo teorijata e op{to prifateno misleweto deka vo otvorenite ustanovi vo prv<br />
red treba da se upatuvaat primarni storiteli na polesni krivi~ni dela, storiteli od<br />
nebri`nost ili slu~ajni izvr{iteli na krivi~ni dela kako i lica so poslabo<br />
zdravje, stari lica, maloletnici i pomladi polnoletni lica. Vidi: Radovanovi}, M.<br />
Otvorene kazneno-popravne ustanove, Anali, Beograd, 1960/3, str. 308.<br />
479
ealizacijata na prevospitnite programi so primena na<br />
individualizirani postapki {to }e ja razvijat li~nata odgovornost i<br />
samodisciplinata na osudenite lica i vo isto vreme }e gi otstranat<br />
posledicite od razli~nite deprivacii vo ustanovite i na najdobar<br />
na~in }e go podgotvat osudenoto lice za `ivot na sloboda.<br />
a|) Kriminalno minato na osudenite lica<br />
Kriminalnoto minato, odnosno porane{nata osuduvanost na<br />
zatvorenicite pretstavuva kriterium spored koj tie se izdvojuvaat vo<br />
dve kategorii: primarni osudenici i recidivisti. I ovaa podelba<br />
trgnuva od op{testvenata opasnost na osudenicite, {to vo ovoj slu~aj,<br />
vo fokusot na svojot interes gi stava povratnicite. Imeno, tuka se<br />
raboti za takva kategorija na osudeni lica kaj koi ne e dovolno<br />
razviena individualnata svest i odgovornost. Storuvaweto na<br />
krivi~noto delo kaj povratnicite re~isi ne budi nikakvo neprijano<br />
~uvstvo, bidej}i ovie nedovolno cvrsto op{testveno formirani<br />
li~nosti krivi~nite dela naj~esto gi sfa}aat kako oblik na normalno<br />
povedenie. Poradi nivnite naviki i sklonosti za vr{ewe krivi~ni<br />
dela tie ne ~uvstvuvaat strav od sudeweto, tuku go prifa}aat kako<br />
nu`en rizik i neizbe`no zlo. Tie lica se obi~no so nedovolno<br />
obrazovanie, nedovolna istrajnost vo vr{eweto na rabotnite zada~i,<br />
slab interes za odr`uvawe na socijalnite vrski i skolonosti kon<br />
lesno i povr{no raspolo`enie. Site svojstva na ovie kategorii<br />
osudenici doa|aat do izraz i vo kazneno-popravnite ustanovi za vreme<br />
i po izdr`uvaweto na kaznata {to pretstavuva golem problem pri<br />
izveduvaweto na tretmanot. Tokmu zatoa i za ovie osudenici naj~esto<br />
se odi kon formirawe posebni ustanovi kade {to oddelno }e ja<br />
izdr`uvaat kaznata li{uvawe od sloboda.<br />
Spored moe mislewe site ovie kriteriumi natamu mo`at da se<br />
svedat glavno vo dve grupi: na onie {to se odnesuvaat na objektivnite<br />
obele`ja na krivi~noto delo i onie koi se odnesuvaat na objektivnite<br />
karakteristiki na osudenite lica 876) . Ona {to od prakti~en aspekt<br />
ovde e osobeno zna~ajno e deka obata kriteriumi sÒ, ili treba da<br />
bidat, od objektivna priroda. So ogled na realnite mo`nosti na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda i mo`nostite na op{testvoto za<br />
izgradba na opredelen spektar na kazneno-popravni ustanovi, na<br />
objektivniot karakter na kriteriumite za sproveduvawe na<br />
horizontalnata kvalifikacija treba i da se ostane 877) . Vo prilog na<br />
876)<br />
Kako {to ve}e spomnavme me|u kriteriumita od objektivna priroda, vo svetot, pa<br />
i kaj nas, mo`at da se javat osniva~ot i ovlasteniot organ za izvr{uvawe na kaznata i<br />
nadle`niot organ za vr{ewe nadzor nad ustanovata. Ovie kriteriumi ne gi<br />
vklu~ivme vo na{ata podelba za{to nemaat nikakva uloga vo ostvaruvaweto na<br />
celite na klasifikacijata. Toa se, vsu{nost, kriteriumi za klasifikacija na<br />
kazneno-popravnite ustanovi so isklu~itelno administrativna funkcija.<br />
877)<br />
Taka na primer, efikasnoto ostvaruvawe na klasifikacijata, pretpostavuva, pred<br />
sÒ, razviena ekonomska baza na op{testvoto, odnosno dovolno finansiski sredstva za<br />
480
koristeweto na objektivnite kriteriumi e i logikata na sekoja<br />
klasifikacija - deka podelbite mora da imaat precizno opredelen<br />
princip na delba (principum divisionis). Toj princip ovde e opredelen<br />
od su{tinata na horizontalnata klasifikacija sfatena kako<br />
sozdavawe golemi grupi osudenici, odnosno nivna primarna podelba so<br />
ogled na objektivnite svojstva. So primena na pome{ani kriteriumi<br />
vo ovoj pogled ne mo`e da bide dosledna nikoja, pa nitu ovaa<br />
klasifikacija.<br />
Kon ova treba da se dodade deka horizontalnata klasifikacija<br />
zna~i sozdavawe spektar od kazneno-popravni ustanovi. Samo toga{<br />
koga od razni pri~ni ne e mo`na specijalizacija na takvi ustanovi,<br />
mo`e da se pristapi kon nejziniot surogat - horizontalna<br />
klasifikacija na oddelenija (horizontalna klasifikacija vo malo<br />
ili psevdoklasifikacija) vo kazneno-popravnite ustanovi od op{t<br />
vid. Vo otsustvo na kategorizacija na posebni kazneno-popravni ustanovi,<br />
vakvata podelba e mo`na, dozvolena, pa duri i nu`na, no samo do<br />
onoj moment koga }e se sozdadat uslovi za nejzino napu{tawe. Dotoga{<br />
vo granicite na mo`nostite, vo ustanovite od op{t vid rasporedot na<br />
oddelenijata treba da se vr{i spored site barawa {to va`at za<br />
horizontalnata klasifikacija na kazneno-popravnite ustanovi.<br />
Dosega{nata praktika me|utoa, poka`a deka granicite na tie<br />
mo`nosti se pretesni, odnosno deka vo retko koj op{t kaznenopopraven<br />
dom mo`at da se ostvarat tie barawa. Pri~inite za toa se<br />
brojni: goleminata na domot, brojot na osudenicite i nivnata fluktuacija,<br />
smestuva~kite kapaciteti i nivnata arhitektura, nedostigot na<br />
stru~en kadar kako i nepostoeweto na dovolno izdiferenciran i<br />
fleksibilen sistem na organizirani oblici na tretman {to sekoga{<br />
mo`at da se ostvarat 878) . Poradi ovie i drugi pri~ini kako osnovno<br />
barawe ne mo`e najprvin da se ostvari fizi~koto oddeluvawe na<br />
oddelnite kategorii osudenici, a potem kako kula od karti se ru{at<br />
site ostanati o~ekuvawa.<br />
izgradba na opredelen broj kazneno-popravni ustanovi so takov kapacitet i<br />
konstrukcija {to }e ovozmo`at fizi~ko izdvojuvawe na opredeleni kategorii<br />
osudenici. So finansiskite te{kotii e povrzan i problemot na anga`iraweto<br />
dovolen broj penolo{ki stru~waci {to }e go ovozmo`at pravilnoto ostvaruvawe na<br />
zada~ite vo kazneno-popravnite ustanovi, osobeno vr{eweto na procesot na<br />
resocijalizacijata so nu`no po~ituvawe na site principi na izvr{uvaweto na<br />
kaznata. Ovoj problem se javuva kako realnost {to vo dene{ni uslovi, a i vo bliska<br />
idnina ne mo`e lesno da se nadmine i za koj mora da se vodi smetka za da ne bideme<br />
odvle~eni kon formirawe takvi klasifikacioni {emi {to nemaat vistinski uslovi<br />
za o`ivotvoruvawe.<br />
878)<br />
Vo ovaa smisla treba osobeno da se ima predvid racionalnosta na razmisluvaweto<br />
za vlijanieto {to vrz kadrite vo ustanovite od op{t vid go manifestira<br />
ostvaruvaweto na razli~nite penitencijarni re`imi. Vidi: Arnaudovski, Q. op. cit,<br />
str. 305.<br />
481
) Odnos na normativnoto i stvarnoto<br />
1. Vo vrska so horizontalnata klasifikacija porane{niot<br />
ZIS ja prifa}a{e op{toprifatenata podelba {to vo na{ata zemja<br />
trgnuva{e od kriteriumite: dol`ina na izre~enata kazna, stepen na<br />
obezbeduvawe na kazneno-popravnite ustanovi i kategorijata na<br />
osudenite lica. Spored prviot kriterium dolgite kazni li{uvawe od<br />
sloboda se izvr{uvaa vo kazneno-popravni domovi, a kratkite kazni vo<br />
zatvori {to vo na{ata Republika gi ima{e {est. Spored ~l. 294-a od<br />
Zakonot za izmena i dopolnuvawe na ZIS (SV RM 1992/19) toa bea<br />
Zatvorot vo Bitola so otvoreno oddelenie vo Prilep (za podra~jeto<br />
na op{tinite Bitola, Demir Hisar, Prilep i Resen), Zatvorot vo<br />
Gevgelija (za podra~jeto na op{tinite Valandovo, Gevgelija,<br />
Kavadarci i Negotino), Zatvorot vo Ohrid (za podra~jeto na<br />
op{tinite Debar, Ki~evo, Makedonski Brod, Ohrid i Struga),<br />
Zatvorot vo Skopje so otvoreni oddelenija vo Kriva Palanka i Veles<br />
(za podra~jeto na op{tinite od grad Skopje i op{tinite Kumanovo,<br />
Kratovo, Kriva Palanka i Veles), Zatvorot vo Tetovo (za podra~jeto<br />
na op{tinite Tetovo i Gostivar) i Zatvorot vo [tip so otvoreno<br />
oddelenie vo Strumica (za podra~jeto na op{tinite Berovo, Vinica,<br />
Del~evo, Ko~ani, Sveti Nikole, Radovi{, Probi{tip, Strumica i<br />
[tip). Vakvoto razlikuvawe be{e predvideno samo za ma{kite<br />
zatvorenici za{to vo Republika Makedonija ne postoea uslovi za<br />
izvr{uvawe na kratkite kazni po zatvori i za osudenite lica od<br />
`enski pol.<br />
Spored vtoriot kriterium sodr`an vo ZIS se predviduva{e<br />
postoeweto na zatvoreni, poluotvoreni i otvoreni kazneno-popravni<br />
ustanovi. Kazneno-popraven dom od otvoren vid kaj nas postoe{e samo<br />
vo Struga, no, kako {to vidovme i ~etiri otvoreni oddelenija na<br />
oddelni zatvori vo Republikata (Prilep, Kriva Palanka, Veles i<br />
Strumica).<br />
Vo vrska so kriteriumot kategorija na osudenite lica be{e<br />
predvideno postoewe na op{ti i posebni kazneno-popravni domovi.<br />
Op{tite kazneno-popravni domovi bea nameneti za izvr{uvawe na<br />
kaznata zatvor za pove}e kategorii osudenici i vo niv se upatuvaa<br />
osudenite lica za koi so rasporedot ne be{e predvideno upatuvawe vo<br />
poseben dom (~l. 27 st. 2 i 35 st. 6 ZIS od 1979). Od druga strana<br />
posebnite kazneno-popravni domovi bea nameneti za oddelni kategorii<br />
osudeni lica, a osobeno za lica koi za prv pat se osudeni, za<br />
storiteli na krivi~ni dela od nebri`nost, za povratnici, za pomladi<br />
polnoletni lica i za bolni osudeni lica. Po potreba mo`e{e da se<br />
osnovaat i drugi vidovi kazneno-popravni domovi i oddelenija (~l. 27<br />
i 28 ZIS/1979).<br />
Spored ovoj kriterium kaj nas bea osnovani samo dva kaznenopopravni<br />
domovi i toa: edniot kako op{t kazneno-popraven dom Idrizovo<br />
koj se nao|a vo blizina na Skopje i samo eden kazneno-popraven<br />
dom od poseben vid - Otvoreniot KPD Struga.<br />
I na kraj od ~l. 14 st. 3 ZIS od 1979 proizleguva{e u{te eden<br />
482
kriterium, a toa e deka horizontalnata klasifikacija se vr{i i<br />
spored polot na osudenite lica.<br />
Od analizata na ovie odredbi mo`e da se sumira slednoto.<br />
Prvo, od kriteriumite za podelba na kazneno-popravnite ustanovi vo<br />
na{eto porane{no zakonodavstvo bea zemeni: dol`inata na izdr`anata<br />
kazna, stepenot na obezbeduvaweto, kriminalnoto minato na<br />
osudenite lica, nebre`nosta i zdravstvenata sostojba na osudenite<br />
lica. Vtoro, zakonodavecot ostavil prostor i za formirawe posebni<br />
kazneno-popravni ustanovi {to }e gi nalo`i razvojot na penolo{kata<br />
teorija i praktika. I, treto, do sozdavaweto objektivni uslovi za<br />
formirawe posebni kazneno-popravni domovi zakonot ja ostavil<br />
mo`nosta za osnovawe oddelenija vo ramkite na op{tite kaznenopopravni<br />
domovi. Osnovaweto na oddelenija za pomladi polnoletni<br />
lica i maloletnici vo ZIS be{e postaveno obligatorno (~l. 27 st. 4)<br />
a osnovaweto na posebni oddelenija za drugi kategorii na osudeni<br />
lica, na fakultativna osnova (~l. 28 st. 1). Nakratko, na{iot<br />
zakonodavec se obide da go trasira patot za postepeno ostvaruvawe na<br />
sovremena horizontalna klasifikacija. Vo stvarnosta me|utoa, taa<br />
vizija ne se ostvari taka {to na povr{ina izbija opredeleni<br />
slabosti. Taka, na primer, spored prviot kriterium kaj nas postoea<br />
premnogu zatvori za izdr`uvawe na kratkite kazni namesto da se<br />
te`nee kon realizacija na obraten proces {to }e zna~i pogolemo<br />
koristewe na alternativnite vidovi kazni. Brojot na zatvorite i<br />
nivnite nedostatoci kako i brojot na zatvorenicite {to<br />
"pro{etuvaa" niz niv jasno uka`uvaa na potrebata od nivnoto<br />
sveduvawe na edno poracionalno nivo. Vo ovaa smisla se nalo`uva{e<br />
razmisluvaweto za mo`nosta od iskoristuvawe na ve}e postoe~kite<br />
zatvorski zgradi od pogolem kapacitet so opredeleni nu`ni<br />
intervencii od organizaciona priroda zaradi nivna transformacija<br />
vo ustanovi od poseben vid. Vo zavisnost od kategorijata na osudenite<br />
lica nivniot poluotvoren ili otvoren vid treba{e i natamu da bide<br />
zadr`an, a za izvr{uvaweto na pritvorot da se iznajdat drugi novi<br />
re{enija {to nema da se vrzuvaat so ovie zatvori.<br />
Vo vrska so vtoriot kriterium pokraj postoe~kite oddelenija<br />
od otvoren vid vo KPD Idrizovo i otvorenite oddelenija na op{tinskite<br />
zatvori na{ata stvarnost se zdobi i so prvata otvorena<br />
kazneno-popravna ustanova. Edinstven problem na ova ustanova be{e<br />
toa {to dolgo vreme od osnivaweto (se do donesuvaweto na Zakonot za<br />
izmeni i dopolnuvawa na ZIS od 1992) taa ja vr{e{e funkcijata i na<br />
op{tinski zatvor za osudenicite na kratki kazni od podra~jeto na<br />
op{tina Struga.<br />
Vo na{ata penitencijarna stvarnost najgolem problem be{e<br />
sepak izgradbata na posebni kazneno-popravni domovi spored grupata<br />
kriteriumi pod zbiren naziv - kategorija na osudenite lica. Dolgo<br />
vreme nitu eden od ovie kriteriumi ne be{e iskoristen za formirawe<br />
posebna ustanova, pa taka namesto horizontalna klasifikacija na<br />
ustanovi kaj nas postoe{e horizontalna klasifikacija na oddelenija<br />
vo KPD Idrizovo. Te{kotiite {to proizleguvaa od vakvata sostojba<br />
se poznati, no poznato e i zna~eweto na ovoj problem za ostvaruvaweto<br />
483
na vertikalnata klasifikacija i suptilnata resocijalizacija na<br />
osudenite lica. Od tie pri~ini zakonodavecot treba{e da bide<br />
pouporen, da ja otfrli kategorizacijata na oddelenija i de lege ferenda<br />
da go postavi baraweto za osnivawe posebni ustanovi. Bez nivnata<br />
obligatorna predvidenost vo zakonot, nivnoto formirawe mo`e dolgo<br />
da se vle~e, a vo toj prostor da se zapadne vo skepticizam sprema<br />
konceptot na resocijalizacijata. Toj skepticizam krie{e golemi<br />
opasnosti dokolku od nu`na nau~na predostre`nost se pretvore{e vo<br />
masovna predrasuda.<br />
Vo vrska so odredbite za podelbata na kazneno-popravnite<br />
ustanovi spored ~etvrtiot kriterium (pol na osudenite lica) ZIS<br />
be{e dosta "skr`av". Me|utoa, so ogled na brojot i strukturata na<br />
osudeni~kite od na{ata republika ne be{e ni potrebno da se predviduvaat<br />
popodrobni solucii. Vo ovoj pogled vo praktikata funkcionira{e<br />
i sÒ u{te funkcionira moderen kazneno-popraven dom za `eni<br />
{to odgovara na sovremenite barawa za resocijalizacija, ne samo na<br />
osudenite polnoletni `eni, tuku i na onie {to se osudeni ili im se<br />
izre~eni vospitni merki kako maloletni~ki bez ogled na<br />
vremetraeweto na kaznata, odnosno zavodskata vospitna merka.<br />
2. ZIS od 1997 godina napravi radikalen ~ekor vo odnos na<br />
horizontalnata klasifikacija na osudenite lica. Vo ovaa smisla ve}e<br />
vo negovite osnovni na~ela se pomesteni nekolku osnovi so koi, ne<br />
samo {to se uka`uva na posebnoto zna~ewe na ovoj penolo{ki<br />
institut, tuku na soodveten na~in se opredeluvaat glavnite nasoki za<br />
negovoto adekvatno i delotvorno re{avawe. So ovoj zakon najprvin se<br />
opredeluva su{tinata na tri oddelni segmenti od koi e so~inet<br />
op{tiot poim na klasifikacijata na osudenite lica. Spored ~l. 13<br />
ZIS tie segmenti se rasporeduvaweto, klasifikacijata i razmestuvaweto<br />
na oddelni kategorii na osudeni lica. Nivnata sodr`inska<br />
opredelba mo`e da se sfati ako rasporeduvaweto vo celost se<br />
izedna~i so ona {to vo teorijata se ozna~uva kako horizontalna<br />
klasifikacija na osudenite lica, klasifikacijata so vertikalnata<br />
klasifikacija na osudenite lica, a razmestuvaweto so progresiraweto,<br />
reprogresiraweto i premestuvaweto na osudenite lica (reklasifikacija).<br />
Zaedni~ka cel na site ovie segmenti spored ~l. 13 ZIS e<br />
"polesno sproveduvawe na razli~ni vidovi na tretman, spre~uvawe na<br />
me|usebnoto {tetno vlijanie na osudenicite i odr`uvawe na<br />
disciplinata".<br />
[to se odnesuva do samoto rasporeduvawe vo razli~ni ustanovi<br />
(horizontalnata klasifikacija) vo ~l. 14 ZIS e opredeleno deka:<br />
- osudenite lica od razli~en pol kaznata ja izdr`uvaat<br />
odvoeno,<br />
- osudenite lica koi za prv pat izdr`uvaat kazna zatvor se<br />
odvojuvaat od osudenite lica vo povrat,<br />
- kaznata maloletni~ki zatvor sprema maloletnite lica se<br />
izvr{uva odvoeno od polnoletnite lica osudeni na kazna zatvor i<br />
- licata {to se nao|aat vo pritvor se odvojuvaat od licata {to<br />
ja izdr`uvaat kaznata zatvor.<br />
Vo vrska so horizontalnata, no isto taka i so vertikalnata<br />
484
klasifikacija i razmestuvaweto, ZIS go istaknuva i toa deka mo`e<br />
da se ima predvid i vidot i prirodata na krivi~noto delo i stepenot<br />
na krivi~nata odgovornost (~l. 16 st. 1).<br />
Vrz osnova na ovie kriteriumi na{iot zakonodavec se opredeli<br />
za kategorizacija na kazneno-popravni ustanovi {to e opredelena<br />
so posebna uredba {to ja donesuva Vladata na Republika Makedonija.<br />
Taa mre`a na kazneno-popravni i vospitno-popravni ustanovi<br />
dava sigurni garancii deka vo celost }e bidat ostavareni celite na<br />
izrekuvaweto i izvr{uvaweto na sankciite i vospitnite merki vo<br />
na{ata zemja, no samo toga{ ako navistina bidat izgradeni soodvetnite<br />
objekti i opremeni so neophodnite materijalni i drugi sredstva<br />
za nivno vistinsko funkcionirawe. Toa zasega ne e slu~aj {to ne<br />
zna~i deka op{testvenite usilbi ne se dvi`at vo taa nasoka.<br />
Pretstojniot period e vreme vo koe postepeno }e bidat ostvareni site<br />
pretpostavki za o`ivotvoruvawe na na{iot sistem kako sovremen<br />
pristap vo izvr{uvaweto na ve}e postavenite penolo{ki barawa.<br />
2. VERTIKALNA KLASIFIKACIJA<br />
Vtorata faza ili nivo na klasifikacijata pretstavuva<br />
natamo{nata podelba na osudenite lica vo oddelenija, grupi i<br />
podgrupi vo ramkite na edna kazneno-popravna ustanova od poseben vid<br />
zaradi ostvaruvawe na prevospitnite procesi. I za ozna~uvawe na<br />
ovaa faza na klasifikacijata se upotebuvaat mnogubrojni izrazi:<br />
interna ili vertikalna klasifikacija, klasifikacija vo potesna<br />
smisla na zborot, prava (vistinska) klasifikacija, podklasifikacija<br />
ili ednostavno samo klasifikacija. Zaradi pojasno prika`uvawe na<br />
nejzinata su{tina i nejzinoto diferencirawe od predhodnata faza<br />
nie go prifa}ame terminot vertikana klasifikacija.<br />
Kaj vertikalnata klasifikacija podelbata na zatvorenicite se<br />
bazira vrz subjektivni kriteriumi. Taa se vr{i po predhodna<br />
opservacija (prou~uvawe na li~nosta na osudenite lica), a od predhodnata<br />
faza se razlikuva i po toa {to ovde dominira celta - sozdavawe<br />
uslovi za primena na individualiziran tretman.<br />
a) Kriteriumi za nejzino sproveduvawe<br />
Glavnata pretpostavka za ostvaruvawe na vertikalnata klasifikacija<br />
e prodlabo~ena opservacija na osudenite lica. Duri potoa vo<br />
posebnite ustanovi mo`at da se sozdavaat pomali klasifikacioni<br />
formi vo koi se rasporeduvaat osudenite lica za koi se utvrdeni isti<br />
ili mnogu bliski potrebi od tretman 879) . Vo taa smisla se izgraduvaat<br />
879)<br />
Od na~inot na koj se vr{i prou~uvaweto na li~nosta na osudenite lica i od toa<br />
koi nivni obele`ja se najzna~ajni za nivno razlikuvawe, zavisi brojot i obemot na<br />
klasifikacionite grupi i vidot na tretmanot {to mora da bide prilagoden na<br />
istovidnite potrebi na osudenite lica. Sekako deka brojot na tie klasifikacioni<br />
grupi ne mo`e da bide beskone~en tuku soobrazen so objektivnite pretpostavki i<br />
485
kriteriumi {to vo osnova poa|aat od subjektivnite svojstva i<br />
karakteristiki na osudenite lica, sprema koi, so ogled na nivnite<br />
osobini, }e mo`e polesno i poefikasno da se izveduvaat prevospitnite<br />
procesi i vo maksimalna mo`na mera da se anuliraat negativnite<br />
posledici na zatvorskata zaednica. Me|utoa, iako vo teorijata<br />
postojano se istaknuvaat individualnite svojstva na li~nosta kako<br />
op{t i glaven patokaz za oformuvawe na razraboten sistem na merila<br />
{to }e ja oplemenat vertikalnata klasifikacija vrz toj plan kaj nas<br />
malku e storeno.<br />
Vakvo tvrdewe se nalo`uva za{to vo penolo{kata teorija i<br />
praktika i pokraj bazbrojnite varijacii na obele`jata na ~ovekovata<br />
li~nost, za vertikalnata klasifikacija dosega se izgradeni samo<br />
slednive kriteriumi: Profesionalna pripadnost na osudenite lica,<br />
nivnoto povedenie za vreme na izdr`uvaweto na kaznata, stepenot na<br />
nivnata du{evna i socijalna zrelost, potrebite od nivnoto stru~no<br />
obrazovanie i sposobnosta za nivna resocijalizacija. Spored ovie<br />
kriteriumi vo kazneno-popravnite ustanovi se izdvojuvaat osudeni<br />
lica vo posebni rabotni edinci; vo grupi na dobri, prose~ni i lo{i<br />
osudenici so razli~ni prava i pogodnosti ~ie {to steknuvawe zavisi,<br />
pred sÒ, od nivnata gotovnost da go prou~uvaat ku}niot red; vo grupi<br />
vo koi so razli~en intenzitet se primenuvaat vospitnite i<br />
prevospitnite procesi; vo grupi vo koi osudenikot se vklu~uva spored<br />
oblikot na svoite potrebi od obrazovanie i, na kraj, vo grupi vo koi se<br />
sproveduva, odnosno ne se sproveduva bilo kakov tretman.<br />
Pri ostvaruvaweto na vertikalnata klasifikacija vo praktikata<br />
~esto se zamaat i nekoi od objektivnite kriteriumi. Vo taa<br />
smisla se koristat: stepenot na obezbeduvaweto, polot i vozrasta na<br />
osudenite lica, nivnoto kriminalno minato, a mnogu ~esto, i vidot na<br />
krivi~noto delo. Pome{anoto koristewe na subjektivni i objektivni<br />
kriteriumi od ve}e objasenti pri~ini e neprifatlivo vo ovaa faza na<br />
klasifikacijata. Ovde treba da se dodade i toa deka vidot i te`inata<br />
na krivi~noto delo, koi pretstavuvaat indikatori za opredeleni<br />
karakteristiki na osudeni lica, smeat da se koristat i pri<br />
sproveduvaweto na vertikalnata klasifikacija.<br />
b) Odnos na normativnoto i stvarnoto<br />
1. [to se odnesuva do vertikalnata klasifikacija na osudenite<br />
lica na{iot ZIS od 1979 godina nejzinata sodr`ina ja regulira{e<br />
samo so dve na~elni odredbi od ~l. 12. Taka spored st.1 na ovoj ~len<br />
"osudenite lica vo kazneno-popravnite ustanovi spored li~nite<br />
svojstva (podvlekol Z.S.) se rasporeduvaat vo oddelnija 880) koi }e<br />
tretmanskite mo`nosti na ustanovata, za{to klasifikacijata na osudenite lica,<br />
vsu{nost, pretstavuva ramka {to go ograni~uva i racionalizira principot na<br />
penitencijarnata individualizacija.<br />
880)<br />
Upotrebata na zakonskiot termin "oddelenija" vo fazata na vertikalnata<br />
klasifikacija sozdava{e opredeleni zabuni za{to vo penitencijarnata praktika<br />
486
ovozmo`at prezemawe na istovidni merki za prevospituvawe i<br />
odr`uvawe na disciplinata". Vo st. 2. se vele{e: "vo oddelnijata<br />
osudenite lica spored nivnoto odnesuvawe (podvlekol Z.S.) mo`e da<br />
se delat vo grupi so razli~ni pogodnosti".<br />
[to se odnesuva do prvata odredba, lesno se zabele`uva deka<br />
kriteriumot "spored li~nite svojstva" e premnogu voop{tena formulacija<br />
od {to proizleguva zaklu~okot deka materijata za opredeluvawe<br />
na kriteriumite na vertikalnata klasifikacija na osudenite<br />
lica im se prepu{ta{e na kazneno-popravnite ustanovi, odnosno na<br />
nivnite podzakonski propisi. Me|utoa, zakonodavecot ne ostanal<br />
dosleden na ovaa ideja za{to vo ~l. 102 st. 2 predvidel i eden<br />
konkreten kriterium za vakvata klasifikacija i ostanal samo vrz<br />
nego. So vakvoto re{enie na porane{niot zakon ne mo`e da se soglasime,<br />
za{to ispa|a deka kriteriumot odnesuvaweto na osudenite lica<br />
vo tekot na izdr`uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda, koj<br />
prakti~no zna~i pasivno po~ituvawe na ku}niot red zaradi steknuvawe<br />
so pogodnosti, e glaven kriterium za vertikalnata klasifikacija<br />
iako postojano se kritikuva negovoto postoewe i se predlaga celosno<br />
ili delumno ukinuvawe 881) . Ottuka smetam deka najpravilna solucija vo<br />
pogled na ova pra{awe e celosnoto zakonsko regulirawe na<br />
kriteriumite za vertikalna klasifikacija na osudenite lica, bidej}i<br />
toga{noto parcijalno re{enie ne uka`uva{e na konkretnite nasoki<br />
kon koi treba da se stremi, i sozdava{e sosotojbi {to vo ovoj pogled<br />
ni oddaleku ne gi zadovoluvaa barawata {to treba da se ostvarat 882) .<br />
Vakvata zakonska regulativa nesomneno se odrazuva{e vrz<br />
prakti~nite aspekti na ostvaruvaweto na vertikalnata klasifikacija.<br />
Nakratko, vo penitencijarnata praktika taa voop{to ne se<br />
ostvaruva{e vo soglasnost so svojata su{tina, ili poblago re~eno,<br />
obidite vo toj pogled bea daleku od ona {to se vistinskite celi na<br />
vertikalnata klasifikacija 883) . Ottuka be{e ispravno tvrdeweto deka<br />
be{e voobi~aeno negovoto vrzuvawe za onie podelbi {to zna~at ostvaruvawe na<br />
horizontalnata klasifikacija. Upotrebata na ovoj termin za ozna~uvawe na<br />
opredeleni po{iroki ili po~etni klasifikacioni oblici mo`e i treba da najde<br />
mesto samo kaj opredeluvaweto na vertikalnata klasifikacija na osudenite lica.<br />
881)<br />
Vidi: Davidovi}, D. i dr. op. cit, str. 195.<br />
882)<br />
Vertikalnata klasifikacija kaj nas ja vr{i upravitelot na ustanovata po predlog<br />
na priemnoto oddelenie. Vakvoto re{enie mo`e da dovede do razni samovolija na<br />
zatvorskata administracija, odnosno do naru{uvawe na zakonitosta pri<br />
izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii. Ovie pri~ini se, vsu{nost, dopolnitelen<br />
argument za zakonsko regulirawe na vertikalnata klasifikacija. Na zatvorskata<br />
administracija bi mo`elo da ñ se dozvoli edinstveno sproveduvaweto na<br />
subklasifikacijata za koja }e stane zbor ne{to podocna.<br />
883)<br />
Vertikalnata klasifikacija {to denes vo na{ata penitencijarna praktika za<br />
svoja osnova gi zemja proizvodnata rabota, rabotnoto mesto i sistemot na<br />
pogodnostite, nema dovolno smisla i zna~ewe. Spored prviot kriterium site<br />
osudenici {to rabotat vo ista rabotna edinica ili proizvodna smena so~inuvaat<br />
posebna klasifikaciona grupa. Vakvoto rasporeduvawe go uslovuvaat, vsu{nost,<br />
487
vo natamo{nata razrabotka na kriteriumite (za vertikalna<br />
klasifikacija, Z.S.) e potrebno: identifikuvawe i utvrduvawe na<br />
kriteriumite za formirawe na grupi po vid i oblik na tretman,<br />
kriteriumi za specifi~nite karakteristiki na grupite i posebnostite<br />
na tretmanot vo niv, kriteriumi {to trgnuvaat od li~nosta i<br />
nivnite karakteristiki {to imale su{tinsko i manifestantno<br />
vlijanie vrz kriminalnoto odnesuvawe 884) .<br />
Vo otsustvo na celosni nau~ni soznanija za izgradbata na vakov<br />
vid kriteriumi, spored moe mislewe, sepak postojat dovolen broj<br />
indikatori {to zakonodavecot mo`e{e (no vo ZIS od 1997 toa sepak<br />
ne go stori) da gi iskoristi kako po~etni nasoki za formirawe na<br />
prevospitni klasifikacioni grupi. Imeno, dolgogodi{noto iskustvo<br />
od primenata na opredeleni oblici i metodi na tretman i dobienite<br />
soznanija vo toj pogled se dobra podloga za sozdavawe takvi podelbi<br />
{to }e se dobli`at do celite na vertikalnata klasifikacija. Vo toj<br />
kontekst spored moe mislewe vo sproveduvaweto na vertikalnata<br />
klasifikacija prvoto i osnovno barawe treba da bide utvrduvaweto<br />
na elementot - na koi lica vo konkretnata kazneno-popravna ustanova<br />
im e potreben tretman, odnosno resocijalizacija, za da se izdvojat od<br />
onie osudenici sprema koi, osven rabotno anga`irawe, ne e potrebno<br />
vklu~uvawe vo drugi prevospitni procesi. Prvata grupa bi ja<br />
so~inuvale osudeni lica {to deloto go izvr{ile pove}e ili pomalku<br />
slu~ajno, od nebri`nost i voop{to site onie osudenici {to so ogled<br />
na karakterisitikite na svojata li~nost uka`uvaat deka se raboti za<br />
socijalno prilagodeni poedinci {to se na{le vo isklu~itelna<br />
kriminalna situacija.<br />
Za razlika od niv, vtorata grupa osudenici se formira za vrz<br />
niv da se primenat diferencirani merki na individualiziran<br />
tretman. Me|utoa, sprema site osudenici ne e potrebno vnimanie od<br />
ist stepen bidej}i sÒ u{te se raboti za golema grupa osudenici {to<br />
me|usebno se razlikuvaat spored golem broj li~ni obele`ja. Poradi<br />
toa, za ovaa grupa osudenici kako prioritetna zada~a se nalo`uva<br />
natamo{na klasifikacija {to }e gi podeli so ogled na nivnite<br />
zaedni~ki potrebi na tretman, no i zaradi ostvaruvawe na drugite<br />
celi na klasifikacijata. Vo taa smisla treba posebno da se izdvojat<br />
osudenicite: a) sprema koi e potrebno edukativno ili stru~no<br />
usovr{uvawe, b) sprema koi treba da se sproveduvaat terapeutski<br />
merki {to zna~at grupano sovetuvawe ili grupna psihoterapija i v)<br />
osudenici koi so ogled na motivite na deloto uka`uvaat na li~nost za<br />
koja se nalaga potreba od pointenzivni merki za menuvawe na<br />
opredeleni stavovi, predrasudi i vrednosti (politi~ki delinkventi<br />
na primer). Toa bi bile osnovnite kategorii na osudenici ili<br />
klasifikacioni grupi vo ~ii ramki, dokolku e potrebno bi mo`elo da<br />
se sproveduva i subklasifikacija. Pritoa, se razbira, deka<br />
subklasifikacijata nema da bide nu`na za site klasifikacioni grupi<br />
potrebite na domskoto stopanstvo, a ne potrebite na resocijalizacijata na osudenite<br />
lica.<br />
884)<br />
Arnaudovski, Q. op. cit, str. 443.<br />
488
tuku }e zavisi od brojot na osudeni~kata populacija, nezinata<br />
struktura kako i od objektivnite mo`nosti na posebnite kaznenopopravni<br />
ustanovi.<br />
2. Me|utoa, bez ogled na ovie zabele{ki, na zakonodavecot ne<br />
mo`e da mu se prefrli deka ni{to ne storil vrz podobruvaweto na<br />
regulativata vo vrska so vertikalnata klasifikacija na osudenite<br />
lica. Vo ovaa smisla najnapred treba da se istakne odredbata od ~l. 15<br />
kade doslovno se veli: "Vo ustanova za izvr{uvawe na kaznata zatvor<br />
osudenite lica se klasifikuvaat spored neophodnosta za primena na<br />
merki na tretman i vidot na potrebniot tretman, nivnata vozrast,<br />
li~nite karakteristiki i drugi okolnosti od zna~ewe za ocenka na<br />
li~nosta na osudenoto lice". Vo soglasnost so utvrduvaweto na<br />
vertikalnata klasifikacija na osudenite lica se i ~l. 17 i 18 st. 1 od<br />
ZIS. Vo prviot od niv se veli deka na mladite osudeni lica treba da<br />
im se obezbedat uslovi koi, kolku e toa mo`no, }e gi za{titat od<br />
{tetnoto vlijanie na drugite osudeni lica, kako i da im se sozdadat<br />
uslovi za `ivot i rabota i za kulturni, sportski i drugi aktivnosti<br />
soodvetni na nivnata vozrast. I vtoriot ~len, iako samo posredno, e<br />
vo funkcija na vertikalnata klasifikacija, za{to so nego se<br />
predviduva osudenite lica soglasno mo`nostite na ustanovata i so<br />
nivna soglasnost da se smetstuvaat vo zasebni sobi. So ovaa odredba,<br />
vsu{nost, se obezbeduva polesno ostvaruvawe na vtorata i tretata cel<br />
na klasifikacijata.<br />
Zaradi polesno ostvaruvawe na prvata cel na klasifikacijata<br />
zakonodavecot go predviduva i toa ministerot za pravda da donese<br />
op{t akt so koj poblisku se opredeluva rasporeduvaweto, klasifikacijata<br />
i razmestuvaweto na osudenite lica kako i op{t akt za<br />
vidovite i na~inite na nivniot tretman (~l. 16 st. 2 ZIS).<br />
Na ova mesto e zna~ajno da se istakne i toa deka vo glavata za<br />
izvr{uvawe na sankciite izre~eni za prekr{ok, na{iot zakonodavec<br />
za prv pat predviduva deka kaznata zatvor izre~ena za prekr{ok se<br />
izvr{uva vo kazneno-popravna ustanova od poluotvoren vid, i, toa {to<br />
e posebno zna~ajno, odvoeno od osudenicite na kazna zatvor za<br />
krivi~no delo.<br />
Site ovie novini se zna~ajna potkrepa za o`ivotvoruvawe na<br />
vertikalnata klasifikacija vo na{ite penitencijarni ustanovi kon<br />
koja, za `al, vo na{ata dosega{na praktika, bilo poradi otsustvo na<br />
adekvatna zakonska regulativa ili raznovidni otpori, dosega<br />
izostanuva{e vistinskiot pristap. So ogled na toa deka i ona {to<br />
sega e propi{ano ne dava sigurna garancija deka vrz ovoj plan }e se<br />
ostvari o~ekuvanoto i ova razgleduvawe go pomestivme vo naslov {to<br />
ja postavuva dilemata za odnosot me|u normativnoto i stvarnoto. Toa<br />
me|utoa, vo nikoj slu~aj ne e odraz na bilo kakov pesimizam vo pogled<br />
na ona {to treba da se o~ekuva vo ovaa oblast. Naprotiv, uvereni sme<br />
deka so novite re{enija vo ZIS e sozdadena cvrsta osnova za<br />
vistinsko pomestuvawe kon realizacija na edna realna teoretska<br />
zamisla koja ja so~inuva su{tinata na vertikalnata klasifikacija na<br />
osudenite lica.<br />
489
v) Za problemot na homogeni ili heterogeni osudeni~ki grupi<br />
Homogenite i heterogenite osudeni~ki grupi gi poseduvaat<br />
site konstitutivni elementi na organizarani op{testveni grupi. Tie<br />
se kohezivni, struktuirani i podvi`ni tvorbi sostaveni od pove}e<br />
lu|e, koi, poradi svoite potrebi u~estvuvaat vo zaedni~ki dejnosti,<br />
pritoa stapuvaat vo razli~ni me|usebni odnosi i ostvaruvaat<br />
elementi na zaedni~ka kultura. Obete grupi se so specifi~na<br />
funkcija, pot~ineti na avtoritetot na upravata, kako i na posebnite<br />
uslovi na nivnoto formirawe i sozdavawe na imeto i drugite znaci na<br />
raspoznavawe. Me|utoa, mo`e da se ka`e deka nivnoto razlikuvawe se<br />
sostoi vo toa {to homogenite osudeni~ki grupi pretstavuvaat takov<br />
zbir od lu|e {to se sozdava vrz osnova na edno ili pove}e ednakvi<br />
obele`ja na licata {to izvr{ile krivi~ni dela, dodeka heterogenite<br />
osudeni~ki grupi gi so~inuvaat osudenicite {to se odlikuvaat so<br />
razli~ni obele`ja od objektivna i subjektivna priroda zna~ajni za<br />
nivnata klasifikacija vo kazneno-popravnite ustanovi.<br />
Vo penolo{kata teorija od ponovo vreme se sre}ava dilemata -<br />
dali klasifikacijata na osudenite lica treba da se zasnova vrz<br />
homogeni ili heterogeni osudeni~ki grupi. Ottuka pra{aweto {to<br />
treba da se re{i se postavuva vo slednata forma: ako od osudeni~kite<br />
grupi se o~ekuva efikasno da gi sovladaat slo`enite zada~i vo<br />
ostvaruvaweto na resocijalizacijata i drugite celi na kaznuvaweto,<br />
dali za grupata vo celina i za nejznite ~lenovi kako poedinci e<br />
popovolno koga tie grupi se od homogen ili od heterogen sostav. Vo<br />
teorijata postojat avtori {to ne mo`at do kraj da se re{at vo prilog<br />
na argumentacijata za formirawe na ednite, odnosno drugite grupi 885) ,<br />
no i takvi {to pove}e ili pomalku go izgradile svojot stav po ova<br />
pra{awe 886) . Vo seto ova me|utoa, najmalku se snao|a zatvorskata<br />
administracija i vo o~ekuvawe na kone~noto re{enie na teoretskiot<br />
spor se odlu~uva za pasivnost. Od tia pri~ini smetam na re{ava~kata<br />
uloga na zakonodavecot koj, makar vo toa i pogre{il, treba da go<br />
prese~e "Gordieviot jazol", i na toj na~in da ja pottikne zatvorskata<br />
administracija niz svojata praktika da ja vovede i da ja verificira<br />
ispravnosta na homogenite ili heterogenite osudeni~ki grupi.<br />
885)<br />
Taka na primer: Popovi}, V. (op. cit, str. 180) gi prifa}a argumentite i na ednite i<br />
na drugite no sepak im dava prednost na zalagawata za formirawe heterogeni grupi.<br />
Bez dovolna argumentacija na svojot stav opredelena prednost na heterogenite grupi<br />
im dava i Cobe, P. (Ispitivanje li~nosti u~inioca krivi~nog dela kao nu`na pretpostavka<br />
individualizacije pri izricanju krivi~ne sankcije i njenom izvr{enju, JRKKP, Beograd, 1964/4,<br />
str. 23). Kup~evi}-Mla|enovi}, R. (op. cit, str. 145) ne go izlo`uva svojot stav po odnos na<br />
ova pra{awe, a Milutinovi}, M. (op. cit, str. 116-118) i Atanackovi}, D. (op. cit, str. 149)<br />
iako so opredeleni rezervi, sepak se priklonuvaat kon formiraweto na homogeni<br />
grupi.<br />
886)<br />
Arnaudovski, Q. (op. cit, str. 238) nedvosmisleno se zalaga za formirawe<br />
heterogeni grupi. Moeto insistirawe e pak vrz homogenite grupi (Vidi: <strong>Sulejmanov</strong>,<br />
Z. Ostvaruvawe na klasifikacijata na osudenite lica, Pravna misla, Skopje, 1984/3,<br />
str. 329-333).<br />
490
Vo ovaa smisla trba najprvin da se ras~isti na koja faza od<br />
klasifikacijata se odnesuva problemot. Po odnos na ova pra{awe<br />
postojat mislewa deka formiraweto na homogeni ili heterogeni<br />
grupi se odnesuva samo na nivoto na horizontalnata klasifikacija 887) ,<br />
kako i takvi {to ovoj problem go povrzuvaat so obete fazi na<br />
klasifikacijata 888) . Spored tretoto mislewe, {to e i moe stojali{te,<br />
problemot se odnesuva samo na vertikalnata klasifikacija 889) . Imeno,<br />
ako horizontalnata klasifikacija se vr{i vrz objektivni kriteriumi<br />
za podelba na kazneno-popravnite ustanovi 890) toga{ osudenicite {to<br />
vo niv ja izdr`uvaat kaznata nu`no se heterogena populacija. Duri vo<br />
vtorata faza ({to e neophodna vo sekoja posebna kazneno-popravna<br />
ustanova) se javuva zada~ata za formirawe grupi spored subjektivnite<br />
kriteriumi, pa zatoa samo tuka i mo`e da se locira probemot na<br />
homogenite ili heterogenite osudeni~ki grupi.<br />
Natamu e bitno deka vo vrska so postavenata klasifikaciona<br />
{ema, heterogenite grupi ne se vo soglasnost so nejzinata logika. Tie<br />
ne mo`at da odgovorat na nejzinata su{tina, odnosno nitu na edna od<br />
nejzinite tri celi. Naprotiv, mo`at samo da gi obezvrednat. Taka ako<br />
klasifikacijata na osudenite lica e ramka {to go ograni~uva i<br />
racionalizira principot na penitencijarnata individualizacija, a<br />
toa nesomneno Ò, formiraweto na heterogenite grupi zna~i kr{ewe<br />
na taa ramka i povtorno vra}awe na objektivno neostvarlivoto<br />
barawe za primena na diferenciran tretman sprema sekoj poedinec, a<br />
ne sprema grupi so istovidni potrebi. Na toj na~in klasifikacionite<br />
grupi ne se ve}e oblici vo koi treba da dojde do izraz primenata na<br />
individualiziran tretman za opredelen broj osudenici, tuku grupi vo<br />
koi treba posebno da se raboti so sekoj osudenik. Nakratko, so<br />
formiraweto na heterogenite grupi ne se sozdavaat uslovi za primena<br />
na individualiziran tretman kade {to vospituva~ot }e mo`e odedna{<br />
so primena na eden ist oblik na tretman da vlijae vrz<br />
resocijalizacijata na osudenicite. Vo ramkite na heterogenite grupi<br />
natamu ne mo`e da se ostvari ni spre~uvaweto na kriminalnata<br />
infekcija, a toa na izvesen na~in go priznavaat i nejzinite<br />
privrzanici. I, na kraj, vo vakva grupa najmalku mo`e da se ostvari<br />
disciplinata na osudenikot. A ovaa cel na klasifikacijata ni<br />
najmalku ne smee da se potcenuva za{to uspehot na prevospituvaweto i<br />
te kako zavisi od sozdadeniot red vo ustanovata i namaleniot broj na<br />
887)<br />
Popovi}, V. op. cit, str. 180.<br />
888)<br />
Milutinovi}, M. op. cit, str. 116 i Arnaudovski, Q. op. cit, str. 213-<br />
889)<br />
Kup~evi}-Mla|enovi}, R. op. cit, str. 145 i Atanackovi}, D. op. cit, str. 149, go prifa}aat<br />
ova stojali{te iako se zalaga za pome{ani kriteriumi pri ostvaruvaweto na<br />
klasifikacijata.<br />
890)<br />
I pokraj insistiraweto vrz toa horizontalnata klasifikacija da se ostvaruva i<br />
spored subjektivni kriteriumi, privrzanicite na ovoj stav ne uspeale da poso~at<br />
barem eden izgraden kriterium od subjektivna priroda {to vo ovaa faza mo`e<br />
prakti~no da se iskoriti. Nekoi pak od tie avtori (Milutinovi}, M. op. cit, str. 284)<br />
o~igledniot objektiven kriterium - zdravstvenata sostojba na osudenite, go<br />
tolkuvaat kako subjektiven i na toa ostanuvaat.<br />
491
izre~eni disciplinski kazni.<br />
Natamu spored nekoi razmisluvawa opravduvaweto na heterogenite<br />
grupi se nao|a vo stavot deka edna od celite na klasifikacijata<br />
e i "potrebata za vklu~uvawe vo vospitna grupa vo koja osudenikot<br />
}e trpi pozitnivno vlijanie i }e vlijae na nea" 891) . Smetam deka<br />
ova ne mo`e da bide cel na klasifikacijata i toa od slednive<br />
pri~ini. Pred sÒ, poradi toa {to e nerealno o~ekuvaweto osudenicite<br />
da vr{at ili da trpat pozitivni vlijanija od drugi lica {to se<br />
ednakvi na niv, ili poinaku re~eno, od onie {to isto kako i tie nosat<br />
`ig na osudena i degradirana li~nost. Dosega{nite penolo{ki<br />
istra`uvawa nesomneno go potvrdija faktot deka osudenite lica me|u<br />
sebe naj~esto se dr`at na distanca so golema me|usebna nedoverba i<br />
preferirawe na sopstvenata osamenost i mir. Od druga strana,<br />
prisiluvaweto na opredelen poedinec postojano da e vo kontakt so<br />
lice vrz koe treba da vliae, so lice {to ne se saka, e nehumana<br />
postapka {to ja nema nitu mo`e da ja ima na sloboda. Potpiraweto vrz<br />
problemati~niot mehanizam na vospitnoto vlijanie na podobrite vrz<br />
polo{ite osudenici na izvesen na~in e i priznavawe na nemo}<br />
vospitnite vlijanija da gi ostvaruva ovlastenata prevospitna slu`ba.<br />
Pokraj toa se postavuva i pra{aweto dolkolku opredeleni osudenici<br />
so ogled na svoite poizrazeni pozitivni svojstva mo`at i da<br />
ostvaruvaat opredeleni korisni vlijanija vrz drugi, kakva e korista<br />
za niv samite od smestuvaweto vo takvi grupi. Stavot deka na takov<br />
na~in se osposobuvaat na izdr`livost od provokacii i frustracii<br />
donekade ima svoja smisla 892) , no {to stanuva ako ovie osudeni lica ne<br />
gi izdr`at tie provokacii i ne uspeat da najdat adekvatni odbrambeni<br />
mehanizmi na frustaciite na koi bile izlo`eni. Koj }e ja snosi<br />
toga{ odgovornosta od mo`nite posledici. I, kone~no, ako se znae<br />
onaa osudeni~ka izreka "ne e te`ok zatvorot, te{ki se osudenicite",<br />
stavaweto vo situacija da se trpat niza provokacii i napnatosti vo<br />
golema mera dobiva prizvuk na dodatna represija i toa samo za<br />
podobrite osudenici.<br />
Spored nekoi privrzanici na heterogenite grupi vo prilog na<br />
nivnoto formirawe se istaknuva faktot deka vklu~uvaweto na<br />
opredelen broj osudenici so izrazito negativni svojstva vo grupa {to<br />
e vo sostojba da vr{i pozitivno vlijanie vrz li~nosta so pritisok<br />
{to tvore~ki se izrazuva e zna~ajno za uspehot na resocijalizacijata<br />
samo toga{ ako grupite ne se pretvorat vo svojata sprotivnost.<br />
Vakvoto rasporeduvawe spored niv, ovozmo`uva me|u drugoto `ivotot<br />
na zatvorenicite da bide sli~en na uslovite i `ivotot na slobodnite<br />
gra|ani, za{to vo takvi klasifikacioni grupi vleguvaat lica {to po<br />
svojot sostav se sre}avaat i nadvor od zatvorot. Poradi toa se<br />
nastojuva vo isto oddelenie ili grupa vo kaznenite ustanovi da se<br />
smestuvaat osudenici na podolgi zaedno so onie na pokratki kazni,<br />
mladite so postarite itn. so {to se ovozmo`uva, pokraj drugoto da se<br />
891)<br />
Arnaudovski, Q. op. cit, str. 430.<br />
892)<br />
Ibid, str. 235-239 i 333.<br />
492
izbegnat napnatostite vo izdr`uvaweto na kaznata 893) . Spored moe<br />
mislewe i ovie stavovi ne se prifatlivi za{to pravat pogre{na<br />
analogija so socijalnite interakcii {to vladeat vo slobodniot<br />
`ivot, a pritoa ili namerno se zaboravaat ili ednostavno se ostavaat<br />
na strana specifi~nostite na penitencijarnite ustanovi i `ivotot<br />
vo niv. Dodeka slobodnite gr|ani svoite interakcii gi usoglasuvaat<br />
so svoite `elbi i interesi i slobodno se opredeluvaat za odr`uvawe<br />
na starite ili formirawe novi socijalni vrski, pri formiraweto na<br />
heterogenite grupi ne se po~ituva, nitu mo`e da se po~ituva voljata<br />
na osudenite 894) kako bitna pretpostavka za odr`uvawe na<br />
kohezivnosta i dobroto formirawe na grupata. Imeno, mogubrojni<br />
istra`uvawa poka`aa deka i pokraj prostornata bliskost na<br />
zatvorenicite opredeleni delinkventi osudeni za polesni dela gi<br />
izbegnuvaat kontaktite so osudenicite za pote{ki krivi~ni dela, a<br />
situacionite storiteli kontaktite so recidivistite i sl. Seto toa<br />
zboruva deka vo zatvorski uslovi se javuvaat sili {to go spre~uvaat<br />
razvivaweto na socijalnite vrski me|u ~lenovite na heterogenite<br />
grupi, odnosno sili {to gi naru{uvaat socijalnite komunikacii,<br />
sorabotkata i zaemnata pomo{, tolerancijata, podr`uvaweto i<br />
identifikacijata pri ostvaruvaweto na procesot na<br />
resocijalizacijata. Tie sili se naj~esto: 1. konfliktite me|u<br />
~lenovite poradi nivnite razli~ni vrednosni orientacii i stavovi i<br />
poradi razli~niot pristap kon ~lenovite vo ostvaruvaweto na<br />
zaedni~kata cel - nivnoto prevospituvawe i 2. agresivnosta na ednite<br />
kon drugite poradi rivalstvoto okolu statusot i naru{enite<br />
me|u~ove~ki odnosi. Takvite konflikti kako i site drugi {to se<br />
pojavuvaat po odnos na interesite, vrednostite i uveruvawata na<br />
~lenovite na heterogenite grupi ja namaluvaat privle~nosta na<br />
grupata za ~lenovite, kako i nivnata motiviranost za usvojuvawe i<br />
izvr{uvawe na grupnite celi i zada~i, a seto toa doveduva do zaguba na<br />
doverbata i ~uvstvoto na sigurnost kaj zatvorenicite. Od druga<br />
strana, privrzanicite na heterogenite grupi go prenebregnuvaat<br />
faktot deka strukturata na osudeni~kata populacija ne ovozmo`uva<br />
sozdavawe na obmisleni i uramnote`eni heterogeni grupi {to nema da<br />
se pretvorat vo svoja sprotivnost. Na primer, ni edna ili mo`ebi<br />
retko koja ustanova mo`e da odgovori na baraweto na nekolku<br />
nebri`ni izvr{iteli na krivi~ni dela da dojde eden kradec, silexija,<br />
seksualen prestapnik i sl., odnosno osudenici so podevijantni<br />
svojstva na svojata li~nost.<br />
Na krajot u{te edna{ }e podvle~am deka re{eniteto za<br />
vertikalnata klasifikacija na osudenite lica se nao|a vo sozdavaweto<br />
homogeni osudeni~ki grupi. So rasporeduvaweto vo homogeni<br />
grupi se sozdava povolna atmosfera poradi zaemnata privle~nost na<br />
893)<br />
Vidi: Pinatel, J. Nauka o izvr{enju kazni i kriminalna sociologija, Izbor, Zagreb, 1960/3,<br />
str. 305. Paradoksalno e o~ekuvaweto na ovoj avtor deka istite pri~ini {to ja<br />
sozdavaat napnatosta me|u zatvorenicite vo kaznenite ustanovi mo`at da pridonesat<br />
i za nivnoto iskorenuvawe.<br />
894)<br />
Poinaku: Arnaudovski, Q. op. cit, str. 238.<br />
493
~lenovite, polesno sozdavawe na prijatelski odnosi, sigurnosta,<br />
usoglasenosta na celite so nivnite zaedni~ki potrebi, vrednosti,<br />
interesi i stavovi. Vo povolnite socijalni odnosi {to se sre}avaat<br />
me|u niv se nao|a edno od osnovnite pretpostavki za poa`urno prezemawe<br />
grupni i individualni aktivnosti za postignuvawe pogolemi<br />
uspesi vo resocijalizacijata, a vo starata izreka similis simile gaudent<br />
se krijat streme`ite na osudenicite za me|usebno sfa}awe, pomagawe,<br />
naso~uvawe i kura`ewe vo ostvaruvaweto na sekojdnevnite zada~i {to<br />
pred niv se postavuvaat. Me|utoa, i pokraj ova sekoga{ treba da se ima<br />
predvid deka dobro formiranite homogeni grupi ne zna~at avtomatski<br />
povolni efekti vrz planot na resocijalizacijata. Sekako deka pokraj<br />
toa e potrebno da ne izostanat sevkupnite usilbi na penitencijarnite<br />
stru~waci koi postojano treba da ja osmisluvaat svojata rabota vo<br />
zavisnost od sostavot na ovie grupi.<br />
IV. ORGANI NADLE@NI ZA KLASIFIKACIJA<br />
NA OSUDENITE LICA<br />
Horizontalnata klasifikacija vo Republika Makedonija se<br />
vr{i od strana na sudijata {to ja izrekuva kaznata. Po izre~enata<br />
presuda osudenoto lice se upatuva vo kazneno-popravna ustanova od<br />
zatvoren, poluotvoren ili otvoren vid.<br />
[to se odnesuva do vertikalnata klasifikacija rasporedot na<br />
osudenicite vo posebni grupi go vr{i direktorot na kaznenopopravnata<br />
ustanova, po predlog na slu`bata za prevospituvawe. Vo<br />
ovaa slu`ba vleguva stru~en tim {to go vr{i prou~uvaweto na<br />
li~nosta na osudenoto lice. Od ovaa opredelba {to ~esto se<br />
kritikuva vo teorijata proizleguva deka priemnite oddelenija vo<br />
kazneno-popravnite ustanovi se samo od sovetodaven karakter za{to<br />
kone~na odluka za toa kade }e bide rasporedeno osudenoto lice<br />
donesuva direktorot na kazneno-popravnata ustanova i toa na predlog<br />
na edna po{iroka komisija vo koja vleguvaat i lica {to ne<br />
u~estvuvale vo sproveduvaweto na opservacijata. Smetam deka e sosema<br />
ispravno misleweto spored koe postoeweto na edna vakva komisija na<br />
stru~waci od priemnoto oddelenie {to mo`e da gi izmeni nivnite<br />
predlozi, pa duri i da gi anulira, e znak na administrativno i lai~ko<br />
vodewe na edna ustanova 895) . Pri vakvo odlu~uvawe se vpletuvaat i<br />
mnogu drugi interesi {to ja zaobikoluvaat klasifikacijata koja<br />
najmnogu im odgovara na potrebite na osudenite lica.<br />
Od vakvoto zakonsko re{enie proizleguva u{te eden golem<br />
nedostatok na postapkata za opredeluvawe na klasifikacionite grupi<br />
na osudenite lica. Imeno, se nametnuva pra{aweto dali e ispravno<br />
eden organ {to ne u~estuva vo sproveduvaweto na opservacijata na<br />
osudenite lica da ima re{ava~ki zbor pri kone~noto rasporeduvawe<br />
na osudenite lica. Vakvoto re{enie e, vsu{nost, diskreciono pravo<br />
na veto {to mu se dava na direktorot na ustanovata. Smetam deka<br />
895)<br />
Davidovi}, D. i dr. op. cit, str. 135. 136.<br />
494
takvata solucija im e sprotivna na ustavnite na~ela i na principite<br />
na izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda. Poradi toa ova<br />
pra{awe de lege ferenda treba poinaku da se regulira. Direktorot na<br />
kazneno-popravnata ustanova bi ostanal vo komisijata vo ~ij sostav<br />
pokraj nego bi vlegle u{te samo stru~wacite na opservacioniot tim<br />
na priemnoto oddelenie, so cel kako rakovoditel na komisijata za<br />
klasifikacija da dava opredeleni nasoki, da uka`uva na mo`nostite<br />
{to gi ima ustanovata vo pogled na klasifikacijata na osudenite lica<br />
i da ja vodi i koordinira postapkata pri odlu~uvaweto i glasaweto.<br />
Direktorot, vsu{nost, bi trebalo da pretstavuva sovetodaven organ, a<br />
ne obratno kako {to e toa sega slu~aj. ^lenovite na komisijata bi ja<br />
donesuvale odlukata so nadglasuvawe po predhodno soslu{uvawe na<br />
osudenoto lice. Prisustvoto na samiot osudenik pred ovaa komisija<br />
treba da e nu`no za da se sogledaat negovite sfa}awa i `elbi na toj<br />
na~in {to }e mu se ovozmo`i da diskutira za seto ona {to spored<br />
negovo mislewe e od zna~ewe za negovo rasporeduvawe. Toa od druga<br />
strana, ne zna~i deka komisijata treba da se soglasi so negovoto<br />
mislewe i predlog, no vo sekoj slu~aj toa pretstavuva biten faktor za<br />
izvlekuvawe korisni nasoki {to uka`uvaat na potrebite na osudenoto<br />
lice onaka kako {to tie potrebi osudenikot samiot gi sfa}a. Smetam<br />
deka ne bi trebalo da postojat pogolemi pre~ki edno vakvo humano i<br />
progresivno na~elo da bide prifateno i vo na{ata penitencijarna<br />
praktika.<br />
V. DINAMI^NOST NA KLASIFIKACIJATA<br />
Po izvr{enoto prou~uvawe na li~nosta osudenite lica se<br />
rasporeduvaat po oddelenija i grupi vo koi, so ogled na nivnite<br />
karakteristiki, e mo`na primena na istovidni merki na tretman. Na<br />
toj na~in osudenikot prisilno vleguva vo edna nova za nego poinakva<br />
sredina vo koja }e mora da mine del od svojot `ivot. Toa e zatvorska<br />
sredina koja pred osudenoto lice postavuva sopstveni barawa. Ottuka<br />
proizleguva deka osudenikot {to doa|a vo ustanovata mora da bide<br />
mnogu fleksibilna li~nost za{to novata sredina se odlikuva so<br />
mnogubrojni slo`eni odnosi, poinakvi op{testveni vrednosti i<br />
normi na povedenie {to nastanuvaat kako posledica na posebniot<br />
re`im i uslovi pod koi se ostvaruva `ivotot na zatvorskata<br />
populacija. Osudenoto lice se vklu~uva vo edna izolirana sfera vo<br />
koja conditio sine qua non na negoviot opstanok se pojavuva prifa}aweto<br />
na kulturata {to se formira vo zatvorskata zaednica. Taa<br />
zatvorska kultura pretstavuva reakcija na zatvorskite neugodnosti<br />
{to vo zatvorskite uslovi gi predizvikuvaat deprivacijata na<br />
slobodata, heteroseksualnite odnosi, materijalnite dobra i uslugi,<br />
avtonomijata i ~uvstvoto na bezbednost. Vo odbegnuvaweto na tie<br />
neugodnosti na zatvorenicite im stojat na raspolagawe raznovidni<br />
na~ini na adaptacija na zatvorskata situacija (begstvo, psiholo{ko<br />
povlekuvawe, bunt, inovacija, konformizam, ritualizam, manipulacija<br />
i kritizerstvo) ili prifa}awe na razli~ni zatvorski ulogi<br />
495
preku koi osudenite lica isto taka ja projavuvaat svojata reakcija na<br />
posledicite {to gi predizvikuvaat zatvorskite uslovi.<br />
Me|utoa, site zatvorenici ne se podednakvo fleksibilni<br />
li~nosti koi vedna{ i bez posledici mo`at da se prilagodat na<br />
novonastanatata situacija. Kaj golem broj od niv, doa|aweto vo novata<br />
sredina {to se karakterizira so mnogubrojni sudiri i pritisoci<br />
pobrgu ili podocna predizvikuvaat tn. "psiholo{ki {ok" i<br />
raznovidni frustracii, koi, od svoja strana osudenoto lice go<br />
doveduvaat vo situacija {to se manifestira vo vid na agresivnost ili<br />
anksioznost. Kaj nekoi od zatvorenicite, kako {to ve}e imavme<br />
prilika da vidime, frustraciite mo`at da imaat za posledica duri i<br />
neurozi, zatvoreni~ki reaktivni sostojbi ili psihozi. Poradi seto<br />
toa, sodr`inata na dijagnozata i prognozata od izvr{enata opservacija<br />
na osudeniot lica i nivniot raspored vo opredelena klasifikaciona<br />
grupa ne mo`at nikoga{ da se smetaat za kone~ni. Tie ne<br />
mo`at da se opredelat edna{ za sekoga{, za{to li~nosta na osudenoto<br />
lice, vpro~em, kako i kaj sekoj ~ovek, e vo postojano dvi`ewe i<br />
menuvawe. Poradi toa vo kazneno-popravnite ustanovi postoi<br />
mo`nost za prerasporeduvawe (reklasifikacija) na osudenite lica od<br />
edno vo drugo oddelenie ili grupa, ili pak, od edna vo druga kaznenopopravna<br />
ustanova. Pritoa, celta na reklasifikacijata ne smee da se<br />
sfati kako nastojuvawe osudenoto lice da se prilagodi na zatvorskata<br />
situacija tuku kako edno od sredstvata za nejzino menuvawe. So<br />
reklasifikacijata, vsu{nost, se nastojuva da se izbegne adaptiraweto<br />
na zatvorskata kultura od strana na onie zatvorenici za koi toa<br />
prilagoduvawe mo`e da pretstavuva pre~ka vo ostvaruvaweto na<br />
resocijalizacijata. Takvite osudenici treba da se prefrlat vo<br />
popovolna sredina (oddelenie, grupa i sl.) {to pove}e }e ñ odgovara<br />
na potrebite na tretmanot. Na toj na~in vo site onie slu~ai kade {to<br />
zataile drugite sredstva za menuvawe na zatvorskata kultura na<br />
neformalniot sistem, reklasifikacijata treba da ovozmo`i takvi<br />
uslovi {to }e pridonesuvaat osudenikot da stane ~ovek dostoen za<br />
po~it, a ne poedinec prilagoden na zatvorskata situacija.<br />
Reklasifikacijata treba da ja sproveduva primenoto oddelenie<br />
na toj na~in {to negoviot stru~en tim otkako }e ja izvr{i<br />
opservacijata i }e ja opredeli klasifikacionata grupa nema da<br />
prestane so svojata rabota. Negova zada~a e kontinuirano sledewe na<br />
procesot na ostvaruvawe na resocijalizacijata za da mo`e da vlijae<br />
vrz toj proces i da gi zabele`uva site primeni kaj osudenite lica {to<br />
davaat signal za prezemawe novi merki na tretman. Edinstveno taka<br />
mo`e da se proveri i po potreba da se menuva postavenata dijagnoza i<br />
prognoza kako i ispravnosta na klasifikacijata i prevospitnite<br />
postapki {to proizleguvaat od nea. Stru~wacite od priemnite<br />
oddelenija taa zada~a ja ostvaruvaat vo sorabotka so ostanatite<br />
slu`bi na kazneno-popravnata ustanova, a osobeno so slu`bata za<br />
prevospituvawe koja {to e vo naj~esti kontakti so osudenite lica<br />
poradi samata priroda na najzinata rabota. Zabele`anite pozna~ajni<br />
promeni vo povedenieto na osudenoto lice, bilo da se produkt na<br />
napnatostite i frustraciite predizvikani od nedovolnata<br />
496
prilagodenost na zatvorskata situacija, bilo poradi simulacijata na<br />
osudenikot pri opservacijata vo priemnoto oddelenie, treba da im se<br />
uka`at na stru~wacite od primenoto oddelenie kako bi mo`ele da<br />
interveniraat vo nova nasoka. Taa intervencija mo`e da se sostoi vo<br />
prezemawe dopolnitelni opservacii i drug vid klasifikacii i<br />
oblici na tretman. Ova, vsu{nost, se dopu{ta so ~l. 150 ZIS kade se<br />
veli: "Osudenite lica vo tekot na izdr`uvaweto na kaznata, zavisno<br />
od rezultatite na vospituvaweto, povedenieto i zalagaweto vo<br />
rabotata, mo`at da progresiraat od ustanova od zatvoren vo<br />
poluotvoren ili otvoren vid, odnosno vo soodvetnite oddelnija na<br />
istata ustanova". Reklasifikacijata me|utoa, mo`e da se izvede i vo<br />
obratna nasoka kon tn. reprogresirawe na osudenite lica. "Ako<br />
osudenoto lice so svoeto povedenie i odnosot kon rabotata ne ja<br />
opravda doverbata za upatuvawe ili progresirawe vo ustanova od<br />
poliberalen vid, mo`e da bide vrateno od ustanovata so poliberalen<br />
vid vo ustanova so postrog vid, osnosno vo soodvetno oddelenie vo<br />
istata ustanova" (~l. 152 st. 1 ZIS).<br />
Za ostvaruvaweto na reklasifikacijata kako progresirawe,<br />
odnosno reprogresirawe na osudenite lica se nadle`ni direktorot na<br />
Direkcijata i direktorot na ustanovata.<br />
Za progresirawe na osudenoto lice od ustanova od eden vo<br />
ustanova vo drug vid odlu~uva direktorot na Direkcijata po predlog<br />
na direktorot na ustanovata ili po barawe na osudenoto lice.<br />
Direktorot na Direkcijata po predlog na direktorot na ustanovata<br />
odlu~uva i za vra}awe na osudenoto lice od ustanova so poliberalen<br />
vo ustanova od postrog vid.<br />
Za progresiraweto ili reprogresiraweto na osudeno lice od<br />
edno vo drugo oddelenie vo istata ustanova odlu~uva direktorot na taa<br />
ustanova.<br />
Pritoa iako zakonodavecot toa propu{til da go ka`e, moe<br />
mislewe e deka vo site slu~ai navedeniot organ mora da go po~ituva<br />
naodot i misleweto {to za liceto koe se reklasifikuva go izrabotil<br />
stru~niot tim od primenoto oddelenie. Vo sprotiven slu~aj }e se<br />
raboti za diskrecioni odluki na organ {to ne go poznava konkretniot<br />
osudenik.<br />
VI. OTVORENI KAZNENO-POPRAVNI USTANOVI<br />
1. OTVORENITE KAZNENO-POPRAVNI USTANOVI - IZRAZ NA<br />
NA^ELOTO NA HUMANIZACIJA VO IZVR[UVAWETO<br />
NA KAZNATA LI[UVAWE OD SLOBODA<br />
Vo pove}e navrati imavme prilika da vidime deka dosega{nata<br />
istorija na op{testvenata reakcija na kriminalitetot ja<br />
karakterizira razvoen pat {to odi od idejata na retributivna kazna<br />
kon idejata na op{testveno popravawe i resocijalizacijata na<br />
delinkventite. Vo ramkite na ovoj pozitiven trend paralelno so<br />
permanentnoto napu{tawe na retribucijata se zacvrsti sosema<br />
497
poinakvo mesto na ~ovekot vo sferata na izvr{uvaweto na krivi~nite<br />
sankcii. Vrzuvaweto na krivi~nite sankcii za delinkventot i<br />
potrebata sprema nego da se prezemat soodvetni merki na tretman e<br />
produkt na vekovnite nastojuvawa kon sestrana humanizacija na<br />
odnosite me|u lu|eto. Tokmu toa nikoga{ ne treba da se gubi od vid<br />
osobeno poradi faktot {to sÒ u{te postojat mislewa {to se<br />
obiduvaat da go soprat ovoj istoriski razvoj zasolnuvaj}i se zad<br />
argumentite na bo`emniot preteran humanizam koga se raboti za<br />
lu|eto {to gi prekr{ile op{testvenite normi na povedenie.<br />
Opravdanosta na humaniot pristap kon delinkvenite,<br />
vsu{nost, i ne treba posebno da se doka`uva. Taka na primer, koga se<br />
raboti za izvr{uvaweto na kaznite li{uvawe od sloboda taa opravdanost<br />
ja potvrduvaat rezultatite do koi dovede ubla`uvaweto na<br />
re`imot na nejzinoto izvr{uvawe preku unifikacija na kaznata<br />
zatvor i ubla`uvaweto na disciplinata, se po{irokoto koristewe na<br />
institutot usloven otpust, pro{iruvaweto na pravata i pogodnostite<br />
na osudenite lica, podoslednoto ostvaruvawe na osudeni~noto<br />
samoorganizirawe i drugite formi na osudeni~ka rabota. Seto toa se<br />
elementi {to nao|aat {iroka primena vo sovremenite penitencijarni<br />
sistemi. Taa praktika vo koja centralnoto mesto go dobija principite<br />
na individualizacija i klasifikacija na osudenite lica kako posebno<br />
zna~ajni gi isfrlija na povidok i otvorenite kazneno-popravni<br />
ustanovi koi, od svoja strana se poka`aa kako mo{ne zna~ajna<br />
klasifikaciona forma kade {to najoptimalno mo`at da se ostvarat<br />
celite i site drugi proklamirani na~ela na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda so sredstva i metodi {to posebno go obezbeduvaat<br />
po~ituvaweto na ~ovekovata li~nost i negovoto dostoinstvo.<br />
Otvorenite kazneno-popravni ustanovi gi karakterizira takov<br />
pristap vo realizacijata na prevospitnite programi {to ovozmo`uva<br />
vistinska primena na individualizirani postapki so koi, pred sÒ, se<br />
razviva li~nata odgovornost i samodisciplinata na osudenite lica i<br />
vo isto vreme vo maksimalna mo`na mera se otstranuvaat posledicite<br />
od zatvorskite frustracii i deprivacii. Vo ovie ustanovi toa go<br />
ovozmo`uva otsustvoto na materijalnite pre~ki za begstvo i<br />
nastojuvaweto so izvr{uvaweto na kaznata zatvorenicite da se<br />
dobli`at do uslovite {to pove}e nalikuvaat na onie vo slobodniot<br />
`ivot. Toa go ovozmo`uva i individualizacijata na tretmanot vo ovie<br />
ustanovi vo koi vode~kata uloga ja dobivaat onie aktivnosti i<br />
kvaliteti {to se naso~eni kon razvivawe na svesta,<br />
samodisciplinata, odgovornosta i doverbata na zatvorenicite kako<br />
sprema neformalniot zatvorski sistem taka i sprema op{testvoto i<br />
negovite vrednosti vo celost. Vo seto toa se gledaat golemi<br />
perspektivi koi {to poradi realnata protkaenost so humanisti~kite<br />
barawa ostavaat mal prostor za primena na prisilni merki.<br />
Vo soglasnost so navedenoto mo`e slobodno da se ka`e deka<br />
otvorenite kazneno-popravni ustanovi pretstavuvaat eden od najsovremenite<br />
dostreli vo primenata na na~eloto na humanizacijata vo<br />
izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda. Nivnata dlaboka<br />
protkaenost so ova na~elo se gleda od streme`ot preku niv {to e<br />
498
mo`no pove}e da se otstranat retributivnite elementi na kaznata, vo<br />
streme`ot izvr{uvaweto na kaznata da se dobli`i do uslovite {to<br />
nalikuvaat na sloboda i da se namalat neprijatnostite na zatvorskite<br />
deprivacii, kako i toa da se ubla`at posledicite od efektot na<br />
stigmatizacijata koi stanuvaat mnogu pobezbolni koga javnosta znae<br />
deka opredelena kategorija na osudenici kaznata ja izdr`uvale vo<br />
otvoreni ustanovi. Humanizmot i po~ituvaweto na dostoinstvoto na<br />
~ovekot so site atributi na negovata ~est se prisutni i vo<br />
nastojuvaweto da se iskoristat mo`nostite na individualizacijata na<br />
kaznata {to gi sozdavaat ovie ustanovi i vo nivni ramki sozdadenite<br />
uslovi za poefikasna primena na oblicite i metodite na tretman. Se<br />
~ini deka seto ova e dovolen indikator za podr`uvawe i natamo{no<br />
koristewe na ovie ustanovi so nu`no sledewe i navremeno<br />
razre{uvawe na problemite {to kaj niv se pojavuvaat. Vo taa smisla<br />
treba da se vnimava na nivnata organizaciona postavenost, na<br />
usovr{uvaweto na kriteriumite za izbor na osudenicite {to }e<br />
prestojuvaat vo niv, kako i na izborot i ostru~uvaweto na personalot<br />
{to }e bide dovolno kvalifikuvan za sproveduvawe na<br />
proklamiranite humani na~ela {to ovde se postavuvaat, na jakneweto<br />
na raspolo`enieto na javnosta kon prifa}awe na ovie ustanovi, na<br />
podobruvawe na prostornite uslovi vo niv, na koncipiraweto na<br />
internata klasifikacija vo soobraznost so karakteristikite na<br />
li~nosta na osudenicite {to se upatuvaat vo ovie ustanovi i sl.<br />
2. POJAVA I RAZVOJ NA OTVORENITE USTANOVI<br />
Vo uslovi koga te{ko mo`e da se zamisli takva kazna {to na<br />
adekvaten na~in }e ja zameni kaznata li{uvawe od sloboda i }e gi<br />
otstrani negativnite posledici so nejzinata primena, razmisluvawata<br />
za pohuman odnos kon osudenicite se javi kako zna~aen moment {to im<br />
dava golema nade` deka nema da ja izgubat svojata individualnost i<br />
~uvstvoto na po~ituvawe na sopstvenata li~nost. Za ostvaruvawe<br />
takov odnos kon osudenikot bea potrebni poinakvi priliki koi }e ja<br />
izmenat pretstavata za zatvorot vo koj treba da vladeat kruti i surovi<br />
pravila {to sekoga{ se poneseni od odmazdata. Vo nedostig na takvi<br />
priliki sekoj ~ekor {to zna~e{e bilo kakov obid za prilagoduvawe<br />
na zatvorskiot re`im na potrebite na osudenikot zna~e{e vehementen<br />
sudir so vladea~kata kaznena politika. Ottamu, kon site<br />
humanisti~ki idei {to bea prosledeni so iskrena `elba za prakti~na<br />
primena treba da se odnesuvame so poseben respekt i pokraj nivnite<br />
parcijalni i efemerni rezultati, za{to sekoga{ vodea kon promena<br />
~ii {to sovremeni rezultati se i otvorenite kazneno-popravni<br />
ustanovi.<br />
Od gorenavedenite pri~ini nepravedno e za~etocite na ovie<br />
ustanovi da ne se povrzat so makonokieviot obid za voveduvawe<br />
posloboden re`im na ostrovot Norfolk vo 1840 godina. Stanuva zbor<br />
za tretata faza na negoviot eksperiment na tn. kvazisloboda vo koja<br />
na osudenicite im be{e dozvoleno da imaat svoja ku}i~ka (koliba),<br />
499
sviwarnik ili koko{arnik i da mo`at slobodno i bez nadzor da se<br />
dvi`at na opredeleno podra~je. Nesporno e deka vakviot pristap<br />
zna~e{e poinakov kvalitet vo sproveduvaweto na tretmanot na<br />
osudenite lica. So nego bea sozdadeni uslovi za pottiknuvawe na<br />
osudenicite kon dobrovolno pridr`uvawe sprema opredeleni barawa,<br />
red i disciplina, zalagawe vo rabotata i razvivawe na ~uvstvoto za<br />
po~ituvawe na svojot i tu|iot imot.<br />
Od ovie po~etni idei }e proizleze i vrz niv }e se nadovrze i<br />
tretata faza na irskiot progresiven sistem vo koja pogolemiot broj<br />
avtori ja gledaat poneposrednata osnova za pojavata na sega{niot vid<br />
otvoreni ustanovi. Me|utoa, i pokraj toa {to nejzinite neposredni<br />
za~etoci gi sre}avame vo oddelenieto za slobodnici na irskiot<br />
progresiven sistem, prvata kazneno popravna ustanova od ovoj vid e<br />
osnovana vo 1885 godina vo Vicvil (Witzwil) vo [vajcarija 896) i od<br />
toga{ }e zapo~ne nejzinoto {iroko prifa}awe od strana na zemjite<br />
{to gi sledat tendenciite {to zna~at pribli`uvawe na uslovite na<br />
`ivot na onie {to vladeat na sloboda. Taka vo SAD so praktikata na<br />
izvr{uvawe na kaznata li{uvawe od sloboda vo ustanovi od otvoren<br />
vid se zapo~na vo 1926 godina i denes tie se tolku razvieni {to gi<br />
sre}avame vo razni formi kako na primer: zemjodelski farmi,<br />
otvoreni ustanovi za deca od 8 do 14 godini, konzervacioni kampovi za<br />
odr`uvawe na pati{ta i {umi, ku}i na polovina pat (half-wey house)<br />
centri za osudenici pred pu{tawe na sloboda (prelerese centers) i sl. 897)<br />
Vakvi i sli~ni ustanovi se formirani i vo Belgija po~nuvaj}i od 1933<br />
godina. Vo Anglija od 1936, [vedska od 1945, SSSR od 1963 godina 898)<br />
itn, itn. I pokraj mnogubrojnite prigovori {to od opredeleni avtori<br />
bea upatuvani protiv osnivaweto na otvorenite ustanovi denes gi<br />
sre}avame vo skori site zemji vo svetot, a na podra~jeto na porane{na<br />
Jugoslavija nivniot po~etok se vrzuva so nivnoto formirawe vo<br />
Valtura (Hrvatska) i Brestanica (Slovenija) vo 1956 godina. Ovde<br />
treba da se istakne deka i pokraj nivnoto voveduvawe vo sistemot na<br />
izvr{uvaweto na kaznite li{uvawe od sloboda vo 1956 god. ovie<br />
ustanovi se zdobija so vistinska podr{ka i normativen izraz duri so<br />
Zakonot za izvr{uvawe na krivi~nite sankcii od 1961 godina.<br />
Vo prilog na sogleduvaweto na mo`nostite na otvorenite<br />
ustanovi i nivniot razvoj zboruva i faktot {to nivnata organizacija<br />
i funkcionirawe bile predmet od poseben interes i na sobirite na<br />
me|unarodnite organizacii. Za nekoi problemi vo vrska so ovie<br />
ustanovi be{e raspravno ve}e na III Me|unaroden Kongres za krivi~no<br />
pravo i kazneni zavodi odr`an vo Rim 1885 godina. Na ovoj kongres sÒ<br />
u{te ne se spomenuvaat otvorenite ustanovi tuku se zboruva za<br />
upatuvawe na osudenite lica na rabota na ~ist vozduh. Istata ideja<br />
896)<br />
Osnivaweto na ovaa ustanova mu se pripi{uva na inicijativata na Oto Kaleras<br />
(Otto Kallerhals). Vidi: Radovanovi}, M. Otvorene kazneno-popravne ustanove, Anali,<br />
Beograd, 1960/3-4, str. 302-303.<br />
897)<br />
Vidi: Davidovi}, D. i dr. op. cit, str. 35-36 i 46-48.<br />
898)<br />
Za popravnite rabotni kolonii kako forma na otvoreni kazneno-popravni<br />
ustanovi vo biv{iot SSSR vidi: Popovi}, V. op. cit, str. 95-99.<br />
500
natamu e razrabotena na VII Kongres na navedenoto zdru`enie<br />
Budimpe{ta, 1905). Tamu e prepora~ano rabotniot tretman na<br />
opredeleni osudenici da se ostvaruva na otvoren prostor (na pole i<br />
gradili{ta). So poseben pristap kon nivnoto vistinsko zna~ewe kako<br />
faktor za unapreduvawe na penitencijarniot sistem za niv e<br />
raspravano na XII Kongres za krivi~no pravo i kazneni zavodi (Hag,<br />
1950) i na Prviot Kongres na ON za suzbivawe na zlostorstvata i<br />
postapuvawe so prestapnicite (@eneva, 1955). Na kongresot vo<br />
@eneva bea doneseni Standardnite minimalni pravila za<br />
postapuvawe so zatvorenicite vo koj se pomesteni i opredeleni<br />
pra{awa vo vrska so ovie ustanovi. Taka vo ~l. 60 t. 1 od ovie pravila<br />
se veli: "Re`imot na izdr`uvaweto na kaznata treba da se stremi kon<br />
namaluvawe na razlikite {to postojat me|u `ivotot vo zatvorot i<br />
slobodniot `ivot dokolku tie razliki poka`at streme` da ja oslabat<br />
smislata za odgovornost kaj zatvorenikot ili po~ituvawe na nivnata<br />
li~nost". Otkako se sogleduva ovaa opasnost {to proizleguva od<br />
zatvorenite kazneno-popravni ustanovi vo ~l. 63 st. 2 se utvrduva deka<br />
"Otvorenite zavodi so samiot fakt {to ne predviduvaat materijalni<br />
sredstva za obezbeduvawe protiv begstvo, tuku vo toj pogled se<br />
potpiraat vrz samoinicijativata na zatvorenicite, za gri`livo<br />
izbranite zatvorenici sozdavaat najpovolni uslovi za reklasirawe".<br />
Vrz osnova na izve{taite, referatite i diskusiite {to bea podneseni<br />
na ovoj kongres be{e usvoena i rezolucija za otvorenite kaznenopopravni<br />
ustanovi vo koi se opredeluva nivnata definicija i<br />
nejzinite osnovni karakteristiki i funkcii. So ovie i ostanatite<br />
dokumenti na me|unarodnite organizacii, otvorenite ustanovi dobija<br />
me|unarodna podr{ka i kone~no stanaa edno od pozna~ajnite sredstva<br />
vo ostvaruvaweto na resocijalizacijata na osudenite lica.<br />
Tokmu ovie idei vo vrska so otvorenite ustanovni bea i<br />
osnovnata nasoka i na na{iot zakonodavec koj se izjasnil deka tie<br />
nemaat fiziko i materijalno obezbeduvawe koe bi pretstavuvalo<br />
pre~ka za begstvo na osudenite lica i deka postapuvaweto sprema<br />
osudenite lica vo niv se zasnovuva vrz samodisciplinata i li~nata<br />
odgovornost, a nadzorot nad nivnoto dvi`ewe i rabotata go vr{at<br />
vospituva~ite i instruktorite. Na toj na~in poradi otsustvoto na<br />
materijalnoto i fizi~koto obezbeduvawe vo ovie ustanovi, zatvorenicite<br />
se izlo`uvaat na izvesni usilbi so koi }e im se sprotivstavat<br />
na streme`ite od begstvo i drugite isku{enija {to so sebe gi nosi<br />
slobodniot re`im na izdr`uvaweto na kaznata. Vo dejstvoto vrz<br />
svesta na zatvorenicite i nivnoto soznanie deka e podobro da ne se<br />
kr{at postavenite ograni~uvawa se krie zna~eweto na gorenavedenata<br />
odredba {to e naso~ena tokmu kon toa da se razvie taa svest. Me|utoa,<br />
ottamu {to sovladuvaweto na ~ovekovite isku{enija pretstavuva<br />
mnogu ~uvstvitelno podra~je na penolo{kata struktura, so tie<br />
isku{enija ne smee da se preteruva. Zatoa edno od osnovnite barawa<br />
{to se postavuvaat kaj otvorenite ustanovi se sostoi vo toa<br />
ograni~uvawata {to im se nametnuvaat na zatvorenicite da bidat<br />
odmereni vo soglasnost so nivnite mo`nosti da u~estvuvaat vo<br />
sopstvenoto prevospituvawe. Toa zna~i deka ograni~uvawata na koi se<br />
501
podlo`eni osudenicite imaat svoe opravduvawe samo ako so niv nu`no<br />
im se pomaga vo jakneweto na nivnite sposobnosti i samite da vlijaat<br />
vo procesot na svojata resocijalizacija. Ili, poinaku ka`ano,<br />
osudenite lica treba samite da u~estvuvaat vo svoeto prevospituvawe<br />
me|utoa, ograni~uvawata {to pred niv se postavuvaat treba da bidat<br />
dotolku pomali dokolku tie se posposobni samite da se vklu~at vo toj<br />
proces. So ova pravilo tesno se povrzani i vo taa smisla treba da se<br />
tolkuva i odredbata od ~l. 11 ZIS, kako i ~l. 57 od Standardnite<br />
minimalni pravila kade se veli: "Zatvorot i drugite merki koi imaat<br />
za posledica izolacija od nadvore{niot svet, se te{ki so samoto toa<br />
{to so li{uvaweto od sloboda na poedinecot mu go odzemaat pravoto<br />
da raspolaga so svojata li~nost. Izzemaj}i gi merkite na opravdano<br />
oddeluvawe i merkite za odr`uvawe na disciplinata sistemot na<br />
izdr`uvawe na kazni ne treba da go zgolemuva stradawata koi se<br />
vrzani so takvata polo`ba".<br />
3. OSNOVNI OBELE@JA I PRETPOSTAVKI ZA VISTINSKO<br />
FUNKCIONIRAWE NA OTVORENITE USTANOVI<br />
Otvorenite kazneno-popravni ustanovi pretstavuvaat nova<br />
orientacija vo izgradbata na moderniot penitencijaren sistem so<br />
posebno zna~ewe za unapreduvawe na horizontalnata klasifikacija na<br />
osudenite lica t.e. specijalizacija na opredeleni ustanovi. Tie se<br />
eden segment {to proizleguva od podelbata na kaznenite ustanovi<br />
spored stepenot na nivnoto obezbeduvawe. Ottamu proizleguva i<br />
prvoto zna~ajno obele`je na ovie ustanovi {to se sostoi vo otsustvo<br />
na materijalni (prirodni i ve{ta~ki) i fizi~ki pre~ki za begstvo.<br />
Vtorata bitna karakteristika na ovie ustanovi proizleguva od<br />
elementite vrzani za li~nosta na osudenicite i nivniot tretman {to<br />
se ostvaruva vo re`im na pogolema sloboda. Toa e re`im zasnovan vrz<br />
samodisciplinata i doverbata kon osudenite lica kako i nivnata<br />
doverba kon zaednicata i merkite {to vo nivna korist taa gi<br />
primenuva. Takviot re`im e zasnovan vrz idejata da se anga`ira<br />
svesta na osudenikot do soznanieto koe }e pretstavuva dvi`e~ka sila<br />
na negovata volja za po~ituvawe na institucionalnite pravila na<br />
odneseuvawe i prifa}awe na pozitivnite vrednosti na socijalniot<br />
`ivot.<br />
Navedenite karakteristiki mora da se posmatraat vo komplementarno<br />
edinstvo, za{to podednakvo se zna~ajni za opredeluvaweto<br />
na su{tinata na otvorenite ustanovi. Otsustvoto na bilo koj od ovie<br />
elementi avtomatski ja dezavuira taa su{tina. Ottamu ne e bez<br />
zna~ewe deka obete karakteristiki ne smeat da se gubat od vid pri<br />
koncipiraweto na bilo kakvi podelbi na ovie ustanovi. Vo taa smisla<br />
i kaj otvorenite ustanovi formirani kako posebni kazneno-popravni<br />
ustanovi i kaj otvorenite ustanovi formirani kako nivni oddelenija<br />
se raboti za ista su{tina {to vo site vidovi se stremi kon ista cel i<br />
zatoa kako takva vo celost treba da se ostvari.<br />
So predhodnata zabele{ka se dobli`ivme do mo{ne<br />
502
diskutiranoto pra{awe za uslovite i pretpostavkite {to mora da se<br />
sozdadat za da dojde do prakti~en izraz ve{to zamislenata funkcija na<br />
ovie ustanovi. Na ova mesto }e se zadr`ime samo vrz onie {to imaat<br />
pogolemo zna~ewe.<br />
Najprvin treba da se istakne problemot na adekvatniot izbor<br />
na osudenicite {to treba da bidat smesteni vo ovie ustanovi. I<br />
pokraj toa {to vo vrska so ovoj biten uslov postojat opredeleni<br />
teoretski razmisluvawa i prakti~ni iskustva, sÒ u{te ne mo`e da se<br />
tvrdi deka e dojdeno do cvrsti i kone~ni pravila. Ona za {to me|utoa,<br />
najgolemiot broj avtori imaat voedna~eni stavovi e deka<br />
smestuvaweto na osudenite lica vo ovie ustanovi ne bi trebalo da<br />
zavisi od vidot na krivi~noto delo i dol`inata na izre~enata kazna,<br />
tuku od sposobnosta na osudenikot da se prilagodi na otvoreniot<br />
re`im i so ogled na negovite li~ni osobini da bide realno<br />
o~ekuvaweto deka nema da go zloupotrebi taka {to }e dovede do<br />
povolni efekti vo negovata resocijalizacija. Se razbira deka za<br />
doa|aweto do takov zaklu~ok za li~nosta od izvonredno zna~ewe e<br />
prethodnata opservacija {to }e uka`e na nivoto na negovata<br />
inteligencija, na negovite sposobnosti da vladee so sebe i da im se<br />
sprotivstavuva na raznovidnite isku{enija, negovata emocionalna<br />
stabilnost, psihi~ka ramnote`a i ~uvstvoto za po~ituvawe na<br />
socijalnite interesi. Otkrivaweto na ovie i drugi zna~ajni osobini<br />
na osudenikot e slo`en prakti~en problem, za{to teoretski e mo`no<br />
sekoe osudeno lice da poseduva ili, barem da simulira del od<br />
osobinite {to davaat nekakva garancija deka nema da ja zloupotrebi<br />
podadenata raka za polesna socijalna readaptacija. Iskustvoto<br />
me|utoa, poka`uva deka opredeleni kategorii osudenici poseduvaat<br />
takva psiholo{ka struktura od koja mo`e da se zaklu~i deka nema da se<br />
zloupotrebi uka`anata doverba. Vo taa smisla se naglasuva deka vo<br />
uslovi na sloboden re`im mo`at lesno da se vklu~at storitelite na<br />
nebri`ni dela, na dela storeni so pre~ekoruvawe na nu`na odbrana<br />
ili vo krajna nu`da, lica so naru{eno zdravje i postari osudenici,<br />
soobra}ajni delinkventi, storiteli {to za prv pat se osudeni za<br />
polesni krivi~ni dela. Poa|aj}i od li~nosta na osudenikot vo ovie<br />
ustanovi mo`at da ja izdr`uvaat kaznata i lica osudeni za drugi<br />
krivi~ni dela osobeno po izdr`uvaweto na nejziniot del vo druga -<br />
zatvorena ili poluotvorena ustanova. Toa zna~i deka upatuvaweto na<br />
osudenite lica vo otvoreni ustanovi mo`e da bide izvr{eno direktno<br />
(neposredno), {to zna~i vedna{ po pravosilnosta na presudata ili<br />
indirektno (posredno), t.e. po izvr{uvaweto na del od kaznata vo<br />
zatvorena ili poluotvorena ustanova, odnosno zatvoreno ili<br />
poluotvoreno oddelenie na ustanova od op{t vid.<br />
Od druga strana za nekoi kategorii na delinkventi ne mo`e<br />
vedna{ da se odlu~i za nivnoto rasporeduvawe vo otvoreni ustanovi<br />
bez posebno prodlabo~eno prou~uvawe na li~nosta. Stanuva zbor za<br />
povratnici (osobeno pove}ekratnite), storiteli na osobeno te{ki<br />
dela {to predizvikale zgrozuvawe kaj javnosta, notorni alkoholi-<br />
~ari, psihopati, seksualno nastrani i drugi prestapnici {to mo`at<br />
lo{o da deluvaat vrz zatvorenicite. Za niv ne se prepora~uva<br />
503
direktno tuku samo eventualno posredno upatuvawe vo ovie ustanovi i<br />
toa samo ako poka`ale posebno odnesuvawe {to se bazira vrz<br />
su{tinska promena na nivnite karakterni crti. Od seto ova me|utoa,<br />
ne smee da se sfati kako {to toa, vpro~em, ~esto se slu~uva, deka<br />
odlukata za ili protiv opredeleno rasporeduvawe zavisi od toa dali<br />
osudenikot mu pripa|a na opredelen tip na zlostornik. Kriteriumite<br />
za takov izbor ne treba da zivisat od pripadnosta kon nekoja<br />
krivi~nopravna (legalna) ili kriminolo{ka kategirija, tuku od<br />
osobinite na li~nosta otkrieni so nau~no fundirani metodi od<br />
strana na kompententni i stu~ni lica. Opredelbata spored koja<br />
pojdovnata osnova za upatuvawe na osudenicite treba da bidat<br />
subjektivnite svojstva na osudenikot utvrdeni pri opservacijata e<br />
intencija i na ~l. 35 ZIS. Vo ovoj ~len se veli: "Vo ustanova od<br />
otvorten vid se izvr{uva kaznata zatvor za osudeni lica za site<br />
krivi~ni dela izvr{eni od nebri`nost i za drugi krivi~ni dela za<br />
osudeni lica na kazna zatvor do 5 godini dokolku osnovano mo`e da se<br />
o~ekuva deka postapuvaweto vo ovie ustanovi odgovara na karakterot<br />
na krivi~noto delo i li~nosta i deka vo ovoj vid ustanova so ~uvstvo<br />
na li~na odgovornost }e gi izvr{uvaat svoite obvrski i nema da go<br />
zloupotrebat prestojuvaweto".<br />
Slednata pretpostavka za pravilno funkcionirawe na<br />
otvorenite ustanovi e povrzana so pravilniot izbor, ostru~enosta i<br />
spremnosta na personalot vistinski da go prifati i da umee da<br />
odgovori na specifi~nite barawa i zada~i {to vo ovie ustanovi se<br />
postavuvaat pred niv. Vospituva~ite vo ovie ustanovi treba da bidat<br />
spremni i sposobni da go prifatat konceptot vrz koj e zasnovan<br />
tretmanot, nadzorot i site aktivnosti vo ovie ustanovi i da gi<br />
po~ituvaat potrebite na sekoj osudenik.<br />
Za pravilno funkcionirawe na otvorenite ustanovi ne e bez<br />
zna~ewe i nivnata polo`ba kako i nivnata arhitektonska konstrukcija.<br />
Ovie ustanovi treba da bidat locirani vo blizina na gradskite<br />
naselbi i da raspolagaat so pogodni prostorni uslovi za prestoj i<br />
vr{ewe na rabotnite aktivnosti, kulturno-prosvetnata rabota i<br />
zabavniot `ivot voop{to.<br />
Otvorenite kazneno-popravni ustanovi mo`at da bidat celosno<br />
samostojni ili vo sostav na kazneno-popraven dom kako negova posebna<br />
edinica. I pokraj toa {to vakvata podelba e prepora~ana i op{to<br />
prifatena u{te na II Kongres na ON za spre~uvawe na<br />
kriminalitetot i postapuvawe so prestapnicite vo London 1960<br />
godina, moe mislewe e deka otvorenite ustanovi po pravilo treba da<br />
bidat samostojni. Toa proizleguva ottamu {to so samostojnosta na<br />
ustanovata i na nejzninata uprava e mo`no pocelosno da se<br />
ostvaruvaat postavenite zada~i bez optovarenost so stereotipite od<br />
raboteweto vo klasi~nite kazneni domovi {to ~esto, svesno ili<br />
nesvesno se prenesuvaat vo ovie sredini. Na toj na~in se izdvojuva<br />
posebnosta na postapuvaweto i razvojot na oblicite i metodite na<br />
prevospitniot tretman i osposobuvaweto na kadri za nivnoto uspe{no<br />
sproveduvawe. So sozdavaweto i razvojot na samostojni otvoreni<br />
ustanovi tie dobivaat na svoeto zna~ewe i vo svesta na javnosta kako<br />
504
moderna institucija od prevospiten vid. Na toj na~in se ovozmo`uva i<br />
menuvawe na stigmatizira~kiot odnos na javnosta kon osudenite lica<br />
za polesni krivi~ni dela {to e osobeno va`no za nivnoto pouspe{no<br />
prifa}awe na sloboda.<br />
4. PREDNOSTI I NEDOSTATOCI NA OTVORENITE USTANOVI<br />
Kako izraz na sovremenata koncepcija vo izvr{uvaweto na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda so otvorenite ustanovi se javi i realna<br />
nade` za nadminuvawe na retribucijata, stradaweto i drugite<br />
nedostatoci na dotoga{nite zatvori. Taa nade` vo literaturata otide<br />
dotamu deka otvorenite ustanovi vo celost }e gi zamenat ustanovite<br />
od zatvoren vid. Nasproti ovoj optimizam kaj opredeleni avtori se<br />
pojavi skepticizam vo mo`nostite na ovie ustanovi. Vo odbranata na<br />
svoite stavovi i ednite i drugite ponudija brojni argumenti {to<br />
treba da go pottiknat nivniot natamo{en razvoj, odnosno da dovedat<br />
do nivno reducirawe ili definitivno napu{tawe. Me|u argumentite<br />
na privrzanivcite na otvorenite ustanovi se iskristaliziraa<br />
slednite momenti:<br />
- Otvorenite ustanovi pru`aat povolni uslovi za individualizacija<br />
na kaznata i realizacija na celite na kaznata.<br />
- Re`imot vo ovie ustanovi vodi kon smaluvawe na te{kotiite<br />
na zatvorskiot `ivot, sozdavawe pohumani odnosi vo zatvorskiot<br />
sistem, podobruvawe na op{tata emocionalna sostojba vo ustanovite i<br />
odr`uvawe na duhovnoto i fizi~koto zdravje na zatvorenicite.<br />
- @ivotnite uslovi vo ovie ustanovi vo golema mera se<br />
dobli`uvaat do uslovite {to vladeat na sloboda zaradi mo`nostite<br />
vo vrska so komunikaciite i odr`uvaweto na vrskite so nadvore{niot<br />
svet.<br />
- Izdr`uvaweto na kazanata vo ovie ustanovi e poekonomi~no<br />
za{to ne treba da se tro{at sredstva za materijalno (ogradni yidovi,<br />
sigurnosni uredi itn) i fizi~ko (plata, uniformi, oru`je za<br />
stra`arskiot personal) obezbeduvawe i drugi izdatoci so koi se<br />
optovareni kazneno-popravnite domovi od op{t vid.<br />
- Vo otvorenite ustanovi slabee stigmatizira~koto dejstvo na<br />
kaznata vrz osudenikot itn, itn.<br />
Nasproti ova protivnicite na otvorenite ustanovi tvrdat deka<br />
so niv se anulira generalnopreventivnoto dejstvo na zatvorskite<br />
ustanovi za{to slobodata {to tamu se uka`uva ne mo`e stimulativno<br />
da deluva vrz potencijalnite delinkventi za vozdr`uvawe od vr{ewe<br />
krivi~ni dela. Kon ovie ustanovi se upateni i prigovorite deka so<br />
ogled na povolnite uslovi {to im se nudat na osudenicite se<br />
otstapuva od idejata na pravi~nost pri kaznuvaweto. Sledniot<br />
argument {to ~esto se koristi e deka vo uslovi na sloboden re`im<br />
osudenite lica se stavaat pred golemi isku{enija za masovni begstva<br />
na koi ne mo`at da im odoleat. Natamu se tvrdi, deka ovie ustanovi<br />
sozdavaat mo`nost za nepo`elni dopiri na osudenicite so<br />
nadvore{nata okolina na ustanovata, so {to se zgolemuva opasnosta<br />
505
od lo{o vlijanie vrz okolinata i se olesnuva vr{eweto krivi~ni<br />
dela od strana na ovie osudenici. Kone~no se prigovara deka ovie<br />
ustanovi ne mo`at da gi zadovolat site teoretski barawa vo odnos na<br />
osudenicite, a osobeno onie {to se povrzani so uspe{no vr{ewe na<br />
osudeni~ka rabota.<br />
Na prvite dva prigovori privrzanicite na otvorenite<br />
ustanovi odgovaraat deka so niv ne se vodi smetka za celite na<br />
sovremenoto kaznuvawe i humano postapuvawe so osudenicite i deka se<br />
zaborava deka i vo niv osudenicite se li{eni od sloboda i pritoa se<br />
dol`ni da rabotat i da se rakovodat od brojni pravila. Za razlika od<br />
osudenicite vo zatvorenite ustanovi kade najgolemiot del od<br />
obvrskite se ispolnuvaat pod pritisok na prisilba vo otvorenite<br />
ustanovi se koristi silata na zajaknatite moralni obvrski na<br />
osudenicite zasnovani vrz nivnata svest i volja za samodisciplinirano<br />
odnesuvawe. Ostanatite argumenti protiv otvorenite ustanovi<br />
gi pobiva samata praktika. Taka, na primer, begstvata od ovie ustanovi<br />
se mnogu retka pojava {to se temeli vrz soznanieto deka takvata<br />
zloupotreba zna~i avtomatsko prerasporeduvawe vo zatvorena<br />
ustanova. Kon ovaa "opasnost" treba da se dodadat i pretpostavenite<br />
ekscesni povedenija {to lesno se eliminiraat so koristewe na<br />
predupreduva~koto dejstvo na pravilniot izbor na osudenicite {to<br />
treba da prestojuvaat vo ovie ustanovi. Vo odnos na posledniot<br />
prigovor, privrzanicite na ovie ustanovi istaknuvaat deka tuku se<br />
raboti za organizacioni i kadrovski pra{awa {to navistina<br />
pretstavuvaat problem, no koj so adekvatna i strpliva kaznena<br />
politika mo`e sekoga{ uspe{no da se re{i.<br />
506
G L A V A IV<br />
OBLICI, METODI I SREDSTVA ZA<br />
SPROVEDUVAWE NA TRETMANOT NA OSUDENITE<br />
LICA<br />
I. OBLICI NA TRETMAN<br />
1. OSUDENI^KA RABOTA<br />
a) Rabotata kako komponenta na resocijalizacijata na osudenite<br />
lica<br />
Za toa {to pretstavuva trudot od aspekt na ekonomskiot,<br />
kulturniot i politi~kiot prosperitet i voop{to za op{tiot op{testven<br />
razvitok i progres na edna zaednica na ova mesto bi bilo<br />
izli{no da se zboruva, bidej}i vo sovremenoto op{testvo ne postojat<br />
faktori {to ne se svesni za negovite eklatantni prednosti. Ova }e<br />
bide dovolno ako uka`eme {to zna~i vrabotuvaweto vo pogled na<br />
najelementarnite delovi na edno op{testvo, odnosno vo pogled na<br />
~ovekot i negovite op{testveni odnosi koi {to se nezamislivi bez<br />
~ovekovoto u~estvo vo procesot na proizvodstvoto kako osnova na site<br />
drugi odnosi {to go so~inuvaat globalnoto op{testvo i istovremeno<br />
ja objasnuvaat dinamikata na op{testvenite procesi.<br />
Imeno, so vrabotenosta se ostvaruva procesot na proizvodstvoto<br />
na materijalnite i duhovni dobra, odnosno preku procesot na<br />
trudot kako celishodna dejnost na ~ovekot se sozdavaat upotrebni<br />
vrednosti. Vrabotuvaweto zna~i go pretpostavuva trudot voop{to<br />
kako socijalna dejnost od ~ie ostvaruvawe zavisi, pred sÒ, ~ovekovata<br />
egzistencija, a potoa i zadovoluvaweto na site drugi potrebi za<br />
negovo ostvaruvawe i razvivawe kako generi~ko su{testvo. Za<br />
egzistencionalnata uloga na trudot kako dejnost bez koja ne mo`e da<br />
se zamisli ~ovekoviot `ivot mnogu e pi{uvano osobeno od klasicite<br />
na marksizmot koi, vsu{nost, i prvi go sogledaa negovoto vistinsko<br />
zna~ewe. Spored niv trudot, pred sÒ, e proces me|u ~ovekot i<br />
prirodata, proces vo koj ~ovekot so svojata sopstvena aktivnost ja<br />
ovozmo`uva, regulira i nadzira svojata razmena na materijata so<br />
prorodata. Sprema prirodata toj sam istapuva kako prirodna sila. Toj<br />
gi pokrenuva prirodnite sili na svoeto telo, racete i nozete, glavata<br />
i dlankite za da prirodnata materija ja prilagodi na sebe vo oblik<br />
upotrebliv za negoviot `ivot. So toa {to so ova dvi`ewe deluva na<br />
prirodata nadvor od sebe i ja menuva, toj voedno ja menuva i svojata<br />
507
sopstvena priroda. Toj gi razviva silite {to dremat vo nea i nivnata<br />
igra ja pot~inuva na svojata vlast 899) . Trudot go sozdade ~ovekot i<br />
negoviot svet (humaniziranata priroda i op{testvoto) i sekoj moment<br />
povtorno go proizveduva 900) . Od ovie dva citati ne e te{ko da se<br />
sogleda deka trudot e onoj osnoven uslov bez koj ne mo`e da se zamisli<br />
razvojot na prorodata, op{testvoto i ~ovekot kako poedinec, za{to<br />
trudot e tvorec na site materijalni i kulturni dobra i vrednosti.<br />
Rabotata e izvor na site bogatstva, velat politi~kite ekonomisti. Toj<br />
e navistina toa zaedno so prirodata koja {to mu ovozmo`uva<br />
materijal {to povtorno go pretvora vo bogatstvo, no toj e u{te<br />
beskrajno pove}e od toa, toj e prv, osnoven uslov za sevkupniot ~ove~ki<br />
`ivot i vo tolkava mera {to vo izvesna smisla morame da ka`eme -<br />
rabotata go sozdade ~ovekot 901) . Preku trudot ~ovekot gi ostvaruva<br />
svoite sopstveni sposobnosti, a sposobnosta na ~ovekot so svojata<br />
sopstvena dejnost da sozdava orudija na trudot so koi mo`e da deluva<br />
na predmetite na trudot e tokmu ona {to ~ovekot go razlikuva od site<br />
drugi su{testva. Negoviot trud e svesen i celishoden i se vr{i vo<br />
nasoka kon prorodata so cel za nejzino menuvawe i prilagoduvawe kon<br />
individualnite i op{testvenite potrebi, odnosno kon proizveduvawe<br />
na upotrebni vrednosti na svesen i odnapred planiran na~in za<br />
organizirano vladeewe so nadvore{nata priroda. Od seto toa se glada<br />
deka trudot se manifestira na site podra~ja na ~ovekoviot `ivot i<br />
pretstavuva glaven uslov na negoviot opstanok. A toa zna~i za da mo`e<br />
~ovekot da proizveduva, odnosno preku svojata sopstvena dejnost da se<br />
ostvaruva kako generi~ko su{testvo nu`no e potrebno da bide vo<br />
neposreden kontakt so sredstvata za proizvodstvo. Vo na{eto<br />
op{testvo toa go ovozmo`uva vrabotuvaweto koe {to na ~ovekot mu<br />
dozvoluva so svojot trud slobodno da gi vr{i onie dejnosti {to za<br />
nego zna~at egzistencija i steknuvawe i afirmacija na negovata<br />
op{testvena polo`ba.<br />
Zna~aen e me|utoa, faktot deka vo na{ata op{testvena<br />
stvarnost sÒ u{te ne se ovozmo`eni uslovi za vistinsko vrabotuvawe<br />
na site ~lenovi na na{ata zaednica. Zatoa Ustavot na Republika<br />
Makedonija gi utvrduva obvrskite na zaednicata vo pogled na<br />
sozdavaweto preduslovi i garanici za ostvaruvawe na pravoto na<br />
vrabotuvawe i drugi garanici {to stojat vo vrska so toa pravo 902) .<br />
Me|utoa, na sega{niot stepen na op{testveniot razvoj ova pravo na<br />
gra|anite ne mo`e da se izedna~i so pravo na sekoj rabotosposoben<br />
~ovek da mu dade rabotno mesto, odnosno da mu se ovozmo`i<br />
vrabotuvawe. Toa vo dene{ni uslovi ne e mo`no, za{to vrabotuvaweto<br />
zavisi od materijalnite mo`nosti na poedini podra~ja na na{ata<br />
899)<br />
Marks, K. Kapital, BIGZ, Beograd, 1971, str. 138.<br />
900)<br />
Balti}, A. i Despotovi}, M. Osnovi radnog prava Jugoslavije , Savremena administracija,<br />
Beograd, 1976, str. 353.<br />
901)<br />
Marks, K. i Engels, F. Izbrana dela, Kultura, Beograd, 1950, str. 73.<br />
902)<br />
Spored ~l. 34 od Ustavot na RM (SV RM 1991/52), "Gra|anite imaat pravo na<br />
socijalna sigurnost i socijalno osiguruvawe utvrdeni so zakon i so kolektiven<br />
dogovor".<br />
508
zemja. Toa ne e mo`no i zatoa {to za otvarawe na novi rabotni mesta i<br />
priem na rabota samostojno odlu~uvaat dr`avnite organi i<br />
privatnite pretprijatija. Ona {to Ustavot na RM od 1991 godina<br />
natamu go garantira e i toa deka sekoj ima pravo na rabota, za{tita<br />
pri raboteweto i materijalno obezbedenost za vreme na privremena<br />
nevrabotenost. So Ustavot isto taka se garantira deka sekomu pod<br />
ednakvi uslovi mu e dostapno sekoe rabotno mesto 903) .<br />
Rezimiraj}i gi gornite navodi doa|ame do slednite konstatacii.<br />
Ulogata na trudot za op{testvoto vo celost e od fundamentalno<br />
zna~ewe. Toa se glada preku ekonomskata, sociokulturnata i<br />
eti~kata funkcija {to se realizira preku neposrednoto ostvaruvawe<br />
na trudot, niz vrabotuvawe. Ekonomskata funkcija na vrabotuvaweto<br />
ovozmo`uva zadovoluvawe na materijalnite potrebi na ~ovekot i<br />
op{testvoto. Sociokulturnata funkcija na trudot i vrabotuvaweto se<br />
ostvaruva preku takvo realizirawe {to ovozmo`uva razvivawe na<br />
me|usebnite osnosi me|u lu|eto vo procesot na proizvodstvoto, koi od<br />
svoja strana gi ovozmo`uvaat site drugi odnosi i interpersonalnata<br />
razmena na iskustva so zbogatuvawe na li~nosta na ~ovekot. I na<br />
krajot, eti~kata funkcija na trudot i vrabotuvaweto se izrazuva<br />
preku toa {to vo sovremenoto op{testvo trudot stanuva merilo na<br />
vrednosta na sekoj poedinec. Toa e sredstvo so koe ~ovekot steknuva<br />
svoja samostojnost, verba vo sebe i vo svoite sopstveni sili 904) .<br />
Op{toto zna~ewe na trudot i vrabotuvaweto se prenesuva i vo<br />
ramkite na penitencijarnite ustanovi. I tuka trudot e primaren<br />
faktor na socijalnata realnost: organizairana dejnost so koja<br />
~ovekot ja menuva prirodata i svetot {to go opkru`uva, a so toa ja<br />
menuva i svojata svest i sopstvena priroda. Ovde me|utoa, e<br />
specifi~no deka trudot, odnosno rabotata na osudenite lica<br />
pretstavuva primaren faktor za nivnoto vospituvawe i prevospituvawe.<br />
Za op{testvoto ne e najva`no so osudeni~kiot trud da se<br />
postigne zgolemuvawe na mo}ta vrz prirodata, odnosno zgolemuvawe na<br />
materijanite bogatstva i efikasnosta na trudot. Najva`no e<br />
rabotniot proces vo kazneno-popravnite ustanovi da se vr{i pod<br />
uslovi {to se adekvatni na ~ovekovata priroda, za{to na toj na~in se<br />
doveduva vo direktna korelacija so ostvaruvaweto na celta na kaznata.<br />
Vo ovaa smisla trudot treba da se javi kako kategorija {to e is~istena<br />
od sekakva prisilba i da stane vrednost vo koja e proektirana svesta i<br />
imaginacijata, potrebite i `elbite na osudenikot zaradi<br />
celesoobrazno sozdavawe so koe se obzema i menuva kompletnoto<br />
~ovekovo su{testvo. Vo naveduvaweto na osudenikot vrz svojata<br />
dejnost da gleda kako vrz predmet na sopstvena svest i volja, vsu{nost,<br />
se krie su{tinata na rabotata kako komponenta na resocijalizacijata<br />
na osudenite lica. Samo toga{ koga rabotata e opredelena kako<br />
prirodna nu`nost, kako neophodna pretpostavka na egzistencijata i<br />
ostvaruvaweto na komunikaciite so drugite lu|e, vr{eweto na<br />
903)<br />
Vidi: ~l. 32 st. 1 i 2 od Ustavot na RM.<br />
904)<br />
Vidi: Vukadinovi}, B. Neki problemi osu|eni~kog rada, Zbornik IKSI, Beograd, 1972/1,<br />
str. 281.<br />
509
osudeni~kiot trud stanuva vrednost koja proizleguva od su{tinata na<br />
~ovekovoto postoewe i potvrduvawe. Samo takvata rabota {to ne e<br />
uslovena od pritisokot na nadvore{nite nu`nosti, rabotata {to ne<br />
zna~i administrativen pritisok tuku samostojno prifaten pottik za<br />
samopotvrduvawe, mo`e da vodi kon ostvaruvaweto na<br />
resocijalizacijata.<br />
b) Razvoj na penolo{kite koncepcii za osudeni~kiot trud<br />
Vo sovremeni uslovi osudeni~kata rabota se smeta za primaren<br />
i najefikasen oblik na tretman na osudenite lica. So negovo<br />
ostvaruvawe vo kazneno-popravnite ustanovi se ovozmo`uva<br />
odr`uvawe i steknuvawe na rabotni naviki i stru~ni znaewa,<br />
izbegnuvawe na {tetnite posledici od prestojot vo zatvorot i polesno<br />
vklu~uvawe vo `ivotot na sloboda. Vakviot karakter na<br />
osudeni~kata rabota se oformi niz eden dolg evolutiven proces {to<br />
vo ovaa oblast zavise{e od razvojot na sfa}awata za celite na<br />
kaznata. Konceptite za osudeni~kata rabota, vsu{nost, mo`at da se<br />
prosledat niz tri razvojni fazi: rabota kako kazna, rabota kako<br />
dopolnitelen element na kaznata i rabota kako oblik na<br />
resocijalizacijata na osudenite,<br />
Prvata faza ja karakterizira sfa}aweto deka rabotata<br />
pretstavuva sredstvo na prisilba, odnosno represija sprema osudenikot.<br />
Ovaa koncepcija datira od najranite periodi koga vrz<br />
fizi~kata rabora na ~ovekot voop{to se gleda{e so poni`uvawe i<br />
trae do krajot na XVIII vek 905) .<br />
Poznato e deka osudenite lica vo Egipet bea prisiluvani da<br />
rabotat vo rudnicite i vrz izgradbata na piramidite. Pokraj<br />
crn~eweto vo rudnicite osudenite lica bea ~esto anga`irani i vrz<br />
izgradbata na razni utvrduvawa (Grcija), na zamjodelski raboti<br />
(Sicilija) i vo kaznenite kolonii (Rim) 906) .<br />
So pojavata na prvite zatvori te{kata fizi~ka rabota kako<br />
sredstvo za poni`uvawe na osudenicite zapo~na da se pomestuva i vo<br />
niv. Amsterdamskiot zatvor od 1595 god. e prviot kaznen zavod vo koj<br />
za osudenicite be{e organizirana naporna rabota. Sleduva izgradbata<br />
na zavodot vo Bremen (1609) {to be{e namenet za zatvorawe na<br />
siroma{ni i nevraboteni lica, sitni kriminalci i maloletnici. Od<br />
1613 datira kazneniot zavod vo Libek namenet za vr{ewe prisilna<br />
rabota na pita~i i maloletnici. Vo poznatiot zavod vo Hamburg (1622)<br />
be{e postavena predilnica, a vo 1710 vo Berlin be{e osnovan kaznen<br />
zavod vo koj pokraj predilnica postoe{e i strugarska rabotilnica. I<br />
vo Vienskiot kaznen zavod od 1670 namenet za skitnici i pita~i be{e<br />
905)<br />
Sfa}aweto na rabotata kako kazna vo prv red se javi pod vlijanie na religioznite<br />
sfa}awa koi rabotata ja tretiraat kako bo`ja kazna, kako sredstvo za is~istuvawe na<br />
~ovekot od grevovite (spored religioznoto u~ewe Adam na primer, po~nal da raboti<br />
otkako za grevot bil proteran od rajot). Atanackovi}, D. <strong>Penologija</strong>, str. 193.<br />
906)<br />
Vidi: Eliot, M. Zlo~in u savremenom dru{tvu, str. 564.<br />
510
vovedeno vr{ewe na makotrpna i sramna rabota 907) . Vo Anglija od<br />
vremeto na Elizabeta nevrabotenite lica bea prisiluvani da vr{at<br />
te{ki fizi~ki raboti, a podocna (1575-1576) se pristapi kon<br />
osnovawe na tn. zasolni{ta kade mo`e{e da bidat upatuvani i lica<br />
{to ostanale bez vrabotuvawe. Vakvata praktika dovede i do<br />
temni~koto zatvorawe na skitnici so prisilba kon makotrpna rabota<br />
i vo SAD 908) .<br />
Osnovnite obele`ja na rabotata kako kazna bea nejzinata<br />
prisilnost i surovost, vr{ewe pod izrazeno nehumani i poni`uva~ki<br />
uslovi i bez kakov i da e nadomest, a od XVI vek vo oddelni dr`avi vo<br />
svetot i najzinata beskorisnost 909) .<br />
Vtorata faza go opfa}a periodot od pojavata na kaznite<br />
li{uvawe od sloboda kon krajot na XVIII vek i trae do po~etokot na<br />
XX vek. Vo ovaa faza li{uvaweto od sloboda se tretira kako kazna a<br />
prisilnata rabota vo kaznenite ustanovi kako dopolnuvawe na taa<br />
kazna, kako dodatna kazna {to treba da go zgolemi retributivniot<br />
efekt od li{uvaweto od sloboda. Vakviot karakter na osudeni~kata<br />
rabota se zdobi i so zakonodaven izraz vo onie dr`avi vo koi be{e<br />
mo`na organizacijata na bilo kakva rabota vo penitencijarnite<br />
ustanovi. Nejzinoto voveduvawe be{e motivirano i od potrebata da se<br />
otstrani bezdeli~eweto {to go naru{uva redot i disciplinata i<br />
potrebata da se ostvarat opredeleni prihodi za kaznenata ustanova.<br />
Me|utoa, zaradi prisilbata, iscrpuva~kiot karakter na rabotata i<br />
nejzinoto vr{ewe bez nadomest, nejzinata su{tina i natamu ostana<br />
gola represija.<br />
Tretata faza se javuva vo po~etokot na XX vek. Vo ovaa faza<br />
rabotata ne se tretira kako kazna nitu kako dopolnitelen element na<br />
kaznata tuku kako oblik na tretman, kako integralen del na<br />
postapuvawe so osudenikot zaradi negova resocijalizacija. Spored<br />
ovaa koncepcija vrz koja po Vtorata Svetska vojna se temelat<br />
zakonodavnite re{enija vo najgolemiot broj zemji vo svetot, rabotata<br />
poa|a od prirodata i socijalnoto bitie na ~ovekot i od potrebata za<br />
negovata tvore~ka afirmacija.<br />
Za izgradbata na vakviot moderen pristap kon osudeni~kiot<br />
trud od ogramno zna~ewe bea raspravite {to vo vrska so ovoj problem<br />
bea pokrenati vrz me|unaroden i doma{en plan. Na ova mesto<br />
potsetuvame deka Me|unarodnata zatvorska komisija za pra{awata na<br />
rabotata i nagraduvaweto na osudenite lica rasprava{e na deset od<br />
dvanaeste odr`ani kongresi 910) . Za osudeni~kata rabota be{e<br />
diskutirano i na I i II Kongres na ON za prevencija na krimina-<br />
907)<br />
Za osnivaweto na ovie i nekoi drugi zavodi od toa vreme vidi pove}e kaj Ogrizovi},<br />
M. Osnovi penolo{ke andragogije, str. 15 i natamu.<br />
908)<br />
Vidi: Eliot, M. op. cit, str. 564.<br />
909)<br />
Za tn. vodenici so ~ove~ka sila" (primenuvani vo Anglija do 1918) i "pravewe na<br />
mali od golemi" (primenuvani vo SAD do 1930) kako formi na svirepo ma~ewe i<br />
bespolezno argatuvawe izmisleno vo prv red zaradi kazna vidi: Eliot, M. op. cit, str. 570.<br />
910)<br />
Pove}e za toa vidi: Popovi}, V. Sistem izvr{enja.... str. 219-222.<br />
511
latitetot i postapuvawe so zatvorenicite 911) . Na prviot od ovie<br />
kongresi (@eneva, 1955) se doneseni Standardnite minimalni pravila<br />
za postapuvawe so zatvorenicite vo koi vo odredbite od ~l. 71-76 se<br />
uredeni temelite na sovremenata koncepcija na osudeni~kata rabota.<br />
Na ovoj kongres e donesena i rezolucija za osudeni~kata rabota 912) . I<br />
na vtoriot kongres vo London 1960 god. be{e donesena rezolucija vo<br />
koja se sodr`ani zna~ajni preporaki za osudeni~kiot trud, me|u koi i<br />
za negovoto vklu~uvawe vo nacionalnoto stopanstvo so {to<br />
definitivno mu e priznata va`nosta kako i na trudot {to go vr{at<br />
slobodnite gra|ani.<br />
Vo ovaa smisla od posebno zna~ewe se i zaklu~ocite usvoeni na<br />
prvoto i tretoto sovetuvawe na Zdru`enieto za penologija na SFRJ<br />
odr`ani vo Pula 1970 i 1975 godina. Za razre{uvawe na del od<br />
problemite na osudeni~kata rabota nesomnen e pridonesot i na dvete<br />
sovetuvawa na Zdru`enieto za penologija na Makedonija {to bea<br />
odr`ani vo Tetovo 1976 i Ohrid 1987 godina.<br />
Toa {to vo sovremeni uslovi osudeni~kata rabota sodr`i<br />
elementi na prisilba e fakt {to i natamu uka`uva na nejzinata<br />
retributivna su{tina. Zakonskata regulativa {to vo kaznenopopravnite<br />
ustanovi garantira opredeleni prava vo vrska so i od<br />
rabotata e me|utoa, nesporna pridobivka {to vo golem del ja ubla`uva<br />
taa su{tina. Ottamu se veli deka celta na sovremeniot koncept na<br />
osudeni~kata rabota ne e vo toa da se vlo{i polo`bata na osudenikot<br />
za vreme na izdr`uvaweto na kaznata kako {to toa be{e slu~aj vo<br />
porane{nite pre`iveani penitencijarni sistemi, tuku so nejzina<br />
pomo{ osudenite lica da go so~uvaat ili da se steknat so rabotni<br />
naviki i rabotna sposobnost i na toj na~in trajno da se osposobat za<br />
korisen `ivot na sloboda.<br />
v) Sistemi na organizacija na osudeni~kiot trud<br />
Vo pogled na organizacijata na osudeni~kata rabota vo<br />
kazneno-popravnite ustanovi postojat pomali ili pogolemi razliki<br />
vo poedini zemji, a vo nivni ramki i vo oddelni istoriski periodi.<br />
Tie ralzliki se usloveni od op{testveno politi~koto ureduvawe, od<br />
stepenot na stopanskata razvienost i drugite ekonomski uslovi na<br />
edna zemja, kako i od usvoeniot koncept za celite na izvr{uvaweto na<br />
kaznite li{uvawe od sloboda i sfa}awata za celite na osudeni~kiot<br />
trud. Vo nastojuvawe da se sumiraat i poka`at postojnite sistemi i da<br />
se diferenciraat nivnite osnovni karakteristiki napraven e obid za<br />
nivno pregledno nabrojuvawe. Toj pregled u{te vo 1955 godina e<br />
izraboten od Oddelenieto za ekonomski pra{awa na ON. So nego site<br />
sistemi na organizacija na osudeni~kata rabota se podeleni vo dve<br />
grupi spored u~estvoto na privatniot ili dr`avniot interes vo niv.<br />
Vo prvata grupa sistemi vo koi e prisuten privatniot interes se<br />
911)<br />
Vidi: ibid, str. 221-222.<br />
912)<br />
Vidi: Rad osu|enika u kaznenim zavodima, Arhiv, Beograd, 1956/4, str. 509-511.<br />
512
pomesteni: sistemot na zakup, sistemot na dogovor i sistemot na<br />
rabota po edinica proizvod. Vtorata grupa ja so~inuvaat sistemi vo<br />
koi u~estvuva dr`avniot interes. Toa se: sistem na rabota za smetka<br />
na dr`avata, sistem na rabota za potrebi na dr`avata, sistem na javni<br />
raboti i sistem na rabota vo pretprijatie na sloboda.<br />
va) Sistemi vo koi u~estvuva privatniot interes<br />
1. Sistem na zakup. Ovoj sistem se sostoi vo toa {to dr`avata<br />
mu otstapuva (iznajmuva) opredelen broj na osudeni lica na privaten<br />
pretpriema~ koj, po pravilo, vo celost ja organizara i nadzira<br />
nivnata rabota i za toa pla}a opredelena suma pari 913) . Na toj na~in se<br />
ovozmo`uva osudenite lica da rabotat tamu kade {to toa }e im go<br />
odredi zakupodava~ot. Nivnata rabota obi~no se vr{i nadvor od<br />
kaznenata ustanova, a no}e se minuva vo, ili nadvor od ustanovata.<br />
Vakviot sistem na rabotno anga`irawe e najefitin i<br />
najprifatliv za dr`avata (zakupodva~ot) za{to toj nema nikakvi<br />
tro{oci okolu organizacijata na rabotata. Od druga strana zakupuva~ot<br />
ima golema korist za{to na ovoj na~in doa|a do efitina<br />
rabotna sila {to ja pla}a zna~itelno pomalku odo{o onaa {to bi ja<br />
na{ol na slobodniot pazar na trudot.<br />
Osnoven problem na ovoj sistem e {to osudenite lica po<br />
pravilo se izlo`eni na bezdu{na eksploatacija od privatnite<br />
rabotodava~i. Gledaj}i da izvle~at maksimum od nivnoto rabotno<br />
anga`irawe tie voop{to ne vodat gri`a za vospitnite efeti od<br />
trudot, a so ogled na vidot na dejnosta nitu za ostru~uvawe na<br />
osudenite 914) . Od tie pri~ini vo svetot e prisutno radikalno napu{tawe<br />
na ovoj sistem. Denes se sre}ava vo mal broj dr`avi (Anglija,<br />
Danska, Francija, Holandija, Avstrija) no, samo za opredeleni<br />
kategorii na osudenici, na ograni~eno vreme i prete`no za vr{ewe na<br />
zemjodelski dejnosti.<br />
2. Sistem na dogovor. Sistemot na dogovor se sostoi vo toa {to<br />
osudenite lica im se stavaat na raspolagawe na privatnite<br />
rabotodava~i koi se obvrzuvaat rabotno da gi anga`iraat taka {to vo<br />
kazneno-popravnite ustanovi }e gi donesat potrebnite ma{ini, alati<br />
i surovini 915) . So ogled na takvata investicija osudenite rabotat vo<br />
korist na privatniot rabotodava~. Toj go opredeluva vidot na dejnosta<br />
913)<br />
Spored ovoj sistem koj vo SAD se razvil vo periodot od 1830-1870 zakupuva~ite vrz<br />
sebe ja prezemaa celosnata gri`a za smestuvaweto, ishranata i disciplinata na<br />
zatvorenicite, me|utoa tie sepak bea podlo`eni i na izvesni statutarni propisi.<br />
Eliot, M. op. cit, str. 572.<br />
914)<br />
Vo opredeleni dr`avi na SAD postapkata na vakvo iznajmuvawe na osudenici<br />
vode{e kon posledici {to bea polo{i od ropstvoto {to se primenuva{e pred<br />
gra|anskata vojna. Pogolemiot broj zatvorenici bea crnci.<br />
915)<br />
Vo literaturata se tvrdi deka sistemot na dogovor najprvin e voveden vo dr`avata<br />
Masa~usets vo 1807 god. i sÒ do 1911 bil glaven sistem na zatvorskata rabota vo SAD,<br />
ibid, str. 572.<br />
513
i ja ostvruva pod sopstven nadzor i spored plan {to samiot go<br />
utvrduva. Vo toj pogled e napolno nezavisen od upravata na ustanovata.<br />
Ovoj sistem se javuva vo dve varijanti Spored prvata, upravata<br />
na penitencijarnata ustanova oddeluva samo opredelena grupa na<br />
osudenici, a spored vtorata varijanta mu gi otstapuva site osudenici<br />
od ustanovata na privataniot rabotodva~. Prvata varijanta e<br />
popovolna za osudenicite, za{to pri sklu~uvaweto na dogovorot se<br />
vnesuva posebna klauzula spored koja samata uprava na ustanovata go<br />
vr{i izborot na onie {to na ovoj na~in }e bidat anga`irani vodej}i<br />
smetka za nivnite potrebi i sklonosti. Zna~ajno e i toa {to i vo<br />
dvete varijanti op{tiot nadzor nad osudenite lica ostanuva vo<br />
nadle`nost na zatvorskata uprava 916) .<br />
Okolnosta {to ne mora da se pravat finansiski izdatoci<br />
okolu nabavkata na sredstvata i predmetite na trudot nitu da se vodi<br />
gri`a okolu plasmanot na gotovite proizvodi i ovoj sistem go pravat<br />
mo{ne povolen i privle~en za dr`avata. Sistemot e povolen i za<br />
privatniot rabotodava~ koj so opredelena nadomest i ovde doa|a do<br />
efina rabotna sila.<br />
Za razlika od predhodniot i ovoj sistem e ne{to popovolen za<br />
osudenite lica. Me|utoa, i ovde ne doa|a do izraz humanata i<br />
edukativnata uloga na trudot, za{to vo prv red e naso~en kon<br />
ostvaruvawe na ekomomska korist, kon profitot. Ottamu e prisutna<br />
tendencija i kon negovo napu{tawe duri i vo onie dr`avi koi do<br />
neodamna go primenuvaa, a vo zemjite vo koi i natamu e prisuten<br />
(Belgija, Finska, Francija, Anglija) postoi ograni~uvawe na kategoriite<br />
na osudeni vrz koi se primenuva. Vo na{ata zemja kako i<br />
predhodniot i ovoj sistem ne se primenuva.<br />
3. Sistem na rabota po edinica proizvod. Sistemov se sostoi<br />
vo toa {to privatniot pretpriema~ od penitencijarnata ustanova<br />
nara~uva opredeln vid i koli~ina na proizvodi za ~ija izrabotka<br />
otstapil sopstveni surovini 917) . Privatniot pretpriema~ nema nikakvi<br />
kontakti so osudenite lica taka {to vrz zatvorskata administracija<br />
pa|a sevkupniot tovar za organizacijata na rabotata. Toj nara~al<br />
proizvodi po opredelena cena za ednica proizvod i ne go interesira<br />
dali do niv upravata }e dojde so koristewe samo na osudeni~kiot trud<br />
ili so pomo{ na rabotnata sila i stu~na pomo{ od nadvor.<br />
Od ovoj sistem dr`avata ima mala korist so ogled na toa {to<br />
samata treba da investira vo proizvodstvoto i da go organizaira<br />
rabotniot proces. Zgolemen e i nejziniot rizik vo vrska so<br />
obezbeduvaweto nara~ki, ostvaruvaweto i odr`uvaweto na produktivnosta<br />
na trudot i kvalitetot na proizvodite. Od druga strana site<br />
ovie okolnosti im odat vo polza na privatnite pretpriema~i.<br />
Sistemov vodi kon pomal stepen na eksploatacija na<br />
osudenicite odo{to dvata predhodni sistemi. Me|utoa, i ovde e mo`no<br />
916)<br />
Interesno e deka vo nekoi zatvori spored ovoj sistem privatnite pretpriema~i vo<br />
po~etokot gi davale stra`arite i disciplinskite slu`benici, ibid, str. 572.<br />
917)<br />
Za~etocite na ovoj sistem datiraat u{te od 1790 godina koga edna negova varijanta<br />
za prv pat be{e vovedena vo Filadelfija (SAD), ibid, str. 565.<br />
514
enormno intenzivirawe na nivnite napregawa, a so toa i na nivnata<br />
eksploatacija osobeno toga{ koga se nastojuva da se nadomesti<br />
dobivkata {to ne bila ostvarena poradi otsustvo ili smalena pora~ka<br />
na opredelen vid proizvodi. Toa {tetno deluva vrz osudenicite koi se<br />
doveduvaat vo neizmeni~ni situacii na te{ko, duri i prekuvremeno<br />
rabotno anga`irawe, i pokratko ili podolgo bezdelni~ewe. ^estite<br />
promeni na aktivniot i neaktivniot status i intenzitetot vo<br />
rabotata negativno se odrazuva i vrz vospitnoto dejstvo na trudot i<br />
redot i disciplinata vo penitencijarnite ustanovi. Ovoj sistem e<br />
zadr`an vo nekoi evropski zemji (Belgija, Finska, Francija, Anglija),<br />
a postoi i kaj nas.<br />
vb) Sistemi vo koi u~estuva dr`avniot interes<br />
1. Sistem na rabota za smetka na dr`avata. Sistemov se sostoi<br />
vo toa {to samata dr`ava ja organizira rabotata, odnosno proizvodstvoto<br />
vo penitencijarnata ustanova i samata gi plasira svoite<br />
proizvodi. I pokraj toa {to e dosta nepovolen za dr`avata, za{to<br />
samata ustanova se javuva kako organizator na proizvodstvoto i<br />
prodava~ na svoite proizvodi, ovoj sistem e skoro op{to usvoen<br />
nasekade vo svetot. So cel da se namali rizikot od ovoj sistem nekoi<br />
dr`avi se orientiraat kon pomalku slo`eno proizvodstvo od {to se<br />
javuvaat natamo{ni posledici vo odnos na vospitnoto dejstvo na<br />
trudot i ostru~uvaweto na osudenite lica. Ovoj sistem e osnoven<br />
oblik na organizacija {to e zastapen vo evropskite dr`avi osven vo<br />
Belgija, Finska, Irska, Holandija i Anglija.<br />
2. Sistem na rabota za potrebi na dr`avata. Sistemot na<br />
rabota za potrebi na dr`avata se sostoi vo toa {to dr`avata celosno<br />
ja organizira rabotata vo penitencijarnite ustanovi so toa {to ovde<br />
svoeto proizvodstvo go orientira kon onie proizvodi {to im se<br />
potrebni na javnite slu`bi kako na primer: kancelariski name{taj,<br />
uniformi za policijata i vojskata i sl. Ovoj sistem koj e prisuten vo<br />
pogolem broj dr`avi se pojavi kako kompromisno re{enie koga<br />
javnosta i osobeno slobodnata industrija zapo~naa ostro da í se<br />
sprotivstavuvaat na nelojalnata konkurencija predizvikana so<br />
eftiniot osudeni~ki trud 918) .<br />
Prednosta na ovoj sistem za dr`avata se sostoi vo toa {to<br />
penitencijarnite ustanovi isfrlaat proizvodi so odnapred obezbeden<br />
918)<br />
"Po odnos na pra{aweto na osudeni~kata rabota javnoto mislewe be{e<br />
odmazdoqubivo i protivre~no i ima{e za rezultat zakonodavstvo koe {to<br />
programite za osudeni~kata rabota gi dovede vo }orsokak". Pod pritisok na mo}nite<br />
indidustrijalci vo SAD be{e izdejstvuvano zakonodavstvo vo koe bitno se ograni~i<br />
osudeni~kata rabota. Vo taa smisla prviot sojuzen zakon be{e Hoz-Kuperoviot zakon<br />
(Howes-Cooper Act) od 1929 god. (na sila od 1934) spored koj sekoja dr`ava vo SAD<br />
mo`e{e da go zabrani uvozot na zatvorski proizvodi od druga dr`ava. Po{iroko za<br />
sostojbite {to se sozdadoa so voveduvaweto na vakvoto zakonodavstvo vidi: ibid, str.<br />
563 i 570.<br />
515
plasman. So ogled na raznovidnosta na proizvodite sistemov nosi<br />
pogolemi prednosti i za samite osudenici koi mo`at da izbiraat<br />
rabotni mesta {to pove}e im odgovaraat na nivnite sposobnosti i<br />
mo`nostite da se ostru~at za konjukturni zanimawa na sloboda.<br />
3. Sistem na javni raboti. Sistemov se sostoi vo anga`irawe<br />
na osudenite lica na vr{ewe javni raboti kako {to se: izgradbata na<br />
pati{ta, `elezni~ki prugi, mostovi, brani, isu{uvawe na mo~uri{ta,<br />
po{umuvawe na goletini i sl. 919) Ovie raboti se vr{at pod nadzor na<br />
zatvorskata admistracija.<br />
Dobrite strani na ovoj sistem se vo toa {to se vr{at raboti vo<br />
op{ta korist za zaednicata na ~ist vozduh. Negovite negativni strani<br />
se sostojat vo toa {to otsustvuva stru~noto osposobuvawe na<br />
osudenite lica za onie zanimawa {to mo`at da im obezbedat<br />
vrabotuvawe na sloboda. Zna~aen problem pretstavuva i okolnosta<br />
{to osudenite lica na javni raboti mo`at da se anga`iraat periodi~no<br />
i samo vrz te{ki fizi~ki raboti. Sistemov postoi vo Rusija,<br />
Danska, Finska, [vedska, Italija i Anglija.<br />
4. Sistem na rabota vo pretprijatija na sloboda. Spored ovoj<br />
sistem osudenite lica se upatuvaat na rabota vo opredeleno<br />
pretprijatie {to se nao|a vo blizina na penitencijarnata ustanova.<br />
Na toj na~in osudenicite se stavaat vo polo`ba da rabotat vrz isti<br />
rabotni zada~i i spored ednakvi uslovi kako i rabotnicite na<br />
sloboda. Toa e naj~est slu~aj so osudenicite na kratki kazni li{uvawe<br />
od sloboda. Sistemov me|utoa, se praktikuva i sprema osudenici na<br />
podolgi kazni pred krajot na izdr`uvaweto na kaznata zaradi nivno<br />
podgotvuvawe za `ivot na sloboda.<br />
Prednostite na ovoj sistem za dr`avata se o~igledni od<br />
pri~ini {to i ovde ne mora da se vlo`uvaat finansiski sredstva<br />
okolu organizacijata na rabotata. Od posebno zna~ewe se me|utoa,<br />
prednostite {to gi ostvaruva vrz samite osudenici. Negovi dobri<br />
strani se {to so upatuvaweto na rabota von ustanovata kaj osudenikot<br />
jakne svesta za vrednosta na trudot, li~nata odgovornost i<br />
disciplinata. Osudenikot se anga`ira na op{testveno korisni i<br />
produktivni raboti, stapuva vo interakcii so po{irok krug na lu|e, a<br />
so svojot odnos kon trudot i sredinata se doveduva vo pozicija samiot<br />
da se nalo`i i da se zdobie so vrabotuvawe vo istoto pretprijatie po<br />
izdr`uvaweto na kaznata. Nakratko, ocenkata deka se raboti za sistem<br />
{to ostvaruva pozitivno dejstvo vrz prevospituvaweto i socijalnata<br />
reintegracija na osudenikot pridonese za negovo prifa}awe vo<br />
Danska, Francija, Holandija, Norve{ka, Anglija i drugi zemji vo<br />
919)<br />
"Koga se zasili pobaruva~kata za pati{ta, fizi~ki sposobnite zatvorenici<br />
stanaa povolen izvor na rabotna sila za te{kite raboti vrz taa izgradba. Taka<br />
nastanaa prvite kazneni logori. Lu|eto bea natrupuvani kako stoka vo vagoni sli~ni<br />
na kafezi i prefrlani do mestoto kade se grade{e patot. ^esto za vreme na rabotata<br />
bea vrzuvani so sinxiri edni za drugi za da se spre~i nivnoto begstvo. Od<br />
disciplinski pri~ini so sinxiri bea vrzuvani i za vagonite so koi bea dovedeni na<br />
rabota", ibid, str. 574.<br />
516
svetot 920) .<br />
Vo na{ata zemja organizacijata na osudeni~kata rabota e<br />
regulirana so ~l. 111 ZIS. Rabotata na osudenite lica se organizira<br />
po pravilo vo posebni organizacii i edinici so stopanska dejnost vo<br />
penitencijarnata ustanova. Po isklu~ok rabotata mo`e da se organizira<br />
i vr{i i nadvor od ustanovata ako se obezbedeni uslovi za<br />
postigawe na celite na izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda i rabotata na osudenite lica. Celta na rabotata e osudenite<br />
da se zdobijat so rabotni naviki, da gi odr`uvaat svoite rabotni<br />
sposobnosti i da go zgolemat stru~noto znaewe, zaradi polesno<br />
vklu~uvawe vo `ivotot na sloboda po otpu{taweto od izdr`uvaweto<br />
na kaznata li{uvawe od sloboda.<br />
Vo na{ite penitencijarni ustanovi golemo vnimanie mu se<br />
posvetuva i na stru~noto osposobuvawe na osudenite lica. Toa<br />
osposobuvawe se postignuva niz dve organizacioni formi: preku<br />
u~ili{ta za prakti~na obuka i preku razni kursevi za steknuvawe so<br />
rabotni kvalifikacii.<br />
U~ili{tata za prakti~na obuka postojat vo ustanovata ili<br />
kako istureni oddelenija na stru~nite u~ili{ta nadvor od nea. Vo niv<br />
e ovozmo`eno steknuvawe so teoretski i prakti~ni znaewa od<br />
opredelen vid na zanimawe i sposobnost za neposredno vr{ewe na<br />
rabotite od tie zanimawa. Nastavata obi~no trae 2-3 godini, a potoa<br />
se dobiva diploma vo koe e nazna~eno nivoto za zdobienata stru~na<br />
kvalifikacija.<br />
Kursevite se organiziraat za osudeni lica na pokratki kazni<br />
li{uvawe od sloboda. Tie se oblik na nastava vo traewe od 2-12<br />
meseci po koja osudenikot se steknuva so pravo na polagawe ispit za<br />
polukvalifikuvan ili kvalifikuvan rabotnik. Osnovnite kriteriumi<br />
za vklu~uvawe vo ovie formi na stru~no osposobuvawe se vozrasta<br />
na osudenikot, nivoto na predhodnoto op{to obraznovanie kako i<br />
telesnite i du{evnite sposobnosti za sovladuvawe na soodvetnoto<br />
zanimawe.<br />
g) Nekoi problemi na osudeni~kata rabota<br />
Govorej}i za principot na osudeni~kata rabota nie ve}e gi<br />
zagatnavme osnovnite problemi {to se javuvaat vo vrska so nejzinoto<br />
ostvaruvawe. Ottamu }e se zadr`ime samo vrz onie aspekti {to so<br />
ogled na nivnoto zna~ewe zaslu`uvaat poopstojna elaboracija.<br />
Pra{awata od ~ie uspe{no re{avawe vo golem obem zavisi resocijalizaciskiot<br />
efekt na osudeni~kata rabota se odnesuvaat na: 1.<br />
odreduvawe na prirodata i karakterot na rabotata, 2. nagraduvaweto<br />
na osudeni~kata rabota i 3. izborot na rabotnoto mesto na osudenikot.<br />
1. Vo penolo{kata literatura se pravi jasna distinkcija me|u<br />
prorodata i karakterot na osudeni~kata rabota. Trgnuvaj}i od<br />
nejziniot praven osnov najprvin se vr{i opredeluvawe na najzinata<br />
920)<br />
Vidi: Popovi}, V. op. cit, str. 225.<br />
517
pravna priroda i se doa|a do slednite najzini varijanti: a) rabota<br />
kako pravo, b) rabota kako pravo i obvrska i v) rabota samo kako<br />
obvrska na osudenite lica. Na ova se nadovrzuva i podelbata na<br />
dr`avite spored toa koja od ovie varijanti e propi{ana so nivnoto<br />
zakonodavstvo 922) .<br />
Vrz osnova na predhodnoto natamu se nastojuva da se dade<br />
odgovor i na pra{aweto: dali vo kazneno-popravnite ustanovi<br />
rabotata pretstavuva ili ne pretstavuva prisilba na osudenite lica.<br />
So odgovorot na pra{aweto dali rabotata e pravo ili obvrska za<br />
osudenikot se dobiva pretstava za nejzinata pravna priroda, a duri<br />
potoa i odgovorot na pra{aweto za nejziniot karakter. Ako rabotata<br />
se tretira kako pravo toa zna~i deka osudenikot samostojno re{ava<br />
dali }e go prifati ili odbie nejzinoto vr{ewe i obratno, dokolku<br />
rabotata e propi{ana kako obvrska toga{ taa za osudenikot nu`no<br />
ima karakter na prisilba.<br />
Dotuka ni se prifatlivi izlo`enite stavovi. Ne mo`eme<br />
me|utoa, da se soglasime so tvrdeweto deka so vnesuvaweto na eden nov<br />
moment - prevospituvaweto na osudenite lica, ona {to e crno stanuva<br />
belo 923) . Vo pobivaweto na ovaa vistina ne pomagaat ni politi~kite<br />
iskazi od tipot "taa dupka ne e dupka", nitu pak odredbite na nekoi<br />
me|unarodni akti 924) , za{to nivna cel ne e da se doka`e poinakvata<br />
priroda na onaa rabota {to se vr{i kako obvrska, tuku samo toa deka<br />
vo ovaa oblast prisilbata e okolnost {to treba da se tolerira, me|u<br />
drugoto, zaradi stavot i odnosot na javnosta kon ova pra{awe i<br />
interesot na dr`avata za samoizdr`uvawe na osudenikot 925) .<br />
So drugi zborovi moj stav e deka rabotata mo`e celosno da go<br />
ostvari svoeto edukativno dejstvo dokolku se tretira onaka kako {to<br />
toa e storeno vo Univerzalnata deklaracija za pravata na ~ovekot od<br />
922)<br />
Taka: Popovi}, V. op. cit, str. 228.<br />
923)<br />
Spored Popovi} "od gledi{te na prevospituvaweto na osudenite ne sporno e deka<br />
nivnata rabota ne spa|a vo kategorijata na prisilna rabota iako vo nea ima elementi<br />
na prisilba", Popovi}, V. op. cit, str. 228.<br />
924)<br />
Vo ~l. 8 st. 3 od Me|unarodniot pakt za gra|anski i politi~ki prava od 1966 (na<br />
sila od 1976) stoi: a) Nikoj ne mo`e da bide prisilen na vr{ewe prisilen ili<br />
zadol`itelen trud. b) To~ka a) na ovoj stav ne mo`e da bide tolkuvana vo smisla da se<br />
zabranuva izvr{uvawe na kaznata prisilna rabota, izre~ena od strana na nadle`en<br />
sud, vo zemjite kade nekoi zlostornici mo`at da bidat kazneti so li{uvawe od<br />
sloboda so prisilna rabota. c) Ne se smeta kako "prisilna ili zadol`itelna rabota"<br />
vo smisla na ovoj stav: i) sekoja rabota ili slu`ba, na koja se odnesuva to~kata b), a<br />
koi normalno se baraat od lice zatvoreno vrz osnova na redovna sudska odluka ili<br />
koe vrz osnova na takva odluka se nao|a na usloven otpust..."Na gotovo identi~en<br />
na~in ova pra{awe e re{eno so ~l. 11 st. 4 vo Ustavot na RM.<br />
925)<br />
"Najgolemiot broj lu|e vklu~uvaj}i gi tuka i zakonodavcite smetaat deka<br />
osudenikot treba da raboti i toa naporno da raboti". Eliot, M. op. cit, str. 563. Smetame<br />
deka vakviot stav naj~esto se pravda so toa deka rabotata na osudenikot treba da bide<br />
sostaven del na retribucijata i so toa deka e po`elno zatvorenicite sami da se<br />
izdr`uvaat za vreme na prestojot vo ustanovata.<br />
518
1948 god. 926) , a ne i kako vo Minimalnite pravila 927) nitu pak dokraj i<br />
vo ZIS 928) . So prisilba mo`e da se ostvari mnogu no, ni oddaleku ona<br />
{to ja opredeluva osnovnata zamisla na rabotata vo sovremeniot<br />
sistem na izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda: steknuvawe<br />
rabotni naviki i osposobuvawe na osudenikot. Ako osudeni~kata<br />
rabota e komponenta na resocijalizacijata na osudenicite toga{ i za<br />
nea va`i zlatnoto pravilo vo ovaa oblast koe spored mene treba da<br />
glasi: "Na ~ovek so sila mo`e da mu se odzeme sÒ, so sila me|utoa, ne<br />
mo`e da mu se dade {to i da Ò". Od tie pri~ini kon rabotata na<br />
osudenite lica, kako i vrz site ostanati oblici, metodi i sredstva na<br />
tretman vpro~em, treba da se poa|a od pozicijata na ~ovekovata<br />
priroda koja naj~esto znae da bide blagonaklona kon dobronamernite<br />
pottici i `estoko da se sprotivstavi kon sekoj vid na pritisok.<br />
Ottamu rabotata treba da bide pravo na osudenikot, za{to sekoj akt na<br />
prisilba nejzinata humana sodr`ina ja pretvara vo kazna 929) .<br />
Tvrdeweto deka opredelen vid na korist mo`e da ja pretvori<br />
prisilbata vo plemenit akt e spekulativno zamajuvawe od tipot na<br />
Kantoviot stav deka duri i lagata e moralen ~in dostoen za po~it ako<br />
se la`e od ~ovekoqubie 930) .<br />
Vakviot stav poa|a od soznanieto deka op{testvoto treba da mu<br />
obezbedi pravo na osudenikot za sopstveno potvrduvawe, a zatvorskata<br />
uprava treba da gi pottikne koleblivite vo iskoristuvaweto na toa<br />
pravo so predo~uvawe na {tetnite i poleznite konsekvencii od<br />
negoviot izbor. Onoj {to }e go prifati vistinskiot pat }e gi koristi<br />
site dopolnitelni prava vrzani so rabotata. Ostanatite }e mo`at<br />
bezgrani~no da se dosaduvaat i protegaat svesni deka nema da dobijat<br />
ni{to za vozvrat.<br />
926)<br />
Vo ~l. 23 od Univerzalnata deklaracija za pravata na ~ovekot se veli: (1) Sekoj<br />
ima pravo na rabota, na sloboden izbor na vrabotuvaweto, na pravi~ni i<br />
zadovolitelni uslovi za rabota i na za{tita od nevrabotenost, (2) Sekoj bez bilo<br />
kakva razlika, ima pravo na ednakva plata za rabotata, itn, itn.<br />
927)<br />
Vidi: Standardni minimalni pravila za postapuvawe so zatvorenicite ~l. 71 st. 2.<br />
928)<br />
Vidi: ~l. 110 st. 1 ZIS.<br />
929)<br />
Spored Kant "Dol`nost e da se zboruva vistinata. Poimot na dol`nosta na mo`e<br />
da se odeli od poimot na pravoto. Dol`nosta e ona {to kaj edno su{testvo odgovara<br />
na pravoto na drug. Tamu kade {to nema nikakvi prava, nema nikakvi dol`nosti. Da se<br />
zboruva vistinata e zna~i dol`nost: no samo sprema onoj koj ima pravo na vistinata.<br />
Me|utoa nikoj nema pravo na nekoja vistina koja e od {teta za drug". Navedeno spored<br />
Primorac, I. Immanuel Kant, O navodnom pravu da se la`e iz ~ovekoljublja, Ideje, Beograd,<br />
1980/6-7, str. 105.<br />
930)<br />
Vo ovoj pogled interesno e deka eden na{ avtor zastapuva{e stojali{te spored koe<br />
"Osudenoto lice ne mo`e da se oslobodi od soznanieto i uveruvaweto deka rabotata<br />
vo kazneno-popravnata ustanova za nego pretstavuva prisilba {to vo eden poseben vid<br />
ja sproveduva dr`avata vrz nego niz izvr{uvaweto na kaznata". Arnaudovski, Q.<br />
Op{ti i posebni determinanti na osudeni~kata rabota vo KPU i VPU voop{to i vo<br />
SR Makedonija posebno, Godi{nik na pravniot fakultet vo Bitola, Bitola, 1987, str.<br />
137. Istiov avrot me|utoa samo edna godina podocna tvrdi deka od po~etokot na XX<br />
vek..."rabotata pove}e ne e prisilna nitu dopolnitelno kaznuvawe". Arnaudovski, Q.<br />
<strong>Penologija</strong>, str. 247.<br />
519
Mo`e li sepak vo ZIS da postoi odredba so koja osudeni~kata<br />
rabota se predviduva i kako obvrska. Moe mislewe e deka toa e mo`no<br />
no, samo so ograni~ena va`nost: samo sprema onie osudenici {to<br />
izdr`uvaat kazna za kriminalno povedenie so koe na `rtvata ñ e<br />
nanesena {teta {to mo`e pari~no da se nadomesti. Toga{ koga na<br />
`rtvata mo`e da ñ se kompenzira storenata {teta rabotata ne e pravo<br />
tuku obvrska na osudenikot. Vo toj slu~aj rabotata e prisilba, ottamu<br />
dopolnitelnata kazna i nema ni{to nelogi~no ako taka se narekuva,<br />
nitu pak nehumano ako za taa cel se ostvaruva za{to, se raboti za<br />
obvrska na sekoj da pla}a za svoite dolgovi. Zasega toa e edinstveniot<br />
na~in op{testvoto da poka`e barem malku gri`a i za o{teteniot od<br />
krivi~noto delo. A dali od takviot trud osudenikot }e izvle~e i<br />
nekakva polza vo pogled na sopstvenata resocijalizacija, povtorno<br />
zavisi od sovetite na vospituva~ot i spremnosta na samiot osudenik<br />
ume{no da gi interiorizira vo sopstvenata svest. Vtoriot<br />
ograni~uva~ki faktor na koj de lege ferenda ne treba da se zaboravi e<br />
deka prisilniot karakter na osudeni~kiot trud treba vremeski da se<br />
limitira do celosnoto nadomestuvawe na {tetata i ne smee da<br />
prodol`i ni minuta potoa.<br />
2. Vtoriot zna~aen problem e povrzan so nagraduvaweto na<br />
osudenite lica za izvr{enata rabota. Vo vrska so ova pra{awe mojot<br />
stav, koj se poklopuva so misleweto na pogolemiot broj avtori 931) , e<br />
deka osudenite lica treba pravedno da se nagraduvaat za{to nivniot<br />
osnoven motiv, kako i na sekoe lice na sloboda vpeo~em, vo prv red e<br />
vrzan so ostvaruvaweto na materijalna nadomest za svojot trud. So<br />
dobivawe adekvatna nagrada, odnosno normalna plata koja {to za<br />
ednakvo vlo`en trud se dobiva i na sloboda se realizira primarniot<br />
motiv na osudenikot za vr{ewe na rabotata koja natamu mo`e uspe{no<br />
da se iskoristi i za ostvaruvawe na drugite penolo{ki celi na<br />
trudot. Vo potkrepa na ova stojali{te naveduvame deka spored<br />
istra`uvaweto na ubistvata vo Makedonija samo 7% ubijci svojot<br />
motiv za rabota vo KPD Idrizovo go na{le vo ekonomskiot moment,<br />
odnosno vo nagradata za rabota 932) . Vo edno drugo istra`uvawe toj<br />
procent se spu{ta duri na 2,1% 933) . Toa proizleguva ottamu {to kaj nas<br />
kako i vo najgolemiot broj zemji vo svetot osudenite lica za svojot<br />
trud dobivaat simboli~en nadomest 934) . Vakvata praktika nesomneno e<br />
vo sprotivnost so ~l. 76 od Standardnite minimalni pravila, so t. VII<br />
931)<br />
Vidi: Eliot, M. op. cit, str. 581, Cornil, P. Rad u kazneno-popravnim ustanovama, Izbor,<br />
Zagreb, 1962/1, str. 57-58.<br />
932)<br />
Vidi: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Ubistvata vo Makedonija, Studentski zbor, Skopje, 1995, str.<br />
283.<br />
933)<br />
Vidi: Arnaudovski, Q. i <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Masovniot kriminalitet vo Makedonija,<br />
ISPPI, Skopje, 1990, str. 440.<br />
934)<br />
Taka na primer vo 1983 godina koga prose~niot li~en dohod na rabotnicite vo<br />
stopanstvoto iznesuva{e 12.952 denari (SV RM 1984/6), na osudenicite vo KPD<br />
Idrizovo za nivnata rabota im se isplatuva{e prose~no 607 denari ili 4,7% vo odnos<br />
na prose~nite primawa na sloboda.<br />
520
od Rezolucijata za osudeni~kata rabota od @eneva, 1955 god. 935) , so<br />
zaklu~ocite od II Kongres na ON za prevencija na zlostorstvata i<br />
postapuvawe so zatvorenicite 936) , so zaklu~ocite od jugoslovenskoto<br />
sovetuvawe vo Pula 937) , pa duri i so odredbite na ZIS 938) .<br />
Nakratko ako so nagradata za izvr{enata rabota treba da se<br />
postigne: 1. osudenikot da pridonesuva za svoeto izdr`uvawe vo<br />
penitencijarnata ustanova, 2. da ja nadomesti {tetata {to ja<br />
predizvikal so krivi~noto delo, 3. da izdvojuva sredstva za izdr{ka na<br />
svoeto semejstvo, 4. da sozdade za{teda {to }e ja koristi po<br />
izleguvaweto na sloboda i 5. del od svojata zarabotuva~ka da ja tro{i<br />
za podmiruvawe na svoite potrebi vo ustanovata, so pravo se postavuva<br />
pra{aweto kako mo`e seto ova da se ostvari duri i so plata {to e<br />
ednakva na onaa na sloboda, a kamo li so sumata {to e propi{ana so<br />
ZIS. Da potsetime, kaj nas osudenikot ima pravo na nadomestok koj<br />
mo`e da se namali za 25% dokolku e postignat pomal u~inok i<br />
kvalitet od opredeleniot, ili ne se ispolni postavenata norma.<br />
Natamu 30% od nadomestot se ~uva kako zadol`itelna za{teda. So ona<br />
{to }e ostane od nadomestokot osudenikot mo`e slobodno da<br />
raspolaga no, samo dokolku so izvr{na odluka na sudot ne e zadol`en<br />
da dava izdr{ka na svoite deca, bra~niot drugar i roditelite ili ako<br />
ne e zadol`en da ja nadomesti {tetata predizvikana so krivi~noto<br />
delo. Vo sprotivno osudenikot e obvrzan da izdvoi 1/2 od nadomestokot<br />
so koj mo`e slobodno da raspolaga za pokrivawe na svoite<br />
zadol`enija. Zgora na toa, od taka isten~eniot ostatok osudenikot e<br />
obvrzan da ja plati {tetata {to namerno ili so krajno nevnimanie }e<br />
ja predizvika za vreme na izdr`uvaweto na kaznata kako i tro{ocite<br />
za negovoto sproveduvawe koga niv gi podnesuva spored ZIS.<br />
Nasproti vakviot stav vo literaturata se prisutni i takvi<br />
razmisluvawa deka nagradata za osudeni~kiot trud ne treba da se<br />
izedna~uva so onaa {to za ednakov trud se dobiva na sloboda. Ovie<br />
razmisuvawa se argumetiraat so tvrdeweto deka prafa}aweto na<br />
idejata za nagraduvawe na osudenicite kako i na rabotnicite na<br />
sloboda bi povleklo priznavawe i na drugi prava od rabotata: pravo<br />
na penzisko i socijalno osiguruvawe. Takvata sostojba natamu bi<br />
935)<br />
Vidi: Arhiv, Beograd, 1956/4, str. 510.<br />
936)<br />
Vidi: II Kongres OUN... <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1973/1, str. 86.<br />
937)<br />
Vo zaklu~ocite od ova sovetuvawe stoi deka vo na{ite propisi treba podetalno da<br />
se sprovede prifatenoto na~elo: za ednakov trud - ednakva nagrada. "Kone~nata cel na<br />
site nastojuvawa treba da bide li~nite dohodi za rabota na osudenicite i<br />
maloletnicite da se opredeluva po isti osnovi i kriteriumi kako i na slobodnite<br />
rabotnici pod uslov da ostvaruvaat ist raboten efekt meren i spored kvantitetot i<br />
spored kvalitetot... Davaweto ednakov nadomest za ednakvi raboti }e ovozmo`i<br />
polesno postignuvawe na celta na rabotata i pogolemo anga`irawe na voljata,<br />
umnite i fizi~kite sposobnosti vo procesot na rabotata od strana na osudenicite i<br />
maloletnicite. Takviot nadomestok ponatamu }e ovozmo`i pokrivawe na opredeleni<br />
tro{oci za izdr`uvawe na semejstvoto, obe{tetuvawe na `rvata, pla}awe na {tetata<br />
predizvikana so kivi~noto delo i dr." Zaklju~ci... <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1973/1, str. 12.<br />
938)<br />
Vidi: ~l. 113 ZIS.<br />
521
imala kriminogeno dejstvo za{to lu|eto {to ne mo`at da go re{at<br />
svoeto vrabotuvawe lesno }e vr{at krivi~ni dela za da na toj na~in si<br />
obezbedat "rabotno mesto", penzija i ostanatite prava od socijalnoto<br />
osiguruvawe. Kon ova se dodava i argumentot deka od zarabotuva~kata<br />
treba da se odvojat tro{ocite za osudeni~kiot prestoj vo ustanovata<br />
kako i problemot na isplatata na delumno bolnite, delumno<br />
sposobnite, psihopatite i sli~ni kategorii na osudenici koi spored<br />
nekoi procenki so~inuvaat 1/3 od vkupniot broj na osudenite 939) . Vo<br />
doka`uvaweto na istata ideja nekoi avtori koristat ne{to ubla`ena<br />
argumentacija. Spored niv nagraduvaweto na osudenite lica ne treba<br />
da se vr{i vo ista mera vo koja takvata rabota se nagraduva na sloboda<br />
{to zna~i deka tie ne treba da imaat isti prava kako i slobodnite<br />
rabotnici osven onie vo pogled na uslovite na trudot 940) . Ova se<br />
potkrepuva so stavot deka sprotivnoto re{enie bi sozdalo negativna<br />
tendencija: da se raboti, samo zatoa da se zaraboti. Toa bi zna~elo,<br />
veli natamu eden avtor, deka materijalnata korist za osudenicite bi<br />
bila edinstven stimul za rabota i za zalagawe pri raboteweto, {to<br />
o~igledno ne bi odgovaralo na koncepcijata deka edna od osnovnite<br />
celi na rabotata na osudenite e nivnoto moralno i duhovno izdigawe i<br />
vospituvawe 941) .<br />
Kone~no nekoi avtori odat i dotamu {to istaknuvaat deka na<br />
osudenicite ne treba da im sleduva nikakva nagrada za{to<br />
osudeni~kata rabota navodno e samo eden vid tretman {to nema<br />
nikakva ekonomska vrednost 942) .<br />
Gornite stojali{ta mo`at lesno da se osporat ako se znae deka<br />
kriminogenoto dejstvo na ednakvoto nagraduvawe e premnogu labava<br />
hipoteza, za{to nitu vo penitencijarnata ustanova, kako {to toa e<br />
vpro~em i na sloboda, pravoto na rabota ne u`iva sudska za{tita.<br />
Natamu nikoj razumen denes ne osporuva deka od osudeni~kata rabota<br />
treba da se izdvoi del za pokrivawe na tro{ocite za prestojot vo<br />
ustanovata. Vo sistemot na izvr{uvawe na kaznata li{uvawe od<br />
sloboda odredbata za besplatno izdr`uvawe na kaznata se sfa}a taka<br />
{to tro{ocite za taa izdr{ka ne mo`at da se naplatat od imotot na<br />
osudenikot tuku od sredstvata {to toj }e gi sozdade so svojata rabota<br />
vo ustanovata. Ottamu na osudenikot mu se isplatuva samo del od<br />
vrednosta na trudot, a so ostatokot se finansiraat opredeleni<br />
potrebi na izdr`uvaweto na kaznata. Ako natamu se znae deka<br />
ednakvata nagrada pretpostavuva ednakov u~inok i ednakov kvalitet<br />
vo raboteweto, otpa|a i problemot za na~inot na nagraduvaweto na<br />
onie osudenici koj koi takov u~inok i kvalitet izostanuva. Nema<br />
939)<br />
Vidi: Atanackovi}, D. op. cit, str. 195.<br />
940)<br />
Ibid, str. 195 i 196.<br />
941)<br />
Ibid, str. 195. Sli~no stojali{te zastapuva i Kup~evi}-Mla|enovi}, R. Osnovi<br />
penologije, str. 155.<br />
942)<br />
Spored Vukadinovi} "Produktivnosta na osudeni~kiot trud e vsu{nost nus<br />
produkt na eden dolg proces, na procesot na prevospituvaweto, i vo takva situacija<br />
proizvodot na pazarot nema svoja realna cena". Vukadinovi}, B. Neki problemi<br />
osu|eni~kog rada, Zbornik IKSI, 1972/1, str. 289.<br />
522
ni{to lo{o i vo toa {to na sloboda nekoj }e ponese navika da raboti<br />
samo za da zaraboti, za{to so samoto toa ve}e e ispolneta edna od<br />
su{testvenite vospitni celi na osudeni~kata rabota. I najposle edvaj<br />
deka ima potreba da se doka`uva deka osudeni~kiot trud sozdava<br />
vrednost {to ima svoja cena i deka neplateniot trud ostvaruva {tetno<br />
psiholo{ko dejstvo vrz li~nosta na osudenikot.<br />
Ne navleguvaj}i vo ostanatite problemi i podrobnosti vo<br />
vrska so ova pra{awe vredno e da se istakne deka ovde ne se raboti za<br />
akademska rasprava, tuku za realnost {to vo zavisnost od prifateniot<br />
koncept za prirodata i karakterot na osudeni~kata rabota ima<br />
razli~en odraz vo zakonodavstvata na oddelni zemji. Ottamu denes se<br />
zboruva za dr`avi vo koi na osudenicite im e obezbedeno pravo na<br />
nagrada vo zakonskite propisi, dr`avi vo koi mo`e da im se dade<br />
nadomest kako pogodnost samo pod opredeleni uslovi i dr`avi vo koi<br />
osudenicite nemaat pravo na nadomest za vlo`eniot trud no, dr`avata<br />
sepak se obvrzuva na takov nadomest dokolku se ispolneti opredeleni<br />
uslovi 943) . I spored na~inot na isplatata na nadomestokot postojat tri<br />
grupi na dr`avi. Vo prvata grupa spa|aat onie koi isplatuvaat<br />
simboli~en nadomestok bez ogled na prirodata i obemot na<br />
izvr{enata rabota. Vo drugi zemji za izvr{enata rabota se<br />
isplatuvaat dnevnici, a vo tretata grupa spa|aat dr`avite {to vr{at<br />
isplata na par~e 944) .<br />
3. Vo pristapot kon pra{aweto za izborot na rabotnoto mesto<br />
na osudenikot treba vedna{ da se naglasi deka vo penitencijarnite<br />
ustanovi postojat niza pre~ki {to go onevozmo`uvaat<br />
prilagoduvaweto na rabotata kon sposobnostite, sklonostite,<br />
`elbite i interesite na osudenikot. So ogled na mo`nostite na<br />
ustanovite mo`e slobodno da se ka`e deka penolo{kite funkcii na<br />
trudot sÒ u{te se daleku od teoretskite ideali na stru~wacite.<br />
Stanuva zbor za toa deka kvalifikacionata struktura i brzata<br />
fluktuacija na osudeni~kata populacija, kako i poradi prirodata na<br />
industriskoto proizvodstvo i nedostigot na materijalni sredstva,<br />
kazneno-popravnite ustanovi ne se vo sostojba da postignat organizacija<br />
na visoko produktiven trud {to ednovremeno }e bide raznoviden<br />
i }e mo`e da obezbedi visok stepen na stru~no osposobuvawe so {to }e<br />
se zadovoli vistinskiot izbor na rabotnoto mesto. Od tie pri~ini<br />
kako i poradi nedostigot na stru~ni profili {to mo`at<br />
kvalifikuvano da gi procenat stru~nite sposobnosti, sklonosti i<br />
potrebite na sekoj osudenik vo penitencijarnite ustanovi naj~esta e<br />
praktikata na nivno rasporeduvawe spored potrebata da se ispolni<br />
nekoe isprazneto mesto. Vo opredeleni sredini postojat i subjektivni<br />
slabosti presmetani od predrasudite na javnosta deka zatvorenicite<br />
{to pretstavuvaat problem vo ustanovata mo`at lesno da se nau~at na<br />
pamet ako za odreden period se rasporedat na vr{ewe osobeno te{ki<br />
rbotni zada~i. Na toj na~in rabotata go gubi svojstvoto na sigurnosen<br />
943)<br />
Vidi: Popovi}, V. op. cit, str. 229.<br />
944)<br />
Ibid, str. 230.<br />
523
ventil za regulirawe na energijata na osudenikot i od faktor na<br />
produhoveno anga`irawe i pre~ka za zapa|awe vo razni poroci<br />
stanuva tovar od koj osudenikot po izleguvaweto na sloboda saka brzo<br />
da se oslobodi, za{to go potse}a na ma~niot osudeni~ki status.<br />
Navedenite problemi me|utoa, ni oddalekuva ne smeat da bidat<br />
osnova za rezistenten i pasiven odnos kon ova pra{awe. Naprotiv, vo<br />
penitencijarnata ustanovi treba da se vlo`at site usilbi koi {to, so<br />
nu`en respekt sprema site pre~ki, }e vodat kon po{iroko koristewe<br />
na nadvore{nite elementi i subjektivnite karakteristiki na<br />
osudenite pri izborot na rabotnoto mesto. Nadvore{nite elementi za<br />
koi treba da se vodi smetka spored Ogrizovi} se: vlijanieto na<br />
op{testvoto, tradicijata, ekonomskata struktura na semejstvoto,<br />
zanimaweto na ~lenovite {to se vo blisko srodstvo so osudenikot,<br />
stopanskata struktura na sredinata od koja poteknuva osudenikot,<br />
kowukturnosta na opredeleno zanimawe i sl. 945) . Od subjektivnite<br />
faktori pri izborot na rabotata najva`ni se skolonostite,<br />
interesite i sposobnostite na osudenikot. Vo ovaa smisla me|utoa, se<br />
zna~ajni i drugi okolnosti {to ja karakteriziraat li~nosta na<br />
osudenikot kako na primer: porane{noto zanimawe, stepenot na<br />
negovata stru~na sposobnost, nivoto na postignatoto op{to<br />
obraznovanie, fizi~noto i du{evnoto zdravje i sl.<br />
Site ovie okolnosti treba da se sogladaat i da se odredi<br />
nivnoto vistinsko zna~ewe pri izborot na rabotata vrz osnova na<br />
prou~uvaweto na op{tite i psihofizi~kite osobenosti na li~nosta<br />
vo priemnoto oddelnie na ustanovata. Pri toa ne smeat da se dopu{tat<br />
gre{ki i propusti, za{to od pravilniot izbor na rabotnata aktivnost<br />
~estopati zavisi idniot razvoj na osudenikot i odreduvaweto na<br />
nasokata na celosniot negov `ivot. Ottamu treba osobeno da se<br />
vnimava vrz usoglasnuvaweto na sposobnostite i sklonostite na<br />
osudenikot za{to ~esto se slu~uva nekoj {to ima opredeleni<br />
sklonosti da nema sposobnosti nitu fizi~ka sila da se zanimava so<br />
odreden vid na dejnost.<br />
Problemot natamu se uslo`nuva vo onie slu~ai koga<br />
osudenikot nama nikakvi rabotni naviki i ne znae {to bi sakal da<br />
raboti vo ustanovata. Ne e ednostaven ni izborot na rabotnoto mesto<br />
za licata so visoko obrazovanie so ogled na toa deka za niv rabotata<br />
nema vospitno zna~ewe. Za ovie lica e bitno da se iznajde takva<br />
rabota {to so ogled na svojot karakter i slo`enosta vo prv red }e<br />
pridonesuva za nivno intelektualno potvrduvawe i izbegnuvawe na<br />
dosadata. Od nesomneno zna~ewe e i potrebata da se izbegnuva<br />
dodeluvaweto na rabotno mesto {to e isto kako ona {to osudenikot go<br />
imal na sloboda ako go zloupotrebil za izvr{uvawe na krivi~noto<br />
delo. Vo site ostanati slu~ai vr{eweto na ista rabota kako i onaa na<br />
sloboda treba da bide pravilo vo ustanovata. Va`no e da se spomne i<br />
toa deka lo{iot izbor na rabotata mo`e da predizvika ~esto<br />
menuvawe na rabotnoto mesto {to vodi kon natamo{ni te{kotii<br />
945)<br />
Ogrizovi}, M. op. cit, str. 69.<br />
524
povrzani so povtornoto prilagoduvawe na novite barawa, tehiki i<br />
metodi na rabota 946) .<br />
d) Ulogata na stru~nite instuktori vo ostvaruvaweto na "rabotnata<br />
terapija" i stru~noto osposobuvawe na osudenite lica<br />
Ulogata na stru~nite instruktori vo penitencijarnite<br />
ustanovi mo`e da se opredeli preku dvojniot karakter na nivnite<br />
zada~i. Glavnata zada~a na ovie lica se sostoi vo toa da gi izgradat<br />
ili izdignat rabotnite naviki i da ja odr`at fizi~kata kondicija i<br />
duhovnata sila na osudenikot predo~uvaj}i mu ja korista od trudot.<br />
Pokraj ostvaruvaweto na ovaa ni malku lesna zada~a, od stru~nite<br />
instruktori se o~ekuva da go postignat ostru~uvaweto na osudenikot<br />
za vr{ewe na takvo zanimawa {to }e mu ovozmo`i vrabotuvawe i<br />
egzistencija po izleguvaweto na sloboda.<br />
Osnovniot tovar za osmisluvawe na osudeni~kata rabota kako<br />
oblik na produktivno aktivirawe niz koe osudenikot }e se potvrduva<br />
kako svesno i tvore~ko su{testvo le`i vo predo~uvaweto na<br />
vrednosta na trudot. Stru~nite instruktori se onaa kategorija na<br />
penolo{ki rabotnici {to se najpovikani da sozdadat svest za<br />
zna~eweto na rabotata, za nejzinite mo`nosti da gi afirmiraat<br />
~ovekovite postigawa i sekomu da mu obezbedat opredelena uloga i<br />
sugurno mesto vo op{testvenata sredina. Ottamu i nivnata uloga vo<br />
prv red se sostoi vo toa da vlijaat vrz osudenikot da ja zasaka<br />
rabotata, da go promeni svojot negativen odnos kon trudot na na~in<br />
{to }e mu pomognat da soznae deka samo so rabota mo`e da gi zadovoli<br />
svoite potrebi, da ja vrati doverbata vo sopstvenite vrednosti i da<br />
izgradi nova smisla na `ivotot. Od nivoto na postignatite rezultati<br />
vrz ovoj plan zavisi i uspehot vo pogled na ostru~uvaweto na<br />
osudenite lica.<br />
Ulogata na stru~nite instruktori se uslo`nuva i so toa {to<br />
niv im se dovereni i zada~i koi se odnesuvaat na organiziraweto na<br />
rabotata i proizvodstvoto, odnosno ostvaruvawe na proizvodnofinansiskite<br />
planovi vo stopanskite edinici na kazneno-popravnite<br />
ustanovi 947) . Ottamu od stru~nite instruktori se bara, pokraj<br />
opredeleno nivo na pedago{ki, psiholo{ki i penolo{ki poznavawa,<br />
da poseduvaat i visokostu~ni i organizacioni poznavawa. Pedago{kopsiholo{kite<br />
i penolo{kite znaewa im se neophodni za ostvaruvawe<br />
na vospitnata uloga na trudot i prenesuvawe na stru~nite znaewa vrz<br />
osudenite lica, dodeka organizaciono-stru~nite poznavawa treba da<br />
im ovozmo`at ostrvaruvawe na tehnolo{ka organizacija na trudot i<br />
ekonomski efekti od proizvodstvoto.<br />
946)<br />
Ibid, str. 60.<br />
947)<br />
Vo literaturata preovladuva misleweto deka zada~ite {to se naso~eni kon<br />
ostvaruvawe na proizvodno finansiskite planovi i zada~ite vrz vospituvaweto i<br />
stru~noto osposobuvawe na osudenite treba da im se doverat na stru~nite inspektori.<br />
Taka: Ogrizovi}:, op. cit, str. 97 i Atanackovi}, D. op. cit, str. 175-176.<br />
525
Od gorenavedenoto se glada deka pred stru~nite instruktori se<br />
postavuvaat slo`eni i odgovorni zada~i. Tie treba da se gri`at za<br />
re{avawe na site problemi okolu organizacijata na proizvodstvoto<br />
kako i odgovornite lica {to so vakva dejnost se zanimavaat na<br />
sloboda. Nivnata natamo{na gri`a e da ja sledat rabotata na<br />
osudenite lica i da davaat ocenki za toa kolku tie ja zapoznale<br />
rabotata, kakva e nivnata samostojnost pri raboteweto, produktivnosta<br />
od rabotata, kakov e kvalitetot na raboteweto, kolku<br />
osudenicite se racionalni vo koristeweto na surovinite, kakov im e<br />
interesot za rabotata {to ja vr{at, kolku se postojni i istrajni vo<br />
raboteweto, kakov odnos poka`uvaat kon sredstvata za rabota (~uvawe<br />
i odr`uvawe na ma{inite, alatite i sl.), kakov im e odnosot na<br />
sorabotka so instruktorot i so ostanatite osudenici pri raboteweto,<br />
kakva e nivnata op{ta disciplina vo toj proces, so kakov stepen na<br />
rabotni naviki se steknale i sl. Po ocenkata na ovie okolnosti<br />
stru~niot instruktor go oformuva svoeto mislewe i dava predlozi za<br />
reklasifikacija, za odreduvawe na pogodnosti i disciplinsko<br />
kaznuvawe na osudenicite. Od nivnata ocenka i mislewe ~estopati<br />
zavisat i predlozite na ustanovata za koristewe na institutite<br />
usloven otpust i pomiluvawe. Od instruktorite natamu se bara da go<br />
ostvarat i pravilnoto voveduvawe na osudenikot vo rabotniot<br />
proces 948) kako zna~aen uslov za natamo{no dejstvuvawe na<br />
instruktorite kon toa da ja razvijat qubovta na osudenikot kon<br />
trudot, da gi odr`at i razvijat negovite rabotni naviki, da go<br />
ostru~at i sl. So ogled na za~estenosta na kontaktite {to<br />
instruktorite gi imaat so osudenite lica vo literaturata se odi i kon<br />
toa od ovaa kategorija na stru~waci da se bara da ja ostvaruvaat i<br />
ulogata na vospituva~, odnosno da pridonesuvaat ne samo vo tn.<br />
"rabotna terapija" tuku i za op{toto vospituvawe i prevospituvawe<br />
na osudenikot. Za ostvaruvawe na site ovie zada~i vo ograni~enite<br />
uslovi i mo`nosti na ustanovite pred niv se postavuvaat barawa da<br />
poseduvaat visoko obrazovanie i stru~no nivo no i takvi ~ove~ki<br />
kvaliteti, znaewa i sposobnosti koi ~esto se grani~at so nevozmo`noto.<br />
Nakratko od stru~nite instruktori se o~ekuva so svojot<br />
odnos i zalagawe kon trudot i osudenikot da go nadomestat seto ona<br />
{to ne e storeno vrz planot na objektivnite pretpostavki za<br />
vistinsko ostvaruvawe na celite na osudeni~kiot trud. Vo otstranuvaweto<br />
na tie pre~ki nesporno e deka vo golema mera pomaga<br />
enormniot entuzijazam na ovie penolo{ki rabotnici no, i toj<br />
entuzijazam kako i ~ove~kite kvaliteti imaat svoi nepremostivi<br />
ramki. Me|u niv sekako deka mo{ne zna~ajno mesto mu pripa|a i na<br />
nivnoto motivirawe za rabota, za{to e sosema logi~no od nivnoto<br />
skromno nagraduvawe da se o~ekuvaat i pomali rezultati.<br />
948)<br />
Za ovoj problem vidi: Ali}, H. Zna~aj pravi~nog uvo|enja osu|enih lica u radni proces,<br />
<strong>Penologija</strong>, Beograd, 1977/1, str. 63-69 i Atanackovi}, D. op. cit, str. 201-203.<br />
526
2. OBRAZOVANIE I SOCIJALNO-ETI^KO VOSPITUVAWE<br />
a) Obrazovanie na osudenite lica<br />
Obrazovanieto kako oblik na tretman ima ogromna va`nost za<br />
spre~uvawe na idnoto kriminalno povedenie na osudenite lica i za<br />
nivnoto uspe{no vklu~uvawe vo `ivotot na sloboda. Ova soznanie<br />
poa|a od kriminolo{kite uka`uvawa deka niskiot stepen na<br />
obrazovanie i primitivizmot vodat kon naru{uvawe na kriteriumite<br />
za ocenka na dozvolenoto povedenie {to vo sodejstvo so drugite<br />
kriminogeni faktori ima zna~ajna uloga vo genezata na krivi~noto<br />
delo. Toj fakt sekojdnevno go potvrduvaat i penolo{kite istra`uvawa<br />
za obrazovnoto nivo na osudeni~kata populacija koe nasekade vo<br />
svetot e mo{ne nisko izrazeno 949) . Spored toa edna od bitnite zada~i<br />
na penitencijarnite ustanovi e vlo`uvawe kontinuirani usilbi za<br />
podigawe na obrazovnoto nivo na site, a osobeno na pomladite<br />
osudenici. Vo taa smisla ogromna e ulogata na u~ili{teto kako<br />
osnovna kletka kade namerno i organizirano mo`e da se vr{i<br />
obrazovniot proces. So pomo{ na nastavata {to se organizira vo nego<br />
osudenite lica mo`at da se steknat so znaewa od razli~ni podra~ja na<br />
~ovekovata dejnost. Tie znaewa od svoja strana im ovozmo`uvaat da se<br />
interioriziraat socijalno prifatlivi mislewa, stavovi, uveruvawa,<br />
moralni normi i takvi naviki {to vo osnova go menuvaat odnosot kon<br />
trudot, semejstvoto, drugite lu|e, tu|ite materijalni i duhovni dobra<br />
i elementarnite op{testveni vrednosti i interesi. Steknatite<br />
znaewa se natamu vo sostojba da izvr{at promeni vo psiholo{kata<br />
struktura na li~nosta, za{to vrz niv naj~esto se gradi emocionalniot<br />
i afektiniot `ivot na ~ovekot. Vo tekot na obrazovniot proces koj<br />
li~nosta na ~ovekot se razvivaat i brojni sposobnosti kako na<br />
primer: sposobnost za vnimanie, posmatrawe, pomnewe, sudewe,<br />
zaklu~uvawe, generalizacija, kriti~no rasuduvawe i sl. Takvata<br />
sposobnost vo semejstvoto so steknatite znaewa i umeewa go<br />
ovozmo`uvaat snao|aweto vo slobodnoto op{testvo i uspe{noto<br />
sovladuvawe na destruktivnite porivi i motivi {to obi~no se<br />
javuvaat koga vo `ivotot se naide na pote{ki problemi.<br />
Imaj}i ja vo vid vakvata uloga na obrazovanieto vo kazneno<br />
popravnite ustanovi se vr{at golemi usilbi za sozdavawe materijalni,<br />
prostorni i kadrovski uslovi {to }e go ovozmo`at negovoto<br />
realizirawe kako del od prevospitniot tretman. Od re{avaweto na<br />
ovie pretpostavki vo najgolem obem zavisi nadminuvaweto na<br />
teoretskite i prekti~nite problemi {to vo vrska so obrazovanieto se<br />
javuvaat vo penitencijarnite ustanovi. Taka na primer, vo<br />
penolo{kata literatura sî u{te e prisutna dilemata dali so<br />
obrazovniot tretman treba da bidat opfateni samo maloletnite ili i<br />
vozrasnite osudenici. Dilemata proizleguva ottamu {to nekoi avtori<br />
sakaj}i vo prv red da poso~at na ograni~enite mo`nosti vo nastavata<br />
949)<br />
Vidi: Arnaudovski, Q. i <strong>Sulejmanov</strong>, Z. op, cit, str. 410.<br />
527
da bidat vklu~eni i vozrasnite tvrdat deka so obrazovanie ~ovek mo`e<br />
da se stekne samo dodeka e mlad. Navedenata dilema me|utoa, brz<br />
otpa|a toga{ koga vo penitencijarnite ustanovi se obezbedeni site<br />
uslovi za organizairana nastava za site na koi taa im e potrebna. Ovaa<br />
polemika denes glavno se napu{ta i ottamu {to ve}e e doka`ana<br />
andrago{kata vistina deka uspehot vo obrazovanieto, osven vo<br />
slu~aite na odminata starost, ne e vrzana za vozrasta na ~ovekot.<br />
Vo ramkite na predhodniot problem se pomestuva i pra{aweto<br />
za mo`nosta, odnosno nemo`nosta od obrazovno vlijanie sprema<br />
opredeleni kategorii na osudenici. Stanuva zbor za psihi~ki<br />
zaostanatite umno-hendikepiranite lica i onie osudenici {to od<br />
niza pri~ini poka`uvaat silen otpor kon sekakvo vklu~uvawe vo<br />
obrazovniot proces. Vo prviot su~aj navistina se raboti za pre~ka<br />
{to bitno vlijae vrz uspe{noto sledewe na nastavata i postignuvaweto<br />
na pogolemi rezultati vo nea. Vo vtorata grupa se pomesteni<br />
onie kategorii na osudenici koi poradi otustvoto na izgradeni<br />
naviki i vlijanieto na psihosocijalnata atmosfera na zatvorot<br />
eventulano mu se sprotivstavuvaat na obrazovniot proces. Moj stav e<br />
deka so posredstvo na individualiziran pristap i vistinsko deluvawe<br />
vrz motivacionata sfera mo`e da se postigne golem uspeh i vo<br />
izdigaweto na op{toto obrazovano nivo na ovie osudenici. Pritoa<br />
treba da se ima vo vid deka vklu~uvaweto vo obrazovniot tretman e<br />
pravo na osudenikot. Onamu kade {to se iscrpeni site dobronamerni<br />
pottici za dobrovolno prifa}awe na {koluvaweto ne pomaga na<br />
silata na Sevi{niot 950) .<br />
Vo soglasnost so istaknatata potereba za steknuvawe odreden<br />
vid na obrazovanie nasekade vo svetot se predlagaat i primenuvaat<br />
programi so koi se ostvaruvaat razli~ni vidovi na {kolska nastava vo<br />
i nadvor od ustanovata. Vo zavisnost od potrebite i individualnite<br />
svojstva na osudenikot se odi kon opismenuvawe, dovr{uvawe na<br />
osnovnoto obrazovanie ili pak kon dovr{uvawe na ve}e zapo~natoto<br />
sredno, vi{e ili visoko obrazovanie. Zna~eweto na ovie prevospitni<br />
procesi e sogledano i vo ZIS kade {to se veli deka vo kaznenopopravnite<br />
ustanovi zadol`iteno se organizira osnovno obrazovanie<br />
kako del na op{tiot sistem na obrazovanie i vospituvawe koe treba<br />
da se organizira vo samata ustanova ili vo mestoto na sedi{teto na<br />
ustanovata. Pokraj toa se istaknuva deka na osudenoto lice mo`e da mu<br />
se odobri vonredno {koluvawe na negov tro{ok vo site vidovi na<br />
obrazovni ustanovi na sloboda ako so toa ne se naru{uva ku}niot red i<br />
rabotata vo ustanovata.<br />
Nastavata za osnovno obrazovanie se organizira za site<br />
vospitanici i osudenici koi se li{eni od sloboda nad edna godina i,<br />
po pravilo, vo samata ustanova. Nea ja izveduvaat nastavnicivospituva~i<br />
vraboteni vo ustanovata spored nastavni programi {to<br />
va`at i na sloboda. Dokolku se raboti za maloletnici za koi vo<br />
950)<br />
Poinaku: Kolar, D. Odgoj i osnovno obrazovanje u KPD Rab na Golom otoku s posebnim<br />
osvrtom na opismenjavanje osu|enih osoba, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1979/1-2, str. 74.<br />
528
ustanovata nema uslovi za organizirawe nastava taa se ostvaruva vo<br />
sorabotka so u~ili{ta nadvor od nea. Taa sorabotka se sostoi vo toa<br />
{to se anga`iraat nastavnici od nadvor ili pak samata nastava se<br />
vr{i vo ustanova na sloboda. Na vospitanik koj zapo~nal so sredno<br />
ili povisoko {koluvawe mo`e da mu se ovozmo`i prodol`uvawe i na<br />
toa {koluvawe nadvor od ustanovata ako so svoeto odnesuvawe i<br />
zalagawe vo u~eweto }e slu`i za primer na drugite, a na osudenik {to<br />
ne e povratnik ako se istaknuva so trudoqubivost, primerno<br />
individualno i op{to povedenie i aktivno u~estvo vo osudeni~koto<br />
samoorganizirawe ili kulturno-zabavniot `ivot.<br />
Vidot na obrazovnata aktivnost zavisi od brojot i strukturata<br />
na onie na koi im e neophoden obrazovniot proces. Za toa se od<br />
zna~ewe i psihofizi~kite osobini, li~nite svojstva, sklonosti i<br />
`elbite za steknuvawe so odreden vid na obrazovanie vo ramkite na<br />
objektivnite mo`nosti na ustanovata. Pritoa treba da se vodi gri`a<br />
so osnovnoto obrazovanie da bidat opfateni i onie lica za koi so<br />
programata za tretman e predvideno stru~no osposobuvawe a koi za toa<br />
ja namaat potrebnata {kolska sprema.<br />
Vospitanicite i osudenite lica koi vo ustanovata }e zavr{at<br />
odreden stepen na obrazovanie dobivaat svidetelstvo od koe ne smee da<br />
se gleda deka e zavr{eno vo vospitno-popravna, odnosno kaznenopopravna<br />
ustanova.<br />
b) Socijalno-eti~ko vospituvawe<br />
Vo sovremenata pedago{ka i andrago{ka literatura poimot<br />
socijalno-eti~ko vospituvawe naj~esto se opredeluva kako sevkupnost<br />
na organizirani, sistemati~ni vlijanija zasnovani vrz op{testveni i<br />
individualni usilbi za pozitivno formirawe na li~nosta, na<br />
nejzinite soznanija i tvore~ki sposobnosti i nejziniot aktiven odnos<br />
sprema objektivnata stvarnost. Toa e svesna i planska op{testvena<br />
dejnost naso~ena kon pozitivno struktuirawe na li~nosta i nejzino<br />
menuvawe vo smisla na socijalizacija i zbogatuvawe na nejzinite<br />
duhovni, fizi~ki, moralni i op{testveni svojstva. Preku<br />
vospituvaweto koe se nao|a vo nu`na dijalekti~ka vrska so<br />
obrazovanieto 951) ~ovekot prifa}a sosema drugi, poispravni pogledi i<br />
vrednosti za op{testvenata stvarnost, za op{testvenite normi na<br />
povedenie, a vo tie ramki i za svoeto sopstveno odnesuvawe. So negova<br />
pomo{ ~ovekot gi razgleduva svoite negativni stavovi i naviki i<br />
stanuva sestrana li~nost {to vo krajna linija e i celta na<br />
resocijalizacijata toga{ koga ovie procesi se naso~eni kon osudenite<br />
951)<br />
Voobi~aeno e vospituvaweto a vo tie ramki i prevospituvaweto da se definira<br />
kako svesna i planska dejnost vo smisla na upravuvawe so duhovniot i telesniot<br />
razvoj na ~ovekot. Vo op{toto po{iroko zna~ewe, vospituvaweto ja opfa}a<br />
sevkupnata pedago{ka aktivnost, pa spored toa i obrazovanieto i nastavata. Vo<br />
potesnoto zna~ewe toa pretstavuva vkupnost od merki i postapki vo nastojuvawe kon<br />
oformuvawe na li~nosta.<br />
529
lica {to izdr`uvaat kazna li{uvawe od sloboda.<br />
Zna~eweto na vospituvaweto na osudenite lica mo`e najdobro<br />
da se naseti od zborovite na Holbah koj veli: "~ovekot e tolku ~esto<br />
zol samo zatoa {to skoro sekoga{ ~uvstvuva deka e vo negov interes da<br />
bide takov: neka se napravat lu|eto da bidat prosveteni i posre}ni, pa<br />
}e se napravat i podobri" 952) . Za{to, kako {to na drugo mesto veli<br />
Holbah 953) "vospituvaweto e ve{tina na seewe i odgleduvawe korisni<br />
strasti vo srceto na lu|eto, a zakonodavstvoto e ve{tina da se<br />
vozdr`at opasnite strasti, a da se pottiknuvaat onie {to mo`at da mu<br />
bidat od korist na javnoto", a nie bi dodale i na poedine~noto dobro.<br />
Ottuka proizleguva deka celta na vospituvaweto na osudenikot e da se<br />
dovede vo situacija da "li~i na ~ovek koj steknal navika da bide ~ist i<br />
na kogo mu e ma~no da se izvalka duri i toga{ koga nekoj ne go gleda 954) .<br />
Vo penolo{kata literatura me|utoa, ~esto se sre}avaat<br />
sfa}awata so koi se osporuva mo`nosta na vospitnoto vlijanie vo<br />
kazneno-popravnite ustanovi. Vo taa smisla se uka`uva deka vospituvaweto<br />
na osudenite se vr{i vo represivni uslovi i sodr`i nasoki<br />
koi se nespoivi so pravilniot razvoj na li~nosta. Vo uslovi kade<br />
vladee prisilba, avtoritet i strav odnapred se onevozmo`eni<br />
prikladni i ispravni vospitni procesi {to vodat kon promena na<br />
sfa}awata, navikite i normite na odnesuvawe. Svoeto izrazito<br />
ograni~uva~ko dejstvo vrz ovie procesi go manifestira i psihosocijalnata<br />
klima na zatvorot {to nepovolno se odrazuva vrz psihata na<br />
osudenikot. So doa|aweto vo ustanovata toj ja gubi doverbata vo<br />
sistemot, vo drugite lu|e no i vo sopstvenite sili da ja oceni svojata<br />
situacija i vrz taa osnova da go menuva svojot odnos kon op{testvoto i<br />
imanentnite li~ni potencijali. Vo otsustvo na me|usebni<br />
komunikacii zasnovani vrz iskrenost, doverba i sorabotka osudenoto<br />
lice stanuva indiferentno kon sekakvi vospitni vlijanija. Pritisnat<br />
od nepovolnoto dejstvo na navedenite faktori osudenikot svesno ili<br />
nesvesno se povlekuva vo sebe i projavuva visok stepen na nedoverba<br />
koja mu slu`i kako neproboen {tit od sekakvi proverki i isku{enija.<br />
"De omnibus dubitandum" stanuva negovoto rakovodno na~elo. Toa mu<br />
ovozmo`uva da bide pretpazliv vo uveruvawe deka negovo e bez<br />
problemi da ja izdr`i kaznata, a ne me|u zatvorskite yidini da ja<br />
gradi svojata neizvesna idnina.<br />
Vo gorenavedenite konsekvenci nesomneno e sodr`ana golema<br />
vistina 955) . Toa me|utoa, ne zna~i deka pri postavuvaweto na teoretskiot<br />
koncept za ulogata na vospituvaweto na osudenite ne bila<br />
vodena smetka za mo`nite objektivni slabosti i pre~ki kako i za<br />
pretpostavkite za nivno sovladuvawe. Vo taa nasoka vo prv red se<br />
952)<br />
Holbah, P. op. cit, str. 233.<br />
953)<br />
Ibid, str. 232.<br />
954)<br />
Vidi: ibid, str. 206.<br />
955)<br />
Vospituvaweto na poedinecot voop{to e usloveno od duhovnata, moralnata i<br />
tehni~kata strana, od tradicijata, od svesta na odgovornite vospituva~i i od vidot na<br />
vospitnite ustanovi vo koi se vr{i, od metodite i sredstvata {to se primenuvaat vo<br />
vospitniot proces kako i od pedago{iot pristap kon vospitanikot.<br />
530
istaknuva zna~eweto na izborot na metodite, postapkite i sredstvata<br />
{to vo racete na iskusni penolo{ki rabotnici i slu`bi }e<br />
pridonesat da se razbie malodu{nosta, somnevaweto, zatvorenosta i<br />
otporot sprema vospitnite vlijanija. Stanuva zbor za vospituva~ite,<br />
socijalnite rabotnici, pripadnicite na obezbeduvaweto pa duri i za<br />
instuktorite koi vodej}i smetka za zatvorskiot re`im, zatvorskata<br />
atmosfera i polo`bata na osudenikot treba da gi primenuvaat<br />
najsovremenite metodi na pedago{ko-andrago{ko vlijanie. Od<br />
izborot na tehnikata i pristapot na deluvawe vo golem obem }e zavisi<br />
najprvin dobrovolnosta, a potoa i aktivniot odnos na sekoj osudenik<br />
za vistinsko prifa}awe na vospitnite sodr`ini. Bez toj element na<br />
samostojnost nema uspeh vo ovoj kako i vo site drugi prevospitni<br />
procesi. Dobrovolnoto vklu~uvawe na osudenikot vo sopstveniot<br />
tretman e glaven uslov za nadminuvawe na objektivnite pre~ki na<br />
penitencijarniot sistem i edinstveno ispraven na~in za aktivirawe<br />
na voljata, vra}awe na samodoverbata i prifa}aweto na drugite kako<br />
~itateli na sopstvenoto prifa}awe od niv. Vakviot pristap e,<br />
me|utoa vo direktna sprotivnost so makijavelisti~koto stojali{te na<br />
eden avtor 956) spored koj vo razivaweto kaj osudenikot na onie sili<br />
{to imaat vrednost se validni site metodi. Moj stav e deka samo so<br />
mo{ne pretpazliv odnos kon ova suptilno pra{awe so ednovremeno<br />
koristewe na ostanatite oblici na tretman mo`e da se dojde do<br />
o~ekuvanite rezultati. Pritoa e bitno da se sproveduva takva<br />
sistemati~nost vo postapuvaweto {to nikoga{ ne smee da se naru{i<br />
so nekoordinirano deluvawe na poedinci ili oddelni slu`bi od<br />
ustanovata.<br />
v) Ulogata na poedini penitencijarni stru~waci<br />
vo obrazovniot i vospitniot proces<br />
Od predhodnite razgleduvawa mo`e{e da se sogleda deka<br />
vospituvaweto i obrazovanieto se poseben problem od koj zavisi<br />
efikasnosta na kaznata li{uvawe od sloboda. Obrazovanieto vo<br />
povrzanost so vospituvaweto zna~i razvivawe na znaewa, formirawe<br />
i razvivawe na moralni svojstva, podigawe na nivoto na kulturata,<br />
izgraduvawe rabotni naviki i drugi svojstva i kvaliteti na li~nosta.<br />
So nivna pomo{ se sozdavaat takvi elementi {to go ovozmo`uvaat<br />
potisnuvaweto na negativnite o{testveni vlijanija i izgradba na<br />
poinakov op{testven status {to li~nosta na osudenikot ja vodi kon<br />
posiguren i nezavisen `ivot i po{iroko u~estvo vo op{testvenite<br />
tekovi. Pritoa spored eden na{ avtor 957) e osobeno zna~ajno toa {to so<br />
nivna pomo{ se raviva intelektualnata sfera na ~ovekot koja od svoja<br />
strana vodi kon zacvrstuvawe na socijalno-eti~kite vrednosti na<br />
~ovekot kako antiteza na kriminalnoto odnesuvawe. Vo soglasnost so<br />
vakvata koncepcija kaj nas se ostvaruva {iroka aktivnost na poleto na<br />
956)<br />
Vidi: Milutinovi}, M. op. cit, str. 125.<br />
957)<br />
Vidi: Proevski, V. Zbirka na propisi..., str. 90.<br />
531
obrazovanieto i socijalno-eti~koto vospituvawe na osudenite preku<br />
razni formi kako {to se analfabetski kursevi, podigawe na nivoto<br />
na {kolskata naobrazba, organizirawe predavawa za nekoi aktuelni<br />
op{testveni problemi, izbor na televiziska i filmska programa,<br />
sekojdnevna dostapnost na biblioteti~niot fond i dnevniot pe~at i<br />
sl.<br />
Vo ostvaruvawe na obrazovanieto i vospituvaweto kako dva<br />
me|usebno zavisni, dijalekti~ki povrzani i komplementarni procesi<br />
{to so~inuvaat edinstven oblik na tretman na osudenite prakti~no e<br />
vklu~en celiot zatvorski personal. Sekoj slu`benik vo ustanovata<br />
bez ogled na svoeto obrazovanie i rabotno mesto stapuva vo takvi<br />
odnosi so osudenikot od koi ovoj ne smee da po~uvastvuva ni ronka<br />
nedoverba, tuku iskrena `elba za sorabotka i pomo{ od koja }e sfati<br />
deka ne e zasekoga{ otfrlen od op{testvoto. Sekoj kontakt, sekoj<br />
zbor i gest na personalot treba da e presmetan od potrebata da se<br />
vospostavi `iva komunikacija so osudenikot kako uslov za pozitiven<br />
transfer na vlijanija {to vodat kon posigurna resocijalizacija i<br />
socijalna adaptacija. Za kone~noto ostvaruvawe na ovie celi sepak e<br />
potrebno da bidat posebno zadol`eni opredeleni penitencijarni<br />
stru~waci. Vrz ovie lica ~ija {to uloga vo narednite redovi }e se<br />
obideme poblisku da ja pretstavime e prenesena glavnata odgovornost<br />
preku diskusii i uka`uvawa, soveti i pottici da gi jaknat socijalnoeti~kite<br />
stavovi na osudenikot za vodewe op{testveno prifatliv<br />
`ivot na sloboda i prifa}awe na op{testvenite obvrski. Stanuva<br />
zbor za vospituva~ite, psiholozite, socijalnite rabotnici i<br />
pripadnicite na obezbeduvaweto na koi bez ogled na razlikite vo<br />
pogled na ona {to pretstavuva nivna osnovna zada~a, ostvaruvaweto na<br />
ovoj oblik na tretman mora da im bide zaedni~ka gri`a.<br />
va) Ulogata na vospituva~ite<br />
Rabotata na vospituva~ite vo penitencijarnite ustanovi se<br />
vr{i vo dve fazi koi so~inuvaat edinstvo. Od nivnoto poznavawe<br />
zavisat mo`nostite za realizacija na obrazovno-vospitniot oblik na<br />
postapuvawe pa ottamu sosema nakratko }e se zadr`ime na nekoi nivni<br />
problemi.<br />
1. So ogled na toa {to penitencijarniot tretman treba da ja<br />
menuva li~nosta, a ne sredinata, nejzinoto prethodno zapoznavawe e<br />
bitna okolnost za pokrenuvawe na osudenikot vo op{testveno polezni<br />
nasoki. Toa zna~i deka pred vospituva~ot vo kazneno-popravnata<br />
ustanova kako prva i osnovna zada~a se postavuva zapoznavaweto na<br />
li~nosta na osudenikot. Za taa cel vospituva~ot go prou~uva minatoto<br />
na osudenikot, negovite materijalni i semejni priliki, zdravstvenata<br />
sostojba, nivoto i kvalitetot na op{toto i stru~noto obrazovanie<br />
{to osudenikot go imal pred stapuvaweto vo ustanovata, negovite<br />
sposobnosti, faktorite koi se odnesuvaat na pri~inite i motivite na<br />
negovoto krivi~no delo i site drugi okolnosti od zna~ewe za<br />
532
li~nosta na osudenikot. Do takvi podatoci vospituva~ot doa|a<br />
prou~uvaj}i ja sudskata i psiholo{kata dokumentacija, kako i naodot<br />
na priemnoto oddelenie. Vrz osnova na toj materijal toj e dol`en da go<br />
izvr{i prviot razgovor (intervju) so osudenikot 958) .<br />
Ovde e va`no da se spomne deka od kompletnosta na<br />
dokumentacijata {to vospituva~ot }e ja ima na uvid zavisi uspehot vo<br />
ovaa i vo narednite fazi od negovata rabota. Ili poinaku re~eno, od<br />
uspe{no izvr{enata rabota na sudot i na priemnoto oddelenie na<br />
ustanovata zavisat i o~ekuvawata {to se postavuvaat pred vospituva-<br />
~ot.<br />
2. Po zapoznavaweto na li~nosta na osudenikot vospituva~ot<br />
treba da sozdade plan i programa za postapuvawe {to }e go sproveduva<br />
koristej}i gi pedago{ko-andrago{kite metodi i sredstva za rabota.<br />
Vo ovaa faza pred nego se postavuvaat brojni barawa.<br />
Vospituva~ot treba da go sledi osudenikot za vreme na celiot tek na<br />
izdr`uvaweto na kaznata, treba da go sovetuva vo vrska so op{toto i<br />
stru~noto obrazovanie, vo vrska so negovoto adaptirawe na novata<br />
sredina, izbegnuvaweto na konfliktnite situacii i naru{uvaweto na<br />
disciplinata, da go sledi osudenikot na negovot rabotno mesto, da mu<br />
pru`a pomo{ vo re{avaweto na li~nite problemi, da gi podgotvuva<br />
disciplinskite raporti i da dava svoe mislewe za povedenieto na<br />
osudenicite, da gi prima site molbi, `albi i drugi poddavki od<br />
osudenicite, da podgotvuva podatoci i predlozi za pomisluvawe,<br />
usloven otpust, pogodnosti, disciplinski kazni, reklasifikacija i<br />
sl., da ja sledi zdravstvenata sostojba na osudenite, da prisustvuva na<br />
sostanocite na osudenite so svoite bliski, da ja pregleduva nivnata<br />
korespondencija, da go podgotvuva osudenikot za otpu{tawe, da<br />
u~estvuva vo realizacijata na grupnite metodi na tretman, da razviva<br />
opredelen interes kaj osudenicite za nivnite aktivnosti vo<br />
slobodnoto vreme, da vodi ~esti razgovori so niv itn. itn.<br />
Za uspe{no ostvaruvawe na site ovie zada~i sprema osudenite<br />
od negovata grupa vo teorijata natamu od nego se bara da se pridr`uva<br />
kon osnovnite principi na tretman, da poseduva posebni svojstva i da<br />
manifestira posebno povedenie. Vo taa smisla se istaknuva deka<br />
vospituva~ot treba da bide visoko {kolski i stru~no podgotven,<br />
dobro da gi poznava metodite na pedago{ko-andrago{kata rabota da<br />
bide sposoben za sproveduvawe na grupnoto sovetuvawe da poseduva<br />
op{ta kultura, da bide strpliv i razumen, da poka`uva sposobnosti za<br />
razbirawe i so`ivuvawe so tu|ite te{kotii, no ne i da se<br />
identifikuva so osudenicite, da bide zainteresiran za osudenicite i<br />
vo svojata rabota da projavuva pogolemo zalagawe, da ima vreme za<br />
osudenicite, da poka`uva razbirawe za nivnata polo`ba i da im<br />
pristapuva prijatelski, da bide dru{tven, no i sposoben za vladeewe<br />
so sebesi i da go sozdava i upotrebuva svojot avtoritet, so svojot na~in<br />
na `iveewe i povedenie da im dava primer na osudenicite, da ne izdava<br />
958)<br />
Za va`nosta na ovoj prv razgovor so osudenikot i podgotovkite za negovoto<br />
uspe{no ostvaruvawe vidi: Prohi}, I. Prvi razgovor (intervju) vaspita~a i osu|enog lica,<br />
<strong>Penologija</strong>, Beograd, 1979/11-2, str. 55-68.<br />
533
esmisleni naredbi i zabrani, a sepak da insistira vrz strogoto<br />
dr`ewe pri odnesuvaweto vo ustanovata, da odr`uva pravilni<br />
kontakti so osudenite i da ja odr`uva i jakne nivnata doverba kon sebe<br />
i kon niv samite, sekoga{ da bide gotov i da mu pomoga na osudenikot<br />
vo nadminuvaweto na aktuelnite `ivotni te{kotii {to se plod na<br />
brojnite problemi, intrapsihi~ki konflikti i sudiri na osudenikot<br />
so drugi osudenici, semejstvoto i po{irokata op{testvena sredina.<br />
Me|utoa, toa ne e sî. Ponekoga{ pred vospituva~ot se<br />
postapuvaat i takvi barawa vo koi e sodr`ana golema doza na<br />
preteruvawe. Taka na primer od nego se bara da ne se pridr`uva kon<br />
rabotnoto vreme 959) ili pak, "da bide poblaga, potolerantna, potopla<br />
forma na tatko vo odnos na vistinskiot tatko na osudenoto lice" 960) .<br />
Pri postavuvaweto na planot za rabota na vospituva~ot se<br />
sumpsumiraat site ovie elementi {to go so~inuvaat slo`eniot splet<br />
na dejstvija opfateni so individualniot i grupniot tretman. Vo tie<br />
ramki me|utoa, najva`no e da se voo~at onie elementi {to imale<br />
dominantno vlijanie za izvr{enoto delo. Tie treba da ja opredelat<br />
nasokata na postapuvaweto na vospituva~ot i da pretstavuvaat negova<br />
dvi`e~ka sila. Vo taa smisla najprvin treba da se razgrani~i dali<br />
krivi~noto delo e rezultat na motivacijata na storitelot za ~ie<br />
prevospituvawe }e treba da se predvidat merki na tretman vo koi }e<br />
preovladuvaat socijalni vlijanija, ili pak rezultat na frustracijata<br />
i izvesni psiholo{ki anomalii, kade {to glavnata nasoka vo<br />
prevospituvaweto }e bide individualnata i grupnata psihoterapija.<br />
Se ~ini vakviot pristap na vospituva~ot kon tretmanot na site<br />
osudenici e nu`en so ogled na razlikite vo povedenijata {to<br />
proizleguvaat od toa dali proizleguvaat od impulsot koj se nao|a na<br />
poleto na motivacijata (normalnoto) ili frustracijata (abrnormalnoto).<br />
Ovde nema da se vpu{tame vo objasnuvawe na taa razlika, no<br />
morame da podvle~eme deka kaj motiviranite dejstvija va`na uloga<br />
igra primerot koj pretstavuva negativen na~in na zadovoluvawe na<br />
porivite, interesite, stavovite itn, i zatoa toj primer treba da se<br />
izmeni i pozitivno da se prenao~i. Od druga strana, kaj frustriranite<br />
storiteli treba da se nastojuva vrz ostrvaruvaweto na<br />
pre~kite {to doveduvaat do frustracii za{to tie ja odvele li~nosta<br />
na patot na kriminalot, a ne idejata da se ostvaruvaat na nedozvolen<br />
na~in 961) .<br />
vb) Ulogata na psihologot<br />
Ulogata na psiholozite vo kazneno-popravnite ustanovi vo prv<br />
red e naso~ena kon prou~uvawe na li~nosta na osudenikot vo<br />
959)<br />
Vidi: Popovi}, V. op. cit, str. 188.<br />
960)<br />
Prohi}, op. cit, str. 60.<br />
961)<br />
Vidi: Cari}, A. Tretman prema multirecidivistima, Zbornik pravnog fakulteta u Splitu,<br />
Split, 1963/1, str. 72-73.<br />
534
priemnoto oddelenie. Sozdavaweto na psiholo{kiot naod i mislewe<br />
vo koe se sodr`ani dijagnoza i prognozata za idnoto povedenie na<br />
osudenikot me|utoa, e samo edna od slo`enite zada~i {to se postavuvaat<br />
pred ovie stru~waci. Psiholozite se imeno tie koi treba da<br />
prodol`at so sledewe na karakteristikite na li~nosta za vreme na<br />
celiot tek na izdr`uvaweto na kaznata. Nivnata zada~a e da gi<br />
prou~uvaat no i da gi verificiraat soznanijata za svesnite i<br />
nesvesnite aspekti na osudeni~koto minato i sega{no povedenie,<br />
promenite na nivnite sposobnosti i sklonosti, nivnata motivacija,<br />
faktorite {to gi predizvikuvaat nivnite frustracii i vidot i<br />
na~inot na koristeweto na odbrambenite mehanizmi za nivno<br />
razre{uvawe, karakterot i funkcioniraweto na mentalniot sklop,<br />
svesta za zna~eweto na op{testvenite i kulturnite vlijanija vo<br />
odreduvawe na nivnite stavovi i odnesuvawa i sl. Nakratko zada~ite<br />
na psiholozite se dopolnuvaat so potrebata od istra`uvawe na<br />
sevkupnata psihosocijalna sostojba na li~nosta i aktuelnite `ivotni<br />
situacii {to ja dinamiziraat nivnata aktivnost.<br />
Celta na prou~uvawata {to gi vr{i psihologot so pomo{ na<br />
sovremenite psiholo{ki metodi i tehniki e otkako }e se spoznaat<br />
pri~inite {to go odreduvaat odnesuvaweto na li~nosta da se odredi<br />
ili promeni klasifikacionata grupa vo koja }e se primenuvaat onie<br />
merki na tretman {to vodat kon najefikasni promeni vo nivnoto<br />
odnesuvawe. Vo tie ramki vrz psihologot le`i obvrskata bilo samiot<br />
bilo so posredstvo na vospituva~ot da pridonese kon toa samiot<br />
osudenik da gi sfati ne samo nadvore{nite tuku i vnatre{nite<br />
okolnosti na negovoto kriminalno povedenie kako bi mo`el so<br />
sopstveni usilbi da go izmeni svojot neodgovoren odnos sprema<br />
op{testvenite barawa.<br />
Vo ostvaruvaweto na ovie zada~i psihologot naiduva na niza<br />
pre~ki i te{kotii. Prviot i mo`ebi najva`en ograni~uva~ki faktor<br />
se sostoi vo toa {to negovite aktivnosti se optovareni so golema doza<br />
na nedoverba. Trgnuvaj}i od opredeleni predrasudi, {to im se<br />
svojstveni duri i na mnogu poupateni lu|e, deka psihologot si zema za<br />
pravo da mudruva za ne~ii duhoven `ivot i razvoj, osudenite lica se<br />
tie koi naj~esto zazemaat odbramben stav kon negovite testovi. Na toj<br />
na~in se doveduva vo pra{awe validnosta na dobienite rezultati<br />
osobeno koga poradi neupatenosta vo penolo{kata rabota svesno i<br />
namerno se odbiva sekakva sorabotka. Ako se ima predvid deka sekoe<br />
navleguvawe vo podlabokite sferi vo intimniot duhoven `ivot bez<br />
dobrovolna soglasnost na ispitanikot pretstavuva naru{uvawe na<br />
~ovekovite prava toga{ na psihologot mu ostanuva mal prostor za<br />
deluvawe i slabi nade`i za bilo kakov uspeh vo ostvaruvaweto na<br />
postavenite celi. Ottuka, osnovnite usilbi na psihologot se naso~eni<br />
kon obezbeduvawe na vistinska sorabotka, so toa {to na osudenikot }e<br />
mu se objasnat celite i o~ekuvanite rezultati od negovite dejnosti.<br />
Dokolku se obezbedi takva sorabotka ve}e e ras~isten terenot za<br />
intervencija vo onaa sfera na osudenikot {to vodi kon izgradba na<br />
odgovoren odnos sprema op{testvenite obvrski.<br />
So sozdavaweto na doverba i sponatan odnos kako uslov za<br />
535
dosegawe do pri~inite na intarpsihi~kite sudiri na osudenikot kako<br />
osnova za natamo{no uspe{no sproveduvawe na vospitnite i prevospitnite<br />
vlijanija ulogata na psihologot sÒ u{te ne e iscrpena.<br />
Psihologot e toj {to natamu e najpovikan da pridonesuva za<br />
istra`uvawe na psihosocijalnite aspekti na zatvorskata zaednica i<br />
da deluva vrz sozdavaweto na prikladna atmosfera za prifa}awe i<br />
ostvaruvawe na site oblici i metodi na tretman. Uspehot na ovie<br />
istra`uvawa go pretpostavuva prisustvoto na psihologot sekade kade<br />
{to se vr{i aktivnost na osudenite lica i neposreden kontakt so niv<br />
od koj mo`e da se izvle~at soznanija za brojni aspekti {to go<br />
popre~uvaat normalnoto ostvaruvawe na interpersonalnite odnosi 962) .<br />
Za ostvaruvawe na ovaa uloga e potrebno pogolemo prisustvo na<br />
psiholozi vo penitencijarnite ustanovi {to mo`e da se ostvari<br />
dokolku pravilno se sfati nu`nosta od nivnoto anga`irawe so<br />
istovremeno otfrlawe na skepti~niot odnos kon nau~nite postavki<br />
na nivnata struka 963) . Nakratko na psihologot treba da mu se dade<br />
pogolem prostor za deluvawe i da mu se obezbedi izrazito poaktivna i<br />
poneposredna uloga vo procesot na resocijalizacijata na osudenite<br />
lica od onaa {to od niza pri~ini denes ja ima.<br />
vv) Ulogata na socijalnite rabotnici<br />
Govorej}i za prou~uvaweto na li~nosta na osudenikot ve}e ja<br />
doprevme ulogata na socijalnite rabotnici vo sproveduvaweto na tn.<br />
socijalna ekspertiza. Ottamu ovde }e se zadr`ime samo vrz onie<br />
zada~i {to pred socijalnite rabotnici se postavuvat za otstranuvawe<br />
na socijalite vlijanija {to go odreduvaat nepovolniot odnos na<br />
osudenikot sprema vospitno-prevospitniot proces vo ustanovata.<br />
Poznato e deka za vreme na svojot prestoj vo ustanovata<br />
osudenikot se sudira so niza problemi {to se nao|aat vo, ili nadvor<br />
od nea. Iako li{en od sloboda toj e optovaren so razmisluvawe za<br />
aktuelnite i idnite problemi na sloboda {to vo prv red se svrzani so<br />
negovoto semejstvo. Materijalnata nezgri`nost na semejstvoto i<br />
socijalnite problemi {to vo nego se javuvaat poradi negovoto<br />
otsustvo, nu`no se reperkutiraat vrz odnosite pome|u nego, bra~niot<br />
drugar i decata. Ovie i drugi problemi go odale~uvaat od seto ona {to<br />
okolu nego i za nego se pravi vo ustanovata. Od druga strana<br />
otsustvoto ili smalenite mo`nosti da intervenira vo nivnoto<br />
962)<br />
Vo ovaa smisla i Atanackovi} koj veli deka psiholozite "ne treba da deluvaat<br />
samo vo nasoka na prilagoduvewe na osudenikot na institucionalniot re`im i<br />
na~inot na `ivot i rabota - tuku mora da rabotat i na prilagoduvaweto na<br />
zatvorskata sredina kon osudenicite i potrebite na nivnata resocijalizacija".<br />
Atanackovi}, D. op. cit, str. 183.<br />
963)<br />
Za potcenuva~kiot odnos sprema psiholozite {to vo praktikata se javuva od<br />
ostanatite stru~ni profili na kaznano-popravnite ustanovi vidi: Mlinari}, F. Uloga<br />
psihologa u kazneno-popravnim i vaspitno-popravnim ustanovama u procesu resocijalizacije,<br />
<strong>Penologija</strong>, Beograd, 1975/1, str. 70-72.<br />
536
azre{uvawe go vodi vo psiholo{ki sostojbi koi ponekoga{ vo celost<br />
ja isklu~uvaat negovata zainteresiranost za sopstvenoto u~estvo vo<br />
realizacijata na prevospitniot tretman. Osudenikot ne mo`e da bide<br />
indiferenten kon ona {to nadvor gi ma~i negovite bliski, kon<br />
problemite vo vrska so {koluvaweto na decata, kon naru{enite<br />
odnosi me|u decata, bra~niot drugar, negovite roditeli i nivnite<br />
naru{eni odnosi so nego, kon donesuvaweto va`ni odluki vo vrska so<br />
prihodite i rashodite vo semejstvoto i sl. Ottamu ~esto e sklon da<br />
bara takvi pogodnosti {to }e mu ovozmo`at fizi~ko prisustvo vo<br />
semejstvoto zaradi sreduvawe na prilikite, odnosite i te{kotiite vo<br />
nego. Penitencijarnata ustanova obi~no im izleguva vo presret na<br />
ovie barawa dokolku karakterot na problemite toa go nalo`uva duri<br />
i toga{ koga so ogled na rabotata i povedenieto osudenikot toa ne go<br />
zalu`uva. Me|utoa, zaradi nepovolniot odraz vrz re`imot vo<br />
ustanovata dodeluvaweto na vakvi pogodnosti imaat ograni~en doseg.<br />
Od tie pri~ini i toga{ koga sreduvaweto na ovie problemi mo`e<br />
uspe{no da se ostvari na drug na~in se javuva potrebata od aktivnost<br />
na socijalniot rabotnik. Negovite zada~i se mo{ne obemni i<br />
naso~eni kon pru`awe pomo{ na osudenikot so cel da se otstranat<br />
site pre~ki {to go onevozmo`uvaat uspe{noto prilagoduvawe na<br />
negovite odnosi so semejstvoto i potesnata i po{irokata op{testvena<br />
sredina na sloboda.<br />
Od predhodnoto ne smee da se sfati deka ulogata na socijalniot<br />
rabotnik se sveduva samo na niveliraweto na odnosite na relacija<br />
osudenik so onaa sredina {to e nadvor od ustanovata. Za efikasno<br />
ostvaruvawe na obrazovnite i vospitnite procesi podednakvo e<br />
zna~ajno i prilagoduvaweto na osudenikot kon zatvorskata sredina<br />
kako i nejzinoto prilagoduvawe kon osudenikot. Od tie pri~ini<br />
ulogata na socijalniot rabotnik se prostira i vrz usoglasuvaweto na<br />
negoviot odnos so ostanatite osudenici i zatvorskata uprava. Vo taa<br />
smisla negovata zada~a e sli~na kako i onaa na vospituva~ot,<br />
psihologot i drugite prevospitni stru~waci. Imaj}i pretstava za<br />
kompletnata li~nost na osudenikot, za negovite stavovi i vrednosti,<br />
za pri~nite {to go navele na izvr{uvaweto na deloto, za negovite<br />
individualni te{kotii i problemi, za negovite sfa}awa vo odnos na<br />
deloto, `rtvata, zatvorskiot personal i ostanatite osudenici i sl.<br />
socijalniot rabotnik treba da mu pomogne na osudenikot da gi<br />
nadmine site ovie sudiri {to vo samata ustanova go popre~uvaat<br />
normalniot tek na negoviot tretman. Soznanijata za osudenikot i za<br />
pri~inite {to naj~esto gi predizvikuvaat konfliktnite situacii na<br />
socijalniot rabotnik mu sozdavaat uslovi za deluvawe {to ne e<br />
naso~eno samo kon adaptirawe na poedinecot kon zatvorskata sredina<br />
tuku i na nejzino menuvawe i prilagoduvawe kon potrebite na<br />
poedinecot. Vo sprotivno {tetnoto dejstvo na zatvorskata zaednica<br />
mo`e da ima katastrofalni posledici vrz osudenikot. Vo takov slu~aj<br />
negovata adaptacija ne e ve}e vo funkcija na resocijalizacijata tuku e<br />
naso~ena kon konformisti~ko prifa}awe na neformalniot kodeks na<br />
odnesuvawe, vo pretopuvawe na li~nosta vo opredelen kalap, vo negovo<br />
turkawe vo bezdna od koja nema vra}awe, za{to kako glavna referenca<br />
537
mu se nudi prifa}aweto na negativnite vrednosti na edna totalna<br />
institucija, a ne na onie vrednosti i odnosi {to vladeat na sloboda.<br />
Afirmiraweto na ovoj sprotiven pristap bi zna~elo deka za<br />
konfliktnoto povedenie na osudenikot vo zatvorot isklu~ivo e<br />
vinoven poedinecot, deka pri~inite za negovoto lo{o povedenie se<br />
nao|aat samo vo negovata li~nost. Vakviot stav bi bil ednakov na<br />
tvrdeweto deka sredinata nema nikakvo vlijanie nitu vrz negovoto<br />
kriminalno povedenie na sloboda. Vo dvata slu~ai toa e daleku od<br />
vistinata.<br />
Od predhodnoto mo`e da se izvle~e zaklu~ok deka ulogata na<br />
socijalniot rabotnik vo kazneno-popravnite ustanovi glavno se<br />
sveduva na tri bitni to~ki: 1. prilagoduvawe na osudenikot kon<br />
zatvorskiot re`im i zatvorskata sredina, 2. prilagoduvawe na<br />
nadvore{nata sredina kon osudenikot i 3. prilagoduvawe na osudeni~kata<br />
sredina kon potrebite na osudenikot. Seto toa so cel da se<br />
otstranat op{testvenite pri~ini, povodi i nezdravi odnosi {to ja<br />
popre~uvaat negovata uspe{na resocijalizacija i socijalna<br />
adaptacija.<br />
vg) Ulogata na zatvorskoto obezbeduvawe<br />
Nadzornici se uniformirani 964) i vooru`eni 965) lica {to ja<br />
so~inuvaat slu`bata za obezbeduvawe vo kazneno-popravnite ustanovi.<br />
Nivnite osnovni zada~i se naso~eni kon nadvore{noto obezbeduvawe<br />
na ustanovata, obezbeduvawe na prostoriite i rabotilnicite vo koi<br />
osudenicite `iveat i rabotat, spre~uvawe na begstva, neredi i<br />
buntovi vo ustanovata, spre~uvawe na nekontroliranoto vleguvawe na<br />
treti lica i vnesuvawe nedozvoleni predmeti vo ustanovata,<br />
spre~uvawe nekontrolirano dvi`ewe i komunicirawe na osudenite<br />
lica vo i nadvor od ustanovata, spre~uvawe na samopovreduvawe i<br />
predizvikuvawe materijalna {teta od strana na osudenicite,<br />
sproveduvawe na osudenite lica i sl. 966)<br />
Za ostvaruvawe na ovie mo{ne ~uvstvitelni i odgovorni<br />
zada~i vo na{ite kazneno-popravni ustanovi se vodi posebna gri`a.<br />
Taa gri`a se sostoi vo propi{uvawe na uslovite za vrabotuvawe na<br />
nadzornicite, programa za izveduvawe na nivniot pripravni~ki sta`<br />
i polagawe na stru~nite ispiti kako i za na~inot na vr{eweto na<br />
nivnata slu`ba.<br />
Uslovite za priem na nadzornici se opredeleni so ZIS. Pokraj<br />
op{tite uslovi od ~l. 52 ZIS kandidatot za nadzornik treba da e lice<br />
964)<br />
Vidi: ~l.53 ZIS i Pravilnik za uniformata i oznakite na zvawata na<br />
pripadnicite na stra`ata vo kazneno-popravnite ustanovi i vospitno-popravnite<br />
domovi, SV SRM 1981/3.<br />
965)<br />
Vidi: ~l.55-70 od Pravilnikot za vr{ewe na stra`arskata slu`ba, vooru`uvaweto<br />
i opremata na stra`ata vo kazneno-popravnite ustanovi i vospitno-popravnite<br />
domovi, SV SRM 1981/3.<br />
966)<br />
Vidi: ibid, ~l.4.<br />
538
{to ne e postaro od 25 godini, da e fizi~ki i psihi~ki sposobno, da<br />
ima zavr{eno sredno obrazovanie i da ja ima regulirano voenata<br />
obvrska 967) . Zdravstvenite i psihofizi~kite sposobnosti na ovie lica<br />
gi proveruva stru~na komisija {to ja formira direktorot na<br />
Direkcijata 968) .<br />
Licata {to za prv pat se primaat na rabota kako nadzornici<br />
zasnovuvaat raboten odnos vo svojstvo na pripravnik. Za vreme na<br />
pripravni~kiot sta` treba stru~no da se osposobat i pred posebna<br />
komisija, koja i ovoj pat ja formira direktorot na Direkcijata, da go<br />
polo`at stru~niot ispit 969) .<br />
Na~inot na vr{eweto na nadzorni~kata slu`ba poblizu e<br />
opredelen so pravilnikot na vr{ewe na nadzorni~kata slu`ba,<br />
vooru`uvaweto i opremata na nadzornicite vo kazneno-popravnite<br />
ustanovi i vospitno-popravnite domovi.<br />
Ona {to od navedenite propisi mo`e da se zabele`i e deka ne<br />
se odnesuvaat samo na funkcijata na nadvore{noto i vnatre{noto<br />
obezbeduvawe. Odamna e ve}e nadminata sostojbata koga vo kaznenopopravnite<br />
ustanovi kon nadzornicite se gleda{e ednostrano kako da<br />
se raboti za lica {to pretstavuvaat oli~enie na zatvorot, a so toa i<br />
na zatvorskata kazna. To~no e deka nivnite osnovni dol`nosti se<br />
vr{eweto nadzor i kontrola, odnosno deka tie ja ostvaruvaat<br />
represivnata funkcija na izvr{uvaweto na kaznata no ne i deka so toa<br />
se iscrpuva nivnata uloga. Denes dominira sfa}aweto deka<br />
nadzornicite kako najbrojna kategorija na zatvorskiot personal {to<br />
istovremeno e vo naj~est kontakt so osudenicite mo`e da ostvari<br />
zna~ajna uloga i vo nivniot tretman. Nivniot denono}en `ivot so<br />
osudenicite, postapuvaweto i odnesuvaweto so niv, sledeweto na<br />
nivnoto povedenie i vodeweto zabele{ki za urednosta, disciplinata i<br />
rabotata mo`at i te kako da se iskoristat vo prevospitniot proces.<br />
Ako kon toa se dodade i na~eloto na edinstveno deluvawe na site<br />
kategorii penolo{ki rabotnici toga{ nesomneno e potrebno i<br />
u~estvoto na nadzornicite ne samo vo nasoka {to zna~i primena na<br />
prisilba tuku i kon neposredno prevospitno deluvawe vrz<br />
osudenicite. So eden zbor vo sovremeni uslovi preovladuva koncepcijata<br />
deka nadzornikot ne treba da bide samo stra`ar i "~uvar na<br />
klu~evite" tuku i kvalifikuvan prevospiten rabotnik.<br />
Vo soglasnost so navedenata koncepcija vr{eweto na<br />
bezbednosnite raboti vo ustanovite vo na{ata zemja od pripadnicite<br />
na Narodnata milicija so Zakonot za izvr{uvawe na kaznite, merkite<br />
na bezbednost i vospitno-prevospitnite merki od 1951 godina (SL<br />
SFRJ 1951/47) premina vo racete na stra`ata kako organizirana<br />
slu`ba {to ostvaruva i vospitni zada~i. Ottoga{ e otvoren prostor<br />
za nadminuvawe na sfa}awata deka prevospitnuvaweto e isklu~iva<br />
967)<br />
Vidi: ~l.54 ZIS.<br />
968)<br />
Vidi: ~l.55 ZIS.<br />
969)<br />
Vidi: ~l.56 ZIS i Pravilnik za programata za izveduvawe na pripravni~kiot<br />
sta` i stru~nite ispiti na pripadnicite na stra`ata vo kazneno-popravnite<br />
ustanovi i vospitno popravnite domovi, SV SRM 1981/3.<br />
539
dol`nost na vospituva~ite. Toj proces me|utoa, ne te~e{e brzo i bez<br />
otpori. Kako mo{ne ilustrativen primer so koj se nastojuva{e da se<br />
prika`e navodnata inkompatibilnost na toga{nata stra`arska<br />
funkcija so u~estvoto vo procesot na prevospituvaweto vo<br />
literaturata ~esto se citira eden od zaklu~ocite {to be{e donesen<br />
na sovetuvaweto vo Sremska Mitrovica vo 1956 godina. Vo nego se<br />
veli: "Rabotata na prevospituvaweto treba isklu~ivo da ja vr{at<br />
vospituva~i. Stra`arite treba da izbegnuvaat sekakva diskusija i<br />
objasnuvawa so osudenicite za{to istite bi mo`ele negativno da se<br />
odrazat ottamu {to tie ne poseduvaat pedago{ka sprema i op{to<br />
obrazovanie. Nivniot odnos sprema osudenicite ne treba da se naso~i<br />
na odr`uvawe na vnatre{niot red i disciplina. So pravilno<br />
postapuvawe so osudenicite tie mo`at da vr{at opredeleno vospitno<br />
vlijanie 970) . Sfa}aweto obremeneto so tradicionalniot odnos kon<br />
stra`arskata funkcija kaj opredeleni avtori dolgo se provlekuva{e<br />
vo prili~no ostra forma 971) . Vakvoto sprotivstavuvawe na vospitnata<br />
uloga na stra`arite me|utoa, ne be{e plod samo na vlijanieto na<br />
tradicijata i konzervativizmot. Skepti~niot odnos kon nivnite<br />
mo`nosti mnogu ~esto se grade{e vrz osnovnite zabele{ki deka<br />
glavno se raboti za lica so mo{ne nisko obrazovanie, deka obi~no<br />
najnisko se plateni i so takov status vo ustanovata od koj prakti~no<br />
proizleguva deka vo mnogu ne{ta ja delat sudbinata na osudenite lica<br />
{to vo golem obem gi demotivira{e vo prifa}aweto na novite<br />
zadol`enija. Vo navedenite argumenti ima golema vistina no, samo vo<br />
onaa mera i vo onie ustanovi vo koi zataile osnovnite uslibi za<br />
nadminuvawe na sostojbite {to se povrzani so niv.<br />
Za vistinsko vklu~uvawe na nadzornicite vo vr{eweto na<br />
vospitniot proces od neprocenliva zna~ewe e i pravilnoto<br />
sogleduvawe na nivnite interpersonalni odnosi so osudenite lica i<br />
zazemaweto na takva pozicija {to vo tie odnosi }e im ovozmo`i<br />
osloboduvawe od nesakani vlijanija {to osudenite mo`at da gi<br />
ostvarat. Toa e glaven uslov za sozdavawe povolna atmosfera za<br />
normalno funkcionirawe na ustanovata i pozitivno deluvawe vrz<br />
li~nosta na osudenikot. Poznato e deka osudenite lica se skloni kon<br />
cinkarewe {to im slu`i za steknuvawe popovolna polo`ba i polesno<br />
izdr`uvawe na kaznata. So potka`uvaweto na ostanatite osudenici<br />
cinkaro{ot nastojuva da mu se pribli`i na nadzornikot i da si<br />
obezbedi privilegii koi mo{ne lo{o se odrazuvaat ne samo vrz<br />
negovoto vospituvawe tuku i vrz op{tata prevospitna klima vo<br />
ustanovata. Osudenite lica ~esto znaat da go pridobijat nadzornikot<br />
970)<br />
Vospitnoto vlijanie na stra`arite za koe se govori vo ovoj zaklu~ok isklu~ivo se<br />
sostoe{e vo baraweto na ovie lica da bidat korektni i pravi~ni vo postapuvaweto so<br />
osudenikot.<br />
971)<br />
Taka na primer eden mo{ne ugleden teoreti~ar na stra`arite do neodamna im<br />
prepora~uva{e: "Ako osudenikot saka da razgovara so vas, da vi se doveri ili sl.,<br />
upatete go na vospituva~ot" ili, "nemojte da dr`ite moralni pridiki, tuku toa<br />
prepu{tete mu go na vospituva~ot". Putnik, D. Stra`ar i osu|eno lice, <strong>Penologija</strong>, Beograd,<br />
1973, str. 73.<br />
540
i na drug na~in: so ednostavno laskawe vo odnosite so nego (veli~ewe<br />
na negovite sposobnosti), so toa {to mu vr{at najrazli~ni sitni<br />
uslugi (~istewe na konduri, peglawe na uniformata i sl.) ili so<br />
potkup. Ne se retki ni slu~aite koga poradi simpatii od bilo koj vid<br />
{to nadzornikot gi manifestira kon opredeleni osudenici, da se javi<br />
identifikacija so nivnata li~nost i nivnoto povedenie do tolku da se<br />
iskol~i vo nasoka nadzornikot da stane lice {to bezrezervno gi<br />
podr`uva i sproveduva nivnite predlozi. Ponekoga{ od istite<br />
pri~ini nadzornikot ~uvstvuva potreba svoite naredbi kon<br />
osudenikot da gi opravduva so toa deka taka moral da postapi, za{to<br />
vo sprotivno samiot bi bil kaznet od svoite pretpostaveni.<br />
Navedenite anomalii vodat kon cvrsto zbli`uvawe, nezdrava<br />
intimnost i sentimentalnost {to izrazito negativno se odrazuva vrz<br />
procesot na resocijalizacijata. Od takvite vrski i odnosi pove{tite<br />
osudenici crpat soznanija i iskustva koi podocna uspe{no gi<br />
zloupotrebuvaat. Ottamu se slu~uva osudenite lica ~esto pati da<br />
znaat mnogu pove}e za semejnite priliki, stavovite, navikite,<br />
interesite i motivite na nadzornikot odo{to ovoj za nivnata<br />
li~nost. Ovie okolnosti go smaluvaat negoviot ugled vo nivnite o~i i<br />
namesto da gi prifa}aat negovite soveti, vrz osnova na zabele`anite<br />
slabosti i te{kotii go ucenuvaat ili namerno go provociraat i<br />
doveduvaat vo situacii vo koi }e go poni`at i ismejat. Od tie pri~ini<br />
treba da se vodi postojana gri`a za formiraweto na nadzornikot kako<br />
stru~wak, no i kako li~nost {to }e mo`e da im odgovori na<br />
postavenite zada~i. Ova osobeno ottamu {to li~nite osobini na<br />
nadzornikot ~estopati za osudenite lica pretstavuvaat mnogu<br />
pozna~aen faktor odo{to negovata polo`ba i represivna mo} vo<br />
ustanovata.<br />
Vo soglasnost so gorenavedenoto vo penolo{kata literatura se<br />
davaat niza preporaki za potrebnite osobini i na~inot na<br />
odnesuvaweto na nadzornikot. Se veli deka nadzornikot ne treba<br />
avtomatski da gi otfrla informaciite {to mu gi dostavuvaat samite<br />
osudenici tuku vo sekoj slu~aj da gi proveri pred da prezeme bilo<br />
kakvo dejstvie povrzano so nivnata sodr`ina. Moj stav e i toa deka bez<br />
ogled na zna~eweto na dobienite informacii, toj ne smee da ponudi<br />
otstapki {to od samiot osudenik ili ostanatite osudenici }e bidat<br />
protolkuvani kako vozvratna privilegija. Nadzornikot e i<br />
slu`benik, kako vsu{nost i site drugi slu`benici vo ustanovata, {to<br />
ne smee da o~ekuva, bara i prima nikakvi podaroci nitu od svoja<br />
strana da nudi bilo kakva pomo{ {to ne e vo funkcija na<br />
odr`uvaweto na redot i disciplinata i prevospituvaweto. I kone~no,<br />
od nego mo`e da se o~ekuva uspe{no ostvaruvawe na postavenite<br />
zada~i dokolku projavuva odmeren odnos i dr`ewe na nu`na distanca<br />
od osudenikot {to ne e presmetana od `elbata za gradewe avtoritet,<br />
tuku od potrebata da se otstranat komunikaciskite pre~ki {to ne se<br />
vo soglasnost so ostvaruvaweto na bezbednosta i resocijalizacijata vo<br />
ustanovata.<br />
Empiriskite sogleduvawa na sostojbite vo penitencijarnite<br />
ustanovi uka`uvaat deka kaj nas postojat povolni uslovi za<br />
541
vklu~uvawe na nadzornicite vo prevospitniot proces. Nivnoto<br />
pravilno naso~uvawe i organizacijata na rabotata me|utoa, treba i<br />
natamu da se dr`at vo soglasnost so moderniot koncept za nadzorni~kata<br />
uloga koja ne e ednostavna, lesna i rutinska zada~a. Nade`ta<br />
deka tie mo`at da odigraat zna~ajna uloga vo odnos na prevospituvaweto<br />
na osudenikot mora da se potkrepi i so popovolni<br />
objektivni uslovi kako i so prostor i vreme {to go onevozmo`uvaat<br />
nivnoto po{iroko zalagawe. Vo sprotivno i natamu }e mora da se<br />
pomiruvame so konstatacijata od tipot: "stoi me|utoa, faktot deka<br />
dosega{nata praktika vo ovoj pogled e daleku od o~ekuvawata".<br />
3. KULTURNO UMETNI^KA RABOTA I FIZI^KO VOSPITUVAWE<br />
(ORGANIZACIJA NA SLOBODNOTO VREME)<br />
So istaknuvaweto na resocijalizacijata kako osnovna cel na<br />
izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda, slobodnoto vreme na<br />
osudenite lica vo kazneno-popravnite ustanovi stana predmet od<br />
poseben interes. Organizacijata i adekvatnoto koristewe na slobodnoto<br />
vreme ima pove}ekratno zna~ewe, za{to se raboti za takvo<br />
vremenski prostor {to mora da bide ispolnet so pozitivni<br />
aktivnosti i sodr`ajni anga`mani. Takvite aktivnosti treba da gi<br />
popre~at raznovidnite sudiri {to poradi monotonijata i ednoli-<br />
~niot `ivot mo`at da se javat kako me|u samite osudenici taka i me|u<br />
osudenite lica i zatvorskata uprava.<br />
Vo penolo{kata literatura kako glavni se istaknuvaat dve<br />
pri~ini poradi koi slobodnoto vreme na osudenicite treba da bide<br />
adekvatno osmisleno i ispolneto. Prvata pri~ina se odnesuva na<br />
odr`uvaweto na redot i disciplinata vo ustanovata. Poznato e deka<br />
dokolku osudenite lica se prepu{tat sami na sebe lesno sozdavaat<br />
takva atmosfera {to se karakterizira so izrazena pasivnost ili pak<br />
so oddavawe na raznovidni aktivnosti so negativen predznak kako {to<br />
se komar, pijanstvo, raspravii i tepe~ki, kroewe planovi za begstvo,<br />
homoseksualizam, razmena na kriminalno iskustvo i sl. Vtorata<br />
pri~ina za osmisluvawe na slobodnoto vreme na osudenicite e<br />
povrzano so podobruvaweto na efikasnosta na resocijalizacijata. A<br />
za pottiknuvawe na taa cel nesomneno e potrebno sozdavawe takvi<br />
uslovi vo koi {to ovoj vremenski prostor }e bide naso~en kon<br />
iskoristuvawe na site tretmanski mo`nosti na ustanovata. Se<br />
razbira tuka vo prv red se misli na postavuvawe takvi planovi i<br />
programi {to zna~at organizirano ostvaruvawe na zabavata, razonodata<br />
i rekreacijata na osudenicite. Niz ovie aktivnosti treba da<br />
dojde do izraz razvivaweto na kulturnite naviki i vrednosti na<br />
osudenite lica, pottiknuvaweto na nivnite umetni~ki predispozicii<br />
i interesot za kulturno-umetni~ko izdigawe i tvore{tvo i, voop{to,<br />
zbogatuvawe na nivniot duhoven `ivot i fizi~ko zdravje. Seto ova<br />
mo`e da se postigne so primena na terapeutski merki {to vo<br />
kulturno-umetni~kiot i sportskiot i zabavniot `ivot vo ustanovite<br />
}e go opfati najgolemiot broj osudenici.<br />
542
a) Kulturno-umetni~ki aktivnosti<br />
Racionalnoto ispolnuvawe na slobodnoto vreme na osudenicite<br />
so kulturno-umetni~ki sodr`ini pretstavuva poseben oblik na<br />
tretman vo penitencijarnite ustanovi. Ova pra{awe vo golem obem go<br />
privlekuva vnimanieto na penolo{kite stru~waci ottamu {to<br />
pretstavuva otstranuvawe na okolnostite {to vo golem broj slu~ai<br />
dovele do krivi~noto delo i predupreduvawe na faktorite koi ja<br />
naru{uvaat disciplinata kako i efikasnoto ostvaruvawe na<br />
resocijalizacijata. Ovde, vsu{nost, se raboti za eden vid na tn.<br />
"okupacionen tretman" {to mo`e vistinski da se realizira ako vo<br />
osnova se postavi vo funkcija na odbegnuvawe na negativnoto dejstvo<br />
na zatvorskata izolacija onamu kade {to toa ne mo`e da se ostvari so<br />
primena na ostanatite oblici na tretman i popolnuvawe na<br />
prazninite vo kulturniot razvoj i izdignuvaweto na vrednostite i<br />
navikite na osudenikot. Seto toa dokolku i ovde se raboti za<br />
dobrovolno prifaten tretman {to aktivno se ostvaruva pod stru~no<br />
rakovodstvo na penalnite stru~waci. Slobodnoto vreme na<br />
osudenicite vo kazneno-popravnite ustanovi go opfa}a onoj period<br />
{to preostanuva otkako }e se odbie vremeto {to e potrebno za<br />
vr{ewe na rabotnite zada~i (sedum ~asovi na rabotnoto mesto i dva<br />
~asa na odr`uvawe na op{tata higiena vo ustanovata), odeweto i<br />
vra}aweto od rabota, odr`uvaweto na li~nata higiena i neophodniot<br />
osum~asoven odmor koj se minuva vo spiewe. Od slobodnoto vreme se<br />
odbiva i onoj vremeski prostor {to opredeleni osudenici go minuvaat<br />
vo posetuvawe na nastava, u~ewe i u~estvuawe vo grupnite oblici na<br />
tretman. I pokraj navedenite odbitoci, na osudenicite vo tekot na<br />
denot, a osobeno vo nerabotnite denovi (saboti i nedeli) im ostanuva<br />
golem sloboden vremenski prostor {to treba adekvatno da se ispolni.<br />
Dokolku na osudenicite im se prepu{ti samite da odlu~uvaat za<br />
na~inot na koj }e go iskoristat, toa bi dovelo do sozdavawe na niza<br />
problemi. Kako odrez na iskustvoto {to go nosat od sloboda osudenite<br />
naj~esto ne znaat {to da pravat so sebe. Otsustvoto na pozitivni<br />
naviki {to kulturno i tvore~ki }e gi okupiraat vo uslovi kade<br />
vladeat niza deprivacii i skromni mo`nosti za izbor, ovie problemi<br />
se multipliciraat. Od tie pri~ini slobodnoto vreme, od zna~aen<br />
faktor za ~ovekoviot razvoj, vospituvawe i socijalizacija, se<br />
pretvara vo prostor {to doveduva do niza negativni pojavi kako {to<br />
se mrzlivost, vodewe na dolgi "prazni muabeti", {irewe na<br />
kriminalnata infekcija, kroewe planovi za begstvo ili vo `ari{te<br />
na razni napnatosti i sudiri vo koi se manifestira golem stepen na<br />
agresivnost. Neosmislenoto koristewe na slobodnoto vreme vodi i<br />
kon drugi oblici na devijantno i destruktivno povedenie vo<br />
ustanovata, a ponekoga{ duri i do vr{ewe krivi~ni dela i pogolemi<br />
neredi koi zavr{uvaat so zatvorski buntovi.<br />
Navedenite posledici se dovolna pri~ina za prezemawe<br />
seriozni ~ekori {to }e go racionaliziraat i kanaliziraat slobodnoto<br />
vreme na osudenicite. Negovoto ispolnuvawe so kulturno-<br />
543
umetni~ki sodr`ini i aktivnosti i postojano naso~uvawe se eden od<br />
na~inite {to vetuva promena na osudeni~kiot odnos kon ovie<br />
vrednosti. Ottamu vo penitencijarnite ustanovi vo svetot se<br />
voveduvaat razni vidovi na deluvawe {to vodat kon razbivawe na<br />
monotonijata i drugite pre~ki za kulturno izdigawe i potvrduvawe na<br />
osudenikot. Osnovata na takvoto deluvawe se nao|a vo odnapred<br />
izgotveni planovi i programi vo koi treba da bidat zacrtani: a)<br />
vidovite na pedago{ko deluvawe za afirmacija na slobodnoto vreme<br />
kako kulturno-socijalen faktor, b) materijalnite, prostornite i<br />
drugite uslovi za ostvaruvawe na programiranite aktivnosti, v)<br />
izborot na osudenicite {to }e bidat opfateni so ovoj oblik na<br />
postapuvawe i g) na~inot na pottiknuvaweto, planskoto organizirawe<br />
i nadzirawe na aktivnostite i sledewe na ostvarenite rezultati od<br />
strana na penolo{kite rabotnici.<br />
Vo slobodnoto vreme mo`at da dojdat do izraz najrazli~ni<br />
vidovi i sodr`ini na deluvawe. Tuka vo prv red spa|aat organiziraweto<br />
na razni sekcii kako {to se dramska, muzi~ka, umetni~ka,<br />
rezbarska, literarna i drugi niz koi se razviva smisla za kolektivno<br />
`iveewe, tvorewe i potvrduvawe. Zna~eweto na ovie sekcii ne e<br />
vrzano samo so poedincite {to aktivno u~estvuvaat vo niv tuku i za<br />
ostanatite osudenici koi so posredstvo na nivnite priredbi,<br />
koncerti i izlo`bi doa|aat vo kontakt so niza kulturni i zabavni<br />
sodr`ini. Vrz niv kako i vrz neposrednite u~esnici ovie sodr`ini<br />
ostavaat bitna traga i pridonesuvaat za menuvawe ili korigirawe na<br />
negativnite i razvivawe na pozitivnite naviki, kulturni i moralni<br />
~uvstva i stavovi. Vo slu~aite koga od aktivnosta na sekciite }e<br />
proizleze odredeno nivo na kvalitet, nivnite dela doa|aat pred o~ite<br />
na slobodnata javnost {to e od posebno zna~ewe ne samo zaradi<br />
ostvareniot kontakt so nadvore{nata sredina tuku i za steknuvawe<br />
pogolemo zadovolstvo od ona {to se pravi i samodoverba vo<br />
sopstvenite usilbi i postigawa. Organiziraweto na proda`ni<br />
izlo`bi na rezbi i sliki od svoja strana pokraj neophodnata<br />
afiracija ovozmo`uva nekoi osudenici da se steknat i so materijalna<br />
korist, a ponekoga{, {to e u{te pova`no, go odreduva i `ivotniot<br />
poziv na osudenikot.<br />
Vo kazneno-popravnite ustanovi se organiziraat individualni<br />
i grupni aktivnosti vo vid na sledewe televiziski i radio programi,<br />
filmski proekcii {to nekolku pati vo mesecot se organiziraat vo<br />
kino sali na samata ustanova, formirawe na razglasni stanici preku<br />
koi se emituva domska programa, izdavawe na vesnici i bilteni vo koi<br />
so svoi tvorbi se javuvaat isklu~ivo samite osudenici itn. itn. So<br />
site ovie formi na deluvawe se obezbeduva maksimalno anga`irawe<br />
na osudenicite vo nasoka na tn. aktiven odmor {to vo sovremenata<br />
sociolo{ka teorija se istaknuva kako oblik vo koj ~ovekot od objekt<br />
se pretvora vo aktiven subjekt na slobodnoto vreme.<br />
Vidovite na kulturno-umetni~ko vosituvawe vo golem obem<br />
zavisat od materijalnite, prostornite i drugite objektivni uslovi vo<br />
penitencijarnite ustanovi. Ottamu vo niv e nu`no da se izdvojat<br />
posebni prostorii i da se opremat so sredstva i instumenti neophodni<br />
544
za kulturno-umetni~ko tvore{tvo. Stanuva zbor za obezbeduvawe na<br />
biblioteki so prikladna literatura, kino sali so pedago{ki odbrani<br />
filmovi, televiziski i radio aparati, razglasni stanici, slikarski<br />
pribor i drugi sredstva i tehni~ki pomagala {to ovozmo`uvaat<br />
bogato i sodr`insko koristewe na slobodnoto vreme.<br />
Sozdavaweto na adekvatni materijalni pretpostavki za<br />
ostvaruvawe na ovoj oblik na tretman me|utoa, malku }e zna~i dokolku<br />
so nego ne bidat opfateni onie lica {to poka`uvaat vistinski<br />
interes za negovoto prifa}awe. Vo ovoj oblik na treman treba da<br />
dojdat do izraz interesite, sposobnostite i li~nite afiniteti na<br />
osudenikot za razvivawe na sopstveniot duh i tvore~kata sila vo<br />
nasoka na ostvaruvawe na socijalno korisni celi. So ogled na toa i na<br />
ova postapuvawe treba da mu se strani site vidovi na prisilba. I ovde<br />
e bitna dobrovolnata soglasnost {to treba samo adekvatno da se<br />
motivira i naso~i spored principot na individualizacijata. Toa<br />
zna~i deka so ovie aktivnosti ne trba da bidat opfateni site, tuku<br />
samo onie osudenici {to so ogled na svojata vozrast, fizi~ki i<br />
mentalni sposobnosti i drugi individualni svojstva davaat nade` ne<br />
samo deka }e gi prifatat tuku deka i vo niv vistinski }e se vklu~at.<br />
Vrz penolo{kite stru~waci le`i obvrskata da gi sproveduvaat<br />
ovie aktivnosti na takov na~in {to ovozmo`uva da stanat mo}no<br />
sredstvo za vlijanie vrz li~nosta na osudenikot. Taa obvrska<br />
podrazbira izdvojuvawe na posebni pedagozi {to }e bidat<br />
rakovoditeli na plansko i koordinirano vr{ewe na aktivnostite.<br />
Vrz niv treba da le`i i glavnata obvrska od sekojdnevno kontrolirawe<br />
na tie aktivnosti i nivno doveduvawe vo funkcija na<br />
resocijalizacijata. Pritoa treba da se vodi smetka kako za poedinecot<br />
taka i za potrebite na grupata kako celina i iskoristuvaweto na<br />
nejzinata mo} za samostojno dopolnitelno socijalno vlijanie. Del od<br />
organizacijata na kulturno-umetni~kite aktivnosti treba me|utoa, da<br />
im se prepu{ti i na samite osudenici, na nivnite `elbi i li~ni<br />
inicijativi so nu`na podr{ka i uka`ano vnimanie {to e vo<br />
soglasnost so ona {to ottamu se o~ekuva. Ona vrz {to prevospitniot<br />
personal voop{to e va`no natamu da vnimava pri ostvaruvaweto na<br />
ovie aktivnosti e sozdavaweto na takva atmosfera vo koja tie nema da<br />
se sfa}aat kako tovar, tuku kako vrednost {to li~no se ~uvstvuva.<br />
Pritoa ne smee da se zaboravi deka osudenikot kako i sekoj ~ovek saka<br />
da ima i vreme vo koe }e bide ostaven sam so svoite misli. Osudenikot<br />
saka da se povle~e od drugite i da razmisluva za svoite postapki, za<br />
svoeto minato i svoite idni `lebi i planovi, da razmisli za svoite<br />
bliski, da gi ~ita i prepro~ita nivnite pisma i da odgovori na niv i<br />
sl. Toa vreme treba da im se obezbedi kako zna~aen faktor za<br />
sopstveno prevospituvawe ili barem za kratko zaronuvawe vo du{even<br />
mir koj vo zatvorski uslovi sekomu mu nedostiga.<br />
Ovoj oblik na tretman dobiva silna podr{ka i vo na{ite<br />
kazneno-popravni ustanovi. Svesta za toa deka se raboti za pravilna<br />
orientacija za koristeweto na slobodnoto vreme {to vodi kon<br />
izbegnuvawe na konflikten `ivot, pijanstvo, oddavawe na komar i<br />
drugi devijantni povedenija postojano gi intenzivira usilbite vo taa<br />
545
nasoka. Kulturno-umetni~kite aktivnosti ja razvivaat psihata i<br />
intelektot na osudenicite, gi otkrivaat i pottiknuvaat negovite<br />
skrieni predispozicii i talenti, go razvivaat ~uvastvoto za<br />
estetskite, moralnite i socijalnite vrednosti, za ona {to e ubavo,<br />
dobro i op{testveno prifatlivo, ja razvivaat svesta za prijatelstvo,<br />
drugarstvo i sorabotka, ili nakratko go pro{iruvaat horizontot na<br />
~ovekovite duhovni potrebi i go otkrivaat na~inot na nivnoto<br />
ostvaruvawe na sloboda.<br />
b) Fizi~ko vospituvawe<br />
Fizi~koto vospituvawe vo penitencijarnite ustanovi pretstavuva<br />
oblik na tretman {to se ostvaruva preku organizirani sportski<br />
aktivnosti. I ovoj, kako i predhodniot tretman vo najgolem obem e<br />
presmetan od potrebata za anulirawe na {tetnoto dejstvo na<br />
zatvorskiot op{testven sistem vo koj poradi izolacijata, primenata<br />
na sila i karakterot na odnosite vladee atmosfera {to enormno se<br />
razlikuva od onaa na sloboda. Siviloto na zatvorskiot `ivot,<br />
strogiot re`im i kontrolata {to vodi kon stereotipno odnesuvawe,<br />
razni tenzii, frustracii i sudiri na ograni~en prostor treba da se<br />
nadminat za{to ostavaat te{ki posledici vrz li~nosta na osudenikot.<br />
Vo tie uslovi fizi~koto vospituvawe zna~i postapuvawe {to barem<br />
donekade vodi kon pribli`uvawe do onie uslovi {to vladeat na<br />
sloboda. Organiziraweto na takvi sodr`ini {to preku fizi~ka<br />
aktivnost ja ovozmo`uva igrata i razonodata na osudenicite e,<br />
vsu{nost, samo u{te eden pridones vo taa nasoka. Vo nego se<br />
sumpsumirani onie elementi, {to kako i vo predhodniot oblik na<br />
tretman, vodat kon smaluvawe na napnatostite, izbegnuvawe na<br />
dosadata i razvivawe pozitivni naviki {to }e bidat manifestirani i<br />
na sloboda. So vklu~uvaweto na osudenite vo sportskite aktivnosti<br />
me|utoa, se postignuvaat i drugi polezni efekti. Preku raznovidnite<br />
sportski natprevari se ovozmo`uva odr`uvawe na fizi~koto zdravje i<br />
razvivawe na telesnite sposobnosti kako i zadovoluvawe na<br />
~ovekovata potreba za igra niz koja se osve`uva, gradi i afirmira<br />
natprevaruva~ki duh.<br />
Zna~eweto na sportot za odr`uvawe na telesnoto zdravje i<br />
rabotnata kondicija na ~ovekot e op{topoznata okolnost vrz koja<br />
nema potreba posebno da se zadr`uvame. Ottamu na{eto vnimanie }e<br />
go naso~ime samo vrz aspektot na zadovoluvaweto na ~ovekovata<br />
potreba za igra kako zna~aen faktor {to se predviduva vo na{ata<br />
penolo{ka literatura. Spored moe mislewe od ovaa okolnost treba da<br />
se crpi golem del na argumentite vo prilog na ovoj tretman. Vo taa<br />
smisla najprvin istaknuvame deka fizi~koto vospituvawe naj~esto se<br />
ostvaruva preku sportovi vo koi e nu`no u~estvoto na pove}e lica.<br />
Natamu treba da se podvle~e: 1. deka toa se takvi aktivnosti na<br />
u~esnicite {to se nezavisni od ~ovekoviot trud i 2. deka sportot se<br />
manifestira kako igra, a igrata vo svojata su{tina sekoga{ e<br />
546
svoeviden natprevar vo koj se bara samopotvrduvawe na smetka na drug,<br />
naj~esto porazeniot vo igrata. Vo toa samopotvrduvawe le`i<br />
osnovnata smisla, psiholo{kiot supstrat na igrata kako streme` na<br />
poedinecot da se istakne me|u ostanatite i da mu se dade posebno<br />
priznanie i prepi{e osobena va`nost.<br />
Koga se znae ova se postavuva slednoto pra{awe - {to treba da<br />
pretstavuva cel na igrata, odnosno dali vakvata su{tina na igrata mu<br />
odgovara na prirodata na ~ovekot? Dali taa vo svojata su{tina treba<br />
da bide rabotno neutralna i niz nea da se ostvaruva<br />
samopotvrduvaweto na li~nosta, ili, pak, treba da bide ne{to drugo<br />
{to pove}e mu odgovara na humanata priroda na ~ovekot i op{testvoto<br />
vo koe {to toj `ivee?<br />
Koncepcijata na igrata nezavisna od trudot na nejzinite<br />
u~esnici vo dosega{nata ~ovekova istorija bila nepoznata samo vo<br />
besklasnoto op{testvo 972) . Za site klasni op{testva pa i za na{eto<br />
karakteristi~no e podvojuvaweto na trudot i igrata, odnosno na<br />
~ovekot kako homo faber (~ovek koj raboti) i homo ludens (~ovek koj si<br />
igra). Vakvata podvoenost ja ovozmo`i slobodnoto vreme koe vo<br />
sovremeni uslovi se pove}e se zgolemuva na smetka na rabotnoto. Toa e<br />
proces {to ~ovekot svesno i volevo go izbral i postojano go sledi za<br />
da si ovozmo`i prostor za site onie dejnosti {to pokraj trudot mo`at<br />
da gi zadovolat negovite posebni potrebi i interesi i mu pri~inuvaat<br />
posebno zadovolstvo. Vo toj prostor zna~ajno mesto zazema igrata i vo<br />
taa smisla }e ja zadr`i svojata izdvoenost se dotoga{ dodeka trudot ja<br />
zadr`uva svojata serioznost kako proces od bitno zna~ewe za<br />
~ovekovata egzistencija i napredok. A vo onoj moment koga trudot<br />
nema da bide toa (ako e toa voop{to mo`no) i samiot }e se pretvori vo<br />
igra.<br />
Sekoja igra, a me|u niv i sportot, e zasnovana na sprotivstavuvaweto<br />
na ~ovekot na ~ovek. Igrite se taka ustroeni {to vo niv<br />
mo`e da postigne uspeh smo eden, ili samo nekoi (polovinata) od<br />
nejzinite u~esnici. So samoto toa uspehot na poedinecot vo igrata<br />
ve}e odnapred zna~i potisnuvawe na drugite u~esnici kako pomalku<br />
vredni vo natprevaruva~kiot sistem. Takviot uspeh vo igrata,<br />
vsu{nost, i mo`e da se postigne so posebna fizi~ka ili psihi~ka<br />
972)<br />
"Integriran vo mre`ata na rodovsko-plemenskite i sosedski odnosi ispolnet so<br />
odredena magi~na igra, trudot vo prvobitnoto op{testvo ne se javuva kako neoddeliva<br />
i izdiferencirana vrednost. Ako kon toa se dodade deka vo uslovi na `ivot na<br />
primitivnite rodovski organizacii najgolemiot del od vremeto na nivnite ~lenovi<br />
bilo koristeno za obezbeduvawe na gola egzitencija, toga{ prisustvoto i vlijanieto<br />
na igrata mo`at da se posmatraat vo neposredna vrska i zna~ewe so samiot trud, so<br />
samata egzistencionalna zavisnost na ~ovekot od prirodata. Nezavisno od vremeto na<br />
nejzinoto javuvawe, nesporno e deka igrata vo primitivnite op{testva nastanuvale<br />
od okolnosti na borbata za samoodr`uvawe i bila protkaena so trudot. Dokolku od<br />
dejnost da bide sama za sebe, takvata igra ja kinele ili vo najmala merka ja sveduvala<br />
sprotivnosta me|u trudot i igrata... Igrata vo primitivnoto op{testvo ne mo`e{e<br />
da se oddeli ne samo od trudot tuku i od obredite i ceremoniite, kako ni od kultot".<br />
Bo`ovi}, R. Metamorfoza igre, Kultura i dru{tvo, Beograd, 1972, str. 140 i 142.<br />
547
izdr`livost, spretnost, znaewe, upornost i drugi sposobnosti na<br />
poedinecot.<br />
Od ova proizleguva deka igrite pru`aat osnova za<br />
sprotivstavuvawe i postignuvawe opredelena op{testvena neednakvost<br />
me|u lu|eto. Vo toa sprotivstavuvawe, vo doka`uvaweto na<br />
svojata individualnost i superiornost preku igrata ~ovekot nao|a<br />
odredeno zadovolstvo koe {to mu dava smisla na konkretnata igra.<br />
Ottuka samopotvrduvaweto se pojavuva kako glavna cel, {to iako ne e<br />
sekoga{ dovolno vidliva, mu dava prividna serioznost na sekoja igra.<br />
Bez ovoj element sekoja igra bi go izgubila svoeto zna~ewe i so ogled<br />
na toa bi se ukinala. Satisfakcijata vo igrata ja nosi doka`uvaweto<br />
vo nea, odnosno nade`ta deka toa doka`uvawe }e se ostvari.<br />
Eventualniot "poraz" vo igrata silno gi pobuduva strastite kon nov<br />
obid za doka`uvawe. Tvrdewata pak, deka e va`no u~estvoto vo igrata,<br />
a ne i uspehot vo nea e ~ist larpurlartizam {to ne mu e svojstven na<br />
~ovekovata priroda. Od tie pri~ini sekoe insistirawe vrz igra {to<br />
vo sebe go nema streme`ot za samopotvrduvawe e ~ista utopija za{to<br />
sekoga{ mora da se znae za{to se igra, a iluzorno e da se igra zaradi<br />
afirmacija na drug 973) .<br />
[to se odnesuva do zabavata (razonodata), razvivaweto na<br />
duhovnata i fizi~kite sposobnosti, vospostavuvaweto socijalen<br />
kontakt, ostvaruvaweto ekonomska korist i sli~no, tuku stanuva zbor<br />
za efekti {to bilo poedine~no bilo vo opredelena kombinacija<br />
mo`at da gi sledat site igri no sekoga{ kako propratni elementi na<br />
samopotvrduvaweto. Dokolku nekoi od ovie efekti, {to uslovno<br />
mo`at da se nare~at sporedni celi na igrata dobijat dominantno<br />
mesto i na toj na~in vo nea go isklu~at ili potisnat samopotvrduvaweto<br />
na li~nosta toga{ doa|a do iskrivuvawe na osnovnata smisla na<br />
igrata. Toga{ se gubi ona {to e osnovata na igrata i su{tinata na<br />
973)<br />
Vo komunisti~koto op{testvo, igrata na sre}a nema da se odr`i bidej}i ~ovekot<br />
od op{testvoto }e go dobie ona {to denes go dobiva so slu~aj, no {to }e stane so<br />
sportot (podobro re~eno so sportskite i ostanatite natrprevari)? Jasno e deka<br />
najgolemiot broj sportski disciplini isto taka }e is~eznat. ^ovekovoto deluvawe }e<br />
bide tolku bogato a op{testvenoto priznanie tolku normalno, {to na poedinecot<br />
nema da mu treba nikakva samopotvrda vo oblik na iska`uvawe na nadmo} nad drugite<br />
(podvlekol E.V). Nemu naprotiv }e mu bide drago {to drugite predni~at od ne{to<br />
poradi toa {to ~ovekot oti{ol ~ekor napred, a zatoa {to i nemu mu se pru`a<br />
mo`nost da u~estvuva vo toj napredok: taka i sam dokolku dojde do nekoi rezultati,<br />
toa vedna{ so radost }e go podeli so drug ~ovek. Nakratko, lu|eto permanentno<br />
zaemno }e se zbogatuvaat namesto da se sprotivstvuvaat. Zatoa }e dojde do (zasega<br />
apsurdna) situacija {to lu|eto }e ~uvstvuaat sram dokolku dojdat do pomisla deka se<br />
posuperiorni od drugi ili toa so nekoj akt go poka`uvaat. Vaka gledano sportot<br />
(kako i bilo koja ~ove~ka dejnost) nekoga{ nema da mo`e da se pretvori vo natprevar,<br />
za{to ~ovekovoto deluvawe }e bide prvi~no motivirano so interesot za afirmacija<br />
na drug ~ovek (~ove~ki interes) {to, so drugi zborovi zna~i deka natprevaruvaweto<br />
(istaknuvaweto na sopstvenata nemo}) }e bide nedostojno za ~ovekot". Vlajki, E. Igre<br />
dru{tvenog komuniciranja, NIPRO Mladost, Sarajevo, 1962, str. 19. Moe mislewe e deka<br />
denes retko koj bi go prifatil vakvoto vizionerstvo.<br />
548
~ovekovata priroda - postignuvawe li~na afirmacija vodena od<br />
`elbata za doka`uvawe, pobeda, triumf, presti`. Vo igrata ~ovekot<br />
go bara ona {to nemo`el ili neuspeal da go najde na drugo mesto.<br />
Igrata za nego e pole za istaknuvawe na negovata individualnost,<br />
posebnite kvaliteti {to treba da go kompenziraat ona {to ne e<br />
postignato vrz planot na prioritetno podra~je na li~nata i<br />
op{testvenata afirmacija {to go nudi trudot.<br />
Vrz gornite konstatacii se zadr`avme za da poka`eme deka vo<br />
celost va`at i za osudenikot za{to so negovoto vleguvawe vo zatvor<br />
ne se menuva i negovata ~ovekova priroda. A seto toa e zna~ajno za<br />
adekvatno iskoristuvawe na taa priroda vo procesot na resocijalizacijata.<br />
Pedago{kiot rabotnik e stru~wak {to treba ne samo da gi<br />
organizira sportskite natprevari tuku i lice koe treba neprekinato<br />
da prisustvuva do nivnoto okon~uvawe tokmu zaradi nivnata su{tina i<br />
da im dade soodvetno priznanie za uspehot na negovite u~esnici. Na<br />
toj na~in }e go odr`uva interesot za ovoj oblik na postapuvawe<br />
istovremeno }e ja dr`i situacijata vo svoi race. Raduvaj}i se na<br />
uspehot na ednata i potiknuvaj}i gi na sportsko rivalstvo drugite<br />
nema da dozvoli vo igrata da se provle~at negativni elementi {to<br />
pogubno }e vlijaat ne samo vrz samata igra tuku vrz sevkupniot<br />
vospitno-prevospiten tretman. Slabata zainteresiranost i otsustvoto<br />
na penolo{kite rabotnici od ovoj proces, {to vo penitencijarnite<br />
ustanovi e naj~est slu~aj, a glavna pri~ina i za zatajuvaweto na<br />
osudeni~kite inicijativi za projavuvawe po{irok interes za sportot.<br />
Ottamu za niv kako mo{ne poprivle~na zamena se javuva igraweto<br />
komar, za{to vo taa igra ne e neophodno prisustvoto na pedagogot.<br />
Ovde vsu{nost toj voop{to ne im e potreben.<br />
v) Ulogata na zdravstvenite rabotnici vo resocijalizacijata<br />
na osudenite lica<br />
Za{titata na zdravjeto na osudenite lica pretstavuva posebna<br />
gri`a na personalot vo kazneno-popravnite ustanovi. Vodeweto<br />
smetka za ~ovekot, za negovoto telesno i du{evno zdravje e vo<br />
soglasnost so humaniot odnos vo postapuvaweto so osudenite lica koi<br />
po izdr`anata kazna li{uvawe od sloboda i natamu treba da gi vr{at<br />
svoite sekojdnevni aktivnosti. Nikakvi generalno preventivni<br />
pri~ini nitu bilo kakvi retributivni elementi ne smeat da dojdat do<br />
izraz dokolku vo bilo koja forma so niv se zadira vo ~ovekoviot<br />
fizi~ki i psihi~ki integritet. Ottamu i gri`ata za ~ovekovoto<br />
zdravje u{te vo op{tite odredbi na ZIS e krenato na nivo na edno od<br />
osnovnite na~ela na izvr{uvaweto na kaznata. Ovoj princip natamu se<br />
razrabotuva niz barawata da se sozdadat takvi uslovi {to }e go<br />
garantiraat nivnoto ostvaruvawe. Taka na osudenite lica im se dava<br />
pravo na besplatna zdravstvena za{tita {to se sostoi vo potrebnata<br />
lekarska pomo{ ili bolni~ko lekuvawe. Od pravoto na besplatno<br />
lekuvawe postojat me|utoa, isklu~oci vo slu~aj koga osudenikot<br />
namerno se povredil ili se javil na specijalisti~ki pregled {to ne go<br />
549
odobril lekarot na kazneno popravnata ustanova.<br />
Utvrduvaweto na zdravstvenata sostojba na osudenite lica e<br />
zadol`itelno. Vo penitencijarnite ustanovi toa se pravi pri<br />
priemot i otpu{taweto na osudenite, a za vreme na izdr`uvaweto na<br />
kaznata i po barawe na osudenikot i site podatoci se vnesuvaat vo<br />
li~nite listovi zaradi prezemawe soodvetni merki. Zdravstvenite<br />
rabotnici (lekari od op{ta praktika, stomatolozi, neuropsihijatri i<br />
sl.) se lica {to vo sooglasnost so medicinskata etika i pozitivnite<br />
propisi od oblasta na zdravstvoto ja vr{at svojata funcija vo smisla<br />
na preventiva na bolestite, vospostavuvawe na dijagnozi so koi se<br />
utvrduvaat razni somatski i psihi~ki zaboluvawa, odnosno<br />
invalidnost na osudenikot i prezemaat merki za nivno lekuvawe. Vo<br />
sovremeni uslovi, me|utoa, so toa ne se iscrpuva nivnata uloga za{to<br />
se uvide deka nivnite mo`nosti se nedovolno iskoristeni dokolku se<br />
anga`iraat samo vrz navedenite preventivni i kurativni zada~i,<br />
odnosno samo vrz re{avaweto na psihosomatskite problemi na<br />
osudenite i popatnata kontrola na nivnata higiena. Do ova soznanie<br />
vodat pove}e okolnosti.<br />
Najzna~ajnata okolnost {to dovede do pro{iruvawe na ulogata<br />
na zdravstvenite rabotnici so vospitno-popravni zada~i vo prv red se<br />
nao|a vo razvojot na medicinata. Vo sovremenata medicina se dojde do<br />
soznanija deka brojni somatski zaboluvawa imaat svoja dlaboka<br />
pri~ina vo psihi~kata sfera na ~ovekot. Ottamu pred sekoj lekar se<br />
postavuva dol`nost pri pregledot na pacientot da vodi smetka ne<br />
samo za negovite somatski tuku i za psihi~kite pri~ini i pre~ki {to<br />
dovele do konkretnoto zaboluvawe. Denes zdravstveniot rabotnik<br />
mora da go zapoznae socijalnoto poteklo, porane{nata `ivotna<br />
sredina i psihi~kiot profil na li~nosta za da mo`e uspe{no da gi<br />
otstrani socijalnite i psihi~kite tegobi {to vo opredeleni slu~ai<br />
pretstavuvaat glavni pri~ini na bolesta. Ovaa obvrska na<br />
zdravstveniot rabotnik dobiva osobena va`nost koga kako pacienti se<br />
javuvaat osudeni lica za{to kaj niv kako izrazito psihi~ki<br />
devijantni lica naru{eniot duhoven `ivot mnogu ~esto ne e samo<br />
odrednica za konkretno psihosomatsko zaboluvawe tuku i za<br />
izvr{uvaweto na deloto za koe se nao|a vo ustanovata. Uspe{nata<br />
dijagnoza na ovie okolnosti ima dvokratno zna~ewe: da sozdade<br />
prostor za vospostavuvawe na telesnoto i du{evnoto zdravje na<br />
osudenikot i ednovremeno da gi otstrani pri~inite {to dovele i<br />
natamu }e vodat kon kriminalno povedenie. Nakratko, se podlabokiot<br />
pristap vo psiholo{kata struktura na osudenikot, lekarot, a u{te<br />
pove}e neuropsihijatarot, ne samo {to ne mo`e da pridonese za<br />
otstranuvawe na bolesta tuku so procenkata na negovite li~ni<br />
mo`nosti i za promena na negoviot stil i na~in na `ivot i da odredi<br />
kolku vo toa }e mora drugi da mu pomagaat, kako i da proceni kolku vo<br />
toa samiot osudenik }e ja koristi svojata volja, a kolku voljata na<br />
550
drugite vo procesot na resocijalizacijata 974) .<br />
Vtorata okolnost od zna~ewe za formiraweto na stavot spored<br />
koj ulogata na zdravstvenite rabotnici vo kazneno-popravnite<br />
ustanovi ne se sostoi samo vo toa na osudenikot da mu se uka`e<br />
medicinska pomo{ tuku i da deluva vrz negovoto prevospituvawe<br />
proizleguva od blizinata na nivnite kontakti. Zdravstvenite rabotnici<br />
se vo isklu~itelno povolna polo`ba da vr{at direktno<br />
vlijanie vrz resocijalizacijata ottamu {to lekarskata intervencija<br />
poradi svojata humana priroda vleva doverba za vospostavuvawe na<br />
iskreni odnosi. Osudenite lica po pravlo imaat pogolema doverba vo<br />
zdravstvenite rabotnici odo{to sprema ostanatite slu`beni lica<br />
ottamu {to, kako {to veli eden osudenik, od lekarot se o~ekuva i<br />
nao|a pogolemo razbirawe i sestrana pomo{ 975) . Tie ednostavno vo<br />
lekarot gledaat sloboden gra|anin {to ne ja deli nivnata sudbina vo<br />
ustanovata verojatno ottamu {to ovie lica vo penitencijarnite<br />
ustanovi ~esto bea vraboteni so honoraren raboten odnos. Za<br />
osudenikot lekarot e ~ovek "od drugata strana na re{etkite", pretstavnik<br />
na slobodniot svet kaj kogo se odi za pomo{ 976) . Od toj odnos<br />
na doverba proizleguva zbli`uvaweto so lekarot i potrebata pred<br />
nego da se iznesat niza problemi i intrapsihi~ki sudiri {to obi~no<br />
se krijat od pripadnicite na ostanatiot prevospiten personal.<br />
Takvata bliskost ponekoga{ odi dotamu {to nekoi osudenici<br />
simuliraat bolest samo za da dojdat kaj lekarot i dobijat sovet {to }e<br />
im ovozmo`i da gi prebrodat li~nite krizi.<br />
Od gornoto proizleguva deka pome|u zdravstveniot rabotnik i<br />
osudenoto lice se vospostavuva emocionalni odnosi {to mo`at<br />
uspe{no da se iskoristat vrz vospiten plan. Sozdadenite emocionalni<br />
odnosi dokolku se pretvorat vo nezdrava intimnost sozdavaat povolna<br />
klima za psiholo{ki vlijanija. Ottamu lekarot e vo sostojba da<br />
sugerira vospitni sodr`ini vo pogled na odr`uvaweto na higienata i<br />
zdravjeto no i kon sozdavawe drugi kulturni naviki, prifa}awe na<br />
opredeleni obvrski i motivirawe za sopstveno u~estvo na osudenikot<br />
vo prevospituvaweto. Pritoa treba da se ima predvid deka vakviot<br />
odnos na doverba osudenite go gradat sprema lekarot i stomatologot<br />
vo ustanovata no, ne i kon nuropsihijatarot sprema koj se dr`at duri i<br />
na pogolema distanca od psihologot vo ustanovata. Toa me|utoa, ne<br />
zna~i deka i ovoj odnos ne mo`e da se promeni. Dokolku pri<br />
sproveduvaweto na individualnata ili grupnata psihoterapija<br />
osudenikot naseti deka vo nego se gleda ~ovek {to ne e otfrlen i komu<br />
mu se prio|a so `elba za pomo{, toj e spremen da gi menuva<br />
sozdadenite stereotipi {to kaj nego se javile poradi otsustvo na<br />
znaewe i iskustvo za rabotata na ovie stru~waci.<br />
Navedenite mo`nosti za vklu~uvawe na zdravstvenite rabo-<br />
974)<br />
Nikoli}, S. i dr. Uloga zdravstvenih radnika u procesu resocijalizacije lica li{enih slobode,<br />
<strong>Penologija</strong>, Beograd, 1975/1, str. 56.<br />
975)<br />
Ibid, str. 57.<br />
976)<br />
Atanackovi}, D. op. cit, str. 181.<br />
551
tnici vo procesot na resocijalizacijata stanuvaat realnost toga{<br />
koga penitencijarnite ustanovi raspolagaat so dovolen broj vakvi<br />
kadri koi pokraj stru~nosta od medicinskite nauki se dovolno<br />
vooru`eni i so penolo{ki znaewa i umeewa. Ovie znaewa pri<br />
vr{eweto na odgovornite vospitni zada~i im se neophodni za<br />
izgraduvawe pravilen odnos kako kon osudenoto lice taka i kon<br />
prevospitniot personal vo ustanovata. Vo pristapot kon osudenite<br />
zdravstveniot rabotnik ne smee da se dr`i arogantno i da go istaknuva<br />
svojot avtoritet i superiornost za{to kaj niv }e predizvika<br />
rezignacija, gubewe na doverbata i sigurnosta {to tie ve}e ja<br />
izgradile. Od druga strana zdravstveniot rabotnik treba postojano da<br />
komunicira so prevospitniot personal na ustanovata, da im gi<br />
prenesuva svoite soznanija za zabele`anite pozitivni i negativni<br />
osobini na osudenikot no, i da se potpira vrz nivnite iskustva i<br />
znaewa ostavaj}i ja nastrana suetata {to ja nosi nivnata stru~nost,<br />
za{to edinstveno na toj na~in mo`e da se ostvari sinhronizirana<br />
sorabotka {to vodi kon voedna~uvawe na kriteriumite i principite<br />
na tretmanot. Edinstvenoto deluvawe vo toj proces {to nebroeno pati<br />
treba da se istakne, za{to vo penologijata e dobro poznata pogubnosta<br />
na posledicite koga vo penitencijarnata ustanova edni gradat a drugi<br />
razgraduvaat.<br />
4. OSUDENI^KO SAMOORGANIZIRAWE<br />
a) Poim i zna~ewe na osudeni~koto samoorganizirawe<br />
Osudeni~koto samoorganizirawe e eden od oblicite za<br />
ostvaruvawe takvo vlijanie vrz osudenite lica {to kako i drugite<br />
oblici na tretman treba da pridonese za izmena na kvalitetot na<br />
nivnata li~nost. Spored na{ata teorija i zakonodavstvo osudeni~koto<br />
samoorganizirawe e, vsu{nost, predvideno kako edna od formite na<br />
prevospiten tretman {to treba da ovozmo`i postignuvawe na celta na<br />
prevospituvaweto po pat na razvivawe na ~uvstvoto na odgovornost<br />
kaj osudenite za nivnite postapki i nivno pottiknuvawe samite da<br />
zemat u~estvo vo svoeto vospituvawe i prevospituvawe. Za<br />
postignuvaweto na toa neophodno e osudenite lica vo tekot na<br />
izdr`uvaweto na kaznata sistematski da se doveduvaat vo situacii od<br />
koi }e mo`e da se zaklu~uva za stepenot na razvienosta na nivnoto<br />
~uvstvo za li~na odgovornost za svoeto odnesuvawe, odnosno za<br />
potrebata od prezemawe natamo{ni vospitni i prevospitni merki.<br />
Pritoa se imaat predvid, pred sÒ, situaciite vo koi osudenite lica }e<br />
u~estvuvaat vo re{avaweto na opredeleni pra{awa od `ivotot i<br />
rabotata vo kazneno-popravnite ustanovi. Toa o~igledno go ima{e<br />
predvid i ZIS od 1979 god. koga vo odredbata od ~l. 13 st. 2 opredeluva{e<br />
deka vo tekot na izvr{uvaweto na kaznata vo soglasnost so<br />
mo`nostite i potrebite na osudenite lica im se obezbeduva,<br />
neposredno ili preku opredeleni oblici na samoorganizirawe, da<br />
u~estvuvaat vo re{avaweto na pra{awa od zna~ewe za nivniot `ivot,<br />
552
vo organiziraweto oddelni dejnosti i rabota od zaedni~ki interes<br />
osobeno vo kulturno-prosvetnata rabota, proizvodstvenata dejnost,<br />
organiziraweto na slobodnite aktivnosti, odr`uvaweto na redot i<br />
disciplinata i higiensko tehni~kite i zdravstvenite merki. Zakonot<br />
za izvr{uvawe na sankciite od 1997 godina se otka`a od vakvata<br />
formulacija na navedeniot ~len i imeto na ovoj oblik na tretman,<br />
(osudeni~ko samoupravuvawe), no ne i od samiot institut iako pritoa<br />
se potrudi da bide {to poop{t ili poto~no, ponejasen. Imeno vo ~l.<br />
138 st. 2 ZIS stoi: "Zaradi vospitno vlijanie, kako forma na rabota<br />
se koristi i osudeni~koto samoorganizirawe, osobeno po pra{awa za<br />
podobruvawe na uslovite za zaedni~kiot `ivot i rabota i za<br />
razre{uvawe na problemite na oddelni osudeni lica".<br />
Za ostvaruvawe na osudeni~koto samoorganizirawe se<br />
formiraat soodvetni tela, kako na primer, soveti, komisii,<br />
konferencii i sli~no, dodeka site drugi formi na napredno u~estvo<br />
vo organiziraweto i naso~uvaweto na osudeni~kiot `ivot, podrobno<br />
se regulirani so akti na kazneno popravnite ustanovi. Vo na{ata<br />
Republika vo vrska so toa KPD Idrizovo ima vneseno vakvi odredbi<br />
vo Pravilata za osudeni~koto samoupravuvawe i rabotata na<br />
samoupravnite organi na osudenite lica i vo Ku}niot red (~l. 86-91).<br />
Spored ovie propisi organite na samoorganiziraweto na<br />
osudenite lica se formiraat vo oddelnieto za prestojuvawe, vo proizvodstvoto,<br />
vo u~ili{teto za osnovno i naso~eno obrazovanie i vo<br />
kulturno-prosvetnata rabota i sportot. Najvisok organ na osudenite<br />
lica e "Domskata konferencija" {to kako svoe telo izbira "Domski<br />
sovet".<br />
Tie organi raspravaat za mnogubrojni pra{awa od `ivotot na<br />
osudenite lica vo sobite i prostoriite za dneven prestoj, za li~nata i<br />
kolektivnata higiena, za disciplinata i me|u~ove~kite odnosi, za<br />
odr`uvaweto i ~uvaweto na inventarot. Pred ovie tela se razgleduvaat<br />
i postavenite planovi na proizvodstvenite edinci i se<br />
predlagaat merki za nivna realizacija, se razgleduva rabotnata disciplina<br />
i se davaat predlozi za pofalbi, nagradi i drugi pogodnosti,<br />
odnosno disciplinski kazni na osudenite lica, se organiziraat<br />
kulturno-prosvetni, sportski i drugi aktivnosti i sl.<br />
Pokraj toa so ovie propisi se regulira na~inot na izbor na<br />
osudeni~kite soveti, odbori i komisii, vremetraeweto na mandatot na<br />
nivniot sostav i vnatre{nata organizacija kako i drugi pra{awa od<br />
oblasta na samoorganiziraweto na osudenite lica. Pritoa od osobeno<br />
zna~awe e da se spomne deka postojat i takvi odredbi so koi se<br />
ograni~uvaat mo`nostite na osudeni~koto samoorganizirawe. Tie<br />
odredbi se odnesuvaat na mo`nosta za sproveduvawe na odlukite na<br />
osudeni~kite organi. Imeno, organite na osudenicite svoite odluki<br />
gi donesuvaat vo vid na predlozi {to se dostavuvaat do upravata na<br />
ustanovata so cel taa da dade soglasnost za nivno sproveduvawe. Duri<br />
po dobivaweto zeleno svetlo od upravata odlukata na organite na<br />
osudenite lica mo`e da se sprovede, odnosno izvr{i. Vakvite<br />
re{enija na podzakonskite akti slu`at kako korektiv i garancija<br />
deka ovoj penolo{ki institut nema da vodi kon zloupotreba na ona<br />
553
{to so nego mo`e i se saka da se ostvari.<br />
Navedenoto go potvrduva faktot deka na osudenite lica im se<br />
pru`a doverba i opredeleni uslovi od koi, vo tekot na izdr`uvaweto<br />
na kaznata treba da proizlezat niza polezni efekti, konsekventno na<br />
dadenata mo`nost li~no ili preku svoite izbrani organi aktivno da<br />
u~estvuvaat vo naso~uvaweto na `ivotot i rabotata vo ustanovata. Toa<br />
se kompleskni mo`nosti na ovoj oblik na tretman {to bi mo`ele da<br />
gi nare~eme celi vo vrska so organizacijata na osudeni~kiot `ivot za<br />
otstranuvawe na negativnite posledici na zatvorskata zaednica.<br />
Imeno, so davaweto mo`nost osudenite lica sami da<br />
u~estvuvaat vo svoeto prevospituvawe i izgraduvawe preku osudeni-<br />
~koto samoorganizirawe, barem donekade se nadminuva paradoksot vo<br />
uslovi na izolacija da se vr{i prevospituvawe {to }e bide vo<br />
soglasnost so barawata na sloboda. Ovde se raboti za toa od "objekt"<br />
vrz koj se izvr{uva kaznata zatvorenikot da se pretvori vo aktiven<br />
u~esnik na svoeto prevospituvawe. Koga se znae deka avtomatizmot so<br />
site svoi negativni oblici na projavuvawe e posledica na<br />
deprivacijata na avtonomijata, smetam deka najva`nata prednost na<br />
ovoj institut le`i tokmu vo otstranuvaweto, ili barem vo ubla`uvaweto<br />
na tie posledici, {to od svoja strana otvara mo`nost<br />
zatvorenikot da ja sfati svojata polo`ba vo ustanovata i celite {to<br />
vrz nego i so negova pomo{ treba da se ostvarat.<br />
Imeno, sekoj ~ovek ima potreba od op{testveno priznavawe na<br />
svoite dejnosti i tvorbi, a toa osobeno e izrazeno vo uslovi koga<br />
nekoja dejnost na osudenoto lice negativno op{testveno sme ja<br />
vrednuvale. Ako ostaneme samo na toa i postojano go prekoruvame za<br />
ona {to sme go dovele vo zatvorot, a zaboravime da mu ovozmo`ime<br />
pozitivni dejnosti i usilbi i za niv da go pofalime, podr`ime ili<br />
nagradime - nie ja negirame negovata li~nost, se somnevame vo<br />
negovite sposobnosti i go prevospituvame vo apriorno ubeduvawe deka<br />
toj ne mo`e i ne umee pove}e od ona {to go storil. Vakviot stav<br />
osudeni~koto samoorganizirawe ne go dozvoluva i go eliminira,<br />
bidej}i na osudenikot mu dava mo`nost za razvivawe na znaewa,<br />
sposobnosti i motivacii, smisla za so`ivuvawe so odgovornosta,<br />
formirawe pozitivni naviki, razvivawe smisla za kolektiven `ivot<br />
i duh za soobrazuvawe na kolektivnite so li~nite interesi, jaknewe<br />
na samodisciplinata, ravivawe kriti~en i samokriti~en odnos i sl.<br />
b) Istoriski razvoj na osudeni~koto samoorganizirawe<br />
Vo penolo{kata literatura se istaknuva deka prvite nikulci<br />
na osudeni~koto samoorganizirawe se sre}avaat vo tn. "sistem na<br />
doverba" voveden vo nekoi penitencijarni ustanovi na SAD. Negovata<br />
su{tina se projavi vo forma preku koja upravitelite na kaznenite<br />
zavodi na nekoi osudenici im ovozmo`uvaa opredeleni privilegii<br />
zaradi polesno odr`uvawe na redot i disciplinata. Stanuva zbor za<br />
sistem na osudeni~ko anga`irawe {to nabrzo be{e pro{iren i so<br />
dopolnitelni ovlastuvawa {to im bea otstapuvani na tn. "doverlivi<br />
554
osudenici". Imeno, na poedini osudenici im be{e davano oru`je i bea<br />
postavuvani za ~uvari koi treba da gi spre~at begstvata od ustanovata.<br />
Ovie ~uvari imale pravo da go ubijat osudenikot {to e zateknat vo<br />
begstvo, a zgora na toa i mo`nost za takviot akt da "zarabotat"<br />
privilegija koja se sostoela duri i vo osloboduvawe od natamo{no<br />
izdr`uvawe na kaznata. Negativniot odraz na vakvata praktika<br />
vedna{ se po~uvstvuva, za{to mnogumina gi nagovarale svoite drugari<br />
da izvr{at obid za begstvo za potem da gi ubijat i so toa si ja<br />
obezbedat slobodata 977) .<br />
Spored nekoi avrtori prvi pi{ani dokumenti za osudeni~koto<br />
samoorganizirawe se odnesuvaat na poznatiot kaznen zavod Valnut<br />
Strit (Walnut Street) osnovan vo 1793 godina vo Filadelfija. Vo ovoj<br />
zavod veli Baker (J.E. Baker) osudenite donesuvale pravila za<br />
ostvaruvawe na me|useben harmoni~en `ivot i odr`uvawe na<br />
higienata. Glavnata i mo{ne efikasna kazna za prekr{itelite na tie<br />
pravila bila isklu~uvawe od zaednicata na ostanatite osudenici 978) .<br />
Istiot avor tvrdi deka odreden modificiran vid na<br />
samoorganizirawe bil voveden vo popravili{teto za deca (House of<br />
Refuge) vo Wujork vo 1824 godina. Upravitelot na ovaa ustanova<br />
Xozef Kertis (Joseph Curtis) vovel porota sostavena od nejzinite<br />
{titenici koja im sudela na prekr{itelite na redot i disciplinata.<br />
Porotata ja utvrduvala vinata i ja predlgala kaznata koja {to<br />
kone~no ja potvrduva{e upravitelot koj se javuva{e kako sudija.<br />
Kaznite bea telesni.<br />
Osudeni~koto samoorganizirawe bilo vovedeno i vo<br />
bostonskoto popravili{te za delinkventni deca (House of Reformation)<br />
vo 1826 godina. Vo ova popravili{te be{e ukinato izrekuvaweto<br />
i izvr{uvaweto na telesnite kazni, osudenite deca bile nazna~uvani<br />
za redari i imale pravo da u~estvuvaat vo re{avaweto na nekoi<br />
pra{awa od interes za nivnoto obrazovanie vo {koloto na zavodot 979) .<br />
Nekoi avotri uka`uvaat deka najdobar obid za voveduvawe na<br />
osudeni~koto samoorganizirawe bil onoj na upravitelot Brokvej<br />
(Zembelon R. Brokway) napraven vo 1860 vo kazneniot zavod vo<br />
Detroit 980) . Brokvej anga`iral opredelen broj na osudenici kako<br />
nadzornici i vospituva~i na ostanatite osudeni lica no, pritoa ne im<br />
dal oru`je i takvi ovlastuvawa kako onie {to im bile davani na<br />
"doverlivite osudenici" od predhodnite periodi.<br />
Drug eksperimentalen obid na osudeni~ko samoorganizirawe e<br />
zabele`an vo eden kaznen zavod vo dr`avata Mi~igen vo 1888 godina.<br />
Stanuva zbor za eden od najranite slu~ai za sozdavawe na osudeni~ko<br />
samoorganizirawe me|u vozrasnite zatvorenici koj samite tie go<br />
narekle "Liga za zaemna pomo{" ("Mutual Welfare League"). Osudenite<br />
lica vrz osnova na pi{ani pravila se sostanuvale edna{ mese~no vo<br />
977)<br />
Vidi: Popovi}, V. op. cit, str. 209.<br />
978)<br />
Vidi: J.E. Baker, Osu|eni~ko samoupravljanje, Izobr, Zagreb, 1964/3, str. 318.<br />
979)<br />
Ibid, str. 318-319.<br />
980)<br />
Taka: Popovi}, V. op. cit, str. 209. Poinaku Baker, J.E. op. cit, str. 319.<br />
555
posebna prostorija na zavodot. Na nivnite sostanoci redovno doa|al i<br />
so niv predsedaval upravitelot Hirem Ha~ (Hiram Hattch) i toa, kako<br />
{to se tvrdi, bez kakva i da e stra`arska pridru`ba 981) .<br />
Vo 1913 godina sleduva obidot na Osborn (Thomas Mott<br />
Osborne) koj najprvin vo kazneniot zavod Oburn (Auburn), a vo 1914<br />
godina a vo Sing-Sing (Sing-Sing) i potoa vo Portsmaut (Portsmauth) i<br />
Wu Harm{ir (New Hamshire) spored mi~igenskiot primer organiziral<br />
"Ligi za vzaemna pomo{" 982) . Osborn smetal deka samoorganiziraweto<br />
e prakti~en lek za lo{ite strani na zatvorskiot sistem i<br />
ottamu razviva ideja deka osudenite bez pritisok od strana mo`at da<br />
razrabotat samoupravna programa. Soglasno taa ideja propisite za<br />
zatvorskata disciplina gi donesuva{e telo sostaveno od pretstavnici<br />
na osudenite lica no, pritoa ne be{e izostavena i rakovodnata uloga<br />
na samiot upravitel. Za disciplinskite povredi re{ava{e odbor<br />
sostaven od pet osudenici, a protiv nivnite odluki be{e dozvolena<br />
`alba do upravata na ustanovata. Karakteristi~no e i toa {to na<br />
stra`arite i nadzornicite ne im be{e dozvoleno vleguvawe vo<br />
osudeni~kite rabotilnici kade {to disciplinata ja odr`uvaa samite<br />
osudenici. Tie sami go organiziraa i svoeto slobodno vreme i davaa<br />
predlozi za dodeluvawe na pogodnosti. Pretstavnicite na razni<br />
osudeni~ki tela brzo sfatile deka vo nivni race le`i golema mo}<br />
dokolku znaat da ja iskoristat. Tie ne bea samo lica za prenesuvawe na<br />
`albite na svoite kolegi, tuku i zavodskite slu`benici po~naa da gi<br />
smetaat za sostaven odgovoren del na institucionalnata politika. SÒ<br />
na sÒ, primanata na ovoj model spored iska`uvawata na golem broj<br />
avtori dovede do smaluvawe na trgovijata so droga i drugi narkotici,<br />
smaluvawe na homoseksualizmot vo ustanovite kako i do podigawe na<br />
produktivnosta na osudeni~kiot trud i kvalitetot na nivnite<br />
proizvodi 983) . Ili, kako {to veli Kornil, ovoj sistem dovede do<br />
neo~ekuvani pozitivni rezultati, no i do niza neprijatnosti {to<br />
vodea kon negova nedoverba 984) .<br />
Vo kazneno-popravnite ustanovi na SAD ima{e i drugi obidi<br />
za organizirawe na osudeni~koto samoorganizirawe. Me|u niv se<br />
vbrojuva i onoj od amerikanskiot zavod Norfolk (Masa~usets) od 1927<br />
godina kade {to upravitelot Hauard Gil (Howard B. Gill) vovede<br />
sistem na tn. "kooperativno samoorganizirawe" 985) . Osnovna karakteristika<br />
na ovie sistemi e vo toa {to pretstavuvale samostojni obidi<br />
na poedini upraviteli na kazneni zavodi za{to vo toa vreme vo<br />
981)<br />
Baker, J.E. op. cit, str. 319.<br />
982)<br />
Ovoj model na osudeni~ko samoorganizirawe e, vsu{nost, inspiriran od re`imot<br />
{to se primenuva{e vo ustanovata za deca nare~ena "Mladinska republika na Xorx"<br />
(Georg Junior Republiks") osnovana od Viliem Ruben Xorx (William Reuben George) vo<br />
1895 godina. Ovaa ustanova be{e organizirana kako republika vo minijatura so koja<br />
upravuvale nejzinite mladi vospitanici. Cornil, P. Kazna tamnice, Izbor, Zagreb, 1956/1,<br />
str. 89.<br />
983)<br />
Vidi: Popovi}, V. op. cit, str. 210.<br />
984)<br />
Vidi: Cornil, P. op. cit, str. 90.<br />
985)<br />
Za ovoj i drugite obidi od toa vreme pove}e kaj Beker, J.E. op. cit, str. 321.<br />
556
amerikanskiot sistem na izvr{uvaweto na kaznite samoorganiziraweto<br />
na osudenite lica ne be{e voop{to regulirano so normativni akti.<br />
So ogled na toa ovie sistemi bea brzo ukinuvani, a upravitelite bile<br />
smenuvani pod silen pritisok na javnosta i sekoja dr`avna kontrola<br />
na zavodite. Negativen stav kon osudeni~koto samoorganizirawe<br />
zazede i Amerikanskoto Zdru`enie na upravitelite na kaznenite<br />
zavodi koe vo 1960 godina donese zaklu~ok spored koj so takvata<br />
politika treba vedna{ da se prekine ili barem da se bide mo{ne<br />
pretpazliv 986) . Me|utoa, i pokraj navedenite sprotivstavuvawa<br />
zna~ajno e da se istakne deka samoorganiziraweto kako oblik na<br />
tretman na osudenicite sepak uspea da se zadr`i vo SAD i ottamu da<br />
se prenese vo Evropa 987) . Glavnite argumenti za toa proizleguvaat<br />
ottamu {to se uvide deka osudeni~kite soveti pretstavuvaat edno od<br />
najkorisnite sredstva za pottiknuvawe na osudenite na konstruktivno<br />
razmisluvawe za svojata sredina i deka na osudenicite im ovozmo`uva<br />
zaedno so zatvorskiot personal da sozdavaat podobri uslovi za svojot<br />
`ivot 988) . Vo ovaa smisla se interesni stavovite na poznatiot<br />
kriminolog i penolog Eliot (Mejbl Eliot) koja {to veli deka e dobra<br />
vesta {to izvesen broj dr`avi im dale mo`nost na zatvorenicite da<br />
im se ~ue ne{to malku glasot vo pra{aweto od zatvorskoto ureduvawe.<br />
Taa ponatamu naveduva i nekoi vidovi na osudeni~ko<br />
samoorganizirawe vo oddelni dr`avi na SAD kako na primer:<br />
zatvorski soveti {to imaat pravo da podnesuvaat `albi, predlozi i<br />
preporaki do upravitelot; prijavuvawe na slu`benicite poradi<br />
nivnoto lo{o odnesuvawe; deluvawe na osudenicite kako nadzornici<br />
vo rabotilnicite i menzite; u~estvo vo donesuvaweto na opredeleni<br />
pravila i propisi no ne i pri nivnoto sproveduvawe; u~estvo vo<br />
sovetite za razonoda i sl. 989) Ovie vidovi na u~estvo na osudenite lica<br />
pretstavuvaa eden vid predhodnica na osudeni~koto samoorganizirawe<br />
koja {to Milutinovi} so pravo ja narekuva "osudeni~ka kontrola". Vo<br />
nea bea koristeni merki koi vo aktivna pozicija doveduvaa samo tesen<br />
krug na osudenici, a spored svojot karakter bea antipedago{ki,<br />
administrativno naso~eni, pa ottamu pretstavuvaa kamen na<br />
sopnuvawe na porane{nite 990) , a nie bi dopolnile, i na nekoi dene{ni<br />
sistemi.<br />
[to se odnesuva do na{ata zemja osudeni~koto samoorganizirawe<br />
po~na da se primenuva vedna{ po osloboduvaweto. Za~etocite na<br />
taa aktivnost na osudenicite, vsu{nost, se prepoznavaat vo aktot na<br />
postavuvawe na sobni stare{ini. Sobnite stare{ini bea ovlasteni<br />
osudenici {to vodat smetka za redot i higienata, izvr{uvaweto na<br />
opredeleni zada~i na osudenite vo spalnite i prostoriite za dneven<br />
986)<br />
Ibid, str. 328.<br />
987)<br />
Za razvojot na ovoj oblik na tretman vo porane{nata dr`ava SSSR vidi Popovi},<br />
V. op. cit, str. 211-212.<br />
988)<br />
Vidi: Baker, J.E. op. cit, str. 328.<br />
989)<br />
Vidi: Eliot, M. op. cit, str. 546-547.<br />
990)<br />
Milutinovi}, M. <strong>Penologija</strong>, str. 132.<br />
557
prestoj, da odreduvaat de`urstva i sl. 991) Otkako se soglada zna~eweto<br />
na ovie stare{ini, se prejde kon davawe mo`nost samite osudenici da<br />
go vr{at nivniot izbor so toa {to toj izbor }e go potvrduva upravata,<br />
a vedna{ potoa sobnite stare{ini bea zameneti so izborni<br />
kolektivni tela. Sledniot ~ekor se sostoe{e vo formirawe na razni<br />
sekcii za organizirawe na kulturno-prostvetniot, zabavniot i<br />
sportskiot `ivot. Podocna so voveduvaweto na rabotni~koto<br />
samoupravuvawe na sloboda, po~etnite formi na tn. osudeni~ko<br />
samoupravuvawe dobija ne{to po{irok zamav. Ottamu proizleze i<br />
sfa}aweto deka edna od glavnite celi na osudeni~koto<br />
samoupravuvawe treba da pretstavuva osposobuvawe na osudenikot za<br />
u~estvo vo samoupravnite tekovi na toga{niot op{testven `ivot. Vo<br />
tie uslovi izgraduvaweto na samoupravnite znaewa stana duri i<br />
vode~ki argument za egzistencija, odnosno osnovna cel {to ovoj oblik<br />
na tretman treba{e da go ostvaruva, bidej}i be{e ~uvstvitelno<br />
naso~en kon idninata na osudenite lica 992) . So transformacijata na<br />
na{iot op{testveno-ekonomski i politi~ki sistem otpadna idealot<br />
na rabotni~koto samoupravuvawe, a so toa i natamo{nata izdr`anost<br />
na gorenavedenata cel. Pritoa e va`no da se istakne deka<br />
osudeni~koto samoupravuvawe nitu vo uslovi na najgolemiot podem na<br />
sistemot na rabotni~koto samoupravuvawe ne se identifikuva{e so<br />
samoupravnite odnosi na sloboda 993) . So drugi zborovi, osudeni~koto<br />
samoupravuvawe toga{, kako i denes, se posmatra{e i sfa}e{e kako<br />
specifi~en oblik na samoincijativno u~estvo na osudenite lica vo<br />
svoeto prevospituvawe zaradi organizirano zadovoluvawe na nivnite<br />
li~ni i op{testveni potrebi vo tekot na izdr`uvaweto na kaznata.<br />
Ovoj oblik na postapuvawe vodi kon afirmacija na li~nite i<br />
kolektivnite interesi no, i kon sozdavawe na takva atmosfera vo koja<br />
sopstvenite interesi barem donekade mo`at da im se podredat na<br />
interesite na grupata. Ottamu me|utoa, ne smee da se izvle~e zaklu~ok<br />
spored koj osudeni~koto samoorganizirawe se identifikuva so<br />
grupnoto sovetuvawe i grupnata psihoterapija za koi pove}e }e<br />
zboruvame podocna. Organite na samoorganiziraweto rabotat po<br />
sopstvena inicijativa i, po pravilo, bez prisustvo na slu`benik na<br />
ustanovata, dodeka kaj navedenite metodi na grupna rabota evidentno e<br />
prisustvoto na terapeutot i negovata incijativa vo site fazi na<br />
aktivnostite na grupata koja, patem re~eno se formira i vrz sosema<br />
drugi osnovi. Samoinicijativnosta, samokontrolata i razvivaweto na<br />
smisla za odgovornost i kulturno povedenie se poleznite vrednosti<br />
{to ovde voobi~aeno se istaknuvaat. Vo procesot na<br />
samoorganiziraweto doa|aat do izraz razni stavovi, mislewa i<br />
predlozi {to ovozmo`uvaat osloboduvawe od razni kompleksi,<br />
napu{tawe na apatijata, jaknewe na voljata i naso~uvawe na emociite<br />
991)<br />
Todorovi}, M. Dostignu}a i perspektive ostvarenja samoupravljanja osu|enih u SR BiH,<br />
<strong>Penologija</strong>, Beograd, 1974/2, str. 9.<br />
992)<br />
Vidi: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Samoupravuvaweto na osudenite lica kako faktor na nivnata<br />
resocijalizacija, Godi{nik ISPPI, Skopje, 1981, str. 392.<br />
993)<br />
Vidi: ibid, str. 390.<br />
558
kon onie potrebi ~ie {to zadovoluvawe go ovozmo`uva ne samo<br />
pougodniot `ivot vo ustanovata tuku i potvrduvaweto na sopstvenata<br />
li~nost i nejziniot pozitiven pridones vo sopstvenoto<br />
prevospituvawe. So dobivaweto na opredeleni prava da se vlijae vrz<br />
promena na svojata sopstvena polo`ba vo tekot na izdr`uvaweto na<br />
kaznata se postignuva olesnuvawe na osudeni~kiot `ivot {to sekako<br />
pretstavuva izraz na humanizacijata na re`imot vo penitencijarnite<br />
ustanovi. Ottuka vo pravo se onie avtori koi naglasuvaat deka<br />
koncepcijata na samoorganiziraweto na osudenikot izrasna od<br />
potrebata za menuvawe na suroviot zatvorski re`im 994) . Toa e izraz na<br />
doverbata vo ~ovekot i potrebata kontrolirano da se doveduva vo<br />
situacii {to go mobiliziraat vo nasoka {to zna~i li~en pridones vo<br />
prevospituvaweto.<br />
Na krajot ~uvstvuvam potreba da go podvle~am i toa, deka kaj<br />
nas duri vo 1961 godina za prv pat bea doneseni normativni akti so koi<br />
be{e regulirana aktivnosta na osudenite vrz toj plan. Vo niv bez<br />
precizirani celta, sodr`inata, pravata i dol`nostite i organizacionata<br />
struktura na osudeni~koto samoorganizirawe. Organite na<br />
samoorganiziraweto bea opredeleni kako sovetodavni i izvr{ni tela<br />
koi svoite zaklu~oci i odluki gi nosat vo oblik na predlog, a gi<br />
izvr{uvaat toga{ koga upravata }e ja dade svojata soglasnost.<br />
v) Osnovni problemi vo funkcioniraweto na osudeni~koto<br />
samoorganizirawe<br />
Idejata na osudeni~koto samoorganizirawe e prifatena re~isi<br />
nasekade vo svetot {to ne zna~i deka sÒ u{te ne se prisutni<br />
opredeleni problemi i somnevawa vo pogled na mo`nostite za nejzino<br />
sproveduvawe. Denes, kako i porano, postojat sfa}awa deka ovoj oblik<br />
na tretman ne mo`e da se primeni vrz site kategorii na storiteli, a<br />
osobeno ne sprema kategorijata na tn. "nepopravlivi" osudenici, deka<br />
mo`e da dovede do razni zloupotrebi od strana na osudenite {to so<br />
nego steknale opredelena polo`ba, deka osudeni~koto<br />
samoorganizirawe nema nikakva smisla i opravduvawe dokolku vo<br />
ustanovata otsustvuvaat drugite oblici na tretman, deka ne mo`e da<br />
bide efikasna vo ustanovi od zatvoren tuku samo vo onie od<br />
poluotvoren i otvoren vid i sl. Od samiot po~etok na voveduvawe na<br />
ovoj oblik na postapuvawe golem broj na avtori mu prefrluvaat deka<br />
pretstavuva samo prodol`ena raka na upravata na kazneno-popravnite<br />
ustanovi, na negovata prisilnost kon poslu{nost i pokornost pa<br />
ottamu izrazuvaat somnevawa vo pogled na negovata iskrenost i<br />
dobronamernost. Navedenive problemi donekade gi uslo`nuvaat i<br />
teoretskite dilemi okolu toa dali u~estvoto vo organite na<br />
osudeni~koto samoorganizirawe treba da se poklopuva so internite<br />
klasifikacioni grupi ili izborot vo ovie organi treba da bide<br />
celosno nezavisen od niv. Vo literaturata se sre}avaat duri i takvi<br />
994)<br />
Taka: Baker, J.E. op. cit, str. 326-327.<br />
559
mislewa deka osudenite lica ne se sposobni za bilo kakvo<br />
samoorganizirawe i upravuvawe sami so sebe, za{to koga toa tie<br />
navistina bi go znaele, ne bi bile zad re{etki.<br />
Prigovorite {to mu se upatuvaat na osudeni~koto samoorganizirawe<br />
vo osnova se posledica na nepoznavaweto na celite,<br />
organizacijata i prevospitnite mo`nosti na ovoj oblik na tretman.<br />
Za vakvata nedoverba kon ovoj zna~aen institut vo procesot na<br />
resocijalizacijata vo golem obem be{e vinovno formiraweto na<br />
javnoto mislewe so posredstvo na izvitopereni i karikirani idei vo<br />
masovnite mediumi. Vo niv kaj nas ~esto se tvrde{e deka ovde se<br />
raboti za osudeni~ko pravo ednakvo na ona {to vo op{testveniot<br />
sistem na samoupravuvaweto rabotnite lu|e go imaa na sloboda.<br />
Ottamu proizleguvaa silni zalo`bi koi vo na~elo glasea deka<br />
osudenite lica ne smeat da se poistovetuvaat vo svoite prava so<br />
slobodnite gra|ani. Vo vrska so sostojbata na ukinuvawe na rabotni-<br />
~koto samoupravuvawe bez da se stori toa i so osudeni~koto<br />
samoupravuvawe ne treba da se bide premnogu umen za da se pretpostavi<br />
javuvaweto na nova predrasuda izrazena kako sozdavawe pove}e<br />
prava za osudenite odo{to onie {to se imaat na sloboda. Odgovorot e<br />
deka ovde ne stanuva zbor za pogolemi prava se dotoga{ dodeka<br />
upravata na penitencijarnata ustanova gi potvrduva odlukite na<br />
osudeni~kite samouprani organi. Ona na {to me|utoa, treba da mu se<br />
posveti posebno zna~ewe e deka osudeni~koto samoorganizirawe<br />
navistina vo sebe krie edna golema opasnost, a toa e opasnosta od<br />
zdru`uvaweto na izvesen broj istomislenici koi svojata aktivnost<br />
nastojuvaat da ja iskoristat za sopstveni celi. Tie celi mo`at da<br />
bidat motivirani od `elbata da se izvle~e nekakva materijalna<br />
korist ili nezaslu`ena pogodnost so posretstvo na sozdadenata mo} i<br />
pritisok vrz ostanatite ~lenovi na grupata. Vo prilog na interesite<br />
na opredeleni poedinci ili grupi na osudenici mo`e da bide i<br />
opstrukcijata na rabotata na samoupravnite tela so cel da se odr`at<br />
anarhi~ni sostojbi koi i natamu }e im ovozmo`uvaat nepre~eno<br />
vr{ewe na ve}e steknatite ulogi {to vo osnova se naso~eni protiv<br />
formalniot zatvoreni~ki o{testven sistem. Vo ovie nastojuvawa<br />
predni~at povratnicite koi obi~no dobro go poznavaat<br />
funkcioniraweto na sistemot i vrz taa osnova uspevaat da go<br />
izdejstvuvaat svojot izbor vo samoupravnite organi i tela. Nivnoto<br />
navremeno demaskirawe i otstranuvawe od ovie organi ne e taka lesna<br />
zada~a poradi {to osudenicite ~esto stanuvaat indiferentni i go<br />
gubat interesot za ovaa forma na osudeni~ka rabota. Od tie pri~ini<br />
im e potrebna golema pomo{ od strana na upravata koja {to treba<br />
studiozno i planski da go kontrolira i naso~uva osudeni~koto<br />
samoorganizirawe. Nejzinoto otsustvo od sednicite na koi samite<br />
osudenici re{avaat zna~ajni pra{awa od svojot `ivot i rabota vo<br />
ustanovata, ne zna~i i nivna nezainteresiranost za na~inot na koj<br />
sednicite se vodat i odlukite {to tamu se donesuvaat. Vrz niv le`i<br />
zada~ata da prodrat vo su{tinata na predlozite na osudenite lica i<br />
pretpazlivo da go sledat vr{eweto na site aktivnosti za da go<br />
popre~at nivnoto svrtuvawe vo nasoka {to go naru{uva<br />
560
ostvaruvaweto na o~ekuvanite celi. Penitencijaniot personal treba<br />
da im pru`i pomo{ i podr{ka na osudenite vo ostvaruvaweto na<br />
nivnite samoupravni aktivnosti i da gi re{ava problemite so koi<br />
pritoa se sudiraat. Vo taa smisla e potrebno i po{iroko<br />
informirawe na osudenicite za site va`ni nastani {to se od interes<br />
za normalnoto funkcionirawe na ustanovata kako i navremeno<br />
informirawe na site osudenici za rabotata na nivnite organi.<br />
Ottamu ne pre~i dokolku nekoe slu`beno lice prisustvuva na<br />
sostanocite na osudenite lica. Takvoto prisustvo me|utoa, mora<br />
sekoga{ da bide najaveno, odnosno obezbedeno so soglasnost na<br />
osudenicite i sekoga{ da se sveduva na {to e mo`no pogolema<br />
pasivnost na prisutniot penolo{ki rabotnik, osven vo onie slu~ai<br />
koga samite osudenici od nego baraat da gi izrazi svoeto mislewe.<br />
II. METODI NA TRETMAN<br />
1. VOVEDNI ZABELE[KI<br />
Vo predhodnoto poglavie govorevme za osudeni~kata rabota,<br />
obrazovanieto i socijalno-eti~koto vospituvawe, kulturno-umetni-<br />
~kata rabota i fizi~koto vospituvawe i za osudeni~koto samoorganizirawe<br />
i gi odredime kako osnovni oblici na tretmanot. Velime<br />
osnovni oblici na tretmanot za{to vo sovremeni uslovi se naj~esto<br />
prisutni vo penitencijarnite sistemi vo svetot. Toa me|utoa, ni<br />
oddaleku ne zna~i deka nasekade podednakvo se iskoristeni. So ogled<br />
na teoretskite koncepcii {to slu`at kako osnova za sproveduvawe na<br />
tretmanot, stepenot na razvienosta na odelnite oblici na tretman,<br />
materijalnite uslovi, kadrovskata ekipiranost i drugi uslovi od<br />
objektivna i subjektivna priroda, sosema normalna e nivnata razli~na<br />
primena vo oddelni penitencijarni sistemi, pa duri i vo odelni<br />
ustanovi vo ramkite na edna zemja. Ona {to me|utoa, posebno e<br />
zna~ajno i zaradi koe povtorno se navra}ame na niv e deka tie go<br />
pretstavuvaat oblikot, formata na prevospitnoto deluvawe koja {to<br />
ostanuva prazna dokolku ne bide ispolneta so primena na opredeleni<br />
metodi, opredelen pristap vo postapuvaweto so osudenikot i odredeni<br />
metodolo{ki tehniki na vlijanie. Stanuva zbor za elementi bez ~ie<br />
poznavawe i konkretno ostvaruvawe ne mo`e da se zamisli<br />
prakti~nata dejnost vo oblasta na izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe<br />
od sloboda. Metodite, pristapot kon osudenikot i tehnikata na<br />
postapuvaweto se, vsu{nost, onie elementi {to se predmet na<br />
razgleduvawe vo narednite redovi na ovoj trud. Tie go razdvi`uvaaat i<br />
doveduvaat do kraj vospitno-prevospitniot proces i kako takvi treba<br />
jasno da se razlikuvaat od oblicite na tretman no, i me|u niv samite.<br />
Ovaa konstatacija ve}e nÒ obvrzuva nakratko da go opredelime<br />
nivnoto pojmovno zna~ewe.<br />
Resocijalizacijata i socijalnata adaptacija na osudenite lica<br />
se ostvaruva so pomo{ na opredeleni metodi {to zna~i na opredelen<br />
na~in i spored opredelena postapka. Metodite na rabota so osudenite<br />
561
lica se pati{ta so koi se doa|a do opredelena cel - resocijalizacijata<br />
ili socijalnata adaptacija. Tie se determinirani od taa cel kako i od<br />
uslovite i sredstvata {to vodat kon nea, odnosno od stepenot na<br />
soznanijata {to vo ovaa smisla se dostpani vo nau~nite disciplini<br />
{to se zanimavaat so aspektite na vospituvaweto i popravaweto na<br />
~ovekot voop{to i na osudenite lica posebno. Pri nivniot izbor vo<br />
nasoka na korenita primena ili korekcija na li~nosta na osudenikot<br />
se poa|a od soznanijata na op{testvenite nauki, a posebno od onie {to<br />
gi pru`a pedagogijata, andragogijata i psihologijata. Vo ovaa dejnost<br />
nao|aat svoja primena i drugi metodi {to vodat poteklo od<br />
sociologijata, psihijatrijata i sl. Na toj na~in se ostvaruva<br />
multidimenzionalen metodolo{ki pristap kako neophodna osnova za<br />
postignuvawe vidlivi rezultati vo sferata na pozitivnoto menuvawe<br />
na li~nosta. Pritoa e bitno deka ovde ne nÒ interesiraat nau~nite<br />
metodi i metodite na ispituvawe na li~nosta za koi ve}e dovolno<br />
govorevme, tuku samo onie metodi {to imaat neposredna prakti~na<br />
vrednost pri ostvaruvawe na tretmanot na osudenite lica: metodite<br />
na individualen i grupen tretman.<br />
Od metodite na tretman me|utoa, natamu treba da se razlikuva<br />
pristapot kon osudenikot. Vo penolo{kata literatura se zboruva za<br />
dva vida na nivnoto javuvawe: 1. za permisiven ili avtoritativen i 2.<br />
za direktiven ili nedirektiven pristap ili odnos kon osudenikot.<br />
Metodot na postapuvawe e nau~no fundirana postapka {to vodi kon<br />
o~ekuvaniot rezultat na negovata primena, na~in na postapuvawe so<br />
koj se doa|a do o~ekuvanite promeni kaj li~nosta vrz koja se deluva. Za<br />
razlika od metodot, izbraniot pristap e vid na odnesuvawe so<br />
osudenikot, odredeno pozicionirawe na prevospitniot rabotnik<br />
sprema osudenikot zaradi vospostavuvawe takvi interakcii {to<br />
pridonesuvaat za pouspe{na primena na primenetiot metod.<br />
I kone~no, metodolo{kite tehniki na postapuvawe pretstavuvaat<br />
zbir na soodvetno primeneti sredstva so koi se postignuva ostvaruvaweto<br />
na metodot i sodr`inata na teoretskata zamisla {to e<br />
zalo`ena vo nego.<br />
2. INDIVIDUALNO I GRUPNO POSTAPUVAWE SO OSUDENITE LICA<br />
Penolo{kiot tretman vo penitencijarnite ustanovi se<br />
ostvaruva so pomo{ na metodite na grupno i individualno postapuvawe<br />
so osudenite lica. I ednite i drugite metodi na tretman, vsu{nost,<br />
poa|aat od sekoj poedine~en osudenik, od negovite li~ni, biolo{ki,<br />
psiholo{ki i socijalni svojstva, odnosno od karakterot na<br />
kriminogenite faktori {to vlijaele vrz nivnoto negativno povedenie.<br />
Toa {to imaat svoja pojdovna osnova vo li~nite obele`ja na<br />
osudenikot gi opredeluva i specifi~nostite na nivnoto ostvaruvawe.<br />
Glavnata razlika se sostoi vo toa {to so primenata na metodite na<br />
grupen tretman se nastojuva da se dojde do promeni vo li~nosta niz<br />
vospostavuvawe grupni odnosi, a kaj individualnoto postapuvawe so<br />
vis-a-vis interakcii na relacijata prevospitna slu`ba - osudenik.<br />
562
a) Individualna rabota so osudenite lica<br />
Od predhodnoto ne e te{ko da se zabele`i deka metodite na<br />
individualniot tretman zna~at pogolemo dobli`uvawe do osudenikot,<br />
odnosno obra}awe pogolemo vnimanie na sekoj osudenik od strana na<br />
licata {to go sproveduvaat 995) . So nivna pomo{ se ostvaruva najdobra<br />
individualizacija na tretman koja se javuva kako najzna~aen uslov za<br />
postignuvawe opredeleni rezultati vo pogled na resocijalizacijata<br />
na osudenikot. Metodite na individualnata rabota imaat naglaseno<br />
zna~ewe vo postapuvaweto so osudenikot i ottamu {to pridonesuvaat<br />
vo otsustvo na treti lica da dojde do negovo opu{tawe i polesno<br />
prifa}awe na prevospitnite vlijanija. Od faktot deka metodite na<br />
individualno postapuvawe se najva`ni za resocijalizacijata na<br />
osudenite lica ne smee me|utoa, da se izvle~e zaklu~ok deka za toa e<br />
dovolna samo negovata primena. Vistinski rezultati od primenata na<br />
ovie metodi mo`at da se o~ekuvaat samo toga{ ako se obezbedi i<br />
ednovremeno koristewe na metodite na grupnata rabota, za{to toa se<br />
dva vida metodi {to me|u sebe ne se isklu~uvaat, tuku zaemno se<br />
nadopolnuvaat so ostvaruvaweto na edna ista zaedni~ka cel. Metodite<br />
na individualna rabota neophodno e da se kombiniraat so onie na<br />
grupnata rabota i da se sproveduvaat za vreme na celiot tek na<br />
izdr`uvaweto na kaznata. Toa ne zna~i deka tie za celiot period<br />
treba da go zadr`at istiot intenzitet vo primenata. Naprotiv,<br />
penolo{ki e ispravno i prepora~livo toj intenzitet da varira vo<br />
zavisnost od toa dali osudenikot se nao|a na po~etokot, na sredinata<br />
ili na krajot od izdr`uvaweto na kaznata. Najposle, so metodite na<br />
individualnata rabota ne mora da bidat opfateni site osudeni lica<br />
za{to, kako {to imavme prilika da vidime, postojat i takvi<br />
osudenici sprema koi so ogled na nivnite li~ni i op{testveni<br />
karakteristiki ne e potrebna primena na vospitno-prevospitni<br />
vlijanija nitu pak korekcija na nivnite vo osnova pozitivno<br />
izgradeni stavovi.<br />
Individualniot tretman e naso~en kon li~nosta na osudenikot,<br />
kon ostvaruvawe poinakvi strukturni i dinami~ki crti na li~nosta<br />
{to nema da se javuvaat kako individualni determinanti na<br />
kriminalitetot. Toj ne mo`e nitu od nego toa se o~ekuva da ja menuva<br />
sredinata, osnosno objektivnite faktori na kriminalitetot. Toa ne e<br />
podra~je na zatvorot tuku na op{tata socijalna prevencija. No i tuka<br />
kazneno-popravnata ustanova mo`e mnogu da stori, barem sprema onie<br />
{to se nao|aat na izdr`uvawe na kaznata, na toj na~in {to }e se<br />
razvie poinakvata svest, stavovi i vrednosti koi osudenikot }e gi<br />
995)<br />
"Individualnoto prio|awe kon tretmanot se zasnova na sfa}aweto deka sekoj<br />
prestapnik e individualen spored li~nata struktura, deka negovite vrski so svetot<br />
vo koj `ivee se posebni i deka kriminalnoto povedenie e izraz na tie li~ni svojstva<br />
i odnosi vo op{testveniot `ivot. Soglasno so toa primenata na tretmanot bi<br />
trebalo da mu odgovara na sekoj poedine~en osudenik". Milutinovi}, M. <strong>Penologija</strong>, str.<br />
97.<br />
563
ponese kako oru`je so koe }e im se sprotivstavuva na nepovolnite<br />
op{testveni vlijanija. Kaj nego treba da se razvijat takvi stavovi so<br />
~ija pomo{ }e bide vo sostojba da im se sprotivstavuva na<br />
konzervativnite sfa}awa i predrasudi, odnosno na kulturnata<br />
zaostanatost na sredinata. Negovata psiha treba da se prilagodi na<br />
onie eti~ki sfa}awa {to }e bidat vo sostojba da gi aktiviraat<br />
vnatre{nite sili na sekoj poedinec vo borbata so ovie te{kotii i so<br />
otporot i neprifa}aweto od strana na sredinata.<br />
Individualnoto postapuvawe so osudenikot mo`e da se<br />
postigne ako poedine~nite metodi ne se primenuvaat sprema site<br />
osudenici na ist na~in, tuku ako se adaptiraat na sekoj konkreten<br />
slu~aj spored li~nite svojstva na osudenikot. Nam ni e ve}e poznato<br />
deka ova mo`e da se postigne so predhodno nau~no i stru~no<br />
prou~uvawe na problemite na li~nosta na osudenoto lice. Osnovnata<br />
cel na toa prou~uvawe e da se razbere negovoto povedenie, da se<br />
predvidat idnite postapki vo sli~ni `ivotni situacii i da se<br />
prezeme soodveten na~in na promena na povedenieto na osudenikot<br />
{to }e bide vo soglasnost so barawata na socijalnata sredina. Pritoa<br />
e osobeno va`no da mu se obrne posebno vnimanie na prou~uvaweto na<br />
motivacijata na negovoto delo. Motivite pretstavuvaat soznaeni,<br />
vnatre{ni organiski i psiholo{ki faktori {to ja pottiknuvaat<br />
`elbata i ja prinuduvaat, naso~uvaat i rakovodat aktivnosta na<br />
poedinecot da se stremi i deluva kon postignuvawe na to~no<br />
opredelena cel. Pri izvr{uvaweto na kaznata tie se pojavuvaat kako<br />
edni od najsigurnite kriteriumi za procenuvawe na intenzitetot na<br />
kriminalnata iskol~enost na sekoj poedine~en osudenik i kako takvi<br />
se izvonredno pogodni za opredeluvawe najadekvatni metodi vo<br />
sproveduvawe na individualniot tretman. Nakratko, od<br />
individualnite i socijalnite faktori {to vlijaele vrz razvojot na<br />
razli~nite motivi mo`e mnogu lesno da se sogledaat i nasokite vo<br />
procesot na primenata na individualniot tretman. Ottamu<br />
proizleguva deka vidot na izbranite metodi pri ova postapuvawe vo<br />
prv red treba da vodi kon eliminacija na onie negativni li~ni<br />
svojstva na osudenikot {to pridonesuvaat za pojavata na silni<br />
negativni motivi. Vo taa smisla e potrebno kaj nekoi osudenici da se<br />
vlijae vrz promena na stavot kon odmazdata, kaj drugi vrz promena na<br />
asocijalnite stavovi kon qubovta, brakot i semejstvoto, kaj treti vrz<br />
promena na stavot kon imotot i tu|ite materijalni i duhovni dobra,<br />
kaj ~etvrti vlijanie vo smisla na kontrolirawe na emociite pred<br />
provokativni povedenija, kaj peti razvivawe na svest za vnimatelen<br />
odnos vo socijalnata sredina itn, itn. Pritoa kaj site osudenici<br />
treba da se razviva svest za te{kite posledici od izvr{uvaweto na<br />
krivi~noto delo koi nikoga{ ne mo`at da se dovedat vo srazmer so<br />
motivite na nivnoto delo.<br />
Za promena na navedenite kako i za mnogubrojni drugi<br />
negativni stavovi i vrednosti vo penolo{kata literatura kako<br />
mo{ne adekvatni metodi se istaknuvaat individualniot razgovor i<br />
individualnoto sovetuvawe na osudenite lica.<br />
Metodot na razgovor na liceto {to ja sproveduva treba da mu<br />
564
ovozmo`i dopolnitelni soznanija za osudenikot i mo`nosta da gi<br />
dolovi i sledi promenite vo negovoto odnesuvawe vo tekot na<br />
izdr`uvaweto na kaznata. Ovoj razgovor mo`e korisno da poslu`i vo<br />
prou~uvaweto na osudenikot i izborot na adekvatni metodolo{ki<br />
tehniki na postapuvawe ako se ispolneti opredeleni barawa. Prvoto<br />
barawe e ovoj metod da bide naso~en kon otkrivawe na onie sodr`ini<br />
{to se zna~ajni za kompleten uvid vo karakteristikite na li~nosta i<br />
negovoto povedenie. Natamu e bitno sekoj individualen razgovor da se<br />
vodi vrz osnova na predhodno pripremen orentacionen plan za negovo<br />
vodewe i realizirawe. Za ostvaruvaweto na uspe{en razgovor e va`no<br />
i toa osudenikot da se ubedi vo iskrenite nameri na penolo{kiot<br />
rabotnik vo odnos na celite na ona {to se rasprava. Ako osudenikot<br />
ne po~uvstvuva deka e prifaten kako ~ovek, deka ne se po~ituva<br />
negovata li~nost, toga{ e naru{ena potrebnata atmosfera za<br />
negovata resocijalizacija. Samo vo uslovi na zaemna doverba mo`e da<br />
dojde do sorabotka {to vodi kon o~ekuvanite rezultati. I najposle, za<br />
uspe{no sproveduvawe na razgovorot od golemo zna~ewe e i<br />
metodikata na negovoto sproveduvawe 996) .<br />
Vo vrska so efikasnosta na ovoj metod vo penolo{kata<br />
literatura posebno se istaknuva zna~eweto na prviot razgovor so<br />
osudenoto lice. So ogled na toa deka priviot razgovor so osudenoto<br />
lice se ostvaruva kako verbalen kontakt po negovoto izleguvawe od<br />
priemnoto oddelenie koga osudenikot sÒ u{te e zbunet, psiholo{ki<br />
optovaren so novata situacija i mo{ne pretpazliv i so izrazen strav<br />
sprema ona {to go o~ekuva, normalno e celite na ovoj razgovor da se<br />
naso~eni vo prv red kon sozdavaweto povolna klima za natamo{ni<br />
komunikacii. Negova osnovna cel e da se premosti bezdnata na<br />
nedoverba me|u osudenikot i stru~wacite {to so nego treba da<br />
rabotat, za{to nebroeno pati istaknavme, samo vo uslovi na polna<br />
doverba i sorabotka mo`e da se o~ekuva javuvaweto na novi i zdravi<br />
mislewa, sfa}awa i povedenija. So prviot razgovor na osudenoto lice,<br />
vsu{nost, treba da mu se poka`e deka od penolo{kiot rabotnik mo`e<br />
da o~ekuva razbirawe i pomo{, a ne samo prekor 997) . Ili kako {to veli<br />
Kup~evi}, dokolku u{te na startot se otstranat site barieri }e se<br />
sozdade povolna klima na vzaemna doverba, a so toa istovremeno se<br />
otvara mo`nost u{te na po~etokot osudenikot i samiot da sorabotuva<br />
vrz svojata resocijalizacija 998) .<br />
Indivdualnoto sovetuvawe e glavniot metod na individualna<br />
rabota. Negova cel e promena na stavovite i povedenieto na osudenikot.<br />
Ovoj metod se primenuva vo obrazovniot sistem, zdravstvoto i<br />
drugite oblasti na rabota so lu|eto {to imaat opredeleni li~ni<br />
problemi. So ogled deka osudenite se lu|e {to izvr{ile krivi~no<br />
delo jasno e deka i tie imale brojni problemi koi so stapuvaweto vo<br />
zatvor ni oddaleku ne se razre{eni. Naprotiv, osudeni~kiot status<br />
996)<br />
Za ispolnuvaweto na ova barawe poblisku kaj Ogrizovi}, M.. op. cit, str. 41-44<br />
997)<br />
Vidi: Prohi}, I. op. cit, str. 60.<br />
998)<br />
Kup~evi}-Mla|enovi}, R. op. cit, str. 160.<br />
565
zna~itelno gi zgolemuva starite i sozdava novi li~ni sudiri i<br />
talkawa, taka {to bez primena na ovoj metod ne mo`e da se zamisli<br />
nivnoto nadminuvawe. Vo penolo{kata literatura individualnoto<br />
sovetuvawe ~esto se sfa}a kako povr{inska psihoterapija {to se<br />
primenuva vrz onaa osudeni~ka populacija {to ne e optovarena so<br />
podlaboki pre~ki i rastrojstva. Osnovata za negova primena e<br />
neposredniot kontakt {to vo ~etiri o~i se ostvaruva vo posebna<br />
prostorija na ustanovata. Intenzitetot na negovata primena zavisi od<br />
osobinite na li~nosta na osudenikot i potrebite za nivno menuvawe<br />
dokolku se zacrtani vo planot i programata za individualna rabota.<br />
Odreduvaweto na dol`inata na kontaktot e vo racete na penolo{kiot<br />
rabotnik koj me|utoa, e ograni~en vo toa od brojot na osudenicite,<br />
vremeskiot prostor i obemot na svoite drugi zadol`enija.<br />
Penolo{kiot rabotnik e, vsu{nost, staven vo polo`ba da gi reducira<br />
brojot i dol`inata na kontaktite, odnosno samiot da odlu~uva koga }e<br />
ja zapo~ne, prekine i prodol`i primenata na ovoj metod so ogled deka<br />
ne mo`e da odgovori na teoretskiot optimum na sekoe lice da mu<br />
posveti 60-90 minuti vo tekot na nedelata. Vrz nego le`i i izborot na<br />
pristapot {to }e go sledi vi zavisnost od postavenite celi i<br />
postignatiot napredok. No, i toj izbor ne e napolno sloboden, za{to<br />
pritoa mora da se vodi smetka za li~nite karakteristiki na<br />
osudenikot i pravilata na pedago{kata struka. Duri toga{ koga seto<br />
toa ne vodi kon pozitivni rezultati od penolo{kiot rabotnik se<br />
o~ekuva da pobara izlez i vo svojata intuicija.<br />
Vo pristapot kon izborot na metodite na individualen tretman<br />
treba da mu se dade zna~ajno mesto i na prou~uvaweto na frustraciite<br />
na osudenite lica. Ova proizleguva ottamu {to vo postapuvaweto so<br />
onie vo ~ie delo dominantna uloga imale frustraciite i drugi<br />
psiholo{ki rastrojstva mora da se iznajdat i primenat takvi metodi<br />
{to pretstavuvaat podlaboki zafati vo ~ovekovata psiha. Vo taa<br />
smisla kako mo{ne polezna metoda se predlaga individualnata<br />
dlabinska psihoterapija.<br />
Osnovnite, su{tinskite pravci na individualnata dlabinska<br />
psihoterapija ili psihoterapija na nesvesnoto se Frojdovata psihoanaliza,<br />
Jungovata analiti~ka psihologija i Zondievata {iksal<br />
analiza 999) . So ovie pravci se nastojuva da se doprat pri~inite {to go<br />
predizvikale negativnite promeni kaj li~nosta, a se javuvaat kako<br />
posebni funkcii na individualno nesvesnoto (Frojd), kolektivno<br />
nesvesnoto (Jung) i fimilijarno nesvesnoto (Zondi). Za taa cel se<br />
koristat posebni dijagnosti~ki metodi i toa:<br />
- Vo ramkite na psihoanalizata: metod na slobodni asocijacii i<br />
metod na interpretacija na soni{ta.<br />
- Vo ramkite na analiti~kata psihologija: metod na<br />
amplifikacija pri interpretacija na soni{tata, metod na spontani<br />
fantazii, odnosno aktivna imaginacija na metod na slobodno crtawe i<br />
999)<br />
Vidi: Nastovi}, I. Dubinsko-psiholo{ki dijagnosti~ki praktikum, De~je novine, Gornji<br />
Milanovac, 1989, str. 20.<br />
566
slikawe 1000) .<br />
- Vo ramkite {iksal analizata: metod na genotropsko<br />
ispituvawe na semejstvoto, metod na abregirawe na sodr`inata na<br />
familijarno nesvesnoto po pat na "psiho-{ok" tehniki, kako i metod<br />
na eksperimentalna dijagnostika na familijarno nesvesnoto i egoto<br />
(Zondiev test) 1001) .<br />
Navedenite metodi ne slu`at samo kako osnova za utvrduvawe<br />
na pri~inite na pojavata na naurozite i razni drugi psihi~ki<br />
rastrojstva i psihozi na li~nosta, tuku i kako terapeutski metodi za<br />
lekuvawe na onie sostojbi {to negativno se odrazuvaat vrz samata<br />
li~nost, a preku nejzinoto povedenie i vrz sredinata 1002) .<br />
Su{tinata na ovie metodi mo`e da se razbere ako se sfati deka<br />
navedenite pravci na dlabinskata psihoterapija vo osnova poa|aat od<br />
priznavawe na egzistencija na nesvesnoto. Nesvesnoto se javuva kako<br />
entitet {to ima svoja struktura i dinamika {to vrz povedenieto na<br />
poedinecot se odrazuva na specifi~en na~in. Individualno<br />
nesvesnoto go so~inuvaat individualno potisnati sodr`ini,<br />
sodr`inite na kolektivno nesvesnoto se arhetipovi, a sodr`ina na<br />
familijarno nesvesnoto se latenti recesivni geni 1003) . Ovie sodr`ini<br />
kaj individualno nesvesnoto se prepoznavaat i otkrivaat spored<br />
odredeni simptomi, kaj kolektivno nesvesnoto spored opredeleni<br />
simboli, a kaj familijarno nesvesnoto spored izvr{niot izbor koj<br />
ovde gi izrazuva "barawata na pradedovcite" 1004) .<br />
Ne navleguvaj}i ponatamu vo ovie aspeti na problemot za koj e<br />
potrebno poseduvawe na specijalizirani znaewa i iskustva, ovde<br />
sakame da podvle~eme deka se raboti za dlabinski psihoterapeutski<br />
metodi {to ne samo {to mo`at tuku i treba da se primenuvaat i<br />
sprema osudeni lica. So ovaa konstatacija ni oddaleku ne sakame<br />
osudenite da gi izedna~ime so du{evno bolni lica. Fakt e me|utoa,<br />
deka sekoe kriminalno povedenie e funkcija na Idot, odnosno na<br />
negovot nadvladuvawe nad Egoto, Super-egoto i barawata na op{testvenata<br />
sredina. Taa okolnost, kako i du{evnite promeni {to<br />
nastanuvaat kako posledica na `ivotot vo edna totalitarna ustanova<br />
kakva {to e zatvorot, vo golem broj slu~ai ja nalo`uvaat potrebata od<br />
primena i na ovie metodi. Me|utoa, so ogled na toa deka se raboti za<br />
dosta skapi metodi na rabota, za nivno predolgo traewe i golema<br />
neizvesnost vo pogled na postignatite rezultati, zna~ajno e da se<br />
odredi vidot i obemot na nivnata primena. Taa zada~a mora da le`i<br />
vrz neuropsihijatarot vo ustanovata koj, osven za gorenavedenoto,<br />
treba da vodi smetka i za brojot (izborot) na osudenite na koi im e<br />
potreben vakov tretman. I kone~no ovde mora da se ras~isti so<br />
prisutnata zabluda deka metodite na dlabinskata psihoterapija ne<br />
1000)<br />
Vidi: ibid, str. 45-54 i 156-159.<br />
1001)<br />
Vidi: ibid, str. 55-77 i 159-182.<br />
1002)<br />
Vidi: ibid, str. 130-132.<br />
1003)<br />
Vidi: ibid, str. 55.<br />
1004)<br />
Vidi: ibid, str. 19 i 75.<br />
567
mo`at da se primenuvaat vo penitencijarnite ustanovi. So ogled na<br />
izvonredno slo`enata teoretska zasnovanost na ovie metodi i<br />
te`inata na posledicite od nivnata nestru~na primena tie mora da im<br />
se prepu{tat na iskusni neuropsihijatri koi treba da bidat vo<br />
redoven raboten odnos vo ustanovata.<br />
Ako vremeto na izdr`uvaweto na kaznata go gledame kako<br />
period vo koj osudenikot treba da go sfati svojot porane{en `ivot da<br />
gi promeni sfa}awata i da ja sogleda svojata uloga vo op{testvoto,<br />
toga{ spored tie celi mora i da se podgotvuva i osposobuva. Vo taa<br />
nasoka se i zamisleni metodite na individualnata rabota za koi ovde<br />
govorevme. Vakvata koncepcija na individualniot tretman me|utoa,<br />
pa|a vo voda dokolku pri prou~uvaweto na osudenite ne se nastojuva da<br />
se navleze vo razlikuvaweto na toa koi krivi~ni dela na ovie lica se<br />
plod na nesvesnata motivacija, a koi na frustracijata na svesni<br />
motivi i drugi psihi~ki konflikti i rastrojstva.<br />
Individualniot tretman ne mo`e da se ostvaruva i od drugi<br />
pri~ini. Edna od niv stoi nadvor od mo`nostite na penolo{kite<br />
stru~waci na ustanovata t.e, vo propustite {to mo`at da se provle~at<br />
pri sproveduvaweto na sudskata i penitencijarnata individualizacija.<br />
Druga pri~ina e neadekvatnata obrazovna struktura na<br />
kadrite vo kazneno-popravnite ustanovi koja {to ne mo`e da se povrze<br />
so site ponapred izlo`eni barawa i o~ekuvawa od nea, osobeno vo<br />
pogled na usvojuvawe i prakti~na primena na metodite na<br />
povr{inskata i dlabinskata terapija. Treta pri~ina e vo toa {to<br />
vospituva~ite rabotat so premnogu golemi grupi na osudenici, a imaat<br />
brojni drugi zada~i od koi golem del se od tehni~ka priroda, pa na niv<br />
i pokraj najgolemata `elba i posebnite napregawa ne mo`at ni<br />
fizi~ki da odgovorat. Kako ~etvrta no, ne i posledna pri~ina mora da<br />
se istakne i sÒ u{te prisutnata pojava na nevklu~enosta na<br />
psiholozite, psihijatrite, socijalnite i zdravstvenite rabotnici<br />
kako i na stra`arite vo primenuvaweto na metodite na individualna<br />
rabota so osudenite lica.<br />
b) Grupna rabota so osudenite lica<br />
ba) Poim i zna~ewe na grupnata rabota<br />
Grupnoto postapuvawe pretstavuva istovremeno plansko<br />
vlijanie vrz opredelen kolektiv, vrz odredena grupa na osudenici, a<br />
preku nea i vrz sekoj poedinec {to se javuva kako ~len, pripadnik,<br />
u~esnik na grupata. So deluvaweto vrz opredeleni osudeni~ki grupi<br />
prevospitniot personal ostvaruva dvokraten edukativen efekt,<br />
pozitivni prevospitni rezultati kako vrz grupata kako celina, taka i<br />
vo odnos na nejzinite poedine~ni ~lenovi - vrz konkretniot poedinec.<br />
Glavnoto vlijanie, vsu{nost, sekoga{ e naso~eno kon poedinecot, kon<br />
negovoto menuvawe, no ovde so posredstvo na eden drug na~in vo koj<br />
poseben zamav i zna~ewe dobiva edukativnata vrednost na<br />
novosozdadenata relacija grupa-poedinec-grupa.<br />
568
Gruapta vr{i golemo vlijanie vrz razvojot na li~nosta, za{to<br />
go ima toa svojstvo od proizvod na vospitno vlijanie i samata da se<br />
pretvori vo sredstvo so vospitno dejstvo. Vo nea se o`ivotvoruva<br />
zna~eweto na interpersonalnite odnosi koi vodat kon sozdavawe<br />
ambient vo koj neodminlivo se smaluva silata na ekstremnite<br />
egoisti~ki sklonosti i interesi na smetka na odr`uvaweto na<br />
kohezivnosta i zaedni~kite celi. Na toj na~in se vospostavuvaat i<br />
doa|aat do izraz elementi {to go opredeluvaat nu`niot minimum za<br />
zadovoluvawe na ~ovekovoto prirodno ~uvstvo za pravednost preku<br />
uva`uvawe na drugite. Procesot na zaemni interakcii povrzani so<br />
nekoja zaedni~ka cel dobiva na svoeto zna~ewe i ottamu {to vodi kon<br />
izgradba na moralni stavovi, kon formirawe i razvivawe na<br />
odgovorno, dol`nosno odnesuvawe {to }e se zasnova na prifatlivo<br />
povedenie. Grupata go ima i toa svojstvo, pokraj zadovoluvaweto na<br />
individualnata potreba za odr`uvawe na socijalnite komunikacii, na<br />
poedinecot da mu donese i drug vid na dobivki. Vo nea toj se ~uvstvuva<br />
biolo{ki i psiholo{ki posiguren za{to dobiva socijalen prostor vo<br />
koj mo`e da ja realizira svojata samoinicijativnost i da se afirmira<br />
kako li~nost. Vo grupata osudenikot mo`e da go manifestira svoeto<br />
ego, da go izrazuva svoeto mislewe, da se do`ivuva sebesi i da se vidi<br />
onakov kako {to posakuva navistina da bide. Na osudenikot, pove}e od<br />
bilo koj drug, mu e potrebna povrzanost i ~ove~ka komunikacija {to<br />
}e go rastovari od porane{nite neuspesi i nezadovolstva i }e go<br />
podr`i vo sopstvenite usilbi da najde nova `ivotna smisla i nade`i<br />
za natamo{na egzistencija.<br />
Navedenite potrebi mo`at da se ostvarat vo dobro<br />
organizirana grupa, vo grupa vo koja }e se postigne takov kvalitet i<br />
intenzitet na grupni odnosi {to vodi kon aktivirawe na impulsot za<br />
samopotvrduvawe na li~nosta. Vo ovoj element treba da se gleda<br />
silata na vospitnoto dejstvo na grupata vrz poedinecot. Za toa dejstvo<br />
ne e bitno dali osudeni~kata grupa e pozitivna ili negativna kako<br />
celina, tuku deka vo nea poedinecot mo`e da go bara, sozdava i menuva<br />
svoeto ""Jas"" vo soglasnost so resocijalizacijata kako cel {to<br />
postojano mu se predo~uva 1005) . Idejata na grupnoto postapuvawe ne e i<br />
ne treba da bide vo toa osudenikot da se identifikuva so nea i so<br />
nejzinite vrednosti, za{to e nerealno o~ekuvaweto od lo{o<br />
formirani li~nosti i toa vo uslovi na izolacija da se sozdavaat<br />
pozitivni grupi {to izrasnale vo oli~enie {to treba da se imitira.<br />
Osudeni~kite grupi se samo surov socijalen prostor {to nalikuva na<br />
onoj na sloboda. Prenesuvaweto na toj prostor vo kazneno poravnite<br />
1005)<br />
"Spored op{to pravilo, individuata integrirana vo grupa misli, ~uvstvuva i<br />
reagira poinaku odo{to koga bi bila sama. Taa ja podnesuva dinami~nosta na grupata<br />
{to deluva vrz nea, nekoga{ vo lo{a smisla, nekoga{ vo smisla na dobro. Grupnata<br />
rabota se sostoi vo pridobivawe i naso~uvawe na ovaa dinami~nost zaradi nejzino<br />
koristewe vo konstruktivni celi na postapuvawe i resocijalizacija i vo tretirawe<br />
na individuata ne odvoeno nitu vo ramkite na bilo koja grupa, tuku preku grupata<br />
specijalno sostavena za ovaa namena". Germain, Sh. Grupni rad kao metod postupanja sa<br />
osu|enima, Izbor, Zagreb, 1964/1, str. 59.<br />
569
ustanovi e od bitno zna~ewe za osudenikot da ne se u~i da pliva na<br />
suvo, tuku vo uslovi na `ivot {to nalikuva na slobodniot i povtorno<br />
go o~ekuva. Osudenikot se povrzuva so takvi lica za koi se<br />
pretpostavuva deka se sli~ni so onie so koi i porano se povrzuval, a<br />
verojatno i natamu }e se povrzuva. Celta na toa povrzuvawe me|utoa,<br />
ne e vo toa da se sozdade model na grupa vo koja osudenikot }e bide<br />
vklu~en i po izleguvaweto na sloboda, tuku negovo stavawe vo uslovi<br />
vo koi treba da se izgradi i da jakne negoviot otpor na negativnite<br />
vlijanija i provokacii, koi destruktivniot grupen pritisok na koj<br />
postojano bil i }e bide izlo`en vo realniot `ivot.<br />
Od ova na smee da se izvle~e nitu zaklu~okot deka<br />
prevospitniot tretman ne treba da se stremi kon podobruvawe na<br />
statusot i pozitivnite vrednosti na grupata. Naprotiv golema<br />
obvrska na penolo{kite stru~waci ne e samo vo toa da se iskoristi<br />
imanentnoto svojstvo na grupata za samostojno pronao|awe na<br />
li~nosta vo nea, tuku i da se ovozmo`i primenata na isti merki na<br />
tretman so posredstvo na vrednosta na zaedni{tvoto i drugite humani<br />
svojstva {to namerno ili sponatano mo`at da se izrazat vo grupata.<br />
Na toj na~in doa|a ne samo do polesna primena na metodite na<br />
postapuvaweto tuku i do skladno funkcionirawe na ustanovata.<br />
Sozdavaweto na takvi grupi vo koi }e ima pove}e razbirawe za<br />
tretmanot i pomalku ekscesi e va`en element za nepre~ena rabota i<br />
dvi`ewe kon resocijalizacijata kako prioritena nasoka. Moe<br />
mislewe e deka na ovoj na~in sfatena i sostavena, grupnata rabota im<br />
pomaga na osudenite lica sociopsiholo{ki da se adaptiraat na sebesi<br />
preku prilagoduvawe na svoite odnosi so ostanatite osudenici i so<br />
zatvorskiot personal.<br />
Na {to treba da se vnimava kaj grupnoto postapuvawe. Va`na<br />
obvrska na prevospitniot personal e ~lenovite na grupata da gi<br />
zapoznae so nivnite zada~i. Za uspe{no ostvaruvawe na tie zada~i<br />
natamu e zna~ajno grupata da bide homogena i da deluva kako celina.<br />
Pred nea treba da se postavuvaat takvi barawa {to site ~lenovi }e gi<br />
prifatat i usvojat kako svoi li~ni zadol`enija. Za uspe{no<br />
akceptirawe na grupnite celi va`no e da ne se dozvoli ni sozdavawe<br />
na bilo kakvi konflikti {to }e ja naru{at kohezivnosta na grupata.<br />
Od tie pri~ini grupata treba da odr`uva sostanoci na koi }e se<br />
diskutira za uspesite i neuspesite na grupata i vedna{ }e se re{avaat<br />
nastanatite problemi. Vo tie ramki treba da e pomestena i analizata<br />
na uspe{nosta ili neuspe{nosta na sekoj poedine~en ~len na grupata.<br />
So taa analiza treba da se opfati uspehot vo izvr{uvaweto na<br />
rabotnite obvrski, uspehot vo {koluvaweto, vo kulturno-prosvetnite<br />
aktivnosti, vo steknuvaweto higienski naviki, ~uvaweto na<br />
inventarot na ustanovata, odr`uvaweto na redot i mirot, kako i<br />
poedine~niot uspeh vo grupnoto sovetuvawe ili grupnata<br />
psihoterapija. Na krajot treba da sledi ocenka za rezultatite na<br />
celata grupa i nejzino sporeduvawe so rezultatite ostvareni vo<br />
ramkite na drugite grupi.<br />
Kon sevo ova treba da se dodade deka grupnoto sovetuvawe vo<br />
sebe krie edna golema opasnost koj {to vo penolo{kata literatura<br />
570
nedovolno se sogleduva. Taa opasnost se sostoi vo mo`nosta osudenoto<br />
lice da se identifikuva so svojata grupa, da gi prifati i narcisoidno<br />
da se gordee so nejzinite uspesi i ako fakti~ki nemalo nekakov<br />
pridones vo nejzinoto postignuvawe. Otsekoga{ bile i }e bidat<br />
prisutni poedinci {to rezultatot na grupnite usilbi si go prisvoile<br />
za sebe i vo `elbata da izvle~at opredelena korist ili priznanie<br />
uspe{no ja izla`ale sredinata, a ponekoga{ duri i sebesi. Toa e<br />
osobeno opasno vo penitencijarnite ustanovi za{to nezabele-<br />
`uvaweto na vakvi sostojbi zna~i golemo edukativno proma{uvawe.<br />
Onoj {to uspeal da se nakiti so tu|i perduvi nezaslu`eno dobiva<br />
mnogu, a onie vrz ~ii ple}i le`i tovarot na postignatiot uspeh na<br />
grupata, gubat duri i toga{ koga ne{to dobile. Dobienoto priznanie,<br />
pogodnost, usloven otpust i sl. vo o~ite na onie {to vistinski gi<br />
zaslu`ile go gubat svojot sjaj i svoeto vospitno zna~ewe, ne gi<br />
ispolnuvaat so zadovolstvo iako se plod na vlo`en trud i dobro<br />
odnesuvawe. Toa proizleguva i ottamu {to osudenite stanuvaat svesni<br />
deka do istite privilegii mo`ele da dojdat i na drug - polesen na~in.<br />
Ili, ako ni{to drugo, iskustveno potvrdenite primeri vo ustanovata<br />
gi nadraznuvaat i gonat kon obidot na sli~en na~in da dojdat do ona<br />
{to ne{to im zna~i. Bez ogled {to i samite edna{ ili pove}e pati<br />
bile nepravi~ni osudenite lica ne go gubat ~uvstvoto na<br />
pravednost 1006) . Toa ~uvstvo kaj niv ne samo {to treba da se odr`i tuku<br />
i da se zgolemi so posredstvo na zdravi primeri, a ne da se potkopuva<br />
so nasednuvawe vrz ve{ta gluma na opredeleni poedinci. Kako za sekoj<br />
~ovek na sloboda, taka i za osudenikot golema nepravda pretstavuva<br />
ako makar edna{ vidi deka nekoi poedinci protr~uvaat niz `ivotot<br />
dobivaj}i go i ona {to ne go zaslu`ile, dodeka toj samiot edvaj doa|a<br />
duri i do ona za {to makotrpno se prepotil. Kolku i da zvu~i<br />
paradoksalno sepak e golema vistina deka vo penitencijarnite<br />
ustanovi postojat popovolni uslovi za ispravawe na vakvi nepravdi<br />
odo{to na sloboda. Kontroliraniot na~in na `ivot {to se ostvaruva<br />
vo mo{ne ograni~en prostor od strana na formalniot sistem i<br />
otsustvoto na nezdrav "blagoslov" se bitni uslovi za vospostavuvawe<br />
pravilen odnos kon ova za osudenite mo{ne ~uvstvitelno pra{awe.<br />
Vrz niv treba posebno da se insistira za{to sekoja gre{ka na<br />
penolo{kiot personal }e bide "efikasno" ispravena od<br />
neformalniot zatvorski sistem.<br />
bb) Metodi i organizacija na grupnata rabota<br />
Vo penolo{kata teorija i praktika naj~esto se poso~uvaat dva<br />
metodi na grupna rabota so osudenite lica. Toa se metodite na grupno<br />
1006)<br />
Nikoj koj podolgo raboti so osudenite ne e iznenaden so faktot deka osudenite i<br />
te kako dobro ja poznavaat razlikata me|u Dobroto i Zloto, i deka i te kako se<br />
~uvstvitelni na sekoja nepravednost na na{ite i postapkite na drugi. Kobal, M.<br />
Grupno savetovanje u penolo{kim ustanovama, Materijal za Drugo Savezno savetovanje<br />
Slu`be za izvr{enje krivi~nih sankcija, Ni{, 1967, str. 4.<br />
571
sovetuvawe i grupna psihoterapija koi me|u sebe vo osnova se<br />
razlikuvaat spored dlabo~inata na zafatot vo li~nosta na<br />
osudenikot. Grupnoto sovetuvawe nema za cel pogolema promena na<br />
li~nosta tuku razvivawe na negovite imanentni sili po pat na<br />
odr`uvawe na zdravi i konstruktivni me|u~ove~ki odnosi. Ovde se<br />
raboti za nastojuvawe sekoj ~len na grupata da se vrazumi deka<br />
negoviot slu~aj ne e edinstven i deka drugite kako i toj imaat ist vid<br />
problemi i se soo~uvaat so sli~ni te{kotii 1007) . Grupnoto sovetuvawe,<br />
vsu{nost, e edna od varijantite na tn. terapija na grupi na<br />
presretnuvawe zasnovana vrz humanisti~ki orientiranata psihologija<br />
na Maslov i Roxers 1008) . Ottamu grupnoto sovetuvawe ~esto se<br />
identifikuva i kako metod na povr{inska psihoterapija.<br />
Nasproti grupnoto sovetuvawe kako metod so koj samo se<br />
aktiviraat i zajaknuvaat pozitivnite svojstva {to latentno egzistiraat<br />
vo li~nosta zaradi nejzino beskonfliktno prilagoduvawe na<br />
uslovite na `ivot vo zatvorot i onoj {to gi o~ekuva na sloboda, so<br />
metodot na grupna psihoterapija se navleguva mnogu podlaboko vo<br />
neurotskata struktura na li~nosta so cel da se otkrijat pri~inite<br />
{to ja sozdale taa sostojba. Grupnoto sovetuvawe se primenuva vrz<br />
osudeni lica kaj koi ne postojat podlaboki emocionalni rastrojstva,<br />
kaj koi nadvore{nite sudiri ne se od neurotski tuku od adaptiven<br />
karakter. Od druga strana so grupnata psihoterapija se opfa}aat lica<br />
so podlaboki intrapsihi~ki sudiri od neurotski karakter.<br />
Za uspe{na diferencijacija na ovie metodi na grupno<br />
postapuvawe pokraj navedenoto od golemo zna~ewe e i kvalifikacijata<br />
na penitencijartniot rabotnik {to ja vodi grupata. Vo ovaa<br />
smisla so pravo se podvlekuva deka grupnoto sovetuvawe mo`e da go<br />
ostvaruva pedagog {to ima dopolnitelna podgotovka za negova<br />
primena, a grupnata psihoterapija samo iskusen psihijatar ili<br />
psiholog. Podr`uvaweto na stavot spored koj me|u ovie metodi nema<br />
su{tinska razlika i deka za nivnata primena ne e bitna stru~nosta<br />
tuku samo opredelena podgotovka od strana na soodveten ekspert e<br />
samo dokaz za nepoznavaweto na slo`enata teoretska zasnovanost i<br />
prakti~nite implikacii na metodot na grupnata psihoterapija.<br />
1007)<br />
Germain, Ch. op. cit, str. 60.<br />
1008)<br />
Terijata na grupi na presretnuvawe se sre}ava vo mnogu varijanti. Spored Mak<br />
Korkli (McKorkle) postojat slednive ~etiri varijanti {to se primenuvaat vo<br />
amerikanskite kazneni ustanovi: represivno-inspiraciona, didakti~ki naso~ena<br />
grupna rabota, analiti~ka grupna psihoterapija i rakovodna grupna interakcija. Za<br />
ovie metodi pove}e kaj: Nikoli}, Z. Sociologija kazneno-popravnog delovanja sa osnovima<br />
metodike resocijalizacije, Gradina, Ni{, 1985, str. 67-68. Eden drug avtor zabele`al deka<br />
spored literaturata vo koja se zboruva za grupnoto sovetuvawe mo`e da se<br />
pretpostavi deka postojat tolku formi na grupno sovetuvawe kolku {to ima i<br />
teoreti~ari na ova podra~je. A spored sinteti~kiot izve{taj na konferencijata vo<br />
@eneva site metodi na grupno sovetuvawe bea grupirani vo slednive kategorii: 1.<br />
verbalni tehniki vo ramkite na grupata so diskusii na slobodni i predlo`eni temi,<br />
2. dramski tehniki kako {to se sociodrama ili psihodrama i 3. okupacioni tehniki<br />
koi dopu{taat razni realni aktivnosti. Germain, Ch. op. cit, str. 65.<br />
572
1. Grupno sovetuvawe. Grupnoto sovetuvawe (Group conselling) e<br />
metod na pedago{ka grupna rabota. Negovata pojava datira od 1944<br />
godina koga za prv pat e primenet vo penitencijarnata praktika na<br />
Kalifornija. Vo po~etokot ovoj metod be{e namenet isklu~ivo za<br />
rabota so novoprimeni osudenici i se sproveduva{e od strana na<br />
fakultetsko obrazovani pedagozi. Podocna se primenuva i vrz dugi<br />
osudenici vo pove}e kazneno-popravni ustanovi na SAD, a ottamu se<br />
prenesuva i vo Anglija i skandinavskite zemji. Vo penitencijarnite<br />
ustanovi na drugite evropski dr`avi ovoj metod se sudira so niza<br />
pre~ki i te{kotii koi vo po~etokot zna~itelno go usporija negovoto<br />
prifa}awe. Steknatite iskustva i ohrabruva~kite rezultati od<br />
negovata primena nabrzo pridonesoa golem del od tie te{kotii da<br />
bidat nadminati taka {to grupnoto sovetuvawe denes zazema va`no<br />
mesto vo prevospitniot tretman na osudenite.<br />
Osnovnata ideja na grupnoto sovetuvawe poa|a od soznanieto<br />
deka kriminalnoto povedenie vo golema mera e rezultat na<br />
nesredenite me|u~ove~ki odnosi i rastrojstvata vo emocionalniot<br />
`ivot na ~ovekot. Ovde se prifa}a vistinata deka mnogumina ne<br />
uspeale da ja definiraat vistinskata smisla na svojot `ivot i<br />
optovareni od svoite emocii vr{at kriminalen izbor na na~inot i<br />
sredstvata za postignuvawe na svojata egzistencija i sre}a. Vo<br />
osnovata na ova soznanie e deka sekoj ~ovek znae {to e dobro ili zlo i<br />
{to treba da pravi vo opredeleni situacii. Negovite problemi ne se<br />
posledica na negovoto neznaewe tuku na toa deka "znaeweto e<br />
blokirano so emocionalni satisfakcii koi {to li~nosta gi<br />
postignuva preku svojata sega{na nesredenost" 1009) . Volevata strana ne<br />
se smeta za primarna determinanta na povedenieto, tuku<br />
emocionalnata. Se smeta deka ako edna akcija so sebe nosi dovolna<br />
satisfakcija za poedinecot toga{ ve}e vo nea nao|a dostatna pri~ina<br />
da ja prezeme bez pogolema deliberacija i donesuvawe na cvrsti<br />
odluki 1010) . Ottuka ovaa kako i drugite metodi na nedirektivno<br />
postapuvawe ne odat kon deluvawe vrz reorganizacijata na li~nosta<br />
preku razumot, tuku kolku {to e toa pove}e mo`no preku emociite 1011) .<br />
Emocionalnite sostojbi go ote`nuvaat adekvatnoto prilagoduvawe<br />
sprema potesnata i po{irokat socijalna sredina, pa ottamu na ovie<br />
lica treba da im se pomogne vo usvojuvaweto na stavovi {to vodat kon<br />
formirawe na dobronamerni odnosi, kon razbirawe na tu|ite<br />
te{kotii, spremnost da se izleze vo presret na drugite koga toa od niv<br />
se o~ekuva i, voop{to, da se prifati emocionalno zrelo odnesuvawe<br />
vo me|u~ove~kite odnosi. Vospitno-prevospitnata vrednost na<br />
grupnoto sovetuvawe proizleguva od doveduvaweto na ~lenovite na<br />
grupata vo psiholo{ki interakcii koi im pomagaat vo menuvaweto na<br />
1009)<br />
Rogers, C.R. Counselling and Psychotheray, Hontor Miflin Company, 1942.<br />
1010)<br />
Tucakovi}, V. Grupno savetovanje u procesu resocijalizacije i njegova prakti~na primena u<br />
KPD Po`arevac, Materijali za Drugo Savezno savetovanje Slu`be za izvr{enje krivi~nih<br />
sankcija, Ni{, 11-13 novembar, 1967, str. 17-18.<br />
1011)<br />
Vo ovaa smisla i Germain, Ch. op. cit, str. 59, kako i Atanackovi}, D. op. cit, str. 214-<br />
215.<br />
573
nivnite stavovi i razvivaweto na emocionalno pozreli odnosi na<br />
povedenie. Na sostanocite na koi se vr{i sovetuvaweto na sekoj<br />
poedinec mu se pomaga da se soo~i so stvarnosta na svojot `ivot i<br />
okolnostite {to bile od zna~ewe za negovoto minato i sega{no<br />
povedenie. Na toj na~in se pridonesuva da se prifati re`imot na<br />
osudeni~kiot `ivot bez pogolemi emocionalni tenzii, potresi i<br />
netrpelivost {to vodi kon pogolemi me|u~ove~ki sudiri.<br />
Rakovoditelot (voda~, lider, sovetnik) {to go primenuva<br />
grupnoto sovetuvawe se interesira za neposredno podobruvawe na<br />
povedenieto na osudenikot vklu~en vo grupata, a ne za otkrivawe na<br />
dlaboko sokrienite motivacii na negovoto povedenie. Potpiraj}i se<br />
vrz pravilata na ovoj metod i zdraviot razum toj nastojuva da gi<br />
zafati samo povr{inskite sloevi na li~nosta za da pridonese kon<br />
nadminuvawe na reaktivnite problemi i te{koti vo nejzinoto<br />
povedenie. Rakovoditelot im pomaga na osudenite da gi sfatat svoite<br />
gre{ki vo odnesuvaweto i gi podr`uva vo usilbite da se vozdr`at od<br />
akti {to ne se vo soglasnost so op{tite na~ela na ispravno<br />
odnesuvawe.<br />
Prioritetnite celi na grupnoto sovetuvawe spored German<br />
(Charles Germain) se sostojat vo slednovo:<br />
- Na delinkventot da mu se pomogne preku grupata da stane<br />
svesen za svoite li~ni problemi od minatoto so pri~inite ili<br />
faktorite na negovata delinkvencija, za problemite od sega{nosta so<br />
te{kotiite da se prilagodi na osudeni~kata situacija i onie od<br />
idnina so pre~kite {to treba da se sovladaat za da se postigne<br />
zadovolitelna op{testvena readaptacija.<br />
- Da se razbudi ili stimulira negovoto ~uvstvo na odgovornost<br />
i razvie duh i zrelost i,<br />
- Da se otvori negoviot razum za sfa}awe na tretmanot so<br />
osudenite, da se napravi sposoben za prifa}awe na drugite metodi na<br />
postapuvawe {to se primenuvaat vo kaznenata ustanova kade ja<br />
izdr`uva kaznata, da go napravat psiholo{ki sposoben da izvle~e<br />
korist od prevospitnite mo`nosti {to mu gi pru`a ustanovata i<br />
samiot aktivno da sorabotuva na svoeto sopstveno prevospituvawe 1012) .<br />
Od navedenite celi na grupnoto sovetuvawe {to treba da se<br />
postignat preku zaedni~ko deluvawe na osudenite pod stru~en nadzor<br />
na rakovoditelot na grupata zavisi tehnikata na negovoto<br />
ostvaruvawe. Pritoa se javuva potreba od re{avawe na nekolku<br />
osnovni pra{awa za koi vo teorijata postojat razli~ni mislewa.<br />
Prvoto pra{awe se odnesuva na opredeluvaweto na sostavot na<br />
grupata. Postojat teoreti~ari spored koi grupata vo koja }e se<br />
primeni ovoj metod na postapuvawe treba da ja sostavi zatvorskata<br />
uprava. Nasproti ova stoi misleweto na koe i nie mu se priklonuvame<br />
1012)<br />
Germain, Ch. op. cit, str. 60-61. So ova ni od daleku ne e iscrpeno nabrojuvaweto na<br />
site celi na grupnoto sovetuvawe. Za nekoi od tie celi govori Norman Fenton<br />
(Norman Fenton) vo svojot trud, An Introduction to Group Counselling Corestional Service,<br />
New York, 1962. Vidi go prikazot na ovoj trud od Tucakovi}, V. JRKKP, Beograd, 1962/1,<br />
str. 152.<br />
574
deka grupata treba da se formira vrz dobrovolna osnova {to zna~i<br />
zadol`itelno da se respektira voljata na osudenikot za vleguvawe vo<br />
nea. Po~ituvaweto na ovoj element na odreden na~in pridonesuva i za<br />
spontano ostvaruvawe na homogenosta na grupata {to, spored nas vodi<br />
do najdobri rezultati vo raboteweto. Dobrovolniot pristap vo<br />
grupata, nejzinata homogenost i zatvorenost (nedozvoluvaweto vo ve}e<br />
edna{ formirana grupa da prisustvuvaat novi ~lenovi) se zna~ajni<br />
uslovi za postignuvawe prikladna dinamika na odnosite vo grupata i<br />
za nejzino odr`uvawe do postignuvaweto na predvidenite celi 1013) .<br />
Vtoroto pra{awe se odnesuva na odreduvaweto na brojot na<br />
~lenovite na grupata. Vo ovaa smisla se zboruva za formirawe na tn.<br />
mamutski grupi {to bi se sostoele od 100-150 ~lenovi, no i za<br />
minijaturni grupi od samo 3-5 ~lena. Kako sredno re{enie naj~esto se<br />
predlaga sostav od 8-12 ~lenovi. Vo teorijata i praktikata dominira<br />
misleweto deka poslednoto re{enie nudi optimalni mo`nosti za<br />
doa|awe do vistinsko upatuvawe na ~lenovite kon prifa}awe na<br />
zdravi i konstruktivni me|u~ove~ki odnosi. Kone~nata preporaka e<br />
sepak deka brojot na grupata vo osnova treba da zavisi od<br />
podgotvenosta i nao|aweto na prakti~arite ~ie {to konkretno<br />
iskustvo e nezamenlivo vo vrska so ovoj problem.<br />
Tretoto pra{awe se odnesuva na problemot na selekcijata na<br />
osudenicite za grupno sovetuvawe. Nesporen fakt e deka od<br />
karakteristikite na li~nosta vo golem obem zavisi ostvaruvaweto na<br />
efektite na metodot na grupnoto sovetuvawe. Od tie pri~ini<br />
na~eloto na dobrovolno vklu~uvawe vo grupata e limitirano od<br />
svojstvata {to garantiraat takvi efekti. Toa zna~i deka od ovie<br />
grupi treba da bidat isklu~eni mentalno bolnite, te{ko retardiranite<br />
lica i nekoi tipovi na psihopati koi ne taka retko se sre}avaat<br />
vo penitencijarnite ustanovi. So metodot na grupnoto sovetuvawe ne<br />
treba da bidat opfateni ni licata nad 60 godi{na vozrast bidej}i kaj<br />
niv e mo{ne ograni~en prodorot vo emociite i li~nite stavovi. Ovoj<br />
metod ne treba da se primenuva ni sprema onie osudenici koi<br />
izdr`uvaat premnogu kratki kazni, kako ni sprema onie ~ie delo e<br />
proizvod na slu~aj ili splet na opredeleni okolnosti, odnosno sprema<br />
lica za koi e oceneto deka ne im e potrebna resocijalizacija.<br />
^etvrtoto pra{awe okolu koe postojat zna~ajni dilemi se<br />
odnesuva na liceto koe treba da rakovodi so grupata. So ogled deka<br />
grupnoto sovetuvawe pretstavuva oblik na grupna psihoterapija<br />
preovladuva misleweto deka mo`e da go sproveduva sekoj pedagog {to<br />
pokraj opredeleni li~ni kvaliteti na odreden na~in e ostru~eno i za<br />
ovaa rabota. Po odnos na nivnite kvaliteti ~esto se citira i prifa}a<br />
misleweto na Fenton spored koj rakovoditelot na grupnoto<br />
sovetuvawe treba da ima: 1. iskren interes i verba vo korektivnata<br />
programa, 2. da ima obziri i po~it za li~nosta vo nevolja bez ogled na<br />
negovata porane{na istorija, 3. da e razumno {irok vo svoite gladawa<br />
sprema zatvorenicite, 4. da e vo sostojba da gi slu{a kritikite i<br />
1013)<br />
Poinaku: Germain, Ch. op. cit, str. 63-64, Nikoli}, Z. op. cit, str. 71-72 i dr.<br />
575
sarkasti~nite pra{awa na zatvorenicite bez da se naluti, 5. da ne im<br />
podlegnuva na tendenciite na samoso`aluvawe toga{ koga negoviot<br />
trud ne e ocenet pravilno od onie sprema koi e nameneta pomo{ta i 6.<br />
da gi prou~uva formite na ovaa problematika 1014) . Za mnogumina<br />
avtori me|utoa, e neprifatlivo tvrdeweto na Fenton deka lider na<br />
grupata mo`e da bide sekoj slu`benik, od bilo koja struka i so bilo<br />
koja funkcija vo kaznenata ustanova {to zna~i i instruktorot,<br />
nadzornikot, pa duri i onoj {to gi vodi mati~nite knigi 1015) .<br />
Stru~noto osposobuvawe e prakti~na obuka na rakovoditelot<br />
koja obi~no trae okolu tri meseci. Spored nekoi avtori za ova vreme<br />
vrz nego treba da se primeni i tn. senzitiven trening ("sensitivity<br />
training") zaradi osposobuvawe da gi prepoznava pojavite vo ostvaruvaweto<br />
na grupnata dinamika i adekvatno da reagira pri nivnoto<br />
naso~uvawe. Senzitivniot trening, vsu{nost, na pedago{kiot<br />
rabotnik treba da mu ovozmo`i da se rastovari od nekoi sopstveni<br />
stravuvawa i odbrambeni mehanizmi {to go sopiraat vo adekvatnoto<br />
tolkuvawe na povedenieto na osudenite. Poslednoto pra{awe se<br />
odnesuva na utvrduvawe na brojot, vremetraeweto i kontinuitetot na<br />
sostanocite (grupnite seansi). Vo penolo{kata literatura dominira<br />
misleweto deka za celosno ostvaruvawe na zada~ite na grupnoto<br />
sovetuvawe se potrebni 20-30 sostanoci. Vremetraeweto na sostanocite<br />
treba da se dvi`i od 45-90 minuti. Ovie sostanoci treba da se<br />
odr`uvaat dva do tri pati nedelno vo period od dava-tri meseci.<br />
Licata so podolgi kazni li{uvawe od sloboda e prepora~livo da<br />
bidat opfateni dva pati so ovoj metod, edna{ vo po~etniot stadium na<br />
izdr`uvaweto na kaznata i, vtor pat, neposredno pred otupu{taweto.<br />
Grupnoto sovetuvawe e slo`en proces {to se ostvaruva niz<br />
pove}e sledovatelni etapi ili fazi vo ~ie iscrpno prika`uvawe ovde<br />
ne mo`eme da navleguvame 1016) . Glavnata pri~ina za toa se brojnite<br />
razliki na oddelni etapi koi proizleguvaat od teoretskata nasoka,<br />
kadrovskiot profil i ostru~enosta na rakovoditelot na grupnoto<br />
sovetuvawe. Bitno e me|utoa, da se istakne deka sodr`inata na ona<br />
{to se rasprava vo grupata naj~esto nastapuva spontano od samite<br />
osudenici {to ne zna~i deka rakovoditelot ne mo`e da inicira i<br />
nalo`i opredeleni programirani sodr`ini so koi }e ja pottiknuva<br />
grupnata aktivnost vo sakanata nasoka. Namerata na grupnoto<br />
sovetuvawe e so vklu~uvawe na osudenikot vo slobodni diskusii da mu<br />
se ovozmo`i socijalen kontakt vo koj polesno }e dojdat do izraz<br />
negovite ~uvstva, stavovi i sogleduvaweto na negovite sopstveni<br />
problemi i te{kotii. Izlo`uvaweto i povtornoto do`ivuvawe na<br />
ovie problemi pred drugi, pridonesuva za osloboduvawe na li~nosta<br />
na osudenikot od odreden interpsihi~ki pritisok i, so posredstvo na<br />
uvidot vo tu|ite iskustva, od sosema drug aspekt da si go pretstavi i da<br />
1014)<br />
Navedeno spored: Nikoli}, Z. op. cit, str. 69.<br />
1015)<br />
Taka: Tucakovi}, V. op. cit, str. 153.<br />
1016)<br />
Za oddelnite etapi od grupnoto sovetuvawe vidi kaj Berger, J. Tre~i roditelj, pravci<br />
grupne psihoterapije, Nolit, Beograd, 1980, str. 36-40 i Nikoli}, Z. op. cit, str. 72 i natamu.<br />
576
go menuva svoeto povedenie. Vo toj proces mo`at da se najdat sebesi<br />
mnogumina koi poradi niza emocionalni pre~ki nemo`ele da<br />
vospostavat vistinski kontakt so pedagogot kaj individualnoto<br />
sovetuvawe. Na mnogumina mnogu polesno im odi od raka da se<br />
oslobodat za otvarawe na svoite ~uvstva duri toga{ koga svoite<br />
problemi }e gi vidat i kaj drugi i od tu|ata podr{ka }e izvle~at<br />
psiholo{ka sila za sudruvawe i sprotivstavuvawe so sopstvenite<br />
emocionalni blokadi. Procesot na osloboduvawe na racionalnata<br />
sfera na li~nosta od emocionalnite pritisoci {to proizleguvaat od<br />
minatoto i presretnuvaweto so sebesi vo grupata ne odi lesno i<br />
ednostavno. Ottamu vrz rakovoditelot na grupata le`i odgovorana<br />
zada~a za sozdavawe klima vo koja sekoj }e po~uvstvuva deka od<br />
ostanatite dobiva pomo{ i podr{ka za sopstvenata preobrazba. Vo<br />
kone~na instanca taa preobrazba se sostoi vo nadminata kriza na<br />
sopstveniot identitet i opredeluvawe spored sopstvenite ~uvstva,<br />
`elbi, stavovi, i {to e najva`no, spored `ivotnata filozofija<br />
vrzana za odredena smisla {to samostojno treba da se dostigne.<br />
Primenata na grupnoto sovetuvawe vo penitencijarnite<br />
ustanovi nao|a i na niza objektivni pre~ki. Me|u niv se nedostigot na<br />
soodvetni prostorii za vakva rabota, nedostigot na vreme,<br />
nemo`nosta od podolgo odr`uvawe na grupata poradi brzata fluktuacija<br />
na osudeni~kata populacija i sl. Opredelen problem e i<br />
te{kotijata da se po~ituva na~eloto na tajnost na ona {to e izneseno<br />
na sostanocite na grupata. Postojat problemi i okolu obezbeduvaweto<br />
na homogenosta na grupata. Ottamu sozdavaweto na uslovi so koi }e se<br />
nadminat ovie i drugite problemi nesomneno e prioritetna zada~a vrz<br />
koja osobeno treba da se raboti vo na{ite kazneno-popravni ustanovi.<br />
No, i toga{ koga se obezbedeni site preduslovi za primena na ovoj<br />
metod na tretman, mora da se smeta na negovite kratkoro~ni<br />
rezultati. Imeno i pokraj otsustvoto na pokazateli izvle~eni od<br />
validni evaluativni istra`uvawa denes kaj pogolem broj avtori<br />
postoi soglasnost deka grupnoto sovetuvawe e pogodno za primena vo<br />
"pero-lesna kategorija" na psihoterapijata {to zna~i pove}e vo<br />
preventivniot del na rabotata 1017) .<br />
2. Grupna psihoterapija. Psihoterapijata e metod na<br />
preobrazba na ~ovekot od sostojba na psihi~ka nemo} do sostojba na<br />
razmena na pomo{ i izborot so koj se nao|a svojot pat 1018) . Bitni<br />
elementi na psihoterapeutskata situacija pretstavuvaat: terapeutot,<br />
pacientot (klientot), relacijata, stradawe, bolest ili pre~ka i<br />
tretman ili tehniki na negova primena 1019) . Ovaa metoda kako {to ve}e<br />
naglasivme mo`e da ja primenuvaat samo visoko stru~ni obrazovani<br />
specijalisti vrz odreden poedinec (individualna psihoterapija) ili<br />
vrz grupa sostavena od pove}e lica (grupna psihoterapija).<br />
Primenata na grupnata psihoterapija vo kazneno popravnite-<br />
1017)<br />
Vidi: Berger, J. op. cit, str. 41.<br />
1018)<br />
Ibid, str. 11.<br />
1019)<br />
Ibid, str. 11.<br />
577
ustanovi ima podolga tradicija odo{to grupnoto sovetuvawe 1020) . I<br />
pokraj toa, ovaa metoda vo praktikata mnogu poretko se koristi, vo<br />
prv red poradi nedostigot na stru~en kadar i ottamu {to nejzinata<br />
primena e vrzana samo za opredelena kategorija na osudenici. Vo<br />
pogled na celta {to so nea treba da se postigne postojat razli~ni<br />
mislewa. Nekoi avtori naglasuvaat deka so primenata na ovoj metod<br />
treba da se postigne uvid vo sopstvenite problemi na poedinecot,<br />
drugi mu davaat prednost na potrebata od negovo emocionalno<br />
opu{tawe, a treti ja naglasuvaat va`nosta na promenata na nadvore-<br />
{noto povedenie. Ne navleguvaj}i vo podlaboka rasprava okolu ova<br />
pra{awe, smetame deka najblisku do vistinata e misleweto na Larson<br />
(S. Larsson) koj veli deka so ovaa metoda kaj osudenikot mo`at da se<br />
predizvikaat tri va`ni efekti: smaluvawe na napnatosta i<br />
nezadovolstvoto, zgolemuvawe na tolerantnosta vo odnos na drugite, i<br />
povtorno razbirawe na "opasnite" situacii koi im ja "dr`at vo<br />
rezerva" idninata 1021) .<br />
Grupnata psihoterapija e metod so koj se nastojuva da se re{at<br />
problemite i sudirite koi se cvrsto vsadeni vo potsvesta na<br />
osudenikot. Nejzinata primena ima za cel da se pronajdat pri~inite<br />
na neurotskoto povedenie na poedinecot preku tolkuvawe na<br />
etiolo{kite faktori na ~ovekovata psiha koi dosegaat do najranoto<br />
detstvo. Za razlika od individualnata psihoterapija toa ovde se pravi<br />
na poednostaven i poekonomi~en na~in so stavawe na poedinecot vo<br />
situacija niz grupnite odnosi da gi manifestira svoite dlaboko<br />
sokrieni emocionalni problemi. Grupnata psihoterapija zna~i<br />
prodor vo podlabokite i poserioznite emocionalni problemi na<br />
osudenikot. Toa zna~i deka taa se razlikuva i od grupnoto sovetuvawe<br />
me|u drugoto i zaradi za~estenosta na grupnite sostanoci kako i<br />
spored vidot i sodr`inata na primenetite metodolo{ki tehniki.<br />
Denes postojat golem broj pravci na grupnata psihoterapija<br />
zasnovani vrz razli~ni teorii za li~nosta. Spored Berger vo osnova<br />
mo`at da se grupiraat: grupni psihoterapii naso~eni kon teloto,<br />
ge{talt psihoterapija i transakciona analiza. Na site ovie pravci<br />
im e zaedni~ko toa {to se naso~eni kon pru`awe pomo{ i le~ewe so<br />
primena na peihoterapeutski metodi. So ogled deka golem del od niv<br />
1020)<br />
Za primenata na ovoj metod na grupnata rabota be{e poka`an interes na dva<br />
zna~ajni me|unarodni sobiri. Konsultativnata grupa na ON za pra{awa na<br />
prevencijata na zlostorstvata i postapuvawe so zatvorenicite na svoeto prvo<br />
zasedanie vo @eneva 1961 god. rasprava{e na tema "Grupnata terapija i analogni<br />
terapeutski metodi vo postapuvaweto pri izvr{uvaweto na kaznite i<br />
prevospituvaweto". Edna godina podocna Me|unarodnata federacija za kazni i<br />
nivnoto izvr{uvaweto vo Brisel odr`a me|unaroden kolokvium na tema "Novi<br />
psiholo{ki metodi vo postapuvaweto so osudenite". Vidi: Germain, Ch. op. cit, str. 58.<br />
Vo 1974 godina Sovetot na Evropa donese rezolucija so koja se prepora~uva da se<br />
ispitaat mo`nostite za voveduvawe i razvivawe na grupnata psihoterapija vo<br />
penitencijarnite ustanovi.<br />
1021)<br />
Larsson, S. Psihologiske metode tretmana u kazneno-popravnim ustanovama Skandinavije,<br />
Izbor, Zagreb, 1966/1, str. 78.<br />
578
mo`at da se koristat i za promena na li~nosta na osudenikot za niv e<br />
zainteresirana i penologijata.<br />
Osnovnite varijanti na grupnata psihoterapija naso~eni kon<br />
teloto se: bioenergetskata terapija, primalnata terapija, Radix -<br />
terapija, terapija na ~uvstvata i primalnata integracija. Nekoi od<br />
ovie varijati natamu se diferenciraat vo zavisnost od segmentarnite<br />
izmeni vo osnovniot teoretski pristap i vidot na primenetite<br />
metodolo{ki tehniki. Glavna karakteristika na site varijanti i<br />
podvarijati e sodr`ana vo stavot deka teloto pretstavuva energetska<br />
osnova na li~nosta. Koga energijata niz teloto slobodno te~e vo site<br />
nasoki li~nosta e spontana, ~uvstvitelna i sre}na. No, toa ne e<br />
sekoga{ slu~aj. Neadekvatnite zabrani od detstvoto sozdavaat<br />
odbrambeni mehanizmi zaradi koi doa|a do zategnuvawe na odredeni<br />
muskuli so {to se spre~uva normalniot protek na energija, a so toa i<br />
zapo~natite ~uvstva na li~nosta. Vrz osnova na ovie idei na Rajh<br />
(Wilhelm Raich), Loven (Lowen) go razrabotil metodot na<br />
bioenergetska grupna psihoterapija naso~en kon prepoznavawe i<br />
deblokirawe na muskulite koi doveduvaat do zadr`uvawe (vo<br />
psihoanalizata - potisnuvawe) na ~uvstvata (obi~no bes, prezir,<br />
omraza i strav) i ottamu do opredeleni problemi kaj li~nosta.<br />
Su{tinata na psihoterapijata e da dovede do osloboduvawe na stravot,<br />
spontano manifestirawe na ~uvstvata {to go obzemaat teloto i<br />
du{ata 1022) .<br />
Primalnata terapija e druga varijanta na bioenergetskata ili<br />
kon teloto naso~ena grupna psihoterapija {to ja oformi<br />
amerikanecot Artur Janov. Spored Janov od postapkite na roditelite<br />
{to vo detstvoto ja povreduvaat li~nosta individuata se brani so<br />
zamrznuvawe na ~uvstvata, odnosno so prekinuvawe na vrskite so<br />
svoeto telo. Toj prekin pretstavuva odbrana na zagrozenosta koja<br />
sozdava bolka. Isklu~uvaweto na bolkata vodi kon neposredno smiruvawe<br />
no, povlekuva i trajni posledici. Deteto stanuva mirno i<br />
poslu{no no ve}e vnatre{no rascepeno su{testvo koe ne gi ~uvstvuva<br />
svoite potrebi, ja gubi samodoverbata i ne mo`e da se osamostoi.<br />
Edinstveniot na~in da se izbegnat tie posledici e primenata na<br />
metodot na primalnata terapija (ili, kako u{te se narekuva,<br />
regresivna terapija) koja e vo sostojba da ja oslobodi li~nosta.<br />
Neurozata e begstvo od bolkata, a izlezot e vo povtorniot dopir so<br />
nea i celosno do`ivuvawe na ona {to bilo povrzano so toa (primal,<br />
ili kako {to u{te se narekuva, katarza). Na toj na~in povtorno se<br />
vra}a naru{enoto biopsiholo{ko edinstvo na li~nosta 1023) .<br />
Radix terapijata go dobi imeto spored institutot {to go<br />
osnoval Keli (Charles Kelly). Ovoj metod nudi osloboduvawe od<br />
medicinskiot model vo pristapot lekar - pacient bidej}i ne priznava<br />
deka site {to baraat psihijatriska pomo{ se bolni lica. Mnogumina<br />
se samo nezadovolni, nedorasnati lica i lu|e koi sakaat da bidat<br />
1022)<br />
Vidi: Berger, J. op. cit, str. 47-61.<br />
1023)<br />
Ibid, str. 61-69.<br />
579
sre}ni. Za niv e potrebno osloboduvawe od minatoto i naso~uvawe kon<br />
idninata preku dvete osnovni fazi na Radix - terapijata: edukacija na<br />
~uvstvata i edukacija na izborot na celite 1024) .<br />
Terapijata na ~uvstvata e varijanta so koja se nastojuva da se<br />
kompletira metodot na primalnata terapija so teoretskite i<br />
metodolo{kite formulacii na psihoanalizata, a primalnata<br />
integracija e negovo dopolnuvawe so pove}e etapi 1025) .<br />
Spored nejziniot osnova~ Persl (Fritz Persl) ge{talt<br />
psihoterapijata se bazira vrz odredena teorija za li~nosta,<br />
`ivotnata filozofija i teoretski metodi. Spored ovoj pravec<br />
li~nosta e organizaciska celina koja ima energija i sposobnost da gi<br />
ostvari svoite potrebi na spontan na~in. Me|utoa, sekoj poedinec vo<br />
tekot na razvojot ne uspeva da stane celosen ~ovek {to mo`e<br />
vistinski da komunicira so drugite. Imeno kaj mnogumina se javuva<br />
nekompletiran emocionalen ge{talt ili "nezavr{ena rabota". Ona<br />
{to e zapo~nato no, prekinato poradi zastoj vo razvojot, vo napregnatitezgr~enite<br />
muskuli na teloto ili vo ona {to se izrazuva nez<br />
gestovi, mimiki, pozi, boja na glasot i simboli~ki sodr`ini e<br />
nedovr{en ge{talt. Toj ja zarobuva energijata i pridonesuva za<br />
naru{uvawe na povedenieto na poedinecot. Takviot ~ovek stanuva<br />
fragmentarna li~nost. Toj se zdru`uva so drugi za da gi nadomesti<br />
svoite nedostatoci i so odvra}awe od svesnosta (so se}avawe za<br />
minatoto i so me~taewe za idninata) se brani od ona {to za nego vo<br />
sekoj moment e najpotrebno. Fragmentarniot ~ovek go gubi sopstveniot<br />
identitet za{to ja zagubil svesnosta za celinata i odgovornosta<br />
za sebe i pred sebe.<br />
So primenata na ge{talt psihoterapijata treba da se postigne<br />
"nedovr{enite raboti" da se dovedat vo svesnosta i odgovornosta i da<br />
se koristat za nadminuvawe na neminlivite sprotivnosti. Toa se<br />
postignuva so primena na metodolo{ki tehniki {to na poedinecot mu<br />
ovozmo`uvaat da ja povrati svojata prirodnost kako dobar i<br />
potencijano sre}en ~ovek {to ja razvil svojata zrelost i<br />
avtonomija 1026) .<br />
Posledniot od ovde navedenite sovremeni pravci e sozdaden od<br />
strana na Erik Bern (Eric Berne). Transakcionata analiza e metod<br />
{to mo`e da se sfati ako se poznavaat klu~nite poimi na<br />
transakcionata analiza, a toa se: ego-sostojbi, struktura na li~nosta,<br />
transakcii, igri i skript (scenario, sudbina).<br />
Ego-sostojbite pretstavuvaat koherentni obrasci na ~uvstva i<br />
do`ivuvawa {to direktno se povrzani so odredeni obrasci na<br />
povedenie. Sekoj ~ovek ima struktura sostavena od tri ego-sostojbi:<br />
ego-sostojba Roditel, ego-sostojba Vozrasen i ego-sostojba Dete.<br />
Negovoto povedenie e opredeleno od ego-sostojbata vo koja se nao|a, a<br />
od toa koja ego-sostojba e aktivna zavisi kakvi poraki li~nosta }e im<br />
upatuva na drugite. Transakcijata ozna~uva deka dve ili pove}e lica<br />
1024)<br />
Vidi: ibid, str. 73-74.<br />
1025)<br />
I za ovie varijanti str. 74-89.<br />
1026)<br />
Vidi: ibid, str. 94-116.<br />
580
azmenuvaat dopiri, vnimanie i priznavawe na postoewe. Igrite se<br />
koherentni i skrieni transakcii {to se vr{at vo nasoka na nekoj<br />
odreden i predvidliv kraj. Vo niv se sokrieni mehanizmi i na~ini na<br />
koi lu|eto produciraat prividno dobri odnosi, a, vsu{nost, sebesi i<br />
na drugite im nanesuvaat {teta. I, kone~no, skriptot e odluka, plan,<br />
dolgoro~en proekt za idnoto povedenie na li~nosta nastanat pod<br />
vlijanie na opredeleni zabrani {to ego-sostojbata Dete na roditelot<br />
od sprotiven pol mu gi upatuval na svojot sin ili }erka i od koi ovie<br />
ne mo`at da se oslobodat.<br />
Transakcionata analiza nastojuva da gi prou~i ego-sostojbite i<br />
nivnite promeni vo procesot na raznovidnite transakcii, da go<br />
otstrani lo{oto dejstvo na igrite i procesot na skriptiraweto na<br />
li~nosta. Seto toa e potrebno za da se spre~i isklu~uvaweto (pojavata<br />
na monopol na edna ego-sostojba vo strukturata na li~nosta) i<br />
konstelacijata (pojava na prodirawe na ego-sostojbite Roditel i Dete<br />
vo ego-sostojbata Vozrasen) koi doveduvaat do mentalni rastrojstva i<br />
du{evni zaboluvawa 1027) .<br />
I kaj grupnata psihoterapija se javuva problemot na<br />
kriteriumite za izbor na osudenite {to treba da ja so~inuvaat<br />
grupata. Postoi sfa}awe deka toj izbor treba da zavisi od identi-<br />
~nosta na problemite i psiholo{kata struktura na li~nosta. Drugi se<br />
zalagaat za homogeni grupi sostaveni isklu~ivo od alkoholi~ari,<br />
psihopati i drugi psihijatriski slu~ai {to prethodno se izdiferencirani<br />
vrz baza na psihijatrisko posmatrawe. Postojat i takvi<br />
mislewa deka grupite treba da bidat me{oviti, odnosno vo niv da<br />
bidat vklu~eni osudenici so sprotivstaveni psihi~ki problemi i<br />
dinami~ki crti na li~nosta kako na primer, agresivni i stra{livo<br />
depresivni li~nosti. Poslednovo proizleguva od stojali{teto deka<br />
na toj na~in se sozdavaat pointenzivni psiholo{ki interakcii vo<br />
grupata {to se javuvaat kako zna~aen uslov za pobrzo postignuvawe na<br />
psihoterapeutskite celi.<br />
Va`no e da se spomene i toa deka primenata na grupnata<br />
psihoterapija isto kako i grupnoto sovetuvawe doa|a predvid samo<br />
toga{ koga e obezbedena vistinska soglasnost i aktivna sorabotka na<br />
liceto vrz kogo se sproveduva.<br />
Na pra{aweto koi od navedenite metodi na grupna psihoterapija<br />
mo`at da se primenuvaat vo na{ite penitencijarni ustanovi,<br />
najdobar odgovor mo`at da dadat specijalistite od psiholo{kata i<br />
neuropsihijatriskata oblast. So ogled na dol`inata na predvideniot<br />
tretman i vidot na metodolo{kite tehniki te{ko e me|utoa, da se<br />
poveruva deka vo kazneno-popravnite ustanovi mo`e da se najde mesto<br />
za metodot na primalnata terapija, metodot na terapijata na ~uvstvata<br />
i metodot na primalnata integracija. Od druga strana mo{ne pogoden<br />
za takva primena sprema zatvorenicite mo`e da bide bioenergetskiot<br />
metod na Loven kako i ge{talt terapijata. Vo taa smisla e pogoden i<br />
modificiraniot model na transakciona analiza koj tokmu za primena<br />
1027)<br />
Vidi: ibid, 118-188.<br />
581
vo zatvorski uslovi po smrtta na Bern go sozdal Groder (Marty<br />
Groder).<br />
Na krajot ne mo`eme a da ne istakneme deka vo na{ite kaznenopopravni<br />
ustanovi sÒ u{te ne na{ol primena nitu eden od navedenite<br />
psihoterapeutski metodi. Stranskite iskustva me|utoa, poka`uvaat<br />
deka barem del od niv mo`at mo{ne uspe{no da se koristat i kaj nas.<br />
Toa vo prv red treba da bidat onie metodi {to vodat kon promeni kaj<br />
li~nosta vo razumen rok, {to se vo soglasnost so eti~kite merila i ne<br />
ostavaat lo{i posledici vrz li~nosta na osudenikot.<br />
3. PENOLO[KI PRISTAPI NA TERAPEUTOT KON OSUDENOTO LICE<br />
a) Permisiven i avtoritativen pristap<br />
1. Permisivniot pristap e eden od vidovite na penolo{kopedago{ko<br />
postapuvawe na prevospitniot rabotnik (terapeutot)<br />
sprema osudenikot za vreme na primenata na metodite na tretman.<br />
Ovde se poa|a od toa deka na osudenikot treba da mu se dopu{ti<br />
pogolema sloboda vo definiraweto na svojata polo`ba i opredeluvaweto<br />
na `ivotot i na~inot na odnesuvaweto vo penitencijanata<br />
ustanova. Na osudenikot mu se dozvoluva da se odnesuva spored<br />
sopstveno nao|awe, da vr{i izbor na svoeto povedenie ottamu, {to i<br />
po izleguvaweto na sloboda }e bide doveduvan vo situacii samiot da<br />
odlu~uva za svoite postapki. Na toj na~in se ovozmo`uva postignuvawe<br />
na pove}e celi. So toa {to osudenikot se stava vo polo`ba da<br />
projavi inicijativa i li~ni aktivnosti vo ostvaruvaweto na svoite<br />
nameri, najprvin se postignuva izvesna normalizacija na odnosite i<br />
`ivotot vo ustanovata, a potoa vo golem obem se spre~uva<br />
prifa}aweto na obrascite na uniformno i konformisti~ko odnesuvawe.<br />
Vo osnova na primenata na eden vakov pristap so osudenikot,<br />
koj podrazbira otsustvo na striktno po~ituvawe na redica<br />
imperativni normi i zabrani vo ustanovata, le`i soznanieto deka so<br />
izvr{uvaweto na kaznata ne treba od ~ovekot da se sozdade poslu{na<br />
li~nost {to }e li~i na ma{ina {to bezrezervno reagira na<br />
opredeleni komandi. Takviot odnos kon ~ovekot vodi kon negovo<br />
vkalapuvawe vo opredeleni pretstavi za neporo~en, bezli~en<br />
poedinec {to do kraj e prilagoden na op{testvenite barawa. Takvoto<br />
prilagoduvawe go zapostavuva ~ovekot sfaten kako individualno i<br />
intelektualno su{testvo sposobno da misli, kriti~ki da rasuduva i da<br />
ima sopstveni interesi i vrednosti. ^ovekot spored svoeto najbitno<br />
svojstvo e aktiven tvore~ki subjekt vo site sferi od svojot `ivot i<br />
spored toa, negovata uloga e i vo kreativnosto menuvawe na toj `ivot.<br />
Prilagoduvaweto kon op{testvenite barawa i normi na odnesuvawe,<br />
bez da se aktivira i sopstveniot stav za smislata na `ivotot i vo tie<br />
ramki da se situiraat i afirmiraat individualnite potrebi i<br />
interesi {to bitno }e mu protivre~at na potrebite i interesite na<br />
op{testvoto, ne e ni{to drugo osven konformizam. Rezultatot od<br />
582
negovoto prifa}awe mo`ebi nekomu }e mu bide od korist no, taa<br />
korist sekoga{ e so mo{ne ograni~ena trajnost i so mala socijalna<br />
vrednost.<br />
Prisilbata kon bezrezervno po~ituvawe na opredeleni<br />
pravila ne vodi samo kon konfrontizam. Vakvata prisilba spored<br />
eden avtor kaj osudenikot predizvikuva revolt i bunt {to }e dojdat do<br />
izraz po napu{taweto na ustanovata i mo`at povtorno da go odvedat<br />
vo kriminalno povedenie. Vo toj slu~aj doa|a do edna "trajna<br />
frustracija" koja vodi vo agresija i kriminalno povedenie 1028) .<br />
2. Osnovnata smisla na avtoritativniot pristap e postavena<br />
vrz navodite {to direktno im se sprotivni na onie sodr`ini kaj<br />
prethodniot pristap. Ovde se poa|a od teoretskiot stav spored koj do<br />
najefikasna primena na metodite na individualnata rabota so<br />
osudenite mo`e da dojde dokolku im se ograni~i slobodata na izborot<br />
na povedenie za{to iskustvoto poka`uva oti tie se stremat kon<br />
antisocijalen izbor 1029) . Toa se postignuva ako na osudenikot jasno mu<br />
se predo~i koe povedenie vo ustanovata e dozvoleno, a koe e zabraneto.<br />
Za osudenikot nema alteranativi, toj mora da prifati<br />
konformisti~ko odnesuvawe {to mu ovozmo`uva da gi izbegne<br />
posledicite koi mo`at da proizlezat od samostojniot izbor na<br />
povedenieto. Toa e uslov vrz koj se gradi `elezniot avtoritet na<br />
prevospitniot personal i koj mo`e da se odr`i edinstveno toga{ ako<br />
od nego nema nekakvi otstapuvawa. Celta na ovoj pristap e na<br />
osudenikot da mu se nalo`at pozitivni vrednosti i prifatlivo<br />
povedenie.<br />
3. Vo penolo{kata literatura se postavuva pra{awe koj od<br />
ovie pristapi treba da se prifati. Preovladuva misleweto {to i nie<br />
go zastapuvame deka, ako ne sekoga{ barem vo na~elo, treba da se<br />
prifati permisivniot pristap so ogled na toa deka prevospitniot<br />
tretman treba celosno da se zasnova vrz doverbata na ~ovekot 1030) .<br />
Osudenikot ne smee da se prisiluva na konformisti~ko povedenie,<br />
tuku treba da se pottiknuva kon spontani inicijativi i akcii preku<br />
koi samostojno }e ja gradi svesta za ona {to za nego e dobro ili lo{o,<br />
povolno ili nepovolno. Se razbira deka vo ostvaruvaweto na odnosite<br />
i manifestiraweto na svoeto povedenie osudenikot ni ovde ne e<br />
celosno sloboden, tuku ograni~en od normite na institucionalniot<br />
re`im. Me|utoa, onamu kade {to e obezbedeno dejstvoto samo na<br />
minimalni normativni barawa, na osudenikot sekoga{ }e mu ostanuva<br />
dovolno prostor za izrazuvawe na svojata volja i mo`nost za ispravno<br />
procenuvawe na postapkata {to vrz taa volja se nadovrzuva. A deka<br />
seto toa e vo funkcija na poefikasnata primena na metodite na<br />
individualniot i grupniot tretman ne treba posebno da se doka`uva.<br />
Preferiraweto na permisivniot pristap me|utoa, ne zna~i<br />
deka avtoritativniot pristap treba celosno da bide isklu~en. Ova<br />
1028)<br />
Milutinovi}, M. op. cit, str. 100.<br />
1029)<br />
Ibid, str. 100.<br />
1030)<br />
Taka: Atanackovi}, D. op. cit, str. 170. Atanackovi} me|utoa zapa|a vo kontradikcija<br />
so svoite stavovi izneseni na str. 211.<br />
583
ottamu {to postojat osudenici ~ija {to antisocijalnost do taa mera e<br />
izrazena i ne mo`e da se menuva nitu korigira bez soodvetno<br />
potpirawe i vrz ovoj pristap 1031) . Drugi avtori primenata na ovoj<br />
pristap ja povrzuvaat so karakteristikite na li~nosta i iskustvoto<br />
na penolo{kiot rabotnik 1032) , a spored treti, ovoj pristap mo`e da se<br />
primenuva sprema site osudeni lica me|utoa, ne i za celoto vreme na<br />
izdr`uvaweto na kaznata, tuku samo vo opredeleni fazi na tretmanot<br />
i vo opredeleni situacii 1033) . Moj stav e deka primenata na<br />
avtoritativniot pristap treba da pretstavuva isklu~ok za{to fakt e<br />
deka na najgolemiot broj osudenici im pre~i nalo`uvaweto na<br />
avrotiteti od sekakov vid. Vo menuvaweto na takviot stav ne pomagaat<br />
ni teoretskite upatstva spred koi avtoritetot ne treba da se gradi vrz<br />
prisilba i strav, tuku da proizleguva od li~nosta na prevospitniot<br />
rabotnik, od negoviot ugled i dostoinstvo, od negoviot stav i<br />
povedenie 1034) . Ova proizleguva najprvin ottamu {to na prevospitniot<br />
rabotnik vo ustanovata pokraj prevospitnite zada~i mu se dadeni i<br />
bitni ovlastuvawa so koi mo`e da vlijae vrz polo`bata na<br />
osudenikot. Toj mo`e da predlaga pogodnosti no i disciplinski kazni<br />
so koi osudenoto lice go doveduva vo odreden zavisen odnos vrz koj<br />
te{ko deka voop{to e mo`no da se gradi vistinski avtoritet. Od<br />
druga strana, bez ogled na opravdanost na osnovot vrz koj mo`e da se<br />
zasnova avtoritetot, ovde stanuva zbor za "vrednost" {to upatuva na<br />
veli~inata na lice kon ~ii zborovi ili sud sekoj treba da poka`uva<br />
po~it i pokornost. I na kraj relativnata izoliranost na<br />
penitencijarniot sistem od javnosta vo sebe krie golema opasnost<br />
odreden avtoritet da se pretvori vo avtoritarnost. Razlikata me|u<br />
avtoritetot i avtoritarnosta, vsu{nost, i ne e taka golema:<br />
avtoritetot bara pokoruvawe bez kritika i otpor, a avtoritarnosta e<br />
zasnovana vrz slepo pot~inuvawe na ne~ija vlast, vo slu~ajov na vlasta<br />
na prevospitniot personal.<br />
Avtoritarniot pristap kon poedinecot i avtoritativnoto<br />
rakovodewe so osudeni~kite grupi sozdavaat brojni posledici.<br />
Negovata naglesena primena sprema osudenite pridonesuva toj da go<br />
izgubi i ona "malo par~e" na slobodata {to go ima vo zatvorskite<br />
uslovi. Od druga strana avtoritativnoto rakovodewe so osudeni~kite<br />
grupi sozdava bezbroj sudiri ottamu {to gi popre~uva potrebite na<br />
nivnite ~lenovi za uva`uvawe na nivnata li~nost, za<br />
samoinicijativnost i kreativnost. Vo tie slu~ai se ~esti sudirite so<br />
rakovoditelot no, i me|u onie {to go sledat negoviot avrotitet i<br />
onie {to mu se sprotivstavuvaat. Konfliktite vo ovie grupi ~esto<br />
nastanuvaat i vo situacii koga nema direktni otpori sprema<br />
prevospitniot rabotnik {to rakovodi so grupata pa, duri i toga{,<br />
koga dolgotrajnoto avtoritativno vodewe predizvikuva sostobi na<br />
1031)<br />
Taka: ibid, str. 170.<br />
1032)<br />
Milutinovi}, M. op. cit, str. 241.<br />
1033)<br />
Arnaudovski, Q. op. cit, str. 241.<br />
1034)<br />
Taka: Atanackovi}, D. op. cit, str. 211.<br />
584
napnatost. Ottamu doa|a do sudiri i me|u onie ~lenovi na<br />
osudeni~kata grupa koi ne go prifa}aat avtoritativniot sistem na<br />
rakovodewe. SÒ na sÒ, pridr`uvaweto kon opredelen avtoritet, pa<br />
duri i kon tn. "demokratski avtoritet" (!?) 1035) e vo eklatantna<br />
protivre~nost so celite, principite i merkite na prevospituvawe.<br />
b) Direktiven i nedirektiven pristap<br />
Direktivniot i nedirektivniot pristap na prevospitniot<br />
rabotnik kon osudenoto lice e povrzan so primenata na metodite na<br />
individualniot tretman. Ovde se raboti za dva razli~ni pristapi koi<br />
slu`at za poefikasna primena na metodot na razgovor i metodot na<br />
individualnoto sovetuvawe vo ~ija osnova se nao|a neposredniot<br />
kontakt na prevospitniot rabotnik so osudenoto lice.<br />
Direktivniot pristap na prevospitniot rabotnik se sostoi vo<br />
negovo aktivno postavuvawe sprema osudenikot so vistinski `elbi i<br />
usilbi kaj nego da se sozdade uveruvawe deka mu se pomaga vo<br />
sovladuvaweto na sekojdnevnite problemi i te{kotii i vo izborot na<br />
povedenieto. Taa aktivnost se sostoi vo uveruvawe, davawe sugestii i<br />
primena na drugi metodolo{ki tehniki i sredstva so koi se nastojuva<br />
da se nau~i osudenikot kako da reagira vo opredeleni `ivotni<br />
situacii. Direktivnosta na pristapot e vo uka`uvaweto na najdobroto<br />
povedenie so koe mo`e da se izbegnat i razre{at aktuelnite<br />
problemi, vo davawe instrukcii i nasoki da se prifatat ponudenite<br />
solucii bez ogled na toa {to samiot osudenik nema da stekne uvid vo<br />
odrednicite {to ja so~inuvaat sodr`inata na izbranoto povedenie.<br />
Razre{uvaweto na problemite {to go ma~at naprosto se zasnova vrz<br />
sposobnosta na prevospitniot rabotnik da go uveri osudenikot vo<br />
predlo`enoto re{enie.<br />
Nedirektivniot pristap pretpostavuva odredena pasivnost. Vo<br />
tekot na primenata na individualniot tretman prevospitniot<br />
rabotnik ostava osudenikot samiot da gi iznesuva svoite problemi i<br />
da doa|a do pati{ta za nivno re{avawe. Toj se vozdr`uva da go iznese<br />
svoeto mislewe, da sugerira i da go pottiknuva osudenikot kon<br />
odredeni idei {to }e pridonesat za re{avawe na negovite problemi.<br />
Toa go pravi za{to saka tokmu osudenikot da bide onoj {to sam }e gi<br />
sogleda svoite gre{ki i zabludi i vrz osnova na toa soznanie }e go<br />
nejde ispravniot izlez {to }e bide zasnovan i usoglasen so<br />
vnatre{noto uveruvawe. Ova zna~i deka i nedirektivniot pristap go<br />
pretpostavuva neposrednot kontakt no, vo otsustvo na direktno<br />
u~estvo vo motiviraweto i davaweto nasoki za izborot na aktivnosta<br />
na osudenikot. Ulogata na prevospitniot rabotnik se sostoi samo vo<br />
sozdavawe pogodna klima vo koja samite osudenici }e gi pokrenuvaat i<br />
re{avaat svoite problemi i }e go odbiraat povedenieto {to<br />
najadekvatno vodi kon resocijalizacija. Glavniot tovar od<br />
prevospitniot rabotnik e pomesten vrz osudenikot i negovata<br />
1035)<br />
Ovoj termin go upotrebuva Proni}, T. op. cit, str. 64.<br />
585
inicijativa, aktivnost i samopomo{. Prevospitniot rabotnik se<br />
ograni~uva samo na toa so svoeto prisustvo i nenametlivo dr`ewe da<br />
go ohrabri osudenikot. Na toj na~in obezbeduva uslovi za slobodno<br />
izrazuvawe na ~uvstvata, {to ne zna~i deka e celosno nezainteresiran<br />
za ona {to vo krajna instanca treba da se slu~i. Prevospitniot<br />
rabornik mora da ima stav na ~ovek koj i ovde poka`uva interes za<br />
problemite na osudenikot, koj ne vr{i istraga i ne go sudi, tuku go<br />
prima takov kakov {to e. Vo uslovi bez pritisok, nepotrebno<br />
moralizirawe, interpretirawe na site problemi i naturawe na<br />
re{enija, osudenikot so vreme po~nuva da iznesuva takvi ~uvstva i<br />
problemi {to samiot ne si gi priznaval ili uporno gi potisnuval.<br />
Seto toa vodi kon ostvaruvawe na glavnata cel na ovoj pristap, kon<br />
polesno voo~uvawe i formulirawe na stavovite {to osudenikot<br />
dotoga{ intimno ne gi prifa}al 1036) . Na toj na~in nemu mu se<br />
ovozmo`uva samiot da ostvari uvid vo sopstvenata li~nost i<br />
sodr`inata na svoeto povedenie, da go voobli~i svoeto iskustvo i da<br />
vr{i izbor na pozitivni celi. So toa osudenikot ne gi re{ava samo<br />
svoite aktuelni problemi tuku stanuva posmel i vo re{avaweto na<br />
problemite so koi i vo idnina }e se sudira 1037) .<br />
So ogled na nivnite celi i mo`nosti i direktivniot i<br />
nedirektivniot pristap nao|aat podr{ka i re~isi ednakvo se<br />
primenuvaat vo penitencijarnata praktika. Ottamu nivnoto zaedni-<br />
~ko koristewe usoglaseno so li~nite karakteristiki na osudneikot e<br />
najdobro re{enie. Nekoi teoreti~ari me|utoa, podlaboko navleguvaat<br />
vo ovoj problem i ottamu tvrdat deka pra{aweto za izborot na<br />
pristapot treba da zavisi od vidot na upotrebeniot metod. Zaklu~ok<br />
od toa e deka kaj planiranoto koristewe na metodot na individualnoto<br />
sovetuvawe e neophodna upotrebata na nedirektivniot pristap. Kaj<br />
neplaniranoto (odnapred nezaka`ano) sovetuvawe mo`na e primenata<br />
na pristapi: bilo nedirektivniot samostojno ili vo kombinacija so<br />
direktivniot pristap, toga{ koga potrebata od sovetuvawe e<br />
nalo`ena so inicijativata na osudenikot, odnosno samo na<br />
direktivniot pristap koga potrebata za sovetuvawe ja sogladal<br />
prevospitniot rabotnik po povod na incidentni nastani (pogolemi<br />
ekscesi na osudenikot). I na krajot, kaj tn. informativnoinstruktivnite<br />
razgovori koi obi~no imaat karakter na sovetuvawe,<br />
isklu~iva e potrebata od primena na direktivniot pristap 1038) .<br />
1036)<br />
Vidi: Nikoli}, Z. op. cit, str. 60-61.<br />
1037)<br />
Vidi: ibid, str. 58 i 63.<br />
1038)<br />
Vidi: ibid, str. 59-63. Ovde treba da se uka`e deka postojat terminolo{ki razliki<br />
vo penolo{kata literatura. Spored nekoi avtori penolo{kiot pristap se ozna~uva<br />
so terminot na~in na postapuvawe (Atanackovi}, V. op. cit, str. 169-172) spored drugi so<br />
terminite metodi (Milutinovi}, M. op. cit, str. 100-101 i Arnaudovski, Q. op. cit, str. 239-<br />
242) a spored Nikoli}, Z. op. cit, str. 57, oblici na metodot na sovetuvawe.<br />
586
4. VIDOVI NA VOSPITNO-PREVOSPITNI I KOREKCIONI TEHNIKI<br />
NA PREVOSPITUVAWE<br />
Vo penolo{kata teorija mora da se pravi distinkcija me|u<br />
pedago{kite i psihoterapeutskite metodolo{ki tehniki na postapuvawe.<br />
Pedago{kite tehniki se koristat za realizacija na metodite na<br />
razgovor i individualnoto i grupnoto sovetuvawe, a psihoterapeutskite<br />
tehniki za realizacija na metodite na individualnata i<br />
grupnata psihoterapija. Ova razlikuvawe me|utoa, ne zna~i i nivna<br />
isklu~ivost vo prakti~nata primena, za{to ~esto mo`e da se javi<br />
potreba i od nivno kombinirano koristewe. Bitno e me|utoa, deka<br />
stanuva zbor za dve grupi na metodolo{ki tehniki {to se karakteriziraat<br />
so specifi~nosti koi ja opredeluvaat nivnata dominantna<br />
prisutnost vo vospitno-prevospitno, odnosno kurativna nasoka.<br />
1. Vo litreraturata postojat pove}e podelbi na pedago{kite<br />
metodolo{ki tehniki na postapuvawe 1039) . So ogled na svojata<br />
teoretska - metodolo{ka zasnovanost i iscrpnost nejprifatliva e<br />
onaa {to ja dava Ogrizovi} pa ottamu i nie ja prifa}ame 1040) .<br />
a) Spored Ogrizovi} postojat ~etiri osnovni metodolo{ki<br />
tehniki na postapuvawe so osudenite i toa: 1. uveruvawe, 2. naviknuvawe,<br />
3. pottiknuvawe i 4. spre~uvawe i prisiluvawe.<br />
Uveruvaweto se sostoi vo sistematsko doka`uvawe naso~eno<br />
kon osudenikot deka e ispravno da go prifati ona povedenie {to e vo<br />
soglasnost so op{testvenite normi i vrednosti. Primenata na<br />
uveruvaweto zna~i na osudenikot da mu se objasni sekoe barawe {to<br />
pred nego se postavuva, da se organizira i postavi taka {to logi~no,<br />
prirodno, pravilno i nenametlivo }e deluva, da e jasno i ubedlivo, da<br />
e povrzano so opredeleni interesi na osudenikot, da ima smisla i<br />
konkretna sodr`ina, da razdvi`uva kon konkretna akcija, ubedlivo da<br />
deluva i osudenite da sogledaat i po~uvstvuvaat deka se odnesuva na<br />
nivnite kolektivni i individualni interesi. Uveruvaweto osven toa<br />
zna~i kaj osudenite da se sozdadat i razvivaat opredeleni pozitivni<br />
emocii za nivnite dol`nosti i volja za izvr{uvawe na opredeleni<br />
barawa 1041) .<br />
Uveruvaweto ima silna emocionalna mo} dokolku ja razdvi-<br />
`uva svesta na osudenikot kon napu{tawe na stariot na~in na<br />
razmisluvawe, zaklu~uvawe i odnesuvawe. Mehani~koto prifa}awe<br />
deka bilo {to e ispravno bez negovo iskustveno preto~uvawe vo<br />
sopstvenata svest zna~i samo efemerno pridr`uvawe do pravilata na<br />
1039)<br />
Vo literaturata na porane{nata SSSR metodolo{kite tehniki na postapuvawe<br />
se narekuvaat metodi, a nivnata podelba se vr{i na: metod na doverba, metod na<br />
evolucija, metod na "eksplozija", metod na paralelno deluvawe, metod na<br />
perspektivna linija, metod na vospituvawe vo duhot na kolektivizmot i metod na<br />
pofalba i nagraduvawe. Vidi: Milutinovi}, M. op. cit, str. 102.<br />
1040)<br />
Pod vlijanie na sovetskata literatura i Ogrizovi} zboruva za metodi o~igledno<br />
mislej}i na metodolo{ki tehniki na postapuvawe. Vidi: Ogrizovi}, M. op. cit, str. 155.<br />
1041)<br />
Ibid, str. 157.<br />
587
`ivotot vo penitencijarnata ustanova. Od tie pri~ini e mo{ne va`no<br />
pravilnoto koristewe na sredstava so koi mo`e efikasno da se<br />
ostvari uveruvaweto. Tie sredstva se: objasnuvawe, primer i kritika i<br />
samokritika.<br />
Objasnuvaweto pretstavuva davawe obrazlo`enie kon<br />
opredeleno barawe. Sekoe barawe mora da bide logi~no i nedvosmisleno<br />
objaseneto na na~in {to ne go povreduva ~ovekovoto dostoinstvo<br />
i na osudenikot jasno mu gi predo~uva pri~inite, smislata i<br />
celite na negovoto postapuvawe. Vo sprotivno sozdava otpor ili<br />
doveduva do zabludi {to imaat kontraproduktivni efekti.<br />
Primerot se sostoi vo konkretizirawe i ilustrirawe na<br />
baraweto i predizvikuvawe streme` za negovo izvr{uvawe. Kako<br />
primer naj~esto se zema pozitivnoto povedenie na lice {to mu e<br />
blisko na osudenikot. Mo`no e i uka`uvawe na negativni primeri na<br />
lica koi `iveat i rabotat so osudenikot. Ovie primeri sepak<br />
pretstavuvaat isklu~ok za{to predizvikuvaat lo{ odnos sprema<br />
~ovekovite slabosti i nedostatoci i ottamu doveduvaat do sudiri vo<br />
me|u~ove~kite odnosi.<br />
Kritikata i samokritikata se potrebni toga{ koga osudenikot<br />
misli deka dobro se odnesuva no objektivno zemeno toa ne e slu~aj. Ova<br />
sredstvo na uveruvawe e pogodno za ostvaruvawe kako na<br />
individualnite taka i na grupnite metodi na tretman. Kritikata<br />
naj~esto doa|a od strana na formalniot sistem no ponekoga{ i od<br />
neformalniot sistem. Taa ne smee sekoga{ da bide ostra, tuku<br />
individualizirana i oslobodena od site {ablonizirawa 1042) . Samokritikata<br />
doa|a od osudenikot. Taa pretstavuva dokaz za visokata moralna<br />
svest sodr`ana vo kaeweto za storenata gre{ka ili prestap. Nejzinata<br />
vrednost e najgolema toga{ koga poteknuva od vnatre{nata volja i<br />
poteba na osudenikot i iskreno se izrazuva.<br />
Naviknuvaweto e tehnika na osposobuvawe na osudenikot za<br />
vr{ewe opredeleni zada~i bez pogolemo anga`irawe na negovata svest<br />
i volja. Negovata cel e sodavawe pozitivni i eliminirawe na<br />
negativnite naviki kaj osudenikot, odnosno sovladuvawe na negoviot<br />
otpor za vr{ewe opredeleni zada~i preku koncentrirawe na negovoto<br />
vnimanie vrz ona {to e bitno vo deluvaweto. Navikite pretstavuvaat<br />
pomalku ili pove}e ustaleni na~ini na zadovoluvawe na opredeleni<br />
potrebi i sl. Tie nemaat bilo{ko, nasledno poteklo, tuku se nau~eni<br />
povedenija pa ottamu mo`at da se sozdavaat, razvivaat i menuvaat vo<br />
zavisnost od povtoruvaweto na opredeleno povedenie. Najva`no<br />
sredstvo za formirawe na rabotni, higienski, naviki na kulturno<br />
povedenie i sl. e ve`baweto. Va`no e i sproveduvaweto kontrola kaj<br />
steknuvaweto na navikite zaradi eventualno dopolnuvawe ili<br />
menuvawe na upatstvata za ve`bawe.<br />
Pottiknuvaweto e metodolo{ka tehnika so ~ija pomo{ se<br />
vr{i organizirano, sistematsko i postapno deluvawe vrz emociite,<br />
svesta i voljata na osudenikot za manifestirawe na pozitivno<br />
1042)<br />
Vidi: ibid, str. 164.<br />
588
povedenie. Pottiknuvaweto doa|a predvid osobeno sprema osudenici<br />
koi ne se istrajni vo svoeto pozitino odnesuvawe, {to se karakteriziraat<br />
so slaba volja, otsustvo na motivi i `elba za rabota i u~ewe<br />
i voop{to sprema site malodu{ni i koleblivi poedinci na koi im e<br />
potrebna podr{ka za aktivirawe na vnatre{nite sili vo nasoka kon<br />
steknuvawe samodoverba i li~no dostoinstvo.<br />
Me|u srestvata za pottiknuvawe se vbrojuvaat: vetuvaweto,<br />
odobruvaweto, pofalbata, nagraduvaweto i natprevaruvaweto.<br />
Navedenive sredstva mo`at da se javat kako mo{ne efikasni<br />
nadvore{ni povodi za razvivawe na pozitivnite aktivnosti no, samo<br />
toga{ koga se vo soglasnost so individualnite svojstva na osudenikot<br />
i, {to e osobeno bitno, dokolku objektivno i pravi~no se opredeleni.<br />
Spre~uvaweto i prisiluvaweto ovozmo`uvaat da se suzbie<br />
naru{uvaweto na redot i mirot vo ustanovata, odnosno naru{uvaweto<br />
na disciplinata od strana na osudenite. Sredstvata za nivno<br />
ostvaruvawe se: kontrola, opomena, zakana, zabrana, naredba i kazna.<br />
Uveruvaweto, naviknuvaweto, pottiknuvaweto i spre~uvaweto<br />
i prisiluvaweto se pogodni za ostvaruvawe so metodite na razgovor i<br />
individualnoto sovetuvawe. So nivna pomo{ se vr{i pozitivno<br />
formirawe na li~nosta, odnosno negova resocijalizacija vo onaa mera<br />
vo koja e ostvareno povrzuvawe na site metodolo{ki tehniki vo<br />
soglasnost so principite na tretmanot i kaznata li{uvawe od<br />
sloboda.<br />
b) Metodolo{kite tehniki i sredstva za ostvaruvawe na<br />
grupnoto sovetuvawe se locirani nekade na sredina me|u tehnikite na<br />
pedago{ko i psihoterapeutsko deluvawe. Toa zna~i deka kaj grupnoto<br />
sovetuvawe mo`e da se koristi sekoja od navedenite pedago{ki<br />
tehniki no vo prv red i specijalnite psihoterapeutski tehniki<br />
izgradeni za ostvaruvawe tokmu na grupnoto sovetuvawe. Me|u niv vo<br />
literaturata obi~no se naveduvaat: tehnikata na pottiknuvawe<br />
kontakti, tehnikata na vodewe fantazii, tehnikata na dopirawe i<br />
ko`ni senzacii, tehnikata na doveduvawe vo svesta na telesni<br />
senzacii, tehnikata na igrawe uloga i zemawe na ulogi, tehnikata na<br />
soo~uvawe, sprotivstavuvawe i borba, tehnika na meditacija i sl. 1043)<br />
2. Vo soglasnost so principite na tretmanot i kaznata<br />
li{uvawe od sloboda stoi i primanta na psihoterapeutski metodolo-<br />
{ki tehniki vo penitencijarnite ustanovi. Nivnoto celosno nabrojuvawe<br />
e me|utoa, te{ko izvodlivo so ogled na raznovrsnosta i izvonrednata<br />
dinami~nost na nivnoto javuvawe. Ottamu samo nakratko }e<br />
uka`eme na nekoi osnovni tehniki od koi mo`e da se sogleda nivnata<br />
specifi~nost vo odnos na predhodnite kako i razlikata me|u tehnikite<br />
na individualnata i grupnata psihoterapija.<br />
a) Kaj individualnata psihoterapija e naj~esta primenata na<br />
slednive tehniki: persuazija, sugestija, razni vidovi na hipnoza,<br />
avtogen trening i tehnikite na psihoanalizata, analiti~kata psihologija<br />
i {iksal analizata.<br />
1043)<br />
Berger, J. op. cit, str. 35.<br />
589
Persuazijata kako psihoterapeutska tehnika ja vovel {vajcarecot<br />
Dibua (Dubois) kon krajot na minatiot vek. So nea po pat na<br />
racionalno tolkuvawe se nastojuva neurotskata li~nost da se uveri vo<br />
nerealnosta na nejzinite stavovi. Persuazijata e, vsu{nost, drug naziv<br />
za uveruvaweto od koe se razlikuva spored ja~inata na sozdadeniot<br />
emocionalen transfer i naso~enosta kon li~nost so opredeleno<br />
neurotsko rastrojstvo.<br />
Sugestijata e psihoterapeutska tehnika vo koja terapeutot so<br />
zborovi, emocii i gestovi deluva glavno vrz emociite na li~nosta, vo<br />
na{iot slu~aj na osudenikot. Nejzinata cel e so iskoristuvawe na<br />
pozitivniot emocionalen transfer da se deluva vrz osudenikot bez<br />
mnogu razmisluvawe da go prifati ona {to go istaknuva terapeutot vo<br />
vrska so re{avaweto na negovite neurotski problemi.<br />
Sugestijata mo`e da bide direktna ili indirektna. Onaa<br />
sugestija {to se vr{i so posredstvo na drug vid terapija (na pr. so<br />
medikamentozna ili fizikalna terapija) e indirektna ili larvirana<br />
sugestija koja ~esto se primenuva sprema poprimitivni li~nosti.<br />
Hipnozata e, vsu{nost, sugestivno deluvawe vrz osudenikot so<br />
neurotski problemi so negovo doveduvawe vo sostojba na promeneta<br />
svest sli~na na sonot. Vo hipnotizirana sostojba terapeutot igraj}i<br />
uloga na lice so koe neuroti~arot nekoga{ bil emocionalno vrzan gi<br />
tolkuva negovite nesvesni stavovi od detstvoto. So vakva hipnoza ne<br />
mo`at da se menuvaat su{testvenite karakterni osobini na<br />
hipnotizieraniot poedinec pa ottamu vo dlabinskata psihoterapija<br />
be{e vo optek i upotrebata na tehnikite na katari~a hipnoza 1044) i<br />
narkopsihozata 1045) .<br />
Avtogen trening e tehnika {to se bazira vrz indiskite metodi<br />
na samozadlabo~uvawe {to na sovremeni uslovi se prilagodeni od<br />
germanecot [ulc (J.N. Schultz). Taa se sostoi vo suptilno razraboteni<br />
ve`bi {to na osudenikot treba da mu ovozmo`at zadlabo~uvawe vo<br />
sebesi so {to se odi kon bitni promeni vo negovata li~nost 1046) .<br />
I vo ramkite na psihoanalizata, analiti~kata psihologija i<br />
{iksal analizata kako osnovni pravci na sovremenata individualna<br />
psihoterapija se izgradeni brojni metodolo{ki tehniki 1047) {to se<br />
1044)<br />
Katari~nata hipnoza vo osumdesettite godini od minatiot vek gotovo<br />
istovremeno ja koristele @ane (Pier Janet) vo Pariz i Brojler (Josef Breuer) i Frojd<br />
(S. Freud) vo Viena. So nea se ode{e kon toa vo hipnotizirana sostojba da se<br />
pre`iveat ve}e zaboravenite do`ivuvawa {to nekoga{ bile prosledi so silni<br />
afekti. Pove}e za ovaa psihoterapeutska metoda vidi kaj Nastovi}, I. Neurotski<br />
simptomi, De~je novine, Gornji Milanovac, 1989, str. 17-22 i Lopa{i}, R. i dr, Psihijatrija,<br />
Medicinska knjiga, Beograd-Zagreb, 1961, str. 165-167.<br />
1045)<br />
Narkopsihozata se postignuva so psihi~ko, emocionalno deluvawe i primena na<br />
razni hipnotici glavno derivati na barbiturna kiselina. So upotrebata na<br />
barbiturati se aktivira nesvesnata sfera na poedinecot i ottamu stanuva<br />
popristapen za sugestii.<br />
1046)<br />
Vidi: ibid, str. 168.<br />
1047)<br />
Vidi: Nastovi}, I. Dubinsko-psiholo{ki dijagnosti~ki praktikum, str. 155-182. i Nastovi}, I.<br />
Neurotski sindrom, str. 23 i Lopa{i}, R. i dr. op. cit, str. 168-176.<br />
590
karakteriziraat so iskren odnos kon liceto {to bara psihijatriska<br />
pomo{. Sekoja od ovie tehniki se zasnova vrz posebni teoretski<br />
pretpostavki i metodi i dava specifi~ni rezultati.<br />
b) Brojot na metodolo{kite tehniki {to nao|aat svoja primena<br />
e daleku pogolem kaj grupnata psihoterapija. Taka na primer metodot<br />
na bioenergetskata grupna psihoterapija se ostvaruva so pomo{ na tn.<br />
"ve`bi NE" i "ve`bi NE SAKAM" 1048) . Osnovni metodolo{ki<br />
tehniki na ge{talt terapijata koi se narekuvaat i igri se: tehnika na<br />
dijalog, tehnika na nezavr{eni raboti, tehnika na svrtuvawe, tehnika<br />
na prezemawe na odgovornost, tehnika na preteruvawe, tehnika<br />
"ka`ete {to poglasno", tehnika "ostanete so svoite ~uvstva" i sl. Ova<br />
se samo nekoi od tehnikite koi spored Berger samo kaj ge{talt<br />
terapijata gi ima preku sto 1049) . Kaj transakcionata analiza govorot<br />
ima posebno zna~ewe taka {to slobodno mo`e da se ka`e deka ova e<br />
edna od tn. "terapii so govor". Vo tekot na analizata terapeutot ~esto<br />
gi koristi iskazite na pacientite i gi podveduva na detalna analiza.<br />
Tehnikite se sostojat vo otkrivawe na lingvisti~kata materija,<br />
elementi na igra, izbegnuvawe, ego-sostojbi i skriptni poraki 1050) .<br />
Vo prakti~nata primena na psihoterapeutskite metodi i<br />
tehniki posebno mesto i uloga dobiva emocionalniot transfer me|u<br />
terapeutot i pacionetot kaj ovde se javuva kako osudenik so<br />
opredeleni neurotski ili drugi psihopatski problemi 1051) . Transferot<br />
pretstavuva prenos na ~uvstvata na osudenikot vrz li~nosta na<br />
terapeutot. Onie ~uvstva {to kako dete gi do`ivuval vo odnosite so<br />
sviote roditeli vo koi imal neograni~ena doverba no, sprema koi<br />
poka`uval i negativni tendencii osudenikot gi prenesuva vrz<br />
li~nosta na terapeutot. Toj gi proektira svoite ~uvstva vrz nego,<br />
za{to go ~uvstvuva kako idealizirana slika na sviote roditeli.<br />
Transferot mo`e da ima pozitivna ili negativna dimenzija. Za<br />
uspe{nata primena na dlabinskite psihoterapeutski metodi i<br />
tehniki neophodno e da bide sozdaden pozitiven transfer 1052) . Postojat<br />
me|utoa, avtori koi tvrdat deka takov transfer vo uslovi na izolacija<br />
ne mo`e da se ostvari. Ottamu glavno proizleguva i nivniot<br />
skepti~en odnos kon primenata na dlabinskata psihotrapija vo<br />
penitencijarnata praktika. Golema vistina e deka procedurata na koja<br />
bilo izlo`eno pred po~nuvaweto na izdr`uvaweto na kaznata,<br />
1048)<br />
Vidi: Berger, J. op. cit.<br />
1049)<br />
Vidi: ibid, str, 104-108.<br />
1050)<br />
Ibid, str. 180.<br />
1051)<br />
Psihoterapijata e glavno nameneta za le~ewe na neurozi. Denes psihoterapijata<br />
se pove}e e prisutna i kaj le~eweto na psihosomatski zaboluvawe, kako i pri<br />
le~eweto na {izofrenijata. Lopa{i}, R. i dr. op. cit, str. 159.<br />
1052)<br />
Kaj povr{inskata terapija vo toj odnos (prenos, transfer) svesno ne se dopira<br />
ottamu {to so nea "glavno se le~at formite na nauroza kaj koi aktuelnite sudiri<br />
imaat najgolema va`nost, a neurotikot vo detstvoto i vo pubertetot ne pre`iveal<br />
pogolemi psihi~ki traumi". Ibid, str. 160. Zna~eweto na transferot (odnosno,<br />
terapeut-pacient) e otsuten i kaj primenata na primalnata grupa psihoterapija.<br />
Vidi: Berger, J. op. cit, str. 66.<br />
591
dopirot so re`imot na izolacija, raznite ograni~uvawa i deprivacii,<br />
faktot deka e ve}e stigmatizirana li~nost pred koja postojat dolgi<br />
godini ednoli~en `ivot {to }e bide poln so neizvesnosti i daleku od<br />
svoite bliski, kako i niza drugi pri~ini kaj osudenikot<br />
predizvikuvaat psiholo{ki sostojbi {to se manifestiraat kako<br />
silen otpor kon sekakov pa i kon ovoj tretman. Golema e me|utoa, i<br />
vistinata deka tokmu zaradi nadminuvawe na ovie sostojbi na<br />
osudenikot mu treba lice {to }e poka`e pogolem interes za negovite<br />
intimni previrawa. Dokolku osudenikot po~uvstvuva deka vo<br />
psihoterapeutot mo`e da ima doverba, deka vrz nego mo`e da se potpre<br />
za{to toj e onoj {to mu pru`a vistinska mo`nost da gi iznese svoite<br />
skrieni ~uvstva bez strav od zloupotrebi, pozitivniot transfer<br />
spontano }e se vospostavi. Ottamu kako i od potvrdenite iskustva {to<br />
ve}e se prisutni vo svetot nema pri~ini da ne veruvame deka<br />
psihoterapijata e korisno sredstvo na tretman {to i vo na{i uslovi<br />
treba da go najde svoeto vistinsko mesto.<br />
III. OSNOVNI PRETPOSTAVKI ZA OSTVARUVAWE NA<br />
TRETMANOT<br />
1. VOVEDNI ZABELE[KI<br />
Ako ~ovekovata priroda vo su{tina e dobra, toga{ so<br />
osudenikot treba da se postapuva kako so inteligentno, pristojno<br />
~ove~ko su{testvo sposobno da go promeni sopstveniot `ivot.<br />
Osudenikot treba postojano da se doveduva vo aktivna polo`ba,<br />
odnosno vo granicite na mo`nostite da mu se dopu{ta samiot da<br />
raspolaga so svoeto vreme, da se zafa}a samo so raboti i aktivnosti<br />
{to mu se dopa|aat i samiot da go osmisluva na~inot kako }e gi vr{i.<br />
Toj treba da se pottikne da go koristi svojot um zaradi nego samiot i<br />
da po~uvstvuva zadovolstvo od toa, za{to samo toga{ ima kon {to da<br />
se opredeli i da odi napred za da ja postigne smislata na svojot `ivot.<br />
Negova gre{ka ne e vo toa {to se stremel kon odr`uvawe na svojot<br />
`ivot i postignuvawe na udobnosti, za{to e nesporen faktot deka<br />
istoto gledi{te e vsadeno vo osnova na sovremenata civilizacija.<br />
Gre{kata se javuva toga{ koga vo streme`ot vo taa nasoka poedinecot<br />
go zapostavuva svojot kreativen nagon i smeta na celi {to treba da se<br />
dostignat bez ogled na upotrebenite sredstva. Ottamu proizleguva i<br />
idejata deka treba da se izbiraat takvi oblici, metodi, metodolo{ki<br />
postapki i sredstva i takov na~in na pristap {to na osudenikot vo<br />
prv red treba da mu ovozmo`i da se spoznae sebesi kako potencijalno<br />
kreativno su{testvo koe porano `iveelo daleku pod svoite vistinski<br />
sposobnosti. Toga{ koga poedinecot }e sfati deka ima smisla da se<br />
potrudi za ona za {to ima sposobnosti, kaj sekogo }e se razvie<br />
~uvstvoto za odgovornost, ~uvstvo koe natamu silno se vrzuva za ona<br />
{to vredi da se `ivee. Aktivnosta e taa {to nekogo go ~ini svesen za<br />
svoite mo`nosti za{to niz opredmetuvaweto na negovoto deluvawe se<br />
sozdava i negovata pretstava za toa koj î, {to î, i kolku navistina<br />
592
vredi. Penitencijarniot tretman treba sekomu da mu pru`i mo`nost<br />
da se ceni sebesi za{to toa e osnoven uslov da go cenat i drugite. Vo<br />
tretmanot treba da dojde do izraz negovata svesna i celesobrazna<br />
aktivnost zna~ajna za doka`uvawe na sopstvenata individualnost. Na<br />
toj na~in se gradi identitetot vo koj e vtkaeno ~uvstvoto na mo} da se<br />
izbira aktivnosta namesto pasivnosta, da se o~ekuva ne{to od<br />
idninata nemesto da se potone vo pesimizam i destruktivna<br />
beznade`nost.<br />
Penitencijarniot tretman natamu podrazbira deka osnovnite<br />
usilbi na osudenite lica ne treba da bidat naso~eni kon menuvawe na<br />
op{testvenite sostojbi i bezglavo doa|awe vo sudir so onie<br />
op{testveni segmeti {to imale nekakov udel vo sozdavaweto na<br />
nivnite problemi i ja soprele realizacijata na nivnite bitni ili<br />
parcijalni interesi. Celta na toj tretman e da se dojde do soznanie<br />
deka drugite navistina imaat golem udel vo sozdavaweto na nivnite<br />
problemi no, deka i za sopstvenite nesre}i i neuspesi e ogromna<br />
odgovornosta i od nivna strana. Obvinuvaweto samo na drugite e<br />
begstvo od realnosta i pomiruvawe so sudbinata. Ottamu proizleguva<br />
i potrebata osudenikot da se nau~i da go izbegnuva sudirot so drugite<br />
pred da dojde vo vnatre{en sudir so ona {to kaj sebe treba da go<br />
promeni. A koga sekoj }e pronajde barem del od pri~inite za svoeto<br />
povedenie vo sebe, toga{ ve}e e otvoren patot za takov tretman {to<br />
kaj osudenikot }e go ovozmo`i interioriziraweto na drugi sfa}awa<br />
za vrednostite, stilot na `ivotot i idnoto povedenie. Toa zna~i deka<br />
vgraduvaweto na svesta na sopstvenata odgovornost e glavnata<br />
pretpostavka za vistinsko zapo~nuvawe na bilo kakov tretman.<br />
No toa ne e sÒ. Prevospitniot tretman e dolg, slo`en i<br />
makotrpen proces na plansko i postapno deluvawe koe zavisi i od<br />
ostvaruvaweto na mnogu drugi pretpostaki koi treba da go privle~at i<br />
odr`at interesot na osudenikot za aktivno u~estvo vo nego. Me|u<br />
pretpostavkite na koi spored moe mislewe treba da im se obrne<br />
posebno vnimanie se pomesteni: specijalizacijata, arhitekturata i<br />
re`imot na penitencijarnite ustanovi; vnatre{nata ogranizacija na<br />
penitenciarnite ustanovi; psihosocijalnite aspekti na zatvorskata<br />
zaednica, i diferencijalniot pristap kon tretmanot<br />
Posvetuvaweto ednakvo vnimanie na ovie pretpostavki ~ie<br />
ostvaruvawe e povrzano so niza te{kotii e od neprocenlivo zna~ewe<br />
za ostvaruvawe na penitencijarniot tretman. Toa se elementi koi vo<br />
sodejstvo na svojstvata i obele`jata na li~nosta na osudenikot go<br />
opredeluvaat vidot na merkite i intenzitetot na nivnata primena<br />
kako vrz osudenikot poedinec taka i vrz osudeni~kite grupi.<br />
2. SPECIJALIZACIJA, ARHITEKTURA I RE@IM NA<br />
PENITENCIJARNITE USTANOVI<br />
1. Edna od va`nite pretpostavki za ostvaruvawe na tretmanot<br />
na osudenite lica pretstavuva adekvatnata specijalizacija na<br />
593
kazneno-popravnite ustanovi. Sozdavaweto {irok spektar na<br />
ustanovi od poseben vid e edna od primarnite zada~i na sekoja zemja<br />
{to pretendira da go razviva moderniot sistem na izvr{uvaweto na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda 1053) . Kon celosno ostvaruvawe na taa<br />
zada~a se stremi i na{ata dr`ava za{to samo od dovolno razgranet<br />
sistem na specijalizirani ustanovi mo`e da se o~ekuva efikasno<br />
ostvaruvawe na funkcijata na izolacija i prevospituvawe. Specijalizacijata<br />
na kazneno-popravnite ustanovi e, vsu{nost, o`ivotvoruvawe<br />
na idejata na horizontalnata klasifikacija preku sozdavawe<br />
posebni objekti vo koi za razli~ni kategorii na osudenici }e se<br />
primenuvaat istovetni merki na tretman. So ogled deka za ovoj<br />
problem ve}e govorevme 1054) ovde koristime prilika u{te edna{ da go<br />
potencirame negovoto ogromno zna~ewe za ostvaruvawe na penitencijarniot<br />
tretman.<br />
2. Arhitektura na ustanovite e problem {to najneposredno se<br />
nadovrzuva na prethodniot. Dokolku se saka da se obezbedi poseben<br />
tretman za oddelni kategorii osudenici vedna{ stanuva jasno deka toa<br />
mo`e uspe{no da se ostvari dokolku konstrukcijata na tie ustanovi<br />
odnapred e osmislena ili dopolnitelno prilagodena za taa namena.<br />
Toa zna~i deka arhitektonskoto re{enie na ustanovata mora da e<br />
usoglaseno so prioritetnite celi na sovremenata kazna li{uvawe od<br />
sloboda. Ottamu denes se vodi posebna gri`a penitencijarite<br />
ustanovi da bidat proektirani i izgradeni spored normativi {to<br />
obezbeduvaat da se sproveduva ne samo horizontalna tuku i vertikalna<br />
klasifikacija na osudenite so primena na razli~ni merki na tretman<br />
kako i takvo smestuvawe koe spored higienskite uslovi, {iro~inata<br />
na prostorot za rabota, odmor i rekreacija i drugite uslovi<br />
nalikuvaat na onie na sloboda.<br />
Se razbira deka kon ovie barawa treba da bidat priklu~eni i<br />
onie koi proizleguvaat od samata priroda na penitencijarnite<br />
ustanovi. Nesporen fakt e deka pri izgradbata na ustanovata mora da<br />
se vodi smetka za nejzinoto nadvore{no i vnatre{no obezbeduvawe,<br />
odnosno za onie okolnosti {to ovozmo`uvaat lesno sproveduvawe na<br />
redovnite kontroli i intervencii pri naru{uvaweto na redot i<br />
disciplinata, pogolemi neredi i buntovi kako i begstva na osudenite.<br />
Va`nosta na ovie elementi be{e osobeno naglasena vo porane{niot<br />
period koga izvr{uvaweto na kaznata se potpira{e isklu~ivo vrz<br />
idejata na retribucijata. Porane{nite kazneni ustanovi odnadvor<br />
nalikuvaa na ogromni tvrdini, a odvnatre na kafezi potesni duri i od<br />
onie {to za divite `ivotni postoea vo zoolo{kite gradini. Stanuva<br />
zbor za golemi i cvrsti zdanija koi iako bea gradeni u{te od periodot<br />
na klasi~niot (keliski) penitencijaren sistem i denes stojat vrz<br />
svoite temeli i zaradi toa i natamu se koristat vo mnogu zemji vo<br />
svetot. Toa me|utoa, ne zna~i deka zabot na vremeto ne ostavil nikakva<br />
traga vrz niv. Naprotiv, nivniot sumoren izgled, nivnata istro{enost<br />
i lo{iot raspored na prostorot imaat mo{ne negativen odraz vrz<br />
1053)<br />
Vidi: Popovi}, V. op. cit, str. 89-90.<br />
1054)<br />
Vidi go ka`anoto vo naslovot Horizontalna klasifikacija.<br />
594
sproveduvaweto na tretmanot.<br />
Vo sovremeni uslovi koga represijata i obezbeduvaweto go<br />
izgubija nekoga{noto zna~ewe, osobeno kaj poluotvorenite i otvorenite<br />
ustanovi, penolo{koto vnimanie se svrte kon rekonstrukcija na<br />
starite i izgradba na novi ustanovi. Vakavata orientacija koja e<br />
prisutna i vo na{ata zemja be{e pottiknata od me|unarodnite sobiri<br />
na koi se uvide zna~eweto na arhitekturata na ustanovite. Za ova<br />
pra{awe be{e raspravano od strana na me|unarodnata komisija za<br />
kazneni zavodi, sekcijata za op{testvena odbrana na ON i drugi<br />
me|unarodni institucii i tela 1055) kade be{e uka`ano na potrebata da<br />
se vodi posebna gri`a za kapacitetot na ustanovite, za prilagoduvaweto<br />
na vnatre{niot prostor za potrebite na nastavata,<br />
rabotnoto anga`irawe, primenata na metodite na grupno postapuvawe,<br />
odmorot i rekreacijata, za izgledot na ustanovite i za nivnata<br />
lokacija. Ottoga{ arhitektonskite re{enija na ustanovite stanaa<br />
va`en element {to go privlekuva vnimanieto na niza avtori i<br />
prakti~nite usilbi.<br />
Vo soglasnost so tie tendenci vo poslednive triesetina godini<br />
dominira sfa}aweto deka samo so izgradba na pomali zatvori<br />
nameneti za populacija od 500-600 osudenici mo`e uspe{no da im se<br />
izleze vo presret na terapeutskite barawa. Opravdanosta na ovoj stav<br />
se brani so argumentacijata deka samo vo pomalite ustanovi mo`e da<br />
se obezbedi podobro zapoznavawe na li~nosta na osudenikot, kontrola<br />
i sledewe na negovoto povedenie i primena na posebni<br />
individualizirani poedine~ni i grupni merki na tretman {to nema da<br />
bidat obezvredneti od pogubnoto dejstvuvawe na odnosite {to se<br />
sozdavaat vo zatvorskata zaednica.<br />
Vo natamo{noto dobli`uvawe na arhitekturata na ustanovite<br />
do prevospitnite funkcii na kaznata se izdvoija i niza drugi sugestii<br />
i nasoki. Po sestranato prou~uvawe na nivnoto teoretsko zna~ewe i<br />
neposredna verifikacija vo praktikata, golem del od ovie nasoki<br />
dobija zna~ewe na rakovodni na~ela od koi vo idnina ne treba da ima<br />
pogolemi otstapuvawa. Sumiraj}i gi ovie na~ela spored nivnata<br />
va`nost poznatiot penolog Lopez-Rej istaknuva deka pri izgradbata<br />
na sekoja ustanova mora vo prv red da se vodi smetka za toa da slu`i za<br />
podolgo vreme. Vtoroto na~elo se odnesuva na sozdavaweto uslovi za<br />
transformacija na ve}e izgradenite objekti kako bi mo`ele po<br />
potreba da poslu`at za prestoj i tretman na drugi kategorii<br />
osudenici. Tretoto na~elo go afirmira baraweto za takvi<br />
arhitektonski re{enija {to bez pogolemi problemi dopolnitelno bi<br />
mo`ele da se pro{irat vo pogled na smestuva~kite kapaciteti.<br />
^etvrtoto na~elo e naso~eno kon potrebata da se obezbedi soodveten<br />
prostor me|u objektite (zgradi) i dovolno slobodni povr{ini okolu<br />
tie objekti. Vo vrska so poslednoto preovladuva misleweto deka<br />
srazmerot me|u objektite i slobodnite povr{ini treba da iznesuva 3:1<br />
vo korist na slobodniot prostor koj treba da slu`i za pro{etki,<br />
1055)<br />
Vidi: Milutinovi}, M. op. cti, str. 200.<br />
595
ekreacija na osudenite i vr{ewe drugi dejnosti i komunikacii.<br />
Petoto na~elo sugerira smestuva~kite edinci da bidat od<br />
pavilionski vid, da ne nadminuvaat pove}e od dva kata vo viso~ina i<br />
da bidat rasporedeni vo krug. I najposle, {estoto na~elo se odnesuva<br />
na postigaweto opredelen standard vo pogled na proektiraweto na<br />
sobite za spiewe. Ovde se istaknuva deka sobite nameneti za spiewe<br />
treba da bidat prilagodeni za smestuvawe na 4-6 osudenici so toa {to<br />
zadol`itelno treba da ima i sobi za poedinci 1056) .<br />
Poseben problem naporedno svrzan so arhitekturata na<br />
ustanovite pretstavuva i utvrduvaweto na nivnata lokacija. Vo toj<br />
pogled vo minatoto be{e dosta izrazena zabludata deka penitencijarnite<br />
ustanovi treba da se nao|aat {to podaleku od naselenite<br />
mesta. Toa se opredeluva{e so pogolemata bezbednost na ustanovata i<br />
okolnoto naselenie od populacijata {to e smestena vo nea.<br />
Pogolemata oddale~enost na ustanovata od naselenite mesta me|utoa,<br />
ima niza negativni strani. Osnovniot nedostatok se sostoi vo toa {to<br />
takvata ustanova se sudruva so problemot na snabduvaweto so<br />
elektri~na energija, hrana, voda i so ogranizacija na zdravstvenata<br />
slu`ba. Sledniot problem e povrzan so doa|aweto i odeweto od rabota<br />
na penitetncijarniot personal, na koj poradi oddale~nosta na<br />
ustanovata ne mu ostanuva vreme za privaten `ivot. Izgradbata na<br />
stanovi za ovie lica vo neposredna blizina na ustanovata ne e nikakvo<br />
re{enie za{to, nivnata izolacija od svetot doveduva do gubewe na<br />
interesot za penalnata rabota. Oddale~enosta na ustanovata<br />
pretstavuva poseben problem i za prevospituvaweto na osudenite,<br />
za{to tie ne samo {to se ~uvstvuvaat deka se maksimalno izolirana,<br />
tuku realno se staveni vo situacija da koristat pomalku pogodnosti i<br />
pomal broj poseti od strana na svoite bliski. So oged na lo{ite<br />
soobra}ajni vrski vo nekoi od tie ustanovi i korespondencijata na<br />
osudenite e svedena na minimum. Golem problem vo ovie ustanovi<br />
pretstavuva i obezbeduvaweto na industriska rabota za osudenite.<br />
Od gornite pri~ini vo sovremenata penolo{ka teorija se<br />
prepora~uva lokacijata na ustanovata bez razlika na nejziniot vid da<br />
bide opredelena 20 do 30 km. od nekoe gradsko podra~je. Pritoa treba<br />
da se vodi posebna gri`a za smerot vo koj gradot ima tendencija da se<br />
pro{iruva za{to za kratko vreme mo`e da se slu~i ustanovata da se<br />
vklopi vo samiot grad 1057) .<br />
3. Pod poimot re`im na penitencijarnite ustanovi se<br />
podrazbira sistem na pravila i merki so koi precizno e organiziran<br />
sevkupniot `ivot i odnosite vo ustanovata. Re`imot e, vsu{nost,<br />
normativniot sistem so koj e regulirano ostvaruvaweto na sigurnosta<br />
vo ustanovata, smestuvaweto i rasporedot na dnevnite aktivnosti na<br />
osudenite, nivnite prava i dol`nosti i mehanizmite na nivnoto<br />
ostvaruvawe kako i ograniziraweto na procesot na prevospitniot<br />
1056)<br />
Vidi: Lopez-Rey, M. Klasifikacija, karakter i konstrukcija kaznenih zavoda, Izbor,<br />
Zagreb, 1962/6, str. 628-630.<br />
1057)<br />
Ibid, str. 630.<br />
596
tretman.<br />
Od vakvata opredelba na re`imot vedna{ stanuva jasno deka se<br />
raboti za poim {to ne mo`e isklu~ivo da se povrze so represivniot<br />
prizvuk {to vo sebe go sodr`i, so nekakov strog na~in na vladeewe i<br />
prisilba od strana na zatvorskata administracija naso~ena isklu~ivo<br />
kon postignuvawe na pravdata. Toa proizleguva ottamu {to glavnata<br />
intencija na moderniot sistem na izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe<br />
od sloboda e resocijalizacijata koja {to ne mo`e da se postigne so<br />
primena na eden premnogu krut re`im, so re`im {to go pravi<br />
nesnosliv `ivotot vo ustanovata i ottamu mu protivre~i na<br />
postavenite celi. Ottamu i re`imot na ustanovata se javuva kako<br />
zna~ajna pretpostavka za ostvaruvawe na tretmanot i za nego treba da<br />
se vodi posebna gri`a.<br />
Penolo{koto zna~ewe na adekvatno postaveniot re`im, na<br />
pravilnoto deluvawe na opredelen vnatre{en poredok vo ustanovata<br />
proizleguva ottamu {to negovoto po~ituvawe se javuva kako bitno<br />
oli~enie na kaznata no, i kako neizostaven uslov za normalno<br />
funkcionirawe i primenata na merkite na tretman. Od tie pri~ini e<br />
va`no negovoto usoglasuvawe so vidot na ustanovata i karakterstikite<br />
na li~nosta na osudenicite {to vo nea prestojuvaat. Toa zna~i<br />
deka vo site ustanovi ne mo`e nitu treba da postoi ist re`im tuku<br />
treba da se stremi kon negovo prilagoduvawe sprema navedenite<br />
okolnosti i zadovoluvawe na potrebata za naglasuvawe na<br />
retributivniot ili prevospitniot efekt na kaznata. Pra{aweto na<br />
re`imot e elasti~na kategorija {to ne trpi an blok re{enija vo prv<br />
red ottamu {to vo nego e prisutna mo`nosta za nivelacija na pravdata<br />
vo tekot na izvr{uvaweto na kaznata. Vo taa smisla nema ni{to<br />
nelogi~no ako vo ustanovite od zatvoren vid ili vo onie nameneti za<br />
posebni kategorii na osudenici (za pove}ekratni povratnici, na<br />
primer) e ne{to pove}e naglasena strogosta na re`imot, i obratno,<br />
ako vo ustanovite od poluotvoren i otvoren vid toj re`im e poblag<br />
ili isklu~itelno blag. So drugi zborovi re`imot ~estopati mora da<br />
bide element {to treba da se po~uvstvuva, a ne samo blagoprijatno<br />
sredstvo za sozdavawe pozitivni naviki i pouspe{uvawe na<br />
postavenite prevospitni zada~i.<br />
Vo penolo{kata praktika e voobi~aeno samo eden mal del od<br />
normativata so koja se regulira redot, polo`bata, odnosite i<br />
povedenieto na osudenite vo ustanovata da bide opfaten so ZIS.<br />
Prete`niot del od normite e pomesten vo ku}nite redovi i drugite<br />
podzakonski akti. Vakvata praktika e prifatliva za{to e vo<br />
soglasnost so ona {to so re`imot treba da se postigne. Vakvata<br />
praktika me|utoa, obvrzuva na eden povnimatelen odnos kon ova<br />
pra{awe, za{to ~esto se slu~uva ku}nite redovi da se pravat spored<br />
eden ist terk i vo ni{to da ne se razlikuvaat od ustanova do ustanova.<br />
Ottamu se slu~uva za sosema razli~ni kategorii na osudenici, za koi e<br />
odreden razli~en tretman, da va`at isti pravila na `ivot i<br />
odnesuvawe {to se razbira ne e ni oddaleku vo soglasnost so ona {to<br />
od izdr`uvaweto na kaznata se o~ekuva.<br />
Na krajot od ovie razgleduvawa ne mo`eme a da ne naglasime<br />
597
deka vo vrska so specijalizacijata, arhitekturata i re`imot na<br />
penitencijarnite ustanovi sÒ u{te postojat niza nedore~enosti i<br />
te{kotii {to go sopiraat celosniot uspeh vo nivnoto re{avawe.<br />
Ovde postojat ne samo ekonomski, op{testveni i politi~ki problemi<br />
tuku i nedovolno potkrepeni teoretski razmisluvawa {to samo<br />
dopolnitelno go uslo`uvaat iznao|aweto na vistinskite nasoki. Taka<br />
na primer i pokraj eklatantnata apsurdnost i natamu egzistiraat<br />
mislewata deka ustanovite so pogolem kapacitet mo`at najdobro da<br />
odgovaraat na barawata na tretmanot. Tuka e prisuten i stavot deka<br />
strogiot re`im e pogodno sredstvo za anulirawe na nepovolnite<br />
psihi~ki reakcii na osudenite koi proizleguvaat od razni deprivacii<br />
i ograni~uvawa vo ustanovite 1058) . Vo vakvite razmisluvawa neuspe{no<br />
e sokriena podr{kata na izlitenite principi: "^ivija so ~ivija se<br />
izbiva" i "principot na pogolema bolka" so koi ne bi smeelo da se<br />
rakovodi ni eden avtor {to makar i malku vodi smetka za serioznosta<br />
na naukata.<br />
3. VNATRE[NA ORGANIZACIJA NA KAZNENO-POPRAVNITE USTANOVI<br />
Za uspe{no ostvaruvawe na tretmanot vo kazneno-popravnite<br />
ustanovi od posebna va`nost e nivnata adekvatna vnatre{na<br />
organizacija. Ottamu i na ova pra{awe mu se posvetuva golemo<br />
vnimanie vo penolo{kata terija i praktika. Vnatre{nata organizacija<br />
na ustanovata ne pretstavuva ni{to drugo, tuku normativno<br />
struktuirawe na rabotnite mesta i slu`bi neophodni za ostvaruvawe<br />
na celite na izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda. Na toj<br />
na~in se sozdava sistem na polo`bi i ulogi {to slu`at za<br />
sproveduvawe vo `ivot na predvidenite zada~i. A so ogled na toa deka<br />
tretmanot e edna od prioritetnite zada~i, organizacijata na<br />
ustanovata vo prv red zavisi od taa okolnost no, i od drugi faktori<br />
kako {to se: vidot i goleminata na ustanovata, karakteristikite na<br />
osudeni~kata populacija i sl. Ottamu e sosema razbirlivo deka vo<br />
ustanovata so pogolem kapacitet }e ima pogolem broj vraboteni<br />
slu`benici i poslo`ena vnatre{na organizacija odo{to, da re~eme,<br />
vo eden pomal zatvor. Opredeleni razliki vo ovoj pogled se nu`ni i<br />
me|u ustanovite od op{t vid i posebnite ustanovi kako i me|u onie od<br />
zatvoren, poluotvoren i otvoren vid. Ona {to me|utoa, kako<br />
neophoden minimum vo polged na vnatre{nata organizacija e<br />
predvideno so ZIS, e deka vo sekoja ustanova mora da ima: a) direktor<br />
na ustanovata i b) posebni slu`bi na ustanovata.<br />
a) Direktor na ustanovata<br />
Na vrvot na struktuiranite polo`bi na kazneno popravnite<br />
ustanovi se nao|a direktor. Ulogata na direktorot se sostoi vo toa da<br />
1058)<br />
Taka: Milutinovi}, M. op. cit, str. 105.<br />
598
akovodi so rabotata na ustanovata, da ja pretstavuva ustanovata, da ja<br />
obezbedi primenata na zakonot i drugite pravni propisi vo vrska so<br />
izvr{uvaweto na kaznata, da donesuva akti za koi e ovlasten, da<br />
prezema ogranizacioni i drugi aktivnosti za pravilno sproveduvawe<br />
na procesot na prevospituvaweto i ostvaruvaweto na pravata i<br />
dol`nostite kako na osudenite lica taka i na vrabotenite<br />
slu`benici vo ustanovata. Negovata odgovorna funkcija ne se<br />
iscrpuva so toa. Zada~ite na direktorot kako {to pravilno<br />
zabele`uva Popovi} 1059) , ne se sveduvaat samo na obi~no upravuvawe,<br />
tuku i na negova dol`nost vo celost da se anga`ira ne samo vrz<br />
sproveduvaweto vo `ivot na sovremeniot penitencijaren sistem, tuku<br />
i vrz negovoto unapreduvawe i modificirawe.<br />
Direktorot na ustanovata e li~no odgovoren za zakonito,<br />
pravilno i navremeno izvr{uvawe na funkciite na ustanovata.<br />
Ottamu od nego se bara da ima visoka {kolska podgotovka i da<br />
poseduva rabotno iskustvo od najmalku 5 godina vo oblasta na<br />
izvr{uvaweto na sankciite ili na srodni raboti. Pokraj potrebnata<br />
stru~nost i rabotno iskustvo od nego se bara da poseduva i visoki<br />
moralni kvaliteti, odnosno da se raboti za li~nost {to se<br />
karakterizira so humanost i pravi~nost vo odnesuvaweto.<br />
Vo kazneno-popravnite ustanovi pokraj direktorot mo`e da<br />
ima i zamenik koj vo negovo otsustvo go zamenuva vo rabotite {to toj<br />
}e mu gi opredeli. Vo ovie ustanovi mo`e da ima i eden ili pove}e<br />
rakovoditeli koi se specijalizairaat za vr{ewe na raboti osobeno od<br />
oblasta na bezbednosta, prevospituvaweto i vodeweto na stopanskata<br />
dejnost.<br />
Direktorot i negoviot zamenik gi imenuva Vladata na<br />
Republika Makedonija po predlog na ministerot za pravda za vreme od<br />
4 godini. Po istekot na ovoj rok tie mo`at da bidat razre{eni ili<br />
povtorno imenuvani na taa polo`ba za ist period. Brojot na<br />
povtornite imenuvawa ne e ograni~en.<br />
b) Posebni slu`bi na ustanovata<br />
Za uspe{no funkcionirawe na kazneno-popravnata ustanova i<br />
ostvaruvaweto na celite na kaznata neophodno e i formirawe na<br />
oddelni slu`bi. Brojot na tie slu`bi i nivniot sostav isto taka<br />
zavisat od vidot i kapacitetot na ustanovata i strukurata na<br />
osudeni~kata populacija. Ottamu e nelogi~no vo pomalite zatvori da<br />
bidat organizirani site slu`bi ~ii optimalen sostav spored<br />
teorijata se sveduva na: slu`ba za opservacija, klasifikacija i<br />
opredeluvawe na tretmanot, slu`ba za prevospituvawe, slu`ba za<br />
obezbeduvawe, stopanska-instuktorska slu`ba, zdravstvena slu`ba i<br />
izvr{no-upravna i finansiska slu`ba.<br />
Slu`bata za opservacija, klasifikacija i opredeluvawe na<br />
tretmanot ja so~inuvaat stru~wacite od primenoto oddelenie na<br />
1059)<br />
Popovi}, V. op. cit, str. 105.<br />
599
ustanovite vo koi e mo`no nivno organizirawe. Za niv va`i seto ona<br />
{to vo toj pogled be{e ponapred ka`ano.<br />
Slu`bata za prevospituvawe e neophodna vo sekoja kaznenopopravna<br />
ustanova. Taa se formira zaradi organizirawe na prevospitniot<br />
proces i koordinirawe na rabotite na prevospituvaweto. Vo<br />
nejziniot sostav formalno se pomesteni samo vospituva~ite koi<br />
mo`at da se javat i kako nastavnici, referenti za kultura i sport,<br />
bibiliotekar i sl. Me|utoa, spored svojot neposreden pridones vo<br />
prevospitniot proces ovde mo`at da se pomestat i site drugi<br />
penitencijarni stru~waci koi u~estvuvaat vo sproveduvaweto na<br />
oddelni merki na individualen i grupen tretman. Ottamu ovaa slu`ba<br />
ne smee da se posmatra kako kruta i zatvorena kategorija {to celosno<br />
se iscrpuva preku ulogata na vospituva~ite. Vo prilog na toa dovolno<br />
govorevme obrazlo`uvaj}i gi funkciite na oddelni kategorii<br />
penitencijarni rabotnici. Va`no e me|utoa, ovde da se naglasi deka so<br />
ogled na zacrtanite zada~i ovaa slu`ba ima posebna pozicija vo sekoja<br />
ustanova i zatoa so pravo ñ se posvetuva posebno vnimanie. Va`no e da<br />
se naglasi i toa deka vo onie ustanovi kade ne postojat slu`bi za<br />
opservacija, klasifikacija i opredeluvawe na tretmanot nivnata<br />
funkcija e apsorbirana od strana na slu`bata za prevospituvawe.<br />
Slu`bata za obezbeduvawe se organizira zaradi postignuvawe<br />
na sigurnost na ustanovata, odr`uvaweto na vnatre{niot red i<br />
disciplina i sproveduvaweto na osudenite. Rabotite na obezbeduvaweto<br />
gi vr{at nadzornici koi neposredno mu se podredeni na<br />
direktorot na ustanovata. Za ostvaruvaweto na zada~ite na ovaa<br />
slu`ba postojat posebni pravila na slu`bata, posebna obuka i<br />
posebni zvawa: nadzornici, komandiri i zapovednici. Vo sovremeni<br />
uslovi nivnata uloga dobiva na zna~ewe so ogled na toa {to i na<br />
pripadnicite na slu`bata na obezbeduvawe se pove}e im se doveruvaat<br />
prevospitnite zada~i.<br />
Stopansko instruktorskata slu`ba se gri`i za organizacijata<br />
i raboteweto na posebnite organizacii i edinici so stopanskata<br />
dejnost, za organizacijata i rabotata na osudenite lica nadvor od<br />
posebnite organizacii i edinici, za organizacijata i sproveduvaweto<br />
na stru~noto osposobuvawe na osudenite lica na rabotnoto mesto vo<br />
posebnite organizacii i edinici i nadvor od niv, kako i za vr{ewe<br />
drugi raboti opredeleni so zakon i drugi propisi doneseni vrz osnova<br />
na zakon.<br />
Zdravstvenata slu`ba se organizira zaradi vr{ewe na<br />
zdravstvena za{tita, sproveduvawe na higienski merki i kontrola na<br />
ishranata i vodata za piewe vo soglasnost so propisite. Zada~ite na<br />
zdravstvenata slu`ba gi vr{at lekari i drugi zdravstveni rabotnici<br />
so zavr{eno visoko, odnosno vi{e obrazovanie. Za izvr{uvawe na<br />
ovie zada~i postojat objekti za bolni~ko i ambulantsko lekuvawe vo<br />
kazneno-popravnite ustanovi i vo zavisnost od nivnata golemina i<br />
konkretnite potrebi.<br />
Izvr{no-upravnata i finansiskata slu`ba se organizira za<br />
sproveduvawe na izvr{nite, upravnite, pravnite i finansiskite<br />
raboti i za davawe pravna pomo{ na osudenite lica. Rabotite od<br />
600
delokrugot na ovie slu`bi gi vr{at pravnici, ekonomisti, knigovoditeli,<br />
smetkovoditeli i blagajnici, statisti~ari i sl.<br />
So op{t akt na ustanovata mo`e da se opredeli so sekoja od<br />
ovie slu`bi oddelno ili so pove}e od niv istovremeno da rakovodi<br />
zamenikot na direktorot ili drug poseben rakovoditel na slu`bata.<br />
Za uspe{no ostvaruvawe na zada~ite postaveni pred ovie<br />
slu`bi e osobeno va`no nivnoto ekipirawe so potrebniot broj kadri<br />
od soodvetnata struka. Formalniot sistem na sekoja ustanova mo`e<br />
skladno da funkcionira ako brojot i stru~nosta, odnosno znaewata i<br />
sposobnostite na licata {to go so~inuvaat toj sistem sekoga{ e vo<br />
soobraznost so zna~eweto na postavenite zada~i. Vo taa smisla<br />
problemot na kadrovskata politika vo ovie ustanovi nu`no se javuva<br />
vo povrzanost so funkcioniraweto na ovie slu`bi kako pra{awe {to<br />
nikoga{ ne ja gubi svojata aktuelnost. Za ovoj probelem be{e<br />
raspravano na pove}e me|unarodni sobiri na koi cvrsto se zastana na<br />
stojali{te deka penitencijarniot personal treba da raspolaga ne<br />
samo so op{ti i so specijalni znaewa od oblasta na pedagogijata,<br />
andragogijata i penologijata, tuku i so osnovni znaewa od sociologijata,<br />
kriminologijata, kriminalnata politika, krivi~noto pravo,<br />
psihologijata, psihijatrijata i drugite humanitarni nauki.<br />
Usvoenite znaewa me|utoa, ne se dovolna garancija za nivna<br />
efikasna rabota vrz planot na tretmanot i resocijalizacijata na<br />
osudenite lica ako ovie stru~waci ne raspolagaat i so potrebnite<br />
li~ni kvaliteti, `elba za rabota i human odnos kon svojot poziv. I od<br />
najdobro koncipiraniot penitencijaren sistem {to se bazira samo vrz<br />
stru~nosta, a ne i vrz moralnite i drugite vrednosti na poedinecot,<br />
vrz negovata ~esnost, vistinoqubivost, pravi~nost i nepristrasnost<br />
ne mo`at da se o~ekuvaat zadovolitelni prakti~ni rezultati.<br />
Rabotata vrz ostvaruvaweto na suptilnite zada~i na tretmanot ne<br />
trpi bilo kakvo apriorno potpirawe vrz prisilbata i avtoritetot<br />
{to se zasnova na polo`bata vo formalniot sistem. Za istrajuvawe<br />
vrz planot na resocijalizaciijata so pomo{ na anga`iraweto na<br />
voljata i sopstvenite sili na osudenikot potrebni se takvi kontakti<br />
{to postojano }e se gradat vo duhot na tolerantnost i razbirawe.<br />
Takviot kontakt mo`e da go obezbedi samo penitencijarniot stru~wak<br />
{to poseduva pozitivni ~ove~ki svojstva koj vo svoeto povedenie<br />
ednovremeno se rakovodi pravilata na iskustveno akceptiranite<br />
znaewa. Dr`eweto vrz {abloni, rutinskoto prio|awe kon problemite<br />
i stereotipnosta vo nivnoto odnesuvawe mo`at samo bezgrani~no da gi<br />
oddale~at osudenite od zatvorskiot personal i da sozdadat odioznost<br />
{to nepovratno ja ru{i verbata vo prevospitniot model na kaznata.<br />
Ottamu se izvlekuva i vo taa smisla treba da se tolkuva zna~eweto na<br />
povrzanosta na vnatre{nata organizacija na penitencijarnite<br />
ustanovi i nivnata kadrovska ekipiranost.<br />
4. PSIHOSOCIJALNI ASPEKTI NA ZATVORSKATA ZAEDNICA<br />
Osnovnata cel na site merki na tretman se sostoi vo toa da se<br />
601
vlijae vrz osudenite lica zaradi sozdavawe uslovi za nivno sopstveno<br />
sudirawe so svoite li~ni problemi od {to }e proizleze razre{uvawe<br />
na nivnite raznovidni tenzii i konflikti, emocionalni pre~ki,<br />
promena na nivnite naviki, stavovi i vrednosti, zamena na<br />
mehanizmite na reakcijata na frustraciite no, i onevozmo`uvawe na<br />
javuvaweto na takvi pre~ki sudiri i napnatosti {to mo`at da bidat<br />
plod na zatvorskite uslovi, odnosno na deluvaweto na zatvorskiot<br />
op{testven sistem. Od primenata na ovie merki se o~ekuva kaj<br />
osudenicite da se razvie odgovornost za svoeto minato i idno<br />
povedenie preku razbiraweto deka za nivnite negativni motivacii,<br />
intrapsihi~ki konflikti i za nivnata op{testvena polo`ba ne se<br />
vinovni samo drugi (op{testvoto) kako {to toa ~esto si go<br />
prestavuvaat, tuku i samite tie, nivnite negativni karakteristiki,<br />
otsustvoto na odgovornost, tolerancija i socijalno razbirawe.<br />
Nakratko, zada~ata na vakvite tretmani e otstranuvawe, odnosno<br />
korekcija na onie pre~ki na li~nosta {to go determinirale nejzinoto<br />
kriminalno povedenie kako i onevozmo`uvawe neurotski i drugi<br />
simptomi {to kako plod na odnosite vo zatvorskata zaednica bi go<br />
truele i onevozmo`uvale nivnoto uspe{no prevospituvawe.<br />
Zatvorskata zaednica 1060) ja karakteriziraat niza elementi ~ie<br />
{to nabrojuvawe ovozmo`uva ednovremeno sogleduvawe na nejziniot<br />
poim. Taa e zaednica na osudenici sfatena kako izolirana, dinami~na<br />
i edinstvena op{testvena sredina vo koja `iveat ovie lica, stapuvaat<br />
vo op{testveni odnosi, zazemaat opredeleni polo`bi i prifa}aat<br />
razli~ni ulogi i doa|aat vo me|usebni sudiri i sudiri so<br />
penitencijarniot personal. Stanuva zbor za ve{ta~ki sozdadena<br />
zaednica na lu|e {to gi povrzuva ista cel - prevospituvaweto i<br />
primena na sistem na propi{ani merki i aktivnosti za negovoto<br />
ostvaruvawe. Za ovaa zaednica e specifi~no i toa {to se raboti za<br />
golem broj na lu|e koi me|usebno se razlikuvaat spored niza li~ni i<br />
socijalni obele`ja no, poradi toa {to se nao|aat vo ista situacija<br />
nu`no stapuvaat vo interakcii {to se slu~uvaat vo ograni~en prostor<br />
vo koj sekoj poedinec e izlo`en na brojni deprivacii (li{uvawa) i<br />
ograni~uvawa {to mu se nametnati od strana na formalniot sistem.<br />
Vo takvi uslovi `ivotot e obremenet so niza neprijatnosti<br />
(neugodnosti, tegobi, maki, stradawa) od psiholo{ka priroda i<br />
imperativot da se prifati poseben mehanizam na reakcija i poseben<br />
sistem na vrednosti, normi i kulturni obrasci na povedenie zaradi<br />
ubla`uvawe na tie neprijanosti.<br />
Zaedni~ki imenitel na site ovie elementi se sostoi vo nivnata<br />
mo} da go podrivaat normalniot proces na prevospituvaweto vo<br />
ustanovata. Ottamu vo pristapot kon efikasnoto ostvaruvawe na<br />
tretmanot mora da se vodi smetka za psihosocijalnite aspekti i<br />
1060)<br />
Vo penolo{kite istra`uvawa {to se zanimavaat so ovoj problem zatvorskata<br />
zaednica se ozna~uva i so terminite: zatvorska kultura, zatvorski op{testven sistem,<br />
zatvorsko op{testvo, neformalna op{testvena organizacija na zatvorot,<br />
op{testvena organizacija, neformalni aspekti na op{testvenata struktura na<br />
zatvorot. Vidi: [padije-D`ini~, Zatvoreni~ko dru{tvo, IKSI, Beograd, 1973, str. 35.<br />
602
vlijania i nivnoto zna~ewe kako edna od su{testvenite pretpostavki<br />
za vrednuvawe na konceptot na resocijalizacijata.<br />
Vo soglasnost so toa ovde imam namera nakratko da se zadr`am<br />
samo vrz onie problemi koi pretstavuvaat glavna referenca za<br />
vistinski uvid vo psihosocijalnite aspekti na zatvorskata zaednica.<br />
Toa se problemite na: 1. zatvorskite neprijatnosti, 2.<br />
prilagoduvaweto na zatvorskata situacija i 3. negativnoto vlijanie<br />
na zatvorskata kultura.<br />
a) Zatvorskite neprijatnosti<br />
Zatvorskite neprijatnosti se niza intrapsihi~ki tegobi {to<br />
go kompliciraat normalnoto funkcionirawe na psihi~kite procesi<br />
na poedinecot. Toa se razli~ni ma~ni du{evni situacii {to<br />
negativno se odrazuvaat vrz li~nosta na osudenikot, a ottamu i vrz<br />
negovoto prevospituvawe. Nivnoto javuvawe e posledica na dejstvoto<br />
na razni deprivacii i ograni~uvawa {to pomalku ili pove}e se<br />
prisutni vo site penitencijarni ustanovi. Me|u niv se izdvojuvaat: aa)<br />
deprivacijata na slobodata, ab) deprivacijata na avtonomijata, av)<br />
deprivacijata na sigurnosta, ag) deprivacijata na materijalnite dobra<br />
i uslugi i ad) deprivacija na heteroseksualnite odnosi.<br />
Pred da premineme kon objasnuvawe na nivnoto konkretno<br />
zna~ewe vo penitencijarnata praktika sakame da podvle~eme deka<br />
deprivaciite i ograni~uvawata ne se isto {to i samite neprijatnosti<br />
kako {to toa obi~no se tvrdi od nekoi avtori 1061) tuku samo pri~ini za<br />
nivnoto javuvawe. Deprivaciite i ograni~uvawata se samo krajnata<br />
alka vo kauzalniot sinxir {to vodi kon opredeleno obezvrednuvawe<br />
na tretmanot. Ona {to e neposredna pri~nina za toa se tokmu<br />
zatvorskite neprijatnosti - psihi~ki posledici {to proizleguvaat od<br />
deprivaciite i potem so razli~en intenzitet se manifestiraat kaj<br />
osudenicite.<br />
aa) Deprivacijata na slobodata e takvo li{uvawe koe ne zna~i<br />
samo fizi~ko oddeluvawe na osudenikot od prostorot i lu|eto {to go<br />
so~inuvaat nadvore{niot svet i ograni~uvawe na negovoto dvi`ewe<br />
vo ramkite na ustanovata. Li{uvaweto od sloboda zna~i mnogu pove}e<br />
od toa za{to povlekuva i psihi~ka izolacija. So li{uvaweto od<br />
sloboda na osudenikot mu se ograni~uvaat emocionalnite vrski so<br />
semejstvoto, rodninite i prijatelite, vr{eweto na op{testvenite<br />
aktivnosti, slobodnoto izrazuvawe na voljata i negoviot<br />
intelektualen potencijal i jasno mu se poka`uva deka makar<br />
privremeno e moralno otfrlen od slobodnata zaednica. Nakratko,<br />
li{uvaweto od sloboda zna~i sredba so svetot na fizi~ka i duhovna<br />
izolacija, sredba so eden nov na~in na `ivot koj ostava negativni<br />
posledici vrz li~nosta na osudenikot.<br />
Soznanieto deka se doa|a vo nova sredina vo koja }e mora da se<br />
1061)<br />
Taka na primer: Kosevski, M. Psihosocijalna analiza zatvorske situacije - problem<br />
kriminalizacije osu|enih, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1976/1, str. 22.<br />
603
pomine odreden period od `ivotot kaj mnogu osudenici predizvikuva<br />
neugodnosti vo vid na "psiholo{ki {ok", odnosno emocionalna<br />
napnatost i strav. Prviot dopir so izolacijata osobeno kaj primarnite<br />
delinkventi, kaj storitelite na krivi~ni dela od nebri`nost,<br />
slu~ajnite delinkventi i sl. gi sopira aktivnostite i individualnosta<br />
{to dotoga{ mo`ela da se pojavi. So toa nu`no e povrzano<br />
javuvaweto na smalen interes za nastanite, stradawe zaradi izgubeniot<br />
identitet, malodu{nost i drugi formi na poti{tenost i<br />
depresivno raspolo`enie.<br />
Re{enieto za ovie neprijatnosti se nao|a vo pogolemoto<br />
svrtuvawe kon otvorenite i poluotvorenite ustanovi, po{irokoto<br />
koristewe na neposrednite i posrednite kontakti na osudenite lica<br />
so nadvore{niot svet i koristeweto drugi merki {to vodat kon<br />
normalizacija na `ivotot na sloboda.<br />
ab) Deprivacijata na avtonomijata e sodr`ana vo<br />
nastojuvaweto do maksimum da se normira i kontrolira statusot i<br />
povedenieto na osudenikot. Vo penitencijarnite ustanovi negovata<br />
polo`ba e opredelena od neformalniot sistem. So vleguvaweto vo<br />
ustanovata se vr{i negovo potstri`uvawe, fotografirawe, mu se<br />
dodeluva posebna obleka i na drug na~in mu se odzemaat brojni oble`ja<br />
so koi dotoga{ se razlikuval od drugite. Vo nekoi dr`avi osudenikot<br />
sÒ u{te dobiva broj {to mu go zamenuva imeto i prezimeto pri<br />
identifikacijata. Na toj na~in se doveduva vo situacija da gi trpi<br />
statusnite ograni~uvawa bez mo`nost da se vlijae vrz nivnoto<br />
menuvawe. Vrz pravilata i simbolite {to ja odreduvaat negovata<br />
statusna degradacija nu`no se nadovrzuva i dejstvoto na iznudeniot<br />
na~in na odnesuvawe. Vo penitencijarnite ustanovi povedenieto na<br />
osudenite e re~isi do vlakno odnapred opredeleno taka {to na<br />
osudenikot ne mu preostanuva mo`nost za bilo kakov izbor {to }e<br />
bide vo sprotivnost so "zatvorskiot bon-ton". Nemu jasno mu e<br />
predo~eno ne samo {to mo`e, tuku i na koj na~in edinstveno treba<br />
ne{to da se pravi i prezema. Zatvorskiot re`im ednostavno go<br />
prisiluva kon sekojdnevno povtoruvawe na opredeleni {abloni vo<br />
odnesuvaweto. Stereotipnosta na takvoto odnesuvawe najdobro se<br />
zabele`uva preku na~inot na zastanuvawe, pozdravuvawe, obra}awe<br />
kon upravata kako i striktnoto izvr{uvawe na drugi barawa i<br />
naredbi so izrazito ceremonijalen karakter.<br />
Navedenite li{uvawa i ograni~uvawa ja ruiniraat avtonomijata<br />
na li~nosta. Osudenikot se pretvora vo bespomo{no su{testvo<br />
{to na odredena komanda treba brzo i precizno da reagira. Od nego ne<br />
se bara da misli tuku bez pogovor da izvr{uva. Toa go uni{tuva<br />
negoviot identitet, negovoto sopstveno ""Jas"", go slabee negoviot<br />
intelekt i go sveduva na infantilno ramni{e {to izrazito te{ko se<br />
do`ivuva. Takvata sostojba kaj osudenikot predizvikuva ~uvstvo deka e<br />
degradiran i otfrlen i potreba i samiot da gi otfrli onie {to go<br />
simboliziraat negovoto otfrlawe. Izgubeniot status na normalen<br />
~ovek i monotoniot `ivot izrazen niz ednoli~noto povedenie vodat<br />
kon odumirawe (mortifikacija) na negovata li~nost i kon drugi<br />
neprijatnosti od koi te{ko se nao|a samostoen i pravilen izlez.<br />
604
Re{enieto {to vodi kon ubla`uvawe na ovie neprijatnosti e<br />
vo postavuvaweto poelasti~en zatvorski re`im so ~ija pomo{ treba<br />
da se kanalizira dejstvoto na deprivacijata, a potem da se pridobie<br />
osudenikot za ostvaruvawe na celite na prevospituvaweto. Osudenikot<br />
navreme }e se trgne od pregratkite {to vo najte{kite momenti mu<br />
se nudat od strana na neformalniot sistem, dokolku pokraj usilbite<br />
vo pogled na liberalizacijata na re`imot se prezemat i site drugi<br />
~ekori {to vodat kon zajaknuvawe na osudeni~kiot identitet.<br />
Pottiknuvaweto i sozdavaweto uslovi za jaknewe na negovata volja i<br />
inicijativnost vo rabotata, slobodnite aktivnosti, osudeni~koto<br />
samoorganizirawe i otstapuvaweto od nedovolno obrazlo`eni barawa<br />
kako i od izdavaweto na besmisleni i iritira~ki naredbi se<br />
okolnosti {to isto taka mo`at zna~itelno da ja saniraat naru{enata<br />
avtonomija na li~nosta.<br />
av) Deprivacijata na sigurnosta vo kazneno-popravnite<br />
ustanovi pridonesuva za sozdavawe permanentna nesigurnost i strav<br />
na edni od drugi osudenici. Ovie psiholo{ki posledici go ~uvstvuvaat<br />
golem broj osudenici za{to se staveni vo neizbe`na situacija da<br />
bidat zagrozeni ili iskoristeni so primena na sila ili lukavstvo od<br />
drugi osudenici. Zagrozuvaweto se sostoi vo toa {to sekoga{ ima<br />
lica koi se spremni da go stavat na proba svojot soosudenik za da vidat<br />
kolku e spremen da se bori za svojata sopstvenost, za svoite prava i<br />
dostoinstvoto na sopstvenata li~nost. Dokolku vakvite lica ocenat<br />
deka pred niv stoi osudenik koj ne e vo sostojba da im se sprotivstavi<br />
ili poedinec kogo ve}e edna{ go iskoristile i razobli~ile kako<br />
"kukavica" ili `rtva, vo idnina bezdu{no }e go maltretiraat i<br />
koristat. Ottamu se veli deka "Najlo{a rabota vo zatvorot e da se<br />
`ivee so drugi osudenici", odnosno deka "Ne e te`ok zatvorot, te{ki<br />
se osudenicite".<br />
Nesigurnosta i stravot od doveduvawe vo pra{awe na<br />
sopstvenite sposobnosti i neuspehot vo nivnoto doka`uvawe sozdavaat<br />
i drugi neugodnosti. Osudenikot stanuva bezgrani~no pretpazliv,<br />
go gubi raspolo`enieto, stanuva osamenik ili beski~mewak koj }e se<br />
vrze i za najgolemiot podlec samo zatoa da si ja obezbedi sigurnosta.<br />
So drugi zborovi za nego is~eznuva vistinskata pretstava za sebesi, za<br />
sopstvenite sili i se razviva skolonost za prifa}awe na avtoriteti<br />
{to }e mu obezbedat la`na samodoverba.<br />
Re{enieto na ovie neprijatnosti se nao|a vo sproveduvaweto<br />
na suptilna klasifikacija na osudenite lica, odnosno vo fizi~koto<br />
oddeluvawe na onie poedinci i grupi na osudenici {to zaradi<br />
izrazeno agresivnite skolonosti i drugi negativni svojstva<br />
pretstavuvaat posebna opasnost vo ustanovata,<br />
ag) Deprivacijata na materijalnite dobra i uslugi vodi kon<br />
vlo{uvawe na porane{niot `ivoten standard na osudenikot ili<br />
barem kon ponisko subjektivno do`ivuvawe ili vrednuvawe na toj<br />
standard. Pred doa|aweto vo ustanovata osudenikot imal ili mo`el da<br />
ima odreden vid ili koli~estvo na cigari, hrana {to posebno ja sakal,<br />
obleka {to samiot ja izbral i slobodno odlu~uval koga i kako }e ja<br />
nosi, opredeleni predmeti {to postojano gi dr`el pri sebe (prsten,<br />
605
no`) zaradi nivnata upotrebna ili emocionalna vrednost. Osudenikot<br />
natamu sekoga{ koga toa }e go posakal mo`el da se napie kafe ili<br />
drug vid pijalok, da se potstri`i ili da pu{ti kosa, brada i mustaki,<br />
da sportuva ili da se odmara i sl. So li{uvaweto od sloboda na sekoj,<br />
pa duri i na onoj osudenik {to vo ustanovata ima pogolem `ivoten<br />
standard od onoj {to go imal na sloboda, seto ova mu se uskratuva i<br />
sveduva vo ramkite na zadovoluvaweto na najnu`nite potrebi. Ottamu<br />
proizleguvaat neugodni ~uvstva koi se manifestiraat kako<br />
poti{tenost, napnatost, nezadovolstvo, otpor i na drug na~in. Ovie<br />
sostojbi se odraz na dopolnitelno do`iveanata degradacija na<br />
sopstveniot status i ~esto se povrzani so dlaboki krizi na<br />
sopstveniot identitet. Od tie pri~ini osudenite baraat specifi~ni<br />
odgovori {to treba da go ubla`at nivnoto nepovolno dejstvo.<br />
Naj~estiot izlez se nao|a vo takvo povedenie {to se manifestira vo<br />
kra`bi, nasilno odzemawe tu|i predmeti, slu`ewe so iznudi i uceni i<br />
razvivawe na sistem na trgovija i zalena{tvo me|u samite osudenici<br />
kako i vo korumpirawe na zatvoskiot personal. Na toj na~in se<br />
zadovoluvaat materijalnite potrebi, se obezbeduva pogolem komfor i<br />
preku podigaweto na svojot ugled pred drugite se vra}a izgubeniot<br />
identitet.<br />
Vistinsko re{enie za otstranuvawe na ovie neprijatnosti i<br />
nivnite posledici me|utoa, ne e vo racete na osudenite tuku vo<br />
sistematski usilbi za nivno ubla`uvawe. Dozvoluvaweto da se dr`at<br />
pogolem broj predmeti {to ne pretstavuvaat opasnost za drugite,<br />
pogolem nadomest za rabota, otvoraweto kantini so raznovrsna stoka<br />
i zgolemenata tolerantnost sprema ona {to za osudenikot pretstavuva<br />
vrednost koja mu ovozmo`uva da se razlikuva od drugiot se samo nekoi<br />
od mo`nite preventivni sredstva.<br />
ad) Deprivacijata na heteroseksualnite odnosi e pojava {to<br />
vo kazneno-popravnite ustanovi go predizvikuva homoseksualizmot i<br />
otvara prostor za pojava na SIDA i razni sudiri. Vo uslovi kade<br />
otsustvuva mo`nosta koga toa }e se posaka da se bide so svojata devojka<br />
ili sopruga, lesno se snao|aat onie osudenici koi od porano imale<br />
homoseksualni vrski no, i onie {to poradi latentni homoseksualni<br />
predispozicii vo ustanovata nao|aat povolna atmosfera za<br />
prifa}awe na ovie uslugi. Vo zatvorski uslovi homoseksualizmot<br />
ponekoga{ se prifa}a i od koristoqubivi celi 1062) . Seto toa sozdava<br />
nezdravi odnosi {to se pretvoraat vo tepa~ki od qubomora, vo kra`bi<br />
so koi }e se dojde do iznosot opredelen za odr`uvawe na vakvi odnosi,<br />
vo posramenost i psihi~ki potresi poradi podocne`no zrelo<br />
rasuduvawe za ona na {to nekoj bil lekomisleno naveden ili prisilen<br />
i sl.<br />
Glavno sredstvo za otstranuvawe na {tetnoto dejstvo na<br />
heteroseksualnata apstinencija e dozvoluvaweto na normalni<br />
1062)<br />
Interesen primer za toa kako mo`e da se stane homoseksualec vo zatvorskite<br />
uslovi dava Bili Hejs (Pono~ni ekspres, De~je novine, Gronji Milanovac, 1980, str. 205-215).<br />
Avtorot na ovoj roman ostvaril takov odnos so edno lice vo zatvorot Samarxiklar vo<br />
Istambul kade ja izdr`uval kaznata od 30 godini za {verc na dva kilogrami ha{i{.<br />
606
seksualni kontakti. Vo toj pogled vo nekoi zemji se odi do tamu {to se<br />
formiraat me{oviti zatvori, odnosno zatvori vo koi zaedno<br />
prestojuvaat ma`i i `eni. Me|utoa, ako se ima predvid deka li{uvaweto<br />
od heteroseksualnite kontakti vo izvesen del e vo funkcija na<br />
ostvaruvaweto na pravdata, spored nas mnogu podobro e re{enieto na<br />
onie zemji (vo koi spa|a i na{ata) spored koe vo samata ustanova<br />
postojat posebno uredeni prostorii za ovaa namena. Za taa cel slu`at<br />
i doma{nite otsustva {to, se razbira, kako i predhodnata pogodnost<br />
najprvin treba da se zaslu`i.<br />
Od iznesenoto mo`e jasno da se zable`i deka osudenite lica vo<br />
penietencijarnite ustanovi se izlo`eni na niza deprivacii i<br />
ograni~uvawa {to kaj niv predizvikuvaat raznovidni psihi~ki<br />
posledici. Ovie posledici se javuvaat vo vid na brojni tenzii,<br />
stresovi, vo intrapsihi~ko povlekuvawe i osamenost, vo poti{tenost,<br />
apatija i depresija, blokirawe na procesot na misleweto,<br />
intelektualno nazaduvawe {to odi do oglupavenost na li~nosta i vo<br />
drug vid na psihi~ki opteretuvawa i izma~uvawa.<br />
Stanuva zbor za takvi neprijatnosti {to kaj osudenikot<br />
predizvikuvaat ma~nina, lo{o raspolo`enie, smaluvawe na interesot<br />
za sebe, za drugite i nastanite okolu sebe i drugi rastrojstva na<br />
psiholo{kata ramnote`a. Seto toa vodi kon ru{ewe na samodoverbata,<br />
gordosta i inicijativnosta, kon povlekuvawe na osudenikot<br />
od realniot svet i negova zamena so budni soni{ta (fantazii i<br />
iluzii) za slobodata, kon depersonalizacija na li~nosta, odnosno kon<br />
rastrojstvo na negoviot emocionalen `ivot i gubewe na smislata za<br />
`ivotnite celi. Na toj na~in doa|a do duhovno propa|awe na<br />
osudenikot koe {to ponekoga{ prerasnuva i vo te{ki patolo{ki<br />
oblici.<br />
Vo obidot da gi sumirame ovie neprijatnosti dojdovme do<br />
zaklu~ok deka deprivacijata na slobodata vodi kon sostojbi na slabost<br />
i bespomo{nost. Od deprivacijata na avtonomijata proizleguva kriza<br />
na identitetot i avtomatizam vo povedenieto na osudenikot.<br />
Deprivacijata na sigurnosta sozdava anksioznost, deprivacijata na<br />
materijalnite dobra i uslugi vodi kon statusni degradacii i<br />
naru{uvawe na pretstavata na osudenikot za sebe, a deprivacijata na<br />
heteroseksualnite odnosi kon iskol~uvawe na seksualniot nagon i<br />
moral.<br />
Navedenite zatvorski neprijanotsti ostvaruvaat razorno<br />
dejstvo najprvin vrz li~nosta na osudenikot, a potoa i vrz procesot na<br />
prevospituvaweto. Intenzitetot na toa dejstvo mo`e da bide pomal<br />
ili pogolem no, sekoga{ e zavisen od vidot na ustanovata, karakterot<br />
na re`imot {to vo nea se sproveduva, sostavot i strukturata na<br />
osudeni~kata populacija i subjektivnite obele`ja na sekoj poedinec.<br />
Ottuka poteknuva zna~eweto na istra`uvawata na ovie pojavi i<br />
vlijanija, za{to pridonesuvaat za iznao|awe re{enija so ~ija pomo{,<br />
ako ne mo`at do kraj da se otstranat, mo`at barem zna~itelno da se<br />
smalat i ubla`at.<br />
607
) Prilagoduvawe na zatvorskata zaednica<br />
So prifa}aweto na li{uvaweto od sloboda kako glavna<br />
krivi~na sankcija op{testvoto ne be{e svesno za navedenite i drugi<br />
posledici od `ivotot vo totalnite penalni ustanovi. Ne be{e<br />
me|utoa, potrebno dolgo vreme za da se sogleda nivnoto negativno<br />
dejstvo i da se pristapi kon negovo peramnentno amortizirawe. Vo taa<br />
nasoka glavniot pridones go dadoa sociolo{kite istra`uvawa na<br />
zatvorskata zaednica koi se pojavija vo ~etiriesetite godini od ovoj<br />
vek 1063) .<br />
Ona {to e posebno zna~ajno vo vrska so ovie istra`uvawa e<br />
soznanieto deka zatvorenicite nastojuvaat samite da najdat odgovor za<br />
problemite {to gi izma~uvaat. Toa go pravat so pomo{ na<br />
mehanizmite na adaptacija na zatvorskata situacija. Nivnite glavni<br />
usilbi se javuvaat vo forma na prifa}awe na razli~ni ulogi i<br />
projavuvawe na opredeleni reakcii na sekoja od ponapred navedenite<br />
neprijatnosti. Karateristi~no e me|utoa, toa {to izborot na na~inot<br />
za ubla`uvawe na zatvorskite neprijatnosti naj~esto e vo disfunkcija<br />
so tretmanot i resocijalizacijata.<br />
Glavniot odgovor na osudenite lica na pojavite i procesite<br />
{to vo osnova ja doveduvaat vo pra{awe avtonomijata na nivnata<br />
li~nost i nivnoto dostoinstvo se sostoi vo prifa}aweto na<br />
elementite {to ja so~inuvaat tn. zatvorska kultura ili, kako {to<br />
veli Klemer (Donald Clemmer) vo nivnata prizonizacija 1064) .<br />
Prizonizacijata pretstavuva proces na prilagoduvawe na<br />
osudenite lica sprema sistemot na odnosi i povedenija vospostaveni<br />
od strana na neformalniot sistem. Sekoj osudenik koj doa|a vo<br />
zatvorot, od pri~ini za koi ve}e govorevme, vo pomal ili pogolem<br />
stepen e prisilen da go prisvoi na~inot na `ivot, odnosno navikite,<br />
obi~aite i op{tata kultura {to vladee vo ustanovata. Vo po~etokot<br />
toa se pravi pasivno no, po izvesen period na me{awe so ostanatite<br />
zatvorenici se doa|a do soznanie deka sredinata treba da mu slu`i na<br />
interesite na poedinecot. Na toj na~in se ostvaruva tn. op{ta ili<br />
univerzalna prizonizacija koja ednakvo deluva vrz site osudenici i<br />
koja spored Klemer se sostoi vo prifa}aweto na inferiorna uloga,<br />
steknuvawe soznanija za organizacijata na ustanovata, razvivawe novi<br />
naviki na ishrana, oblekuvawe, spiewe, rabota, prifa}awe na<br />
zatvoreni~kiot `argon vo me|usebnite komunikcii i sl. 1065) Do<br />
celosna prizonizacija ili integracija na osudenikot vo zatvorskata<br />
kultura (podobro re~eno subkultura) koja se karakterizira so<br />
izrazena devijantnost na svoite vrednosti mo`e da dojde dokolku se<br />
1063)<br />
Za pionir na ovie istra`uvawa se smeta amerikanecot Donald Klemer koj vo 1940<br />
godina go objavil trudot pod naslov "Zatvorska zaednica". Lapidaren prikaz na ovoj<br />
zna~aen trud mo`e da se najde kaj [padijer-D`ini}, J. Sociolo{ka istra`ivanja zatvorske<br />
zaednice, JRKKP, Beograd, 1967/4, str. 556-561.<br />
1064)<br />
Vidi: ibid, str. 561.<br />
1065)<br />
Ibid, str. 561.<br />
608
ostvari i vlijanieto na niza dopolnitelni faktori. Me|u ovie<br />
faktori Klemer gi vbrojuva: 1. li~nata priem~ivost na kulturata koja<br />
vo prv red zavisi od vidot na me|u~ove~kite odnosi {to osudenikot gi<br />
ostvaruval pred zatvoraweto, 2. vidot i obemot na odnosite {to<br />
zatvorenikot gi imal na sloboda, 3. negovata pripadnost na primarni<br />
ili poluprimarni grupi, 4. slu~ajot da se bide smesten vo opredelena<br />
prostorija ili rabotna grupa, 5. prifa}aweto ili odbivaweto na<br />
kodeksot na normi na zatvorskata kultura kako i od drugi faktori<br />
kako {to se vozrasta na osudenikot, nacionalnata pripadnost, vidot<br />
na storenoto krivi~no delo i sl. 1066)<br />
Prizonizacijata vsu{nost zna~i postepeno akomodirawe na<br />
zatvorskiot na~in na `ivot preku prifa}awe na opredeleni obrasci<br />
na povedenie {to gi nalo`uva neformalniot sistem. Stanuva zbor za<br />
eden postepen proces {to ne se ostvaruva pravilno, za{to vo prv red<br />
zavisi od obele`jata na li~nosta i brojot i intenzitetot na deluvaweto<br />
na drugite okolnosti vo konkretniot slu~aj. Kakov na~in na<br />
adaptacija }e bide izbran natamu zavisi od vidot i te`inata na<br />
deprivacijata i intenzitetot na nejzinoto projavuvawe vrz opredelen<br />
poedinec. Va`no e i toa deka vrz prizonizacijata na osudenikot vo<br />
zna~itelen obem deluva i vremeto na prestojuvawe vo<br />
penitencijarnata ustanova. Sogleduvaj}i go zna~eweto na prizonizacijata<br />
za tretmanot i resocijalizacijata na osudenite lica nekoi<br />
avtori pravat obid da gi grupiraat nejzinite osnovni oblici. Taka<br />
spored Sajkes (Grasham M. Sykes) 1067) glavnite formi na prizonizacijata<br />
se: fizi~ko begstvo, psiholo{ko povlekuvawe, bunt i<br />
inovacija, a spored Moris (T i P, Morris) i konformizam, ritualizam i<br />
manipulacija 1068) . Planiraweto ili samoto mislewe na begstvo za<br />
mnogu osudenici pretstavuva psiholo{ki mehanizam na odbrana {to<br />
im go olesnuva `ivotot vo ustanovata ili barem im go odvra}a<br />
vnimanieto od toj `ivot. Psiholo{koto povlekuvawe e drug vid na<br />
begstvo, odnosno svrtuvawe od sopstvenite potrebi i interesi kon<br />
me~taewe za ona {to treba da bide, za{to otsustvoto na vistinski<br />
mo`nosti za nivno zadovoluvawe kaj niv sozdava silni furstracii.<br />
Buntot slu`i za predizvikuvawe izvesni promeni vo uslovite na<br />
`ivot vo ustanovata preku izvestuvawe na javnosta za nivnata te`ina.<br />
Inovacijata se manifestira vo pi{uvawe pisma, molbi, `albi i drug<br />
vid podnesoci i ubeduvawa so koi se nastojuva na miren na~in da se<br />
podobri polo`bata na osudenite vo ustanovata. Konformizmot e vid<br />
na reakcija so koja se nastojuva da se poka`e deka se prifa}aat<br />
kulturnite celi na formalniot sistem i na~inot na nivnoto<br />
postignuvawe me|utoa, bez vistinska interiorizacija na tie<br />
vrednosti. Ritualizamot zna~i otfrluvawe na vrednostite na<br />
1066)<br />
Ibid, str. 562.<br />
1067)<br />
Vidi: Sykes, G. The Society Of captives, A Study of a maximum Security Prison, Princeton<br />
New Jersu, 1985, str. 79 i natamu.<br />
1068)<br />
Vidi: Morris, T and Morris, P. Pentonville, A Sociological Study od an English Prison,<br />
London, Routlendge and Kegan Paul, 1963, str. 171 i natamu.<br />
609
formalniot sistem so ednovremeno pridr`uvawe kon institucionalnite<br />
normi na edna neprirodna naglasena forma. I kone~no,<br />
manipulacijata e vid na adaptacija (prilagoduvawe) na zatvorskata<br />
situacija izrazena vo povedenie so koe se nastojuva da se ostvarat<br />
sopstvenite celi na takov na~in {to }e se nadmudri penitencijarniot<br />
personal 1069) .<br />
Spored ovie i drugi avtori na~inot na prilagoduvawe na<br />
zatvorskite uslovi mo`e da se sogleda i preku analizata na<br />
prifatenite zatvorski ulogi. Vo ovoj kontekst se zboruva deka<br />
prifatenite ulogi "cinkaro{" (taster) i "~ovek na upravata"<br />
pretstavuvaat reakcija na deprivacijata na slobodata. Ulogite<br />
"buntovnik" i "vistinski ~ovek" se reakcija na deprivacijata na<br />
avtonomijata, a ulogata "nasilnik" na deprivacijata na sigurnosta.<br />
"Gorila" i "trgovci" se posebni ulogi so koi opredeleni osudenici<br />
nastojuvaat da gi izbegnat, otstranat ili ubla`at neprijanostite<br />
nastanati poradi deprivacijatata na materijalnite dobra i uslugi i,<br />
na krajot, so ulogite "volci" i "devoj~iwa" neprijatnostite od<br />
dejstvoto na deprivacijata na heteroseksualnite odnosi 1070) .<br />
Navedenite vidovi na adaptacija na zatvorskite uslovi na<br />
`ivot go poka`uvaat varietetot na mo`nostite {to na osudenite im<br />
slu`at za olesnuvawe na frustraciite {to gi nosi zatvorskiot<br />
`ivot. Bitno e pritoa da se podvle~e deka tie skoro redovno se<br />
javuvaat kako faktori {to go popre~uvaat ostvaruvaweto na prevospitniot<br />
proces. Ottamu proizleguva i potrebata od nivnoto poznavawe i<br />
prezemaweto soodvetni merki {to }e ja anuliraat privle~nosta na<br />
ovie rekacii i }e go prenaso~at izborot na li~nosta kon onie<br />
povedenija {to gi afirmiraat vrednostite na formalniot sistem.<br />
v) Zatvorskata kultura i nejzinoto vlijanie vrz tretmanot na<br />
osudenite<br />
Poznato e deka vo penitencijarnite ustanovi postojat i<br />
deluvaat dva vo osnova sprotivstaveni sistemi. Edniot, nare~en<br />
formalen sistem go so~inuvaat personalot na ustanovata zaedno so<br />
normite (Zakonot i drugite normativni akti za izvr{uvawe na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda) so ~ija pomo{ ja ostvaruva svojata<br />
funkcija. Na druga strana e pomesten neformalniot sistem. Nego go<br />
so~inuvaat osudenite lica i nepi{anite pravila vrz koi se gradat<br />
odnosite {to se vo funkcija na olesnuvaweto na zatvorskite tegobi.<br />
Sprotivstavenosta na ovie dva sistemi proizleguva od razli~nite<br />
stavovi, vrednosti i celi koi vo prviot slu~aj se povrzani so<br />
ostvaruvaweto na prevospituvaweto, a vo vtoriot vodat kon<br />
dostignuvaweto opredelen status, sigurnost i "komfor". Edniot<br />
1069)<br />
Podrobno za ovie i drugi formi na adaptacija na zatvorskata situacija vidi kaj:<br />
[padijer-D`ini}, J. Zatvoreni~ko dru{tvo, IKSI, Beograd, 1973, str. 98-109.<br />
1070)<br />
Za sodr`inata i konkretnite manifestacii na zatvorskite ulogi vidi: ibid, str.<br />
110-138.<br />
610
sistem go forsira po~ituvaweto na re`imot i ostvaruvaweto na<br />
tretmanot, a drugiot zadovoluvaweto na interesi {to naj~esto se vo<br />
direktna sprotivnost so ovie barawa.<br />
Vakvata sprotivnost na interesite e osnovata vrz koja se gradi<br />
zatvrskata kultura koja ne pretstavuva ni{to drugo tuku sistem na<br />
opredeleni vrednosti i normi koi vo prv red slu`at za regulirawe na<br />
op{testvenite odnosi me|u samite zatvorenici no, i na onie na<br />
zatvorenicite so penitencijarniot personal.<br />
Vrz formiraweto na zatvorskata kultura vlijaat pove}e<br />
faktori me|u koi se pojavuvaat kako najva`ni: 1. vlijanijata na<br />
nadvore{nata sredina koi vo institucionalni ramki se prenesuvaat<br />
so posredstvo na samite osudenici, 2. vlijanijata na li~nite osobini<br />
na samite osudenici i 3. vlijanijata na zatvorskite uslovi na<br />
`ivot 1071) . Ne navleguvaj}i vo podrobnostite na ovoj aspekt na<br />
zatvorskata ili osudeni~kata kultura va`no e da se istakne deka taa e<br />
samo eden segment na zatvorskata zaednica no, onoj segment {to<br />
ostvaruva najsilno vlijanie vrz op{testvenite odnosi na zatvorenicite<br />
i koj ima dominantno zna~ewe za formiraweto na nivnite<br />
naviki, vrednosti i stavovi i normi.<br />
Prehodnite napomeni jasno uka`uvaat deka zatvorskata<br />
kultura ja so~inuvaat: 1. vrednosti i stavovi i 2. institucionalni<br />
normi. Prviot element go pretstavuvaat kulturno definiranite celi,<br />
streme`i i interesi {to vo celata zatvorska zaednica ili vo<br />
opredeleni grupi se smetaat za legitimni. Vtoriot element go so~inuvaat<br />
institucionaliziranite normi koi slu`at za ostvaruvawe vo<br />
`ivot na navedenite vrednosti i stavovi.<br />
1. Poimite kako {to se vrednosti, sistem na vrednosti i<br />
vrednosni orientacii stanaa nezamenlivi vo razbiraweto na ~ovekot<br />
i negovoto op{testveno povedenie. Ovie poimi gi upotrebuvaat site<br />
humanisti~ki nauki za da ja objasnat ne samo ~ovekovata op{testvena<br />
odredenost tuku i negovata individualnost. ^ovekovoto povedenie ne<br />
mo`e uspe{no da se soglada nitu da se prezemat bilo kakvi merki za<br />
negovo menuvawe bez da se prodre vo negovite vrednosti i vrednosni<br />
orientacii. Ottamu e evidenten porastot na istra`uvawata koi<br />
poka`uvaat golem interes za ovaa problematika i vo penolo{kata<br />
oblast.<br />
Osudeni~kite vrednosti i vrz niv nadovrzanite individualni i<br />
kolektivni stavovi nastanuvaat kako reakcija na neprijatnostite {to<br />
se do`ivuvaat vo penitencijarnite ustanovi i imaat za cel istite da<br />
gi smalat ili ubla`at. Vrednostite se proizvod na zatvorskiot<br />
ambient, funkcionalen odgovor na toj ambient i steknatoto iskustvo<br />
vo nego. So nivna pomo{ zatvorenicite nastojuvaat da go smalat<br />
dejstvoto na deprivaciite i ottamu proizlezenite maki i stradawa, da<br />
gi razre{at problemite {to gi sozdava zatvorskata situacija i na toj<br />
na~in da si go olesnat `ivotot vo ustanovata. Ottamu e sosema<br />
normalno od strana na osudenite lica da se usvojuvaat onie vrednosti<br />
1071)<br />
Vidi: Milutinovi}, M. op. cit, str. 234-235 i [padijer-D`ini}, J. op. cit, str. 65.<br />
611
{to im se sprotivni na penitencijarniot personal. Vo prilog na toa<br />
govorat i dosega{nite iskustva i istra`uva~ki studii kade mnogupati<br />
e potvrdeno soznanieto deka osnovnite vrednosti {to se podr`uvaat<br />
od najgolemiot broj osudenici se: me|usebna solidarnost, spremnost da<br />
im se pru`i pomo{ i za{tita na drugite osudenici, sprotivstavuvawe<br />
na penitencijarniot personal, nezavisnost i dr`ewe do svoeto<br />
dostoinstvo, manifestirawe na stalo`enost, hrabrost, ma{kost, mo},<br />
sposobnost da se izdr`i vo te{ki situacii i sl.<br />
Osudeni~kata solidarnost se javuva kako vrednost {to<br />
proizleguva od ednakvata polo`ba vo koja se nao|aat zatvorenicite i<br />
potrebata da se odr`i grupnata kohezija pri edinstveniot nastap<br />
sprema onie {to go simboliziraat nivnoto otfrlawe. Vakvata<br />
solidarnost dobiva posebna sila i zna~ewe vo situacii koga<br />
zatvorskata uprava }e napravi pogre{ni ~ekori ili pak samite<br />
osudenici opredeleni postapki gi tolkuvaat kako pogre{ni i<br />
neprifatlivi za site. Zaemnoto pomagawe me|u osudenicite isto taka<br />
e zna~ajna vrednost {to doa|a do izraz koga nekoj osudenik e bolen, se<br />
nao|a vo samica ili vo druga isklu~itelno neprijatna situacija. Ova<br />
kako i predhodnata vrednost uspeva da gi za{titi osudenicite od<br />
vlijanijata na formalniot sistem i zaedno so nea vodi kon skrieno<br />
ili otvoreno sprotivstavuvawe na negovite barawa. Skrienoto<br />
sprotivstavuvawe mo`e da se javi vo dva vida: 1. vo odbivawe da mu se<br />
pru`i podr{ka na personalot vo vrska so izvr{uvaweto na nivnite<br />
zada~i ili 2. vo protest izrazen preku individualno ili kolektivno<br />
samopovreduvawe na osudenite (goltawe na `ici, la`ici i drugi<br />
predmeti, se~ewe na veni i sl.) 1072) . Do otvoreno sprotivstavuvawe<br />
doa|a toga{ koga netrpelivosta i sudirite me|u osudenicite i<br />
personalot }e narasnat do v`e{tenost koja se pretvora vo kolektivna<br />
omraza. Toga{ se javuvaat pogolemi nemiri, otpori i zatvorski<br />
buntovi. Ova e slu~aj osobeno vo ustanovite od zatvoren vid vo koi<br />
postojat osobeno te{ki uslovi na `ivot i osobeno strog re`im na<br />
izdr`uvawe na kaznata. Vo takvi situacii osudenicite projauvaat<br />
vandalsko povedenie, doa|a do fizi~ki presmetki, zemawe na<br />
zalo`nici pa duri i do ubistva od strana na osudenite ili od<br />
upravata 1073) .<br />
Na {teta na vospostavuvaweto dobri odnosi me|u osudenite i<br />
personalot, a so toa i vrz prevospitniot proces vo celost e i<br />
usvojuvaweto na vrednostite da se bide nezavisen, hrabar i izdr`liv<br />
vo odnosite so formalniot sistem 1074) .<br />
2. Vrz osnova na navedenite i drugi kolektivni vrednosti i<br />
stavovi na osudenite vo penitencijarnite ustanovi se sozdavaat<br />
posebni normi na povedenie. Ovie normi se institucionaliziraat vo<br />
1072)<br />
Vidi: Coppola, R. i Devoto, A. O gutanju stranih tela u zatvorskom ambientu, Izbor,<br />
Zagreb, 1964/1, str. 68-72.<br />
1073)<br />
Vidi: Sobotin~i}, A. Pobune i otpori u kazneno-popravnim ustanovama, <strong>Penologija</strong>,<br />
Beograd, 1973/2, str. 38-54 i Milutinovi}, M. op. cit, str. 220-222 i 256-257.<br />
1074)<br />
Za procesot na formiraweto i penitencijarnoto zna~ewe na ovie kako i na<br />
predhodnite vrednosti pove}e kaj [padijer-D`ini}, J. op. cit, str. 145-156.<br />
612
tn. "osudeni~ki kodeks" koj ne pretstavuva nekakov pi{an (materijalen)<br />
akt, tuku se javuva kako eden vid obi~ajno pravo {to e vklopeno<br />
vo svesta na osudenite i usno se prenesuva. So ovoj "kodeks" vsu{nost<br />
se ovozmo`uva da se odr`at odnosite i takvo povedenie koe e vo<br />
interes na zadovoluvaweto na interesite na osudenite. Pokraj ovie<br />
normi so koi se opredeluva obemot i nasokata na ostvaruvaweto na<br />
odnosite i aktivnosta vo ustanovata so osudeni~kiot kodeks se<br />
regulirani i merkite na prisiluvawe vo slu~aj na negovo nepo~ituvawe.<br />
Stanuva zbor za sistem na vrednosti i stavovi krenati vo rang<br />
na na~ela, odnosno pravila {to zadol`itelno treba da se po~ituvaat<br />
za{to, samo taka mo`at da gi zadovolat osnovnite potrebi na<br />
osudenicite. Prekr{uvaweto na ovie pravila od nekoi osudenici<br />
nu`no se odrazuva vrz ostanatite zatvorenici koi vo ramkite na<br />
neformalniot zatvorski poredok se ~uvstvuvaat za{titeni od probivaweto<br />
na nesakanite formalni vrednosti. Ovie povredi mo`at da<br />
bidat od pomal ili od pogolem intenzitet {to se procenuva spored<br />
stepenot na nivnata opasnost i realno sozdadenite posledici. Dokolu<br />
vo niv se krie samo nezna~itelno inklinirawe kon vrednostite na<br />
formalniot sistem vrz prekr{itelite na osudeni~kiot kodeks se<br />
primenuvaat poblagi sankcii koi se sostojat vo potsmev, prezir i sl.<br />
Za pote{ki povredi {to osudenite gi ~uvstvuvaat kako elementarno<br />
naru{uvawe na normite {to go reguliraat vnatre{noto odnesuvawe,<br />
odnosno za onie povredi koi pretstavuvaat vladeewe na duhot i<br />
pravilata {to gi nalo`uva sprotivstaveniot sistem, bojkot, telesni<br />
kazni (}ebuvawe) pa duri i lin~uvawe. Vo toa se krie golemata sila i<br />
trajnost na osudeni~kiot kodeks vo opredeluvaweto na nasokite na<br />
povedenieto kako sprema subjektite {to se javuvaat kako nositeli na<br />
formalniot, taka i kon onie {to go so~inuvaat neformalniot sistem<br />
vo ustanovata.<br />
Prethodnite konstatacii me|utoa, ne davaat za pravo da se<br />
izvle~e apodikti~en zaklu~ok deka navedenite sistemi se nao|aat vo<br />
isklu~itelno nepomirliv antagonizam. Vrednostite preto~eni vo<br />
normativen sistem na osudenite navistina go sozdavaat i istknuvaat<br />
kulturnoto nesoglasuvawe so onie na formalnata organizacija i vrz<br />
taa osnova nu`no se gradi osudeni~kata solidarnost koja se<br />
manifestira vo naglaseno insistirawe vrz posebnosta i potrebata od<br />
sprotivstavuvawe na seto ona {to otskoknuva od nivnite interesi. Vo<br />
stvarnosta me|utoa, osudenite se me|usebno solidarni osobeno toga{<br />
koga treba da se pru`i opredelen vid otpor, odnosno samo vo situacii<br />
koga se ~uvstvuvaat posebno zagrozeni zaradi intenzivniot pritisok<br />
od strana na personalot i naplastenoto dejstvo na zatvorskite<br />
deprivacii. So smaluvaweto na toj pritisok doa|a i do realno<br />
smaluvawe na solidarnosta na osudenicite i netolerantniot odnos<br />
kon toj personal koj vo nivnite o~i go pretstavuva neposredniot i<br />
najodgovoren faktor za pojavata na bilo koja deprivacija. Ottamu e<br />
mnogu poispravno da se govori za postoewe na na~eloto na<br />
613
osudeni~kata "relativna solidarnost" 1075) no, pritoa sekoga{ da se<br />
ima predvid deka taa pretstavuva nezaobikolliv element na zatvorskata<br />
kultura. Toa zna~i deka od aspekt na o~ekuvawata vo vrska so<br />
tretmanot na osudenite, va`nosta na ovoj element sekoga{ treba da se<br />
povrze so negovite negativni konsekvenci.<br />
Od izlo`enoto jasno proizleguva deka vo penitencijarnite<br />
ustanovi se sozdava posebna op{testvena zaednica vo koja egizistiraat<br />
specifi~ni odnosi, vrednosti, stavovi i normi na povedenie koi<br />
redovno se poinakvi od onie {to gi postavuva neformalnata<br />
organizacija. Taa zaednica e sostavena od lica koi ostvaruvaat<br />
razli~ni osudeni~ki ulogi, formiraat opredeleni grupi i zazemaat<br />
razli~ni polo`bi. Na toj na~in se vr{i socijalna stratifikacija na<br />
osudeni~kata populacija i nivna horizontalna i vertikalna<br />
podvi`nost, nezavisno od barawata {to vo taa nasoka pretstavuvaat<br />
planirano o~ekuvawe. Vo zatvorski uslovi se vr{i nesakano<br />
neformalno grupirawe koe zaedno so napred navedenite neprijatnosti<br />
i nemo`nosta sekoga{ da se kontrolira nivnata energija<br />
pretstavuvaat zna~ajni pre~ki za normalnoto ostvaruvawe na osudeni-<br />
~kiot tretman. Vrz osnova na elementite {to go odreduvaat ugledot i<br />
mo}ta i socijalnoto struktuirawe na osudenite kako i vrz osnova na<br />
vistinskata egzistencija na razli~ni vrednosti i interesi se<br />
sozdavaat uslovi za pojava na razni nezdravi odnosi, nedorazbirawa i<br />
sudiri so golema agresivnost. Se razbira deka ovie sudiri duri i<br />
toga{ koga se vo najmali razmeri imaat negativno dejstvo vrz<br />
interioriziraweto na pozitivnite svojstva od strana na li~nosta na<br />
osudenikot, a ottamu i vrz negovoto prevospituvawe.<br />
Navedenite okolnosti dopolnitelno go potenciraat zna~eweto<br />
na istra`uvawata na etiologijata i karakterot na psihosocijalnite<br />
aspekti na zatvorskata zednica i iznao|aweto prakti~ni solucii za<br />
eliminirawe na nivnoto negativno dejstvo. Iznao|aweto na adekvatni<br />
preventivni, vospitni i drugi merki {to }e go smalat dejstvoto na<br />
zatvorskite deprivacii, isklu~uvaweto na negativnite obrasci na<br />
prilagoduvaweto na uslovite na zatvorskiot `ivot i voveduvaweto na<br />
pozitivni primeri za oblikuvawe na me|u~ove~kite kontakti {to }e<br />
pretstavuvaat vistinska kompenzacija za izgubeniot status i ulogite<br />
{to se vr{ele na sloboda, kako i razvivaweto na adekvatni mehanizmi<br />
{to u{te vo svojot zarodi{ }e gi spre~uvaat osudeni~kite sudiri, se<br />
zna~ajna pretpostavka za za~uvuvawe na doverbata vo<br />
resocijalizacijata sfatena kako human odnos kon ~ovekot.<br />
Vo ovie usilbi od posebna va`nost e me|utoa, soznanieto deka<br />
do vistinsko re{enie na glavnite problemi {to od ovaa pozicija go<br />
obezvrednuvaat tretmanot na osudenikot mo`e da se dojde dokolku se<br />
postigne edno optimalno nivo vo smisla na izedna~uvawe na<br />
interesite na subjektite {to go so~inuvaat formalniot i neformalniot<br />
sistem. Toj nu`en i izvonredno zna~aen optimum, spored moe<br />
mislewe mo`e da se postigne toga{ koga nositelite na obata sistemi<br />
1075)<br />
Taka: Kosevski, op. cit, str. 33.<br />
614
}e sfatat deka glavnata cel {to gi dovela vo zaemen odnos e<br />
prevospituvaweto i deka osnovnata poluga za negovo postignuvawe e<br />
zaemnata doverba, odnosno iskustveno potvrdeniot primer deka nikoj<br />
od niv ne poka`uva namera da go vidi drugiot kako odgovoren za<br />
neprijatnostite {to zaedno gi do`ivuvaat vo penitencijarnata<br />
ustanova.<br />
5. DIFERENCIJALEN PRISTAP KON TRETMANOT<br />
Osnovnata ideja za primena na razli~ni, odnosno posebni<br />
merki na tretman sprema osudenite lica e opredelena od vidot na<br />
kaznata, li~nite karakteristiki na osudenite lica i potrebata na<br />
polesen i poefikasen na~in da se ostvari nivnoto menuvawe.<br />
Diferencijalniot pristap kon tretmanot, vsu{nost, zna~i negovo<br />
individualizirawe spored potrebite na grupite sozdadeni so<br />
klasifikacijata vo soodvetna ustanova. Vakviot pristap dobiva<br />
zna~ewe na edna od osnovnite pretpostavki za uspe{no ostvaruvawe na<br />
vospitno-prevospitniot i korekcioniot proces, za{to vodi kon izbor<br />
i primena na specifi~ni merki na postapuvawe {to vo maksimalna<br />
mera se usoglaseni so celite na kaznata. Pritoa e bitno da se<br />
podvle~e, deka posebnosta na merkite na tretmanot {to treba da se<br />
dovedat vo vrska so obele`jata na opredelena grupa (grupen tretman)<br />
ili poedinec (individualen tretman), ne treba da se tolkuva so<br />
primena na sosema novi oblici, metodi i metodolo{ki tehniki {to vo<br />
su{tina se poinakvi od onie za koi ve}e na{iroko zboruvavme, tuku vo<br />
prv red so nivnoto kvantitativno i kvalitativno diferencirano<br />
koristewe.<br />
Potrebata za podelba na tretmanot spored psihosocijalnite<br />
karakteristiki na osudenite i nivnite grupni obele`ja se zasnova vrz<br />
dosega{noto iskustvo koe ja opredeluva i glavnata nasoka na sekoe<br />
terapeutsko deluvawe {to pretendira kon efikasna resocijalizacijata<br />
i socijalna adapatacija. Ottamu sekade vo svetot pa i kaj<br />
nas e izrazena i doktrinernata gri`a za nau~no osmisluvawe i<br />
natamo{no prakti~no aplicirawe na posebni oblici i metodi na<br />
penitencijaren tretman. Vo penolo{kata literatura naj~esto se<br />
zboruva za posebnosta na penitencijarniot tretman sprema slednive<br />
kategorii na osudeni lica: 1. osudenici na kratki kazni li{uvawe od<br />
sloboda, 2. maloletni delinkventi, 3. osudenici od `enski pol, 4.<br />
soobra}ajni delinkventi, 5. osudenici za krvni delikti, 6. psihi~ki<br />
abnormalni osudenici i 7. povratnici i pove}ekratni povratnici.<br />
1. Vo nastojuvawe da se poka`at posebnostite vo odnos na<br />
tretmanot na osudenite lica na kratki kazni li{uvaweto od sloboda<br />
nu`no e povtorno navra}awe na nekoi pova`ni pra{awa povrzani so<br />
nivnoto izvr{uvawe. Istoriski gledano interesot za izvr{uvawe na<br />
kratkite kazni li{uvawe od sloboda mo`e{e da se javi vo onoj moment<br />
koga za prv pat be{e vovedena izolacijata kako mo}no sredstvo na<br />
kaznenata represija. Pozna~ajni kritiki upateni kon niv sepak se<br />
javija ne{to podocna otkako se zapo~na so nivnoto masovno<br />
615
izrekuvawe i vo ramkite na usvoeniot model na resocijalizacijata<br />
eklatantno se poka`a deka tie ne mo`at da obezbedat identi~na<br />
primena kako {to toa e mo`no kaj dolgite kazni li{uvawe od sloboda.<br />
Opredelen posistematski period vo uka`uvaweto na osnovnite<br />
nedostatoci (lo{i strani na kratkite kazni) i mo`nostite za nivno<br />
eliminirawe se vrzuva so raspravite {to na ovaa tema bea postaveni<br />
na pove}e me|unarodni i nacionalni sobiri. Za brojnite implikacii<br />
{to ja pokrivaat kompleksnata sodr`ina na kratkite kazni se otvori<br />
rasprava u{te na Prviot kongres na Me|unarodnata komisija za<br />
krivi~no pravo i kazneni zavodi (Me|unarodnata zatvorska komisija)<br />
vo London 1872 god. Na ovoj kongres najmnogu se zboruva{e za<br />
mo`nosta od zamena na ovie kazni so prisilna rabota bez li{uvawe od<br />
sloboda i vo taa smisla se prepora~a nivno izvr{uvawe na<br />
zemjodelski imoti ili vo forma na prisilna rabota vo zatvorot so<br />
mo`nost osudenite lica no}ta da ja minuvaat vo svoite domovi. I na<br />
Devetiot kongres na ovaa Komisija (London, 1925) povtorno se postavi<br />
pra{aweto za iznao|awe drugi merki {to namesto kratkotrajnoto<br />
zatvorawe bi mo`ele da se primenuvaat sprema izvr{itelite na<br />
krivi~ni dela od pomala op{testvena opasnost. Vo vrska so ova<br />
pra{awe na kongresot se izrazi i nade` deka }e se vlo`uvaat<br />
pogolemi usilbi {to }e dovedat do supstitucija na kratkite kazni so<br />
osobeno svrtuvawe kon probacijata i pri~nite kazni. Bea istaknati i<br />
opredeleni negativni strani na ovie kazni: nivnata neefikasnost vrz<br />
planot na generalnata i specijalnata prevencija, otsustvoto za<br />
mo`nosta na primena na soodveten tretman vo funkcija na<br />
resocijalizacijata, posledicite od izolacijata vrz socijalnite i<br />
semejnite vrski na osudenite, nepotrebnoto prekinuvawe na<br />
rabotniot odnos i te{kotiite za povtorno vklu~uvawe vo<br />
op{testvenata zaednica kako i vlijanieto na kriminalnata zaraza vo<br />
tekot na izvr{uvaweto. Na Dvanaesetiot kongres (Hag, 1950) golem<br />
prostor mu be{e posveten na pojmovnoto opredeluvawe na ovie kazni.<br />
Vo vrska so merkite za nivna zamena be{e istaknato deka e<br />
najefikasna uslovnata osuda no, istovremeno im be{e dadena {iroka<br />
podr{ka i na sudskata opomena, rabotata na sloboda, zabranata na<br />
vr{ewe opredeleni zanimawa i sl. Od ovoj kongres be{e upaten i<br />
zna~aen apel kon zakonodavecot i sudiite vo site zemji za smaluvawe<br />
na zakanite so kratki kazni i nivno isklu~itelno izrekuvawe. Za<br />
kratkite kazni be{e zboruvano i na sostanokot na Evropskata<br />
konsultativna komisija vo Strazbur vo 1959 godina kade {to najgolem<br />
prostor mu be{e posveten na opredeluvaweto na nivnite vremenski<br />
granici. Za ovie kazni rasprava{e i Vtoriot kongres na ON za<br />
suzbivawe na zlostorstvata i postapuvawe so zatvorenicite (London,<br />
1960). I na ovoj kongres bea istaknati golem broj negativni strani od<br />
kratkotrajnoto zatvorawe. Na ovoj kongres, me|utoa,, nivnoto re{enie<br />
ne be{e barano vo ukinuvaweto na kratkite kazni so obrzlo`enie<br />
deka toa vo praktikata ne e izvodlivo. Izlezot od ovoj problem se<br />
pobara, pred sÒ, vo namaluvaweto na nivnata za~estena primena.<br />
Pokraj toa se pledira{e kon {iroko upatuvawe na osudenite lica so<br />
kratki vremenski kazni vo ustanovi od otvoren i poluotvoren vid ili<br />
616
vo specijalizirani ustanovi {to bi se osnivale samo za ovaa<br />
kategorija na osudenici. Uka`ano e i na potrebata od sovremen<br />
prevospiten tretman, a vo pogled na mo`nostite za izbegnuvawe na<br />
negativnite posledici od prestojot vo zatvorite se prepora~a i<br />
po{iroka primena na uslovnata osuda, nadomest na {teta, probacija,<br />
ukor, odzemawe na voza~ka dozvola i sl. Od ovoj kongres, vsu{nost,<br />
proizleze deka problemot ne e vo eliminiraweto na kratkite kazni,<br />
tuku vo redukcija na nivnata primena vo onie slu~ai kade se<br />
poka`uvaat kako najadekvatna merka kako od stojali{te na za{tita na<br />
op{testvenite interesi taka i od stojali{teto na pozitivno vlijanie<br />
vrz storitelot na krivi~noto delo. Zatoa te`i{teto vo re{avaweto<br />
na ovoj problem le`i vrz nau~nite istra`uvawa koi treba da gi<br />
poso~at kategoriite na delinkventi za koi kratkite kazni se<br />
najpogodna merka, (kako i kategorija na delinkventi kaj koi tie se<br />
kontraindicirani) 1076) .<br />
Vo posledno vreme na ovie pra{awa im e posveteno posebno<br />
vnimanie vo zemjite na Sovetot na Evropa. So problemite na<br />
alternativnite merki na zatvorot Sovetot na Evropa se zanimava<br />
u{te od {eesetite godini na ovoj vek vo ramkite na svoite specijalizirani<br />
organizacii. Toj uka`uva na {tetnite posledici na zatvorot<br />
no, i na socioekonomskite kriteriumi koi nu`no baraat<br />
preispituvawe na kaznata zatvor. Vo vrska so toa posebna rasprava<br />
ima{e na Sedmata konferencija na direktorite na zatvorskite<br />
administracii vo Strazbur 1986 godina 1077) .<br />
[to se odnesuva do na{ata zemja posebno treba da se istakne<br />
sovetuvaweto {to vo organizacija na slu`bite za vnatre{ni raboti<br />
be{e odr`ano na 27 i 28 mart 1968 godina vo Sremska Mitrovica.<br />
Edinstvenata tema na ova sovetuvawe glase{e "Izvr{uvaweto na<br />
kratkite kazni li{uvawe od sloboda i sostojbite vo zatvorite vo<br />
Jugoslavija". Vo zaklu~ocite od ova sovetuvawe me|u drugoto se veli<br />
deka razli~niot broj zatvori vo toga{nite republiki vo odnos na<br />
osudenite i pritvorenite lica, kako i raznovidnosta na nivnata<br />
namena nu`no uka`uvaat na preispituvawe na organizacionata mre`a,<br />
so cel sekade kade {to e mo`no za izvr{uvaweto na pritvorot da se<br />
predvidat posebni zatvori, a izvr{uvaweto na kratkite kazni<br />
li{uvawe od sloboda da se koncentrira vo pogolemite zatvori, pred<br />
sÒ, od otvoren i poluotvoren vid 1078) .<br />
Zastapenosta na ovie kazni i lo{ite strana od nivnoto<br />
izvr{uvawe ja nalo`ija i potrebata od podlaboko nau~no empirisko<br />
razrabotuvawe na nivnata efikasnost. Me|utoa, vo na{ata dr`ava<br />
dosega ne e izvr{eno nitu edno celosno empirisko istra`uvawe od<br />
kade bi mo`elo da se sogladaat konkretni pokazateli za nivnata<br />
1076)<br />
Zlatari}, B. Drugi kongres Ujedinjenih nacija za spre~avanje zlo~ina i postupanje sa<br />
prestupnicima, Na{a zakonitost, Zagreb, 1960/11-12, str. 596.<br />
1077)<br />
[eparovi}, Z. Alternative kazne zatvora, str. 695.<br />
1078)<br />
Vidi: Kratke kazne li{enja slobode i stanje u zatvorima (Rezolucija), Priru~nik, Zagreb,<br />
1968/2, str. 129-157.<br />
617
opravdanost vo sistemot na krivi~nite sankcii, zakonskite i sudskite<br />
mo`nosti za smaluvawe na nivnata primena, potrebata od ovie kazni<br />
za opredeleni kategorii na prestapnici, na~inot na nivnoto<br />
izvr{uvawe, mo`nostite za sproveduvawe na prou~uvaweto na<br />
li~nosta i nivnata klasifikacija i adekvatno na toa oblicite na<br />
eventualniot prevospiten tretman, formite na postpenalnoto<br />
prifa}awe kako i drugi fenomenolo{ki karakteristiki {to bi<br />
uka`ale na vistinskite sostojbi i potrebi za vidot i obemot na<br />
koristeweto na alternativite na kaznata zatvor voop{to i kratkite<br />
kazni posebno. Potrebata od takvo istra`uvawe go nalo`uva i obemot<br />
na nivnoto izrekuvawe za{to vo strukturata na kaznite li{uvawe od<br />
sloboda zazemaat najgolem prostor 1079) . Na taa potreba uka`uvaat i<br />
lo{ite strani na ovie kazni za koi dovolno govorevme. Vo ovaa<br />
prilika me|utoa, ne pre~i da se potsetime deka kratkite kazni<br />
pretstavuvaat najslaba strana na sovremenata penologija 1080) . Vo taa<br />
smisla osobeno se istaknuva deka tie gi prekinuvaat ~ovekovite vrski<br />
so op{tvestvoto, negativno ja stigmatiziraat li~nosta i ostavaat<br />
lo{i posledici vrz ekonomskite, semejnite i profesionalnite<br />
odnosi za vreme i po izdr`uvaweto na kaznata. Zatvorenicite pritoa<br />
ovoj vid kazna ja izdr`uvaat vo "prisilna nerabota" so {to e<br />
zapostaveno osnovnoto sredstvo na privospitniot proces. Poradi toa<br />
se gubat psiholo{kite kontakti me|u upravata na zatvorot i<br />
osudenicite za{to nema dovolen osnov za vospituvawe i rabota kako<br />
neprocenlivi uslovi za zapo~nuvawe na site ostanati vospitni i<br />
prevospitni procesi 1081) . Se istaknuvaat isto taka i u{te mnogu<br />
argumenti pritiv ovie kazni. Taka na primer, postojat sva}awa deka<br />
poradi svoeto kratko traewe ovie kazni ne se pogodni za prezemawe na<br />
voobi~aenite i provereni merki na tretman, deka poradi "pe~atot na<br />
blagost" go gubat svoeto zastra{uva~ko dejstvo, ili pak obratno, deka<br />
tie vo su{tina ne se humani poradi toa {to se izrekuvaat za dela od<br />
pomala op{testvena opasnost - "bagatelni dela", a da ne im se dade<br />
mo`nost na tie lica da se popravat na sloboda, deka vo niv e sodr`ana<br />
opasnost od "kriminalna infekcija", deka tie baraat zna~itelni<br />
finansiski sredstva koi obi~no nedostasuvaat i go onevozmo`uvaat<br />
sproveduvaweto na specijalizacijata na ustanovite, a so toa i<br />
prou~uvaweto na li~nosta (opservacijata) i klasifikacijata na<br />
osudenite lica.<br />
No i pokraj site slabosti na kratkite kazni najgolemiot broj<br />
teoreti~ari i penitencijarni stru~waci ne se zalagaat za nivno<br />
ukinuvawe, za{to vo sovremeniot sistem na krivi~ni sankcii i ovie<br />
kazni so nu`na modifikacija ili u{te podobro re~eno, so reforma na<br />
na~inot na nivnoto izvr{uvawe, kako i so supstitucija so<br />
1079)<br />
Na kratki kazni do 6 meseci vo periodot 1961/70 otpa|ale okolu 80% od site<br />
izre~eni kazni li{uvawe od sloboda. Vidi: Lazarevi}, D. Kratkotranje kazne zatvora, op.<br />
cit, str. 33.<br />
1080)<br />
Milutinovi}, M. Kriminologija, str. 564.<br />
1081)<br />
Arnaudovski, Q. Kratki kazni li{uvawe od sloboda, Pravna misla, Skopje,<br />
1966/5, str. 12.<br />
618
poadekvatni i poefikasni merki za tretman na storitelite na<br />
krivi~nite dela mo`at da se ubla`at socijalnite i li~nite reperkusii<br />
od nivnata primena. Vakviot stav pridonesuva kon zacvrstuvawe<br />
na idejata kratkite kazni natamu da ostanat kako edna od<br />
su{testvenite ili nu`ni merki vo za~uvuvaweto na op{testvoto od<br />
negativnite odnesuvawa. Na sovremeniot stepen od op{testveniot<br />
razvoj, vpro~em, retko koe op{testvo sozdalo takvi uslovi i<br />
pretpostavki {to mu pru`aat mo`nost da se otka`e do nivnite makar<br />
i efemerni koristi vo za{titata na vladea~kiot op{testven poredok<br />
i zaedni~kata egzistencija na lu|eto. Naprotiv, naj~estite streme`i<br />
ja sledat onaa nasoka {to zna~i usovr{uvawe na ovie kazni. Ottamu<br />
proizleguvaat i takvi razmisluvawa {to posebno gi istaknuvaat<br />
okolnostite koi im odat vo prilog na ovie kazni. Taka na primer,<br />
opravdanosta na kratkite kazni se gleda vo efektot {to se postignuva<br />
vo oblik na tn. "{ok terapija", a vo taa smisla se dvi`at i<br />
razmisluvawata za "siroma{tvoto" na vidot i brojot na kaznite i<br />
potrebata od nivna individualizacija vo fazata na izrekuvaweto,<br />
kako i od postoeweto prestapnici spored koi primenata na kratkite<br />
kazni ima svoe opravduvawe i opredelena efikasnost, za{to za golem<br />
broj od niv ne e potrebna resocijalizacija ili pak e potreben samo<br />
fragmentaren tretman vo tekot na izvr{uvaweto na kaznata poradi<br />
nivnata pogodna li~na i op{testvena situacija.<br />
Ovde me|utoa, mora da se istakne deka i pokraj<br />
zabele`itelnoto vnimanie {to vrz osnova na nau~no iskustveni i<br />
teoretski zdravi soznanija go dobivaat kratkite kazni, nadminuvaweto<br />
na nivnite slabosti odi premnogu sporo. Op{t vpe~atok e deka<br />
podobruvaweto na negativnite sostojbi i efikasnosta na nivnoto<br />
izvr{uvawe skoro i da ne e vidlivo, za{to barem dosega{nata<br />
praktika vo prv red be{e svrtena kon akceptirawe na onie re{enija<br />
{to zna~at marginalna i parcijalna intervencija vo izvr{uvaweto na<br />
ovie kazni, a mnogu pomalku kon razvivaweto i koristeweto na<br />
alternativite na kaznata li{uvawe od sloboda. So toa so nesmalena<br />
vehementnost povtorno se aktueliziraat starite pra{awa za, so<br />
silata na mo`ebi sodr`inski ne tolku novi, no vo sekoj slu~aj spored<br />
svojata uverlivost sve`i argumenti, gi otvori procesite za pobrzo<br />
re{avawe na dilemite dali postavenosta i izborot na kratkite kazni<br />
soodvestuva na postavenite celi, so kakva efikasnost go ostvaruvaat<br />
svoeto antikriminalno dejstvo i dali se pravilno iskoristeni<br />
formite i metodite preku koi treba da se ostvaruva mo`niot tretman.<br />
Od seto ova mo`e lesno da se zabele`i deka sovremenata<br />
teorija i praktika i pokraj jasno izrazenata intencija za necelosno<br />
otka`uvawe od ovie kazni sÒ u{te ne uspeala da poso~i posebni merki<br />
na tretman koi vistinski }e gi dobli`at do ostvaruvaweto na<br />
vospitno-prevospitniot koncept na kaznata. Uka`uvawata od tipot<br />
deka i kaj ovie kazni ne treba da se otka`uvame od tretmanot na<br />
osudenite, tuku deka treba da se primenuva pointenzivno, koncentrirano<br />
i vo specijalizirani ustanovi, da se kombinira so voninstitucionalnite<br />
formi na tretman, da bide usloglasen so<br />
karakteristikite na osudenite lica i realnite mo`nosti za negovo<br />
619
ostvaruvawe, so premnogu voop{teni nasoki za od niv da se izvle~e<br />
bilo kakva mo`nost za konkretno postapuvawe. Vo vakvite<br />
formulacii o~igledno se krie golema pretpazlivost na nau~nite<br />
rabotnici koi se pla{at da ponudat konkretni re{enija {to vo<br />
sega{nite uslovi mo`at da se poka`at celosno neostvarlivi ili, {to<br />
e u{te poopasno, duri i kontraproduktivni. Od tie pri~ini<br />
celokupnoto pra{awe za posebniot tretman kaj kratkite kazni se<br />
pomestuva vrz obidot da se opredelat (selektiraat) osudenite lica<br />
sprema koi mo`at da se ostvarat pozitivni rezultati. Vrz osnova na<br />
opredeleni empiriski sogleduvawa vo ovoj pogled se istaknuva deka<br />
izvr{uvaweto na kratkite kazni mo`e da bide efikasno sprema<br />
primarnite delinkventi, storiteli na nebre`ni krivi~ni dela,<br />
storiteli na krivi~no delo lesna ili te{kata telesna povreda,<br />
u~estvo vo tepa~ka, sprema lica koi se nao|aat na vozrast od 30 do 50<br />
godini i sl. 1082) Na sli~en na~in se pristapuva kon negativna<br />
selekcija, odnosno kon poso~uvawe na onie lica sprema koi kazni ne<br />
bi trebalo voop{to da se izrekuvaat. Taka na primer, spored eden<br />
avtor 1083) toa se, vo prv red, maloletni lica, polnoletni lica koi<br />
izvr{ile te{ki krivi~ni dela, povratnici i pove}ekratni<br />
povratnici.<br />
Ovie predlozi koi nesomneno treba iskustveno da se<br />
proveruvaat imaat svoe zna~ewe koe e pomesteno vo fazata na<br />
izrekuvaweto na krivi~nite sankcii. Od toa me|utoa, imaat slaba<br />
korist penitencijarnite rabotnici, za{to bez ogled na toa koj im<br />
doa|a na izdr`uvawe na kaznata, niv im trebaat vo zakon vtemeleni<br />
nasoki za merkite {to treba da gi primenat vo fazata na<br />
izvr{uvaweto. Otsustvoto na sopstveno iskustvo dopolnitelno ja<br />
komplicira nivnata rabota, za{to stanuvaat neodlu~ni i ottamu<br />
pasivni. Vakvata sostojba e dostatna pri~ina za toa jasno da im se<br />
stavi do znaewe vidot na potrebniot tretman {to kako obvrska sprema<br />
osudenite treba da go sledat, a po potreba i intenzitetot na negovata<br />
primena. Moe mislewe, koe {to proizleguva od dolgogodi{noto<br />
sledewe na sostojbite i problemite vo ovaa oblast, e deka vrz<br />
osudenite ne kratki kazni vo opredelena mera mo`at da se primenat<br />
site oblici i metodi na tretman. Postojnite pre~ki za toa se sostojat<br />
edinstveno vo indiferentnosta na zakonot vo pogled na ova pra{awe i<br />
vo otsustvo na materijalni, organizaciono-tehni~ki i kadrovski<br />
preduslovi koi i te kako mo`at da se nadminat ako se poka`e makar i<br />
mal op{testven interes vo taa nasoka.<br />
2. Vo odnos na maloletnite delinkventi vo sovremenata<br />
penolo{ka teorija i praktika dominira stavot deka se raboti za<br />
specifi~na kategorija na lica, {to od vozrasnite treba da se<br />
razlikuva ne samo vo pogled na posebnata krivi~no pravna polo`ba,<br />
tuku i spored posebniot vospitno- prevospiten institucionalen<br />
1082)<br />
Davidovi}, D. i dr. Efikasnost kratkih kazni li{enja slobode. Pravni zbornik, Titograd,<br />
1961/2, str. 12-13.<br />
1083)<br />
Srzenti}, N. Kratkotrajne kazne li{enja slobode, Pravni zbornik, Titograd, 1961/2, str. 12-<br />
13.<br />
620
tretman. Tie specifi~nosti se rezultat na psihofizi~kite<br />
posebnosti i vo vrska so toa na nivniot poinakov socijalen status. Se<br />
raboti, vsu{nost, za li~nosti na vozrast od 14-18 godini koi za<br />
razlika od vozrasnite poseduvaat zna~itelno poinakvi osobini za{to<br />
se nao|aat vo fazata na svojot razvoj i sozrevawe. Toa se lica vo onaa<br />
faza od svojot `ivot koja e prosledena so dlaboki fiziolo{ki i<br />
psiholo{ki promeni {to gi doveduvaat vo takvi sostojbi koi vo<br />
na~elo se karakteriziraat so posebna rezistentnost kon nadvore{ni<br />
vlijanija i pottici za negativno i zabraneto povedenie. Vo toa e<br />
sodr`an eden od osnovnite argumenti za opredeluvawe na posebnata<br />
polo`ba na maloletnicite vo krivi~noto pravo. Taa polo`ba e edna<br />
od osnovnite pridobivki na evolucijata na krivi~noto pravo,<br />
pridobivka {to se zasnova na vekovnite nau~ni prou~uvawa i<br />
prakti~ni sogleduvawa deka borbata protiv maloletni~koto<br />
prestapni{tvo ne mo`e da se vodi na ist na~in i so isti sredstva kako<br />
pritiv kriminalitetot na polnoletnite lica. Vrz istite osnovi se<br />
gradi i nadovrzuva sfa}aweto deka sprema mladite delinkventi treba<br />
da se primenuvaat posebni merki so vospitno-prevospitna sodr`ina.<br />
Nivniot tretman treba da se potpira vrz onie elementi {to<br />
adekvatno na nivnite karakteristiki }e bidat oslobodeni od<br />
intimidacijata, stradaweto i represivnosta {to nu`no go sledi sekoe<br />
li{uvawe od sloboda. Prioritetna cel vo institucionalniot pristap<br />
kon maloletnikot e optimalno iskoristuvawe na site tretmanski<br />
aktivnosti {to go ovozmo`uvaat nivniot pravilen razvoj bez ogled na<br />
toa dali se raboti za ustanova kade se izvr{uvaat zavodski merki ili<br />
kaznata maloletni~ki zatvor. Iskustveno potvrden fakt e me|utoa,<br />
deka vo ustanovite nameneti za institucionalno tretirawe na ovaa<br />
kategorija na lica {to pod razli~ni imiwa postojat vo svetot 1084) ,<br />
nitu vo na{ite institucionalni uslovi ne se do{lo do nekoi oblici,<br />
metodi i tehniki na postapuvawe {to dosega ne bile koristeni i za<br />
vozrasnite osudenici. Ona {to ovde e karakteristi~no i, {to kako i<br />
kaj drugite oblici i metodi na poseben tretman, se izdvojuva i dobiva<br />
posebno zna~ewe se sostoi vo naglasenoto potpirawe vrz opredeleni<br />
merki i osoben intenzitet na nivnata primena. Vo taa smisla za<br />
maloletnicite se prepora~uvaat i vo praktikata posebno mesto<br />
dobivaat usilbite vo pogled na obrazovanieto i stru~noto<br />
usovr{uvawe kako merki {to treba da go podignat nivnoto<br />
intelektualno nivo, sozdavaweto na rabotni naviki i razvivaweto<br />
~uvstvo na odgovornost kon op{testvenite barawa. So ogled na toa<br />
deka se raboti za oblik na tretman {to vo osnova ja gradi li~nosta za<br />
uspe{no prifa}awe na bitnite op{testveni vrednosti i anulirawe<br />
na hendikepot za postignuvawe na soodveten op{tesven status, ovoj<br />
1084)<br />
Vo svetot postojat razni vidovi na ustanovi za maloletni delinkventi koi mo`at<br />
da bidat od otvoren i, poluotvoren, zatvoren i me{ovit karakter. Vo Anglija<br />
postojat "approved schuls", "attendance centres", "detentions centres", borstalski zavodi<br />
i sl. Vidi: Lazarevi}, Lj. Kazne i mere bezbednosti... str. 207-212. Vo SAD postojat<br />
otvoreni {umski logori, vo Francija "zatvori u~ili{ta", vo Rusija - rabotno<br />
vospitni kolonii od op{t vid i rabotno vospitni kolonii so zasilen nadzor itn, itn.<br />
621
oblik na tretman vo mnogu zemji vo svetot e predviden kako<br />
zadol`itelna obvrska za site {titenici na opredelena vospitna ili<br />
kaznena ustanova.<br />
Vo funkcija na poefikasno izgraduvawe pozitivni svojstva i<br />
naviki kaj maloletnicite e i posebnoto insistirawe vrz organizirano<br />
i intenzivno koristewe na nivnoto slobodno vreme i forsirawe na<br />
onie aktivnosti {to go ovozmo`uvaat po{irokoto ostvaruvawe na<br />
kontaktite so slobodniot svet. Vakvata nasoka se nadovrzuva na<br />
ispravnoto soznanie deka rekreativnite aktivnosti i komunikacijata<br />
so slobodnata sredina se referenca so golemi vospitno-popravni<br />
implikacii za licata koi sÒ u{te ne ja oformile svojata li~nost. Vo<br />
prilog na po{irokoto koristewe na ovie merki na postapuvawe<br />
govori i faktot deka institucionalnite li{uvawa i ograni~uvawa i<br />
posledicite {to proizleguvaat od niv, posebno se ~uvstvitelni za<br />
licata od maloletni~kata populacija. Nakratko, koga se raboti za<br />
ovie lica nasekade vo svetot se te`nee kon izbor na takvi merki na<br />
tretman {to najmnogu im ogovaraat na nivnite psihosocijalni<br />
svojstva i sozdavaweto pogodna terapeutska atmosfera {to }e go<br />
nadmine {ablonskoto i rutinsko postapuvawe od bilo koj vid, kako i<br />
kon nivno u~ewe na red i disciplina vo uslovi na {to e mo`no poblag<br />
re`im na izdr`uvawe na vospitnata merka, odnosno kaznata. Toa se<br />
osnovni uslovi {to nema da ja frustriraat i onaka mo{ne krevkata<br />
struktura na li~nosta na {titenikot.<br />
3. Izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda vrz licata<br />
od `enski pol od aspekt na tretmanot navidum ne pretstavuva zna~aen<br />
problem. Ovaa iluzija poteknuva ottamu {to se raboti za mal broj<br />
osudeni~ki, taka {to prevospitnite procesi {to vrz niv se<br />
primenuvaat vo penitencijarnata praktika nasekade vo svetot ne go<br />
dobivaat potrebnoto vnimanie. Ustanovite vo koi tie ja izdr`uvaat<br />
kaznata se od mal kapacitet i naj~esto ne se dovolno opremeni za<br />
ostvaruvawe na opservacija, individualizacija i interna klasifikacija<br />
pa ottamu i za sproveduvawe na adekvatni oblici na tretman.<br />
^estopati vo niv zaedno so polnoletnite osudeni~ki na dolgi i<br />
kratki kazni li{uvawe od sloboda izolacijata ja podnesuvaat i<br />
maloletni~ki na koi im e izre~ena zavodska vospitna merka ili kazna<br />
maloletni~ki zatvor, a ponekade vo istata ustanova se izdr`uva i<br />
pritvorot za `eni. So ogled na toa {to duri i vo vakvi slu~ai<br />
nivniot broj e isklu~iteno mal vo mnogu ustanovi `enite se postojano<br />
zatvoreni 1085) , ne odat na rabota nadvor od ustanovata nitu se<br />
vrabotuvaat vo nea, osven na dejnosti okolu odr`uvaweto na<br />
higienata, vo kujnata ili se zanimavaat so ra~na rabota (vezewe,<br />
pletewe, {iewe) naj~esto vo ista soba vo koja prestojuvaat ili spijat.<br />
1085)<br />
"Zatvorite za `eni glavno se zatvoreni institucii, kontrolata koja se vr{i nad<br />
zatvoreni~kite e nesrazmerna na nivnata op{testvena opasnost, a tretmanot {to<br />
sprema niv se primenuva e posoodveten na odr`uvawe na nivnata ekonomska zavisnost<br />
i op{testvenata nemo} odo{to za nivno osposobuvawe za normalen `ivot na sloboda.<br />
Nikoli}-Ristanovi}, V. Zatvor za `eni - (bez) smislata na kaznata zatvor,<br />
Bezbednost, Skopje, 1994/2, str. 347.<br />
622
Vo ovie ustanovi, po pravilo, nedostasuvaat vospituva~i, nastavnici i<br />
instruktori za ostvaruvawe na edukativni programi i voveduvawe vo<br />
nekoe korisno zanimawe so {to u{te pove}e se uslo`nuva nivnata<br />
polo`ba i tretmanot koi daleku zaostanuvaat zad modernite<br />
pretstavi vo ovaa oblast. Vakvite sostojbi bea sogledani na [estiot<br />
kongres na ON za prevencija na kriminalitetot i tretman na<br />
prestapnicite (odr`an vo Karakas) kade {to vo ramkite na temata za<br />
deinstitucionalizacija na popravnite sistemi be{e pokrenato i<br />
barawe za podobruvawe na institucionalniot tretman na osudenicite<br />
od `enski pol.<br />
Od gornite konstatacii mo`e da se izvle~e zaklu~ok deka<br />
primarnite usilbi vo odnos na tretmanot na osudeni~kite vo prv red<br />
se dvi`at kon nadminuvawe na diskriminacijata {to sÒ u{te gi stava<br />
vo ponepovolna polo`ba od ma`ite. Vo tie usilbi e pomesteno i<br />
pra{aweto za ednovremeno usoglasuvawe na merkite na tretman so<br />
posebnite biolo{ki i psihosocijalni osobini na `enata. Toa zna~i<br />
deka so ogled na tie obele`ja, vidot na nivnite krivi~ni dela i<br />
okolnosti pod koi gi vr{at prioritetno e insistiraweto vrz takov<br />
tretman {to vrz niv }e se ostvaruva vo otvoreni kazneno-popravni<br />
ustanovi. Vo tie ustanovi kone~no treba da se najde mesto za<br />
sproveduvawe na obrazovno-vospitni procesi i da se sozdadat uslovi<br />
za konstruktivno i rekreativno koristewe na nivnoto slobodno<br />
vreme. I vo pogled na nivnata rabotna anga`iranost treba da se<br />
nadmine predubeduvaweto deka tie treba da se nau~at samo na toa da<br />
bidat dobri domakinki, a ne i lica {to od ustanovata }e ponesat<br />
nekoe korisno zanimawe {to }e go podobri nivniot ekonomski, a<br />
ottamu i op{testven status. Vrz nivnata socijalna emancipacija treba<br />
postojano da se raboti i so pointenzivna primena na drugi merki {to<br />
vodat kon nadminuvawe na nivnata zavisna polo`ba od drugi i kon<br />
nivno posmelo i samostojno za~ekoruvawe vo op{testvenite odnosi na<br />
sloboda. Ili kako {to toa sosema kratko i ubavo go veli eden<br />
avtor 1086) "ona {to e su{testveno za emencipacijata na `enata vo<br />
op{testvoto mora da bide i su{tina na procesot na nejzinata<br />
resocijalizacija vo kazneno-popravnata ustanova".<br />
4. Soobra}ajnite delinkventi pretstavuvaat poseben problem<br />
od aspekt na tretmanot. Toa proizleguva ottamu {to naj~esto se<br />
raboti za lica koi nebre`no ili sosema slu~ajno, odnosno bez u~estvo<br />
na svojata svest i volja pridonesle da nastapi opredelena nesakana<br />
posledica. Toa se lica koi pred storuvaweto na deloto vodele ureden<br />
`ivot i ne poka`uvale nikakvi skolonosti za otstapuvawe od<br />
op{testvenite normi i vrednosti. Toa se adekvatno socijalno<br />
prilagodeni i odgovorni lica so izgradeni rabotni naviki koi vo<br />
otsustvo na vnimanie storile delo {to vo idnina nema da go povtorat.<br />
Sprema niv kako i, vpro~em, sprema site storiteli na krivi~ni dela<br />
od nebri`nost, krajna nu`da ili nu`na odbrana i splet na drugi<br />
slu~ajni okolnosti, primenetiot penitencijaren tretman treba da se<br />
1086)<br />
Ibid, str. 357.<br />
623
svede vo nu`ni ramki naso~eni kon jaknewe na vnimatelniot odnos<br />
sprema opredeleni situacii i objekti. Seto ona {to izleguva nadvor<br />
od tie ramki e nepotrebno vnimanie {to kaj osudenikot mo`e da<br />
predizvika ~uvstvo na zagrozenost, me{awe vo intimnite sferi na<br />
sopstvenoto bitie, atak vrz individualnosta i drugi nepredvidivi<br />
posledici. Ottamu vo pristapot kon ovie lica se prepora~uva<br />
vnimatelen odnos, za{to penitencijarnite stru~waci ~estopati se<br />
skloni kon nesvesno prenesuvawe na ve}e izgradeniot pristap kon<br />
drugi osudenici vrz soobra}ajnite delinkveniti i kon menuvawe na<br />
ona {to kaj niv treba da se podr`i.<br />
Pra{aweto {to natamu se postavuva kaj ovie delinkventi e<br />
kako mo`e da se postigne nivnata resocijalizacija so ogled na toa<br />
deka kaj niv obi~no ne postoi ~uvstvo na vina za storenoto.<br />
Sogleduvaj}i go ovoj problem nekoi avtori predlagaat deluvawe vrz<br />
perifernite faktori na nivnoto delinkventno odnesuvawe. Nie<br />
morame da gi istra`uvame potsvesnite faktori na nivnoto asocijano<br />
povedenie veli Atanackovi}, da ispituvame koi se nedostatocite vo<br />
karakterot na soobra}ajniot delinkvent, dali e le`eren, so namera,<br />
egoist, egocentri~en, neuvi|aen ili bahat, dali e sklon kon avanturi,<br />
kon riskantno odnesuvawe so cel da se vlijae samo vrz simptomite na<br />
negovoto asocijalno povedenie dodeka e vo kontakt so volanot 1087) .<br />
Postignuvaweto na ovaa cel bara eden mo{ne slo`en i delikaten<br />
priod kon delinkventot, no so ogled na sega{nite uslovi na rabota vo<br />
kazneno-popravnite ustanovi ne postoi prakti~na mo`nost za negovo<br />
sproveduvawe vo `ivot.<br />
5. Vo penolo{kata teorija i praktika ne mu se posvetuva<br />
dovolno vnimanie na prevospitniot tretman na osudeni lica za krvni<br />
delikti. Vo ovoj pogled ne postojat specijalizirani ustanovi ili<br />
vertikalni klasifikacioni grupi vo koi }e se vodi gri`a za<br />
posebnite karakteristiki na li~nosta na osudenite za krvni delikti<br />
voop{to i za ubijcite posebno, vrz koi so ogled na dol`inata na<br />
kaznata i potrebata od poinakov tretman go stavame i glavniot akcent<br />
na ova razgleduvawe.<br />
Kaj nas osudenite lica na kazna li{uvawe od sloboda za<br />
krivi~no delo ubistvo se pristapuva od pozicija deka so niv ne treba<br />
posebno da se raboti, odnosno deka dol`inata na nivniot prestoj vo<br />
ustanovata e onaa okolnost koja samo po sebe vodi do sakanite efekti.<br />
Ottuka vrz teoretski plan e sosema logi~no pra{aweto dali sprema<br />
osudenite ubijci e potrebno sproveduvawe na prevospiten tretman.<br />
Odgovorot mo`e da bide pozitiven ili negativen. Koj odgovor e<br />
me|utoa, onoj vistinskiot mo`e da se doznae preku sogleduvaweto na<br />
argumentite vo prilog i protiv penitencijarniot tretman na<br />
ubijcite.<br />
Prviot mo`en odgovor e deka sprema osudenite lica za<br />
krivi~no delo ubistvo ne e potrebna resocijalizacija pa spored toa<br />
1087)<br />
Vidi: Pihler, S. VII Savetovanje jugoslovenskog udru`enja za krivi~no pravo i<br />
kriminologiju, JRKKP, Beograd, 1968/3, str. 489. (Diskusija na Dragoqub Atanackovi}).<br />
624
ni prevospiten tretman. Vo prilog na vakvoto razmisluvawe mo`at da<br />
se navedat pove}e pri~ini me|u koi i opredelen broj empiriski<br />
utvrdeni fakti od edno moe istra`uvawe 1088) . Eden od niv e deka vo<br />
strukturata na izvr{enite ubistva od na{ata sredina dominiraat<br />
lu|e so pomalku ili pomalku besprekorno minato. Imeno, 72,2%<br />
ubijci pra|aat vo kategorijata "~esen i ugleden gra|anin", ili so<br />
drugi zborovi ka`ano, najgolemiot broj ubijci se ispravno<br />
socijalizirani li~nosti na koi ne im e potrebna resocijalizacija. Za<br />
niv kaznata {to mora da ja izdr`at od generalnopreventivni pri~ini,<br />
e zlo koe mora da se istrpi poradi storenoto zlo.<br />
Vtoriot argument protiv tretmanot osnosno resocijalizacijata<br />
na ubijcite proizleguva od neposrednoto iskustvo na licata<br />
{to go sproveduvaat penitencijarniot tretman. Kaj niv dominira<br />
stavot deka tokmu so ubijcite ne treba mnogu da se raboti, bidej}i se<br />
dobri zatvorenici, so koi, poradi dol`inata na kaznata ne postojat<br />
skoro nikakvi problemi. Ottamu tie se klasificiraat vo grupi<br />
spored potrebata nivnite karakteristiki da se iskoristat samo za<br />
pozitivno vlijanie vo kazneno-popravnata ustanova.<br />
Ako prethodnoto soznanie koe proizleguva od praktikata se<br />
povrze so procentot na izrazeniot specijalen povrat na ubijcite se<br />
dobiva i tretiot mo`en argument protiv nivniot tretman i resocijalizacija.<br />
Imano, od okolnosta deka specijalniot povrat na ubijcite e<br />
nezna~itelen (samo 0,5%) i pokraj toa {to vo kazneno-popravnite<br />
ustanovi so niv skoro ni{to ne se raboti se ~ini apsurdno zalagaweto<br />
za nivnoto prevospituvawe.<br />
Vtoriot mo`en odgovor e deka sprema osudenite ubijci e<br />
neophodna resocijalizacija i sodr`aen tretman {to }e pretstavuva<br />
osnova za nejzinoto ostvaruvawe. Kon nego }e gi navedeme samo onie<br />
argumenti {to na izvesen na~in gi obezbeduvaat mo`nite prigovori<br />
protiv resocijalizacijata na osudenite ubijci. Taka na primer, toa<br />
{to najgolemiot broj osudeni ubijci pred storenoto delo bile<br />
ispravno socijalizirani li~nosti ne mora da zna~i i otsustvo na<br />
potrebata od nivna resocijalizacija. Imeno, ako se trgne od etimolo{koto<br />
zna~ewe na poimot resocijalizacija toga{ e sosema<br />
prifatlivo deka mo`e da se resocijalizaira samo nekoj koj ve}e bil<br />
socijaliziran, {to zna~i samo onie lica koi bile pravilno vklopeni<br />
vo op{testveniot `ivot, no podocna kako posledica na podolgo<br />
dejstvuvawe na opredeleni negativni faktori skr{nale od usvoenite<br />
pravila na odnesuvawe. Toa {to ubijcite idealno se vklopuvaat vo<br />
edna vakva pretstava e samo mo`en argument vo prilog na nivnata<br />
resocijalizacija.<br />
[to se odnesuva do stavot na upravata deka ubijcite se dobri<br />
zatvorenici so koi treba malku da se raboti, stanuva zbor za isto taka<br />
mal dokaz protiv nivnata resocijalizacija Vakviot stav poa|a od<br />
ispravno sogledaniot fakt vo odnos na povedenieto na ubijcite vo<br />
tekot na izdr`uvaweto na kaznata, no i od nesogleduvaweto na<br />
1088)<br />
<strong>Sulejmanov</strong>, Z. Ubistvata vo Makedonija, str. 140.<br />
625
karakteristikite na nivnata li~nost i potrebata za nivno menuvawe.<br />
Empiriskoto posmatrawe na li~nosta, situirano vo skromni ramki, vo<br />
nikoj slu~aj ne mo`e da go zameni nau~noto posmatrawe na li~nosta<br />
preku koe edinstveno mo`e da se dojde do vistinskite potrebi na<br />
osudenite lica. Celosnoto sogleduvawe na tie potrebi u{te pomalku<br />
mo`e da se ostvari preku golo nabquduvawe na op{toto povedenie na<br />
ubijcite vo ustanovata, osobeno toga{ koga zaradi opredeleno<br />
prilagoduvawe na zatvorskata situacija doveduva do uspe{no<br />
sokrivawe na vistinskite crti na li~nosta. Vo tie procesi, vpro~em,<br />
se mnogu pouspe{ni onie osudenici koi podolgo prestojuvale vo<br />
penitencijarnata ustanova. Ako kon seto toa se dodadat i<br />
ograni~enite mo`nosti na upravata da mu se posveti dovolno vreme i<br />
vnimanie na sekoj osudenik, logi~no e da se pretpostavi deka<br />
nejziniot stav se gradi vrz pragamati~ni osnovi: da se ostavi prostor<br />
za rabota so ovie osudenici koi vo ustanovata pretstavuvaat pogolem<br />
problem.<br />
I na krajot, kon tretiot mo`en argument protiv resocijalizacijata<br />
na ubijcite dovolno e ako se navede deka "resocijalizacijata<br />
pretstavuva pove}edimenzionalen proces {to ne mo`e da se svede samo<br />
na storuvawe - nastoruvawe na novo krivi~no delo, tuku mo`e da se<br />
sfati kako edinstven proces na aktivnosti i merki {to se naso~eni<br />
kon ostvaruvaweto na pozitivnite promeni vo op{testvenoto<br />
odnesuvawe na delinkventot 1089) .<br />
Od seto ova e sosema prifatlivo deka za osudenite ubijci<br />
izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda treba da pretstavuva<br />
osmislen tretman a ne retribucija. Vakviot stav me|utoa, ne zna~i i<br />
celosen odgovor na pra{aweto vo vrska so tretmanot na ubijcite. Vo<br />
toj prostor nu`no se provlekuvaat novi problemi me|u koi posebno<br />
mesto zazema rasvetluvaweto na specifi~nostite na tretmanot sprema<br />
razli~nite kategorii ubijci. Ako ras~istime so toa deka za ubijcite e<br />
potreben tretman toa istovremeno ne zna~i deka tretmanskiot<br />
pristap treba da bide ednakov za site storiteli na ubistvo. Moj stav e<br />
deka vo toj pogled e potreben natamo{en diferenciran pristap {to<br />
oblicite, metodite i metodolo{kite tehniki vo prevospitniot<br />
tretman }e gi dovede vo soglasnost so utvrdenite kriminolo{ki<br />
karakteristiki na ubijcite od na{ata sredina 1090) . Koga go velam ova<br />
vo prv red mislam na razli~nite kategorii ubijci so ogled na<br />
motivite {to go opredelile nivnoto delo. Ottuka vo prevospitniot<br />
model vo koj motivot pretstavuva osnovna orientacija za rabota so<br />
site osudeni lica treba da se najde i mestoto na osudenite ubijci vo<br />
onaa mera i intenzitet kolku {to e toa navistina neophodno za<br />
ostvaruvawe na nivnata resocijalizacija.<br />
So vakviot prevospiten model vo koj motivot na storitelot na<br />
ubistvoto gi naso~uva vlijanijata na prevospitnite slu`bi se<br />
povrzani i drugite aspekti od deluvaweto vrz poedinecot. Vo<br />
1089)<br />
Arnaudovski, Q. op. cit, str. 176.<br />
1090)<br />
<strong>Sulejmanov</strong>, Z. op. cit, str. 235-237 i natamu.<br />
626
procesot na resocijalizacijata treba da se vodi smetka i za site<br />
ostanati osobini na li~nosta {to ne koreliraat so nivnite motivi.<br />
Vo taa smisla do maksimum treba da se primenuvaat soznanijata za<br />
pri~inite i uslovite {to dovele do sozdavawe na negativnite osobini<br />
na li~nosta i sekade kade {to toa e vo granicite na mo`nostite na<br />
penitencijaniot tretman, streme`ite da se dvi`at vo taa nasoka.<br />
[to se odnesuva do pri~inite i uslovite {to doveduvaat do<br />
ubistva vo spomenatoto istra`uvawe vidovme deka tie se glavno<br />
zaedni~ki so pri~inite i uslovite na kriminalitetot voop{to.<br />
Istra`uvaweto me|utoa, ni go poka`a i toa deka negativnite<br />
vlijanija kaj ovie pojavi imaat posilno dejstvo, za{to kon niv se<br />
prisoedinuvaat i nekoi {to se specifi~ni za ubistvata. Imeno, vrz<br />
formiraweto na li~nosta na ubiecot posebno negativno vlijanie<br />
ostvarile: niskiot materijalen i socijalen status i problemite<br />
povrzani so nego, nesoodvetnata obrazovna struktura i interiorizacijata<br />
na posebnite individualni vrednosti {to vo golem del se i<br />
aksiolo{ka svest na nivnata najneposredna sredina kako i posebnoto<br />
vlijanie na `rtvata i treti lica koi so ogled na opredeleni<br />
psihosocijali karakteriski na ubijcite (pred sÒ, emocionalna<br />
labilnost i izrazena sugestibilnost) doveduvale do izvr{uvawe na<br />
krivi~noto delo. Spored moe mislewe, ova se glavnite pri~ini i<br />
uslovi {to go karakteriziraat izvr{uvaweto na ubistvata vo na{ata<br />
sredina. Ottuka vo niv treba da se baraat i specifi~nostite na<br />
tretmanot sprema ubijcite. Se razbira deka toa e zada~a na praktikata<br />
so toa {to pred prevospitnata slu`ba treba da se postavuvaat samo<br />
onie zada~i {to mo`at i da se ostvarat. Vo taa smisla e osobeno<br />
potrebno da se sozdavaat adekvatni uslovi za klasifikacija na<br />
osudenite lica, za{to bez nea se vzaludni site usilbi vrz planot na<br />
prevospituvaweto. Za vidot na klasifikacijata poso~ivme<br />
opredeleni nasoki so taa zabele{ka deka klasifikacionata {ema {to<br />
}e se odbere treba da va`i i za site ostanati osudenici. Osnovata za<br />
razvrstuvaweto ne e krivi~noto delo tuku karakteristikite na<br />
li~nosta sprema koi treba da se ostvaruvaat posebni vlijanija niz<br />
soodvetni merki na tretman. Kaj ubijcite vo toj pogled zasega se<br />
nametnuva potrebata od posebno izgraduvawe na vrednostniot sistem<br />
preku metodite na individualnata i grupnata psihoterapija. Ovie<br />
metodi treba da bidat ona {to }e dominira vo rabotata so ubijcite, a<br />
dokolku so toa se stesnuva vremenskiot prostor za drugite oblici i<br />
metodi na tretman, navedenite metodi treba da se ostvaruvaat duri i<br />
po cena na zapostavuvawe na osudeni~kata rabota, osudeni~koto<br />
samoorganizirawe, kulturno-prosvetnoto i fizi~noto vospituvawe i<br />
sl.<br />
6. Vo strukturata na osudeni~kata populacija na kazna<br />
li{uvawe od sloboda ~esto e prisutna i kategorijata na lica so<br />
neuroti~ni, psihopatski i sli~ni pra~ki koja vo ustanovite pretstavuva<br />
poseben problem. Ovie lica inaku dosta dinami~ni vo svoeto<br />
povedenie agresivno reagiraat na merkite {to se prezemaat od strana<br />
na zatvorskata administracija, gi odbivaat vositnite i prevospitnite<br />
vlijanija i zna~itelno ja naru{uvaat rabotata so ostanatite<br />
627
kategorii na osudenici. Od tie pri~ini nu`no e najprvin tie da bidat<br />
fizi~ki odvoeni od drugite osudenici i vrz niv vo prv red da se<br />
primenuvaat metodite na psihoterapeutsko lekuvawe od strana na<br />
stru~waci i dovolno iskusni lekari, psiholozi i neuropsihijatri.<br />
7. Potrebata od posebno izdvojuvawe na povratnicite i<br />
pove}ekratnite povratnici vo posebni kazneno-popravni ustanovi vo<br />
penolo{kata literatura retko se osporuva. Ovaa kategorija na lica<br />
obi~no pretstavuva edna tretina od celokupnata osudeni~ka<br />
populacija na kazna li{uvawe od sloboda, a vo golem del zemji i mnogu<br />
pove}e od toa. So nivnoto izdvojuvawe zaradi primena na poseben<br />
tretman {to }e bide vo soglasnost so nivnite karakteristiki se<br />
sozdavaat uslovi i za primena na soodvetni merki na postapuvawe<br />
sprema ostanatite osudenici so {to doa|a do nesomneno podobruvawe<br />
na rezultatite vrz planot na sevkupnata resocijalizacija i socijalna<br />
adaptacija.<br />
Onamu kade {to za ovie lica se izgradeni ili prilagodeni<br />
posebni ustanovi vo prv red se odi kon primena na takvi tretmanski<br />
aktivnosti {to }e go sovladaat nivniot osobeno golem otpor vo odnos<br />
na bilo kakvi edukativni i korekcioni vlijanija. Izrazenata<br />
nedoverba sprema op{testvoto i pru`aweto na bilo kakva pomo{ od<br />
strana na zatvorskata uprava kaj ovie lica treba da se "skr{i" so<br />
posebna strplivost i zalagawe koe stapka po stapka }e vodi kon<br />
promena na nivnite naviki, stavovi i predrasudi i skolonost kon<br />
odgovorno op{testveno povedenie. Podolgiot i pointenzivniot<br />
tretman se razbira vo uslovi na postrog re`im na izvr{uvawe na<br />
kaznata se samo dopolnitelni uslovi {to go ovozmo`uvaat toa.<br />
628
G L A V A V<br />
POLO@BA NA OSUDENITE LICA VO KAZNENO-<br />
POPRAVNITE USTANOVI<br />
Vo sovremenite penitencijarni sistemi vo koi resocijalizacijata<br />
na osudenite lica sÒ u{te se istaknuva kako edna od bitnite<br />
celi na kaznuvaweto i postapuvaweto posebno mesto dobiva<br />
normiraweto na onie aspekti od `ivotot i povedenieto vo ustanovata<br />
koi se nu`ni za opredeluvawe na polo`bata na osudenite lica.<br />
Stanuva zbor za zbir na propisi vneseni vo zakon {to se inspirirani<br />
od humanisti~kite streme`i za postignuvawe polezni efekti od<br />
kaznuvaweto sprema ~ovekot komu mu e odzemena slobodata kako edna<br />
od negovite najzna~ajni vrednosti. Toa se normi koi so ogled na<br />
svojata sodr`ina imaat dvojno zna~ewe. So niv najprvin, na najdirekten<br />
na~in se opredeluvaat su{testvenite faktori {to go utvrduvaat<br />
osudeni~kiot status, no i takvi normi so koi ednovremeno se poka`uva<br />
op{testvenata gri`a ili negri`a za ~ovekot od kade se ceni i<br />
karakterot na penitencijarniot sistem na edna zemja. Nakratko<br />
obemot i kvalitetot na sozdadenite uslovi za izvr{uvawe na kaznata i<br />
slobodite, pravata i obvrskite {to vo tie ramki im se zagarantirani<br />
na osudenite, uka`uvaat na poim koj vo penolo{kata literatura<br />
voobi~aeno se iscrpuva preku sogladuvaweto na propisite {to se<br />
odnesuvaat na: 1. smestuvaweto, ishranata i oblekata na osudenite, 2.<br />
pravata i dol`nostite na osudenite, 3. odr`uvaweto na redot i<br />
disciplinata i 4. pogodnostite na osudenite lica.<br />
I. SMESTUVAWE, ISHRANA I OBLEKA NA OSUDENITE<br />
LICA<br />
1. SMESTUVAWE NA OSUDENITE LICA<br />
Smestuvaweto na osudenite lica ima zna~ajno mesto vo<br />
opredeluvaweto i ostvaruvaweto na nivnata polo`ba, uslovite na<br />
`ivot i efikasniot tretman vo kazneno-popravnite ustanovi. Ottamu<br />
i intencijata na izvr{noto zakonodavstvo e naso~ena kon regulirawe<br />
na nekoi pova`ni aspekti na ova pra{awe. Od analizata na odredbite<br />
na ZIS mo`at da se zabele`at slednive karakteristiki vo pogled na<br />
smestuvaweto na osudenite lica vo na{iot penitencijaren sistem:<br />
a) Osudenite lica po pravilo treba da bidat smesteni vo<br />
zasebni sobi {to ne zna~i deka so toa e naru{en principot na<br />
zaedni~ko izdr`uvawe na kaznata.<br />
629
) Osamuvaweto ili oddelno izdr`uvawe na kaznata na<br />
opredeleni osudenici e mo`no vo isklu~itelni so zakon utvrdeni<br />
slu~ai.<br />
v) Oddelno izdr`uvawe na kaznata na osudenici od razli~en<br />
pol.<br />
g) Oddelno izdr`uvawe na kaznata maloletni~ki zatvor od<br />
kaznata li{uvawe od sloboda za polnoletni lica.<br />
d) Odelno izdr`uvawe na pritvorot od kaznata li{uvawe od<br />
sloboda.<br />
|) Vo prostoriite za spiewe za sekoe osudeno lice se<br />
obezbeduva prose~no najmalku 9 m 3 prostor i dovolno svetlina.<br />
e) Prostoriite za smestuvawe na osudenite lica treba da gi<br />
ispolnuvaat osnovnite higienski uslovi i da bidat soobrazeni so<br />
klimatskite uslovi na sredinata.<br />
Ad. a) Vo na{iot penitencijaren sistem va`i na~eloto na<br />
zaedni~ko ili grupno izdr`uvawe na kaznata li{uvawe od sloboda.<br />
Ova na~elo e izraz na pobedata na sovremenite nau~ni streme`i kon<br />
humanizacija na izvr{uvaweto na kaznata i so ogled na toa<br />
pretstavuva negacija na porane{niot asociacionen i keliski sistem<br />
vo koi ne se vode{e smetka za ~ovekot, negovite potrebi i<br />
izrazuvaweto na negovoto dostoinstvo. Grupniot `ivot i rabota<br />
vtemeleni vrz adekvatna horizonatalna i vertikalna klasifikacija<br />
na osudenite ima dvojni prednosti. Osudenikot `ivee vo grupa vo koja<br />
se naviknuva na socijalen `ivot i vo koja istovremeno e podlo`en na<br />
takvi vlijanija {to sodr`at identi~ni prevospitni mo`nosti.<br />
Grupanoto izdr`uvawe na kaznata e nerazdelno povrzano za<br />
ostvaruvaweto na celite na klasifikacijata. Idealno e koga se<br />
formirani takvi vospitno-popravni grupi {to celosno se odvoeni za<br />
vreme na vr{eweto na rabotnite zada~i, prestojot vo zgradite,<br />
odmorot i kulturno prosvetniot `ivot. Dovolno e me|utoa, da se frli<br />
kratok pogled vrz osnovnite pretpostavki za ostvaruvaweto na celite<br />
na klasifikacijata i da se dojde do zaklu~ok deka penitencijarnite<br />
sistemi nasekade vo svetot se daleku od toj ideal. Za toa nedostasuvaat<br />
soodvetni grade`ni objekti i soodveni prostorii vo niv, neadekvaten<br />
e rasporedot i funkcionalnosta na tie prostorii, a isto taka i<br />
soodnosot na terenite za pro{etka, odmor i rekreacija na osudenite.<br />
Poa|aj}i od sosema skromnite mo`nosti vo ovoj pogled vo<br />
penitencijarniot sistem na na{ata zemja barem dosega izostanuva{e<br />
vistinska vertikalna klasifikacija na osudenite lica vo grupi so<br />
identi~ni prevospitni programi. Pri~inite {to vo Makedonija nitu<br />
vo edna kazneno-popravna ustanova ne bea formirani grupi so posebni<br />
tretmanski implikacii me|utoa, ne e samo vo vo smestuva~kite<br />
kapaciteti. Vo ovoj pogled be{e ogromno i negativnoto vlijanie na<br />
stesnetata i nesoodvetna organizacija na merkite na tretman kako i<br />
materijalnite i kadrovskite mo`nosti na kazneno-popravnite<br />
ustanovi. Seto toa me|utoa, ne zna~i deka klasifikacijata e<br />
nedosti`en ideal {to vo idnina ne mo`e uspe{no da se sledi.<br />
Nadovrzuvaj}i se na predhodnoto nu`no doa|ame do konstatacija<br />
deka baraweto za poedine~no smestuvawe na sekoj osudenik vo<br />
630
zasebna prostorija ne mu pre~i na na~eloto na grupnoto izdr`uvawe<br />
na kaznata. Pri~inata {to edno vakvo barawe za prv pat e istaknato<br />
vo ZIS treba da se bara vo sozdavaweto uslovi za dopolnitelno<br />
otstranuvawe na mo`nostite na kriminalna infekcija no, i vo<br />
obezbeduvaweto na osudenikot edno pristojno kat~e vo koe barem za<br />
malku }e mo`e da si go obezbedi svojot du{even mir.<br />
Ad. b) Vo soglasnost so gorenavedenoto, otstapuvaweto od<br />
na~eloto na grupnost vo izvr{uvaweto na kaznata ne zna~i nivno<br />
oddeluvawe od prostoriite za rabota, prestoj i ishrana i terenite za<br />
rekreacija. Sprema nekoi osudenici me|utoa, pod uslovi predvideni<br />
vo zakonot mo`no e i takvo celosno ili delumno oddeluvawe od<br />
drugite osudenici vo nekoj od slednive slu~ai:<br />
- Ako zdravstvenata sostojba na osudenikot e naru{ena i od<br />
takov vid {to mo`e u{te pove}e da go zagrozi negovoto zdravje ili<br />
zdravjeto i `ivotot na drugite osudenici.<br />
- Ako od bezbednosni pri~ini se uka`e potreba osudenikot da<br />
bide osamen u{te vo po~etokot na izdr`uvaweto na kaznata.<br />
- Ako na osudenikot mu e izre~ena disciplinska kazna<br />
upatuvawe vo samica.<br />
- Ako na osudenikot mu e izre~ena posebna merka osamuvawe.<br />
Vo site ovie slu~ai se raboti za posebno izre~ena privremena<br />
merka {to prestanuva vo onoj moment koga }e prestanat pri~inite za<br />
nejzinoto izrekuvawe.<br />
Ad. v) Zakonskata obvrska spored koja osudenite lica od<br />
razli~en pol kaznata li{uvawe od sloboda ja izdr`uvaat odvoeno e<br />
pomestena vo ~l. 14 st. 2 ZIS i nao|a polna primena vo na{ata<br />
penitencijarna praktika.<br />
Ad. g) Zakonskata odredba koja go predviduva odvoenoto<br />
izdr`uvawe na kaznata maloletni~ki zatvor vo na{ata zemja ne e<br />
za`iveana so ogled na toa {to sÒ u{te ne e izgraden, odnosno<br />
prilagoden objekt za taa namena. Od tie pri~ini maloletni~kiot<br />
zatvor se izvr{uva vo mo{ne nesoodvetni uslovi na posebno oddelenie<br />
vo ramkite na KPD Idrizovo.<br />
Ad. d) So ZIS e predvideno i oddelno smestuvawe na<br />
pritvorenicite od osudenite lica. Za taa cel vo site zatvori vo<br />
Makedonija se prilagodeni posebni izdvoeni prostorii, odnosno oddelenija.<br />
Tie oddelenija naj~esto se vklopeni vo samata zatvorska zgrada<br />
i na takov na~in uredeni i obezbedeni da se onevozmo`i bilo kakov<br />
fizi~ki ili drug kontakt me|u pritvorenite i osudenite lica.<br />
Odelenijata za pritvor naj~esto se sostojat od nekolku prostorii<br />
(kelii) i isklu~itelno mal prostor za pro{etka na ~ist vozduh 1091) .<br />
1091)<br />
Prostoriite vo koi se izdr`uva pritvorot se vsu{nost mali sobi so ne{to<br />
povisoki tavani od prose~nite. Vo niv redovno se sre}ava malo prozor~e obezbedeno<br />
so re{etki. Edinstveniot inventar vo site sobi e eden do tri kreveti, a po isklu~ok<br />
masi~ka i stol~e pricvrsteni za podot ili yidot. Sanitarniot ~vor e<br />
naj~uvstvitelnoto pra{awe za{to osven vo nekolku zatvori vo Makedonija sekade se<br />
nao|a nadvor od sobite taka {to fiziolo{kite potrebi mora da se vr{at so ~esto<br />
izleguvawe vo pridru`ba na stra`ar.<br />
631
Zaradi vakvata sostojba se uka`uva na potrebata od nejzino adekvatno<br />
menuvawe. Vo ovoj pogled ne e problem samo toa {to pritvorenicite<br />
prestojuvaat vo mo{ne nepovolni uslovi, tuku i toa {to za nivnoto<br />
obezbeduvawe, ishrana i razmestuvawe vo golem obem se anga`iraat<br />
materijalni sredstva i vremeto na onoj personal {to vo ovie ustanovi<br />
treba celosno da im se posveti na tretmanot na osudenite. Edinstven<br />
isklu~ok vo ovoj pogled pretstavuva sostojbata so istra`niot zatvor<br />
vo Skopje.<br />
Ad. |) Koga se zboruva za smestuvaweto vo kazneno-popravnite<br />
ustanovi vo prv red se misli na nivno smestuvawe vo onie prostorii<br />
{to se nameneti za spiewe na osudenite. Ovie sobi me|utoa, go<br />
so~inuvaat smestuvaweto samo vo potesna smisla na zborot. Pokraj<br />
niv vo ustanovite postojat i sobi za dneven prestoj (zanimalni,<br />
biblioteki, ~italni, kantini, u~ilnici, rabotilnici, TV sali,<br />
fiskulturni sali, trpezarii, stacionari i sl.). Ovie prostorii se<br />
odnesvuaat na poimot na smestuvaweto vo po{iroka smisla na zborot.<br />
Interesot na penolo{kata literatura e naso~en kon opredeluvaweto<br />
na merila {to poedenakvo se odnesuvaat i na edniot i na drugiot<br />
prostor i vo toj pogled e prisutna intencija da se dostigne nivoto na<br />
standard {to va`i i na sloboda. Sledej}i gi tie nasoki vo na{ata<br />
zemja za prv pat e odreden minimumot na smestuva~kiot prostor so<br />
Pravilnikot za izvr{uvawe na kaznite li{uvawe od sloboda od 1961<br />
godina. Toj standard od 8, odnosno 9 m 3 prostor po eden osudenik va`i i<br />
spored pozitivnite propisi.<br />
Ad. e) Prostoriite vo koi `iveat i rabotat osudenite lica<br />
mora da poseduvaat soodvetni sanitarni i higienski instalacii i<br />
drugi uslovi za odr`uvawe na li~nata higiena. Ovie prostorii isto<br />
taka treba da bidat dovolno osvetleni za rabota i ~itawe taka {to na<br />
osudenite lica nema da im se o{tetuva vidot. Prostoriite treba da<br />
bidat i soodvetno provetreni i zatopleni.<br />
2. ISHRANA NA OSUDENITE LICA<br />
Spored ZIS na osudenite lica im se obezbeduva ishrana koja<br />
spored koli~inata i kvalitetot e dovolna za odr`uvawe na nivnoto<br />
zdravje i telesnite sposobnosti. Za taa cel im se davaat tri obroka<br />
dnevno {to mora da sodr`at najmalku 12.500 xuli, a za onie {to se<br />
anga`irani na pote{ki rabotni zada~i im se obezbeduva eden obrok<br />
pove}e. Bolnite osudenici i `enite vo porodilnoto oddelenie<br />
podle`at na specijalna ishrana vo obem i kvalitet {to se opredeluva<br />
od strana na lekar.<br />
Hranata sekoga{ mora da bide raznovrsna i vkusna, a nejziniot<br />
kvalitet go proveruva direktorot na ustanovata ili od nego ovlasteno<br />
lice i toa se zable`uva vo kontrolna kniga.<br />
Pokraj zdravata ishrana na osudenite lica vo sekoe vreme im se<br />
obezbeduva i zdrava voda za piewe, a im se zabranuva upotreba na<br />
alkohol, opojni drogi i psihotropni supstancii.<br />
Iako vo ZIS toa ne e predvideno vo site kazneno-popravni<br />
632
ustanovi postojat prodavnici (kantini) vo koi mo`at da se kupat<br />
prehrambeni proizvodi i predmeti za li~na upotreba.<br />
Od sogleduvaweto na prakti~nata realizacija na ovie odredbi<br />
mo`e slobodno da se ka`e deka vo na{ite penitencijarni ustanovi<br />
site osudeni lica i toa vo voobi~aenoto vreme dobivaat kvalitetno<br />
podgotvena i dobro servirana hrana so dovolno hranliva vrednost za<br />
odr`uvawe na zdravjeto i fizi~kata sila. Avtorot na ovoj tekst<br />
ima{e mo`nost i samiot da se uveri vo toa vo site kazneno-popravni<br />
ustanovi koi nenajaveno gi posetuva{e. So eden zbor kaj nas za ovoj<br />
aspekt na polo`bata na osudenite lica se vodi posebna gri`a taka<br />
{to hranata sekoga{ mora da se obezbedi makar i so zafa}awe vo<br />
fondovite i sredstvata {to ne se nameneti za toa. Bez razlika dali ja<br />
podgotvuvaat profesionalno vraboteni kuvari ili samite osudeni<br />
lica, hranata sekoga{ e od takov kvalitet kakov {to golem broj<br />
osudenici nemale prilika da ja konzumiraat nitu na sloboda.<br />
3. OBLEKA NA OSUDENITE LICA<br />
Glavnite pra{awa vo vrska so oblekata i obuvkite na<br />
osudenite lica se regulirani so ZIS i so poseben pravilnik za<br />
oblekata na osudenite lica i ku}nite redovi na kazneno-popravnite<br />
ustanovi. Spored ZIS vo ustanovite osudenite lica nosat ednoobrazna<br />
obleka, na osudenite koi rabotat im se obezbeduva rabotna obleka<br />
i najposle, oblekata, dolnata obleka i obuvkite treba da odgovaraat<br />
na klimatskite uslovi i godi{noto vreme. Vo soglasnost so<br />
Minimalnite pravila za postapuvawe so zatvorenicite ZIS sodr`i<br />
odredbi i za toa deka oblekata ne smee na bilo koj na~in da vlijae vo<br />
smisla na negovo degradirawe i poni`uvawe. Zna~ajna novina vo ovoj<br />
zakon e predvidenata mo`nost osudenite lica da nosat i civilna<br />
obleka. Koga osudenoto lice }e dobie sloboda za izleguvawe nadvor od<br />
ustanovata sekoga{ mora da mu se dozvoli nosewe sopstvena ili druga<br />
obleka koj ne go svrtuva vnimanieto kon nego.<br />
So prvilnikot za obleka na osudenite lica vo kazneno-popravnite<br />
ustanovi se opredeluva vidot, bojata, krojot i vremetraeweto na<br />
oblekata i ~evlite {to zadol`itelno treba da se nosat. Vo vrska so<br />
vidot na oblekata e predvideno nosewe na posebna zimska i letna<br />
obleka za obata pola. Sekoj del od oblekata e preciziran i nabroen vo<br />
Pravilnikot, vo koj, me|u drugot, e opredelen i materijalot od koj<br />
treba da e izrabotena, bojata na oblekata (sivomaslinesta), pa duri i<br />
bojata na vle~kite (crni!?) i bojata na dolnata obleka (golubova<br />
siva!?) i nivnoto vremetraewe (od 12-24 meseci).<br />
Za oblekata i obuvkite na osudenite lica opredeleni<br />
opredelbi sodr`at i ku}nite redovi na kazneno-popravnite ustanovi.<br />
Ottamu se gleda intencijata ova pra{awe da se re{i vo duhot na<br />
barawata od Minimalnite pravila (~l. 17-18) no i streme`ot kon<br />
detalizirawe na edno pra{awe so nepotrebni, duri i apsurdni<br />
re{enija koi nemaat re~isi nikakva prakti~na vrednost.<br />
633
II. PRAVA I DOL@NOSTI NA OSUDENITE LICA<br />
1. PRAVA NA OSUDENITE LICA<br />
Osnovnite prava na osudenite lica na kazna li{uvawe od<br />
sloboda im se zagarantirani so KZ i ZIS, a na~inot na nivnoto<br />
ostvaruvawe so ku}nite redovi na ustanovite i drugite podzakonski<br />
propisi. Spored navedenite zakoni ovie lica imaat pravo na<br />
pristojno smestuvawe, ishrana i obleka, pravo na rabota i drugi prava<br />
{to proizleguvaat od rabotata, pravo na komunicirawe so<br />
nadvore{niot svet, pravo na besplatna zdravstvena za{tita, pravo na<br />
stru~na pravna pomo{ od kazneno-popravnata ustanova vo pogled na<br />
prezemaweto potrebni dejstvija za za{tita na nivnite prava i so<br />
zakon za{titeni interesi, pravo na poplaki i `albi, pravo da<br />
podnesuvaat barawa za ubla`uvawe na kaznata (pomiluvawe, usloven<br />
otpust, vonredno ubla`uvawe na kaznata), pravo na obrazovanie i<br />
vospituvawe, zanimavawe so slobodni aktivnosti, u~estvo vo svoeto<br />
prevospituvawe i vo organite na osudeni~koto samoorganizirawe,<br />
pravo na socijalno i penzisko osiguruvawe, pravo na slobodno versko<br />
opredeluvawe i zadovoluvawe na svoite verski potrebi vo ustanovata<br />
i nekoi drugi ne pomalku zna~ajni prava.<br />
Navedenite prava se mo{ne zna~ajni za osudenite lica kako od<br />
aspekt na zadovoluvawe na nivnite li~ni `elbi i interesi taka i od<br />
aspekt na op{testveniot interes za postignuvawe na nivnata<br />
resocijalizacija. Vakvata konstatacija ne obvrzuva vrz nekoi od ovie<br />
prava i posebno da se zadr`ime.<br />
a) Vo penolo{kata teorija i praktika posebno vnimanie mu se<br />
posvetuva na ostvaruvaweto na pravoto na rabota na osudenite lica.<br />
So ogled deka na ova pra{awe dovolno se zadr`avme vo drugite delovi<br />
od ovoj trud 1092) , ovde poso~uvame samo na onie prava {to<br />
proizleguvaat, ili podobro ka`ano, {to se nadovrzuvaat vrz pravoto<br />
na rabota na osudenikot. Stanuva zbor za slednive prava na osudenite:<br />
- Pravo na ~etirieset ~asovna rabotna nedela. Samo<br />
isklu~itelno pod uslovi opredeleni so zakon polnoto rabotno vreme<br />
na osudenite mo`e da trae pove}e od 40 ~asa nedelno. Nadvor od toa<br />
vreme me|utoa, osudenite lica mo`at da se anga`iraat na odr`uvawe<br />
na ~istotata i drugi tekovni raboti neophodni za normalen `ivot vo<br />
ustanovata, no ne pove}e od dva ~asa dnevno.<br />
- Pravo na osum~asoven neprekinat odmor vo tekot na denot i<br />
eden den odmor vo tekot na nedelata.<br />
- Pravo na godi{en odmor vo traewe od 18 dena koj po pravilo<br />
se koristi vo posebni prostorii na ustanovata dokolku osudenikot<br />
pominal neprekinato 11 meseci na rabota.<br />
- Pravo na higiensko-tehni~ka za{tita pri rabota.<br />
- Pravo na nadomest za rabotata. Visinata na nadomestokot za<br />
1092)<br />
Vidi gi naslovite: "Na~elo na vklu~uvawe na osudenite lica vo prevospitniot<br />
proces" i "Nekoi problemi na osudeni~kata rabota" od ovoj u~ebnik.<br />
634
abota se opredeluva vo zavisnost od ostvarenite rezultati vo<br />
rabotata - bruto dobivka i stru~nosta, vidot, kvalitetot i kvantitetot<br />
na izvr{enata rabota, anga`iranosta vo rabotata i pridonesot<br />
vo namaluvaweto na tro{ocite na raboteweto. Na osudenite lica {to<br />
postignuvaat pogolemi rezultati vo raboteweto, nadomestot mo`e da<br />
im se zgolemi do 25% od prose~no ostvareniot nadomestok za rabota.<br />
Od nadomestokot za rabota osudenoto lice 70% mo`e da koristi za<br />
zadovoluvawe na li~nite potrebi, a ostatokot od 30% na osudenoto<br />
lice mu se predava po izdr`uvaweto na kaznata, ili, po negovo barawe,<br />
u{te vo tekot na izdr`uvaweto na kaznata, mu se dava na negovoto<br />
semejstvo .<br />
- Pravo na polovina od nadomestokot za rabota vo slu~aj na<br />
zaboluvawe na osudenikot na rabota vo ustanovata.<br />
- Pravo na podmiruvawe na najnu`nite li~ni potrebi na<br />
osudenikot vo slu~aj koga bez svoja vina ne raboti, a nema sopstveni<br />
sredstva za taa namena.<br />
- Pravo na priznavawe na penziski sta` za vremeto {to<br />
osudenite lica neprekinato }e go pominat na rabota so polno rabotno<br />
vreme spored op{tite propisi dokolku od nadomestokot za rabota gi<br />
pla}aat opredelenite pridonesi.<br />
- Pravo na invalidsko osiguruvawe vo slu~aj na nesre}a pri<br />
rabotata ili profesionalna bolest.<br />
- Na osudenite lica {to za vreme na rabotata vo ustanovata }e<br />
dojdat do opredeleni pronajdoci ili tehni~ki unapreduvawa zagarantirani<br />
im se istite prava {to spored pozitivnoto zakonodavstvo im<br />
pripa|aat na slobodnite gra|ani.<br />
- Pravo na priznavawe na rabotniot sta` za steknuvawe<br />
kvalifika-cija na sloboda.<br />
- Pravo na svidetelstvo za steknatata kvalifikacija vo koe ne<br />
smee da se vidi deka e steknato vo kazneno-popravnata ustanova, i<br />
- Pravo na prestojuvawe na ~ist vozduh najmalku dva ~asa vo<br />
tekot na denot.<br />
b) Tretmanot na osudenite lica kako op{testvena okolnost<br />
zna~ajna za nivnata resocijalizacija e podlo`en na menuvawe. Toj<br />
tretman kako {to imavme prilika da vidime se dvi`e{e od<br />
segregacija (odvojuvawe) do simbioza, ili poinaku, od kazna li{uvawe<br />
od sloboda kon kazna ograni~uvawe od slobodata. So ovoj op{t i ~esto<br />
citiran stav na Pinatel denes e povrzana idejata za dodeluvawe takvi<br />
prava na osudenite lica so koi se sozdavaat povolni uslovi za nivno<br />
polesno komunicirawe so nadvore{niot svet, odnosno za takvo<br />
izvr{uvawe na kaznata li{uvawe od sloboda {to nema da zna~i<br />
celosen prekin so slobodnoto op{testvo. Vo taa smisla se zamisleni<br />
i odredbite od ZIS so koi se reguliraat pravoto na dopi{uvawe,<br />
primawe poseti i pratki na osudenite lica i na~inot na nivnoto<br />
ostvaruvawe.<br />
V. Pravilnik za nadomestokot i nagradata za rabota i xeparlakot na osudenite lica,<br />
SV RM , 1998/27.<br />
635
- Osudenite lica imaat pravo na neograni~eno dopi{uvawe so<br />
site lica so koi sakaat da komuniciraat. Vo ustanovite od zatvoren<br />
vid i vo zatvorenite oddelenija ova pravo mo`e da se ostvaruva samo<br />
pod nadzor na upravata {to zna~i deka ispratenite i primenite pisma<br />
zadol`itelno se pregleduvaat od strana na vospituva~ite.<br />
Dostavuvaweto na opredeleno pismo mo`e da se spre~i samo od strana<br />
na direktorot na ustanovata ako toa e potrebno za za{tita na<br />
li~nosta na osudenoto lice ili zaradi bezbednosta vo ustanovata.<br />
Vo na{ite kazneno-popravni ustanovi ova pravo osudenite<br />
lica retko go koristat. Iako se raboti za pravo na neograni~eno<br />
ispra}awe i primawe pisma dopi{uvaweto retko se koristi osobeno<br />
od strana na licata {to izdr`uvaat kratki kazni li{uvawe od<br />
sloboda. Glavnata pri~ina za toa e blizinata na zatvorot do doma {to<br />
ovozmo`uva po~esto ostvaruvawe na neposredni kontakti preku<br />
poseti i koristewe na pogodnosti. Vo ovaa smisla treba da se priznae<br />
me|utoa, i faktot deka golem del od osudeni~kata populacija vo<br />
na{ite kazneno popravni ustanovi se nepismeni ili polupismeni<br />
lica za koi ova pravo e samo od formalna priroda.<br />
- Osudenite lica imaat pravo i na telefonski razgovori. Na<br />
barawe na semejstvoto, telefonski razgovor so osudenoto lice }e se<br />
dozvoli ako e potrebno na osudenoto lice ne{to itno da mu se<br />
soop{ti {to ne trpi odlagawe.<br />
Telefonski razgovor vo ustanovata od zatvoren vid i vo<br />
zatvoreno oddelenie se vr{i vo prisustvo na slu`beno lice.<br />
- Osudenite lica imaat pravo da primaat poseti od ~lenovi na<br />
potesnoto semejstvo, a po odobrenie na direktorot na ustanovata i od<br />
drugi lica.<br />
Isklu~ivo po svoe barawe osudenite lica imaat i pravo da<br />
bidat poseteni od svojot polnomo{nik (advokat ili drugo lice {to go<br />
zastapuva vo pravnite raboti). Pravoto na ovie poseti e limitirano<br />
na edna poseta mese~no, me|utoa, koga se vo pra{awe raboti svrzani so<br />
rok ili so drugi neodlo`ni pri~ini, direktorot na ustanovata ili od<br />
nego ovlasteno lice mo`at da dozvolat i pove}e poseti vo eden mesec.<br />
Stranskite dr`avjani i licata bez dr`avjanstvo imaat pravo na<br />
poseta od konzularniot pretstavnik na svojata dr`ava ili dr`avata<br />
{to gi {titi nivnite interesi spored pravilata na me|unarodnoto<br />
pravo i pod uslovi na reciprocitet.<br />
Posetite na osudenite lica se vr{at vo specijano opredeleni<br />
prostorii za taa nemena i ne mo`at da traat pove}e od 60 minuti.<br />
- Osudenite lica imaat pravo na primawe pratki so hrana,<br />
bezalkoholni pijalaci, knigi, vesnici i predmeti ~ie dr`ewe ne e<br />
zabraneto so ku}niot red na ustanovata.<br />
Sodr`inata i te`inata na pratkite se utvrduvaat so ku}niot<br />
red na ustanovata, a pred nivnoto vra~uvawe zadol`itelno se pregleduvaat<br />
vo prisustvo na osudenoto lice.<br />
- Osudenite lica imaat pravo da primaat i pari~ni pratki.<br />
Na~inot na raspolagaweto so primenite pari isto taka pokonkretno<br />
se opredeluva so ku}niot red na ustanovata.<br />
Od iznesenoto mo`eme da zaklu~ime deka kaznata li{uvawe od<br />
636
sloboda ne pretstavuva pre~ka za ostvaruvawe na komunikaciite so<br />
nadvore{niot svet. Naprotiv dol`inata na nejzinoto traewe i<br />
izvr{uvawe vo zatvori vo blizina na mestoto na `iveewe pretstavuva<br />
golema prednost vo ovoj pogled. Otsustvoto na ogradni yidovi i<br />
drugite pre~ki za obezbeduvawe ponekade gi ovozmo`uvaat kontaktite<br />
so svoite najbliski i toga{ koga ne e vreme za toa {to vo mnogu slu~ai<br />
e duri i korisno. Posebno pra{awe e me|utoa, kako seto ova<br />
intrapsihi~ki go do`ivuvaat nekoi od zatvorenicite. Da se bide<br />
premnogu blisku do doma a da ne se "skokne" do tamu e posebno<br />
psihi~ko opteretuvawe koe {to ponekoga{ ne mo`e da se izdr`i.<br />
v) Pravo na besplatna zdravstvena za{tita se sostoi vo<br />
besplatno ambulantsko i bolni~ko lekuvawe bez ogled za kakva bolest<br />
na osudenikot se raboti. Me|utoa, vo onie slu~ai koga osudenoto lice<br />
se javuva na specijalisti~ki pregled {to ne e odobren od lekar na<br />
ustanovata ili toga{ koga liceto namerno se povredi samoto gi snosi<br />
tro{ocite na pregledot, odnosno lekuvaweto.<br />
Lekarot mora da go pregleda sekoe osudeno lice pri priemot i<br />
pri otpu{taweto od kazneno-popravnata ustanova, a po negovo barawe<br />
ili po nao|awe na samiot lekar i vo tekot na izdr`uvaweto na<br />
kaznata. Dokolku pritoa utvrdi telesno zaboluvawe ili du{evno<br />
rastrojstvo zadol`itelno go podlegnuva na medicinski tretman vo<br />
oddelenieto za zdravstena za{tita na ustanovata, a ako se raboti za<br />
zarazna bolest ili za takvi o{tetuvawa {to mo`at da go popre~at<br />
negovoto vklopuvawe vo sredinata - vo posebni prostorii na ova<br />
oddelenie. Ako pak za lekuvaweto na opredelena bolest ustanovata ne<br />
mo`e da pru`i zdravstvena za{tita (hirur{ka intervencija, na<br />
primer) osudenikot se upatuva vo soodvetna zdravstvena ustanova na<br />
sloboda. Ist e slu~ajot i so onie lica koi za vreme na izdr`uvaweto<br />
na kaznata du{evno }e zabolat. Upatuvaweto vo zdravstvenata<br />
ustanova ili du{evna bolnica nadvor od kazneno-popravnata ustanova<br />
se prekinuva vo onoj moment koga }e prestane potrebata od natamo{no<br />
lekuvawe, a vremeto pominato na lekuvawe se presmetuva vo vremeto<br />
na izdr`uvawe na kaznata. Za sekoja pote{ka bolest na osudenikot<br />
ustanovata go izvestuva negovoto semejstvo.<br />
Ako osudenoto lice so odbivawe na hrana ili so odbivawe na<br />
lekuvaweto go dovede vo opasnost svojot `ivot ili zdravje, mo`at da<br />
se primenat neophodni medicinski merki za ishrana i lekuvawe i bez<br />
negova soglasnost.<br />
Na osudenite bremeni `eni i porodilki im se obezbeduva<br />
posebna stru~na lekarska nega. Ovie `eni po predlog na lekarot se<br />
upatuvaat vo porodilnoto oddelenie po pravilo {est nedeli pred<br />
poroduvaweto i vo nego ostanuvaat do navr{uvaweto na edna godina od<br />
`ivotot na deteto.<br />
Vrz mladite osudeni lica najmalku edna{ vo godinata se vr{i<br />
sistematski pregled.<br />
g) Pravo na stru~na pravna pomo{ vo pogled na prezemawe na<br />
potrebnite pravni dejstvija zaradi za{tita na pravata i interesite<br />
na osudenite e od golemo zna~ewe za site onie koi samite ne znaat da<br />
go koristat ili nemaat mo`nost da anga`iraat advokat. Vo slu~aite<br />
637
koga se raboti za nepismeni osudenici kazneno-popravnata ustanova e<br />
dol`na podnesokot na osudenikot da go zeme vo vid na izjava {to }e se<br />
vnese vo zapisnik i }e se dostavi do nadle`niot organ.<br />
Zaradi za{tita na svoite prava vo vrska so polo`bata i<br />
tretmanot, po pra{awa vo vrska so osudata, kako i za za{tita na<br />
semejstvoto i negovite interesi, osudenite lica imaat pravo da<br />
podnesuvaat pravni sredstva, pretstavki i drugi podnesoci do nadle-<br />
`nite organi i drugi institucii i od niv da se dobivaat odgovor.<br />
Pravnoto sredstvo, pretstavkata i drugite podnesoci se upatuvaat i<br />
dobivaat preku ustanovata kade se izdr`uva kaznata.<br />
d) Pravata na osudenite lica se utvrdeni so zakon so {to se<br />
poka`uva streme` za isklu~uvawe na sekakvi mo`nosti od samovolno<br />
odnesuvawe na organite {to ja izvr{uvaat kaznata. Zakonskata<br />
odredenost na pravata me|utoa ne zna~i i nivno nepre~eno koristewe<br />
so ogled na toa deka nitu eden normativen akt ne e vo sostojba<br />
avtomatski da ja spre~uva sekoja mo`nost od nivna povreda ili<br />
zagrozuvawe. Od tie pri~ini koga vo tekot na izdr`uvaweto na<br />
kaznata se napraveni opredeleni nepravilnosti osudenikot ima pravo<br />
na usmena ili pismena poplaka do direktorot na ustanovata vo rok od<br />
8 dena od denot na povredata na pravoto ili od soznavaweto za<br />
povredata na pravoto. Direktorot na ustanovata e dol`en da gi ispita<br />
navodite vo poplakata i da donese re{enie vo rok od 15 dena od denot<br />
na priemot na poplakata. Protiv re{enieto na direktorot na<br />
ustanovata ili dokolku direktorot ne se proiznese vo predvideniot<br />
rok od 15 dena, osudenoto lice ima pravo na `alba do Direkcijata vo<br />
rok od 8 dena.<br />
Direkcijata e dol`na da gi ispita navodite vo `albata i da<br />
donese re{enie vo rok od 30 dena od priemot na `albata. Ova re{enie<br />
e kone~no i osudenoto lice ima pravo na sudska za{tita. Osudenoto<br />
lice ima pravo na sudska za{tita i vo slu~aj ako ne dobie odgovor od<br />
Direkcijata vo predvideniot rok od 30 dena.<br />
Protiv re{enieto na nadle`niot sud za prekin na kaznata<br />
podolgo od 30 dena, kako i vo drugi slu~ai opredeleni so zakon,<br />
osudenoto lice ima pravo na `alba do povisokiot sud vo rok od 8 dena<br />
od priemot na re{enieto.<br />
Postapkata za za{titata na pravata na osudenoto lice so<br />
upotreba na pravni sredstva e itna.<br />
Osudenikot mo`e da podnese `alba i do Komisijata za<br />
~ovekovi prava i Evropskiot sud za ~ovekovi prava na Sovetot na<br />
Evropa toga{ koga smeta deka mu se povredeni osnovnite ~ovekovi<br />
prava vo tekot na izdr`uvaweto na kaznata. Po barawe na ovie tela<br />
direktorot na ustanovata e dol`en celosno da gi ispita `albenite<br />
navodi na osudenoto lice i za utvrdenoto preku Ministerstvoto za<br />
pravda da go izvesti soodvetnoto telo. Direktorot na ustanovata e<br />
dol`en isto taka na pretstavnicite na gorenavedenite tela da im<br />
ovozmo`i neposreden uvid i razgovori so osudenite lica zaradi<br />
utvrduvawe na sostojbite izneseni vo `albata.<br />
638
2. DOL@NOSTI NA OSUDENITE LICA<br />
So istite zakoni (KZ i ZIS) i so podzakonski propisi se<br />
opredeleni i obvrskite na osudenite lica i na~inot na nivnata<br />
realizacija. Vrz osnova na normite sodr`ani vo ovie akti se<br />
organizara `ivotot i rabotata na osudenite lica, se opredeluva<br />
nivnoto povedenie i sÒ drugo {to e potrebno za normalno funkcionirawe<br />
na ustanovata i ostvaruvawe na procesot na prevospituvaweto.<br />
Osudenite lica se dol`ni da se pridr`uvaat kon tie propisi, no i<br />
upravata na ustanovata e ednakvo obvrzana da go ostvaruva<br />
vnatre{niot re`im i da se gri`i za polo`bata na osudenicite vo<br />
soglasnost svoite prava i obvrski.<br />
So ogled na brojnosta na obvrskite i pravilata na legislativnata<br />
tehnika, vo ZIS samo voop{teno se navedeni onie dol`nosti na<br />
osudenite lica koi se odnesuvaat na odr`uvaweto na redot i<br />
disciplinata, pridr`uvaweto kon odredbite na zakonot i ku}niot red<br />
na ustanovata vo pogled na nivniot tretman i kon naredbite na<br />
slu`benite lica.<br />
a) Osudenite lica se dol`ni da go po~ituvaat redot i<br />
disciplinata {to zna~i da gi ispolnuvaat site obvrski {to vo toj<br />
pogled pred niv se postaveni so ku}niot red na soodvetnata ustanova.<br />
Toa zna~i deka tie se dol`ni da ja odr`uvaat li~nata higiena, redovno<br />
da se potstri`uvaat, bri~at i uredno da ja nosat oblekata, uredno i<br />
~isto da gi odr`uvaat prostoriite, pristojno da se odnesuvaat vo<br />
me|u~ove~kite komunikacii, navremeno da stanuvaat, da go ~uvaat<br />
inventarot i sredstvata za rabota itn, itn. Pridr`uvaweto kon ovie i<br />
drugi obvrski e od zna~ewe ne samo za normalnoto funkcionirawe na<br />
ustanovata tuku i za steknuvawe na potrebnite naviki {to se vo<br />
soglasnost so resocijalizacijata.<br />
b) Vtorata grupa na obvrski propi{ani so ZIS i ku}nite<br />
redovi na ustanovite se odnesuvaat na sovesno ostvaruvawe na<br />
programata na tetmanot. Od ova ne smee da se izvle~e zaklu~ok deka<br />
osudenite lica se dol`ni da go prifatat bilo koj oblik ili metod na<br />
tretman, tuku samo toa deka toga{ koga ve}e go prifatile teba da<br />
storat sÒ {to e vo nivna mo`nost za negovo uspe{no dovr{uvawe.<br />
v) So ogled na toa deka izvr{uvaweto na kaznata e `iva i<br />
dinami~na materija odnosite {to se vospostavuvaat vo ustanovata ne<br />
mo`at sekoga{ da bidat odnapred regulirani. Osudenite lica `iveat<br />
vo zaednica i stapuvaat vo slo`eni ~estopati nepredvidivi odnosi<br />
{to navreme i na soodveten na~in treba da se kanalizairaat. Za taa<br />
cel slu`at naredbite na slu`benite lica so koi se odlu~uva na koj<br />
na~in treba da se postapi vo opredelen slu~aj. So ovie naredbi se<br />
spre~uva pojavata na bilo kakvi ekscesi {to mo`at zna~itelno da ja<br />
naru{at bezbednosta i `ivotot vo ustanovata i ostvaruvaweto na<br />
programite za tretman. Ottamu proizleguva dol`nosta na osudenite da<br />
gi ispolnat naredbite na svoite pretpostaveni. Toa zna~i deka<br />
osudenikot ne smee da mu se sprotivstavi na ispolnuvaweto na bilo<br />
koja naredba na slu`benoto lice. Mo`nite prigovori od strana na<br />
639
osudenikot ne smeat me|utoa da se procenuvaat premnogu kruto i<br />
vedna{ da se sankcioniraat. Dokolu se raboti za izdr`an prigovor na<br />
osudenikot slu`benoto lice bi trebalo da ja izmeni odlukata, a toga{<br />
koga i natamu smeta deka negovata naredba e vo soglasnost so negovite<br />
i pravata i dol`nostite na osudenikot, treba da dade kratko i jasno<br />
objasnuvawe za ona {to go bara od osudenikot i toa mora bez<br />
natamo{en prigovor da se izvr{i. Vo slu~aite koga se raboti za<br />
izvr{ena naredba koja {to bila plod na samovolie na slu`benoto<br />
lice osudenikot mo`e da se obrati do direktorot na ustanovata koj e<br />
dol`en da pokrene postapka protiv liceto {to ja izdalo takvata<br />
naredba.<br />
III. ODR@UVAWE NA REDOT I DISCIPLINATA<br />
1. DISCIPLINSKA I MATERIJALNA ODGOVORNOST<br />
Vo zatvorski uslovi od osudenite lica se bara da go prilagodat<br />
svoeto povedenie na posebnite op{testveni normi i barawa na<br />
zatvorskata administracija, no i na normite {to gi nametnuva<br />
neformalniot zatvorski sistem kako zbir na nepi{ani pravila, koj<br />
isto taka rasplolaga so prisilni merki za po~ituvawe. Taka na<br />
primer, so Ku}niot red na KPU Idrizovo vo podrobnosti se regulira<br />
odnesuvaweto na osudenite lica. Spored ovie odredbi na osudenite<br />
lica im e opredeleno vreme na stanuvawe, legnuvawe, jadewe, odewe i<br />
doa|awe od rabota, zadol`itelen popladneven odmor, gledawe<br />
televizija (TV Dnevnik), prebrojuvawe i sl. So Ku}niot red e<br />
reguliran i na~inot na nivnoto oblekuvawe, obra}awe i pozdravuvawe<br />
na zatvorskiot personal, odr`uvaweto na li~nata higiena,<br />
ispolnuvaweto na naredbite. Niv im se zabranuva vikawe, glasno<br />
raspravawe, oddale~uvawe od opredeleni mesta bez dozvola, ~uvawe na<br />
opredeleni predmeti i nivna kupoproda`ba, podgotvuvawe hrana i<br />
kafe, ~uvawe pari nad dozvoleniot iznos, pu{ewe vo opredeleni<br />
prostorii, nabavka i upotreba na alkohol i sl. Seto toa pretstavuva<br />
zbir od barawa za ~ie sproveduvawe se gri`i zatvorskiot personal.<br />
Od druga strana osudeni~kiot kodeks {to go sozdava<br />
neformalnata zatvorska zaednica na osudenite lica im nalo`uva<br />
drugi barawa i kaj niv gradi posebni stavovi i vrednosti na<br />
povedenie, kako na primer, da se projavuva ma{kost (sila) i individualnost,<br />
nazavisnost, zatvorska solidarnost i sli~ni povedenija koi<br />
se sprotivstavuvaat na barawata {to gi nalo`uva formalniot<br />
zatvorski sistem. Taka, osudenite lica doa|aat vo situacija da vr{at<br />
izbor pome|u dva normativno protivre~ni sistemi. Toj fakt, kako i<br />
faktot {to i dvata sistemi za osudenicite zna~at raznovidni<br />
li{uvawa i ograni~uvawa, kaj niv predizvikuvaat najrazli~ni<br />
neprijatnosti {to ja depersonalizairaat nivnata li~nost. Zatvorenicite<br />
nastojuvaat da gi otstranat ili ubla`at tie neprijatnosti na<br />
toj na~in {to gradat svoj specifi~en sistem na reakcii {to naj~esto<br />
se projuvavuva vo naru{uvawe na redot i disciplinata vo kazneno-<br />
640
popravnite ustanovi. Poradi toa, normalnoto vr{ewe na zatvorskiot<br />
`ivot i pravilnoto i efikasno izveduvawe na resocijalizacijata, ne<br />
mo`at da se zamislat bez primena na opredeleni sredstva so koi }e se<br />
odr`uva redot i disciplinata i }e se sozdava "penolo{ka klima" {to<br />
}e odi vo prilog na prevospituvaweto.<br />
Za odr`uvawe na redot i disciplinata zatvorskiot personal se<br />
slu`i, pred sÒ, so prevospitni merki {to zna~at vlijanija vrz<br />
osudenite lica kon aktivno razvivawe na nivnata samodisciplina i<br />
samostojno anga`irawe vo svoeto prevospituvawe. Me|utoa, za taa cel<br />
slu`at i sredstvata i metodite na prisilba {to se javuvaat vo forma<br />
na nadzor, opomena, zakana, zabrana, naredba i kazna 1093) . Pritoa spored<br />
ZIS za odr`uvawe na redot i disciplinata mo`at da se upotrebat<br />
samo onie merki {to se nu`ni za obezbeduvawe na bezbednosta i<br />
dobroto funkcionirawe na zaedni~kiot `ivot vo kazneno-popravnite<br />
ustanovi 1094) . Vo taa smisla koga se raboti za disciplinskite kazni,<br />
posebnite merki na bezbednost i upotrebata na fizi~ka sila i ogneno<br />
oru`je se prepora~uva mnogu razumno i samo vo krajna linija da se<br />
vr{i nivnata primena bidej}i vo sprotivno tie mo`at da imaat<br />
mnogubrojni negativni posledici po osudenoto lice. Imeno, postojat<br />
osudenici vrz koi ovie sredstva ne deluvaat, za{to tie se prilagodeni<br />
na niv. Od druga strana, kaj nekoi zatvorenici retributivnata<br />
sodr`ina na ovie sredstva predizvikuva negativni ~uvstva, osobeno<br />
ako tie li~no smetaat deka ne se vinovni i deka nesrazmeno se kazneti.<br />
Takvite lica poradi toa {to se ~uvstvuvaat nepolno otfrleni, ja<br />
gubat doverbata vo zatvorskata uprava, nastojuvaat {to pove}e da se<br />
oddale~at od nea ili da dojdat vo skrien ili otvoren konflikt so nea.<br />
Seto toa go paralizira nivniot pridones kon sopstvenoto<br />
prevospituvawe.<br />
Trgnuvaj}i od tie negativni efekti na disciplinskoto<br />
kaznuvawe, {to osobeno se te{ki ako {ablonski i rutiski se<br />
primenuvaat, vo teorijata ne e retko misleweto deka kaj mnogu<br />
zatvorenici uspehot na prevopsituvaweto e obratno proporcionalen<br />
so obemot na nivnata primena.<br />
Disciplinskite kazni kaj nas se postaveni kako poseben metod<br />
na prevospiten tretman {to treba vnimatelno da se primenuvaat<br />
za{to vo svojata su{tina pretstavuvaat zlo koe {to dokolku<br />
adekvatno ne e primeneto mo`e da predizvika nesakani kontraindicirani<br />
posledici. Zatoa vo penolo{kata teorija i praktika se<br />
prepora~uva pravilen izbor na merkata i striktno pridr`uvawe do<br />
principot na individualizacijata. Pri opredeluvaweto na nivnata<br />
strogost sekoga{ mora da se ima predvid i nivnoto pretpostaveno<br />
vlijanie vo soglasnost so li~nite karakteristiki na osudenite lica i<br />
korista {to od toa treba da proizleze za negovata resocijalizacija.<br />
Vakvoto kaznuvawe na osudenite lica ne smee da pretstavuva<br />
degradirawe i poni`uvawe nitu bilo kakva li~na presmetka so<br />
1093)<br />
Pove}e za toa kaj: Ogrizovi}, M. op. cit, str. 155-161.<br />
1094)<br />
Vo taa smisla zboruva i ~l.27 od Standardnite minimalni pravila za postapuvawe<br />
so zatvorenicite.<br />
641
osudenikot od strana na onoj {to e vo sostojba da ja primenuva<br />
disciplinskata kazna. Se naglasuva i toa deka treba da se za~uva<br />
opredelena postapnost vo nivnoto izrekuvawe: najprvin da se odi kon<br />
izrekuvawe na poblagi merki (ukor, ograni~uvawe na opredeleni<br />
pogodnosti i sl.), a duri vo slu~aj na nivna neefikasnost kon onie od<br />
pote`ok vid 1095) . Dosega{nite istra`uvawa go poka`uvaat i toa deka<br />
strogoto disciplinsko kaznuvawe ne e vo soglasnost so osnovnite<br />
principi na kaznuvaweto voop{to. Zgolemeniot stepen na represija<br />
mnogu ~esto sozdava novi napnatosti i sudiri, vnatre{no ~uvstvo deka<br />
se raboti za nezaslu`ena i nesrazmerna kazna i drugi reperkusii {to<br />
kaj golem del na osudenite vodi do rezistenten odnos sprema<br />
ostvaruvaweto na resocijalizacijata i socijalnata adaptacija.<br />
Sledej}i gi ovie pojdovni stojali{ta i iskustva na{iot<br />
zakonodavec se opredeli za sovremen pristap na disciplinsko<br />
kaznuvawe koj na sublimiran na~in mo`e da se izrazi kako objektivna<br />
potreba za odr`uvawe na redot i disciplinata vo soglasnost so<br />
potrebata za prevospituvawe na osudenoto lice. Ottamu za povredi na<br />
pravilata na ku}niot red i drugite pravila na odnesuvawe, kako i za<br />
polesni krivi~ni dela za koi spored KZ e propi{ana pari~na kazna<br />
ili li{uvawe od sloboda do edna godina ZIS gi predviduva slednive<br />
disciplinski kazni: 1. opomena, 2. javna opomena, 3. odzemawe na del od<br />
nadomestokot za rabota vo visina do 20%, , 4. ograni~uvawe na<br />
dodeluvawe na pogodnosti do 3 meseci ako osudenikot gi zloupotrebil<br />
dadenite pogodnosti i 5. upatuvawe vo samica od 3 do 15 dena so ili bez<br />
pravo na rabota.<br />
Od prilo`eniot registar na disciplinski kazni vedna{ se<br />
zabele`uva deka na{iot zakonodavec se opredelil za takva reakcija<br />
{to ne vodi kon fizi~ki i pogolemi moralni stradawa na osudenite<br />
lica. Vo toj registar opomenata e najblaga disciplinska kazna, a<br />
upatuvaweto vo samica nosi najgolema doza na represivnost. Toa<br />
uka`uva deka na{iot penitencijaren sistem gi izbegnuva onie oblici<br />
na kaznuvawe koi vodat kon vlo{uvawe na `ivotnata situacija na<br />
osudenite i na toj na~in mu protivre~at na ostvaruvaweto na<br />
resocijalizacijata. Nemu mu se tu|i telesnite kazni, stavaweto vo<br />
ludni~ki ko{uli, vrzuvaweto, ograni~uvawe na hranata, li{uvaweto<br />
od pravoto na sledewe pe~at i koristeweto na drugite vidovi<br />
informacii, dopi{uvaweto i drugite so zakon zagarantirani prava na<br />
osudenite. Ovie i drugi vidovi na kaznuvawe koi sÒ u{te mo`at da se<br />
sretnat vo nekoi zemji na svetot pretstavuvaat izraz na koegzistencijata<br />
na klasi~niot i moderniot penitencijaren sistem 1096) . So ogled<br />
na toa deka ne koreliraat so proklamiranite celi na kaznuvaweto<br />
denes me|utoa, se pove}e se napu{taat.<br />
Izvr{uvaweto na disciplinskite kazni e vo nadle`nost na<br />
direktorot na ustanovata ili lice koe go zamenuva. Toa se vr{i vo<br />
1095)<br />
Za ovie i drugi aspekti od primenata na disciplinskite kazni vidi: Ogrizovi}, M.<br />
op. cit, str. 175-181.<br />
1096)<br />
Vidi: Milutinovi}, M. op. cit, str. 136.<br />
642
disciplinska postapka vo koja na osudenikot mu e zagarantirano<br />
pravoto na odbrana, odnosno kaznata ne mo`e da se izre~e dokolku<br />
osudenikot ne bide soslu{an, a negovata izjava proverena. Pred<br />
izrekuvaweto na kaznata se proveruva i sevkupnoto povedenie na<br />
osudenikot za vreme na izdr`uvaweto na kaznata kako i toa dali se<br />
raboti za lice koe i porano bilo disciplinski kaznuvano.<br />
Izvr{uvaweto na disciplinskata kazna odzemawe ili<br />
ograni~uvawe na dadeni pogodnosti i upatuvawe vo samica mo`e<br />
uslovno da se odlo`i do 6 meseci ako direktorot na ustanovata osnovano<br />
oceni deka i bez nejzinoto izvr{uvawe mo`e da se o~ekuva<br />
postignuvawe na celta na disciplinskoto kaznuvawe. Uslovnoto<br />
odlagawe na izvr{uvaweto mo`e da se otpovika ako uslovno kaznetoto<br />
osudeno lice vo rokot za koj e odlo`eno izvr{uvaweto bide povtorno<br />
disciplinski kazneto. Vo slu~aj na takvo otpovikuvawe se pristapuva<br />
kon izrekuvawe na edna kazna za porane{nata i novata disciplinska<br />
povreda. Dokolu na toj na~in e opredelena edinstvena kazna upatuvawe<br />
vo samica, taa mo`e da se izre~e vo traewe do 30 dena, odnosno ni den<br />
pove}e od toa.<br />
Prostorijata vo koja se izdr`uva disciplinskata kazna<br />
upatuvawe vo samica mora da e prostrana (najmalku 9 m 3 ), osvetlena so<br />
dnevno svetlo, opremana so sanitaren jazol, voda za piewe, krevet so<br />
postelnina, stol i masi~ka i soodvetno da e zagreana. Za vreme na<br />
prestojot vo samica na disciplinski kaznetoto lice mu se ovozmo`uva<br />
~itawe vesnici i knigi i ostvaruvawe na pravoto na prestojuvawe na<br />
sve` vozduh (pro{etka na otvoren prostor) vo traewe od eden ~as<br />
dnevno. Vo ZIS e propi{ana i obvrska na lekarot sekojdnevno da go<br />
posetuva liceto upateno vo samica, a direktorot na ustanovata edna{<br />
vo tekot na nedelata.<br />
Izre~enata disciplinska merka upatuvawe vo samica mo`e vo<br />
celost da ne se izvr{i ili da se prekine so nejzinoto natamo{no<br />
izvr{uvawe dokolu od strana na lekar se ustanovi deka prestojot vo<br />
samicata go zagrozuva zdravjeto na osudenoto lice. Vo takov slu~aj<br />
ovaa disciplinska kazna mo`e da bide zameneta so drug poblag vid na<br />
disciplinska kazna.<br />
Izvr{uvaweto na disciplinskata kazna mo`e da se zapre od<br />
strana na direktorot na ustanovata ako utvrdi deka ve}e e postignata<br />
celta na kaznuvaweto.<br />
Protiv re{enieto za izre~ena disciplinska kazna, kako i<br />
protiv re{enieto so koe e odlu~eno za nadomestuvawe na storena<br />
{teta, osudenoto lice ima pravo na `alba vo rok od 3 dena do direktorot<br />
na Direkcijata. @albata ne go zadr`uva izvr{uvaweto na<br />
re{enieto.<br />
Osven dosega navedenite disciplinski kazni vo na{iot<br />
penitencijaren sistem e predviden i insitutot osamuvawe {to se<br />
javuva kako posebna merka na bezbednost koja mo`e neprekinato da<br />
trae najdolgo 6 meseci. Ovaa merka se primenuva vo dva slu~ai: 1.<br />
sprema osudenici koi so svoite postapki seriozno ja zagrozuvaat<br />
bezbednosta vo ustanovata i 2. sprema osudenik koj pretstavuva seriozna<br />
opasnost za bezbednsta na drugite osudenici. Vo ovie slu~ai<br />
643
osamuvaweto mo`e da se opredeli samo toga{ ako na ovie lica porano<br />
ve}e im bile izre~eni disciplinski kazni ~ie izvr{uvawe se<br />
poka`alo bezuspe{no.<br />
Primenata na ovaa merka zna~i celosno osamuvawe {to zna~i<br />
deka za vreme na nejzinoto traewe osudenikot ne se upatuva na rabota.<br />
Toa mo`e da dovede do seriozno naru{uvawe na telesnoto i du{evnoto<br />
zdravje na osudenikot pa ottamu pri nejzinoto izrekuvawe se vodi<br />
posebna smetka za negovata psihofizi~ka sostojba. Od istite pri~ini<br />
vo ZIS e propi{ano za vreme na traeweto na ovaa merka osudenikot<br />
da bide posetuvan od lekar i da prestojuva na sve` vozduh najmalku dva<br />
~asa dnevno. Ako so naod na lekarot se utvrdi deka osamuvaweto e<br />
{tetno za zdravjeto na osudenikot ili ako osamuvaweto se poka`e<br />
nepotrebno, na predlog na direktorot na ustanovata nadle`niot organ<br />
za nejzninoto izrekuvawe (direkotot na Direkcijata) }e go zapre<br />
nejzinoto natamo{no izdr`uvawe.<br />
Protiv re{enieto so koe e opredeleno osamuvawe osudenoto<br />
lice ima pravo na `alba vo rok od 3 dena do ministerot za pravda.<br />
@albata ne go zadr`uva izvr{uvaweto na re{enieto.<br />
Osamuvaweto pretstavuva isklu~itelna merka koja {to vo<br />
praktikata mo{ne retko se primenuva.<br />
b) Osudenoto lice vo ustanovata namerno ili so krajno<br />
nevnimanie }e predizvika opredelana materijana {teta dol`no e<br />
istata da ja nadomesti. Za nadomestuvawe na {tetata odlu~uva<br />
direktorot na ustanovata. Vo slu~aj osudenoto lice da odbie da ja<br />
plati {tetata ustanovata mo`e da go ostvari svoeto pobaruvawe so<br />
podnesuvawe tu`ba do nadle`niot sud.<br />
2. UPOTREBA NA SREDSTVA ZA PRISLBA I OGNENO ORU@JE<br />
Vo svesniot ili nedovlno svesen streme` da se iznajde patot za<br />
steknuvawe na samodoverba, da se so~uva intrapsihi~ka i fizi~ka<br />
bezbednost i da se nadminat brojnite ma~ni situacii koi mo`at<br />
negativno da se odrazat vrz nivnata individualnost osudenite lica<br />
~estopati prifa}aat iracionalni aktivnosti {to namesto kon<br />
podobruvawe na nivnata polo`ba vo ustanovata vodat vo sosema<br />
sprotivna nasoka. Takvite aktivnosti ponekoga{ vodat kon te{ko<br />
naru{uvawe na postavenite pravila, bitno naru{uvawe na redot i<br />
disciplinata i bezobyirno sprotivstavuvawe na zatvorskiot personal<br />
so nesogledivi posledici. Za nivno predupreduvawe na zatvorskata<br />
uprava im stojat na raspolagawe i sredstva za prisilba.<br />
Spored ZIS sredstva za prisilba sprema osudenite lica mo`at<br />
da se upotrebat vo slednive slu~ai:<br />
koga e neophodno da se spre~i begstvo,<br />
koga e neophodno da se spre~i fizi~ki napad, vrz<br />
personalot na ustanovata, vrz osudeno lice ili vrz drugo<br />
lice,<br />
koga e potrebno da se spre~i nanesuvawe povreda na nekoe od<br />
prehodno navedenite lica,<br />
644
koga e neophodno da se spre~i samopovreduvawe,<br />
koga e potrebno da se spre~i pri~inuvawe na materijalna<br />
{teta i,<br />
koga e potrebno da se spre~i ili sovlada otpor na osudeno<br />
lice po povod na zakoniti naredbi na slu`benoto lice.<br />
Vo ZIS e opredelen i vidot na sredstvata na prisilba {to<br />
mo`at da se upotrebata sprema osudenoto lice. Tie sredstav se:<br />
hemiski sredstva, {mrkovi so voda, gumena palka, vrzuvawe i<br />
izdvojuvawe.<br />
So ogled na zna~eweto i te`inata na posledicite {to mo`at<br />
da proizlezat od upotrebata na ognenoto oru`je vo ZIS se predvideni<br />
i posebni uslovi za negova primena. Vo toj kontekst e opredeleno deka<br />
pripadnikot na slu`bata za obezbeduvawe mo`e da upotrebi ogneno<br />
oru`je ako so upotreba na drugi sredstva na prisilba ne mo`e da go<br />
obezbedi izvr{uvaweto na nekoe od slednive slu`beni dejstvija: 1. da<br />
go spasi svojot ili `ivotot na drug, 2. da go za{titi objektot {to go<br />
obezbeduva i 3. da spre~i begstvo na osudeno, pritvoreno ili lice {to<br />
go sproveduva. Koga se raboti za begstvo na osudeno lice, slu`benoto<br />
lice mo`e da upotrebi ogneno oru`je samo ako stanuva zbor za begstvo<br />
od zatvorna kazneno-popravna ustanova ili od zatvoreno oddelenie na<br />
kazneno-popraven dom. Vo drugi slu~ai na begstvo pripadnikot na<br />
slu`bata za obezbeduvawe mo`e da upotrebi ogneno oru`je ako liceto<br />
{to se sproveduva e osudeno, a liceto vo pritvor obvineto, za<br />
krivi~no delo za koe e predvidena kazna li{uvawe od sloboda od 15<br />
godini ili povisoka kazna.<br />
Toga{ koga pripadnikot na slu`bata za obezbeduvawe vr{i<br />
dejstvie na spasuvawe na svojot ili `ivotot na drug pod neposredno<br />
rakovodstvo na direktorot na ustanovata ili na rekovoditelot na<br />
slu`bata za obezbeduvawe, ognenoto oru`je smee da go upotrebi samo<br />
po negova naredba. Pritoa, kako i vo site drugi slu~ai treba da<br />
dejstvuva da go onesposobi (rani) osudenikot, a ne da go ubie.<br />
Po upotrebata na bilo koe sredstvo na prisilba ili ogneno<br />
oru`je zadol`itelno se sostavuva izve{taj so koj se zapoznava<br />
Direkcijata koja od svoja strana e dol`na da ja oceni opravdanosta na<br />
upotrebenoto sredstvo. Dokolku se oceni deka sredstvoto za prisilba<br />
bilo zakonito upotrebeno isklu~ena e protivpravnosta i<br />
odgovornosta na slu`benoto lice. Vo sprotivno protiv toa lice se<br />
vodi disciplinska ili krivi~na postapka.<br />
IV. POGODNOSTI NA OSUDENITE LICA<br />
1. POIM I ZNA^EWE NA POGODNOSTITE<br />
Opredeluvaweto na poimot na pogodnostite vo penolo{kata<br />
literatura naj~esto se zaobikoluva. Toa e storeno vo u~ebnicite na V.<br />
Popovi}, R.K. Mla|enovi} i M. Milutinovi} 1097) . Na sli~en na~in se<br />
1097)<br />
Vidi: Popovi}, V. op. cit, Kup~evi}-Mla|enovi}, R. op. cit, Milutinovi}, M. <strong>Penologija</strong>.<br />
645
postapuva i vo trudovite {to po{iroko se zanimavaat so ovoj<br />
problem 1098) . Od druga strana, vo eden pomal broj nau~ni i stru~ni<br />
trudovi, postojat pomalku ili pove}e uspe{ni obidi {to ja dopiraat<br />
nivnata su{tina. Taka spored D. Xuri} pogodnostite se sredstva za<br />
prevospitna rabota kako vrednost {to motivira, pottiknuva i<br />
naso~uva prifa}awe na novi vrednosti i novi modeli vo povedenieto<br />
na osudenite lica 1099) . Ili, spored I. Prohi} pogodnostite se<br />
hierarhiski sistemi na vrednosti {to im se dodeluvaat na osudenite<br />
lica kako nagrada za so normite opredeleni i po`elni oblici na<br />
povedenie, a slu`at kako motivaciono sredstvo vo procesot na<br />
resocijalizacijata 1100) .<br />
Vo na{ata Republika edinstveniot obid za definirawe na<br />
pogodnostite go sre}avame vo Komentarot na izvr{uvawe sankcii vo<br />
V. Proevski. Spored nego tie se stimulativni i nagradni sredstva {to<br />
so opredelena funkcija mo`at da se koristat vo procesot na<br />
prevospituvaweto na osudenite lica 1101) . Ovoj avtor, isto taka, veli<br />
deka pogodnostite se penolo{ki institut ~ija osnovna funkcija e da<br />
gi stimulira osudenite kon primarno odnesuvawe i zalagawe vo<br />
rabotata za vreme na izdr`uvaweto na kaznata zatvor 1102) , kako i toa<br />
deka pretstavuvaat mo`nost za poliberaliziran na~in na ostvaruvawe<br />
na pravata na osudenicite 1103) .<br />
Ne navleguvaj}i vo analiza na prilo`enite definicii ovde }e<br />
se obideme da gi poso~ime samo onie elementi koi spored nas se od<br />
osobeno zna~ewe za opredeluvawe na poimot na pogodnostite. Tie<br />
elementi se: 1. pogodnostite vo su{tina se opredelena nagrada, 2. taa<br />
nagrada e sredstvo so stimulativna mo} za vklu~uvawe na osudenicite<br />
vo sopstvenoto prevospituvawe i 3. nagradata sekoga{ e vrzana za<br />
opredeleni pozitivni povedenija i rezultati na osudenite lica.<br />
Vrz osnova na ovie elementi pogodnostite mo`at najednostavno<br />
da se definiraat kako del od sredstvata za realizacija na metodot na<br />
pottiknuvawe na osudenite lica vo procesot na penolo{ki tretman<br />
zaradi nivna poefikasna resocijalizacija i readaptacija vo<br />
slobodnoto op{testvo.<br />
Na pogodnostite kako poseben stimul preku koj, me|u drugoto,<br />
se olesnuva sostojbata na zatvorenicite i na vospitanicite vo<br />
penitencijarnite ustanovi im se pridava posebno zna~ewe. Tie<br />
1098)<br />
Vidi: Ruskovski, M. Godnostite i nivnoto vlijanie na prevospituvaweto na<br />
osudenicite, Za{tita, Skopje, 1963/3.<br />
1099)<br />
\uri}, D. Pogodnosti u sistemu izvr{enja krivi~nih i prekr{ajnih sankcija SR Bosne i<br />
Hercegovine, Materijali od sedmoto Sovetuvanje na Zdru`enieto za penologija na Bosna i<br />
Hercegovina, Banja Luka, 21-22, oktomvri, 1976 god.<br />
1100)<br />
Prohi}, I. Primena pogodnosti u kazneno popravnom domu Fo~a, Materijali od sedmoto<br />
sovetuvanje na Zdru`enieto za penologija na Bosna i Hercegovina, Banja Luka, 21-22<br />
oktomvri 1976 godina.<br />
1101)<br />
Proevski, V. Zbirka na propisi za izvr{uvawe na sankciite so komentar,<br />
Slu`ben vesnik SRM, Skopje, 1981, str. 84.<br />
1102)<br />
Ibid, str. 232.<br />
1103)<br />
Ibid, str. 233.<br />
646
pretstavuvaat most kon slobodata, efikasno sredstvo za<br />
resocijalizacijata i reintegracijata na osudenicite, za{to<br />
dejstvuvaat vrz pogolem broj op{ti, biolo{ki, socijalni i<br />
personalni motivi i nemaat opasnost ako po{iroko se primenuvaat.<br />
Vrz niv treba da se gleda kako na sekojdnevna ~ove~ka, a ne samo<br />
osudeni~ka potreba bidej}i edna od nivnite imanenti celi e i<br />
dobli`uvaweto na ovie lica do `ivotot na sloboda. Pokonkretno<br />
zemeno, na osudenite lica so pogodnostite treba da im se ovozmo`i<br />
po~esto kontaktirawe so semejstvoto i u~estvo vo re{avaweto na<br />
negovite problemi (ostvaruvawe na interesot za deluvawe vrz<br />
odlukite i povedenieto na svoite deca, re{avaweto na materijalnite<br />
i drugite problemi i sl.), ostvaruvaweto na emocionalnite vrski,<br />
zadovoluvaweto na seksualnite potrebi itn. itn. Pokraj toa, so<br />
pogodnostite se zadovoluvaat i opredelen broj li~ni potrebi kako na<br />
primer: dooformuvawe na opredeleno obrazovanie ili zanimawe,<br />
ostvaruvawe nu`ni kontakti zna~ajni za vrabotuvaweto i drugite<br />
formi na prifa}awe po izleguvaweto na sloboda, ostvaruvaweto<br />
kontakti so sudot i so drugi organi vo vrska so presudata, odr`uvawe<br />
bliski odnosi so rodnini, so drugari i so prijateli i sl. Ne smee da se<br />
zaboravi i nivnoto golemo zna~ewe za nadminuvawe na posledicite od<br />
zatvorskite deprivacii.<br />
Poradi seto toa pogodnostite imaat neprocenliva vrednost za<br />
osudenicite i vo taa nasoka se dvi`at golem del od nivnite streme`i.<br />
Ovie, pak, i te kako mo`at da se iskoristat vo prevospitniot proces.<br />
Toa e, vsu{nost, osnovnata pri~ina za institucionaliziraweto na<br />
pogodnostite od strana na zakonodavecot i nivnoto koristewe vo<br />
neposrednata praktika. Ottamu, skoro vo site penitencijarni sistemi<br />
vo svetot se odi kon sozdavawe uslovi {to }e ja obezbedat nivnata<br />
primena i prifa}awe kako faktor {to go ovozmo`uva vklu~uvaweto<br />
na osudenite vo sopstvenoto prevospituvawe. Onamu kade {to toa e<br />
uspe{no storeno so nivna pomo{ mo`e realno da se dejstvuva vrz<br />
korekcija, pa duri i promenata na brojni naviki i negativni pogledi<br />
kon `ivotot i op{testvenite vrednosti i o~ekuvawa voop{to.<br />
Vakviot pridones na pogodnostite stanuva stvarnost samo toga{ koga<br />
se postaveni vo funkcija na prifa}awe opredeleno zaslu`eno i<br />
o~ekuvano priznanie na osudeni~kiot trud i povedenie, a preku toa, i<br />
na nivnata li~nost. Samo toga{ tie stanuvaat faktor {to<br />
pretstavuva ostvarena potreba so doverba koja ohrabruva, no<br />
istovremeno i posebna obvrska {to od svoja strana ima silna<br />
motivaciona energija za doka`uvawe i zgolemuvawe na sopstvenite<br />
usilbi kon ovie vrednosti {to gi nalaga procesot na<br />
prevospituvaweto, odnosno `ivotot voop{to.<br />
Sledeweto na pretpostavkata deka o~ekuvanoto povedenie na<br />
osudenicite }e pretstavuva izgraden na~in na nivnoto odnesuvawe i vo<br />
slobodnoto op{testvo e, vsu{nost, svetliot motiv na ovoj institut.<br />
Vo taa smisla e proniknata i idejata vo Standardnite minimalni<br />
pravila kade {to vo ~l. 70 e propi{ano: "Vo sekoj zavod treba da se<br />
vovede sistem na pogodnosti prilagoden na razli~nite grupi<br />
zatvorenici i razli~nite metodi na postapuvawe kako zatvorenicite<br />
647
i mo`ele da se pottiknat na dobro povedenie, kaj niv da se razvie<br />
smisla za odgovornost i interes i sorabotka vo pogled na<br />
postapuvaweto so niv".<br />
Vo vakviot koncept nastojuva da se vklopi i na{iot sistem na<br />
izvr{uvawe na sankciite i vospitnite merki, za{to pokraj principot<br />
na humanizacija vo nego uspe{no e vgraden i principot na<br />
individualizacijata na pogodnostite.<br />
2. NORMATIVNA POSTAVENOST NA POGODNOSTITE<br />
1. Vo vrska so pogodnostite na osudenite lica Zakonot za<br />
izvr{uvawe na sankciite sodr`i nekolku odredbi. Najprvin vo ~l. 149<br />
ZIS e dadena normativna razrabotka na pogodnostite za polnoletnite<br />
lica osudeni na kazna li{uvawe od sloboda. Od analizata na toj ~len<br />
mo`e da se vidi deka sodr`i re{enija za: a) nadle`nosta pri<br />
dodeluvaweto na pogodnostite, b) kriteriumite i na~inot na nivnoto<br />
dodeluvawe, v) uslovite za nivno skratuvawe ili zamena, g) vidot na<br />
pogodnostite i, d) nivniot fakultatiten karakter.<br />
Ad. a) Za dodeluvawe pogodnosti iako toa ne e naglaseno vo<br />
ZIS ovlasten e direktorot na kazneno-popravnata ustanova. Nivnoto<br />
dodeluvawe me|utoa, ne e prepu{teno na negovata sopstvena inicijativa,<br />
tuku po predhoden predlog na komisijata sostavena od slu`bite na<br />
kazneno-popravnata ustanova.<br />
Ad. b) Op{tite kriteriumi za dodeluvawe pogodnosti na<br />
osudenite lica spored ZIS se dobroto povedenie i zalagaweto vo<br />
rabotata, odgovorniot odnos i interes za sorabotka vo tretmanot {to<br />
se sproveduva vo ustanovata. Od nivnata konkretna razrabotka vo<br />
praktikata proizleguva deka toa se: nekoi posebni rezulatati od<br />
rabotata i povedenieto na osudenikot, prifatlivo povedenie na<br />
osudenikot vo me|u~ove~kite odnosi (primerni odnosi kon drugite<br />
osudenici i upravata), urednost i disciplina, u~estvo vo osudeni~koto<br />
samoorganizairawe, kulturno-zabavniot i fiskulturniot `ivot,<br />
pravilen odnos kon rabotata, u~eweto, dobrovolnite akcii i drugi<br />
aktivnosti, urednost vo iskoristuvaweto na ve}e dodelenite pogodnosti<br />
i sl.<br />
Posebnite kriteriumi za dodeluvawe pogodnosti i na~inot na<br />
nivnoto koristewe soglasno ~l. 149 st. 2 ZIS se opredluvaat so<br />
ku}niot red na ustanovata. Me|u niv vo teorijata i praktikata obi~no<br />
se istaknuvaat: vidot na krivi~noto delo za koe i izre~ena kaznata,<br />
dol`inata na izre~enata i izdr`anata kazna, vidot na oddelenieto vo<br />
koe se klasificirani osudenicite, recidivizmot, vremeto {to treba<br />
da pomine od eventualnoto disciplinsko kaznuvawe, i, samo nekoi<br />
karakteristiki na li~nosta na osudenikot kako na primer, sklonosta<br />
kon begstvo i vr{ewe krivi~ni dela vo kazneno-popravnata ustanova,<br />
zdravstvenata sostojba na osudnikot i nekoi socijalni momenti<br />
(nostalgija, potrebata da se izvr{at neodlo`ni polski raboti,<br />
ra|awe, smrt ili `enidba vo semejstvoto i sl.).<br />
Posebnite kriteriumi imaat osobena uloga za sudbinata na<br />
648
pogodnostite. Tie treba da bidat vrzani za kvalitetite na li~nosta i<br />
za `ivotnata situacija na osudenicite so toa {to za sekoj poedinec<br />
mora da se po~ituva principot na individualizacijata. Me|utoa, za<br />
`al, nivnoto zna~ewe ne e dovolno sogledano pri izrabotkata na<br />
podzakonskite normativni akti i ostvaruvaweto vo penitencijarnata<br />
praktika. Od tie pri~ini se pojauvaat slednive nadostatoci: 1. nedore~enost<br />
i nedoslednost vo propi{uvaweto na posebnite kriteriumi<br />
za osudenicite od razli~ni klasifikacioni grupi, odnosno<br />
oddelenija, i 2. vnesuvawe takvi kriteriumi {to go pravat bezpremeten<br />
streme`ot kon ostvaruvawe na op{tite uslovi za steknuvawe so<br />
pogosnosti.<br />
Zna~eweto na ovie nedostatoci }e go prosledime niz nekolku<br />
konkretni primeri. Taka, spored Upatstvoto za klasifikacija na<br />
osudenite lica na KPU Idrizovo od 1982 godina, vo ~l. 18 se dadeni<br />
kriteriumite za dodeluvawe na pogodnostite. Tie kriteriumi se:<br />
odnesuvaweto i povedenieto na osudenicite, zalagaweto vo rabotata,<br />
ocenkata za vlijanieto na izre~enata kazna (op{ti kriteriumi) i<br />
klasifikacijata po oddelenija i sl. (posebni kriteriumi). Ona {to<br />
vedna{ se zabele`uva e deka me|u posebnite kriteriumi Upatstvoto<br />
izri~no zboruva samo za eden i toa objektiven kriterium, a toa e<br />
rasporedot na osudenoto lice vo opredeleno oddelenie. Velime<br />
objektiven uslov bidej}i vo KPU Idrizovo ne postoi raspored na<br />
osudenicite spored li~nite svojstva na osudenicite, tuku spored<br />
nivnoto rabotno mesto vo domot. Toa zna~i deka vidot i brojot na<br />
pogodnostite zavisi od ispolnuvaweto na op{tite zakonski kriteriumi<br />
koi vo Upatstvoto ne se konkretizirani, i od toa na koe rabotno<br />
mesto e rasporeden osudenikot. Me|utoa, dokolku podlaboko se<br />
pronikne vo praktikata na domot, lesno }e se zabele`i deka tamu se<br />
primenuvaat i site ostanati kriteriumi na koi ponapred uka`avme.<br />
Taka na primer, polovina od izdr`anata kazna i te`inata na<br />
krivi~noto delo se posebni uslovi za mo`nosta od koristewe na<br />
otsustvo zaradi prestojuvawe vo krugot na semejstvoto ili del od<br />
godi{niot odmor nadvor od domot. Od ova proizleguva deka vidot na<br />
krivi~noto delo, dol`inata na izre~enata i izdr`anata kazna se<br />
najzna~ajnite uslovi za primena na pogodnostite. Potpiraweto vrz<br />
niv e me|utoa, nepravilno od pri~ni {to: za toa nema osnova vo ZIS,<br />
{to efektot na pogosnostite e mnogu poneizvesen i dosta pomal<br />
dokolku vremenski se oddale~uva od povedenieto {to kaj osudenikot<br />
treba da se podr`i i, treto, {to pogodnostite se institut vrzan za<br />
na~eloto na humanost koe poa|a od toa deka za povedenieto na<br />
osudenikot e va`na sega{nosta i idninata, a ne minatoto. Za za~uvuvawe<br />
i ostvaruvawe na represivniot element na kaznata vo penitencijarnite<br />
ustanovi, vsu{nost, postojat iljadnici mo`nosti nadvor od<br />
institutot na pogodsnostite.<br />
Ad. v) Uslovite za ograni~uvawe na pogosnostite se opredeleni<br />
so ~l. 172 st. 1 ZIS. Su{tinata na ovaa odredba e vo mo`nosta na<br />
osudenicite koi gi povredile odredbite na ku}niot red, so<br />
zloupotreba na dadenite pogodnosti, da im se ograni~i dodeluvaweto<br />
na idni pogodnosti vo rok od 3 meseci.<br />
649
Ad. g) So ogled na vidot vo ZIS se navedeni slednive pogodnosti:<br />
1. prodol`eni poseti ili poseta bez nadzor vo prostoriite na<br />
ustanovata, 2. poseti vo posebni prostorii na ustanovata, 3. poseti<br />
nadvor od prostoriite na ustanovata, 4. sloboden izlez od ustanovata<br />
do 7 ~asa, 5. otsustvo do 7 dena vo tekot na godinata i 6. celosno ili<br />
delumno koristewe na odmorot nadvor od ustanovata.<br />
Navedenite pogodnosti vo ZIS se samo egzemplarno dadeni, a<br />
so toa na penolo{ite rabotnici vo penitencijarnite ustanovi im e<br />
ostaven {irok prostor za nivno zbogatuvawe so brojni modifikacii,<br />
i {to e osobeno va`no, so postojano vnesuvawe novi vidovi. Sistemot<br />
na pogodnostite e materija {to bara postojani promeni. Sozdavaweto<br />
nivni modificirani formi i novi oblici zna~at impulsi za<br />
pozitivno razdvi`uvawe na prevospitnite procesi i ottamu se vo<br />
soglasnost so krakterot i dinamikata na toj sistem. Vo toj pogled<br />
posebnata uloga na praktikata, vo zavisnost od uslovite na `ivotot i<br />
re`imot vo peniterncijarnite ustanovi i strukturata na osudeni-<br />
~kata populacija se sostoi vo toa da se opredelat tie formi no, i da se<br />
vnesat vo normativnite akti na konkretnata kazneno-popravna<br />
ustanova.<br />
Postoi me|utoa, sfa}awe 1104) spored koe pogodnostite ne mora<br />
(ne e potrebno) normativno da se opredeluvaat. Toa se potkrepuva so<br />
mo`nosta od novnoto celosno nabrojuvawe i ostavaweto prostor za<br />
natamo{ni istra`uvawa na novi pogodnosti so efikasno terapeutsko<br />
dejstvo. Moe mislewe e deka normativnoto regulirawe na<br />
pogodnostite e sekako potrebno, pa duri i obligatorno, vo site onie<br />
slu~ai koga vo praktikata }e se iskristaliziraat takvi vidovi {to<br />
imaat doka`ana motivaciona vrednost za prevospituvaweto. Nivnoto<br />
razrabotuvawe vo podzakonskite akti e potrebno od pove}e pri~ini.<br />
Imeno, na toj na~in se ovozmo`uva zaokru`uvawe na sistemot na<br />
pogosnostite, makar i vo edna privremena celina. Natamu, sveduvaweto<br />
na nivnite vidovi na edna realna dimenzija, koja ne e, nitu mo`e da<br />
bide beskone~na, ja otstranuva opasnosta od raznovidni samovolija vo<br />
primenata. Normativnoto regulirawe e zna~ajno i zaradi osoznavawe<br />
na pogodnostite od samite osudenici, za{to samo toga{ koga tie ja<br />
znaat celokupnata lepeza na pogodnostite, se sozdava vistinska<br />
referenca vrz koja soodnosot me|u storenoto i o~ekuvanoto mo`e da<br />
se interiorizira vo osudeni~kata svest.<br />
I, na kraj, ne e bez zna~ewe {to me|u nepi{anite pogodnosti<br />
mo`at da se najdat ili pojavat i takvi {to se od osobena konkretna<br />
vrednost za polo`bata na osudenikot vo ustanovata, a poradi opredelena<br />
op{testvena klima izrazena preku javnoto mislewe, voop{to da<br />
ne se primenuvat, ili pak, da se primenuvaat samo za osudenici na<br />
opredeleni krivi~ni dela. Taka na primer, za bilo koj osudenik ne e<br />
seedno dali toj, nekoj drug ili nikoj nema da dojde do nekoja od<br />
slednive pogodnosti: podobruvawe na ishranata, rabota so posloboden<br />
nadzor ili bez nadzor, prefrluvaweto od pote{ka na polesna rabota,<br />
1104)<br />
Vidi: Popovi}, V. op. cit, str. 133 i Milutinovi}, M. op. cit, str. 295.<br />
650
posebna pari~na nagrada, podobruvawe na uslovite na smestuvawe,<br />
dozvola za primena i raspolagawe so pogolema suma pari dobieni od<br />
nadvor i sl. Bez normirawe na ovie i sli~ni pogodnosti i nivno<br />
vleguvawe vo svesta na osudenikot te{ko mo`e poinaku da se<br />
protolkuva, osven kako posebna privilegija, odnosno kako vrednost<br />
{to se ~uva pod tezga za poseben prijatel, {to se razbira, treba i<br />
posebno da se plati.<br />
Ad. d) Fakultativniot karakter na pogodnostite zna~i deka vo<br />
na{eto zakonodavstvo tie ne se tretiraat kako pravo na osudenoto<br />
lice, tuku kako opredelena vrednost {to po ispolnuvaweto na brojni<br />
uslovi, mo`e no ne mora da se dodeli.<br />
2. Vo vrska so izvr{uvaweto na kaznata maloletni~ki zatvor<br />
postoi posebna odredba {to vo ZIS ja regulira materijata na<br />
pogodnostite. Stanuva zbor za ~l. 222 koj glasi: "Na maloletnoto lice,<br />
direktorot na ustanovata za maloletnici mo`e da mu dozvoli otsustvo<br />
zaradi poseta na roditelite i semejstvoto"..."imaj}i go predvid<br />
povedenieto i zalagaweto na maloletnoto lice vo u~eweto i vo<br />
ustanovata za maloletnici". Otsustvoto mo`e da trae do 14 dena.<br />
Otsustvoto se odobruva po pravilo, za vreme koga ne se odr`uva<br />
redovna nastava. Zakonodavecot ovde smetal za potrebno so posebna<br />
odredba da naglasi deka "na maloletnoto lice treba da mu se davaat<br />
pogodnosti koi }e go pottiknuvaat vklu~uvaweto vo aktivnostite vo<br />
ustanovata za maloletnici, razvivawe na pozitivnite crti na<br />
li~nosta i samopo~ituvaweto" (~l. 223 ZIS).<br />
3. Kaj izvr{uvaweto na vospitnite merki dodeluvaweto na<br />
pogodnostite e prisutno samo kaj merkata Upatuvawe vo vospitnopopraven<br />
dom. Taka spored ~l. 317 ZIS direktorot na vospitnopopravniot<br />
dom mo`e da im odobri otsustvo na maloletnicite vo<br />
tekot na godinata do eden mesec zaradi poseta na roditelite ili<br />
bliskite rodnini. Otsustvoto se dava, po pravilo, za vreme na<br />
u~ili{niot raspust i za vreme na praznici. Za maloletnicite {to se<br />
nao|aat vo vospitno-popravniot dom mo`e da se organizira zaedni~ko<br />
letuvawe nadvor od domot. Vremeto pominato na otsustvo ili<br />
zaedni~ko letuvawe se zasmetuva vo vremeto pominato vo domot.<br />
3. NEGATIVNI STRANI NA POGODNOSTITE<br />
Silnata motivaciona energija na pogodnostite lesno mo`e da<br />
se izobli~i od sredstvo so pozitivno dejstvo vrz povedenieto na<br />
osudenicite vo pri~ina za raznovidni sudiri, sprotivnosti (zaemna<br />
netrpelivost, zavist, zloba) i drugi negativni posledici po li~nosta<br />
na poedincite i nivniot zaedni~ki `ivot vo penitencijarnite<br />
ustanovi.<br />
1. Edna od naj~esto poso~uvanite negativnosti od primenata na<br />
pogodnostite e prifa}aweto takvo osudeni~ko povedenie {to e vo<br />
soglasnost so barawata na re`imot vo kazneno-popravnite ustanovi,<br />
no ne kako op{testveno vredno i prifatlivo povedenie {to e<br />
sostaven del na negovata svest, tuku kako instrumentalno korisno<br />
651
povedenie. Za vakvoto nivno odnesuvawe me|utoa, ne mo`e ni najmalku<br />
da im se prefrli na osudenicite. Vinovnici mo`at da bidat, pred sî,<br />
normativnite i prakti~nite propusti na penitencijarnite rabotnici.<br />
Imeno, od analizata na podzakonskite normativni akti zabele`itelna<br />
e enormnata razli~nost i neusoglasenost na predvidenite<br />
pogodnosti, taka {to osudenicite so podolg "sta`" vo penitencijarnite<br />
ustanovi, cenej}i ja praktikata na nivnoto dodeluvawe i<br />
drugite slabosti na ovoj sistem, mnogu polesno doa|aat do niv. Toa<br />
doveduva do nedoverba, kako sprema upravata, za koja se smeta deka<br />
nekoi od osudenicite gi stava vo privilegirana polo`ba, taka i<br />
sprema osudenicite {to po~esto dobivaat pogodnosti, a pretstavuva i<br />
osnova za razni svesni ili nesvesni diskriminacii {to i te kako<br />
mo`e negativno da se odrazi vrz procesot na prevospituvaweto.<br />
Hipokrizijata na osudenicite, za koi, slobodno mo`e da se<br />
ka`e, pogodnostite pretstavuvaat samo cel, a ne vrednost {to<br />
pottiknuva, naso~uva i obvrzuva, naj~esto te{ko se otkriva. Deplasirano<br />
e, me|utoa, osobeno vo pogled na toa dali upravata treba da<br />
projavuva somnevawa koi, dokolku se osnovani treba da go spre~uvaat<br />
dodeluvaweto na pogodnostite, koga osudenikot, barem nadvore{no<br />
poka`uva elementarno povedenie {to mu odi vo prilog na nivnata<br />
primena. Za{to, ako fakti~ki e menifestirano povedenie za koe<br />
mo`e da sledi opredelena pogodnost, taa treba da i se dodeli bez ogled<br />
na nejzinata intrapsihi~ka motiviranost. Toa bidej}i bez ogled na<br />
celta na osudenikot i stavot kon od nego o~ekuvanoto povedenie, toj<br />
vo osnova sfatil deka po`elnite vrednosti vo `ivotot se<br />
dostignuvaat, pred sî, so dobro odnesuvawe. Koristeweto pak na<br />
vrednostite {to gi sodr`i pogodnosta e ve}e element {to mo`e da<br />
vlijae i za postepena promena na sopstveniot stav. Vospitnoto<br />
vlijanie na nagraduvaweto, vo svojata su{tina i ne mo`e da bide<br />
razli~no od ona vo slobodnoto op{testvo. Na ~oveka treba da mu se<br />
dade {ansa {to toj treba da ja iskoristi. Drugo e me|utoa, pra{aweto<br />
kako da se postapi so osudenikot koj ja zloupotrebil taa {ansa, a so<br />
toa samiot ja razobli~il sopstvenata li~nost. So ovie osudenici e<br />
ve}e normalna vnimatelnost pri dodeluvaweto na slednite<br />
pogodnosti, i toa se do onoj moment dodeka svoeto povedenie ne go<br />
usoglasat so negovata vistinska sodr`ina, no sega i so dopolnitelen<br />
uslov: povedenieto i rezultatite od negoviot trud da se vrzat so<br />
podolg vremeski period {to dava garancija i za promenata na svesta.<br />
Seto ona {to ne e na ovaa linija e procenuvawe spored mislite, a za<br />
niv, kako {to znaeme, ne e celesoobrazno da se nagraduva nitu da se<br />
kaznuva. Iskustvoto retko komu dokraj mo`e da mu ja otkrie vistinata,<br />
osobeno vo penitencijarnite ustanovi, a gre{kite vo ovoj pogled se<br />
katastrofalni. Za{to, sekoj onoj {to ostvaril po`elni povedenija i<br />
rezultati, a za niv ne bil soodvetno nagraden dodeka nekoj drug, od<br />
druga strana, za sli~no ili, {to e osobeno nepravedno, za pomalku<br />
vredni ili negativni odnesuvawa dobil pogodnosti, ja gubi pri~inata<br />
da bide i natamu dobar. Vo takvi situacii, duri i toga{ koga toa nÒ e,<br />
osudenikot stanuva lo{ kako reakcija na apsurdnata situacija.<br />
2. Edna od posebnite slabosti so negativen odraz vrz<br />
652
efikasnoto ostvaruvawe na pogodnostite vo dobar del proizleguva i<br />
od neodgovorniot odnos na nekoi penitencijarni rabotnici. Toj odnos<br />
naj~esto se manifestira kako popu{tawe pred osobeno ve{ti<br />
osudenici, koi so neopravdani, no za~esteni molbi i dodvoruvawe<br />
iznuduvaat opredeleni pogodnosti, ili toga{ koga pogodnostite se<br />
posledica na identifikacijata na penitencijarnite rabotnici so<br />
opredeleni osudenici 1105) . Najgolemata gre{ka {to totalno go iskrivuva<br />
sistemot na pogodnostite e me|utoa, nivnoto dodeluvawe za<br />
cinkarewe (potka`uvawe) na drugi osudenici. Toa ne smee nikoga{ da<br />
se slu~i vo penitencijarnite ustanovi.<br />
3. Ako pogodnostite se del od sistemot na merkite so koi na<br />
osudenicite im se zadovoluvaat svoevidni potrebi i so niv se<br />
pottiknuvaat na aktivno u~estvo vo sopstvenoto prevospituvawe,<br />
posebna slabost pretstavuva i nivnoto neblagovremeno koristewe.<br />
Toa zna~i deka so dodeluvawe na pogodnostite vo penitencijarnite<br />
ustanovi treba da se po~nuva mnogu porano od dosega{nata praktika,<br />
za{to dokolku ne sleduvaat neposredno po poka`anite i ostvarenite<br />
rezultati od trudot, ne mo`at da se do`iveat kako elementi {to<br />
zna~at napredok vo procesot na resocijalizacijata. Na toj na~in<br />
osudenikot mo`e vedna{ da po~uvstvuva deka za nego se vodi gri`a,<br />
deka se ocenuva i deka se podr`uva negovoto odnesuvawe i rabota so<br />
nagrada koja mu go olesnuva izdr`uvaweto na kaznata. Vo taa smisla e<br />
upatno i po~estoto koristewe na pogodnostite, se razbira dokolku za<br />
toa postojat site potrebni uslovi. Toa od pri~ina {to ne se retki<br />
slu~aite nekoi osudenici da smetaat deka zalu`ile mnogu pogolem<br />
broj pogodnosti od onie {to ve}e gi dobile, a ottamu seto ona {to za<br />
niv ponapred e sozdadeno ja gubi svojata efikasnost.<br />
4. Me|u negativnite strana od primenata na pogodnostite e<br />
me|utoa, i nivnoto pre{iroko koristewe. Nevodeweto smetka za<br />
izvesni nivelacii vo tie odnosi mo`e da ja zatapi motivacionata sila<br />
na samite pogodnosti, za{to mo`e da sozdade atmosfera vo koja tie se<br />
prifa}aat kako voobi~aena korist ili podobro re~eno, kako pravo<br />
{to redovno i zadol`itelno im sleduva na osudenicite.<br />
5. Opredelena slabost i opasnost pretstavuvaat i nekoi<br />
konkretni nezadovolstva {to proizleguvaat od slednive pri~ini:<br />
a) Opredeleno osudeni~ko nezadovolstvo predizvikuva prisutnoto<br />
sfa}awe deka vo penitencijarnite ustanovi postojat lica {to<br />
vo pogled na primenata na pogodnostite se vo popovolna (privilegirana)<br />
polo`ba poradi razni prijatelski i rodninski vrski, odnosno<br />
uregencii od nadvor.<br />
b) Ni{to pomalku ne e i odrazot {to kaj del od osudenicite go<br />
predizvikuva dobivaweto takvi pogodnosti {to za konkretnata<br />
li~nost, vsu{nost, ni{to ne pretstavuvaat. Imeno, vo praktikata se<br />
slu~uva da se dobie pogodnost {to osudenicite ne mo`ele da ja<br />
iskoristat. Taka na primer, nekoi osudenici nemaat so koga da ja<br />
1105)<br />
Za ovaa negativna strana od primenata na pogodnostite mo{ne ilustrativno<br />
obrazlo`enie mo`e da se najde kaj: Radi}, M. Neki problemi rada sa osu|enicima u<br />
penalnoj praksi, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1978/1-2, str. 63-65.<br />
653
ostvarat posetata, drugi, poradi oddale~enosta, na mestoto na<br />
`iveewe i kratkoto traewe na pogodnostite ne mo`at da otidat na<br />
dozvolenoto otsustvo, a se pojavuvale i takvi slu~ai na neiskoristeni<br />
pogodnosti poradi nekoi subjektivni slabosti na upravata<br />
(pogodnosta ne bila evidentirana od upravata na ustanovata, na<br />
iskoristuvaweto na pogodnostite se sprotivstavil de`urniot<br />
komandir i sl.). Se slu~uva duri i toa realiziraweto na dozvolenata<br />
poseta da otide vo nevrat poradi toa {to ~lenovite na semejstvoto na<br />
osudenikot zadocnile so doa|aweto vo kazneno-popravnata ustanova.<br />
4. OSNOVNI NASOKI ZA NATAMO[NA PRIMENA NA POGODNOSTITE<br />
1. Osnovnata ideja (cel) na pogodnostite e vo pokrenuvaweto na<br />
osudenite lica kon nivno sopstveno prevospituvawe. So nivnata<br />
primena se ovozmo`uva i dobli`uvawe na osudenicite do uslovite na<br />
sloboda kako i za smaluvawe na posledicite od niza deprivacii na<br />
zatvorskiot op{testven sistem. Me|utoa, iako nesporno korisni, toa<br />
se sporedni celi na ovoj institut, koi, dokolku se saka mo`at polesno<br />
i poefikasno da se ostvarat i preku institutot na pravata na<br />
osudenite lica.<br />
2. Vo soglasnost so prethidnoto, dokolku postojat takvi<br />
okolnosti i pre~ki poradi koi ne mo`e efikasno da se ostvaruva<br />
glavnata cel na opredeleni pogodnosti, nivnata primena treba da se<br />
napu{ti, so toa {to istite }e bidat ili voop{to otfrleni, ili pak,<br />
}e bidat pomesteni me|u pravata na osudenicite. Taka na primer, ve}e<br />
se sozreani uslovite da se razmisluva za bri{ewe na pogodnosta -<br />
priem na pratki (paketi), mo`ebi duri i kako pravo na osudenicite,<br />
so ogled na toa deka kako odraz na opredelena ekonomska mo}, vakvata<br />
pogodnost ~esto vnesuva neednakvost me|u osudenicite, a sozdava i<br />
drugi posledici, kako na primer, razni zloupotrebi so vnesuvawe<br />
nedozvoleni predmeti i arikli, trgovija, {verc, kra`bi i sl. Od<br />
druga strana, dopi{uvaweto na osudenite lica e sekojdnevna ~ove~ka<br />
potreba koja treba, pred sÒ, da bide vo funkcija na nivnoto<br />
dobli`uvawe na sloboda, pa so ogled na toa e i nivno neograni~eno<br />
pravo.<br />
3. Vo pogodnostite treba da se gleda sredstvo za ostvaruvawe na<br />
prevospitniot tretman {to se primenuvaat vo zavisnost od<br />
okolnostite {to zna~at opredeleni definirani i normirani kriteriumi,<br />
koi me|utoa, ne smeat da bidat premnogu kruti tuku postojano<br />
da se sogleduvaat i preispituvaat od site strukturi na zatvorskata<br />
uprava, kako i postojano da se pro{iruvaat za da dobijat na svojata<br />
fleksibilnosti i efikasnost. Vo taa smisla vo penitencijarnata<br />
praktika treba da se odi kon sozdavawe uslovi za unapreduvawe na<br />
sistemot na pogodnositete so zgolemuvawe na nivniot broj,<br />
zbogatuvawe na nivnata sodr`ina i jaknewe na nivnoto motivaciono<br />
dejstvo.<br />
4. Me|u op{tite kriteriumi za dodeluvawe na pogodnostite i<br />
vo na{iot ZIS, kako {to e toa, vpro~em, storeno vo nekoi drugi<br />
654
zemji, treba da go najde svoeto mesto i kriteriumot "i drugi pri~ini<br />
na prevospituvaweto", so {to se iskoristuvaat site okolnosti so<br />
stimulativno dejstvo za prevospituvaweto.<br />
5. Vo primenata na pogodnostite treba osobeno da se vnimava da<br />
bidat opredeleni od potrebite na li~nosta na osudenikot no, i od<br />
potrebite na negovoto semejstvo i od negovata `ivotna sredina. Toa se<br />
postignuva ako sekoj osudenik detalno se razgleda spored principot<br />
na individualizacijata taka {to pogodnostite }e im se dodeluvaat<br />
samo na onie osudenici za koi se navistina korisni.<br />
6. Dodeluvaweto na pogodnostite treba da bide vo isklu~iva<br />
nadle`nost na komisija sostavena od vospituva~, instruktor i<br />
pripadnik na slu`bata za obezbeduvawe, a ne vo racete na direktorot<br />
(koj treba samo da gi potvrduva) ili drug poedinec vo penitencijarnite<br />
ustanovi, i toa, bez razlika dali se raboti za pogodnost<br />
{to se koristi vo ili von ustanovata. Ova e, vsu{nost, edinstveno<br />
ispravno, za{to samo taka mo`e da jakne doverbata kon ovie lica od<br />
strana na osudenikot. Pokraj toa, samo ovie lica zaedno, so svoite<br />
stru~ni kvaliteti i uredno vodewe na evidencijata za povedenieto i<br />
rabotata na osudenite mo`at adekvatno da ja sledat realizacijata na<br />
pogodnostite vo funkcija na resocijalizacijata.<br />
7. Nezadovolstvoto na osudenite lica od primenata na<br />
pogodnostite e ~uvstvitelna rabota na koja treba da ñ se pristapi so<br />
pogolema serioznost i takti~nost. Vo specifi~nite uslovi na zatvorite<br />
i vospitno-popravnite domovi edno nezadovolstvo mo`e da<br />
predizvika mnogubrojni sitni konflikti, no mo`e da bide i izvor na<br />
seriozni problemi {to zavisi od okolnostite na dadeniot slu~aj.<br />
Zatoa prevospitnite slu`bi treba na vreme da gi nasetuvaat i da gi<br />
voo~uvaat ovie problemi i adekvatno da gi re{avaat.<br />
8. Poradi fakultativnosta na nivnoto dodeluvawe so<br />
pogodnostite treba vnimatelno da se postapuva i da se nastojuva kon<br />
nivno dodeluvawe duri i toga{ koga objektivno ne treba da sleduvaat<br />
ako osudenikot e ubeden deka gi zalu`il, za{to vo sprotivno<br />
doveduvaat vo sostojbi na apati~nost, frustracii i drugi negativni<br />
sostojbi, odnosno do pote{ki posledici odo{to koga ne bi bile<br />
dodeleni.<br />
9. Startot na primenata na pogodnostite ne treba da se vrzuva<br />
so delot na izdr`anta kazna, krivi~nosto delo i sl. Od pri~ini na<br />
potisnuvawe na retributivniot element na kaznata od ovoj institut<br />
treba da se izbegnuva i koristeweto na site drugi objektivni<br />
elementi {to ne vodat smetka za osnovnata ideja na pogodnostite.<br />
10. Usoglasuvaweto na vidot, brojot i kriteriumite za<br />
dodeluvawe na pogodnostite treba da bide storeno me|u site kaznenopopravni<br />
ustanovi vo RM za{to vo polo`bata na osudenite lica ne<br />
smeat da postojat razliki, barem ne vo ramkite na edna dr`ava.<br />
655
656
G L A V A VI<br />
FORMALNO-PRAVNI ASPEKTI NA<br />
IZVR[UVAWETO NA KAZNATA LI[UVAWE OD<br />
SLOBODA<br />
I. UPATUVAWE NA OSUDENOTO LICE NA IZVR[UVAWE<br />
NA KAZNATA<br />
Vo pogled na upatuvaweto na osudenoto lice na izvr{uvawe na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda nadle`en e osnovniot sud. Negovata<br />
mesna nadle`nost se opredeluva vo zavisnost od toa dali osudenoto<br />
lice {to se upatuva na izvr{uvawe na kaznata se nao|alo: 1. na<br />
sloboda so poznato `iveali{te ili prestojuvali{te, 2. na sloboda so<br />
nepoznato `iveali{te ili prestojuvali{te i 3. vo pritvor.<br />
Ako osudenoto lice se nao|alo na sloboda so poznato mesto na<br />
`iveewe ili prestojuvawe mesno nadle`en za upatuvaweto e onoj<br />
osnoven sud na ~ija teritorija osudenikot imal `iveali{te, odnosno<br />
prestojuvali{te.<br />
Ako osudenoto lice se nao|alo na sloboda so nepoznato mesto<br />
na `iveewe ili prestojuvawe, mesno nadle`en za upatuvawe e sudot<br />
{to ja donel prvostepenata odluka.<br />
I najposle, ako osudenoto lice se nao|alo vo pritvor mesno<br />
nadle`en e onoj osnoven sud na ~ija teritorija se nao|a ustanovata vo<br />
koja osudenoto lice e pritvoreno.<br />
Mesno nadle`niot sud e dol`en da gi prezeme site potrebni<br />
dejstvija zaradi izvr{uvawe na kaznata vedna{ po priemot na<br />
izvr{nata odluka od sudot koj ja donel odlukata vo prv stepen, a<br />
najdocna vo rok od 8 dena od nejziniot priem.<br />
Vidot na prezemenite dejstvija povtorno zavisi od toa dali<br />
osudenoto lice se nao|alo na sloboda ili bilo vo pritvor.<br />
Ako osudenikot se nao|al na sloboda nadle`niot sud go<br />
povikuva na izdr`uvawe na kaznata na na~in {to li~no mu go<br />
dostavuva upatniot akt vo koj e ozna~en denot koga treba da se javi vo<br />
to~no opredelena ustanova. Denot na javuvaweto vo ustanovata se<br />
opredeluva taka {to na osudenoto lice mu se ostavaat najmalku 8, a<br />
najmnogu 30 dena od denot na priemot na upatniot akt. So toj akt<br />
osudenoto lice isto taka se predupreduva deka ako ne se javi vo<br />
opredeleniot den vo ustanovata }e bide prisilno dovedeno. Dokolku<br />
predupreduvaweto ostane bez rezultat ustanovata vo koja osudenoto<br />
lice bilo upateno e dol`na bez odlagawe da go izvesti osnovniot sud.<br />
Vo toj slu~aj sudot vedna{ izdava naredba do organot za<br />
657
vnatre{ni raboti za priveduvawe na osudenoto lice. Dokolku pak<br />
osudenoto lice se krie ili se nao|a vo begstvo vo istata naredba se<br />
bara organot za vnatre{ni raboti da izdade poternica za pronao|awe<br />
i sproveduvawe na osudenoto lice.<br />
Ako osudenikot se nao|al vo pritvor ne se povikuva sam da se<br />
javi vo ustanovata tuku vo zavisnost od dol`inata na kaznata {to<br />
treba da se izdr`i direktno se upatuva vo soodvetna ustanova.<br />
Kako den od koj po~nuva da se smeta izvr{uvaweto na kaznata se<br />
zema denot koga osudenikot sam se javil vo ustanovata, a toga{ koga<br />
toa ne e slu~aj ili osudenikot se krie ili se nao|a vo begstvo, kako<br />
po~etok na izvr{uvaweto na kaznata se smeta denot koga e li{en od<br />
sloboda bez ogled na traeweto na sproveduvaweto do ustanovata.<br />
II. ODLAGAWE NA IZVR[UVAWETO NA KAZNATA<br />
Odlagaweto na po~etokot na izvr{uvaweto na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda, iako e vo sprotivnost so na~eloto na brzo i<br />
efikasno izvr{uvawe na kaznata po storuvaweto na krivi~noto delo,<br />
e mo{ne zna~aen penolo{ki institut. Negovata neophodnost e<br />
nalo`ena od opredeleni zdravstveni, socijalni i semejni pri~ini i od<br />
potrebata da se izvr{at neodlo`ni raboti {to se od osobeno zna~ewe<br />
na osudenikot i negovoto semejstvo. Ovoj institut, vsu{nost, se sostoi<br />
vo mo`nosta po barawe na osudenikot koj se povikuva na izvr{uvawe<br />
na kaznata da mu se odlo`i po~etokot na izvr{uvaweto ako se<br />
steknati nekoi od slednive so zakon opredeleni uslovi:<br />
1. Ako osudenkot se razbolel od pote{ka akutna bolest<br />
(odlagaweto trae dodeka trae bolesta).<br />
2. Ako se slu~ila smrt ili pote{ka bolest vo negovoto potesno<br />
semejstvo (odlagaweto mo`e da trae najdolgo 3 meseci).<br />
3. Ako odlagaweto e potrebno zaradi izvr{uvawe ili dovr{uvawe<br />
na neodlo`ni polski ili sezonski raboti, ili raboti predizvikani<br />
od elementarni nepogodi, ili so druga nesre}a, a vo semejstvoto<br />
na osudenoto lice nema dovolno druga rabotna sila (odlagaweto mo`e<br />
da trae do tri meseci).<br />
4. Ako osudenoto lice e obvrzano da izvr{i opredelena rabota<br />
{to ve}e ja zapo~nalo, a poradi nezavr{uvaweto na taa rabota bi<br />
nastapila pozna~itelna {teta (odlagaweto mo`e da trae najdolgo 3<br />
meseci).<br />
5. Ako odlagaweto na osudenoto lice mu e potrebno zaradi<br />
zavr{uvawe na u~ebnata godina ili za polagawe na ispit za koj se<br />
podgotvuvalo (odlagaweto mo`e da trae do zavr{uvaweto na {kolskata<br />
godina ili 6 meseci za polagawe na ispit).<br />
6. Ako zaedno so osudenoto lice se osudeni i negoviot bra~en<br />
drugar ili drugi ~lenovi na zaedni~koto doma}instvo, ili ako nekoi<br />
od niv se nao|aat na izdr`uvawe na kaznata, a so upatuvaweto na site<br />
ovie lica na izdr`uvawe na kaznata bi bila zagrozena izdr{kata na<br />
starite, bolnite ili maloletnite ~lenovi na semejstvoto, ili bi se<br />
dovelo vo pra{awe normalnoto stopanisuvawe na doma}instvoto<br />
658
(odlagaweto mo`e da trae najdolgo {est meseci).<br />
7. Ako e osudena `ena ~ie dete e pomalo od edna godina ili koja<br />
e bremena, a do poroduvaweto ne preostanuvaat pove}e od tri meseci<br />
(odlagaweto mo`e da trae do navr{uvaweto edna godina na deteto).<br />
8. Ako e potrebno osudenoto lice opredeleno vreme da se gri`i<br />
za vospituvawe i ~uvawe na decata ili zgri`uvawe na nemo}ni lica za<br />
koe e dol`no da se gri`i spored misleweto na organite za socijalna<br />
za{tita na op{tinata na ~ije podra~je decata ili tie lica imaat<br />
`iveali{te ili prestojuvali{te (odlagaweto mo`e da trae najdolgo<br />
tri meseci).<br />
Za da dojde do odlagawe na po~etokot na izdr`uvaweto na<br />
kaznata potrebno e osudenoto lice da podnese molba vo tok od 3 dena<br />
od priemot na upatniot akt. Kon molbata e potrebno da gi prilo`i<br />
potrebnite dokumenti so koi se doka`uva postoeweto na nekoja od<br />
pri~inite za baranoto odlagawe. Ako pri~inata za odlagaweto bila<br />
pote{ka akutna bolest na osudenikot ili smrt, odnosno te{ka bolest<br />
vo semejstvoto {to nastanala po istekot na rokot od 3 dena, molbata<br />
mo`e da se podnese do denot nazna~en vo upatniot akt.<br />
Pretsedatelot na nadle`niot sud ili od nego ovlasten sudija<br />
vo rok od tri dena od priemot na molbata e dol`en da donese re{enie<br />
so koe toa se odobruva ili odbiva. Protiv re{enieto so koe molbata<br />
se odbiva osudenoto lice ima pravo vo rok od 3 dena da podnese `alba<br />
do pretsedatelot na povisokiot sud koj, isto taka, vo rok od 3 dena<br />
treba da donese vtorostepeno re{enie. Podnesenata molba, odnosno<br />
`alba na osudenikot go zadr`uva izvr{uvaweto na kaznata.<br />
So ZIS se opredeleni i tri posebni slu~ai na odlagawe na<br />
po~etokot na izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda.<br />
a) Pravilo e osudenoto lice {to istovemeno e povikano na<br />
izdr`uvawe na kazna i na odslu`uvawe na voeniot rok ili voena<br />
ve`ba najprvin da ja izdr`i kaznata. Isklu~ocite od ova pravilo koi<br />
doveduvaat do posebno re{avawe na odlagaweto na izvr{uvaweto na<br />
kaznata se javuvaat koga liceto e osudeno za vreme na odslu`uvaweto<br />
na voeniot rok, odnosno voena ve`ba za krivi~ni dela storeni pred<br />
toa. Vo takov slu~aj po~etokot na kaznata }e se odlo`i: aa) ako liceto<br />
e osudeno na kazna li{uvawe od sloboda do 6 meseci, ili ab) ako<br />
liceto e osudeno na kazna li{uvawe od sloboda ili maloletni~ki<br />
zatvor do 2 godini, a do zavruvaweto na voeniot rok preostanuvaat<br />
najmnogu 6 meseci. Vo dvata slu~ai po~etokot na izvr{uvaweto na<br />
kaznata }e se odlo`i do zavr{uvaweto na voeniot rok, odnosno<br />
voenata ve`ba so ogled na toa deka ne e celishodno da se prekinuva<br />
nivniot kontinuitet za da se izvr{i relativno kratka kazna toga{<br />
koga ostanalo ne{to pove}e od polovina od vremeto da se doslu`i<br />
voeniot rok.<br />
b) Odlagawe na po~etokot na izvr{uvaweto na kaznata vrz<br />
osnova na zakonski ovlastuvawa mo`e da pobara i nadle`niot javen<br />
obvinitel. Toa }e bide slu~aj zaradi primena na pravni sredstva od<br />
strana na javniot obvinitel, povtoruvawe na postapkata i vonredno<br />
preispituvawe na pravosilnata presuda. Po baraweto na javaniot<br />
obvinitel re{enie za odlagaweto donesuva nadle`niot sud. Odlaga-<br />
659
weto po ovoj osnov trae dodeka javniot obvinitel }e go izvesti nadle-<br />
`niot sud deka mo`e da se otpo~ne so izdr`uvaweto na kaznata,<br />
odnosno do donesuvaweto na odluka po pravnoto sredstvo na javniot<br />
obvinitel.<br />
v) Odlagaweto na po~etokot na izvr{uvaweto na kaznata mo`e<br />
da odredi i nadle`niot sud za re{avawe po baraweto za povtoruvawe<br />
na krivi~nata postapka podneseno vo korist na osudenoto lice i po<br />
barawe na vonredno preispituvawe na pravosilnata presuda. Toa<br />
zna~i deka i ovaa kako predhodnata mo`nost za odlagawe na po~etokot<br />
na izvr{uvaweto na kaznata e opredelena od procesno pravni pri~ini.<br />
Vo ZIS e predviden i institutot na otpovikuvawe na<br />
odlagaweto na po~etokot na izvr{uvaweto na kaznata. Otpovikuvaweto<br />
e vo nadle`nost na sudot koj toa mo`e da go stori samo po<br />
sprovedena postapka vo koja }e se utvrdi deka prestanala pri~inata<br />
poradi koja odlagaweto e dozvoleno, odnosno deka osudenoto lice ne go<br />
koristelo odobrenoto odlagawe soglasno celite za koi toa bilo<br />
odobreno.<br />
III. PRIEM NA OSUDENOTO LICE VO KAZNENO-<br />
POPRAVNATA USTANOVA<br />
So doa|aweto na osudenoto lice vo kazneno-popravnata ustanova<br />
zapo~nuva procedurata na negoviot priem. Priemot se sostoi vo<br />
utvrduvaweto na identitetot na osudenoto lice, merewe na negovata<br />
te`ina i visina, daktiloskopirawe, fotografirawe, lekarski<br />
pregledi i odzemawe na predmeti {to ne smeat da se dr`at vo<br />
ustanovata. Podatocite za denot i ~asot na priemot na osudenikot, za<br />
negoviot identitet, brojot na upatniot akt i datumot na presudata,<br />
podatocite od prou~uvaweto na negovata li~nost i izve{tajot za<br />
zdravstvenata sostojba se zapi{uvaat, kompletiraat i ~uvaat kako<br />
slu`beni dokumenti od doverliva priroda koi im se dostapni samo na<br />
ovlasteni slu`beni lica.<br />
Za priemot na osudenoto lice vo ustanovata vedna{ se<br />
izvestuva nadle`niot sud, a ako osudenikot ima maloletni deca ili<br />
lica za koi edinstveno toj se gri`i i nadle`niot centar za socijalni<br />
raboti.<br />
Po izvr{eniot priem osudenoto lice se upatuva vo oddelenieto<br />
za prou~uvawe na li~nosta i utvrduvawe na tretmanot. Vo ova<br />
tn. priemno oddelnie osudenoto lice se zadr`uva do 15, odnosno 30<br />
dena vo zavisnost od toa dali se raboti za priemno oddelenie vo<br />
ustanovata kade se izvr{uva kazna li{uvawe od sloboda do dve, ili<br />
nad dve godini.<br />
Vo priemnoto oddelenie osudenite lica se zapoznavaat so<br />
odredbite na ku}niot red na ustanovata. Vo nego se vneseni odredbi za<br />
priemot, smestuvaweto, ishranata i oblekata na osudenite, za<br />
rabotata i drugite oblici na tretman, za pravata i dol`nostite na<br />
osudenite i na~inot na nivnoto koristewe, koristeweto na pogodnostite,<br />
zdravstvenata za{tita, na~inot na otpu{tawe i site drugi<br />
660
pra{awa {to se odnesuvaat na `ivotot i rabotata za vreme na<br />
izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda. Od tie pri~ini<br />
celosniot tekst na ku}niot red mora da bide dostapen na sekoe osudeno<br />
lice. Kaj nas toa e storeno taka {to pregledno otpe~aten tekst<br />
sekoga{ stoi zaka~en na yidovite vo hodnicite i prostoriite na<br />
ustanovata.<br />
IV. PREMESTUVAWE I PREKIN NA IZVR[UVAWETO NA<br />
KAZNATA<br />
1. So zakonskata mo`nost da se vr{i premestuvawe na<br />
osudenoto lice od edna vo druga ustanova od ist vid se menuva ve}e<br />
utvrdeniot raspored na izvr{uvaweto na kaznata. Premestuvaweto<br />
mo`e da se izvr{i po molba na osudenoto lice ili po predlog na<br />
direktorot na ustanovata dokolku ve}e e zapo~nato izvr{uvaweto na<br />
kaznata vo opredelena ustanova. Toa }e bide slu~aj: a) ako od<br />
natamo{noto izdr`uvawe na kaznata vo ustanovata na osudenikot ili<br />
od nego na drugo lice mu e zagrozen `ivotot ili telesniot integritet<br />
i b) ako prestojot na osudenikot vo ustanovata ja zagrozuva<br />
bezbednosta na ustanovata. Re{enie so koe se odobruva ili odbiva<br />
molbata na osudenoto lice ili predlogot na direktorot na ustanovata<br />
donesuva direktorot na Direkcijata.<br />
2. Vo tekot na izvr{uvaweto na kaznata mo`e da dojde do<br />
prekin na izvr{uvaweto. Prekinot na kaznata se razlikuva od<br />
odlagaweto ottamu {to do nego mo`e da dojde toga{ koga osudenikot<br />
zapo~nal so izdr`uvaweto na kaznata. Prekinot se opredeluva na<br />
odredeno vreme koe ne se presmetuva vo traeweto na izdr`anata kazna.<br />
Toj mo`e da se dozvoli po molba na osudenoto lice ili po predlog na<br />
direktorot na ustanovata. Glavnata pri~ina navedena vo ZIS e da se<br />
raboti za osudenik komu mu e potrebno lekuvawe za koe ne postojat<br />
uslovi vo samata ustanova ili mo`nost od samata ustanova da bide<br />
upaten vo soodvetna zdravstvena ustanova.<br />
Ovoj prekin na kaznata podolgo od eden mesec, odnosno vo<br />
vremetraewe {to e potrebno za uspe{no dovr{uvawe na lekuvaweto se<br />
dozvoluva od strana na nadle`niot sud. Ottamu osudenoto lice e<br />
dol`no sekoi tri meseci da podnesuva potvrda do nadle`niot sud za<br />
negovata momentna zdravstvena sostojba. Izvr{uvaweto na kaznata po<br />
molba na osudenikot ili po predlog na direktorot na ustanovata od<br />
pri~inite navedeni vo ~l. 86 ZIS, mo`e da go prekine direktorot na<br />
Direkcijata. Ovoj prekin mo`e da trae najmnogu 30 dena. Ako po<br />
istekot na vremeto na prekinot na kaznata osudenoto lice ne se javi<br />
na natamo{no izdr`uvawe na kaznata, ustanovata e dol`na vedna{ da<br />
go izvesti nadle`niot sud koj mora da prezeme zakonski merki na<br />
vra}awe, odnosno priveduvawe na osudenikot.<br />
Prekinot na izvr{uvaweto na kaznata mo`e da go opredeli i<br />
nadle`niot sud koga re{ava po nekoi od vonrednite pravni sredstva<br />
podneseni od strankite vo krivi~nata postapka.<br />
661
V. OTPU[TAWE NA OSUDENITE LICA<br />
Osudenite lica se otpu{taat od kazneno-popravnata ustanova:<br />
1. po celosno izdr`uvawe na izre~enata kazna, 2. po prostuvawe na<br />
ostatokot na kaznata so odluka za amenstija ili pomiluvawe doneseni<br />
od Parlamentot, odnosno Predsedatelot na Republikata ili 3. spored<br />
odluka za usloven otpust donesena od nadle`niot sud i 4. po odluka na<br />
direktorot na ustanovata za predvremeno otpu{tawe od izdr`uvaweto<br />
na kaznata.<br />
Ako posledniot den na izdr`uvaweto na kaznata pa|a vo nedela<br />
ili praznik, osudenikot se otpu{ta vo denot {to mu prethodi na ovie<br />
datumi, a vo ostanatite slu~ai na denot odreden so odlukata za<br />
amnestija, pomiluvawe ili usloven otpust.<br />
Pri otpu{taweto od ustanovata na osudenoto lice mu se<br />
predava negovata li~na karta ili druga li~na isprava za identifikacija,<br />
li~nite predmeti {to mu bile zadr`ani po priemot vo<br />
ustanovata kako i za{tedenite pari od rabotata. Pritoa na osudenoto<br />
lice mu se izdava otpusten list {to mu slu`i kako potvrda deka go<br />
ispolnil svojot dolg kon op{testvoto i kako dokaz za negoviot<br />
identitet do doa|aweto vo mestoto na `iveewe, odnosno prestojuvawe<br />
toga{ koga nema druga li~na isprava. Vo otpusnata lista zadol`itelno<br />
treba da bidat vneseni podatoci za vremeto na otpu{tawe i<br />
mestoto vo koe vo opredelen rok osudenoto lice treba da se javi na<br />
nadle`niot organ za vnatre{ni raboti.<br />
Ako osudenoto lice nema svoja obleka, dolna obleka ili<br />
obuvki, nitu sredstva da gi nabavi, ustanovata e dol`na da mu gi<br />
nabavi bez nadomestok. Ottuka proizleguva deka otpu{taweto na<br />
osudenite lica ne e samo formalen ~in koj se sostoi samo vo ispolnuvaweto<br />
na administrativni barawa. Natamo{en dokaz za toa e i<br />
zakonskoto normirawe na opredeleni obvrski koi se odnesuvaat na<br />
podgotvuvaweto na osudenite lica za otpu{tawe od ustanovata.<br />
Osudenikot, vsu{nost, za otpu{tawe od ustanovata se podgotvuva od<br />
samiot po~etok na izvr{uvaweto na kaznata. Aktivnostite vo taa<br />
nasoka me|utoa, zna~itelno se intenziviraat tri meseci pred istekot<br />
na kaznata, odnosno tri meseci pred onoj den za koj se pretpostavuva<br />
deka }e bide otpu{teno po drug osnov. Vo toj period zatvorskata<br />
uprava e dol`na osudenite lica da gi upati vo tn. otpusno oddelenie<br />
kade {to so niv se raboti spored posebno izgotvena programa. Taa<br />
programa vo prv red e osmislena vo nasoka da go napravi pobezbolen<br />
preodot na osudenikot od uslovi na izolacija vo uslovi na sloboda.<br />
Izleguvaweto na sloboda za sekoe lice, a posebno za onie {to se<br />
nao|ale podolgo vreme na izdr`uvawe na kaznata kako i za licata so<br />
pogolemi emicionalni i socijalni te{kotii pretstavuva moment {to<br />
nosi mnogu isku{enija i neizvesnosti. Toa e mig {to sekoe lice<br />
`elno go is~ekuva no i sudir so ona {to pretstoi na sloboda i<br />
pre~kite za negovo re{avawe {to kaj mnogumina bez soodvetna<br />
podr{ka, sovet ili zna~itelna pomo{ ne mo`e da se sovladaat. Od tie<br />
pri~ini na osudenite lica vo tekot na podgotvuvaweto za otpu{tawe<br />
662
im e potreben poseben tretman {to }e gi potseti na posledicite od<br />
krivi~noto delo i osudata i na mo`nosta za zapa|awe vo povrat i<br />
nasokite za negovo izbegnuvawe.<br />
Poradi polesno prilagoduvawe na `ivotot na sloboda na<br />
osudenoto lice {to prestojuva vo otpusnoto oddelenie mo`e da mu se<br />
dozvoli da izleguva od ustanovata. Na toj na~in mu se ovozmo`uva da se<br />
snajde okolu smestuvaweto i vrabotuvaweto. Zaradi fizi~ko i<br />
duhovno otpu{tawe na osudenikot predvidena e i obvrskata sekoe<br />
osudeno lice dva dena pred otpu{taweto da se oslobodi od rabotnite<br />
dol`nosti vo ustanovata. Pokraj toa osudenoto lice se podvrgnuva na<br />
posebni lekarski pregledi i dokolku se utvrdi deka e te{ko bolno<br />
ustanovata e dol`na da go smesti vo najbliskata zdravstvena ustanova<br />
na sloboda, a ako osudenikot nema sredstva, ustanovata gi snosi<br />
tro{ocite za prviot mesec na lekuvaweto.<br />
Pred otpu{taweto na osudenoto lice na sloboda, slu`bata za<br />
prevospituvawe sproveduva anketa i podnesuva zaklu~en izve{taj za<br />
izvr{enata prevospitna programa i dava ocenka za stepenot na<br />
nejzinoto ostvaruvawe. Ovoj izve{taj e od izvonredno zna~ewe za<br />
sledewe i verifikacija na prevospitnata programa kako od strana na<br />
slu`bite na ustanovata taka i od strana na nau~nite rabotnici koi se<br />
zanimavaat so empiriski istra`uvawa vo ovaa oblast. Od tie pri~ini<br />
zaklu~niot izve{taj treba da bide seriozno izraboten i sekoga{ da se<br />
vnesuva vo osudeni~koto dosie {to pedantno treba da se ~uva i po<br />
otpu{taweto na osudenikot.<br />
Zaklu~niot izve{taj se dostavuva do upravata za vnatre{ni<br />
raboti i centarot za socijalni raboti, spored mestoto na `iveewe,<br />
odnosno prestojuvawe na otpu{tenoto osudeno lice, a po potreba i do<br />
drugi dr`avni ograni.<br />
Neposredno pred izleguvaweto od kazneno-popravnata ustanova<br />
se vodi i posledniot razgovor so osudenoto lice. Ovoj razgovor za koj<br />
e zadol`en direktorot na ustanovata ili lice {to toj }e go opredeli<br />
ne e bez zna~ewe, za{to na osudenikot u{te edna{ mu se davaat<br />
neophodni soveti za `ivotot na sloboda i neporo~no sovladuvawe na<br />
te{kotiite {to tamu go o~ekuvaat.<br />
Vo slu~aj na smrt na osudenoto lice pred negovoto otpu{tawe<br />
ustanovata e dol`na za toa vedna{ da gi izvesti: a) potesnoto semejstvo<br />
na osudenikot, b) nadle`niot sud, v) Direkcijata i g) mati~arot<br />
vo sedi{teto na ustanovata. Posmrtnite ostanki na osudenoto lice mu<br />
se predavaat na negovoto semejstvo zaradi pogreb. Ako ~lenovite na<br />
semejstvoto ne sakaat da gi prifatat posmrtnite ostanki pogrebot na<br />
osudenoto lice se vr{i na grobi{tata vo mestoto na ustanovata i na<br />
tro{ok na ustanovata.<br />
663
VI. NADZOR NAD IZVR[UVAWETO NA KAZNATA<br />
LI[UVAWE OD SLOBODA<br />
Izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda i voop{to na<br />
krivi~nite sankcii od institucionalen karakter e mo{ne zna~ajna i<br />
~uvstvitelna op{testvena funkcija {to se javuva kako sostaven del na<br />
pravosudniot sistem. Vakvata sostojba vo pogled na resorniot organ<br />
{to se gri`i za izvr{uvaweto na kaznata datira od donesuvaweto na<br />
izmenite i dopolnuvawata na Zakonot za izvr{uvawe na krivi~ite<br />
sankcii (SL SFRJ 1968/15). Spored tie izmeni i dopolnuvawa<br />
pra{awata vo vrska so mestoto na~inot na funkcioniraweto na<br />
kazneno-popravnata ustanova i brojnite aspekti vo vrska so<br />
ostvaruvaweto na celite na kaznata od organite za vnatre{ni raboti<br />
bea preneseni vrz toga{niot Sojuzen i Republi~ki sekretarijat za<br />
pravosudstvo. Na toj na~in be{e izvr{ena su{tinska promena ne samo<br />
na organite {to treba da se gri`at za izvr{uvaweto na kaznata tuku i<br />
za sproveduvaweto na kontrolata na nejzinoto pravilno izvr{uvawe<br />
so pomo{ na mehanizmite na zakonski osmisleniot nadzor. So ZIS<br />
ovaa uloga ja prezede Ministerstvoto za pravda na Makedonija i<br />
osnovnite sudovi vo op{tinite vo koi se nao|aat kazneno-popravnite<br />
ustanovi.<br />
Spored pozitivnite propisi nadzorot vo vrska so izvr{uvaweto<br />
na kaznata li{uvawe od sloboda se vr{i vo dve nasoki. Ovoj<br />
nadzor od edna strana e naso~en kon pravilno i zakonito postapuvawe<br />
sprema osudenite lica, a od druga strana e osmislen zaradi obezbeduvawe<br />
kaznata da se izvr{uva soodvetno na osnovnite na~ela<br />
utvrdeni so ZIS i me|unarodnite dokumenti za vo izvr{uvaweto da<br />
dojdat do izraz sovremenite penolo{ki principi i pozitivnite<br />
iskustva i dostigawa {to go unapreduvaat, i razvivavaat sovremeniot<br />
penitencijaren sistem, kako i zaradi analiza na sostojbite i<br />
otstranuvawe na problemite i slabostite vo rabotata na ustanovite.<br />
Vo prviot slu~aj stanuva zbor za nadzor na zakonitosta vo izvr{uvaweto<br />
na kaznata, a vo vtoriot, za stru~no-instruktorski nadzor vo<br />
izvr{uvaweto na kaznata.<br />
1. Nadzorot na zakonitosta vo izvr{uvaweto na kaznata se<br />
odnesuva na kontrola na ostvaruvaweto na na~eloto na legalitet vo<br />
odnos na postapuvaweto so osudenite lica i ostvaruvaweto na nivnite<br />
prava i obvrski. Vr{eweto na ovoj nadzor mu e dovereno na sudijata<br />
opredelen za izvr{uvawe na sankciite vo osnovniot sud vo sedi{teto<br />
na ustanovata.<br />
Sudijata za izvr{uvawe na sankciite pretstavuva novina vo<br />
na{iot penitencijaren sistem. Stanuva zbor za institut {to ve}e<br />
postoi vo francuskiot, italijanskiot, germanskiot, portugalskiot,<br />
brazilskiot i drugi penitencijarni sistemi vo svetot. Negovoto<br />
voveduvawe be{e forsirano od Obedinetite nacii i nivnite specijalizirani<br />
tela i vrvni penolo{ki stru~waci koi vo pogolemite<br />
ovlastuvawa na sudot gledaa pove}ekratni prednosti. Vo ovaa smisla<br />
dominira stavot deka so prenesuvaweto na pogolem broj nadle`nosti i<br />
664
obvrski vrz sudijata za izvr{uvawe (primena) na sankciite se<br />
ovozmo`uva uspe{no povrzuvawe na dejstvijata za resocijalizacija na<br />
osudenite lica prezemeni vo fazata na krivi~nata postapka so onie<br />
od fazata na izvr{uvaweto. Vo prilog na ovoj institut se i<br />
razmisluvawata deka so negova pomo{ mo`e da se vpregne mo}ta na<br />
penitencijarnata administracija koja ne sekoga{ e nakloneta kon<br />
prifa}awe i primena na naprednite i humani re{enija vo penitencijarnata<br />
praktika. Od tie pri~ini vo nadle`nost na sudijata e<br />
pomestena kontrolata na zakonitoto izvr{uvawe na sankciite, zapoznavawe<br />
i sledewe na tretmanot, sledewe na sekoj osudenik i<br />
odlu~uvawe za potrebata od promena na negovata klasifikaciona<br />
grupa ili ustanovata i drugi ovlastuvawa i obvrski vo vrska so<br />
reguliraweto na negovata polo`ba i ostvaruvaweto na celite na<br />
kaznata. Vo nekoi zemji, a kako {to }e vidime podocna od neodamna i<br />
kaj nas ovie sudii sosema opravdano odlu~uvaat i za uslovniot otpust<br />
na osudenite lica.<br />
2. Stru~no instruktorskiot nadzor vo izvr{uvaweto na<br />
sankciite e vo nadle`nost na Direkcijata za izvr{uvawe na sankciite<br />
pri Ministerstvoto za pravda na Makedonija. Ovoj nadzor neposredno<br />
go ostvaruva inspektor za izvr{uvawe na sankciite koj pritoa<br />
mo`e da anga`ira u~estvo na nau~ni i stru~ni ustanovi ili oddelni<br />
nau~ni i stru~ni rabotnici od soodvetnata oblast.<br />
Navedenite oblici na nadzor se ostvaruvaat preku neposreden<br />
uvid vo uslovite na `ivotot i rabota na ustanovite, uvid vo nivnite<br />
normativni akti i na~inot na nivnata realizacija, preku sledewe na<br />
prigovorite i poplakite na osudenite lica, preku neposredni razgovori<br />
so zatvorskata administracija i osudenite lica i niz drugi formi<br />
na neposredna kontrola. Za taa cel direktorot na ustanovata e dol`en<br />
na nadzorniot organ da mu ja obezbedi i dade na uvid potrebnata<br />
dokumentacija, da mu sozdade uslovi za razgovori so osudenite lica, so<br />
ili bez prisustvo na slu`benici na ustanovata i drugi uslovi za<br />
ostvaruvawe na nepre~ena rabota.<br />
Za izvr{eniot nadzor i utvrdenite sostojbi nadzorniot organ<br />
(inspektorot ili sudijata za izvr{uvawe na sankciite) sostavuvaat<br />
zapisnik, a dokolku se utvrdeni opredeleni nepravilnosti vo raboteweto<br />
na ustanovata i povredi na pravata na osudenite i re{enie za<br />
nivno otstranuvawe, odnosno vospostavuvawe. Vo funkcija na obezbeduvawe<br />
na edinstveno ostvaruvawe na izvr{uvaweto i koordinirano<br />
deluvawe nadzornite organi se dol`ni me|usebno da sorabotuvaat i da<br />
se izvestuvaat za utvrdenite nepravilnosti.<br />
Pokraj ovie dva oblici na tn. nadzor od javno praven karakter<br />
vo na{ata Republika postoi u{te eden vid nadzor {to ima po{iroko<br />
op{testveno zna~ewe. Toa e nadzorot {to go vr{i specijalna Dr`avna<br />
Komisija za kazneno-popravni ustanovi {to ja osniva Vladata na<br />
RM. Ovaa komisija e sostavena od 5 ~lena {to se izbiraat od redovite<br />
na sudiite, penolo{kite, socijalnite i prosvetnite rabotnici od<br />
Ministerstvoto za pravda, Ministerstvoto za zdravstvo, Ministerstvoto<br />
za trud i socijalna politika, Ministerstvoto za stopanstvo i<br />
od nau~ni i stru~ni rabotnici od drugi institucii. ^lenivite na<br />
665
komisijata se izbiraat za vreme od 5 godini, a od svoite redovi<br />
izbiraat pretsedatel i negov zamenik.<br />
Zada~ata na ovaa komisija e da vr{i povremeni poseti na<br />
ustanovite so cel da se sogledaat sostojbite vo odnos na primenata na<br />
zakonot i drugite propisi i pravila vo izvr{uvaweto na kaznata,<br />
sostojbite vo odnos na ostvaruvaweto na tretmanot na osudenite,<br />
uslovite vo koi tie `iveat i rabotat i aspektite na nivnata polo`ba<br />
i ostvaruvaweto na pravata na ustanovata. Ovie poseti Komisijata e<br />
dol`na nenajaveno da gi ostvaruva, a za utvrdenite sostojbi da<br />
sostavuva zapisnik vo koj }e bidat izneseni soodvetni predlozi i<br />
merki za otstranuvawe na eventualnite nepravilnosti i rok vo koj toa<br />
mora da se stori. Ovoj zapisnik se dostavuva do Vladata na Republika<br />
Makedonija, Direkcijata i sudot nadle`en za izvr{uvawe na<br />
sankciite.<br />
Ustanovata i Direkcijata se dol`ni da postapat po zabele{kite<br />
na Dr`avnata komisija i vo opredeleniot rok da gi otstranat<br />
nepravilnostite.<br />
666
G L A V A VII<br />
AMNESTIJA I POMILUVAWE<br />
I. POIM I ZNA^EWE<br />
Amnestijata i pomiluvaweto se akti na najvisokite dr`avni<br />
organi koi se sostojat vo celosno ili delumno prostuvawe na<br />
izre~enata kazna na storitelot na krivi~noto delo, ili vo nejzino<br />
zamenuvawe so poblaga kazna. Kako takvi amnestijata i pomiluvaweto<br />
pretstavuvaat op{ta osnova (op{ti uslovi) za gasnewe na kaznata so<br />
koja mo`at da se opfatat site krivi~ni dela. Vo vakov slu~aj stanuva<br />
zbor za amnestija i pomiluvawe vo potesna smisla.<br />
Me|utoa, amnestijata i pomiluvaweto mo`at da imaat i<br />
po{iroko zna~ewe. Imeno, tie mo`at se sostojat i vo osloboduvawe od<br />
krivi~no gonewe so {to, vsu{nost, se vr{i otka`uvawe od pravoto na<br />
kazna koja sî u{te ne e utvrdena (na storitelot na deloto voop{to ne<br />
mu se izrekuva kazna). Vakviot oblik na amnestija ili pomiluvawe se<br />
narekuva abolicija. Kaj abolicijata doa|a do potpolno ili delumno<br />
gasnewe na kaznata me|utoa, ovde na onaa kazna koja doprva trebalo da<br />
se izre~e. Isto taka i so osloboduvaweto od gonewe (abolicija) mo`e<br />
da se opfati sekoja kazna {to mo`ela da se izre~e za bilo koe<br />
krivi~no delo, pri {to ne e od zna~ewe dali deloto se goni po<br />
slu`bena dol`nost ili po privatna tu`ba.<br />
Vo nekoi pravni sistemi pokraj amnestijata i pomiluvaweto<br />
postoi i abolicija kako posebna pravna ustanova. Ottuka vo teorijata<br />
se razlikuvaat tri vidovi akti na najvisoka milost: 1. abolicija, 2.<br />
amnestija, i 3. pomiluvawe vo potesna smisla. Kako nivni zaedni~ki<br />
odnosno, generi~ki poim se ozna~uva pomiluvaweto vo po{iroka<br />
smisla. Vo na{eto pravo abolicijata ne se predviduva kako zasebna<br />
ustanova, tuku e opfatena so amnestijata i pomiluvaweto. Ili<br />
nakratko, institutite amnestija i pomiluvawe kaj nas se opredeleni<br />
vo nivnata po{iroka smisla.<br />
Vo oddelni zemji za davawe na amnestijata i pomiluvaweto se<br />
ovlasteni razli~ni organi. Kaj nas za amnestijata e nadle`no<br />
Sobranieto na Republika Makedonija (~l. 68 st. 1 al. 18 Ustav), a za<br />
pomiluvaweto - Pretsedatelot na Republikata (~l. 84 al. 10 Ustav).<br />
Amnestijata i pomiluvaweto imaat bogat istoriski razvoj. Tie<br />
postoea u{te vo rimskoto i srednovekovnoto pravo i se zadr`aa se do<br />
denes. Vo vremeto na republikata poznata e ustanovata restitutio<br />
demnatorum kako nekoj vid pomiluvawe za licata koi bile protereani.<br />
Za vreme na carstvoto se sre}ava tn. abolitio publica koja gi opfa}a i<br />
667
amnestijata i pomiluvaweto. Vo sredniot vek, osobeno vo apsolutisti-<br />
~kite dr`avi, imalo dosta zloupotrebi, vo prv red pri davaweto<br />
pomiluvawe. Od tie pri~ini, vedna{ po francuskata revolucija,<br />
pomiluvaweto be{e ukinato so francuskiot krivi~nen zakonik od<br />
1791 godina. Toa ukinuvawe me|utoa, trae{e mo{ne kratko, za{to<br />
nabrzo so Code Napoleon od 1810 ovoj institut be{e povtorno voveden.<br />
II. AMNESTIJA<br />
Amnestijata e akt so koj od strana na Sobranieto na Republika<br />
Makedonija na poimeni~no neopredelen broj lica koi se opfateni so<br />
aktot na amnestijata im se dava osloboduvawe od krivi~no gonewe,<br />
celosno ili delumno osloboduvawe od izvr{uvawe na kaznata, zamena<br />
na izre~enata kazna so poblaga kazna, bri{ewe na osudata ili se<br />
ukinuvaat opredeleni pravni posledici na osudata (~l. 113 KZ).<br />
I. Osnovni karakteristiki na amnestijata. Spored izlo`enoto<br />
amnestijata se odlikuva so slednite karakteristiki:<br />
1. Amnestijata ja donesuva najvisokoto pretstavni~ko telo na<br />
dr`avata. Nea ja dava Sobranieto na Republika Makedonija vo forma<br />
na zakon. Zakonot za amnestija se donesuva po istata postapka kako i<br />
site drugi zakoni.<br />
Amnestijata se dava po slu`bena dol`nost taka {to ne zavisi<br />
od osudenoto lice dali }e ja prifati ili ne. Ili poinaku, so ogled<br />
deka pretstavuva akt od javno praven karakter, taa ne mo`e da bide<br />
odbiena od strana na liceto na koe se odnesuva, duri ni toga{ koga toa<br />
e vo negov interes (na primer, eventualno vo druga krivi~na postapka<br />
da doka`e deka ne e vinovno za krivi~noto delo za koe e amnestirano).<br />
Amnestijata, isto taka, ne mo`e da se otpovika bez ogled na<br />
podocne`noto povedenie na amnestiranoto lice. Toa zna~i deka so nea<br />
ne mo`at da se postavuvaat nikakvi uslovi zaradi koi taa bi mo`ela<br />
da bide dopolnitelno otpovikana.<br />
Amnestijata mo`e da se dade na site lica koi gi ispolnuvaat<br />
uslovite opredeleni so aktot za nejzinoto dodeluvawe. Toa zna~i deka<br />
amnestijata mo`e da se dade na lica na koi edna{ ili pove}e pati ve}e<br />
im bila dadena amnestija ili pomiluvawe, a isto taka, i na lica vo<br />
otsustvo, pa duri i na onie lica koi se nao|aat vo begstvo.<br />
Amnestijata ne smee vo ni{to da ja ote`ni polo`bata na<br />
zainteresiranoto lice. Vo sprotivno, zaradi poni{tuvawe na takvata<br />
odluka, na liceto bi trebalo da mu bide dadeno pravo na `alba.<br />
2. Amnestijata se odnesuva na individualno neopredeleni lica.<br />
Toa zna~i deka pretstavuva normativen akt so koj poimeni~no ne se<br />
opredeluvaat licata na koi taa se odnesuva. Opredeluvaweto na<br />
licata so aktot na amnestijata se vr{i so generalna klauzula na toj<br />
na~in {to amnestijata se dava na site lica koi storile opredeleni<br />
krivi~ni dela za koi sî u{te ne im e izre~ena kazna - abolicija (na<br />
primer, storiteli na krivi~no delo komar - ~l. 398 KZ), odnosno na<br />
site lica koi se osudeni za opredeleno krivi~no delo (bez ogled koja<br />
kazna im e izre~ena, na primer, site lica osudeni za krivi~no delo<br />
668
izdavawe ~ek bez pokritie - ~l. 274 KZ), odnosno na opredelen iznos<br />
na taa kazna (bez ogled za koe krivi~no delo se odnesuva osudata, na<br />
primer, na site lica osudeni na kazna zatvor vo traewe do 3 meseci<br />
ili na site lica koi se osudenina kazna zatvor vo traewe do 10 godini,<br />
ako od kaznata izdr`ale 7 godini), ili se vr{i kombinirawe spored<br />
storenite krivi~nite dela i izre~enite kazni.<br />
3. Sodr`ina na amnestijata se sostoi vo a) osloboduvawe od<br />
gonewe, b) osloboduvawe od izvr{uvawe na kaznata, v) zamena na<br />
izre~enata kazna so poblaga kazna, g) bri{ewe na osudata i d)<br />
ukinuvawe na pravnite posledici na osudata.<br />
a) Vo pogled na osloboduvaweto od krivi~no gonewe (abolicija)<br />
treba da se istakne deka mo`e da se dade vo site fazi na krivi~nata<br />
postapka, se dodeka presudata ne stanala pravosilna. Protiv<br />
storitelot na krivi~no delo koe e opfateno so abolicija ne mo`e da<br />
se pokrenuva krivi~na postapka, ili ako e ve}e pokrenata taa se<br />
zapira. Vo slu~aj na abolicija koga postapkata e vo tek, taa postapka<br />
se zapira soglasno ~l. 262 t. 3 i 269 ZKP, odnosno se donesuva presuda<br />
so koja ovinenieto se odbiva soglasno ~l. 341 t. 6 ZKP, a licata koi se<br />
opfateni so abolicijata dokolku bile vo pritvor se pu{taat na<br />
sloboda. Osloboduvaweto od gonewe se odnesuva na site vidovi na<br />
krivi~no postapuvawe, pa spored toa i na postapuvaweto vo vrska so<br />
primena na merkite na bezbednost i vospitnite merki. Oslobuduvaweto<br />
od gonewe se razbira se odnesuva i na opredeleno krivi~no delo<br />
i po pravilo gi opfa}a site lica koi u~estvuvale vo negovoto<br />
izvr{uvawe. I najposle, so ogled deka vo ovoj slu~aj nema osuda, so<br />
nego se stavaat vo zaborav site posledici na krivi~noto delo i deloto<br />
ne mo`e da bide osnova za povrat. Ottamu abolicijata ima najsilno<br />
pravno dejstvo.<br />
b) Potpolnoto osloboduvawe od izvr{uvawe na kaznata mo`e<br />
da se odnesuva na glavnata ili sporednata kazna ili na dvete zaedno.<br />
Do takvo osloboduvawe od izvr{uvaweto mo`e da dojde ako se raboti<br />
za kaznata zatvor, pari~na kazna ili kazna maloletni~ki zatvor.<br />
Kaznata opfatena so ovoj oblik na amnestija ne mo`e da se<br />
izvr{i. Ako osudeniot ne po~nal so izdr`uvawe na kaznata nema da se<br />
upati vo kazneno-popravna ustanova, a ve}e zapo~nato izvr{uvawe na<br />
kaznata se zapira. Ako pak, osudenoto lice se nao|alo na usloven<br />
otpust, uslovniot otpust se ukinuva i liceto se osloboduva od<br />
natamo{no izdr`uvawe na kaznata.<br />
Delumnoto osloboduvawe od izvr{uvawe na kaznata se sostoi<br />
vo osloboduvawe od izvr{uvawe samo na nekoja od izre~enite kazni<br />
ili vo smaluvawe na iznosot na izre~enata kazna. Prviot slu~aj e<br />
mo`en ako na storitelot mu se izre~eni glavna i sporedna kazna, pa so<br />
amnestijata se vr{i osloboduvawe na ednata od niv. Vo vtoriot slu~aj<br />
se namaluva pravosilno izre~enata kazna. Ne e ograni~eno vo koj obem<br />
mo`e da se namali kaznata, {to zna~i deka e mo`no sekoe poblago<br />
odmeruvawe na kaznata nezavisno od op{tite i posebnite pravila za<br />
ubla`uvawe na kaznata od KZ. Me|utoa, ne mo`e da se opredeli kazna<br />
vo mera vo koja taa spored zakonot voop{to ne mo`e da se odmeri (na<br />
primer, pod op{tiot zakonski minimum na toj vid kazna).<br />
669
I vo dvata slu~ai ne e bitno dali izvr{uvaweto na kaznata sî<br />
u{te ne zapo~nalo ili e ve}e vo tek.<br />
Osnovot na amnestijata, kako {to imavme prilika da vidime, se<br />
izvesni podocne`ni okolnosti (od pravna i od druga priroda) so koi<br />
nadle`niot se rakovodi organ kaj prostuvaweto od kaznata. Kaj<br />
potpolnoto i delumnoto osloboduvawe od izvr{uvaweto na kaznata<br />
ovie okolnosti ne dopiraat vo zakonitosta i pravosilnosta na<br />
presudata koja ostanuva na sila kako takva, tuku samo se prostuva<br />
izre~enata kazna. So amnestijata ne mo`e da se menuva pravosilnata<br />
presuda vo odnos na: dejstvieto na krivi~noto delo, pravnata kvalifikacija,<br />
uslovnata osuda, sudskata opomena, merkite na bezbednost,<br />
vospitnite merki, tro{ocite na krivi~nata postapka, odlukata za<br />
imotnopravnoto pobaruvawe ili za odzemaweto na imotnata korist i<br />
odlukata za objavuvawe na presudata po pat na pe~atot, radioto i<br />
televizijata. Nakratko, pravosilnata presuda ostanuva neizmeneta (so<br />
aktot na amnestijata ne se menuva pravosilanata odluka). Ottamu<br />
amnestijata se smeta samo za odluka donesena vo fazata na izvr{nata<br />
postapka so koja potpolno ili delumno se spre~uva izvr{uvaweto na<br />
pravosilanata sudska odluka (odlukata donesena vo redovna krivi~na<br />
postapka ili vo postapka po vonredni pravni lekovi) koja me|utoa i<br />
natamu egzistira pri primenata na drugi krivi~nopravni instituti.<br />
Toa osloboduvawe, vsu{nost, se odnesuva samo na izvr{uvaweto na<br />
edna od navedenite kazni, a ne i na drugite posledici koi proizlguvaat<br />
od osuduvanosta (pravnite posledici na osudata, rehabilitacijata i<br />
bri{eweto na osudata od kaznenata evidencija i zemaweto predvid na<br />
osudata za postoewe na povrat).<br />
Vo odnos na prethodnoto va`no e da se podvle~e deka potpolnoto<br />
ili delumnoto osloboduvawe od izdr`uvaweto na kaznata,<br />
sodr`ano vo aktot na amnestijata, se odnesuva samo na pravosilno<br />
izre~enata kazna. Ako podocna taa kazna e preina~ena so primena na<br />
vonredni pravni lekovi, osloboduvaweto se vr{i vo odnos na<br />
poslednata kazna.<br />
v) Zamenata na izre~enata kazna so poblaga mo`e da se vr{i so<br />
sekoja druga kazna koja e poblaga od izre~enata. Ovaa zamena e mo`na<br />
samo vo ramkite na vidot na kaznite predvideni vo krivi~niot<br />
zakonik i vo ramkite na nivnoto minimalno i maksimalno traewe.<br />
Taka, na primer, kaznata zatvor mo`e da se zameni so pari~na kazna,<br />
me|utoa ne mo`e da se zameni so maloletni~ki zatvor za{to e<br />
specifi~na kazna li{uvawe od sloboda za maloletni storiteli na<br />
krivi~ni dela.<br />
Po pravilo se zamenuva glavnata kazna. Mo`no e me|utoa,<br />
zamenata da se odnesuva na sporednata kazna kako i na dvete zaedno.<br />
Pritoa e bitno deka glavnata, mo`e da se zameni samo so druga glavna,<br />
Po pravosilnosta na presudata, pred po~etokot ili za vreme na izvr{uvaweto na<br />
kaznata, vo postapkata po vonredni pravni lekovi so preina~uvawe mo`e da se zameni<br />
izre~enata kazna i da se izre~e kazna od ist vid vo pokratko traewe, odnosno vo<br />
pomal pari~en iznos, da se izre~e poblag vid na kazna, pa duri i drug vid na krivi~na<br />
sankcija.<br />
670
a sporednata, samo so druga sporedna kazna. So zamenata na glavnata<br />
kazna so poblaga ne se menuva situacijata vo pogled na izre~enata<br />
sporedna kazna, nitu vo pogled na merkite na bezbednost, pravnite<br />
posledici na osudata, rehabilitacijata i bri{eweto na osudata od<br />
kaznenata evidencija i zemaweto predvid na osudata za postoewe na<br />
povrat.<br />
So amnestijata ne mo`e bezuslovnata osuda da se pretvori vo<br />
uslovna, za{to amnestijata se odnesuva na individualno neopredelen<br />
broj na lica, a uslovnata osuda treba da se zasnova vrz ocenka na<br />
konkretniot storitel.<br />
Vo odnos na pra{aweto dali so amnestijata se menuva sudskata<br />
odluka, kaj zamenata na kaznata so poblaga stanuva zbor za specifi~en<br />
slu~aj. Imeno, ovde e o~igledno deka so aktot na amnestijata od strana<br />
na vonsudski organ se menuva pravosilnata sudska odluka vo delot vo<br />
koj kaznata e preina~ena, taka {to amnestijata se pojavuva kako nova<br />
odluka za kaznata. Porano izre~ena kaznata prestanuva da postoi, a<br />
natamu egzistira novata kazna.<br />
g) So amnestijata mo`at da se bri{at site vidovi na osudi<br />
(bri{eweto na osudite ne e ograni~eno so visinata na izre~enata<br />
kazna nitu so vidot na krivi~noto delo). Ne e potrebno da se<br />
ispolneti uslovite koi za toa se baraat spored ~l. 104 i 105 KZ. Taa<br />
mo`e da go opfati i onie osudi koi obi~no ne bi mo`ele da se bri{at<br />
od kaznenata evidencija.<br />
d) Ukinuvaweto na pravnite posledici na osudata se sostoi vo<br />
prestanok na site vidovi na pravni posledici na osudata {to izri~no<br />
se navedeni vo aktot na amnestijata. Toa mo`at da bidat onie pravni<br />
posledici koi se odnesuvaat na prestanuvawe ili gubewe na<br />
opredeleni prava, kako i onie koi se odnesuvaat na zabrana na<br />
steknuvawe opredeleni prava. So aktot na amnestijata mo`at da se<br />
ukinat edna ili pove}e pravni posledici na osudata no, sekoga{ mora<br />
da se opredeli na koja posledica se odnesuva amnestijata.<br />
II. Dejstvo na amnestijata. Amnestijata mo`e da se odnesuva na<br />
site krivi~ni dela od pozitivniot krivi~en zakonik kako i od<br />
krivi~niot zakon(ik) ~ija {to va`nost prestnala. Taa ima dejstvo<br />
samo na glavnata i na sporednata kazna i na pravnite posledici na<br />
osudata. Soglasno na toa amnestijata ne se odnesuva i ne deluva na<br />
merkite na bezbednost i na vospitnite merki, za{to so nea mo`e da<br />
gasne samo kaznata (glavna i sporedna), a ne i ostanatite krivi~ni<br />
sankcii. Ova se zaklu~uva vrz osnova na propisite koi ja opredeluvaat<br />
sodr`inata na spomnatata ustanova (~l. 113 KZ), kako i vrz osnova na<br />
celite na merkite na bezbednost i vospitnite merki. Pritoa e jasno<br />
deka ako so amnestijata se dava osloboduvawe od gonewe (abolicija), se<br />
deluva i na merkite na bezbednost i na vospitnite merki ottamu {to<br />
ovie sankcii kako i kaznata ne mo`at voop{to da se izre~at.<br />
Vo teorijata ~esto se postavuva i pra{aweto dali so<br />
amnestijata mo`e da se opfati i uslovnata osuda. Iako za toa KZ ne<br />
sodr`i nikakvi odredbi, ottamu {to so uslovnata osuda e utvrdena<br />
671
kazna, najgolemiot broj avtori ja smetaat za sosema logi~na mo`nosta<br />
i za amnestija na utvrdena kazna. Me|utoa, zna~ajno e da se istakne<br />
deka praktikata uporno ja demantira ovaa vo osnova ispravna logika, i<br />
samo otamu smetam deka e izli{no i bespredmetno bilo kakvo<br />
iscrpuvaweto okolu ovoj problem.<br />
So ogled na spomnatoto dejstvo, amnestijata ne dopira vo<br />
avtoritetot na sudskata presuda. Presudata i natamu se smeta zakonita<br />
i pravosilna, samo {to od napred spomnatite pri~ini, se dava<br />
prostuvawe na kaznata. Spored toa so amnestijata ne se ni{ti<br />
krivi~noto delo, koe i natamu ostanuva i slu`i kako osnova za povrat.<br />
Osven toa so amnestijata ne se zasega vo pravata na treti lica<br />
koi se zasnovani na osudata (~l. 115 KZ). Toa zna~i deka licata koi se<br />
o{teteni so krivi~noto delo mo`at da go ostvarat svoeto<br />
imotnopravno pobaruvawe (nadomest na {teta pri~ineta so<br />
krivi~noto delo, nadomest na tro{ocite za vodewe na postapkata po<br />
privatna tu`ba, nadomest za predmet koj e vo spostvenost na treto<br />
lice, a koj e odzemen od osudeniot so primena na merkata na bezbednost<br />
odzemawe na predmeti i dr.) iako e dadena amnestija na storitelot na<br />
krivi~noto delo. Osnovano se smeta deka i vo slu~aj na abolicija<br />
pravata na tretite lica ne mo`at da bidat povredeni, za{to tie<br />
proizleguvaat od samoto krivi~no delo, bez ogled {to ne do{lo do<br />
osuda i {to ne se zasnovaat na osudata.<br />
III. Amnestijata vo praktikata. Vo Republika Makedonija po<br />
nejzinoto osamostojuvawe e donesen eden zakon za amnestija za koj<br />
mo`e slobodno da se ka`e deka, ako donekade i be{e vo soglasnost<br />
op{testvenite priliki, voop{to ne korespondira{e so realnite<br />
kriminalnopoliti~ki potrebi na dadeniot moment. Spored ~l. 1 od<br />
ovoj zakon od neizdr`aniot del na kaznata zatvor za edna ~etvrtina<br />
bea oslobodeni site lica osudeni so pravosilna presuda za krivi~ni<br />
dela koi na denot na vleguvawe na sila na zakonot sî u{te ne ja<br />
izdr`ale kaznata ili ne otpo~nale so nejzinoto izdr`uvawe. <br />
III. POMILUVAWE<br />
Pomiluvaweto e akt so koj od strana na Pretsedatelot na<br />
Republikata na poimeni~no opredeleno lice mu se dava osloboduvawe<br />
od gonewe, celosno ili delumno osloboduvawe od izvr{uvawe na<br />
kaznata, zamena na izre~enata kazna so poblaga kazna ili so uslovna<br />
osuda, bri{ewe na osudata ili mu se ukinuva, odnosno mu se opredeluva<br />
pokratko traewe na opredelena pravna posledica od osudata ili na<br />
merkata na bezbednost (~l. 114 KZ).<br />
I. Osnovni karakreristiki na pomiluvaweto. Spored<br />
izlo`enoto ovoj institut se odlikuva so toa {to:<br />
Taka: Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, Krivi~no pravo SFRJ, str. 478 i ^ejovi}, B. Krivi~no pravo,<br />
op{ti deo, Nau~na knjiga, Beograd, 1987. str. 544.<br />
V. Zakon za amnestijata od 5 dekemvri 1991, "Slu`ben vesnik na RM", 1991/55 i<br />
Upatstvo za primenata na Zakonot za amnestijata, "Slu`ben vesnik na RM", 1991/58.<br />
672
1. Pomiluvaweto go dava Pretsedatelot na Republika<br />
Makedonija. Pomiluvaweto go dava Pretsedatelot na Republikata vo<br />
forma na odluka, po slu`bena dol`nost ili po barawe (molba) na<br />
osudenoto lice, negoviot bra~en drugar, srodnici vo prava linija,<br />
brat, sestra, usvoitel, usvoenik, hranitel ili staratel. Odbienata<br />
molba mo`e da se povtori no, duri po istekot na opredelen vremenski<br />
period.<br />
Nitu pomiluvaweto ne mo`e da bidat odbieno od strana na<br />
liceto na koe se odnesuva, nitu mo`e dopolnitelno da bide otpovikano.<br />
Isto taka i pomiluvaweto ne sme vo ni{to da ja ote`ni polo`bata<br />
na zainteresiranoto lice.<br />
2. Pomiluvaweto se odnesuva na poimeni~no opredeleno lice.<br />
Pomiluvaweto pretstavuva individualen akt i mo`e da se odnesuva na<br />
edno ili pove}e lica so toa {to vo soodvetniot akt (obi~no odluka)<br />
tie lica sekoga{ mora individaualno da bidat opredeleni.<br />
3. Sodrinata na pomiluvaweto se sostoi vo a) osloboduvawe od<br />
gonewe, b) osloboduvawe od izvr{uvawe na kaznata, v) zamena na<br />
izre~enata kazna so poblaga kazna ili so uslovna osuda, g) bri{ewe na<br />
osudata, d) ukinuvawe odnosno, opredeluvawe pokratko traewe na<br />
opredeleni pravni posledici na osudata ili na merkata na bezbednost.<br />
a) So pomiluvawe vo prv red mo`e da se dade osloboduvawe od<br />
gonewe. Vo toj pogled i ovde va`i seto ona {to e re~eno za<br />
abolicijata kaj amnestijata.<br />
b) I potpolnoto ili delumnoto osloboduvawe od izvr{uvawe<br />
na kaznata mo`e da se dade koga presudata stanala pravosilna i mo`e<br />
da se odnesuva na glavnata i sporednata kazna, ili na dvete zaedno. Do<br />
osloboduvaweto od izvr{uvawe mo`e da dojde bez ogled dali se raboti<br />
za kazna zatvor, pari~na kazna ili kazna maloletni~ki zatvor. Ne e<br />
bitno da e zapo~nato izvr{uvaweto na kaznata (dali nejzinoto<br />
izvr{uvaweto sî u{te ne zapo~nalo ili e ve}e vo tek).<br />
Osloboduvaweto od izvr{uvaweto na kaznata ne povlekuva avtomatsko<br />
ukinuvawe na pravnite posledici na osudata, nitu pak, zna~i<br />
rehabilitacija i bri{ewe na osudata.<br />
I kaj potpolnoto i delumnoto osloboduvawe od izvr{uvaweto<br />
na kaznata, kako i kaj amnestijata, pravosilnata sudska presuda<br />
ostanuva neizmeneta. Ottamu i pomiluvaweto se smeta za odluka<br />
donesena vo fazata na izvr{nata postapka: odluka so koja potpolno<br />
ili delumno se spre~uva izvr{uvaweto na pravosilanata sudska<br />
odluka koja, od svoja strana, i ovde prodol`uva da egzistira pri<br />
eventualnata primenata na drugite krivi~nopravni instituti.<br />
Pritoa i ovde e potrebno da se naglasi deka potpolnoto ili<br />
delumnoto osloboduvawe od izdr`uvaweto na kaznata sodr`ano vo<br />
aktot na pomiluvaweto se odnesuva samo na pravosilno izre~enata<br />
kazna. Toa zna~i ako podocna taa kazna e namalena so primena na<br />
<br />
Vo pogled na maloletni~kiot zatvor so pomiluvawe mo`e da se dade potpolno<br />
osloboduvawe od negovoto izvr{uvawe, a vo slu~aj na delumno osloboduvawe<br />
traeweto na maloletni~kiot zatvor mo`e da namali samo do najmalata mera<br />
opredelena vo KZ, t.e. do edna godina.<br />
673
vonredni pravni lekovi, osloboduvaweto mo`e da se vr{i samo vo<br />
odnos na poslednata kazna. <br />
Ovoj vid na pomiluvawe naj~esto se pojavuva vo praktikata.<br />
v) Zamenata na izre~enata kazna so poblaga mo`e da se vr{i so<br />
sekoja druga kazna koja e poblaga od dosudenata. Me|utoa, za razlika od<br />
amnestijata, kaj pomiluvaweto pri zamena na izre~enata kazna so<br />
poblaga kazna mo`no e bezuslovnata osuda da se pretvori vo uslovna,<br />
za{to osudenite lica se odredeni taka {to mo`e da se izvr{i ocenka<br />
na uslovite za donesuvawe na uslovnata osuda. Vo takov slu~aj se<br />
primenuvaat pravilata koi se odnesuvaat na uslovnata osuda. Toa<br />
zna~i deka ovaa zamena e mo`na samo ako na storitelot mu bila<br />
utvrdena kazna zatvor do dve godini ili pari~na kazna (~l. 50 st 1 KZ)<br />
i ako ne e vo pra{awe krivi~no delo za koe kaznata e uslovena so<br />
prethodno ubla`uvawe na izre~enata kazna (~l. 50 st. 2 KZ). Me|utoa,<br />
kaj ovaa uslovna osuda vremeto na proveruvaweto ne mo`e da trae<br />
pove}e od tri godini, a na osudenoto lice ne mo`e da mu se opredeli<br />
za{titen nadzor, nitu da mu se nalo`at posebni obvrski. Vo pogled<br />
na otpovikuvaweto na uslovnata osuda va`at pravilata koi se<br />
primenuvaat koga se izrekuva uslovna osuda kako samostojna sankcija<br />
(~l. 51-54 KZ).<br />
Kaznata maloletni~ki zatvor ne mo`e da se zameni so drug vid<br />
kazna nitu so vospitno poprvana merka.<br />
Vo odnos na pra{aweto dali so pomiluvaweto se menuva<br />
pravosilnata sudska odluka od strana na vonsudski organ, mo`e slobodno<br />
da se ka`e deka i zamenata so poblaga kazna ili so uslovna osuda<br />
pretstavuvaat takvo menuvawe. I ovde aktot na pomiluvawe se<br />
pojavuva kako nova odluka za kaznata so koja. vsu{nost, porano<br />
izre~enata kazna prestanuva da postoi vo delot vo koj kaznata e<br />
preina~ena, i natmu egzistira novata kazna odnosno uslovna osuda.<br />
g) So pomiluvaweto, isto kako i kaj amnestijata, mo`at da se<br />
bri{at site vidovi na osudi. Koga so pomiluvaweto se opredeluva<br />
bri{ewe na osudata, bri{eweto ne e ograni~eno so vidot na<br />
krivi~noto delo, nitu so visinata na izre~enata kazna. <br />
d) So pomiluvaweto mo`e da se opredeli ukinuvawe ili,<br />
pokratko traewe na opredeleni pravni posledici od osudata ili<br />
pokratko traewe na opredeleni merki na bezbednost.<br />
Za razlika od amnestijata pomiluvaweto mo`e da zna~i i<br />
pokratko traewe na opredelena pravna posledica na osudata. Ovoj<br />
slu~aj e mo`en kaj onie pravni posledici na osudata koi se sostojat vo<br />
zabrana na steknuvawe na opredeleni prava.<br />
So pomiluvaweto mo`e da se opredeli i pokratko traewe na<br />
opredeleni merki na bezbednost. Toa mo`e da se opredeli kaj slednite<br />
merki na bezbednost: zabrana na vr{ewe profesija, dejnost ili<br />
Za problemite {to vrz ovoj plan nastanuvaat vo praktikata vidi: <strong>Sulejmanov</strong>. Z,<br />
Komentar na Zakonot za izvr{uvawe na krivi~nite sankcii, Grafohartija, Skopje,<br />
1998, str. 324-329.<br />
V. ~l. 12 od Zakonot za pomiluvawe.<br />
^l. 13 od Zakonot za pomiluvawe.<br />
674
dol`nost; zabrana na upravuvawe so motorno vozilo na storiteli koi<br />
se voza~i po zanimawe i kaj proteruvaweto stranec od zemjata (~l. 114<br />
st. 2 KZ).<br />
II. Dejstvo na pomiluvaweto. I pomiluvaweto, kako i<br />
amnestijata mo`e da se odnesuva na sekoe krivi~no delo bez ogled dali<br />
za toa delo se goni po slu`bena dol`nost ili po privatna tu`ba. I so<br />
pomiluvaweto mo`e da bide opfatena sekoja kazna koja mu e izre~ena<br />
na storitelot na krivi~noto delo. Pomiluvaweto me|utoa, pokraj na<br />
glavnata i na sporednata kazna i na pravnite posledici na osudata,<br />
ima dejstvo i na merkite na bezbednost. Soglasno toa pomiluvaweto ne<br />
se odnesuva i ne deluva samo na vospitnite merki. Pritoa e jasno deka<br />
ako so pomiluvaweto se dava osloboduvawe od gonewe (abolicija), se<br />
deluva i na vospitnite merki ottamu {to so samoto toa se isklu~uva i<br />
mo`nosta za izrekuvawe na vospitnata merka.<br />
Kaj pomiluvaweto zakonot, isto taka izri~no ne predviduva<br />
osudeniot da se oslobodi od uslovnata osuda. I ovde e logi~no deka<br />
pomiluvaweto mo`e da ja opfati i uslovnata osuda koga so ovoj akt<br />
mo`e da se dade potpolno ili delumno osloboduvawe od kaznata.<br />
Me|utoa, okolnosta deka vo praktikata nikoga{ ne se slu~ilo da bide<br />
podneseno barawe za vakvo pomiluvawe, i ovde ja opravduva okolnosta<br />
na neproiznesuvawe na zakonodavecot po ovaa virtuelna mo`nost.<br />
So ogled na spomnatoto dejstvo i pomiluvaweto ne dopira vo<br />
avtoritetot na sudskata presuda. Presudata i natamu se smeta deka e<br />
zakonita, samo {to od ponapred spomnatite pri~ini, se dava<br />
oprostuvawe na kaznata. Spored toa so pomiluvaweto ne se ni{ti<br />
krivi~noto delo, koe i natamu ostanuva i mo`e da slu`i kako osnova<br />
za povrat.<br />
Nakratko, dejstvoto na pomiluvaweto e po{iroko od dejstvoto<br />
na amnestijata. So amnestija ne mo`e da se zameni izre~enata kazna so<br />
uslovna osuda, {to so pomiluvaweto e mo`no. So pomiluvaweto mo`e<br />
da se opredeli i pokratko traewe na merkite na bezbednost, {to so<br />
odredbite za amnestijata ne e predvideno. I najposle pomiluvaweto<br />
mo`e da se ukine ili opredeli pokratko traewe na opredelena pravna<br />
posledica na osudata, dodeka so amnestijata mo`e samo da se ukine<br />
opredelena pravna posledica na osudata.<br />
So pomiluvaweto, isto taka, ne se zasega vo pravata na treti<br />
lica koi se zasnovaat na osudata (~l. 86 KZ). Toa zna~i deka licata koi<br />
se o{teteni so krivi~noto delo mo`at da go ostvarat svoeto<br />
imotnopravno pobaruvawe iako na storitelot na krivi~noto delo mu e<br />
dadeno pomiluvawe. Se smeta deka i vo slu~aj na abolicija, pravata na<br />
tretite lica ne mo`at da bidat povredeni, za{to ovie proizleguvaat<br />
od samoto krivi~no delo, bez ogled {to ne do{lo do osuda i {to tie<br />
prava ne se zasnivaat vrz nea.<br />
III. Postapka za pomiluvawe. Postapkata za pomiluvawe se<br />
vodi spored odredbite na Zakonot za pomiluvawe ("SV RM", 1993/20).<br />
Napred vidovme deka postapkata za pomiluvawe zapo~nuva po<br />
slu`bena dol`nost ili po barawe. Postapkata po slu`bena dol`nost<br />
se poveduva: 1. koga se dava osloboduvawe od krivi~no gonewe, i 2. koga<br />
pretsedatelot na Republikata dava pomiluvawe po povod nekoj jubilej<br />
675
ili po povod novogodi{nite praznici, tn. grupno pomiluvawe.<br />
Postapkata po slu`bena dol`nost ja poveduva ministerot za pravda.<br />
Po isklu~ok, koga toa e vo interes na Republikata, ili koga posebni<br />
okolnosti {to se donesuvaat na li~nosta i na krivi~noto delo<br />
uka`uvaat deka toa e opravdano, Pretsedateltot na Republikata mo`e<br />
da dava pomiluvawe i bez sproveduvawe na postapkata za pomiluvawe<br />
propi{ana so Zakonot za pomiluvawe. <br />
Postapkata mo`e da zapo~ne i po barawe na osudenoto lice,<br />
negoviot bra~en drugar, srodnik vo prava linija, brat, sestra,<br />
posvoitel, posvoenik, hranitel ili staratel. Baraweto ne go odlaga<br />
izvr{uvaweto na kaznata, a se podnesuva do pretsedatelot na Republikata<br />
preku sudot {to ja izrekol presudata vo prv stepen. Baraweto za<br />
pomiluvawe od lice koe se nao|a na izdr`uvawe na kaznata do toj sud,<br />
se upatuva preku kazneno-popravnata ustanova. Po priemot na<br />
baraweto sudot pribavuva podatoci za osudeniot: 1. ako osudenoto<br />
lice se nao|a na izdruvawe na kaznata - izve{taj za negovoto<br />
povedenie i zdravstvena sostojba od kazneno popravnata ustanova, 2.<br />
ako se raboti za lice {to bara ukinuvawe na pravnite posledici na<br />
osudata - izve{taj za povedenieto na toa lice dodeka bilo na<br />
izdr`uvawe na kaznata i izve{taj za negovoto povedenie na sloboda od<br />
podra~nata edinica na Ministerstvoto za vnatre{ni raboti i 3. ako e<br />
toa potrebno, za osudeno lice {to se nao|a na usloven otpust ili za<br />
lice {to ne zapo~nalo so izdr`uvawe na kaznata - izve{taj za<br />
negovoto povedenie od podra~nata edinica na Ministerstvoto za<br />
vnatre{ni raboti.<br />
Kompletiranite spisi dopolneti so sumaren izve{taj na sudot<br />
se dostavuvaat do Ministerstvoto za pravda. Ministerstvoto (dokolku<br />
toa prethodno ne go napravil sudot) ja zapira postapkata, ako<br />
osudenoto lice ja izdr`alo kaznata ili ako prestanale pravnite<br />
posledici na osudata ili merkata na bezbednost. Ako za toa nema<br />
osnova, Ministerstvoto gi ocenuva navodite vo baraweto i formira<br />
predlog {to go potpi{uva ministerot za pravda. Potoa baraweto so<br />
celokupnata dokumentacija i predlogot na ministerot se dostavuva<br />
kabinetot na pretsedatelot. Sednicite na Komisijata za pomiluvawe<br />
^l. 11 od Zakonot za pomiluvawe.<br />
Ako baraweto e podneseno do drug organ ili do ustanovata za izdr`uvawe na<br />
kaznata, toj organ , odnosno ustanova se dol`ni baraweto bez odlagawe da go dostavat<br />
do nadle`niot sud.<br />
Za sodr`inata na ovoj izve{taj v. ~l. 7 od Upatstvoto za postapuvawe na sudovite i<br />
kazneno-popravnite ustanovi vo predmetite za pomiluvawe, "SV RM", 1993/39. Ako<br />
osudenoto lice se nao|a na izdr`uvawe na kazna, a baraweto za pomiluvawe go<br />
podnelo lice koe spored Zakonot za pomiluvawe mo`e da podnese molba vo negova<br />
korist, sudot e dol`en od penitencijarnata ustanova da pobara izve{taj za<br />
povedenieto i drugite podatoci od zna~ewe za re{avawe na molbata.<br />
Za sodr`inata na ovoj izve{taj v. ~l. 8 od Upatstvoto za postapuvawe na sudovite i<br />
kazneno-popravnite ustanovi vo predmetite za pomiluvawe, "SV RM", 1993/39.<br />
676
na Pretsedatelot na Republika Makedonija gi svikuva pretsedatelot<br />
na Komisijata, a po utvrdenite predlozi se odlu~uva vrz osnova na<br />
"Delovnik za rabota" i "Kriteriumi za pomiluvawe na osudenite<br />
lica" {to gi donesuva samata Komisija.<br />
Bitno e da se spomne i toa deka Zakonot za pomiluvawe<br />
predviduva deka baraweto za pomiluvawe ne mo`e da se podnese pred<br />
pravosilnosta na presudata. A {to se odnesuva do pra{aweto koga<br />
mo`e da se povtori baraweto za pomiluvawe, Zakonot gi opredeluva<br />
slednive rokovi: 1. po istekot na tri meseci od denot na donesenata<br />
odluka po prethodnoto barawe koga e izre~ena kazna zatvor i<br />
maloletni~ki zatvor vo traewe do edna godina, 2. po istekot na {est<br />
meseci, koga izre~enata kazna e nad edna do tri godini i 3, po istekot<br />
na edna godina koga e izre~ena povisoka kazna od tri godini. Sudot so<br />
re{enie go otfrla baraweto za pomiluvawe ne samo koga e podneseno<br />
od neovlasteno lice, odnosno koga pomiluvaweto e nedozvoleno tuku i<br />
toga{ koga povtorno e podneseno barawe za pomiluvawe pred istekot<br />
na opredeleniot rok. Protiv ova re{enie e dozvolena `alba do<br />
povisokiot sud vo rok od 8 dena od dostavuvaweto na re{enieto.<br />
Postapkata za pomiluvawe e itna {to zna~i deka sudovite,<br />
kazneno-popravnite ustanovi i drugite organi se dol`ni bez odlagawe<br />
da postapat vo predmetite na pomiluvaweto i site podatoci koi od se<br />
baraat od niv vedna{ da gi dostavat do sudot, odnosno do<br />
Ministerstvoto za pravda.<br />
VI. Pomiluvaweto vo praktikata. So ogled deka odlukite po<br />
barawata za pomiluvawe imaat soodvetno vljanie vrz kriminalnata<br />
politika, pretsedatelot na Republikata e dol`en da vnimava da ne ja<br />
naru{i taa politika. Od tie pri~ini zakonot za pomiluvawe me|u<br />
drugoto ja normira i procedurata koja se sostoi vo proveruvawe na<br />
navodite na osudenoto lice, pribirawe na potrebni podatoci,<br />
konsultirawe na opredeleni institucii i sl., a Ministerstvoto za<br />
pravda ja sledi sostojbata vo vrska so tie odluki. Od eden konkreten<br />
uvid na takvite podatoci za periodot 1994 -1996 mo`e da se zabele`i<br />
slednava sostojba.<br />
<br />
Pretsedatelot na Republika Makedonija izbira 7 ~lenovi na Komisijata za<br />
pomiluvawe od redot na ugledni nau~ni i stru~ni rabotnici od oblasta na pravoto, a<br />
pretsedatelot na Komisijata od svoite redovi go izbiraat ~lenovite na Komisijata.<br />
Mo{ne zna~ajna odredba od Delovnikot za rabota na Komisijata za pomiluvawe od<br />
1995 godina, e sodr`ana vo ~l. 9 koj vo celost glasi: "Komisijata na sednicata ja<br />
razgleduva poedine~no sekoja molba za pomiluvawe i dava mislewe po site predlozi<br />
{to gi podnesol ministerot za pravda i po predlozite za pomiluvawe {to gi<br />
podnesol po slu`bena dol`nost (st. 1). Svoeto mislewe Komisijata go utvrduva so<br />
mnozinstvo na glasovi od prisutnite ~lenovi (st. 2). ^lenot na Komisijata ne mo`e<br />
da se vozdr`uva od glasawe, no mo`e da bara negovoto izdvoeno mislewe da se vnese vo<br />
zapisnik (st. 3)".<br />
677
Godina Vkupno Uva`eni Odbieni Zaprena Drugo<br />
predmeti barawa barawa postapka<br />
1994 423 75(113) 221 87 49<br />
1995 435 57( 76) 255 83 40<br />
1996 320 37( 58) 230 32 20<br />
Vo ovoj pregled vo zagradite e pomesten i brojot na tn. grupni<br />
pomiluvawa koi pretsedatelot na Republikata redovno gi daval po<br />
povod "2 Avsgust" i "Novata Godina". Od pregledot se gleda deka vo<br />
prosek godi{no vo Republika Makedonija imalo 393 barawa za<br />
pomiluvawe, a pretsedatelot redovno im daval pomiluvawe na 139<br />
lica. Taa brojka poka`uva deka na 35,3% osudeni lica na barawe ili<br />
po slu`bena dol`nost vo Republika Makedonija im bila prostuvana<br />
kaznata, samo po osnov na pomiluvawe, {to ni od daleku ne e vo<br />
soglasnost so negova isklu~itelna primena i celite na kriminalnata<br />
politika. Zagri`uva~ki e i podatokot na golemiot broj zapreni<br />
postapki po predmetite za pomiluvawa. Poradi sporata procedura<br />
barawata stanale bezpredmetni zatoa {to osudenikot vo me|uvreme ja<br />
izdr`al kaznata. Od toj aspekt treba da se posmatra i konkurencijata<br />
na uslovniot otpust i pomiluvaweto. Imeno brojkite pomesteni vo<br />
grafata drugo, vo celost se odnesuvaat na licata koi pokraj baraweto<br />
za pomiluvawe paralelno (ednovremeno) podnele i barawe za usloven<br />
otpust koe vo me|uvreme im bilo pozitivno re{eno. Najzagri`uva~ki<br />
e sepak podatokot deka vo praktikata ~esto se slu~uva da im se dava<br />
pomiluvawe na poedinci bez da izdr`ale nitu eden den od kaznata<br />
zatvor iako se rabotelo duri i za te{ki krivi~ni dela. <br />
Interesno da se naglasi i toa deka pomiluvaweto naj~esto se<br />
sostoelo vo uslovuvawe na kaznata, potoa na potpolno ili delumno<br />
osloboduvawe od izdr`uvawe na kaznata, i mnogu retko, vo zamena na<br />
kaznata zatvor so pari~na kazna i ukinuvawe na merkata na bezbednost<br />
(i toa sekoga{ - proteruvawe na stranec od zemjata).<br />
Vo kontekst na ona {to }e sledi kako na{ stav za<br />
pomiluvaweto, bitno e da se uka`e u{te na dva negativni momenti od<br />
Na eden takov slu~aj na pomiluvawe pred po~etokot na izdr`uvaweto na kaznata kaj<br />
nas be{e uka`ano vo nedelnikot "Fokus" br. 165 i 168 od 14. 08. 1998 i 4. 09. 1988.<br />
Slu~ajot ne be{e demantiran nitu od ministerot za pravda, ni od Kabinetot na<br />
pretsedatelot na Republika Makedonija, iako me|u Kriteriumite na Komisijata za<br />
pomiluvawe jasno stoi deka samo za "osudenite lica za krivi~ni dela koi ne<br />
prestavuvaat pogolem stepen na op{testvena opasnost, a ne po~nale so izdr`uvawe<br />
na kaznata, Komisijata }e utvrdi predlog za pomiluvawe." I toa "samo koga }e oceni<br />
deka za toa postojat opravdani pri~ini i deka so samoto vodewe na postapkata i<br />
izrekuvawe na kaznata se postignati celite na kaznuvaweto". Vo ovaa smiala so<br />
pravo zabele`uva eden avtor "vakvite slu~ai vo praktikata }e bidat nu`ni i<br />
op{testveno-politi~ki opravdani, koga ne{to {to treba da se otstrani nemo`e na<br />
drug na~in da se reducira osven so pomiluvawe, no toa navistina se retki slu~ai".<br />
Trifunovi}, M. Ustavno-pravni i politi~ki aspekti instituta pomilovanja, JRKKP, Beograd,<br />
1973/2, str. 256.<br />
678
prakti~nata realizacija na pomiluvaweto. Na prvo mesto treba da se<br />
uka`e na sozdavaweto kriteriumi za dodeluvawe na pomiluvaweto od<br />
strana na Komisijata za pomiluvawe za koi ne mo`e da se ka`e deka<br />
korespondiraat so zakonskata smisla na ovoj institut. Toa proizleguva<br />
ottamu {to ovie kriteriumi vo prv red se iscrpuvaat so<br />
uka`uvaweto na vidot i te`inata na krivi~noto delo. Okolnosta<br />
{to me|u niv se pomesteni i kriteriumite: povedenie za vreme na<br />
izdr`uvaweto na kaznata , nekoi li~ni osobini na osudenikot kako i<br />
eden poseben kriterium - o~ekuvanata reakcija na sredinata (od koja<br />
{to poteknuva osudenikot i sredinata kade {to go izvr{il deloto)<br />
sprema aktot na pomiluvaweto, ne go menuva osnovniot vpe~atok za<br />
nivnata nedosledana povrzanost so ona {to so niv vo su{tina treba da<br />
se ostvari.<br />
Vtorata negativnost se manifestira kako dlabok rascep me|u<br />
ona {to treba da e vistinska smisla i cel na ovoj institutot so ona<br />
{to, kako odraz na negovata nesoodvetna primena, se do`ivuva kaj<br />
osudeni~kata populacija. Za eksplikacija na ova tvrdewe dovolno }e<br />
Kriteriumot od ovoj vid e "prirodata i te`inata na izvr{enoto krivi~no delo i<br />
pobudite za negovoto izvr{uvawe, a kaj nebre`nite krivi~ni dela stepenot na<br />
nevnimatelnosta i predizvikanite posledici". So ogled na ovoj kriterium se nudi i<br />
mo{ne nekonzistentna lista na storiteli koi treba da se predlagaat za pomiluvawe:<br />
storiteli na nebre`ni dela (zagrozuvawe na bezbednosta vo soobra}ajot, osobeno bez<br />
smrtni poledici), storiteli na krivi~ni dela vo obid, so pre~ekoruvawe na nu`na<br />
odbrana i drugi krivi~ni dela od polesna priroda; storiteli na krivi~ni dela<br />
protiv stopanstvoto, imotot i slu`benata dol`nost samo koga krivi~noto delo se<br />
javuva vo polesen vid i ako so deloto ne e predizvikana pozna~itelna {teta; po<br />
isklu~ok - povekekratnite povratnici, storiteli na najte{ki krivi~ni dela<br />
(ubistva, siluvawa i sl.), i osudenici na dolgotrajni kazni po izdr`uvaweto na<br />
izvesen del od kaznata. Zgora na toa se istaknuva deka treba da se pomiluvaat i<br />
osudeni lica za pote{ki krivi~ni dela kako {to se krivi~ni dela protiv `ivotot i<br />
teloto, slobodata i pravata na gra|anite, imotot, stopanstvoto, slu`benata dol`nost<br />
i bezbednosta na lugeto i imotot vo soobra}ajot. Pri toa za storitelite na<br />
pote{kite dela se bara da e steknata osnovana ocenka deka pomiluvaweto povolno }e<br />
se odrazi vrz nivnoto natamo{no prestojuvawe vo kazneno-popravnata ustanova i vrz<br />
prevospituvaweto. V. Kriteriumi na Komisijata za pomiluvawe od fevruari 1995<br />
godina.<br />
Ovoj kriterium, na koj iako voop{to ne mu e mestoto kaj pomiluvaweto (nitu kaj<br />
vonrednoto ubla`uvawe na kaznata), e najzastapen i toa vo najrazli~ni formi kako na<br />
primer: "povedenieto na osudenoto lice po osudata i za vreme na izdr`uvaweto na<br />
kaznata i nivniot odnos sprema izvr{uvaweto na rabotnite obvrski i merkite na<br />
prevospituvawe", ili kako "postignatiot stepen na resocijalizacija". V. Kriteriumi<br />
na Komisijata za pomiluvawe od fevruari 1995.<br />
Me|u niv se pomesteni slednive kriteriumi: 1. odnosot na osudenite sprema<br />
izvr{enoto krivi~no delo, dali go poreknuvaat ili go priznavaat deloto i se kajat za<br />
storenoto, 2. li~nosta na izvr{itelot na krivi~noto delo i porane{niot `ivot na<br />
osudeniot, 3 za osudenite `eni dali se majki na maloletni i nezgri`eni deca, 4.<br />
vozrasta na izvr{itelite na krivi~nite dela, 5. zdravstvenata sostojba na osudenite<br />
lica i 6. semejnite priliki. V. Kriteriumi na Komisijata za pomiluvawe od fevruari<br />
1995.<br />
679
ide ako se ka`e deka vo osudeni~kata sredina pomiluvaweto vo<br />
`argon e poznato kako "Domsko" osloboduvawe. Toa proizleguva<br />
ottamu {to osudenite od sogleduvaweto na postapkata na dodeluvaweto<br />
na tn. grupno pomiluvawe, koe vpro~em i najmasovno se dobiva,<br />
izvlekuvaat realen zaklu~ok deka pomiluvaweto ne go dodeluva<br />
Pretsedatelot na Republikata tuku zatvorskata uprava. Velime<br />
realen zaklu~ok, za{to vo praktikata redovno se slu~uva predlozite<br />
na upravata, koi se formiraat vrz osnova na "dobroto povedenie" na<br />
osudenikot, pretsedatelot na Republikata vo celost da gi prifa}a.<br />
IV. ARGUMENTI PRO I CONTRA AMNESTIJATA I POMILUVAWETO<br />
1. Vo prilog na amnestijata i pomiluvaweto se istaknuvaat<br />
slednive argumenti:<br />
a) Mo`no e sudot vo izvesni slu~ai da pogre{i (Prostuvawe od<br />
pravni pri~ini). Imeno i pokraj site sovremeni procesni garancii,<br />
nikoga{ ne e isklu~ena mo`nosta poradi sudska zabluda da bide<br />
osudeno nevino lice. Ako se iscrpeni mo`nostite takvite sudski<br />
zabludi, do koi mo`e da dojde vo krivi~nata postapka, da se ispravat<br />
po sudski pat, pomiluvaweto pretstavuva najlesen i efikasen na~in za<br />
takvo ispravawe. <br />
Mo`ni se natamu i situacii koga postojat izvesni namerni<br />
nedostatoci na presudata koi ne mo`at da se otstranat so drugi pravni<br />
sredstva, pa kako edinstven izlez se pojavuva prostuvaweto na kaznata.<br />
b) Ponekoga{ opredeleni dr`avni interesi i politi~ki<br />
pri~ini (promena na op{testveno-ekonomskite, politi~kite i drugi<br />
priliki vo dr`avata) mo`e da go postavat baraweto da se izvr{i<br />
korigirawe na sudskite presudi (Prostuvawe od politi~ki pri~ini).<br />
<br />
Vo ova smisla [tamler (Rudolf Stammler) pomiluvaweto go opredeluva kako<br />
primena vo praktikata na pravilnoto (isptavnoto) pravo. Spored toa sfa}awe<br />
"pomiluvaweto vo odnos na pravosilnosta na pogre{na presuda (bilo poradi<br />
nedozvolenost na dokazite, bilo poradi nekoe neispravno pravno sfa}awe), ima za<br />
zada~a da obezbedi va`ewe vo pozitivna nasoka; ili vo odnos na presudata koja<br />
spored pozitivnoto pravo e umesna me|utoa nepravedana, da ja ostvari pravdata<br />
(podvlekol Z.S.); ili nekoja presuda koja ja zadovoluva strogata pravda da ja ispravi<br />
vo duhot na pravi~nosta, pravda na poedine~en slu~aj; ili, najposle, nekoja presuda<br />
koja im odgovara na site barawa na pravdata da ja ubla`i vo duhot na<br />
kriminalnopoliti~kata celishodnost, na primer, na toj na~in {to na liceto osudeno<br />
vrz osnova na zakonot }e mu odobri uslovno pomiluvawe, odlo`uvawe na<br />
izvr{uvaweto na kaznata i }e mu veti prostuvawe vo slu~aj vo opredelen vremenski<br />
rok da se odnesuva besprekorno". Navedeno spored Radbruh, G. Filozofija prava, Nolit,<br />
Beograd, 1980, st, 272-273.<br />
Za ovoj argument se opredeluvaat i Kriteriumite na Komisijata za pomiluvawe od<br />
fevruari 1995 god, no samo kako za uvodno objasnuvawe, a ne i za operacionaliziran<br />
kriterium vo odlu~uvaweto: "So pomiluvaweto se otstranuva pogre{nata sudska<br />
odluka so koja e osudeno nevino lice, koga se iscrpeni mo`nostite po sudski pat da se<br />
ispravat gre{kite, a ostanuva samo mo`nosta toa da se ostvari preku amnestija ili<br />
pomiluvawe".<br />
680
Ottamu sosema ispravno se veli deka amnestijata i pomiluvaweto<br />
prestavuvaat akt na politi~ka mudrost, odnosno mo`nost od<br />
dr`avnopravni odnosno, politi~ki pri~ini da se ispravat izre~enite<br />
sudski presudi. Takov e na primer slu~ajot "koga so cel za izmiruvawe<br />
i pridobivawe na dotoga{ opozicionite krugovi na narodot se<br />
pomiluvaat osudenite revolucioneri koi stanale bezopasni za{to vo<br />
me|uvreme zajaknala op{testvenata sostojba". Ponekoga{ duri i<br />
amnestijata i pomiluvaweto {to se davaat po povod nekoi nastani {to<br />
se od istorisko zna~ewe za eden narod, mo`e da se pomestat vo ova<br />
podra~je na nejzinoto opravduvawe (od posebni op{testveno<br />
poli~i~ki pri~ini).<br />
v) Poradi opredeleni op{testveni promeni krivi~noto delo<br />
mo`e da ja promeni i svojata priroda, pa ottamu edinstveno so<br />
koristewe na ovie instituti mo`e da se promeni i osudata za toa delo<br />
(Prostuvawe od pri~ini na pravi~nost). Imeno, so ogled deka vo<br />
sovremenite uslovi na `ivot ne se retki slu~aite opredeleni<br />
krivi~ni dela da ja zagubat svojata prvi~na priroda i zna~ewe, a so<br />
samoto toa i presudata za tie dela da ja izgubi svojata opravdanost.<br />
Ovaa situacija vo prv red doa|a do izraz koga e potrebno da se izmeni<br />
zakonot {to pretpostavuva opredelena procedura koja obi~no dolgo<br />
trae. Navedenata situacija doa|a do izraz i neposredno po<br />
izmenuvaweto na krivi~niot zakon i ottamu pojavenata potreba za<br />
eventualno ubla`uvawe na represijata sprema ve}e osudeni lica za<br />
dela koi vo noviot zakon go zagubile svoeto {tetno zna~ewe ili duri<br />
ve}e i ne prestavuva krivi~no delo. Ovde, vsu{nost, stanuva zbor za<br />
celosno zakoniti presudi koi vo opredlen podocne`en moment ne<br />
soodvetstvuvaat so barawata na kaznenata politika. Ottamu<br />
amnestijata i pomiluvaweto se javuvaat kako korektiv na negativnoto<br />
dejstvo na takvite sudski odluki. Ili kako {to vo teorijata ubavo se<br />
veli: "so primena na amnestijata ili pomiluvaweto mo`at da se<br />
otstranat ili ubla`at nepravednite re{enija prizlezeni od zakonot<br />
koj pove}e ne im odgovara na potrebite na op{testvenata zaednica." <br />
g) Amnestijata i pomiluvaweto go pottiknuvaat osudenikot na<br />
resocijalizacija (prevospituvawe) i socijalna adaptacija<br />
(popravawe) i slu`at kako nekoj vid nagrada za nivnoto dobro povedenie<br />
(Prostuvawe od penolo{ki pri~ini). Tie, sli~no kako kaj<br />
Radbruh, G. op. cit. str. 273.<br />
Vo odnos na ovoj argument vo Kriteriumite na Komisjata za pomiluvawe od 1995 se<br />
veli: "Promenetite ekonomski i politi~ki priliki i predopredeleno od toa<br />
promenetiot stav na op{testvoto sprema opredeleni storiteli na krivi~ni dela,<br />
isto taka mo`e da bide pri~ina za davawe pomiluvawe. Izre~enite kazni i drugi<br />
sankcii mo`at da bidat strogi, a da nema mo`nost za nivna korekcija vo sudskata<br />
postapka osven so pomiluvawe." "Takvite situacii, iako isklu~itelni, postojat koga<br />
e izre~ena osuda za krivi~no delo koe pove}e ne e op{testveno opasno, a ostanuva<br />
edinstveno so pomiluvawe da se ispravi nanesenata nepravda so osudata."<br />
Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit, str. 477.<br />
Vo ovaa smisla se izjasnuvaat Kriteriumite na Komisijata za pomiluvawe. Taka i<br />
Ba~i}, F. Krivi~no pravo, op~i deo, Informator, Zagreb, 1978, str. 509: "Amnestijata i<br />
681
uslovniot otpust, slu`at kako potik za prifatlivo odnesuvawe na<br />
osudenite lica so koe mo`e da se zaslu`i oprostuvawe na del od<br />
kaznata. Spored toa tie pretstavuvaat dokaz na eden human stav sprema<br />
storitelite na krivi~nite dela. Vo ovaa smisla i eden na{ avtor <br />
potencira: "ne smee da se izgubi od predvid najzna~ajnata pri~ina za<br />
delumnoto prostuvawe, osobeno po pat na pomiluvaweto, a toa e deka<br />
so nego se ostvaruva funkcijata na zna~aen penolo{ki osnov za dobro<br />
odnesuvawe i vklu~uvawe vo prevospitnite procesi na osudenite za<br />
vreme na izdr`uvawetona kaznata".<br />
d) Vo odnos na opravduvaweto na pomiluvaweto se pojavuvaat i<br />
posebni socijalni, zdravstveni i drugi pri~ini (Prostuvawe od<br />
humanisti~ki pri~ini). Imeno, ponekoga{ postojat posebni<br />
okolnosti koi se odnesuvaat na osudenoto lice (na primer, negova<br />
bolest koja vodi kon "sigurna" smrt) ili osobeno izrazeni problemi<br />
vo negovoto nevino semejstvo (na primer, te{ko bolni i nezgri`eni<br />
deca) koi mo`at da se re{at edinstveno so prostuvawe na negovata<br />
kazna. Vo takvi slu~ai pomiluvaweto se primenuva od posebni<br />
pri~ini kon osudenikot kako kon ~ovek koj pred storuvaweto na delot<br />
se odlikuval so besprekorno minato i so op{testveno korisni<br />
aktivnosti (na primer, po`rtvuvano u~estvuval vo spasuvaweto na<br />
posledicite od elementarni nepogodi, se javuval kako pove}ekraten<br />
daritel na krv, nesebi~no im pomagal na lu|eto vo razni situacii i<br />
ottamu vo svojata sredina va`el kako ~esen i ugleden gra|anin).<br />
Nakratko, mora da se raboti za lice od po~it (i toa za sekoe lice, bez<br />
ogled na negoviot profesionalen status) koe opredeleni specifi~i<br />
op{testveni i li~ni problemi od izrazen intenzitet go odvele vo<br />
negativno povedenie od koe ne proizlegle pogolemi posledici, a<br />
osobeno ako negovoto delo e rezultat na stek na opredeleni slu~ajni<br />
okolnosti. Ili nakratko, za ~esna li~nost "{to vo pogre{no vreme se<br />
na{la na pogre{no mesto". <br />
pomiluvaweto mo`e da bidat nagrada i pottik za dobro odnesuvawe na osudenicite<br />
vo tekot na izdr`uvaweto na kaznata". Spored Marjanovi}, \. Makedonsko krivi~no<br />
pravo, op{t del, Prosvetno delo, Skopje, 1998, str. 390 "ovie instituti mo`e da se<br />
koristat zaradi postignuvawe kriminalno-politi~ki celi: da bidat stimulans za<br />
dobro povedenie na zatvorenicite, da re~eme, {to znaat deka so toa mo`e da spe~alat<br />
kaznata da im bide prostena (delum ili vo celost)". Vo taa smisla i Srzenti}, Stai},<br />
Lazarevi}, op. cit, str. 477, i dr. Rezimirajki gi gornite argumenti Zlatari} i Dama{ka<br />
ja davaat slednava definicija na pomiluvaweto: "Pomiluvawe e sredstvo da se<br />
otstranat eventualnite gre{ki na pravosudstvoto, ili da se ubla`i strogosta na<br />
osudite od minatoto koi kako takvi se poka`uvaat zaradi promenite vo ocenata na<br />
op{testvenata opasnost, ili da se honorira dobroto povedenie i popravaweto na<br />
osudenite vo tekot na izdr`uvaweto na kaznata". Zlatari}, B. - Dama{ka, M. Rje~nik<br />
Krivi~nog prava i postupka, Informator, Zagreb, 1966, str. 231.<br />
Proevski Van~o, Krivi~no pravo op{t del, NIO Studentski zbor, Skoje, 1986, str.<br />
498.<br />
Vo ovaa smisla vo celost se sogasuvame so stavot na Holbah koj veli deka treba da se<br />
odobri milosta na eden vladetel, no samo toga{ "koga nejzinoto lesno davawe ne<br />
stane {tetno za op{testvoto. Nie ja cenime zatoa {to vo nego nagovestuva ~ove~ost,<br />
682
|) Vo opravduvaweto na pomiluvaweto vo krivi~nopravnata<br />
teorija ponekoga{ mo`e da se sretnat i nekoi li~ni vrednosti na<br />
~ovekot (Prostuvawe od vozvi{eni pri~ini). So verba deka toa se<br />
pravi samo poradi nedovolno razbirawe na prethodno iznesenoto (vo<br />
sprotivno toa bi bilo najgruba tiranija vrz naukata), ovie<br />
"argumenti" koi bukvalno se istreseni od rakav nemaat ama ba{<br />
nikakva vrska so `ivotot. Taka na primer Filengieri (Filengieri)<br />
dopu{ta pomiluvawe samo vo dva slu~ai, od koi za nas e interesen<br />
prviot: "koga vo li~nosta na delinkventot se steknat golemi li~ni<br />
zaslugi, golemi o~ekuvawa deka negovite nadarenosti i vrlini }e<br />
bidat ponudeni na slu`ba na tatkovinata". Ottamu i spored eden na{<br />
samobendisan avtor, amnestijata i pomiluvaweto ponekoga{ trebalo<br />
da se pravdaat so toa "{to za li~nosta na delinkventot se vrzuvaat<br />
li~ni zaslugi od minatoto ili golemi nade`i {to negoviot poseben<br />
talent (muzi~ki, literaren i sl.) í gi nudi na tatkovinata" (!?). Po<br />
analogija ova nekriti~ko rasuduvawe nesomeneno ima za cel da va`i i<br />
koga za li~nosta na eden neranimajko (eden te`ok izmamnik ili<br />
pove}eraten ubiec, na primer), se vrzuvaat zaslugi od minatoto vo<br />
oblasta na naukata na krivi~noto pravo otelotvoreni, na primer, vo<br />
objavuvaweto na eden u~ebnik vo pet izdanija, ili mo`ebi so golemite<br />
nade`i {to negoviot "izvonreden talent" gi nudi vo politikata,<br />
preku kolumnite objaveni vo dnevniot pe~at. Vpro~em, treba li da se<br />
vlo`i poseben misloven napor da se sfati deka vo pozadinata na<br />
vakviot stav le`i oficijalizirawe na pomiluvaweto kako pazarewe<br />
so pravdata preku avansiraweto vo idninata na posebno izdvoena<br />
grupa na talentirani zlostornici. Ili, mo`ebi ova e samo u{te eden<br />
obid za nova lombrozovska tipolo{ka klasifikacija - tip na<br />
zlostornici so natprose~na inteligencija - vo koja na Gari Gilmor,<br />
ili nekoi drugi kako nego, samo zaradi nivniot IQ, ili zatoa {to dobro<br />
svirat na nekoj nacionalen instrument (gajda ili kaval), treba da im<br />
pripadne po~esnoto privilegirano mesto.<br />
e) Pomiluvaweto mo`e da se koristi i kako regulator na<br />
kaznenata politika na sudovite koja, za isti krivi~ni dela, na<br />
podra~jata na oddelni sudovi mo`e mnogu ~esto da bide drasti~no<br />
neusloglasena (Prostuvawe od kriminalnopoliti~ki pri~ini).<br />
Ona {to pri iznesuvaweto na argumentacijata vo prilog na<br />
navedenite instituti mo`e da se zabele`i e deka vo re~isi site<br />
u~ebnici po krivi~no pravo izostanuva podecidna interpretacija na<br />
iznesenata argumentacija i redovno se odbegnuva da se zazeme sopstven<br />
stav po ova pra{awe, ako se izzeme deka pretstavuvaat nekakvi<br />
blagost, ~uvstvitelna i plemennita du{a, kako i osobini koi kaj site gospodari<br />
pove}e gi sakame, odo{to strogosta, ne~uvstvitelnosta, nefleksibilnosta. Vsu{nost,<br />
zakonite se polni so nedostatoci: ~esto se preterano strogi, ne mo`at sekoga{ da gi<br />
predvidat site okolnosti i site slu~ai, i kaznite {to gi propi{uvaat ne se sekoga{<br />
pravedni i srazmerni na prestapite". Holbah, P. Sistem prirode, Prosveta, Beograd,<br />
1950, str. 284.<br />
"Drugiot slu~aj e koga celiot narod e delinkventen" . V. RadbruH, G. op. cit, str. 272.<br />
Marjanovi}, \. op cit. str. 390.<br />
683
stavovi tvredwata od tipot: "denes vo teorijata preovladuvaat<br />
sfa}awata koi ja opravduvaat primenata na ovie osnovi za davawe<br />
milost, {to ima svoj odraz vrz nivnoto seop{to prifa}awe vo<br />
zakonodavstvata na sovremenite zemji", Demek, taka pravat site, bez<br />
da se odgovori zo{to i kako go pravat toa.<br />
2. Od druga strana postojat argumenti {to se istaknuvaat<br />
protiv amnestijata i pomiluvaweto. Me|u niv najzna~ajni se<br />
slednite:<br />
- Amnestijata i pomiluvaweto pridonesuvaat kon arbitrernosti<br />
i zloupotrebi. Imeno, istoriski potvrdena vistina e deka osobeno<br />
vo sredniot vek postoea brojni arbitrernosti i zloupotrebi na<br />
navedenite instituti. Ottamu vo krivi~nopravnata teorija takvite<br />
pojavi so pravo bea napa|ani, osobeno od strana na pretstavnicite na<br />
klasi~nata {kola .<br />
Protiv ovoj argument se istaknuva deka vo sovremeni uslovi ne<br />
e izdr`an, odnosno, deka navistina se mo`ni zloupotrebi me|utoa, toa<br />
navodno mo`elo da se slu~i samo vo vremeto koga amnestijata i<br />
pomiluvaweto bile akt na milost na poedinci, te. na vladetelite(?).<br />
A deka vo sovremeni uslovi ne mo`e da ima arbitrernosti i zloupotrebi<br />
se istaknuvaat najrazli~ni prozai~ni objasnuvawa, naj~esto od<br />
tipot "ovie prigovori ne se opravdani ako se imaat vo vid op{testvenite<br />
potrebi zaradi koi amnestijata i pomiluvaweto se usvojuvaat<br />
vo sovremenoto pravo {to ne vodi kon arbitrernost ako ovie<br />
Ibid, str. 497.<br />
<br />
Taka na primer, spored Bekarija "milosta, {to zna~i vrlinata koja porano<br />
ponekoga{ go nadomestuvala ispolnuvaweto na site ostanati vladea~ki dol`nosti na<br />
suverenot, bi trebalo da se isklu~i od edno sovr{eno zakonodavstvo vo koe kaznite<br />
bi bile blagi a na~inot na sudewe pravilen i brz. Taa vistina mnogu te{ko }e mo`at<br />
da ja prifatat onie koi `iveat vo neredot na kaznenopravniot sistem vo koj<br />
prostuvaweto i pomiluvaweto se nu`ni zaradi apsurdvnite zakoni i okrutnite<br />
kazni". Vo ovaa smisla Bekarija natamu pojasnuva: "treba da se ima na um deka milosta<br />
e vrednost na zakonodavecot, a ne na onoj koj gi primenuva zakonite i deka mora da<br />
izvira od zakonite a ne od poedine~na odluka. Ako na lu|eto im se poka`e deka<br />
zlostorstvata mo`at i da se prostat i deka kaznata ne e nu`na posledica na<br />
zlostorstvoto, toga{ kaj niv se budi nade` vo nekaznivosta i im se sugerira misla<br />
deka, koga ve}e e mo`no prostuvaweto, kaznuvaweto pred sî e akt na sila odo{to na<br />
pravda. Osven toa koga vladetelot nekogo go pomiluva, izgleda kako da ja `rtvuva<br />
javnaat bezbednost na poedincite i, iska`uvajki lekomislena blagonaklonost sprema<br />
poedinecot, donesuva op{t dekret za nekaznivosta". Beccarria, C. O zlo~inima i<br />
kaznama, Logos, Split, 1984, str. 131-132. Izri~ni protivnici na prostuvaweto na<br />
kaznata bea i Hegel i Kant. Kant dodu{a go priznava{e institutot pomiluvawe no,<br />
samo kako prerogativ na suverenot, koj ovoj institut smee da go koristi isklu~ivo<br />
koga `rtva na prestapot e toj samiot. Vo ostanatite slu~ai, spored Kantoviot sud,<br />
retributivnata pravda ne smee da se derogira so pomiluvaweto. Ovde vo Kantovoto<br />
u~ewe za kaznata mo`e da se prepoznae staroto na~elo fiat iustitia pereat mundus.<br />
Primorac, I. Prestup i kazna, NIP Mladost, Beograd 1978, v. str. 20-22, 40, 47, 75-77, 111.<br />
684
instituti pravilno se primenuvaat". <br />
- Amnestijata i pomiluvaweto pretstavuvaat nezakonito i<br />
neopravdano prostuvawe na kaznata na storitelite na krivi~nite<br />
dela. Toa vo prv red zna~i deka nivnata primena ima za posledica<br />
neednakvo tretirawe na storitelita na krivi~nite dela, koe ne<br />
proizleguva od razli~nata te`ina na izvr{enite dela i razli~niot<br />
stepen na krivi~nata odgovornost, tuku e motivirana od nekoi drugi,<br />
pred sî politi~ki pri~ini. Od druga strana, toa zna~i i deka<br />
amnestijata i pomiluvaweto otsekoga{ go popre~uvale vr{eweto na<br />
pravdata so neopravdano favorizirawe na poedini delinkventi. <br />
Vo ovoj kontekst, pomiluvaweto mora najprvin da se istakne i<br />
posmatra kako pravna ustanova. Vrz taa osnova "zada~ata na<br />
pomiluvaweto mo`e da bide protiv pozitivnoto pravo da ja istakne<br />
pravdata". <br />
Od druga strana, "zada~a na pomiluvaweto mo`e da bide protiv<br />
pravdata koja izedna~uva i {ematizira, da ja istakne celishodnosta<br />
koja individualizira". Iako osnovot za pomiluvawe ne le`i vo<br />
idejata na pravdata, sepak vo `ivotot mo`e da se slu~i, kako {to i se<br />
slu~uva, nalgolemoto pravo da stane najgolema nepravda (sumum ius,<br />
summa saepe iniuria). "Vo takvi slu~ai pomiluvaweto po pravilo e akt<br />
na milost, a ne akt na pravednost za{to pravoto bez milost ne bi bilo<br />
vo soglasnost so etikata na op{testvenata zaednica. Ottamu spored<br />
Radbruh, pomiluvaweto "pretstavuva prifa}awe na okolnosta deka<br />
ovoj svet ne e samo svet na pravoto spored izrekata "Fiat isustitia, pereat<br />
mundus", tuku pokraj pravoto postojat i drugi vrednosti i deka<br />
mo`ebi }e bide potrebno da im se pomogne na tie vrednosti da<br />
postignat va`ewe nasprotiv na pravoto". Koga, na primer, sve~ani<br />
momenti vrzani za tatkovinata davaat povod za pomiluvaweto, toga{<br />
toa pomiluvawe pove}e ne se zasnova na pravni vrednosti. <br />
Nasproti navedenite i drugite prigovori koi, preku iznao|aweto<br />
najrazli~ni eti~ki relacii na koegzistencija na pravoto,<br />
pravdata i moralnosta, ovoj argument mo{ne uspe{no go osporuvaat , <br />
nepokoleblivo stojam vrz uveruvaweto deka vo svojata prakti~na<br />
realizacija prostuvaweto sepak premnogu ~esto e vo nepomirliv sudir<br />
so pravoto i pravdata (pravdata vpro~em, dobi i svoj zakonski izraz vo<br />
~l. 32 KZ ) i so dalekuse`ni posledici toga{ koga tie nedovolno se<br />
respektiraat, ili koga od niv drasti~no se otstapuva. Takvite<br />
otstapuvawa mo`at negativno da se odrazat na preventivnoto dejstvo<br />
na sudskite presudi, na odnosot na javnosta sprema krivi~nite dela,<br />
Dzordzevi}, M. Komentar krivi~nog zakona SFRJ, Savremena administracija, Beograd, 1978,<br />
str. 379.<br />
Jovanovi}, Ljubi{a, Krivi~no pravo, op{ti deo, Savremena administracija, Beograd, 1980 str.<br />
399.<br />
Radbruh, G. Filozofija prava, Nolit, Beograd, 1980, str. 222 i 223.<br />
Ibid, str. 222.<br />
Ibid, str. 224.<br />
Pove}e za toa: Primorac, I. op. cit, str. 30-35.<br />
685
kako i na stavovite na sudovite za odmeruvaweto na kaznata, i<br />
voop{to, na primenata na krivi~nite sankcii.<br />
- Vo kontekst na prethodnoto e i argumentot deka ~estata<br />
primena na amnestijata i pomiluvaweto go slabeat generalnopreventivnoto<br />
dejstvo i zna~ewe na kaznata.<br />
I potiv ovoj argument povtorno na pomo{ se povikuva istoto<br />
tvrdewe: "deka ne e od zna~ewe ako organite nadle`ni za davawe na<br />
amnestijata i pomiluvaweto vodat pravilna politika vo primenata na<br />
ovoj institut, za{to tokmu so nivnata pravilna primena se ostvaruva<br />
opredelena kaznena politika na op{testvoto koja vo dadenite uslovi<br />
odgovara na op{testvenite potrebi". Ili, so drugi zborovi, glavniot<br />
argument sekoga{ se sveduva na apsurdnoto tvrdewe: "ako ne se pravat<br />
gre{ki, nema da ima gre{ki".<br />
3. Moj stav e deka op{to zemeno amnestijata e korisen institut<br />
koj i natamu treba da go najde svoeto mesto vo pravniot sistem na<br />
Republika Makedonija. Toa me|utoa ne mo`e dokraj da se ka`e i za<br />
pomiluvaweto na koe so pravo mo`at da mu se upatat golem broj na<br />
mo{ne izdr`ani zabele{ki bez ~ie nadminuvawe ovoj institut<br />
stanuva mo{ne problemati~en, ponekoga{ duri do stepen {to<br />
pottiknuva na razmisluvawe za opravdanosta na negovoto natamo{no<br />
postoewe. Vo ovaa prilika, pokraj ve}e navedenite }e iznesam samo<br />
del od niv.<br />
Opredeleni nelogi~nosti vo vrska so institutot pomiluvawe<br />
proizleguvaat od negovata nedovolno opredelena pozicija vo odnos na<br />
drugite instituti so koi se vr{i prostuvaweto na kaznata. Imeno,<br />
tuka, pred sî, treba da se ima vo vid deka institutot vonredno<br />
ubla`uvawe na kaznata (vo natamo{niot tekst VUK), institutot<br />
usloven otpust i institutot pomiluvawe treba da se odvoeni i<br />
razli~ni kako spored svojata pravna priroda, osnovite spored koi se<br />
davaat taka i spored celite i negativnite konsekvencii koi od tamu<br />
proizleguvaat. Vo na{iot praven sistem osven vrz planot na pravnata<br />
priroda, ovie relacii ni oddaleku ne se adekvatno re{eni. Ottamu i<br />
nizata protivre~nosti {to gi sledat navedenite instituti vo nivnata<br />
prakti~na primena i doveduvaat do apsurdni situacii koi nemaat<br />
dopirna to~ka nitu so pravoto, pravdata i pravi~nosta ni so moralot<br />
i milosrdieto.<br />
Spored svojata pravna priroda pomiluvaweto ne e zakonodaven,<br />
sudski, ni administrativen akt, tuku akt na milost od politi~ka<br />
priroda. Pravoto da go dade ili da go odbie pomiluvaweto mu pripa|a<br />
na {efot na dr`avata koj ne deluva kako zakonodaven, sudski ili<br />
administrativen organ tuku kako najvisok politi~ki organ. Toa e<br />
kone~en i neotpovikliv akt protiv koj ne mo`e da se podnesuvaat<br />
pravni sredstva (Ustavot ne go konstituira pravoto na osudeniot na<br />
pomiluvawe, tuku samo pravoto na podnesuvawe na barawe za<br />
pomiluvawe). Toa zna~i deka aktot na pomiluvaweto ne mo`e da se<br />
pobiva nitu so `alba nitu so tu`ba vo upraven spor, nitu so bilo koe<br />
Ibid, str. 376.<br />
686
drugo pravno sredstvo. Toj akt zavisi od diskrecionata ocenka na<br />
suverenot i ne podle`i na sudska jurisdikcija. Ottamu i pri~inite<br />
zaradi koi se dava pomiluvaweto ne se samo pravni tuku i politi~ki,<br />
ekonomski, socijalni i drugi vonpravni okolnosti {to gi nalo`uva<br />
konkretnata situacija.<br />
Od druga strana, ne e potrebno da se doka`uva deka institutite<br />
VUK i uslovniot otpust spored svojata priroda se sudski akti.<br />
Prviot, kako i pomiluvaweto e kone~en i neotpovilkliv akt, no ovde<br />
na najvisokata sudska instanca - Vrhovniot sud na Republika<br />
Makedonija, a vtoriot, akt na osnovniot sud koj mo`e da se otpovika i<br />
da se pobiva so pravni sredstva. Ottuka izgleda deka okolu pravnata<br />
priroda na ovie instituti i pomiluvaweto nema nikakvi dilemi,<br />
za{to zakonodavecot barem formalnopravno uspeal dovolno da gi<br />
razgrani~i. Situacijata me|utoa bitno se zamagluva so stapuvaweto na<br />
terenot na pri~inite {to slu`at kako osnova za nivnoto dodeluvawe<br />
i nivoto fakti~ko dejstvo, koi vo praktikata se iskriveni do mera<br />
{to re~isi voop{to ne se razlikuvaat. Imeno, bez ogled dali takviot<br />
akt e od vakva ili onakva pravna priroda, dali mo`e da se pobiva ili<br />
otpovika, dokolku e ostvaren za osudenoto lice sozdava nova pravna<br />
sostojba koja bitno se razlikuva od pravnata sostojba koja ja<br />
predviduva pravnata norma (ili koja e proizvedena so sudskata<br />
odluka), zatoa {to osudeniot ja prekr{il pravnata norma. Ottamu<br />
site tri instituti vo osnova imaat ista funkcija - korigirawe na<br />
odlukata za kaznata so naj~esto koristewe na nekoja kombinacija od<br />
penolo{kite pri~ini. Soodvetno na toa se postavuva pra{aweto od<br />
kade proizleguva potrebata za tolku instituti za edna ista rabota,<br />
ili nie mo`ebi sme nacija koja smeta deka treba sî da frli samo na<br />
edna karta - na prostuvaweto koe budi nade` vo idniot ispraven<br />
`ivot na osudeniot i negovoto popravawe, so milosrdie {to sekoj<br />
<br />
So ovoj institut se ubla`uva izre~enata kazna zaradi nejzino pocelishodno<br />
odmeruvawe vo korist na osudeniot. Toa se pravi vo postapka na povtoren pretres na<br />
deloto. Ubla`uvaweto e dozvoleno koga po pravosilnosta na presudata }e se javat<br />
okolnosti {to gi nemalo koga se izrekuvala presudata ili sudot za niv ne znael iako<br />
postoele, a tie o~igledno bi dovele do poblaga osuda. Zakonskite formalnosti za<br />
podnesuvawe na baraweto za VUK vo su{tina ne se razlikuvaat od onie za<br />
podnesuvawe na pomiluvaweto. Me|utoa, za razlika od pomiluvaweto, re{enieto so<br />
koe se usvojuva baraweto zadol`itelno }e go otpovika ako se doka`e deka se zasnova<br />
vrz la`na isprava ili vrz la`en iskaz na svedokot ili ve{takot. V. ~l. 399-402 ZKP.<br />
Inaku, na{iot ZKP spa|a vo redot na malubrojnite procesni zakoni koi go poznavaat<br />
ovoj institut. "Frncuskoto, germanskoto i italijanskoto procesno pravo ne dozvoluvaat<br />
neposredno menuvawe na pravosilno izre~enata kazna, pri {to vo tie postapki<br />
toa se postignuva samo posredno preku kasaciona `alba, odnosno so revizija<br />
(Francija i Italija), ili preku povtoruvawe na postapkata (Germanija). Toj institut<br />
se sre}ava vo Avstriskata krivi~na postapka (~l. 410 i 410a) od kade vo 1948 (~l. 296 i<br />
297) e prezemen i vo ZKP od 1948 kako vonreden praven lek". Andreevska. E.<br />
Vonrednite pravni lekovi - sredstvo za za{tita na slobodite i pravata na ~ovekot i<br />
gra|aninot soglasno me|unarodnite instrumenti, Doktorska disertacija, ISPPI,<br />
Skopje, 1996, str. 171.<br />
687
mo`e i treba da go dade.<br />
Seto ova naveduva na zaklu~ok deka vo ovaa sfera ne{to mora<br />
itno da se menuva. Moe mislewe e deka vo prv red mora da se ukine<br />
institutot VUK so ogled deka vo krivi~nata postapka ima dovolen<br />
broj redovni i vonredni pravni lekovi koi mo`at da ja zadovolat<br />
funkcijata na pravi~no sudewe. Samo uslovniot otpust treba da<br />
ostane kako motiv za dobroto povedenie i resocijalizacija na osudenite<br />
lica, a pomiluvaweto mora da go opravduvaat reduciran broj na<br />
okolnosti. Toa mo`e da bidat samo okolnostite {to zboruvajki za<br />
argumentite vo prilog na pomiluvaweto gi pomestivme pod a)<br />
prostuvawe od pravni pri~ini, b) prostuvawe od politi~ki pri~ini,<br />
v) prostuvawe od pri~ini na pravi~nost, d) prostuvawe od humanisti-<br />
~ki pri~ini i donekade onie pod e) prostuvawe od kriminalnopoliti~ki<br />
pri~ini. Vo takov slu~aj }e imame eden razumen praven<br />
sistem vo koj se vodi smetka za delinkventot no, i za principite na<br />
pravdata i pravi~nosta, kriminalnopoliti~kite potrebi na op{testvoto<br />
i za toa koj, koga i zo{to mo`e da se stavi nad pravoto so<br />
koristewe na svoeto ~uvstvo za milost za op{toto dobro na site.<br />
I na krajot sosema nakuso za tn. gre{ki i zabludi i<br />
virtuelnite slu~ajni ili namerni otstapuvawa od duhot na zakonot.<br />
Ovoj aspeket na razmisluvawe kolku i da e korisen za vistinsko<br />
sogleduvawe na problemot za koj seriozno i nau~no se rasprava, vo<br />
sovremenite krivi~nopravni trudovi naj~esto se preskoknuva. Pritoa<br />
sopstveniot konformizam neve{to se sokriva zad bo`emnite<br />
nepovredlivi metodolo{ki pravila od koi ne mo`e da otstapi nitu<br />
edno nau~no delo, ili, {to e u{te polo{o, zad smeloto tvrdewe deka<br />
sudski nedoka`anite povredi na zakonot, sekoga{ mora da se<br />
tretiraat spored maksimata "Quod non est in actis non est in mundo".<br />
Nastrana od vakvite stavovi, smetam deka ~esto zaslu`uva da se govori<br />
za ona {to "nedoka`anite gre{ki" gi nosat vo prakti~noto nepovolno<br />
o`ivotvoruvawe ne samo na ovoj, tuku i na site drugi krivi~nopravni<br />
i penolo{ki instituti. Vo ovaa smisla samo }e spomnam deka namerni<br />
gre{ki ne samo {to se mo`ni, tuku duri i kaj nas ne taka retko se<br />
slu~uvaat. Ne navleguvajki vo pri~inite dali ministerot za pravda<br />
ili Komisijata za pomiluvawe so svojot predlog go stavile vo zabluda<br />
pretsedatelot na Republikata pri donesuvaweto na nekoja nepravedna<br />
odluka, ili toa bilo isklu~ivo negova volja, vo idnina mora i te kako<br />
da se smeta na ovaa okolnost koja dlaboko ja podriva smislata na<br />
pomiluvaweto toga{ koga toa namerno se zloupotrebuva.<br />
688
G L A V A VIII<br />
USLOVEN OTPUST<br />
I. POIM NA USLOVNIOT OTPUST I PRETPOSTAVKI ZA<br />
NEGOVA PRIMENA<br />
1. Pred da se ka`e ne{to pove}e vo vrska so uslovniot otpust<br />
najprvin treba da se opredeli negoviot poim, {to i ne e taka lesna<br />
zada~a, za{to se raboti za takov krivi~nopraven institut koj so ogled<br />
na svoite celi tesno e povrzan so ostanatite instituti od ovaa oblast<br />
i izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii. Od tie pri~ini dokolku se<br />
saka precizno pojmovno opredeluvawe, mora odnapred da se<br />
razgrani~at polivalentnite funkcii {to uslovniot otpust gi<br />
ostvaruva vo ramkite na kriminalnata politika so posredstvo na<br />
krivi~nopravnoto i penolo{koto zakonodavstvo i praktika. Ako vaka<br />
se trgne vo negovoto definirawe, spored moe mislewe, mo`at vo golem<br />
obem da se nadminat i dilemite okolu teoretskoto opredeluvawe na<br />
negoviot karakter 1106) .<br />
Osnovnata kriminalnopolti~ka ideja kaj uslovniot otpust e vo<br />
onoj moment koga natamo{noto zadr`uvawe na osudenicite vo<br />
penitencijarnite ustanovi ne mu koristi na osudenicite nitu na<br />
interesite na op{testvoto, dol`inata na kaznata da se soobrazi so<br />
napredokot na storitelot vo pogled na negovoto prevospituvawe,<br />
osudenikot i samiot pove}e da se anga`ira vo svojata resocijalizacija,<br />
kako i toa pred definitivnoto pu{tawe na sloboda da mo`e da<br />
se proveri negovata sposobnost za normalen `ivot bez kriminalno<br />
odnesuvawe.<br />
Ovaa sumarno izlo`ena kriminalno-politi~ka ideja najprvin<br />
se ostvaruva preku odredbite na krivi~noto pravo. Spored nivnata<br />
smisla ovoj institut ne pretstavuva izmena na dol`inata na kaznata<br />
tuku izmena na uslovite na nejzinoto izvr{uvawe. Na toj na~in<br />
krivi~nopranata funkcija na uslovniot otpust se sostoi vo ovozmo`uvaweto<br />
da se postigne celta na kaznata preku ubla`uvawe na nejzinata<br />
retributnivna komponenta.<br />
Vtoriot aspekt niz koj se ostvaruva kriminalnopolti~kata<br />
1106)<br />
Vo pogled na karakterot na uslovniot otpust postojat brojni stojali{ta kako na<br />
primer: deka uslovniot otpust e poseben stadium vo izvr{uvaweto na kaznata (J.<br />
Tahovi}), deka e preodna sostojba na patot do definitivnoto izvr{uvawe na kaznata<br />
(F. Ba~i}), deka e penolo{ka merka (M. Radovanovi}, G. Th. Cempe), deka e pogodnost<br />
(Srzenti}, Stai}, Lazarevi}), deka e krivi~nopraven osnov i penolo{ki instrument<br />
(V. Proevski), itn, itn.<br />
689
ideja na uslovniot otupust e sodr`an vo izvr{noto krivi~no zakonodavstvo<br />
i negovata neposredna praktika. Vo ovaa smisla uslovniot<br />
otpust ima osnovna cel da gi pottiknuva osudenite lica na aktiven<br />
odnos kon sopstvenata resocijalizacija i da gi spre~i {tetnite<br />
posledici od prestojot vo kazneno-popravnite ustanovi vrz nego i<br />
negovoto semejstvo.<br />
Po ova ras~lenuvawe uslovniot otpust mo`e da se opredeli<br />
kako krivi~nopraven i penolo{ki institut {to ima vlijanie vrz<br />
samoto traewe na kaznata li{uvawe od sloboda, eliminirawe na<br />
retributivnosta i nejzinite {tetni posledici i pottiknuvaweto na<br />
osudenite lica kon aktivno u~estvo na svojata resocijalizacija i<br />
pobrza reintegracija vo op{testvoto.<br />
2. Uslovniot otpust se regulira so KZ, ZIS, ku}nite redovi na<br />
kazneno-popravnite ustanovio, pa duri i na toj na~in, {to na praktika<br />
i se dopu{ta sozdavawe na opredeleni kriteriumi za negovo<br />
sproveduvawe.<br />
a) Spored pozitivnite krivi~nopravni propisi uslovniot<br />
otpust se sostoi vo otpu{tawe na osudenoto lice od izdr`uvawe na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda i maloletni~ki zatvor pred istekot na<br />
kaznata odredena so sudska presuda ili so akt na amnestija ili<br />
pomiluvawe, dokolku tie lica gi ispolnuvaat so zakon propi{anite<br />
formalni (vrzani za vremeto na izvr{uvaweto na kaznata) i<br />
materijalni (vrzani so kvlalitetot na odnesuvaweto na li~nosta)<br />
pretpostavki. Vo ~l. 36 KZ se dadeni formalnite pretpostavki za<br />
usloven otpust: polovina, a po isklu~ok i edna tretina od izdr`anta<br />
kazna li{uvawe od sloboda, odnosno maloletni~ki zatvor.<br />
Materijalnite pretpostavki za usloven otpust se vrzani so<br />
li~nosta i povedenieto na osudenoto lice. Toa zna~i deka osudenikot<br />
mo`e uslovno da se otpu{ti ako vo tekot na izdr`uvaweto na kaznata<br />
se popravil taka {to osnovano mo`e da se o~ekuva deka na sloboda<br />
dobro }e se odnesuva, a osobeno deka nema da vr{i krivi~ni dela. Pri<br />
ocenkata dali osudenikot uslovno }e se otpu{ta }e se zeme predvid<br />
negovoto povedenie za vreme na izdr`uvaweto na kaznata,<br />
izvr{uvaweto na rabotnite obvrski so ogled na negovata rabotna<br />
sposobnost i drugite okolnosti {to poka`uvaat deka e postignata<br />
celta na kaznuvaweto. Ovie materijalni pretpostavki se vrzuvaat<br />
kumulativno so ispolnuvaweto i na formalnite pretpostavki,<br />
me|utoa pri uslovnoto otpu{tawe na osudenici {to izdr`ale tretina<br />
od kaznata primenata na uslovniot otpust se dozvoluva samo ako<br />
posebni okolnosti {to se odnesuvaat na li~nosta na osudenikot<br />
o~igledno poka`uvaat deka e postignata celta na kaznuvaweto.<br />
Pokraj gorenavedenite pretpostavki vo vrska so primenata na<br />
uslovniot otpust krivi~no-pravnite propisi predviduvaat i ispolnuvawe<br />
na opredeleni uslovi koi istovremeno pretstavuvaat osnova za<br />
negovo otpovikuvawe. Za polnoletnite osudenici koi izdr`uvaat<br />
kazna li{uvawe od sloboda e predivden samo eden uslov - do istekot na<br />
vremeto za koe e izre~ena kaznata da ne se izvr{i novo krivi~no<br />
690
delo 1107) . Za osudenicite pak na kazna maloletni~ki zatvor postojat<br />
ne{to po{iroko postaveni uslovi - ako postignatiot uspeh vo<br />
vospituvaweto i prevospituvaweto osnovano mo`e da se o~ekuva deka<br />
maloletnikot na sloboda dobro }e se odnesuva, }e go prodol`i<br />
{koluvaweto i rabotata i deka nema vo idnina da vr{i krivi~ni dela.<br />
Krivi~niot zakonik sodr`i samo na~elni odredbi za<br />
primenata na uslovniot otpust. Od tie pri~ini toj ne go opredeluva<br />
organot {to odlu~uva za usloven otpust osven koga se raboti za<br />
otpu{teni lica od zdravstveni ustanovi (~l. 63 st. 3 KZ).<br />
Od iznesenoto mo`e da se zabele`i deka krivi~niot zakon<br />
uslovniot otpust direktno go vrzuva za kaznata li{uvawe od sloboda,<br />
za kaznata maloletni~ki zatvor i merkata na bezbednost -<br />
zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvenata<br />
ustanova. Uslovniot otpust ne e predviden kaj vospitnite merki od<br />
institucionalen karakter.<br />
Slednata karakteristika na uslovniot otpust e deka ovoj<br />
institut kaj nas ne e predviden kako pravo na osudenite lica tuku samo<br />
kako mo`nost za koja po slobodna procenka odlu~uva nadle`niot<br />
organ.<br />
Od krivi~noprevnite odredbi proizleguva i toa deka na<br />
usloven otpust mo`e da se pu{ti sekoe lice bez ogled na visinata na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda, odnosno maloletni~ki zatvor na koja e<br />
osudeno, osven licata osudeni na kazna do`ivoten zatvor, vrz koi<br />
uslovniot otpust ne mo`e da se primeni dokolku ne izdr`ale najmalku<br />
15 godini od izre~enata kazna (~l. 36 st. 4 KZ).<br />
I na krajot, vo pogled na primenata na uslovniot otpust ne se<br />
pravi nikakva razlika na osudenicite vo pogled na prirodata i<br />
te`inata na nivnoto krivi~no delo, recidivizmot ili drugi kategorizacii<br />
na osudenicite.<br />
b) [to se odnesuva do izvr{noto zakonodavstvo vo nego se<br />
regulira: pokrenuvaweto na postapkata za usloven otpust, sostavot i<br />
rabotata na organot {to odlu~uva za uslovniot otpust, na~inot na<br />
odlu~uvaweto i pretpostavkite pod koi direktorot na kaznenopopravna<br />
ustanova mo`e da odlu~uva za predvremeno otpu{tawe od<br />
izdr`uvaweto na kaznata.<br />
- Postapkata za usloven otpust se pokrenuva vrz osnova na<br />
molba na osudenoto lice, ~len na negovoto potesno semejstvo ili po<br />
predlog na direktorot na kazneno-popravnata ustanova. Postapkata za<br />
odobruvawe na uslovniot otpust naj~esto se pokrenuva vrz osnova na<br />
molba na samiot osudenik bez mo`nosti za u~estvo i vlijanie na<br />
osudenite lica od tn. zatvorska zaednica. Pritoa, kako {to vidovme,<br />
uslovite za baraweto se formalni (1/2 ili 1/3 od izdr`anata kazna).<br />
Ako se ispolnat tie uslovi osudenikot se steknuva so pravo da pobara,<br />
a toa zna~i da podnese molba za usloven otpust. Podnesuvaweto na<br />
1107)<br />
Spored ~l. 57 od KZ/1951 uslovniot otpust mo`e{e da se otpovika po tri osnovi:<br />
ako uslovno otpu{teniot stori novo krivi~no delo, ako uslovno otpu{teniot stori<br />
pote{ka povreda na javniot red i ako na sloboda tolku lo{o se odnesuva od {to e<br />
o~igledno deka nemalo osnovi za usloven otpust.<br />
691
araweto e ograni~eno. Imeno osudenikot ne mo`e da podnese barawe<br />
za usloven otpust ako od podnesuvaweto na prethodnoto barawe ne<br />
pominalo opredeleno vreme (6 meseci na kazna li{uvawe od sloboda<br />
nad 1 godina, odnosno 3 meseci za kazna li{uvawe od sloboda pod edna<br />
godina od pravosilnosta na re{enieto so koe e odbiena predhodnata<br />
molba na osudenoto lice, odnosno predlogot na direktorot) so {to<br />
ovaa postapka u{te pove}e se formalizira. Me|utoa, ako se ima<br />
predvid postignatiot stepen na prevospituvaweto {to treba da bide<br />
glavna osnova za primenata na uslovniot otpust toga{ negovata<br />
primena ne bi trebalo da zavisi od baraweto na osudenikot.<br />
Materijalnite pretpostavki za usloven otpust se opredeleni od<br />
kvalitetot na povedenieto i rabotata na osudenite lica vo kaznenopopravnite<br />
ustanovi, a za toa e potrebna objektivna ocenka od strana<br />
na prevospitnite slu`bi vo ustanovata. Ottuka smetame deka<br />
pokrenuvaweto na ovaa postapka bi trebalo da odi vo predlog na<br />
timovi sostaveni od vospituva~i, psiholozi, socijalni rabotnici,<br />
stru~ni strukturi, pripadnici na slu`bata za obezbeduvawe -<br />
nakratko od onie {to se anga`irani vo procesot na<br />
resocijalizacijata na osudenite lica 1108) . Predlogot na ovie timovi e,<br />
vsu{nost, ona {to treba da bide predlog na direktorot na kaznenopopravnata<br />
ustanova. Toj predlog treba da proizleze kako ocenka od<br />
kolektivno sledewe na postignatiot stepen na resocijalizacijata na<br />
osudenoto lice koe preku uslovniot otpust sakame da go (do)resocijalizirame<br />
so pottiknuvawe na negovite sopstveni usilbi za pozitivno<br />
vklu~uvawe vo `ivotot na slobodata 1109) . Ovoj stav ne zna~i celosno<br />
otfrlawe na inicijativata na osudenoto lice za dobivawe usloven<br />
otpust, za{to takviot stav negativno bi se odrazil vrz negovata<br />
pozicija vo kazneno-popravnata ustanova, tuku taa inicijativa da se<br />
vgradi vo sistemot na prevospituvaweto i da se ostvaruva kako negov<br />
sostaven del.<br />
- Za uslovno otpu{tawe na osudenoto lice odlu~uva sudot {to<br />
1108)<br />
Da se ispitaat materijalnite pretpostavki za usloven otpust e te{ka i makotrpna<br />
rabota. Taa rabota pretpostavuva postoewe na razviena kategorizacija na kaznenopopravni<br />
ustanovi, podobna klasifikacija na osudenite i sekako, stru~en i dovolno<br />
broen kadar koj niz celosno sledewe na sekoj osuden poedinec }e mo`e da formira<br />
sopstven predlog za usloven otpust. Materijalnite pretpostavki za usloven otpust se<br />
odnesuva na minatoto na osudenikot t.e, na dobroto povedenie i rabota za vreme na<br />
izdr`uvaweto na kaznata, odnosno postignatiot stepen na resocijalizacijata, kako i<br />
`ivotot na osudenikot pred negovoto stapuvawe na izvr{uvaweto na kaznata, i na<br />
idninata na osudenikot, odnosno osnovanoto o~ekuvawe od nego deka vo idnina nema<br />
da vr{i krivi~ni dela. Poradi seto toa toj tim e edinstveno kadar otkako }e ja<br />
ispita li~nosta so site negovi atributi i negovite osobini, naviki, sklonosti,<br />
motivi od koi e storeno deloto; da oformi predlog koj prakti~no }e pretstavuva<br />
siguren dokaz deka izborot na liceto za usloven otpust e pravilen.<br />
1109)<br />
Ovoj predlog treba osobeno da sodr`i mislewe za osposobenosta za rabota na<br />
osudenikot i mo`nosta brzo da ja najde na sloboda, kakva mu e materijalnata sostojba<br />
i vo kakva semejna, profesionalna i po{iroka sredina izleguva, osnosno se vra}a<br />
osudenoto lice.<br />
692
ja donel presudata vo prv stepen vo sovet sostaven od trojca sudii koj<br />
odlu~uva nadvor od glavniot pretres.<br />
So ova novo re{enie vo ZIS odlu~uvaweto za usloven otpust<br />
od porane{nata komisija formirana na dr`avno nivo za prv pat se<br />
prenesuva vo racete na sudot. Na toj na~in se ovozmo`i za uslovniot<br />
otpust da re{ava sudijata {to go osudil liceto koj ottamu mnogu<br />
podobro gi poznava karakteristikite na negovata li~nost odo{to<br />
nekakva komisija {to nikoga{ ne go gleda{e zatvorenikot i pri<br />
odlu~uvaweto isklu~ivo se rakovode{e od kriteriumi i materijali<br />
dobieni od kazneno-popravnata ustanova.<br />
Pri odlu~uvaweto za usloven otpust nadle`niot sud e dol`en<br />
da pobara podatoci za ustanovata kade {to liceto ja izdr`uva kaznata.<br />
Pokraj toa sudot mo`e da soslu{a i slu`beni lica na ustanovata za<br />
okolnostite {to se odnesuvaat na li~nosta na osudenoto lice,<br />
negovoto povedenie za vreme na izdr`uvaweto na kaznata, izvr{uvaweto<br />
na rabotnite obvrski i drugi okolnosti od koi mo`e da se<br />
zaklu~i deka e postignata celta na kaznuvaweto i osobeno deka<br />
osudenoto lice vo idnina nema da vr{i krivi~ni dela.<br />
Rabotata na sovetot {to odlu~uva za usloven otpust, e javna, a<br />
predlogot na direktorot na ustanovata pred ovoj sovet go zastapuva i<br />
go obrazlo`uva pretstavnik na ustanovata vo koja osudenoto lice ja<br />
izdr`uva kaznata.<br />
Odlukata na sudot za usloven otpust se izrabotuva vo forma na<br />
re{enie. Ova re{enie sudot e dol`en da go dostavi do osudenoto lice,<br />
~lenot na semejstvoto {to podnel molba za usloven otpust, ustanovata<br />
vo koja osudenoto lice izdr`uva kazna i do upravata za vnatre{ni<br />
raboti spored mestoto na `iveali{teto, odnosno prestojuvali{teto<br />
na osudenoto lice, ako odlukata e pozitivna. Dokolku pak se raboti za<br />
odbieni molbi ili predlozi za usloven otpust protiv takvoto<br />
re{enie osudenoto lice ima pravo na `alba vo rok od 8 dena do<br />
povisokiot sud.<br />
Novina vo na{iot ZIS e i odredbata spored koja sudot vo<br />
re{enieto za usloven otpust mo`e da opredeli centarot za socijalni<br />
raboti nadle`en spored `iveali{teto, odnosno prestojuvali{teto na<br />
osudenoto lice, da vr{i socijalen nadzor nad osudenite lica. Ovoj<br />
nadzor mo`e da trae do istekot na kaznata {to mu bila izre~ena na<br />
osudenoto lice. Vo toj period pokraj soodvetniot nadzor centarot za<br />
socijalni raboti na uslovno otpu{tenoto lice mo`e da mu dava<br />
soveti, upatstva i na drug na~in da mu pomaga da ne vr{i krivi~ni<br />
dela. Spored porane{nite propisi za vremetraeweto na uslovniot<br />
otpust sudot mo`e{e da opredeli nadzor samo toga{ koga se rabote{e<br />
za lica osudeni na kazna maloletni~ki zatvor (~l. 34 st. 4 KZ<br />
SRM/1977).<br />
- Pokraj sudot {to ja donel presudata vo prv stepen za<br />
otpu{tawe na osudenoto lice spred ~l. 204 ZIS odlu~uva i direktorot<br />
na ustanovata. Toj mo`e da go otpu{ti osudenoto lice najmnogu 30<br />
dena pred istekot na kaznata ako osudenoto lice izdr`alo najmalku<br />
3/4 od kaznata li{uvawe od sloboda. Moe mislewe e deka nema pri~ini<br />
toa negovo pravo da ne se odnesuva i za osudenicite na kazna<br />
693
maloletni~ki zatvor koi poka`ale dobro povedenie, se zalagale vo<br />
u~eweto i rabotata i aktivno u~estvuvale vo drugite formi na<br />
tretman i korisni dejnosti vo kazneno popravnata ustanova.<br />
Bitno e da se naglasi deka institutot na otpu{tawe po odluka<br />
na direktorot na ustanovata ne smee da se me{a so institutot usloven<br />
otpust predviden so ~l. 36 KZ. Ova ottamu {to ovde se raboti za<br />
ispolnuvawe na razli~ni formalni pretpostavki so striktno<br />
ograni~en rok do 30 dena za negovo koristewe, za razli~en organ vo<br />
odlu~uvaweto kako i za odluka {to ne mo`e da se otpovika. Ona {to<br />
od druga strana gi dobli`uva ovie dva instituti e toa {to i kaj<br />
otpu{taweto po odluka na direktotot na ustanovata vo celost treba<br />
da va`i ispolnuvaweto na materijalnite pretpostavki kako i kaj<br />
uslovniot otpust. Ottamu mo`e da se ka`e deka ovde se raboti za ista<br />
su{tina zaradi koja ovoj institut mo`e da se razgleduva na ova mesto i<br />
spored nas da se nare~e usloven otpust vo malo. Me|utoa, mora sekoga{<br />
da se znae deka osnovnata ideja za vakvoto ovlastuvawe na direktorot e<br />
podignuvaweto na negoviot ugled i jakneweto na negovata polo`ba, so<br />
{to mu se olesnuva negovata rabota i rabotata na prevospitnot<br />
personal od negovata kazneno-popravna ustanova.<br />
v) Celokupnata regulativa {to vo vrska so uslovniot otpust ja<br />
sodr`i, na primer, Ku}niot red na kazneno-popraven dom Idrizovo<br />
(br. 01-1108/2 od 9 . VII. 1997), kako na{a najgolema penitencijarna<br />
ustanova, e dadena samo vo edna odredba. Imeno, vo ~l. 85 st 1 se veli:<br />
"Osudenite lica koi se nao|aat na izdr`uvawe na kazna vo ustanovata,<br />
molbata za usloven otpust ja dostavuvaat preku upravata na ustanovata<br />
do sudot {to ja donel presudata vo prv stepen koj odlu~uva za uslovn<br />
otpust". Vo st. 2 na istiot ~len stoi deka so molbata za usloven otpust<br />
se dostavuva i karakteristika za povedenieto na osudenoto lice koja ja<br />
izgotvuva prevospitnata slu`ba odnosno vospituva~ot. I najposle, vo<br />
st. 3 na ovoj ~len nepotrebno se povtoruva odredbata od ~l. 201 st. 1<br />
ZIS. Od ovie odredbi ne e te{ko da se zabele`i deka vo ovoj akt, a<br />
takva e sostojbata so ku}nite redovi i na ostanatite kazneno-popravni<br />
ustanovi, ne se projavuva re~isi nikakov interes od sozdavawe na<br />
dopolnitelni kriteriumi za uslovniot otpust.<br />
g) Na po~etokot spomenavme deka vo na{iot kaznen sistem<br />
sozdavaweto na opredeleni kriteriumi za usloven otpust mu se<br />
prepu{ta i na praktikata. Vakviot odnos kon uslovniot otpust mo`e<br />
da se re~e deka e vo red, so ogled na toa deka se raboti za institut {to<br />
ne pretstavuva pravo tuku samo mo`nost za osudenikot. Me|utoa,<br />
te{ko mo`eme da se soglasime so toa deka ostavaweto na praktikata<br />
da formira kriteriumi vo pogled na uslovnoto otpu{tawe na<br />
osudenicite ima bilo kakva smisla, toga{ koga taka sozdadenite<br />
kriteriumi se vo direktna sprotivnost so odredbite na zakonot. Od<br />
tie pri~ini osnovano ni se postavuva pra{aweto za realnata smisla<br />
na principot na zakonitosta koga pri odlu~uvaweto za uslovniot<br />
otpust vo praktikata se zemaat predvid visinata na izdr`aniot del od<br />
kaznata nadvor od formalnite pretpostavki {to gi neveduva zakonot,<br />
recidivizmot, vidot, te`inata i op{testvenata {tetnost na<br />
krivi~noto delo i sl.<br />
694
II. OTPOVIKUVAWE NA USLOVNIOT OTPUST<br />
Pod usloven otpust se podrazbira otpu{tawe na osudenoto<br />
lice od izdr`uvawe na kaznata li{uvawe od sloboda pred da se izdr`i<br />
kaznata vo celost pod uslovi koi va`at do istekot na vremeto na<br />
izre~enata kazna. Dokolu uslovno otpu{tenoto lice vo ovoj rok gi<br />
ispolni opredelenite uslovi, preostanatiot del od kaznata nema da se<br />
izvr{i. No, ako za toa vreme osudenoto lice ne se pridr`uva do<br />
uslovite, odnosno stori novo krivi~no delo, proizleguva deka<br />
uslovniot otpust bil nepravilno odreden i zatoa mora da dojde do<br />
negovo otpovikuvawe.<br />
Spored zakonskite odredbi sudot e dol`en da go otpovika<br />
uslovniot otpust ako osudenikot dodeka e na usloven otpust storil<br />
edno ili pove}e krivi~ni dela za koi e izre~ena kazna li{uvawe od<br />
sloboda ili maloletni~ki zatvor nad dve godini (obligatorno<br />
otpovikuvawe). Sudot mo`e da go otpovika uslovniot otpust i ako<br />
uslovno otpu{teniot storil edno ili pove}e krivi~ni dela za koi e<br />
izre~ena kazna li{uvawe od sloboda do dve godini. Pri ocenkata dali<br />
}e go otpovika uslovniot otpust osobeno }e ja zeme predvid srodnosta<br />
na storenite krivi~ni dela, nivnoto zna~ewe, pobudite od koi se<br />
storeni i drugi okolnosti {to uka`uvaat na opravdanosta za negovoto<br />
otpovikuvawe (fakultativno otpovikuvawe).<br />
Koga sudot }e go otpovika uslovniot otpust }e izre~e kazna i za<br />
novo storenite krivi~ni dela vo stek, zemaj}i ja predvid porano<br />
izre~enata kazna kako utvrdena. Pritoa delot od kaznata {to<br />
osudenikot ve}e ja izdr`al spored porane{nata osuda se zasmetuva vo<br />
novata kazna no, ne i vremeto {to go pominal na uslovniot otpust.<br />
Vo slu~aj pak uslovno otpu{tenoto lice da bide osudeno na<br />
kazna li{uvawe od sloboda do dve godini ili na maloletni~ki zatvor<br />
do dve godini, a sudot ne go otpovika uslovniot otpust istiot se<br />
prodol`uva za vremeto {to osudenikot go pominal na izdr`uvaweto<br />
na kaznata li{uvawe od sloboda, odnosno maloletni~kiot zatvor.<br />
Na{eto krivi~no zakonodavstvo ja isklu~uva mo`nosta za<br />
otpovikuvawe na uslovniot otpust, ako uslovno otpu{teniot za vremetraeweto<br />
na uslovniot otpust izvr{i edno ili pove}e krivi~ni dela,<br />
toga{ koga za niv mu se izre~eni parapenalni sankcii ili pari~na<br />
kazna.<br />
695
696
G L A V A IX<br />
POSTPENALNA ZA[TITA I POMO[ NA<br />
OSUDENITE LICA<br />
I. OSNOVNI ZAKONSKI RE[ENIJA ZA POSTPENALNATA<br />
ZA[TITA I POMO[ NA OSUDENITE LICA<br />
Postpenalnata za{tita i pomo{ na osudenite lica vo na{ata<br />
zemja za prv pat e regulirana so Zakonot za izvr{uvawe na kazni,<br />
merki na bezbednost i vospitno-popravni merki (SL FNRJ 1951/47).<br />
Me|utoa, iako do 1951 godina vo na{ata zemja ne postoea zakonski<br />
odredbi za postpenalnata za{tita i pomo{ na otpu{tenite osudeni<br />
lica, toa ne zna~i deka za niv ne bila vodena nikakva gri`a.<br />
Osudenite lica ne bile priznaeni kako posebna kategorija lica za<br />
dobivawe na socijalna za{tita, no tie sepak dobivale opredelena<br />
pomo{ od socijalnite slu`bi pri op{tinskite narodni odbori. So<br />
Zakonot za izvr{uvawe na kaznite merki, na bezbednost i vospitnopopravnite<br />
merki se institucionalizirani posebni odbori za pomo{<br />
na licata otpu{teni od kazneno-popravnite ustanovi. Tie odbori se<br />
formiraa pri sreskite i gradskite narodni odbori. Vo niv bea<br />
anga`irani pretstavnici na sovetite za narodno zdravje i socijalna<br />
politika i na drugi op{testveni organizacii i slu`bi upateni vo<br />
problemite na otpu{tenite osudenici. Za predsedatel na odborot<br />
be{e opredelen poveritelot za vnatre{ni raboti na narodniot odbor<br />
koj istovremeno be{e opredelen so zakon kako upravitel na zatvorot.<br />
Vo vrska so obemot i vidovite na postpenalnata za{tita i pomo{ vo<br />
zakonot bea opredeleni samo nivnite ramki, a {to se odnesuva do<br />
praktikata, odborite na osudenite lica im davaa naj~esto materijalna<br />
pomo{ vo obleka i hrana. Tie im pomagale i vo baraweto na<br />
vrabotuvawe. Vrabotuvaweto obi~no se nao|alo i nemalo nikakvi<br />
posebni problemi so vrabotuvaweto na fizi~kite rabotnici 1110) .<br />
So zakonot za izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii (SL SFRJ<br />
1961/24) se predviduva slednive vidovi pomo{ na otpu{tenite osudeni<br />
lica: privremeno smestuvawe i obezbeduvawe ishrana, obezbeduvawe<br />
na nu`no lekuvawe, izbor na nova sredina vo koja }e `ivee<br />
otpu{tenoto osudeno lice, sreduvawe na semejnite priliki,<br />
pronao|awe na vrabotuvawe, organizirawe i zavr{uvawe na zapo~na-<br />
1110)<br />
Vidi: Brinc, F. Razvoj postpenalne za{tite u Jugoslaviji od oslobo|enja do danas,<br />
<strong>Penologija</strong>, Beograd, 1976/2, str. 138.<br />
697
toto stru~no usovr{uvawe i davawe pari~na pomo{ za podmiruvawe<br />
na najnu`nite potrebi. Osobeno zna~ajna novina na ovoj zakon e vo toa<br />
{to odgovornosta za postpenalnata pomo{ e prefrlena od organite za<br />
vnatre{ni raboti vrz organite za socijalnata za{tita pri<br />
op{tinskite sobranija koi {to, sega, osnivaat posebni odbori sostaveni<br />
od predsedatel i pretstavnici na organite na upravata vo ~ija<br />
nadle`nost vleguvaat rabotite na socijalnata i zdravstvenata za{tita,<br />
obrazovanieto, slu`bite za vrabotuvawe, organite za vnatre{ni<br />
raboti kako i pretstavnicite na op{testvenite organizacii koi {to,<br />
sprema svojata rabota i zada~i mo`at uspe{no da u~estvuvaat vo<br />
pru`aweto na ovoj vid pomo{. Op{tinskite i sreskite sobranija vo<br />
pogolemite mesta mo`at da osnovaat i prifatili{ta na licata<br />
otpu{teni od izdr`uvawe na kaznata koi ne mo`ele da se smestat i<br />
vrabotat po izleguvaweto na sloboda.<br />
Vo 1964 godina e donesen Zakon za izmeni i dopolnuvawe na<br />
Zakonot za izvr{uvawe na krivi~nite sankcii (SL SFRJ 1964/9). Ovoj<br />
zakon e donesen poradi usoglasuvawe so noviot Ustav od 1963 godina, a<br />
vo vrska so postpenalnata za{tita i pomo{ na otpu{tenite osudeni<br />
lica po izdr`uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda ne sodr`i<br />
nekoi novi odredbi {to na poinakov na~in ja reguliraat materijata.<br />
Izvesni novini vo pogled na postpenalnata za{tita donesuva<br />
Zakonot za izmeni i dopolnuvawa na Zakonot za izvr{uvawe na<br />
krivi~nite sankcii (SL SFRJ 1968/15). So ovoj zakon za prv pat vo<br />
na{ata zemja se predviduva deka osudenite lica }e se oslobodat od<br />
sekakva rabota vo kazneno-popravnite ustanovi na dva dena pred<br />
otpu{taweto za da mo`at da gi uredat svoite raboti i da se spremat za<br />
izleguvaweto. Isto taka se predviduva na osudenite lica da im se dade<br />
besplatna vozna karta do mestoto na nivnoto `iveali{te, odnosno<br />
prestojuvali{te, a {to se odnesuva do sostavot na odborite za<br />
postpenalna za{tita i pomo{, za prv pat kaj nas e predvideno vo<br />
nivnata rabota da u~estvuvaat i pretstavnici na sudot. Ovoj zakon<br />
isto taka, posebno gi istaknuva zada~ite na samite kazneno-popravni<br />
ustanovi vo ostvaruvaweto na podgotovkite za postpenalna za{tita i<br />
pomo{ na osudenite. Kazneno-popravnata ustanova na izvesno vreme<br />
pred otpu{taweto na osudenoto lice go utvrduva{e vidot na pomo{ta<br />
i na tri meseci pred toa otpu{tawe go izvestuva{e odborot za pomo{<br />
na otpu{tenite lica. Vo ova izvestuvawe se naveduva{e vidot na<br />
pomo{ta {to doa|a predvid.<br />
Vo 1971 godina so donesuvaweto na Ustavnite amandmani<br />
materijata za izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii e prenesena vo<br />
nadle`nost na toga{nite republiki. Vo na{ata republika naskoro<br />
be{e donesen Zakonot za izvr{uvawe na krivi~nite sankcii (SV<br />
SFRJ 1973/43). Materijata za postpenalnata pomo{ ovoj zakon ja<br />
regulira{e vo glava VII pod naslov "Usloven otpust, otpu{tawe na<br />
osudenite lica i pomo{ po izdr`anata kazna". Odredbite od ~l. 165-<br />
170 od ovoj zakon vo celost bea prezemeni i od noviot republi~ki<br />
Zakon za izvr{uvawe na krivi~ni dela i stopanski prestapi (SV SRM<br />
1979/19). Vo nego materijata za postpenalnata pomo{ be{e regulirana<br />
so ~l. 167-172. Od Zakonot za izvr{uvawe na krivi~nite sankcii od<br />
698
1973 godina vo ZIS od 1979 god. be{e edinstveno izostavena odredbata<br />
od ~l. 165 st. 3 koja glase{e: "Op{tinite vo pogolemite mesta mo`at<br />
da osnovaat prifatili{ta za smestuvawe na licata otpu{teni od<br />
izdr`uvaweto na kaznata koi po izleguvaweto na sloboda ne mo`ele<br />
da se smestat i rabotat". Formiraweto na tie prifatili{ta be{e<br />
predvideno u{te so Sojuzniot zakon za izvr{uvawe na krivi~nite<br />
sankciiod 1961 godina me|utoa, poradi faktot {to ne be{e osnovano<br />
nitu edno prifatili{te od takov vid zakonodavecot na SRM trgnal<br />
po linijata na pomal otpor i se otka`al od edno mo{ne polezno<br />
re{enie.<br />
Vo pogled na organite nadle`ni za rabotite vo vrska so<br />
postpenalnata za{tita i pomo{, u{te vo ~l. 9 od op{tite odredbi vo<br />
ZIS/1979 godina se vele{e deka na licata otpu{teni od izvr{uvaweto<br />
na kaznata li{uvawe od sloboda im se uka`uva postpenalna<br />
pomo{ od soodvetnata kaznano-popravna ustanova, od odborite za<br />
pomo{ na op{tinite, organizaciite na zdru`en trud i drugite organi<br />
i organizacii. [to se odnesuva do odborite za pomo{ na otpu{tenite<br />
osudenici niv gi formiraa op{tinite, a gi so~inuvaa pretsedatel i<br />
potreben broj ~lenovi. Za ~lenovi na odborot se imanuvaa osobeno<br />
pretstavnici na sudot, na orgnite na upravata vo ~ija nadle`nost<br />
spa|aa rabotite na socijalnata i zdravstvenata za{tita,<br />
obrazovanieto, slu`bata za vrabotuvawe i slu`bata za vnatre{ni<br />
raboti, kako i pretstavnici na op{testvenite organizacii koi spored<br />
svojata rabota i zada~i mo`at uspe{no da u~estvuvaat vo davaweto na<br />
ovoj vid pomo{. Toa zna~i deka i so ovoj zakon bea sodr`ani posebni<br />
odbori za pomo{ na otpu{tenite osudenici. Ovie odbori trebaa<br />
zaedno so drugite nadle`ni faktori vo granicite na mo`nostite da<br />
im davaat pomo{ na otpu{tenite osudenici za nivnoto {to polesno<br />
vklu~uvawe vo redovniot `ivot na sloboda. Taa pomo{ treba{e da se<br />
sostoi osobeno vo smestuvawe i obezbeduvawe na ishrana vo<br />
obezbeduvawe na nu`no lekuvawe, vo izbor na nova sredina vo koja }e<br />
`ivee osudenikot vo sreduvawe na semejnite priliki, nao|awe na<br />
pogodno vrabotuvawe, vo organizirawe i dovr{uvaweto na<br />
zapo~natoto stru~no osposobuvawe i vo davawe pari~en iznos za<br />
najnu`nite potrebi. Pokraj toa so ovoj zakon se predviduva{e<br />
kazneno-popravnite ustanovi vo tekot na izdr`uvaweto na kaznata,<br />
spored dol`inata na kaznata i vo sorabotka so nadle`nite organi za<br />
socijalna za{tita, blagovremeno prezemaat merki da se podgotvi<br />
prifa}aweto na osudenite lica. Za taa cel kazneno-popravnite<br />
ustanovi mu ovozmo`uvaat na nadle`nite organi i organizacii da<br />
posetuvaat opredeleni osudeni lica vo ustanovata zaradi zapoznavawe<br />
so nivnite li~ni problemi i u~estvo vo nivnoto re{avawe kako i<br />
zaradi uka`uvawe na osudenoto lice {to }e bide otpu{teno. Kazneno<br />
popravnite ustanovi isto taka imaa zakonska obvrska na tri meseci<br />
pred otpu{taweto na osudenite lica da go izvestat odborot za pomo{<br />
na otpu{tenite osudenici vo koja tie }e imaat `iveali{te, odnosno<br />
prestojuvali{te. Na toj na~in kazneno-popravnite ustanovi gi<br />
izvestuvaa odborite za dol`inata i momentot koga istekuva kaznata,<br />
za utvrdenite socijalni potrebi i za potrebata od razre{uvawe na<br />
699
drugite problemi {to kaj edno konkretno lice se nalo`uvaat po<br />
izdr`uvaweto na kaznata. Pritoa vo teorijata se naglasuva{e deka<br />
osnovnata zada~a na ustanovite le`i vrz ostavuvaweto na takov<br />
institucionalen tretman {to osudenikot }e go osposobi vo prv red<br />
samiot da gi re{ava svoite problemi na op{testveno prifatliv<br />
na~in pa duri potoa, vo onie slu~ai kade {to }e se poka`e neophodno,<br />
da se iniciraat i stavat vo pogon nadle`nite faktori za postpenalna<br />
pomo{. Vo taa smisla se istaknuva{e i deka vo kazneno-popravnite<br />
ustanovi pogolemo vnimanie treba da mu se posveti na kontaktite na<br />
osudenite lica so op{testvenata sredina i centrite za socijalnite<br />
raboti.<br />
Seto ova, od pri~ini za koi ve}e zboruvavme 1111) , ni ovoj pat ne<br />
uspea vistinski da za`ivee vo praktikata. Ottamu na{iot zakonodavec<br />
pravilno postapi koga vo ZIS vnese samo edna odredba so koja se<br />
istaknuva zna~enieto na istitutot, organot {to se gri`i za negovoto<br />
ostvaruvawe i vidot na pomo{ta. Na toj na~in ZIS se otka`a od<br />
porane{nite pretenzii da gi odreduva raznovidnite tela i da im dava<br />
brojni zadol`enija taka {to ostvaruvaweto na ovoj institut<br />
su{titnski se prenese tamu kade {to navistina mu e mestoto - vo<br />
oblasta na socijalnata politika. Vo soglasnost so organizacionata<br />
postavenost, zada~ite i mo`nostite na ona {to ja so~inuva ovaa<br />
posebna op{testvena dejnost, pospenalnata za{tita i pomo{ na<br />
osudenite lica treba da se ostvaruva i razviva vo soglasnost so site<br />
segmenti {to ja iscrpuvaat socijalnata gri`a za ~ovekot vo na{eto<br />
op{testvo.<br />
II. USLOVI I MO@NOSTI ZA POZITIVNO VKLU^UVAWE<br />
VO @IVOTOT NA SLOBODA I RIZIKOT ZA POVTORNO<br />
STORUVAWE NA KRIVI^NO DELO<br />
Vo ~l. 205 st. 2 ZIS se uka`uva vo {to se sostoi pomo{ta {to<br />
im se pru`a na osudenite lica. Poradi faktot {to vo Zakonot tie<br />
vidovi ne se taksativno nabroeni na organite {to treba da se gri`at<br />
za nivnata realizacija im e ostavena mo`nost zavisno od konkretnite<br />
slu~ai da pru`aat i drugi vidovi pomo{, odnosno da se anga`iraat za<br />
iznao|awe i na drugi formi na pospenalno prifa}awe na osudenicite<br />
vo zavisnost od potrebite {to kaj niv }e se uka`at, a se od zna~ewe za<br />
nivnoto vklu~uvawe vo op{testvoto. Ovaa odredba od ZIS ne e vo<br />
kontradiktornost so obvrskata da im se dava pomo{ na osudenite,<br />
za{to edno e pra{awe deka taa treba da se dava, a drugo e vidot i<br />
visinata na taa pomo{ {to zavisi od dva vida faktori: od mo`nostite<br />
na op{testvoto i realnite potrebi na osudenikot. [to se odnesuva do<br />
mo`nostite na op{testvoto toa e faktor od objektivna priroda,<br />
naj~esto povrzan so obemot na finansiskite sredstva za koi treba da<br />
se izborat organite {to se gri`at za ostvaruvawe na zada~ite vrz<br />
1111)<br />
Vidi gi zabele{kite za postpenalnata pomo{ od ovoj trud, pomesteni vo naslovot<br />
"Sovremeni tendencii za pro{iruvawe na predmetot na penologijata".<br />
700
planot na postpenalnite aktivnosti. Tuka obi~no naj~esto se zatajuva<br />
za{to takvi sredstva glavno nedostasuvaat. Me|utoa, {to se odnesuva<br />
do drugiot faktor - da se utvrdat realnite potrebi na osudenikot<br />
zaradi prezemawe na prakti~ni akcii se javuvaat i drugi problemi. Se<br />
raboti za le`ernosta, nedovolnata a`urnost, nezainteresiranosta na<br />
licata na koi im e dovereno ostvaruvaweto na ovaa bitna socijalna<br />
funkcija, nemaweto dovolno stru~en kadar i drugi nedoslednosti {to<br />
zaedno pridonesuvaat da se proma{i osnovnata zamisla na<br />
postinstitucionalnoto prifa}awe. Zo{to se zatajuva i koi se<br />
podrobnite te{kotii koi go popre~uvaat ostvaruvaweto na ovoj<br />
institut mo`e da se utvrdi samo so nau~no empiriski sledewa vrz baza<br />
na koi }e se predlo`at merki za unapreduvawe na praktikata.<br />
Do pojavata na edno tavo istra`uvawe kaj nas, }e se osvrneme<br />
samo na nekoi op{ti soznanija vo vrska so vidovite na ovaa pomo{.<br />
1. Privremeno smestuvawe i obezbeduvawe na ishrana. Po<br />
otpu{taweto od kazneno-popravnata ustanova ne se retki slu~aite<br />
opredelen broj osudenici da se najdat vo takva situacija da ne mo`at<br />
za sebe da obezbedat smestuvawe i ishrana. Se raboti za lica koi<br />
naj~esto poradi nemawe semejstvo ili poradi negova dezorganizacija i<br />
deficientnost ne se prifateni, ili pak, samiot osudenik ne saka ili<br />
ednostavno ne mo`e da se vrati i normalno da `ivee vo svoeto<br />
semejstvo. Nakratko, poradi nepostoewe na semejstvo voop{to ili<br />
poradi naru{eni semejni odnosi od bilo koj vid, ~esto se slu~uva po<br />
pu{taweto od ustanovata osudenikot da ne znae kade da se upati.<br />
Pretpostavka e deka od ovie ustanovi toj izleguva pozrel, prevospitan<br />
i ostru~en za nekoja rabota. Pred nego e idealot deka treba da po~ne<br />
so nov `ivot koj {to zna~i prilagodeno povedenie i anga`man na<br />
sopstvenite sili da se stekne opredelen socijalen status {to }e mu<br />
ovozmo`i so podignato ~elo vra}awe me|u lu|eto i fa}awe vo kostec<br />
so sekojdnevnite `ivotni problemi. Od nivnoto uspe{no re{avawe<br />
zavisi negovoto doka`uvawe vo sredinata kako ~esen gra|anin koj zad<br />
sebe go ostavil minatoto. Pra{awe e me|utoa {to mo`e da napravi<br />
~ovek koj u{te so pre~ekoruvaweto na pragot na ustanovata se sre}ava<br />
so najosnovnite problemi vo vrska so smestuvaweto i ishranata.<br />
Poradi seto toa se predviduva op{testvoto da vodi gri`a za takvite<br />
lica i, za niv, do nivnoto sno|awe, da predvidi privremeno<br />
smestuvawe i obezbeduvawe ishrana. Za taa cel se nadle`ni centrite<br />
za socijalni raboti koi {to za site konkretni slu~ai se obiduvaat da<br />
go re{at ovoj problem, za{to vo Republika Makedonija sî u{te ne<br />
postoi bilo kakvo prifatili{te ili drug vid samostojna ustanova za<br />
vakva namena sprema polnoletnite otpu{teni osudeni lica.<br />
2. Obezbeduvawe nu`no lekuvawe. Ovde, vsu{nost, se raboti za<br />
toa vo slu~aj na bilo kakvo pote{ko fizi~ko ili psihi~ko<br />
zaboluvawe na osudenikot po negovoto otpu{tawe od kazneno-popravnata<br />
ustanova, centrite za socijani raboti da bidat tie {to }e ja<br />
prezemat gri`ata za smestuvawe na ovie lica vo soodvetna zdravstvena<br />
ustanova i obezbeduvawe na zdravstveno osiguruvawe dokolku vo toj<br />
moment toa ne mo`e da se obezbedi po drug osnov.<br />
3. Izbor na nova sredina vo koja }e `ivee osudenikot. Koga<br />
701
stanuva zbor za izbor na nova sredina vo koja }e `ivee osudenikot<br />
osnovno pra{awe e da se iznajdat takvi socijalni uslovi {to }e<br />
mo`at da mu ja zamenat toplinata na izgubenite me|u~ove~ki kontakti<br />
i odnosi. Dokolku na ~ovek {to izleguva od penitencijarna ustanova<br />
mu nedostasuva energija da se vrati vo sredinata za koja smeta deka<br />
poradi niza okolnosti ne mo`e da go prifati, vo koja se ~uvstvuva<br />
otu|eno i deka vo nea na razni na~ini }e mu bide prefrluvano za<br />
porane{noto odnesuvawe, centrite za socijalni raboti mu pomagaat<br />
pri izborot na novo `iveali{te ili prestojuvali{te. Preku<br />
konkretni anga`mani i soodvetni soveti centrite treba da go iznajdat<br />
najpovolnoto re{enie za osudenikot {to }e odgovara na negovoto<br />
kulturno i profesionalno nivo, mo`nostite za prilagoduvawe,<br />
poznavaweto i porane{noto prestojuvawe vo novoto mesto,<br />
postoeweto na srodni~ki i drug vid na odnosni i sl. Pritoa se razbira<br />
deka treba osobeno da se ima vo vid i `elbata na osudenikot. Taa<br />
`elba treba da se po~ituva duri i toga{ koga centarot smeta deka ne e<br />
vo soglasnost so negovite potrebi i mo`nosti za snao|awe. Vo takvi<br />
situacii, vistinskiot sovet {to }e ovozmo`i brzo snao|awe vo novata<br />
sredina i obezbeduvawe materijalni uslovi za toa, treba da bide nivna<br />
prvoklasna zada~a.<br />
4. Sreduvawe na semejnite priliki. Mnogubrojni se faktorite<br />
koi uka`uvaat na toa deka na osudenikot mu e potrebna zdrava semejna<br />
sredina vo koja }e ja najde neophodnata srde~nost i qubov kako<br />
osnovni pretpostavki za ~uvstvuvawe na svojata prifatenost. Ako<br />
me|u svoite najbliski ne mo`e da najde qubov, iskrenost, po~ituvawe<br />
i razbirawe toga{ ~ovekot so pravo se pra{uva kolku vo toj pogled<br />
mo`e da o~ekuva od ostanatite op{testveni grupi i op{testvenata<br />
sredina vo celost. Neprifatenosta od strana na svoeto semejstvo<br />
osudenikot mo`e da ja po~uvstvuva od mnogubrojni pri~ini ~ie {to<br />
nabrojuvawe ne e ni mo`no. Zatoa na nadle`nite organi za prifa}awe<br />
im e ostavena obvrska da gi utvrdat pri~inite i okolnostite {to vo<br />
sekoj poedine~en slu~aj ja nalo`uvaat potrebata od nivni konkretni<br />
dejstvuvawa vo sreduvaweto na semejnite priliki. Aktivnosta se<br />
naso~uva kon onie rastrojstva vo semejstvoto koi proizleguvaat<br />
poradi sociopatolo{ko odnesuvawe i kriminalitet na roditelite na<br />
biv{iot osudenik, poradi lo{ite materijalni i stambeni uslovi vo<br />
semejstvoto, poradi lo{iot odnos i otsustvo na nadzor i kontrola vo<br />
semejstvoto i sl. Takvata intervencija e osobeno potrebna vo<br />
deficientnite semejstva, osobeno brojnite semejstva i onamu kade<br />
poradi razni bolesti se javuvaat materijalni i psihosocijalni<br />
problemi na semejstvoto. Pritoa vo re{avaweto na ovie zada~i<br />
nadle`niot organ treba da postapuva krajno pretpazlivo i<br />
konspirativno, za{to so negova intervencija se zadira vo najintimnata<br />
sfera na ~ovekoviot `ivot kade {to sekoj pogre{en ~ekor<br />
mo`e vo mnogu da gi vlo{i odnosite vo semejstvoto. Vpletuvaweto vo<br />
doma{nite raboti bez razlika na humanisti~i motiviranite pobudi,<br />
ako se raboti za pogre{en pristap mo`e da predizvika ~uvstvitelni<br />
reakcii {to mo`at mo{ne negativno da se odrazat vrz `ivotot na<br />
site ~lenovi na semejstvoto. Vo opredeleni slu~ai ne smee da se<br />
702
zaboravi i efektot na stigmatizacijata i sramot od okolinata poradi<br />
nesposobnosta samostojno da se ureduvaat doma{nite problemi poradi<br />
{to, isto taka, treba krajno vnimatelen odnos duri i toga{ koga<br />
semejstvoto samo ja bara socijalnata gri`a od ovoj vid.<br />
5. Nao|awe na soodvetno vrabotuvawe. Koga stanuva zbor za<br />
lica {to bile otpu{teni od penitencijarna ustanova razgleduvaweto<br />
na problemot na vrabotenosta i negovite implikacii ne mo`at da se<br />
oddelat od op{tiot kontekst na ovoj problem, koj kako {to znaeme vo<br />
sovremenoto op{testvo dobiva se pogolemo zna~ewe. Imeno,<br />
vrabotenosta osnosno nevrabotenosta se pojavuvaat kako svetski<br />
problem i kako krupni i nezaobikolivi zada~i od ~ie {to re{avawe<br />
zavisi sozdavaweto i razvojot na materijalnite pretpostavki kako<br />
baza za natamo{en sestran razvoj na sekoe op{testvo. I pokraj toa<br />
{to sekade se pravat usilbi vrz planot na podigaweto na nivoto na<br />
vrabotenosta, isklu~ok se zemjite {to adekvatno go re{ile ovoj<br />
problem, dodeka mnogu pogolem e brojot na onie vo koi {to nedovolnata<br />
vrabotenost so site svoi negativni konsekvencii pretstavuva<br />
neizbe`na pojava. Vo taa smisla mnogubrojni se op{testveno-ekonomskite<br />
pri~ini {to ja uslovuvaat ovaa pojava i sostojbite {to vo<br />
vrska so nea se pojavuvaat kako svetski problem. Me|utoa, poradi<br />
kompleksnosta na tie pri~ini i {iro~inata na ovoj trud, vo ovaa<br />
prilika nema podrobno da gi analizirame, tuku }e se zadr`ime samo na<br />
opredeluvaweto na poimot, pri~inite i obemot na nevrabotenosta vo<br />
na{ata dr`ava, kako nu`en minimum da se sfati zna~eweto na<br />
op{testveniot aspekt na ovoj problem koj frla opredelena svetlina i<br />
vrz predmetot na na{iot interes.<br />
Vo literaturata postojat golem broj definicii {to go<br />
opredeluvaat poimot na navrabotenosta, me|utoa, za site niv e bitno<br />
toa {to nevrabotenosta ja opredeluvaat kako op{testvena sostojba so<br />
koja ~ovekot e doveden vo situacija da ne mo`e da go ostvaruva svojot<br />
produktiven trud poradi mnogubrojni objektivni i subjektivni<br />
pri~ini. I obratno, trgnuvaj}i od vakvata opredelba, vrabotenosta se<br />
odreduva kako realna mo`nost za ostvaruvawe na trudot na ~ovekot<br />
kako osnoven uslov za negovoto bitisuvawe i zadovoluvawe na<br />
osnovnite socijalni e ekonomski potrebi. [to se odnesuva do<br />
nevrabotenosta, bez pretenzija da gi opfatime site nejzini pri~ini,<br />
za{to takviot pristap bara edna prodlabo~ena ekonomska analiza,<br />
ovde }e se obideme da nafrlime samo nekoi od niv za koi smetame deka<br />
pretstavuvaat pova`ni determinanti na ovaa pojava.<br />
Vo na{eto op{testvo pri~inite za nevrabotenosta obi~no se<br />
baraat vo zgolemuvaweto na nivoto na mehanizacijata, odnosno vo<br />
tehni~ko-tehnolo{koto unapreduvawe na procesot na proizvodstvoto<br />
{to gi poednostavuva rabotnite operacii i ovozmo`uva istite<br />
rabotni dejstvija da se vr{at na poednostaven na~in i so koristewe na<br />
pomal broj rabotnici. So drugi zborovi, glavnata pretpostavka za<br />
postojano dvi`ewe kon op{testvenoekonomskiot progres e nezamisliva<br />
bez tehni~kiot napredok koj vo streme`ot za postojano<br />
zgolemuvawe na produktivnosta na trudot ja namaluva i ograni~uva<br />
potrebata, odnosno pobaruva~kata na nova rabotna sila. Glavniot<br />
703
uslov za takviot napredok e baraweto na kvalifikuvana stru~no<br />
osposobena rabotna sila, odnosno profesionalno osposobuvawe i<br />
ostru~uvawe na rabotniot potencijal za poefikasno koristewe na<br />
postojnata, ve}e vrabotena rabotna sila koja {to se izdiga kako brana<br />
{to go spre~uva prilivot na golem broj na stru~no neoformeni<br />
profili.<br />
Vo opredelena mera vrz nevrabotenosta dejstvuva i zgolemuvaweto<br />
na stapkata na naselenieto (prirodniot prirast). Vo uslovi koga<br />
prirodniot prirast raste pobrzo, odnosno bez soodvetno sledewe na<br />
porastot na stapkata na investicionite vlo`uvawa za otvarawe novi<br />
rabotni mesta, problemot na nevrabotenosta dobiva pomanifesten<br />
izraz. Pokraj toa, me|u faktorite {to pridonesuvaat za zgolemuvawe<br />
na nevrabotenosta se istaknuva i procesot na urbanizacijata {to se<br />
ogleda vo permanentnoto dvi`ewe na selskoto naselenie kon gradot<br />
koj {to, od svoja strana, taa rabotna sila ne mo`e do kraj da ja<br />
apsorbira, kako poradi nejziniot se pogolem broj, taka i poradi<br />
kvalifikacionata struktura i profesionalniot sostav na<br />
novodojdenata populacija. Vrz procesot na nevrabotenosta povremeno<br />
vlijaat i onie rabotnici {to za vreme na sezonata za seewe, `etva i<br />
sl. gi napu{taat rabotnite mesta, a podocna sakaat da se vratat no<br />
pretprijatijata ne gi primaat, bilo zatoa {to se pla{at povtorno da<br />
ostanat bez rabotna sila za vreme na sezonata ili, poradi toa {to<br />
pove}e nemaat potreba od takva rabotna sila.<br />
Kako specifi~na pri~ina za nevrabotenosta vo na{ata zemja e<br />
i masovnata produkcija na kadri {to ne e sledena so adekvatno<br />
sozdavawe mo`nosti za nivno produktivno vrabotuvawe, a i profilot<br />
na tie kadri ne be{e (i sÒ u{te ne e) najsoodveten za dr`avata. Ovoj<br />
problem e osobeno prisuten kaj nas, za{to Republika Makedonija po<br />
osloboduvaweto vo 1945 godina be{e edna od najnerazvienite regioni.<br />
Nejzinata izgradba na site poliwa od op{testveniot `ivot, a, pred sÒ,<br />
na ekonomskiot, do`ivuva polet duri po osloboduvaweto {to dovede<br />
do masovno preminuvawe vo gradovite, pogolema produkcija na kadri, a<br />
po stopanskata reforma od 1965 godina i do zgolemuvawe na<br />
produktivnosta na trudot, ekonomi~nosta i efikasnosta vo<br />
raboteweto. Me|utoa, iako usilbite vrz planot na toj razvoj bea<br />
prosledeni so gri`livo zalagawe od site kompetentni faktori za<br />
pobrzo vrabotuvawe, na{ata dr`ava ne be{e vo mo`nost da otvara<br />
novi rabotni mesta {to postojano }e ja apsorbira novata rabotna<br />
sila. Seto toa vlijae{e da se pojavat razni oblici na nevrabotenost<br />
koi spored procentot na licata koi {to baraat rabota na{ata zemja ja<br />
dovedoa do nezavidna polo`ba. Sovremenite procesi na tranzicija na<br />
op{testveniot vo privaten kapital u{te pove}e ja uslo`nija ovaa<br />
sostojba i ja nalo`ija potrebata od barawe na novi izlezni re{enija.<br />
Ottamu i golemata va`nost na vrabotenosta i opravdanosta od<br />
izgradbata na pokozistentna ekonomska politika i jaknewe na<br />
ekonomskata meterijalna osnova za nadminuvawe na pri~inite {to ja<br />
popre~uvaat. Pritoa treba da se bide svesen deka vo sega{niot moment<br />
i pokraj site `elbi na{ata dr`ava ne e vo objektivna mo`nost da mu<br />
obezbedi vrabotuvbawe na celokupniot rabotosposoben i aktiven<br />
704
kontingent. Toj fakt se javuva kako osnovna pre~ka i za obezbeduvawe<br />
na vrabotuvawe na otpu{tenite osudeni lica. To~no e deka na{eto<br />
op{testvo se stremi kon izgradba na takvi op{testvenoekonomski<br />
odnosi {to treba da dovedat do pogolema vrabotenost za{to razvojot<br />
na op{testvoto i na poedinecot ne mo`at da se zamislat bez sestrano<br />
i plansko anga`irawe i sozdavawe uslovi {to }e gi iskorenat<br />
pri~inite na nevrabotenosta. Bez edna takva akcija site streme`i<br />
ostanuvaat necelosni, delumni i deklarativni, a vo tie ramki i sÒ ona<br />
{to e povrzano so edna specifi~na populacija {to ostanala bez<br />
vrabotuvawe poradi toa {to so svoeto kriminalno odnesuvawe se<br />
dovela vo situacija da izdr`uva kazna li{uvawe od sloboda.<br />
Ottamu ni se nalo`uva postojano aktuelnoto pra{awe za<br />
opravdanosta i prifatlivosta na re{enijata {to op{testvoto gi<br />
nudi za razre{uvawe i nadminuvawe na postojnite problemi okolu<br />
vrabotuvaweto na otpu{tenite osudenici. Vo toj kontekst vo<br />
literaturata se sre}avaat mislewa deka nivnite potrebi od vrabotuvawe<br />
ne smeat da bidat vo kolizija so potrebite na onie gra|ani koi<br />
sekoga{ se dvi`ele po linijata {to zna~i socijalno prifatlivo<br />
povedenie, nitu so mo`nostite na op{testvoto koi, kako {to vidovme,<br />
vrz toj plan se mo{ne ograni~eni. Se trgnuva od toa deka onie koi na<br />
opredelen na~in gi prekr{ile op{testvenite normi so koi se {titat<br />
najva`nite op{testveni dobra, vrednosti i interesi ne mo`at da<br />
bidat vo privilegirana polo`ba vo pogled na vrabotuvaweto. Takvite<br />
razmisluvawa se osobeno prisutni vo javnosta i vo svojata osnova<br />
nesomneno imaat elementi {to dr`at, pred sî, vrz socijalnoeti~ki<br />
plan. Me|utoa, ako se trgne samo od ovoj argument se ~ini deka<br />
stanuvaat izli{ni site usilbi na penolo{kata teorija i praktika<br />
{to vrz planot na vrabotuvaweto kako vid na postpenalno prifa}awe<br />
na osudenite se pravat vo penitencijarnite ustanovi.<br />
Nesomneno deka ovoj problem pretstavuva eden od najva`nite<br />
vo pogled na za`ivuvaweto na postpenalnoto prifa}awe i realizacijata<br />
na konceptot na resocijalizacijata voop{to. Vo taa smisla ona<br />
{to go naveduva Kimbel Jang (Kimball Joung) ima svoe nesomneno<br />
zna~ewe. Ovoj avtor naveduva sedum pri~ini na reakcija na lu|eto<br />
poradi gubitokot na ekonomskata sigurnost predizvikana so nevrabotenosta.<br />
Spored nego ~ovekot mo`e: 1. da poka`uva krajno agresivni<br />
stavovi sprema svojata situacija, 2. da se povle~e od situacijata so<br />
izgubena hrabrost, ambicija i moral, 3. da pobegne vo svetot na<br />
fantazijata i so mislite i so delata, 4. da se oddade na prekumerno<br />
konsumirawe na alkohol i droga, 5. da izbega vo bolest, mentalna ili<br />
telesna ili vo dvete zaedno, 6. da najde olesnuvawe vo kriminalno<br />
povedenie i 7. da izvr{i samoubistvo kako kraen gest na o~ajot i<br />
samoso`aluvaweto 1112) . Nesomneno e deka site ovie posledici mo`at da<br />
se sretnat i kaj osudenite lica po nivnoto izleguvawe od<br />
penitencijarnite ustanovi. I kaj niv poradi nevrabotenosta se javuva<br />
1112)<br />
Navedeno spored: Miller, D.C.-Form, V.H. Industriska sociologija, Panorama, Zagreb,<br />
1966, str. 1060.<br />
705
~uvstvo na inferiornost i vina, gubewe na sigurnosta i interesot za<br />
nastanite vo op{testvoto kako i rastrojstva vrz planot na emociite,<br />
stavovite i svesta. Poradi toa vrabotuvaweto e prejudicielno<br />
pra{awe od ~ie {to re{avawe naj~esto zavisi mo`nosta trezveno da<br />
se sogledaat i da se nadminat site drugi problemi {to se javuvaat po<br />
izleguvaweto na sloboda.<br />
Na ova mesto ne se ograni~ivme vrz ednostran pristap kon ova<br />
pra{awe, tuku se obidovme da gi sogledame sredstvata i metodite so<br />
koi op{testvoto se obiduva da gi zadovoli potrebite na otpu{tenite<br />
osudenici i toa na takov na~in {to nema da dojde do sudir so<br />
op{testvenite potrebi i mo`nosti i bez posledici vrz nevrabotenite<br />
~esni gra|ani. Za razre{uvaweto na ovoj problem se mo`ni pove}e<br />
solucii me|utoa, site tie mora sestrano da se razgledaat za da se dojde<br />
vo situacija vo koja na bilo koj na~in }e se favoriziraat, odnosno }e<br />
se doveduvaat vo privilegirana polo`ba onie {to gi naru{ile<br />
op{testvenite normi vo odnos na licata {to pretstavuvaat<br />
nedelinkventna populacija. Pri izgradbata na penolo{kite principi<br />
ne smeeme da gi posmatrame samo pozitivnite konsekvencii od<br />
vrabotuvaweto na otpu{tenite osudenici kako vo pogled na niv<br />
samite taka i vo pogled na nivnoto semejstvo i vo vrska so toa so<br />
celoto op{testvo, a od druga strana da gi zapostavime objektivnite<br />
ekonomski sostojbi na na{ata zaednica i potrebite na onie lica {to<br />
od sekoga{ projavuvale op{testveno prikladno povedenie. Me|utoa, i<br />
pokraj `elbata za nivelacija i iznao|awe sredni re{enija {to nema<br />
da bidat vo sudir so gorenavedenite barawa, smetame deka sepak se<br />
nu`ni opredeleni otstapki vo edna od ovie nasoki, za{to<br />
ostanuvaweto na sredni re{enija bi pretstavuvalo samo pomiruvawe<br />
so navedenite objektivni te{kotii i parcijalno re{enie koe {to od<br />
svoja strana ne mo`e da obezbedi perspektivno re{avawe na<br />
problemot. Zatoa za nas ne e prifatlivo re{enieto {to gi stava vo<br />
privilegirana polo`ba otpu{tenite osudenici no, u{te pomalku ni e<br />
prifatlivo nivnoto zapostavuvawe vo pogled na vrabotuvaweto.<br />
Imeno, ~esto pati sokrivaj}i se zad argumentot na privilegiranosta<br />
vo praktikata se slu~uva na ovie lica da ne im se posvetuva dovolno<br />
vnimanie, osobeno od strana na pretprijatijata koi mnogu ~esto<br />
izrazuvaat otvoren negativen stav kon nivniot priem na rabota so<br />
{to gi postavuvaat vo nezavidna pozicija vo odnos na ostanatite<br />
gra|ani. Za da ne dojde do toa socijalniot rabotnik vo sekoja op{tina<br />
da gi re{ava konkretnite slu~ai na nevrabotenost na otpu{tenite<br />
osudenici, na toj na~in {to od slu~aj do slu~aj }e gi moli<br />
pretprijatijata da mu izlezat vo presret kako da se raboti za negov<br />
~ovek za koj {to op{testvoto ne e zainteresirano, vo penolo{kata<br />
teorija se predlagaat mnogubrojni re{enija. Edni predlagaat da se<br />
preispita mo`nosta osudenite lica koi pred osudata bile vo raboten<br />
odnos i za vreme na izdr`uvaweto na kaznata neposredno rabotele, do<br />
nivnoto izleguvawe na sloboda da bidat staveni vo polo`ba na<br />
materijalno obezbeduvawe do nivnoto vrabotuvawe no, najdolgo za<br />
period od {est meseci. Se predlga namaluvawe na pru`aweto na<br />
podatoci od kaznenata evidencija za osuduvanosta, odnosno<br />
706
izdr`uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda. Deka pe~atot i<br />
drugite oblici na masovna komunikacija treba da go izmenat svojot<br />
odnos i namesto da go ote`nuvaat da go olesnat vrabotuvaweto na<br />
osudenicite {to izdr`ale kazna li{uvawe od sloboda. Aludirawe na<br />
Sojuzot na sindikatite vo porane{nata rabotna sredina na otpu{teniot<br />
osudenik da pretstavuva va`na potpora za negovo vrabotuvawe<br />
dokolu ova lice ne se ogre{ilo okolu interesite na pretprijatieto.<br />
Formiraweto na prifatili{ta kade {to osudenicite bi rabotele<br />
izvesno vreme dodeka centrite za socijalni raboti ili drugi<br />
nadle`ni organi i organizacii ne iznajdat kone~no re{enie. Kako<br />
edinstveno re{enie se predlaga i miruvaweto na vrabotenosta ili<br />
~uvawe na rabotnoto mesto na osudenicite za periodot na<br />
izdr`uvaweto na kaznata ili pak, merkata na tn. rabota na sloboda,<br />
odnosno polusloboda. Vo sekoj slu~aj site ovie predlozi treba da se<br />
posmatraat so nu`na po~it i da se prezemat merki vo taa nasoka.<br />
Me|utoa, najblisku do vistinskoto re{enie e misleweto na Popovi}<br />
1113) koj vo pogled na vrabotuvaweto na otpu{tenite osudenici go<br />
predlaga slednoto: toa bi mo`elo najlesno da se re{i koga otpu{tenite<br />
lica bi imale pravo na materijalno obezbeduvawe kako i<br />
rabotnicite koi bez vina ostanale bez rabota. Osudenikot toa pravo<br />
bi go steknal so svojata rabota za vreme na izdr`uvaweto na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda, a bidej}i zavodite za vrabotuvawe im davaat<br />
prednost vo vrabotuvaweto na licata na koi im ispla}aat materijalno<br />
obezbeduvawe tie na toj na~in i pobrgu }e se vrabotat. So toa pokraj<br />
obezbeduvaweto na osnovnoto pra{awe po otpu{taweto, osudenicite<br />
bi se motivirale za rabota u{te vo kazneno-popravnite ustanovi.<br />
Rabotata koja bi se tretirala kako i onaa na slobodnite gra|ani<br />
pozitnivno bi deluvala na nivnoto prevospituvawe, a za seto toa<br />
ustanovata bi pla}ala soodveten pridones koj {to se pla}a za<br />
rabotnicite na sloboda. Na toj na~in bi im se dala prednost na onie<br />
lica koi se vo polo{a materijalna sostojba, bez razlika dali tie se<br />
otpu{teni od izdr`uvaweto na kaznata ili se slobodni gra|ani. So<br />
toa bi se izbegnal i negativniot stav i odnos od site onie {to se<br />
~uvstvuvaat zagrozeni od privilegiranata polo`ba na osudenicite.<br />
6. Dovr{uvawe na zapo~natoto osnovno vospituvawe i<br />
obrazovanie i naso~eno obrazovanie. Vospituvaweto, osnovnoto i<br />
naso~enoto obrazovanie sekade vo svetot imaat osobeno zna~ewe za<br />
poedinecot i op{testvoto. Preku gri`ata za sevkupnata socijalizacija<br />
na sekoj poedinec op{testvoto treba da obezbeduva izgradba na<br />
takvi li~nosti koi }e bidat vo sostojba da gi {titat negovite<br />
vrednosti, interesi, glavni dostigawa, kako i negoviot natamo{en<br />
razvoj. Formiraweto i naso~uvaweto kon op{testveno prikladno<br />
povedenie kako osobeno va`no se pojavuva kaj onie li~nosti koi<br />
izdr`uvaat kazna li{uvawe od sloboda, za{to so svoeto kriminalno<br />
1113)<br />
Popovi}, V. Neki problemi u vezi sa postpenalnom za{titom otpu{tenih maloletnih<br />
osu|enih lica, Republi~ki zavod za socijalni rad, Zagreb, 1972 i Sistem izvr{enja kazni li{enja<br />
slobode... str. 253-254.<br />
707
odnesvuawe poka`ale deka vo odnos na niv vo golem obem zataile<br />
vospitno-obrazovnite procesi od strana na op{testvoto. Poradi toa<br />
osnovnata gri`a na ustanovite vo koi se upatuvaat ovie lica e da se<br />
podigne nivnoto vospitno i soznajno nivo preku op{toto i stru~noto<br />
osposobuvawe i ostru~uvawe. So tie procesi vo prv red kaj pomladite<br />
lu|e se sozdava svest i odgovornost za tvore~ki osnos sprema<br />
poedincite i zaednicata, sprema svoeto idno zanimawe i sprema<br />
trudot i rezultatite od trudot voop{to. Na toj na~in li~nosta se<br />
osposobuva uspe{no da se nosi so site problemi {to gi nalo`uva<br />
`ivotot koj vo dene{ni uslovi e osobeno bogat i dinami~en poradi<br />
zabrzanoto razvivawe na op{testvenite, prirodnite i tehni~kite<br />
nauki. Me|utoa, procesot na vospituvaweto i obrazovanieto bara<br />
sistematski pristap koj od brojni pri~ini, a vo prv red, poradi<br />
vremenskiot prostor ne mo`e nitu vistinski da zapo~ne nitu da<br />
zavr{i vo ustanovite kade {to se izvr{uva kaznata li{uvawe od<br />
sloboda. Toa e dolgoro~en proces za koj treba da se vodi postojana<br />
gri`a. Na osudenite lica op{testvoto treba da im ovozmo`i uslovi<br />
da go prodol`at svoeto obrazovanie i usovr{uvawe i po izleguvaweto<br />
na sloboda na toj na~in {to materijalno }e go pomaga nivnoto<br />
{koluvawe ili preku nivno sovetuvawe i sledewe na nivnoto<br />
{koluvawe }e im ovozmo`uva do kraj da istrajat vo zapo~natite<br />
usilbi.<br />
7. Davawe pari~en iznos za namiruvawe na najnu`nite<br />
potrebi. Ednokratnata pomo{ {to centrite za socijalni raboti im ja<br />
davaat na osudenicite po ostvareniot institucionalen tretman zavisi<br />
od konkretniot poedinec i negoviote potrebi. Ovoj vid pomo{ zna~i<br />
ne e obvrska na centrite vo odnos na sekoj otpu{ten osudenik, tuku<br />
samo za onie na koi {to takvata pomo{ im e nu`na za namiruvawe na<br />
najosnovnite potrebi od hrana, obleka, obuvki, ogrev i sl. Kako i site<br />
ostanati vidovi na postpenalna pomo{ i ovde treba da se vnimava da<br />
se dodeluva vo soglasnost so na~eloto da im se izleguva vo presret na<br />
onie osudenici na koi im e navistina potrebna. Vo praktikata<br />
me|utoa, ~esto se slu~uva na nekoi otpu{teni osudenici da im se dade<br />
opredelen, ~estopati minimalen pari~en iznos i so toa da se smeta<br />
deka nivniot slu~aj vo centarot e re{en. Toa ne smee da se slu~uva,<br />
za{to edno od osnovnite na~ela vo postpenalnite aktivnosti e<br />
individualiziran pristap kon otpu{teniot osudenik {to vodi smetka<br />
i za negovite drugi potrebi.<br />
So ogled na iznesenoto mo`e da se ka`e deka celta na<br />
postpenalnata za{tita i pomo{ na otpu{tenoto osudeno lice e<br />
otstranuvawe, ograni~uvawe i ubla`uvawe na etiolo{kite faktori<br />
{to go turnale ili vo idnina mo`at da go turnat vo kriminalno<br />
povedenie. Taa e potrebna zaradi negovo pobezbolno vra}awe vo<br />
zaednicata kako resocijaliziran ili socijalno adaptiran ~len koj vo<br />
op{testvenata gri`a i vo sopstvenite sili }e najde motiv {to }e go<br />
spre~i negoviot recidivizam i }e ja afirmira negovata li~nost. Za<br />
uspe{no ostvaruvawe na ovaa cel me|utoa, e potreno da se ostvarat<br />
brojni pretpostavki me|u koi osobeno se istaknuvaat slednive:<br />
- Postpenalnata za{tita i pomo{ so svojata realizacija treba<br />
708
da zapo~ne vo onoj moment koga osudenikot }e dojde na izdr`uvawe na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda i treba da trae se dotoga{ dodeka mu e<br />
potrebna.<br />
- Osudenoto lice sprema koe e naso~ena pomo{ta treba da bide<br />
aktiven subjekt ne samo vo svojata resocijalizacija tuku i vo svojata<br />
sopstvena reintegracija vo op{testvoto.<br />
- Potreben e cvrst dogovor za ulogata na poednici op{testveni<br />
subjekti vo proceost na ostvaruvaweto na postpenalnata za{tita i<br />
pomo{ kako i plansko koordinirawe na akciite za nejzino<br />
realizirawe.<br />
- Natamu e bitno gri`ata za otpu{tenite osudenici da ne<br />
ostane samo vo racete na poedini op{testveni subjekti opredeleni so<br />
zakon, tuku da se pretvori vo obvrska na celokupnoto op{testvo.<br />
Nakratko, potrebno e kone~no inicirawe na procesot na poop{testuvawe<br />
na izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii i vo tie ramki na<br />
postpenalnata za{tita i pomo{ na otpu{tenite osudenici preku<br />
formite na dobrovolno u~estvo na gra|anite vo ovie formi na deluvawe.<br />
- Informirawe na naj{irokata javnost za celite i problemite<br />
na izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii i postpenalnite aktivnosti<br />
i menuvawe na nasokite na nivnite stavovi kon sproveduvawe na<br />
ovie humani idei vo odnosot kon osudenite lica.<br />
- Re{avawe na kadrovskite problemi na vonzavodskite stru~ni<br />
slu`bi {to se zanimavaat so sproveduvawe na postpenalnite<br />
aktivnosti kako i sozdavawe na po{iroka materijalna osnova za<br />
realizacija na nivnite zada~i.<br />
Vo otsustvo na ovie zalo`bi site o~ekuvawa od primenata na<br />
ovoj institut ostanuvaat nerealna `elba koja za `al vo dosega{nata<br />
praktika nebroeno pati se potvrduvala.<br />
709
710
V DEL<br />
IZVR[UVAWE NA OSTANATITE SANKCII<br />
711
712
G L A V A I<br />
IZVR[UVAWE NA PARI^NATA KAZNA, MERKITE<br />
NA BEZBEDNOST I PARAPENALNITE SANKCII<br />
I. IZVR[UVAWE NA PARI^NATA KAZNA<br />
1. Pari~nata kazna e imotna krivi~na sankcija so koja osudenoto<br />
lice se obvrzuva vo opredeleno vreme na dr`avata da í go isplati<br />
pari~not iznos utvrden vo sudskata odluka.<br />
Vo krivi~nopravnata i penolo{kata teorija se iznesuvaat<br />
brojni prigovori protiv pari~nata kazna so koi se doveduva vo<br />
somnenie opravdanosta na nejzinoto postoewe. Od druga strana privrzanicite<br />
na ovaa kazna iznesuvaat sprotivni argumenti so koi se<br />
nastojuva da se poka`at nejzinite dobri strani i potrebata od nejzin<br />
natamo{en opstanok vo sistemot na krivi~nite sankcii.<br />
Protiv pari~nata kazna obi~no se istaknuvaat slednite<br />
nejzini nedostatoci:<br />
a) Pari~nata kazna ne e od li~na priroda. Taa vo golema mera e<br />
li{ena od personalniot karakter, za{to ne go pogoduva samo storitelot<br />
na krivi~noto delo tuku i ~lenovite na negovoto semejstvo<br />
osobeno toga{ koga tie se izdr`uvani od strana na storitelot. Na toj<br />
na~in so izrekuvaweto na ovaa kazna se pogoduvaat i lica {to<br />
voop{to ne se vinovni za deloto. Zgora na toa, ~lenovite na semejstvoto<br />
ponekoga{ od izvr{uvaweto na ovaa kazna stradaat duri i<br />
pove}e od samiot storitel.<br />
Personalniot karakter na ovaa kazna se gubi ottamu {to ~esto<br />
se slu~uva nejzinata isplata da padne na tovar na nekoe drugo lice koe<br />
od bilo koi pri~ini saka ili e prisileno da mu pomogne na<br />
storitelot. Toa se obi~no najbliskite rodnini na storitelot.<br />
- Privrzanicite na pari~nata kazna na ovoj prigovor<br />
vozvra}aat deka ni drugite kazni ne ja pogoduvaat isklu~ivo li~nosta<br />
na storitelot. Toa zna~i deka nitu drugite kazni ne se celosno<br />
individualni pa sepak se primenuvaat. Taka, na primer, kaznata<br />
li{uvawe od sloboda mnogu pote{ko gi pogoduva ~lenovite na<br />
semejstvoto na osudenikot odo{to pari~nata kazna i toa ne samo vrz<br />
ekonomski tuku i vrz socijalen i psiholo{ki plan.<br />
b) Natamu se istaknuva deka pari~nata kazna e nepravedna,<br />
za{to neadekvatno gi pogoduva storitelite na krivi~nite dela.<br />
Imeno, ovaa kazna sekoga{ pote{ko }e ja po~uvstvuva onoj so poslaba<br />
imotna sostojba odo{to dobro situiraniot osudenik. Ottamu proizleguva,<br />
bez ogled na toa {to na dvajca storiteli za isto delo im se<br />
713
odmereni isti iznosi na pari~na kazna, so niv ne se postapuva<br />
pravi~no, za{to razlikite vo nivnata materijalna sostojba predizvikuvaat<br />
razli~ni posledici. Spored toa so primenata na pari~nata<br />
kazna se naru{uva principot na ednakvost na gra|anite pred zakonot.<br />
- Na ova se odgovara, deka dokolku pri odmeruvaweto na kaznata<br />
se vodi smetka za imotnata sostojba na storitelot, taa mo`e da bide<br />
pravi~na za site gra|ani. Vo toj slu~aj sudijata so opredeluvawe na<br />
razli~ni iznosi na kaznata vnimava sekoj storitel da bide pogoden vo<br />
ednakva mera.<br />
v) Sledniot prigovor e deka izvr{uvaweto na pari~nata kazna<br />
mo`e lesno da se izbegne, odnosno da se izigra nejzinata naplata na toj<br />
na~in {to storitelot }e go sokrie, otu|i ili uni{ti svojot imot.<br />
- Privrzanicite na pari~nat kazna potsetuvaat deka nejzinoto<br />
neisplatuvawe mo`e da se onevozmo`i ako taa bide zameneta so kazna<br />
li{uvawe od sloboda.<br />
g) Pari~nata kazna ne go spre~uva recidivizmot, za{to so<br />
nejzinata primena ne e mo`no da se ostvari resocijalizacija na osudenikot.<br />
Taa e sankcija so izrazito retributiven karakter, li{ena od<br />
sekakvo vospitno-prevospitno i moralno vlijanie sprema storitelot.<br />
Osudenikot vo ovaa kazna gleda samo mo`nost za bogatewe na dr`avata<br />
{to kaj nego predizvikuva ~uvstvo na nepravda i revolt sprema<br />
op{testvoto vo celost.<br />
- Na ovie argumenti im se sprotivstavuva stavot deka pari-<br />
~nata kazna ima takva mo} da go spre~i recidivizmot. So nejzinata<br />
primena se zadira vo al~nosta i koristoqubivosta na onie lica, koi<br />
tokmu poradi takvite motivi posebno se ~uvstvitelni na pari~nata<br />
kazna. Tuka e i nestvarnoto tvrdewe spored koe, za razlika od kaznata<br />
li{uvawe od sloboda, pari~nata kazna ima takvo svojstvo poradi koe<br />
osudenikot ne mo`e da se navikne na nea 1114) . Daleku od vistinata e i<br />
stavot za resocijalizaciskata mo} na ovaa kazna koga se znae deka<br />
resocijalizacijata e proces, a ne momentno udirawe po xepot na<br />
storitelot bez u~estvo na kakov i da e edukativen ili drug vid na<br />
tretman.<br />
d) Pari~nata kazna ne e ekonomi~na sankcija, za{to tro{ocite<br />
za nejzinoto prisilno izvr{uvawe ~esto ja nadminuvaat vrednosta<br />
opredelena so kaznata.<br />
- Na ova sleduva odgovor deka i drugite kazni ne se ni{to<br />
poekonomi~ni pa sepak se izrekuvaat i izvr{uvaat.<br />
|) Pari~nata kazna ne e efikasna od aspekt na generalnata<br />
prevencija, odnosno nema nikakvo dejstvo vrz razvivaweto na op{testvenata<br />
disciplina na gra|anite koja {to vodi kon vozdr`uvawe od<br />
vr{eweto krivi~ni dela. Osobeno toga{ koga se izrekuva vo simboli-<br />
~ni iznosi taa, po pravilo, nema ni zastra{uva~ko dejstvo. Toga{ pak<br />
koga e izrazena vo enormni iznosi i ne se vodi smetka za imotnite<br />
razliki na storitelite, pari~nata kazna voop{to ne vlijae vrz<br />
jakneweto na op{testveniot moral, tuku naprotiv, vodi vo sosema<br />
1114)<br />
Vidi: Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, op. cit, str. 361.<br />
714
sprotivna nasoka so mo{ne negativni efekti.<br />
- Ovie nedostatoci na pari~nata kazna se branat so stavot deka<br />
so nejzinata primena mo`at da se ostvarat celite na generalnata<br />
prevencija dokolu taa ne se izrazuva vo minimalni tuku vo povisoki<br />
iznosi.<br />
2. So KZ e opredelen minimalniot i maksimalniot iznos na<br />
pari~nata kazna {to mo`e da mu se izre~e na storitelot na krivi~no<br />
delo. Minimalniot iznos na ovaa kazna e 5.000 denari, a maksimalniot<br />
iznos 250.000 denari. Za krivi~nite dela storeni od koristoqubie<br />
pari~nata kazna ne mo`e da se izre~e vo pogolem iznos od 1.000.000<br />
denari.<br />
Koga sudot }e se opredeli za izrekuvawe na pari~na kazna<br />
konkretniot iznos }e go utvrdi spored principot na individualizacija<br />
i }e go vnese vo presudata. Vo presudata se opredeluva i rokot<br />
za nejzinata isplata koj ne mo`e da bide pokratok od 15 dena nitu<br />
podolg od 3 meseci. Vo opravdani slu~i sudot mo`e da dozvoli osudenikot<br />
da ja isplati pari~nata kazna i vo otplati (na rati), so toa {to<br />
rokot na isplatata ne mo`e da bide podolg od 2 godini.<br />
Po pravosilnosta na presudata osudenikot pristapuva kon<br />
isplata na pari~nata kazna vo nazna~eniot iznos i rokovi i na na~in<br />
{to e utvrden vo nea. Osudenoto lice me|utoa, ne sekoga{ e spremno<br />
dobrovolno da ja isplati pari~nata kazna pa ottamu vo KZ i ZIS se<br />
vneseni posebni odredbi so koi se regulira nejzinata zamena so kazna<br />
li{uvawe od sloboda (supletoren zatvor).<br />
Zamenata na pari~nata kazna so kazna li{uvawe od sloboda se<br />
vr{i taka {to za sekoi zapo~nati 1.000 denari pari~na kazna sudot }e<br />
opredeli eden den li{uvawe od sloboda, so toa {to li{uvaweto od<br />
sloboda ne mo`e da bide podolgo od 6 meseci.<br />
Ako osudenoto lice isplati samo eden del od pari~nata kazna,<br />
ostatokot srazmerno }e se pretvori vo kazna li{uvawe od sloboda, a<br />
ako osudenikot go isplati ostatokot od pari~nata kazna, izvr{uvaweto<br />
na kaznata li{uvawe od sloboda }e se zapre.<br />
Po smrtta na osudenikot gasne pari~nata kazna, pa spored toa i<br />
kaznata li{uvawe od sloboda.<br />
Ovde e zna~ajno da se istakne deka protiv supletorniot zatvor<br />
vo krivi~nopravnata i penolo{kata teorija se istaknuvaat niza<br />
prigovori. Glavniot prigovor proizleguva ottamu {to pari~nite<br />
kazni po pravilo se izrekuvaat vo pomali iznosi, taka {to pri<br />
nivnoto pretvarawe vo kazna li{uvawe od sloboda nu`no se izrekuvaat<br />
vo kratko traewe. Na toj na~in namesto da slu`i kako zamena za<br />
kratkite kazni li{uvawe od sloboda nenaplatlivata pari~na kazna i<br />
samata se pretvora vo li{uvawe od sloboda. Sledniot prigovor e deka<br />
do pretvoraweto na pari~nata kazna vo li{uvawe od sloboda obi~no<br />
doa|a kaj lica koi zaradi slabata imotna sostojba ne se vo sostojba da<br />
ja isplatat. Zna~aen e i prigovorot {to e upaten kon avtomatizmot na<br />
ova pretvorawe, zaradi {to ~esto se slu~uva da ne se pravi razlika<br />
me|u onie osudenici koi navistina ne bile vo sostojba da ja isplatat<br />
pari~nata kazna i onie koi svesno i zlonamerno go izbegnuvaat toa.<br />
Ottamu se predlaga za ova pra{awe da re{ava sudot vo postapka vo<br />
715
koja }e bidat proceneti site okolnosti na neizvr{enata prisilna<br />
naplata.<br />
II. IZVR[UVAWE NA MERKITE NA BEZBEDNOST<br />
1. ZADOL@ITELNO PSIHIJATRISKO LEKUVAWE I ^UVAWE<br />
VO ZDRAVSTVENA USTANOVA<br />
Merkata zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo<br />
zdravstvena ustanova se izvr{uva vo posebna zdravstena ustanova za<br />
taa cel ili vo zdravstvena ustanova za du{evno bolni lica. Vo<br />
odlukata so koja e izre~ena merkata sudot ja konkretizira zdravstvenata<br />
ustanova. Ako e osnovana posebna zdravstvena ustanova sudot }e<br />
opredeli vo nea da se izvr{uva merkata. Me|utoa, so ogled {to kaj nas<br />
sÒ u{te ne e osnovana takva ustanova, sudot, soglasno `iveali{teto<br />
osnosno prestojuvali{teto na osudenikot se opredeluva za edna od<br />
trite psihijatriski bolnici {to se nao|aat vo Bardovci kaj Skopje,<br />
Demir Hisar kaj Bitola i Negorci kaj Gevgelija.<br />
Za samoto upatuvawe vo zdravstvenata ustanova e nadle`en<br />
izvr{niot sud. Ovoj sud vo upatniot akt opredeluva liceto sprema koe<br />
treba da se izvr{i merkata da go sproveduva zdravstven rabotnik na<br />
ustanovata opredelena od sudot. Od bezbednosni pri~ni nadle`niot<br />
sud mo`e da opredeli sproveduvaweto da go obezbeduva pripadnik na<br />
slu`bata na obezbeduvawe od ustanovata kade se izvr{uva pritvorot.<br />
Izvr{uvaweto na merkata se sostoi vo lekuvawe i ~uvawe na<br />
osudenoto lice. Lekuvaweto podrazbira prezemawe na medicinski i<br />
psihoterapeutski merki za izlekuvawe na du{evno bolniot ili za<br />
podobruvawe na negovata zdravstvena sostojba. Od stojali{e na ovaa<br />
merka celta na lekuvaweto e postignata ako liceto pove}e ne e opasno<br />
za svojata okolina, nezavisno od toa dali du{evnata sostojba e<br />
izle~ena ili e otstranet zaostanatiot du{even razvoj. ^uvaweto<br />
pretstavuva otstranuvawe na mo`nosta osudenoto lice da go zagrozi<br />
`ivotot ili imotot na drug ili da se na{teti sebesi dodeka e opasen<br />
za okolinata.<br />
Za samoto izvr{uvawe na ovaa merka ZIS sodr`i samo edna<br />
odredba vo koja se veli deka sprema licata vo odnos na koi taa se<br />
izvr{uva mo`at da se primenat ograni~uvawa na dvi`eweto i kontaktiraweto<br />
vo mera {to e neophodna za sproveduvawe na tretmanot na<br />
lekuvawe i ~uvawe i za odr`uvawe na ku}niot red i disciplinata vo<br />
zdravstvenata ustanova. Drugi odredbi {to bi se odnesvuale na<br />
klasifikacijata, individualizacijata i tretmanot, primenata na<br />
specifi~ni oblici, metodi i metodolo{ki tehniki na medicinski,<br />
neuropsihijatriski i op{t vospiten tretman i o~ekuvanite rezultati<br />
od toa, ne postojat. Taa praznina ne mo`e da se popolni so direktno<br />
prenesuvawe na op{tite odredbi od ZIS koi se odnesuvaat na<br />
izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda. So ogled na toa deka<br />
ovde se raboti za posebna kategorija na bolni lica na koi vo prv red<br />
im e potreben kurativen tretman, koristeweto na tie odredbi ne e<br />
716
mo`no nitu po pat na analogija. Ottamu proizleguva edna od pre~kite<br />
zaradi koi vo praktikata se javuvaat brojni problemi {to mo{ne<br />
nepovolno se odrazuvaat vrz rezultatite od izvr{uvaweto. Od faktot<br />
{to ovaa merka se izvr{uva vo zdravstveni ustanovi kade se le~at i<br />
slobodnite gra|ani, proizleguvaat i drugi slabosti na izvr{uvaweto.<br />
So ogled na opasnata sostojba na ovie lica vo zdravstvenite ustanovi<br />
od op{t vid postoi izrazena pretpazlivost vo pogled na nivniot<br />
priem i smestuvawe. Empiriskite pokazateli uka`uvaat deka ovie<br />
osudenici vo ustanovata vr{at ubistva i drugi te{ki dela i so svoeto<br />
agresivno odnesuvawe ja zagrozuvaat ne samo bezbednosta na<br />
zdravstveniot personal i dugite bolni lica 1115) tuku ja doveduvaat vo<br />
pra{awe i organizacionata postavenost na ustanovata i mo`nostite<br />
za ostvaruvawe na nejzinata funkcija. Vo nedostig na poseben prostor<br />
za nivno lekuvawe i spre~uvawe na kontaktite so drugite lica i<br />
nivnite begstva od ustanovata, navedenite problemi u{te pove}e se<br />
uslo`nuvaat. Od tie pri~ini i kaj nas se pove}e be{e prisutna<br />
zalo`bata za osnovawe na posebna zdravstvena ustanova - KPU<br />
Bolnica koja vo ovoj pogled bi gi zadovoluvala potrebite na celata<br />
dr`ava. Takva kaznenopopravna ustanova - Bolnica kone~no e<br />
predvidena vo ZIS. Vo naredniot period ostanuva soodvetno da se<br />
opremi i kadrovski da se ekipira za vo praktikata da go opravda<br />
svoeto postoewe. Novina vo ZIS e i toa {to vo nego za prv pat se<br />
previduva donesuvawe op{t akt so koj se ureduva ku}niot red vo<br />
zdravstvenata ustanova vo odnos na licata sprema koi se izvr{uva<br />
merkata na bezbednost zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe<br />
vo zdravstvena ustaniva. Toj akt go donesuva ministerot za zdravstvo<br />
vo soglasnost so ministerot za pravda (~l. 242 ZIS) .<br />
Zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvena<br />
ustanova ima dvojna cel: lekuvawe na storitelot na krivi~noto delo<br />
zaradi otstranuvawe na opasnata sostojba na negovata li~nost i<br />
negovo ~uvawe zaradi onevozmo`uvawe i natamu da vr{i krivi~ni<br />
dela. Za postignatite rezultati od toa zdravstvenata ustanova e<br />
dol`na najmalku edna{ godi{no da go izvestuva sudot {to ja izrekol<br />
merkata. Koga zdravstvenata ustanova }e oceni deka prestanala potrebata<br />
za lekuvawe i ~uvawe na nadle`niot sud }e mu predlo`i da go<br />
zapre natamo{noto izdr`uvawe na merkata. Za osudenite lica so<br />
bitno namalena presmetlivost na koi ne im e isteknata kaznata,<br />
zdravstvenata ustanova mo`e da predlo`i da bidat pu{teni na usloven<br />
otpust. Ako sudot ne se odlu~i za usloven otpust, tuku liceto da<br />
bide upateno na izdr`uvawe na ostatokot na izre~enata kazna<br />
li{uvawe od sloboda, od kazneno-popravnata ustanova kade {to treba<br />
da se izdr`i kaznata }e pobara da go sprovedat osudenikot.<br />
Stru~no instruktiven nadzor vo zdravstvenata ustanova vo koja<br />
se izvr{uva merkata na bezbednost vr{i ovlasten zdravstven<br />
1115)<br />
Vidi: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Ubistvata vo Makedonija, str. 228.<br />
V. Pravilnik za ku}niot red vo zdravstvenata ustanova za licata sprema koi se<br />
izvr{uva merkata na bezbednost zadol`itelno psihijatrsiko lekuvawe i ~uvawe, SV<br />
RM 1998/4.<br />
717
inspektor na Ministerstvoto za zdravstvo, a nadzorot na zakonitosta<br />
vo izvr{uvaweto na merkata mu e prepu{ten na nadle`niot sud.<br />
2. ZADOL@ITELNO PSIHIJATRISKO LEKUVAWE NA SLOBODA<br />
Mekata na bezbednost zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe na<br />
sloboda se izvr{uva vo soodvetna zdravstvena ustanova. Soodvetna e<br />
onaa zdravstvena ustanova vo ~ii sostav funkcionira posebno<br />
psihijatrisko oddelenie {to gi ispolnuva site uslovi za pru`awe na<br />
stacionaren ili ambulantski medicinsko-psihijatriski tretman na<br />
du{evno bolnite lica. Upatuvaweto vo takva ustanova spored<br />
`iveali{teto, odnosno prestojuvali{teto na osudenikot go vr{i<br />
nadle`niot sud.<br />
Vo psihijatriskoto oddelenie na zdravstvenata ustanova od<br />
op{t vid liceto komu mu e izre~ena ovaa merka e obvrzano da se javuva<br />
vo opredeleni vremenski intervali zaradi podle`uvawe na<br />
potrebniot tretman. Toa podrazbira negova spremnost da go profati<br />
nalogot i bezrezervno da se pridr`uva do upatstvata {to vodat kon<br />
podobruvawe na negovoto du{evno zdravje.<br />
Vo zdravstvenata ustanova se primenuva medicinska terapija i<br />
sovremeni psihijatriski metodi na lekuvawe od potraen karakter i<br />
postojano se sledi du{evnata sostojba na osudenikot kako i rezultatite<br />
od lekuvaweto. Vo vrska so toa zdravstvenata ustanova e dol`na<br />
najmalku na sekoi 6 meseci da go izvestuva nadle`niot sud. Zdravstvenata<br />
ustanova e dol`na da izvestuva i za redovnosta na javuvaweto na<br />
osudenikot, za toa dali samovolno go napu{til lekuvaweto, a dokolku<br />
se raboti za lice koi i pokraj lekuvaweto stanalo opasno za<br />
okolinata i za potrebata od negovo lekuvawe i ~uvawe vo zdravstvenata<br />
ustanova. Vo takov slu~aj sudot mo`e da ja zameni ovaa merka<br />
so merkata zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo<br />
zdravstvena ustanova.<br />
Zdravstvenata ustanova mo`e da go izvesti sudot i za toa deka<br />
lekuvaweto e uspe{no zavr{eno pred istekot na rokot za izvr{uvaweto<br />
na merkata i da dostavi predlog za nejzino zapirawe. Po dobivaweto<br />
na predlogot koj treba da sodr`i i obrazlo`eno mislewe od<br />
konzilium na neuropsihijatri, sudot {to ja izrekol merkata vo prv<br />
stepen go zapira nejzinoto natamo{no izvr{uvawe.<br />
3. ZADOL@ITELNO LEKUVAWE NA ALKOHOLI^ARI I NARKOMANI<br />
Mekata na bezbednost zadol`itelno lekuvawe na alkoholi~ari<br />
i narkomani se izvr{uva vo ustanova za izvr{uvawe na kazna ili vo<br />
zdravstvena ili druga specijalizirana ustanova. Vo koja ustanova }e<br />
bide izvr{uvana ovaa merka, vsu{nost, zavisi od vidot na krivi~nata<br />
sankcija pokraj koja e izre~ena. Ako e izre~ena kon kazna li{uvawe od<br />
sloboda ovaa merka se izvr{uva vo soodvetna kazneno-popravna<br />
ustanova vo koja postojat uslovi za takvo lekuvawe. Ako vo kazneno-<br />
718
popravnata ustanova ne postojat uslovi za zadol`itelno lekuvawe na<br />
alkoholi~ari i narkomani, ovaa merka mo`e da se izvr{uva vo<br />
zdravstvena ustanova ili vo druga specijalizirana ustanova, kade {to<br />
vpro~em se izvr{uva i toga{ koga e izre~ena zaedno so pari~na kazna<br />
ili so uslovna osuda. Vremeto pominato vo zdravstvenata ili druga<br />
specijalizirana ustanova opredelena vo odlukata na sudot se<br />
zasmetuva vo kaznata.<br />
Zdravstvenata ustanova vo koja se izvr{uva ovaa merka na<br />
bezbednost e dol`na najmalku na sekoi 6 meseci da go izvestuva<br />
prvostepeniot sud za zdravstvenata sostojba na liceto i rezultatite<br />
od lekuvaweto. Taa e isto taka e dol`na do ovoj sud da podnese i<br />
kone~en izve{taj toga{ koga }e oceni deka lekuvaweto na liceto komu<br />
mu e izre~ena merkata e dovr{eno. Dokolu lekuvaweto bilo uspe{no<br />
sudot ja ukinuva merkata, a dokolku vremeto na lekuvawe bilo<br />
pokratko od izre~enata kazna li{uvawe od sloboda, liceto go upatuva<br />
vo kazneno-popravna ustanova kade {to treba da go izdr`i ostatokot<br />
od kaznata.<br />
Dokolu na osudenikot mu bila izre~ena uslovna osuda so<br />
obvrska na zadol`itelno lekuvawe na sloboda, a toj bez opravdani<br />
pri~ini ne se podlo`il na lekuvawe ili lekuvaweto samovolno go<br />
napu{til na sudot mu stojat na raspolagawe dve mo`nosti. Po dobienoto<br />
izvestuvawe od strana na zdravstvenata ustanova sudot mo`e da<br />
opredeli da se otpovika uslovnata osuda, {to zna~i da se pristapi kon<br />
izvr{uvawe na utvrdenata kazna ili merkata zadol`itelno lekuvawe<br />
na alkoholi~ari i narkomani prisilno da se izvr{i vo zdravstvenata<br />
ili vo druga specijalizirana ustanova.<br />
Me|utoa, ako zadol`itelnoto lekuvawe uspe{no e zavr{eno<br />
pred istekot na rokot za proveruvawe, sudot mo`e da donese odluka so<br />
koja }e go zapre izvr{uvaweto na obvrskata opredelena kako<br />
dopolnitelen uslov kon uslovnata osuda.<br />
4. ZABRANA NA VR[EWE PROFESIJA, DEJNOST ILI DOL@NOST<br />
Izvr{uvaweto na merkata na bezbednost zabrana na vr{ewe<br />
profesija, dejnost ili dol`nost se ostvaruva na dva na~ini vo zavisnost<br />
od toa za kakva profesija, dejnost ili dol`nost se raboti vo<br />
konkretniot slu~aj.<br />
Ako za vr{eweto opredelena profesija, dejnost ili dol`nost e<br />
potrebna dozvola ili odobrenie od nadle`en dr`aven organ ovaa<br />
merka na bezbednost se izvr{uva so odzemawe na dozvolata, odnosno<br />
odobrenieto ili so zabrana na nivno izdavawe dodeka trae merkata.<br />
Vo toj slu~aj inspekcijata na trudot prezema dejstvija so koi na<br />
osudenoto lice mu se onevozmo`uva da vr{i opredelena profesija,<br />
dejnost ili dol`nost. Za site prezemeni dejstvija vo vrska so izvr{uvaweto<br />
na kaznata inspekcijata na trudot e obvrzana da go izvesti<br />
nadle`{niot sud.<br />
Ako osudenoto lice {to vr{elo opredelena profesija, dejnost<br />
ili dol`nost bilo vo raboten odnos, merkata na bezbednost se<br />
719
izvr{uva taka {to mu prestanuva rabotniot odnos vo momentot na<br />
donesuvaweto na pravosilnata odluka so koja e izre~ena merkata. Vo<br />
ovoj slu~aj nadle`en organ za izvr{uvawe na kaznata e pravnoto lice<br />
ili druga institucija kade {to osudenoto lice bilo vraboteno.<br />
Vo soglasnost so navedenoto pravosilnata presuda so koja e<br />
izre~ena merkata nadle`niot sud ja dostavuva do nadle`niot organ za<br />
idavawe dozvola ili odobrenie za vr{ewe profesija, dejnost ili<br />
dol`nost, do nadle`nite organi na inspekcijata na trudot vo mestoto<br />
na `iveali{teto, odnosno prestojuvali{teto na osudenoto lice i do<br />
pravnoto lice ili druga institucija kade {to osudenoto lice e<br />
vraboteno. Nadle`niot sud e dol`en pravosilnata presuda da mu ja<br />
dostavi i na ogranot za vnatre{ni raboti vo mestoto na `iveewe,<br />
odnosno prestojuvawe na osudenoto lice. Ako pak osudenoto lice pred<br />
istekot na vremeto za koe ovaa merka e izre~ena go promeni<br />
`iveali{teto, odnosno prestojuvali{teto vrz organite za vnatre{ni<br />
raboti le`i obvrskata za me|usebno izvestuvawe i vnesuvawe na<br />
merkata vo kaznena ili druga evidencija.<br />
Toga{ koga i pokraj zabranata osudenoto lice i natamu vr{i<br />
opredelena profesija, dejnost ili dol`nost }e bide kazneto za<br />
prekr{ok so pari~na kazna od 50.000 denari ili so kazna li{uvawe od<br />
sloboda do 60 dena.<br />
5. ZABRANA NA UPRAVUVAWE SO MOTORNO VOZILO<br />
Za izvr{uvawe na merkata na bezbednost zabrana na upravuvawe<br />
so motorno vozilo e nadle`en organot za vnatre{ni raboti spored<br />
`iveali{teto, odnosno prestojuvali{iteto na osudenikot. Od tie<br />
pri~ini nadle`niot sud pravosilnata presuda so koja e izre~ena<br />
merkata ja dostavuva do toj organ.<br />
Ovaa merka se izvr{uva na toj na~in {to na osudenoto lice mu<br />
se ovozmo`uva upravuvawe so motorno vozilo od odreden vid ili<br />
kategorija na opredeleno vreme utvrdeno so odlukata i toa bilo so<br />
odzemawe na voza~kata dozvola ili so zabrana na nejzino izdavawe.<br />
Dokolku merkata mu e izre~ena na stranec izvr{uvaweto ne<br />
mo`e da se ostvari nitu na eden od navedenite na~ini, za{to na<br />
stranec ne mo`e da mu se zabrani upravuvawe so motorno vozilo<br />
nadvor od teritorijata na na{ata dr`ava, nitu pak so odluka na na{<br />
sud mo`e da se obvrze nadle`en organ na stranska dr`ava da ne izdade<br />
voza~ka dozvola. Vo ovoj slu~aj organot za vnatre{ni raboti spored<br />
mestoto na izvr{uvaweto na krivi~noto delo na stranecot komu mu e<br />
izre~ena merkata mo`e da mu ja odzeme voza~kata dozvola na<br />
opredeleno vreme, ili da vnimava (da vr{i postojana kontrola) da ne<br />
dojde do nejzino koristewe na teritorijata na Republika Makedonija.<br />
Ako osudenoto lice pred istekot na vremeto za koe ovaa merka<br />
e izre~ena go promeni `iveali{teto ili prestojuvali{teto, organot<br />
za vnatre{ni raboti na ~ija teritorija liceto `iveelo ili<br />
prestojuvalo }e go izvesti organot za vnatre{ni raboti vo novoto<br />
mesto na `iveewe, odnosno prestojuvawe. Ova izvestuvawe e potrebno<br />
720
zaradi zapi{uvawe na merkata vo evidencii koi zadol`itelno se<br />
vodat od organite za vnatre{ni raboti.<br />
6. ODZEMAWE NA PREDMETI<br />
Pravosilnata presuda so koja e izre~ena merkata odzemawe na<br />
predmeti koi se upotrebeni ili bile nameneti za izvr{uvawe na<br />
krivi~no delo ili nastanale so izvr{uvawe na krivi~no delo ja<br />
izvr{uva nadle`niot sud na na~in {to e opredelen vo presudata.<br />
Samiot na~in na izvr{uvawe zavisi od prirodata na predmetite<br />
{to treba da se odzemat. Vo toj pogled postojat slednive mo`nosti:<br />
- Odzemenite predmeti mo`at da se prodadat spored odredbite<br />
na izvr{nata postapka. Parite {to pritoa }e se dobijata se vnesuvaat<br />
vo Buxetot na Republikata.<br />
- Odzemenite predmeti mo`at da mu se predadat na soodveten<br />
kriminalisti~ki muzej toga{ koga uka`uvaat na specifi~en na~in na<br />
nivnata izrabotka ili upotreba pri izvr{uvaweto na krivi~noto<br />
delo.<br />
- Odzemenite predmeti mo`at da se uni{tat toga{ koga toa go<br />
baraat interesite na op{tata sigurnost ili pri~inite na moralot.<br />
Uni{tuvaweto na odzemenite predmeti go izvr{uva sudot koj ja donel<br />
odlukata vo prv stepen vo prisustvo na javen obvinitel i inspektorot<br />
za izvr{uvawe na sankciite.<br />
7. PROTERUVAWE NA STRANEC OD ZEMJATA<br />
Izvr{uvaweto na merkata na bezbednost proteruvawe na<br />
stranec od zemjata e vo nadle`nost na organot za vnatre{ni raboti<br />
komu {to nadle`niot sud mu ja dostavil pravosilnata presuda so koja<br />
e izre~ena. Organot za vnatre{ni raboti merkata ja izvr{uva spored<br />
odredbite na Zakonot za dvi`ewe i prestoj na stranci.<br />
Dokolku na stranecot mu bila izre~ena kazna li{uvawe od<br />
sloboda najprvin se izdr`uva kaznata, a potoa mu se opredeluva vremenski<br />
rok vo koj mora da ja napu{ti zemjata. Ako osudenoto lice nama<br />
patni ispravi organot za vnatre{ni raboti e dol`en istite da mu gi<br />
obezbedi u{te za vreme na izvr{uvaweto na kaznata.<br />
Dokolku vo predvideniot rok liceto ne ja napu{ti zemjata<br />
mo`ni se dve situacii vo zavisnost od toa dali se raboti za gra|anin<br />
koj e dr`avjanin na sosedna zemja ili lice koe ima dr`avjanstvo na<br />
zemja {to ne se grani~i so Makedonija, i lice koe nema dr`avjanstvo<br />
nitu na edna zemja. Vo prviot slu~aj e predvideno prisilno oddale~uvawe<br />
na stranecot od teritorijata na Republika Makedonija so toa<br />
{to mu se predava na pograni~nite organi na sosednata zemja. Vo<br />
drugiot slu~aj na stranecot mu se opredeluva mesto na prestoj vo koe<br />
prisilno se upatuva i zadr`uva do nabavuvaweto na potrebnite patni<br />
ispravi za napu{tawe na na{ata zemja.<br />
721
III. IZVR[UVAWE NA USLOVNATA OSUDA I SUDSKATA<br />
OPOMENA<br />
1. Govorej}i za vidovite i celite na krivi~nite sankcii<br />
vidovme deka uslovnata osuda i sudskata opomena vo na{eto krivi~no<br />
zakonodavstvo se vospostaveni kako posebni samostojni krivi~ni<br />
sankcii koi i pokraj toa {to celosno ne se li{eni od represivni<br />
primesi vo su{tina se zamisleni kako preventivni merki. Nivnoto<br />
nastanuvawe se dol`i na kriminalnopoliti~koto soznanie deka vo<br />
borbata protiv kriminalitetot, pokraj kaznata i namesto kaznata,<br />
treba da se prifatat i drugi krivi~ni sankcii {to vo najgolema mera<br />
}e bidat li{eni od retributivnite elementi i negativnite posledici<br />
{to tie gi ostavaat vrz osudenite lica osobeno toga{ koga se raboti<br />
za isklu~itelno kratki kazni li{uvawe od sloboda. Toa se krivi~ni<br />
sankcii koncipirani vrz edinstvena platoforma da ja zamenat<br />
kaznata, toga{ koga so ogled na okolnostite na deloto i li~nite<br />
obele`ja na storitelot, mo`e da se o~ekuva deka predupreduvaweto so<br />
zakana na kazna ili samoto predupreduvawe e dovolno za popravawe na<br />
storitelot i za{tita na op{testvoto od kriminalitetot. Nivnata cel<br />
e sprema krivi~no odgovorni storiteli da ne se primenuva kazna koga<br />
za toa postojat opredeleni uslovi {to uka`uvaat deka tie, vsu{nost,<br />
vo idnina }e se vozdr`uvaat od vr{ewe krivi~ni dela. I dvete vo<br />
osnova se merki na predupreduvawe so taa razlika {to sudskata<br />
opomena e isklu~ivo merka na predupreduvawe, a uslovnata osuda<br />
predupreduvawe so zakana na kazna koja {to kako potencijalna<br />
mo`nost iako ja sledi uslovnata osuda ne pretstavuva i nejzina<br />
sodr`ina. Na toa jasno uka`uva okolnosta deka utvrdenata kazna nema<br />
da se izvr{i ako uslovno osudeniot za vremeto na proveruvaweto ne<br />
izvr{i novo krivi~no delo.<br />
Od prirodata na uslovnata osuda i sudskata opomena se<br />
nalo`uvs logi~en zaklu~ok deka so samoto nivno izrekuvawe i<br />
soop{tuvawe vo celost e ostvareno i nivnoto izvr{uvawe. Toa {to<br />
ovie krivi~ni sankcii se izvr{eni so samoto nivno izrekuvawe<br />
uka`uva i na toa deka ne e potrebno postoewe na bilo kakov organ za<br />
taa namena. Pritoa osnovano se smeta deka predupreduvaweto so<br />
zakana na kazna ili samoto predupreduvawe pretstavuvaat dovolna<br />
osnova za ostvaruvawe na socijalno vospitni efekti. Za toa vo golem<br />
obem pridonesuvaat goneweto i povedenata krivi~na postapka,<br />
negativnoto vrednuvawe na povedenieto na storitelot obrazlo`eno vo<br />
sudskata odluka i "odiozniot" stav na javnosta kon istoto. Ottamu<br />
proizleguva izvesen strav, no i vospitno dejstvo sprema storitelot<br />
{to kaj uslovnata osuda mo`e da bide zajaknato i so potrebata od<br />
pridr`uvawe kon eventualno nalo`enite obvrski da se vodi ureden i<br />
neporo~en `ivot.<br />
Spored moe mislewe te{ko e me|utoa, da se pretpostavi, a u{te<br />
pote{ko da se doka`e, deka prirodata na ovie sankcii dava nekakva<br />
garancija za ostvaruvawe na generalnata prevencija i postignuvaweto<br />
na pravdata. Za toa dovolno uverlivo govori empiriski sogledaniot<br />
722
stav na javnosta koja kaj nas sÒ u{te e spremna drasti~no da go osuduva<br />
povedenieto na eden uli~en izmanik {to nekomu mu prodal stotina<br />
falsifikuvani germanski marki, a od druga strana da gradi sosema<br />
poinakov stav kon svojot kolega koj vrz osnova na falsifikuvani<br />
dokumenti do{ol do stan ili drugo dobro vo vrednost od iljadnici<br />
marki. Vo sozdavaweto na nivnite divergentni stavovi i slabeeweto<br />
na generalnopreventivniot efekt na sankcijata kaj nas vo golem obem<br />
pridonesuvaat i sudiite koi vo ovie i sli~ni slu~ai ~esto izrekuvaat<br />
uslovni osudi so pribli`no ednakvo utvrdeni kazni. Vo taa nasoka za<br />
`al vodat i stavovite na nekoi na{i vrvni "kaznenisti" koi so<br />
osobena upornost doka`uvaat deka ako uslovno osudeniot ili liceto<br />
komu mu e izre~ena sudska opomena vo opredelen rok ne izvr{i<br />
krivi~no delo, samata odluka treba da se smeta" nebare voop{to ne<br />
bila izre~ena, pa takvoto lice da se smeta za neosuduvano" 1116) . Ona<br />
{to pritoa, spored nas, e u{te potragi~no se sostoi vo toa {to<br />
vakviot stav ovie "kaznenisti" go protnaa i vo KZ preku institutot<br />
na tn. zakonska rehabilitacija. Otamu sega imame situacija osudata za<br />
izre~ena sudska opomena da se bri{e od kaznenata evidencija ako<br />
osudenikot vo rok od edna godina od denot na pravosilnosta na<br />
sudskata odluka ne stori novo krivi~no delo. Uslovnata osuda se<br />
bri{e od kaznenata evidencija po edna godina otkako }e pomine<br />
vremeto za proverka ako za toa vreme osudenikot ne stori novo<br />
krivi~no delo. Toa so drugi zborovi zna~i deka po izminatiot rok<br />
ovie lica se smetaat za neosuduvani, a podatocite za bri{anata osuda<br />
ne se davaat nikomu i nikoj, pa duri ni sudot ne smee da gi koristi pri<br />
eventualno sudewe za novostorenoto krivi~no delo. Ili poinaku,<br />
storitelite na brojni krivi~ni dela mo`at bezgrani~no i toa vo lice<br />
da im se smeat na svoite `rtvi ili na samiot sudija ubeduvaj}i gi<br />
cini~no deka se neporo~ni gra|ani na koi tie ni{to ne im mo`at,<br />
za{to samiot zakon rekol taka, a ovie, od svoja strana, mo`at samo da<br />
taguvaat za pravdata na koja vpro~em se povikuva istiot toj zakon.<br />
2. Zboruvaj}i za poimot, vidovite i osnovnite karakteristiki<br />
na krivi~nite sankcii spored pozitivnoto zakonodavstvo vidovme<br />
deka uslovnata osuda so za{titen nadzor e modificiran oblik ili<br />
posebna varijanta na uslovnata osuda. Za{titniot nadzor pod koj se<br />
stava osudenoto lice gi opfa}a so zakon predvidenite merki na pomo{,<br />
gri`a, nadzor ili za{tita. Traeweto na za{titniot nadzor<br />
sudot go odreduva na opredeleno vreme vo tekot na vremeto na proveruvaweto.<br />
Osudenoto lice na koe pokraj uslovnata osuda mu e opredelen<br />
za{titniot nadzor e obvrzano da se javuva na organot nadle`en za<br />
vr{ewe na za{titen nadzor vo od nego opredeleni rokovi. Pokraj toa,<br />
koga so uslovnata osuda }e opredeli za{titen nadzor, na osudenoto<br />
lice mo`e da mu postavi edna ili pove}e obvrski. Toa se slednive<br />
obvrski:<br />
- osposobuvawe, ostru~uvawe i prekvalifikuvawe za da mo`e<br />
1116)<br />
Taka: Marjanovi}, \. op. cit, str. 428-429.<br />
723
osudenikot da go zadr`i rabotnoto mesto {to go zazema ili da bidat<br />
sozdadeni pretpostavki za vrabotuvawe,<br />
- prifa}awe na vrabotuvawe {to odgovara na sposobnostite i<br />
sklonosta na osudenikot,<br />
- izvr{uvawe na obvrskata za izdr`uvawe na semjestvoto,<br />
podigawe na decata i drugi semejni obvrski,<br />
- ovozmo`uvawe uvid i soveti vo vrska so rasporeduvaweto i<br />
tro{eweto na sredstvata od platata i drugite prihodi {to gi<br />
ostvaruva,<br />
- neposetuvawe opredeleni vidovi na lokali ili drugi mesta<br />
kade {to se to~at alkoholni pijaloci ili se igra na sre}a,<br />
- zabrana na upotreba na alkoholni pijaloci, drogi i drugi<br />
psihotropni supstanicii,<br />
- koristewe na slobodnoto vreme spored ocenka na socijalniot<br />
organ,<br />
- odbegnuvawe i nedru`ewe so lica koi negativno vlijaat vrz<br />
osudenikot,<br />
- podlo`uvawe na lekuvawe ili socijalna rehabilitacija vo<br />
soodvetni specijalizirani ustanovi, odnosno posetuvawe na opredeleni<br />
psiholo{ki i drugi sovetuvali{ta.<br />
Pri izborot na vidot na obvrskata sudot }e ja zeme predvid,<br />
pred sÒ, li~nosta na storitelot, negovata zdravstena sostojba i<br />
psihi~kite svojstva, vozrasta, materijalite i semejnite uslovi,<br />
okolnostite pod koi go storil deloto, povedenieto na storitelot po<br />
izvr{uvaweto na deloto, pobudite za izvr{uvaweto na deloto i<br />
drugite okolnosti svrzani so li~nosta na storitelot {to se od<br />
zna~ewe pri izborot na vidot na obvrskata, vodej}i smetka da ne se<br />
povreduva ~ovekovoto dostoinstvo nitu da se predizvikuvaat nepotrebni<br />
te{kotii vo negovoto prevospituvawe.<br />
Vo KZ e opredlen i organot za sproveduvawe na za{titniot<br />
nadzor, odnosno pomo{ta, gri`ata i nadzorot i za{titata na uslovno<br />
osudenoto lice. Toa e centarot za socijalni raboti koj e dol`en: 1. so<br />
prakti~ni soveti da go pottiknuva i da mu pomaga na osudenikot da ja<br />
ispolni obvrskata {to ja opredelil sudot, da go sfati zna~eweto na<br />
uslovnata osuda so za{titen nadzor za da se ispolnat nejzinite celi i<br />
2. povremeno da go izvestuva sudot za sostojbite vo ispolnuvaweto na<br />
opredelenata obvrska.<br />
Vo vrska so toj organ odredbi sodr`i i ZIS. Imeno vo ~l. 232<br />
ZIS se precizira odredbata od ~l. 57 KZ taka {to se istaknuva deka<br />
za{titniot nadzor izre~en so uslovna osuda go izvr{uva centarot za<br />
socijalni raboti spored `iveali{teto, odnosno prestojuvali{teto<br />
na osudenoto lice. Vo st. 2 na ovoj ~len se opredluva i toa deka<br />
tro{ocite na izvr{uvaweto na za{titniot nadzor, ako so zakon ne e<br />
poinaku opredeleno, pa|aat na tovar na organot {to go sproveduva<br />
za{titniot nadzor.<br />
Odredbite vo vrska so postapkata na izvr{uvaweto na za{titniot<br />
nadzor vo celost se pomesteni vo ZIS.<br />
Kon izvr{uvaweto na uslovnata osuda so za{titen nadzor se<br />
pristapuva koga }e stane pravosilna sudskata odluka so koja takvata<br />
724
merka e odredena i ako za nejzinoto izvr{uvawe ne postojat zakonski<br />
pre~ki. Sudot koj vo prv stepen ja donel odlukata so koja se opredeluva<br />
za{titniot nadzor dol`en e izvr{nata odluka zaedno so site zna~ajni<br />
podatoci za li~nosta na osudenikot pribaveni vo krivi~nata postapka<br />
da im gi dostavi na centarot za socijalni raboti.<br />
Po priemot na izvr{enata odluka i dokumentacijata za<br />
li~nosta na osudenikot centarot za socijalni raboti e dol`en da<br />
pristapi kon izgotvuvawe programi za izvr{uvawe na za{titniot<br />
nadzor vo soglasnosta so zakonskite odredbi. Centarot za socijalni<br />
raboti utvrduva plan za rabota za sproveduvaweto na za{titniot<br />
nadzor soobrazen so vidot na nadzorot {to treba da se ostvaruva,<br />
vremetraeweto na nadzorot, sproveduvaweto na nadzorot vo odnos na<br />
ispolnuvaweto na oddelni obvrski i li~nosta na osudenoto lice.<br />
Centarot za socijalni raboti najmalku edna{ na {est meseci<br />
ili po barawe na sudot }e go izvesti toj sud za rezultatite od sproveduvaweto<br />
na za{titniot nadzor i izvr{uvaweto na obvrskite od<br />
strana na osudenoto lice. Pritoa mo`e da mu predlo`i izre~enite<br />
obvrski da gi zameni so drugi, ili da go prodol`i treaeweto na<br />
za{titniot nadzor vo ramkite na vremeto na proveruvaweto, ili da ja<br />
otpovika uslovnata osuda.<br />
Ako osudenoto lice ne go prifati za{titniot nadzor centarot<br />
za socijalni raboti dol`en e za toa da go izvesti sudot vo rok od 8<br />
dena. Toga{ pak, koga centarot za socijalni raboti oceni deka celta<br />
na ovaa merka e postignata }e go izvesti za toa sudot {to ja izrekol<br />
merkata i mo`e da mu predlo`i da go zapre izvr{uvaweto na<br />
za{titniot nadzor.<br />
Nadzor nad zakonitosta vo izvr{uvaweto na za{titniot nadzor<br />
vr{i sudot {to ja izrekol merkata.<br />
725
726
G L A V A II<br />
IZVR[UVAWETO NA KRIVI^NITE SANKCII<br />
IZRE^ENI SPREMA MALOLETNICI<br />
I. IZVR[UVAWE NA KAZNATA MALOLETNI^KI ZATVOR<br />
1. Posebnata polo`ba na maloletnite storiteli vo krivi~noto<br />
i izvr{noto zakonodavstvo e edna od va`nite pridobivki na<br />
evolucijata na krivi~noto pravo i penologijata. Od vekovnite nau~ni<br />
prou~uvawa i prakti~ni sogleduvawa deka borbata pritiv<br />
maloletni~kata delinkvencija ne mo`e da se vodi na ista na~in i so<br />
isti sredstva kako protiv polnoletnite storiteli na krivi~ni dela,<br />
osnovnite sankcii za ovie storiteli se transformiraa vo vospitni<br />
merki. Kaznuvaweto stana posebna merka koja isklu~ivo se primenuva,<br />
no i toga{ koga se primenuva taa e takva merka {to vo prv red e<br />
ispoleta so vospitna sodr`ina.<br />
So ogled na nejziniot supsidieren karakter kaznata maloletni-<br />
~ki zatvor se proklamira kako sporedna, posebna i isklu~itelna<br />
merka {to mo`e da se izre~e samo vo slu~aite koga se ispolneti<br />
opredeleni uslovi. Kako kaznena merka so specifi~no vospiten<br />
karakter, maloletni~kiot zatvor kaj nas mo`e da se izre~e samo na<br />
krivi~no odgovoren postar maloletnik {to storil krivi~no delo za<br />
koe so zakon e propi{ana kazna pote{ka od pet godini li{uvawe od<br />
sloboda i koga poradi te{kite posledici na deloto i visokiot stepen<br />
na krivi~nata odgovornost ne e opravdano da se izre~e vospitna<br />
merka. Ovaa kazna ne mo`e da bide pokratka od edna godina (op{t<br />
zakonski minimum) nitu podolga od deset godini (op{t zakonski<br />
maksimum).<br />
Maloletni~kiot zatvor koj vo na{iot kaznen sistem za prv pat<br />
e voveden so izmenite i doplnuvawata na krivi~niot zakon od 1959<br />
godina predvideno e da se izvr{uva vo posebna kazneno-popravna<br />
ustanova za maloletnici. Vo taa ustanova malolenicite ostanuvaat do<br />
navr{uvaweto na 23 godini, a vo isklu~itelni slu~ai (ako toa e<br />
potrebno za dovr{uvawe na nivnoto {koluvawe ili ostru~uvawe ili<br />
ako preostanatiot del od neizdr`anata kazna ne nadminuva 6 meseci)<br />
vo nea mo`at da bidat zadr`ani i podolgo. Ako za toa vreme ne ja<br />
izdr`ale kaznata maloletnite osudenici se upatuvaat vo kaznenopopravna<br />
ustanova za polnoletni osudenici i vo celost se<br />
izedna~uvaat so nivniot osudeni~ki status.<br />
Pokraj navedenite uslovi za krivi~nopravno tretirawe na<br />
727
postarite malolentici, na ova mesto ne pre~i da se potsetime i na<br />
drugite odredbi vo vrska so nivnoto kaznuvawe. Imeno, mo{ne<br />
zna~ajno e toa deka pri odmeruvaweto na kaznata maloletni~ki zatvor<br />
sudot gi zema site okolnosti {to vlijaat kaznata da bide pomala ili<br />
pogolema vodej}i posebna smetka za stepenot na du{evnata razvienost<br />
na maloletnikot i vremeto potrebno za negovo vospituvawe,<br />
prevospituvawe i stru~no usovr{uvawe. Za odmeruvaweto na kaznata<br />
za krivi~ni dela vo stek va`at ramkite od edna do deset godini vo koi<br />
{to, koga postojat zakonski uslovi i koga se najde deka takva kazna na<br />
maloletnikot treba da mu se izre~e, sudot }e mu opredeli samo edna<br />
kazna maloletni~ki zatvor. Pritoa ako sudot najde deka za nekoi od<br />
krivi~nite dela vo stek postariot maloletnik treba da se kazni, a za<br />
drugite dela treba da se izre~at vospitni merki, za site dela vo stek<br />
}e izre~e samo maloletni~ki zatvor.<br />
Izrekuvaweto na kaznata maloletni~ki zatvor se vr{i zaradi<br />
postignuvawe na re~isi istite celi kako i onie kon koi se stremat i<br />
vospitnite merki. Me|utoa, kaznata maloletni~ki zatvor se izrekuva<br />
koga ne e celishodno da se izre~at vospitnite merki. Pritoa<br />
celishodnosta ovde treba da se podrazbere vo smisla na stepenuvawe<br />
na potrebata od prezemawe na poslabi ili zasileni merki na<br />
vospituvawe, bidej}i vospituvaweto na maloletnicite se istakuva<br />
kako ednistvena cel na site krivi~ni sankcii nameneti za ovie lica.<br />
Vo taa smisla maloletni~kiot zatvor gi poseduva karakteristikite<br />
na vospitna merka i zatoa so pravo mo`e da se ka`e deka maloleti~kiot<br />
zatvor pretstavuva i "poostra vospitna merka". Ovaa<br />
konstatacija mo`e mnogu lesno da se vidi od odredbata so koja se<br />
odreduva celta na maloletni~kiot zatvor. Ottamu mo`e da se zaklu~i<br />
deka i kaj izvr{uvaweto na vospitnite merki i kaj izvr{uvaweto na<br />
maloltni~kiot zatvor soglasno nivnata zaedni~ka cel {to ja<br />
opredelil zakonodavecot, a vrz osnova na poznavaweto na li~nosta na<br />
maloletnikot, op{testvenata reakcija na sredinata sprema<br />
maloletnite delinkventi e ista. Toa zna~i deka vospitnite merki od<br />
institucionalen karakter ne se razlikuvaat i ne treba da se<br />
razlikuvaat vo na~inot na nivnoto izvr{uvawe. Razlikata me|u niv<br />
zasega se sostoi samo vo na~inot na nivnoto izrekuvawe. Toa<br />
proizleguva ottamu {to za izrekuvaweto na kaznata maloletni~ki<br />
zatvor zakonodavecot predvidel poinakvi kriteriumi od onie za<br />
izrekuvaweto na vospitnite merki. Tie kriteriumi kaj maloletni-<br />
~kiot zatvor se odnesuvaat na vozrasta na delinkventot, te`inata na<br />
storenoto krivi~no delo, stepenot na krvi~nata odgovornost kako i<br />
uverenieto deka ni edna od vospitnite merki vo konkreniot slu~aj ne<br />
bi bila celishodna. Pokraj ovie strogi uslovi pri kaznuvaweto na<br />
maloletnicite mora da se vodi smetka za celosnoto zapoznavawe na<br />
nivnata li~nost, nivnoto sudsko minato, deka eventualno izre~enite<br />
porane{ni merki go nemale sakaniot efekt, za semejnata i ekonomskata<br />
sostojba na maloletnicite, mo`nosta za nivnoto {koluvawe i<br />
uslovite za nivnoto stru~no usovr{uvawe. Seto toa se okolnosti od<br />
posebno zna~ewe za podobro ostvaruvawe na specijalnata i generalnata<br />
prevencija koga se raboti za maloletnite storiteli na krivi~ni<br />
728
dela od pote`ok vid. Me|utoa, ovde treba da se ima predvid deka<br />
izrekuvaweto na maloletni~kiot zatvor duri i toga{ koga se<br />
ispolneti site pretpostavki ne e zadol`itelno. Imeno, sudot e<br />
ovlasten (toa e negovo fakultativno pravo) da odlu~i dali }e ja<br />
izre~e ili nema da ja izre~e ovaa merka, a za toa e potrebno toj da se<br />
uveri deka poradi te{kite posledici na deloto i visokiot stepen na<br />
krivi~nata odgovornost ne bi bilo opravdano da se izre~e vospitna<br />
merka.<br />
Od predhodnoto jasno se ocrtuvaat elementite {to<br />
maloletni~kiot zatvor go karakteriziraat kako vospitna merka.<br />
Me|utoa, kako {to ve}e spomenavme vo nego se vtkaeni i drugi elementi<br />
koi nesomneno uka`uvaat na negoviot kaznen karakter. Toa<br />
najdobro se gleda od faktot {to maloletni~kiot zatvor go so~uval<br />
svojot represiven prizvuk. Imeno, spored svojata priroda maloletni-<br />
~kiot zatvor e kazna li{uvawe od sloboda i kako takov e sli~en na<br />
takvata kazna {to im se izrekuva na polnoletnite kriminalci. I<br />
pokraj toa {to e proniknat vo idejata za vospituvawe, {to e izrazen<br />
niz eden poseben human i liberalen stav, poradi samata svoja priroda<br />
vo nego prevejuvaat elementi koi, iako prividno deluvaat od vtor<br />
plan, jasno se naso~eni kon toa maloletnikot da po~uvstvuva i da se<br />
uveri deka op{testvoto ne ja odobruva negovata postapka. Od faktot<br />
{to kaznuvaweto se primenuva sprema krivi~no odgovorni lica nu`no<br />
proizleguva deka postoi opredelen socijalno eti~ki prekor koj se<br />
provlekuva niz retribucijata {to kako neizostaven del se nao|a vo<br />
su{tinata na kaznata. Me|utoa, pri odmeruvaweto na kaznata<br />
maloletni~ki zatvor te`i{teto sepak ne se stava vrz te`inata na<br />
deloto i stepenot na vinata kako kaj polnoletnite storiteli na<br />
krivi~ni dela. Se razbira deka tie elementi se imaat predvid no, ovde<br />
im se pridava sekundarna va`nost, a toa zna~i deka so maloletni~kiot<br />
zatvor se nastojuva kon pomestuvawe na retribucijata vo vtor plan vo<br />
onaa mera vo koja toa realno mo`e da se ostvari. Me|utoa, so toa ni od<br />
daleku ne mo`e da se negira vistinskata egzistencija na represijata i<br />
da ne se priznae deka tokmu zatoa maloletni~kiot zatvor vo osnova e<br />
kazna. Fakt e me|utoa, i toa deka se raboti za specifi~en vid na merka<br />
koja {to, iako za maloletnikot mo`e da pretstavuva dosta bolno<br />
li{uvawe od sloboda, vo nea se sleani i brojni karakteristiki koi so<br />
ogled na nivnata cel ja odbele`uvaat kako vospitna merka. Ottamu vo<br />
teorijata e najprifatliva onaa formulacija {to maloletni~kiot<br />
zatvor go opredeluva kako merka sui generis. Vakvata opredelba i<br />
spored moe mislewe e najblisku do vistinata.<br />
2. Vo pogled na izvr{uvaweto na kaznata maloletni~ki zatvor<br />
va`at odredbite od ZIS koi se odnesuvaat na izvr{uvaweto na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda no, i posebni odredbi pomesteni vo<br />
glava XVI vo koi se predvideni specifi~ni re{enija. So niv izvr{uvaweto<br />
na maloletni~kiot zatvor vo golem obem se pribli`uva do<br />
izvr{uvaweto na vospitnite merki od institucionalen karakter.<br />
Specifi~nosta na ovie re{enija vo prv red se sostoi vo<br />
izdvojuvaweto na maloletnite delinkventi vo posebni ustanovi vo koi<br />
tie celosno se li{eni od bilo kakvi kontakti so polnoletnite<br />
729
storiteli na krivi~ni dela. Na toj na~in se odbegnuvaat negativnite<br />
vlijanija na postarite poiskusni kriminalci vrz mladite nedovolno<br />
oformeni lica na koi so ogled na brojni li~ni obele`ja im e<br />
potreben poseben prostor kade {to mo`e da dojde do izraz primenata<br />
na intenziven tretman vo uslovi na poliberalen institucionalen<br />
re`im.<br />
Vo odnos na tretmanot na maloletnicite vedna{ treba da se<br />
ras~isti so dosta ra{irenata zabluda deka vo ovie ustanovi za niv se<br />
gradat posebni oblici, metodi i metodolo{ki postapki {to ne se<br />
primenuvaat sprema polnoletnite lica. Su{tinata e vo toa deka<br />
zakonodavstvoto i praktikata sekoga{ se otvoreni za akceptirawe na<br />
site sovremeni dostigawa {to davaat makar i malku nade` za uspe{na<br />
resocijalizacija i socijalna adaptacija bez ogled na vozrasta na onie<br />
{to otstapile od op{testvenite normi na odnesuvawe. Razlikata ne e,<br />
i ne treba da bide, vo izborot na merkite na tretman {to se javuvaat<br />
kako nasu{na potreba na site, tuku, pred sÒ, vo intenzitetot na<br />
nivnata primena vo soglasnost so individualnite i grupnite<br />
karakteristiki na oddelnata li~nost. Vo taa smisla e i intencijata<br />
na ZIS: kon stavawe na te`i{teto vrz obrazovanieto, stru~noto<br />
osposobuvawe i koristeweto na slobodnoto vreme so ~ija pomo{ na<br />
maloletnikot treba da mu se ovozmo`i osposobuvawe za `ivot na<br />
sloboda i pozitiven razvoj za snao|awe vo raznovidnite `ivotni<br />
situacii. Za taa cel ministerot za pravda vo soglasnost so ministerot<br />
za obrazovanie i ministerot za trud i socijalna politika izgotvuvaat<br />
posebna programa.<br />
Posebniot re`im na izvr{uvawe na kaznata vo ovie ustanovi e<br />
opredelen od potrebata da se sozdadat uslovi za: a) normalizacija na<br />
`ivotot vo ovie ustanovi i negovo dobli`uvawe do uslovite {to<br />
vladeat na sloboda, b) maksimalno eliminirawe na zatvorskite neugodnosti<br />
i v) podobruvawe na polo`bata na maloletnicite i nivno<br />
doveduvawe vo funkcija na efiskasniot prevospiten tretman.<br />
Vo soglasnost so navedenite celi vo posebnite odredbi koi se<br />
odnesuvaat na izvr{uvaweto na kaznata maloletni~ki zatvor se<br />
napraveni pove}e otstapki od op{tite pravila za izvr{uvaweto na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda. Vo ovaa smisla najprvin e predvideno<br />
ustanovite za maloletnici da bidat so minimalen stepen na obezbeduvawe<br />
koe e dovolno da se spre~i sekakov obid za begstvo bez da se<br />
predizvika bilo kakvo fizi~ko povreduvawe na maloletnikot.<br />
Kazneno-popravnata ustanova za maloletnici e od zatvoren vid. Vo nea<br />
e me|utoa, zadol`itelno postoewe na oddelenie vo koe maloletnoto<br />
lice mo`e da bide reklasificirano ako se utvrdi deka nema da go<br />
zloupotrebi otsustvoto na fizi~ki pre~ki za begstvo i deka }e se<br />
pridr`uva do redot zasnovan vrz samodisciplinata vo oddelenieto. Vo<br />
ovie ustanovi maloletnite lica od ma{ki pol mora da bidat smesteni<br />
oddelno od malolentite lica od `enski pol i vo takov broj {to ne go<br />
popre~uva ostvaruvaweto na individualizacijata na tretmanot.<br />
Oddelnoto smestuvawe na maloletnicite spored polot me|utoa, ne<br />
pre~i ovie lica da bidat zdru`eni zaradi pouspe{no ostvaruvawe na<br />
opredeleni obrazovni, stru~no osposobuva~ki, socijalni i zabavni<br />
730
tretmanski aktivnosti.<br />
Vo pogled na uslovite za smestuvawe i rabota vo ustanovite za<br />
maloletnici vo ZIS izri~no se predviduva deka no}e vo edna<br />
prostorija mo`e da bide smesteno samo edno lice. Vo slu~aite koga<br />
poradi privremen nedostig na prostor toa ne e mo`no, vo edna<br />
prostorija mo`at da bidat smesteni do 5 lica so toa {to im se<br />
obezbeduva nadzor so koj se ostvaruva za{tita na sekoe maloletno<br />
lice. Posebna smetka se vodi i za povr{inata, osvetluvaweto,<br />
provetruvaweto i higienata na prostoriite za no}evawe i dneven<br />
prestoj.<br />
Vo ustanovata za maloletnici se organizira nastava za osnovno<br />
vospituvawe i obrazovanie i drugi vidovi na stru~no osposobuvawe i<br />
rabota na maloletnite lica. Izborot na vidot na nastavata i rabotata<br />
se vr{i spored mo`nostite na ustanovata no, sekoga{ se vodi smetka<br />
za fizi~kite sposobnosti, li~nite svojstva i sklonostite na<br />
maloletnikot za opredeleno obrazovanie, zanimawe i rabota. Toga{<br />
koga vo ustanovata nema uslovi za organizirawe nastava, maloletnite<br />
lica mo`at istata da ja posetuvaat vo u~ili{teto {to se nao|a vo<br />
mestoto kade {to se nao|a sedi{teto na ustanovata.<br />
Vo ZIS se predvideni specifi~ni re{enija i vo pogled na<br />
koristeweto na pogodnostite. Vo ovaa smisla najzna~ajno e toa {to za<br />
razlika od polnoletnite osudenici direktorot na ustanovata na<br />
maloletnite lica mo`e da im dozvoli otsustvo zaradi poseta na<br />
roditelite i semejstvoto do 14 dena.<br />
So ogled na toa {to maloletnicite se vo faza na intenziven<br />
fizi~ki razvoj niv im se potrebeni posebni uslovi za zanimavawe so<br />
sport. Ottamu e i insistiraweto na ZIS za sozdavawe uslovi {to }e<br />
ovozmo`at maloletnoto lice dva ~asa dnevno da se zanimava so sport i<br />
slobodni aktivnosti na ~ist vozduh, a koga vremenskite uslovi toa go<br />
dozvoluvaat, vo posebni sportski sali i drugi prostorii. Vo funkcija<br />
na negoviot fizi~ki razvoj, no i zaradi odr`uvawe na negovoto<br />
zdravje zakonodavecot predvidel zasilena ishrana koja dnevno treba da<br />
ima najmalku 14.600 xuli. Vo toj kontekst e i postoeweto i raboteweto<br />
na medicinskata slu`ba vo koja lekarot mora da ima poznavawe od<br />
oblasta na detskata psihijatrija, kako i po{iroki poznavawe za<br />
metodite i tretmanot za eventualnite mentalni zaboluvawa i du{evni<br />
rastrojstva {to kaj maloletnikot mo`at da se javat za vreme na<br />
negoviot prestoj vo ustanovata.<br />
Opredeleni otstapki postojat i vo pogled na disciplinskoto<br />
kaznuvawe koe za maloletnite lica e poblago odo{to ona kaj<br />
vozrasnite. Sprema niv ne mo`e da se primeni merkata osamuvawe, a<br />
disciplinskata kazna upatuvawe vo samica mo`e da trae najdolgo do<br />
deset dena. Ovie i sli~ni otstapki, ili poto~no specifi~ni re{enija<br />
vo pogled na izvr{uvaweto na maloletni~kiot zatvor ovozmo`uvaat<br />
posigurno akceptirawe na pozitivnite vlijanija na edna kategorija<br />
lica, koi so ogled na svojata vozrast i niza drugi obele`ja imaat<br />
potreba od posuptilen pristap kako od aspekt na resocijalizacijata<br />
taka i od aspekt na dostignuvaweto na drugite celi na kaznata.<br />
731
II. IZVR[UVAWE NA VOSPITNITE MERKI<br />
1. IZVR[UVAWE NA DISCIPLINSKITE VOSPITNI MERKI<br />
Disciplinskite merki spa|aat vo prvata, najlesna kategorija<br />
na vospitni merki. Tie se izrekuvaat na maloletnik sprema koj ne e<br />
potrebno da se prezemat potrajni merki na vospituvawe, a osobeno ako<br />
storil krivi~no delo od nepromislenost ili lekomislenost.<br />
a) Ukor<br />
Ukorot e najblaga vospirna merka koja se izrekuva ako e<br />
dovolno za storenoto krivi~no delo maloletnikot samo da se prekori.<br />
Ukorot po pravilo treba da se izrekuva za najlesni krivi~ni dela<br />
storeni od nebri`nost, no i za polesni krivi~ni dela storeni so<br />
umisla. Vo zakonot e opredeleno i toa deka pri izrekuvaweto na ovaa<br />
merka na maloletnikot treba da mu se uka`e na {tetnosta na negovata<br />
postapka i da mu se predo~i deka vo slu~aj na povtorno izvr{uvawe na<br />
krivi~noto delo sprema nego mo`e da bide primeneta i postroga<br />
krivi~na sankcija.<br />
Od prirodata na ovaa merka jasno se zabele`uva nejziniot preventiven<br />
karakter i toa deka nema potreba od postoewe na nekoj poseben<br />
organ {to treba da se gri`i za nejzinoto izvr{uvawe. Merkata e<br />
vsu{nost izvr{ena so samoto nejzino izrekuvawe pri koe sudot mu<br />
uka`uva na maloletnikot na op{testvenata neprifatlivost na storenoto<br />
delo i mo`nosta od izrekuvawe pote{ka merka dokolku dojde do<br />
povtoruvawe na takvoto povedenie. Po izrekuvaweto na merkata ukor<br />
nitu sudot nitu bilo koj drug organ nema obvrska da go sledi povedenieto<br />
na maloletnikot. Za maloletnikot ednostavno se pretpostavuva<br />
deka e dovolno predupreden i deka vo idnina pozitivno }e se<br />
odnesuva, a deka vo toj pogled posebna gri`a }e poka`tat negovite<br />
roditeli ili drugite lica koi se gri`at za negovoto izdr`uvawe.<br />
b) Upatuvawe vo disciplinski centar za maloletnici<br />
Upatuvaweto vo disciplinski centar pretstavuva vospitna<br />
merka od institucionalen karakter. Ovaa merka se izrekuva koga<br />
sudot }e oceni deka e potrebno so primena na soodvetni kratkovremeni<br />
tretmanski aktivnosti da se vr{i vlijanie vrz li~nosta i<br />
povedenieto na maloletnikot zaradi usoglasuvawe na negovoto povedenie<br />
so pravnite i op{testvenite o~ekuvawa.<br />
Vo zavisnost od potrebnite na maloletniot storitel upatuvaweto<br />
vo disciplinski centar mo`e da se javi vo tri varijanti. Imeno<br />
sudot mo`e da go upati maloletnikot vo disciplinski centar:<br />
a) na opredelen broj ~asovi vo prazni~nite denovi i toa<br />
najmnogu do ~etiri prazni~ni dena ednopodrugo,<br />
b) na opredelen broj ~asovi vo tekot na denot no, najmnogu eden<br />
732
mesec, i<br />
v) na neprekinat prestoj za opredelen broj denovi, no ne pove}e<br />
od dvaeset dena.<br />
Na maloletniot delinkvent mo`e da mu se izre~e samo edna od<br />
navedenite varijanti na upatuvawe vo disciplinski centar i toa mora<br />
da bide navedeno vo sudskata odluka. Pritoa sudot mora da vodi smetka<br />
zaradi izvr{uvaweto na merkata, maloletnikot da ne izostane od<br />
redovnata nastava ili od rabota.<br />
Prestojot vo disciplinski centar se koristi za sproveduvawe<br />
na odnapred programiran tretman {to vo prv red se sostoi vo vospitna<br />
rabota so malolentikot. Takviot tretman ima za cel preku<br />
kratkovremeni vospitni i obrazovni dejnost da se izdejstvuva<br />
razvivawe na ~uvstvoto na li~na odgovornost na maloletnikot koja<br />
{to vodi kon korigirawe na negovite postapki. Za taa cel maloletnikot<br />
se anga`ira vrz u~ewe, vr{ewe korisni rabotni aktivnosti<br />
soodvetni na negovata vozrast i individualni sposobnosti.<br />
Kon ovaa merka po nejzinoto izvr{uvawe mo`e da se nadovrze<br />
merkata zasilen nadzor od strana na centarot za socijalni raboti. Do<br />
vakva situacija koja {to prakti~no zna~i izrekuvawe na maloletnikot<br />
dva vida vospitni merki, mo`e da dojde toga{ koga negoviot<br />
prestoj vo disciplinskiot centar se poka`al nedovolen za postignuvawe<br />
na o~ekuvanite korekcii vo negovoto povedenie.<br />
Disciplinskite centri vo koi se izvr{uva ovaa merka treba da<br />
bidat posebna, samostojna ustanova formirana tokmu za ovaa namena.<br />
Toga{ koga, kako {to e slu~aj vo na{ata zemja takva ustanova ne e<br />
osnovana 1117) za izvr{uvawe na merkata mo`e uspe{no da poslu`at i<br />
postojnite prifatili{ta, internati, i drugi obrazovni ustanovi za<br />
rabota so mladinata {to adekvatno prostorno i kadrovski se opremeni<br />
i se nao|aat vo mestoto na `iveewe, odnosno prestojuvawe na<br />
maloletnikot. Koi od navedenite ustanovi gi ispolnuvaat navedenite<br />
uslovi za funkcionirawe kako disciplinski centri odlu~uva ministerot<br />
za trud i socijalna politika vo soglasnost so ministerot za<br />
obrazovanie.<br />
Vospitnata merka upatuvawe vo disciplinski centar zapo~nuva<br />
da se izvr{uva so javuvaweto na maloletnoto lice vo so odlukata na<br />
sudot ozna~eniot disciplinski centar. Za navremenoto javuvawe vo<br />
centarot se gri`i centarot za socijalni raboti. Po priemot na<br />
sudskata odluka so koja e izre~ena merkata i vo dogovor so centarot,<br />
centarot za socijalni raboti e dol`en vo rok od deset dena da go<br />
povika maloletnikot zaedno so roditelite vo opredelen den i ~as da<br />
1117)<br />
Vo ime na vistinata RO za zgri`uvawe i vospituvawe "25 Maj" od 30.6.1966 godina<br />
funkcionira{e kako Prifatili{te za deca i mladinci na grad Skopje so op{tinite,<br />
a ottamu i kako edinstvena ustanova za izvr{uvawe na merkata upatuvawe vo<br />
disciplinski centar. Od nejzinoto osnovawe do sredinata na 1995 godina vo ovaa<br />
ustanova so vakva merka prestojuvale samo tri mladinci od ednostavna pri~ina {to<br />
sudovite ne ja izrekuvale. Vidi: <strong>Sulejmanov</strong>, Z. i Matilov, N. Za{tita, edukacija i<br />
rehabilitacija na lica so pre~ki vo fizi~kiot i psihi~kiot razvoj vo Makedonija,<br />
ISPII, Skopje, 1995.<br />
733
se javi vo centarot. Za natamo{noto redovno doa|awe na malolentiot<br />
vo centarot se gri`at negoviot roditel, posvoitel ili staratel. Ako<br />
poradi propu{tawe na nivnata obvrska maloletnikot ne se javi<br />
navreme vo centarot, toa go pravi nerednovno ili sosema prestanal da<br />
doa|a vo nego, obvrska na centarot e za toa da go izvesti centarot za<br />
socijalni raboti ili nadle`niot sud.<br />
Vospitnata merka upatuvawe vo disciplinski centar vo<br />
prazni~ni denovi i na opredelen broj ~asovi vo denot se izvr{uva vo<br />
vremeto od 08 do 20 ~asot vo slobodnoto vreme na maloletnoto lice.<br />
Maloletnikot koj e upaten vo disciplinski centar na neprekinat<br />
prestoj na opredelen broj denovi prodol`uva da ja sledi nastavata<br />
vo u~ili{teto taka {to vo centarot go pominuva samo slobodnoto<br />
vreme. Rabotno anga`iranite maloletnici isto taka prodol`uvaat da<br />
odat na rabota, a vo centarot im se obezbeduva ishrana i smestuvawe.<br />
Vo disciplinskiot centar maloletnite lica go pominuvaat<br />
vremeto vo u~ewe, rabota, sport i slobodni aktivnosti spored programata<br />
izgotvena od ministerot za trud i socijalna politika vo<br />
soglasnost so ministerot za obrazovanie i ministerot za pravda.<br />
Navedenata programa se ostvaruva od strana na stru~ni lica {to<br />
imaat zna~ajno pedago{ko iskustvo vo menuvaweto na stavovite na<br />
maloletnite lica.<br />
Vo funkcija na menuvaweto na nivnite naviki, stavovi i<br />
zajaknuvaweto na ~uvstvoto na odgovorno povedenie e i obvrskata na<br />
maloletnicite da se pridr`uvaat kon pravilata propi{ani so ku}niot<br />
red na centarot. Za nepridr`uvaweto na normite na rabotnata<br />
disciplina, naredbite na slu`benite lica i za neuredno doa|awe<br />
direktorot na centarot na maloletnikot mo`e da mu izre~e opomena<br />
kako najblaga merka. Vo slu~aj na prodol`eno naru{uvawe na redot i<br />
disciplinata i nenavremeno doa|awe, direktorot mo`e da mu go prodol`i<br />
prestojot vo centarot za dva ~asa. Od druga strana, ispravniot<br />
odnos kon slu`benite lica i ostanatite maloletnici i pridr`uvaweto<br />
kon odredbite so koi se regulirani redot i disciplinata na<br />
maloletnoto lice mo`at da mu se dodeluvaat opredeleni pogodnosti.<br />
Toga{ koga nitu disciplinskite merki, ni pogodnostite ne dovele do<br />
o~ekuvanite rezultati direktorot na centarot e dol`en da gi izvesti<br />
centarot za socijalni raboti i nadle`niot sud zaradi zamena na ovaa<br />
so poadekvatna vospitna merka.<br />
Po izvr{enata merka vrz osnova na dnevnikot za prestoj na maloletnoto<br />
lice disciplinskiot centar izgotvuva izve{taj za vlijanieto<br />
na prezemeniot tretman i postignatite rezultativo vospitnata<br />
rabota {to mu se dostavuva na centarot za socijalni raboti i<br />
nadle`niot sud. Ako sudot po izvr{uvaweto na ovaa vospitna merka se<br />
opredeli na maloletnoto lice da mu izre~e vospitna merka zasilen<br />
nadzor od centarot za socijalni raboti, do toj organ zaedno so<br />
izve{tajot dostavuva i mislewe izgotveno od stru~ni lica na centarot<br />
za li~nosta na maloletnikot. Celta na izve{tajot i misleweto e<br />
da se prika`at okolnostite i sostojbite {to mo`at da vodat kon<br />
poefikasno izvr{uvawe na izre~enata merka na zasilen nadzor.<br />
734
2. IZVR[UVAWE NA VOSPITNITE MERKI NA ZASILEN NADZOR<br />
Merkite na zasilen nadzor im se izrekuvaat na maloletni<br />
delinkventi sprema koi treba da se prezemat potrajni merki na<br />
vospiruvawe, prevospituvawe i lekuvawe so soodveten nadzor, a ne e<br />
potrebno nivno celosno oddeluvawe od dotoga{nata sredina. Zaedni-<br />
~ki karakteristiki na ovie merki se: 1. deka se raboti za potrajni<br />
merki na vospituvawe i prevospituvawe, 2. deka pri nivnoto<br />
izvr{uvawe maloletnikot ne se izdvojuva od sredinata vo koja se<br />
nao|al, i 3. deka obi~no se izvr{uvaat vo krugot na semejstvoto ili od<br />
strana na drugo semejstvo ili organ {to mo`e uspe{no da mu ja<br />
nadomesti potrebnata qubov i gri`a na maloletnikot i da go<br />
obezbedi negovoto vospituvawe i pravilen razvoj.<br />
a) Zasilen nadzor od strana na roditelite, posvoitelot ili<br />
staratelot<br />
Merkata zasilen nadzor od strana na roditelite, posvoitelot<br />
ili staratelot sudot }e ja izre~e ako roditelite, posvoitelot ili<br />
staratelot propu{tile da vr{at nadzor nad maloletnikot, a inaku<br />
bile i se vo mo`nost da vr{at vakov nadzor. Koga sudot }e ja izre~e<br />
ovaa merka na roditelite, posvoitelot ili na staratelot }e im<br />
nalo`i opredeleni dol`nosti vo pogled na merkite {to treba da se<br />
prezemat za vospituvawe na maloletnikot, za negovo eventualno lekuvawe<br />
i za otstranuvawe na {tetnite vlijanija vrz nego. Za ostvaruvawe<br />
na ovie obvrski sudot mo`e da im dade i potrebni upatstva.<br />
Sudot posebno mo`e da opredeli centarot za socijalni raboti da go<br />
kontrolira i izvr{uvaweto na ovaa merka i da mu uka`uva pomo{ na<br />
roditelite, posvoitelot ili staratelot, Ovaa kontrola od strana na<br />
centarot za socijalni raboti ne mo`e da trae pomalku od edna ni<br />
podolgo od tri godini. Iako toa izri~no ne e opredeleno vo zakonot,<br />
vo tie vremenski ramki sudot odlu~uva i za prestanokot na ovaa merka.<br />
So takva opredelba na minimumot i maksimumot na traeweto na<br />
merkata, vsu{nost, e potencirana i obvrskata na sudot da go sledi<br />
najzinoto izvr{uvawe, {to porano, koga ovaa merka trae{e do<br />
polnoletstvoto na maloletnikot, ne be{e slu~aj. Zna~ajno e da se<br />
istakne i toa deka roditelite, posvoitelot ili staratelot koga<br />
samite }e ocenat deka ve}e ne e potreben zasileniot nadzor mo`e da<br />
pokrenat inicijativa za osloboduvawe od taa obvrska.<br />
Vo procesot na izvr{uvaweto na ovaa merka dominantnata<br />
uloga ja imaat neposrednite izvr{iteli. Roditelot, posvoitelot ili<br />
staratelot ja izvr{uvaat merkata taka {to vodat postojana i celosna<br />
gri`a za vospituvaweto na maloletnoto lice, prezemaat merki {to }e<br />
go spre~at {tetnoto vlijanie vrz nego i gi izvr{uvaat nalozite i<br />
upatstvata na centarot za socijalni raboti i izvr{niot sud. Vo odnos<br />
na samiot maloletnik toa konkrentno zna~i primena na takvi metodi<br />
i vlijanija {to go aktiviraat negoviot interes za u~eweto i<br />
postignuvawe uspeh vo u~ili{teto, anga`irawe vrz opredeleni<br />
735
abotni zada~i, osmisleno koristewe na slobodnoto vreme i<br />
ostvaruvawe drugi aktivnosti {to vodat kon neporo~en razvoj na<br />
negovata li~nost. Nakratko roditelot, posvoitelot ili staratelot od<br />
denot koga nadle`niot sud im ja dostavil odlukata so {to zapo~nuva<br />
izvr{uvaweto na merkata vrz niv le`i golema obvrska gri`livo i<br />
sovesno da pristapat kon otstranuvawe na site negativni op{testveni<br />
vlijanija i konfliktni situacii {to mo`at maloletnikot povtorno<br />
da go odvedat vo pogre{na nasoka.<br />
Od prethodnoto me|utoa, ne smee da se izvle~e zaklu~ok {to ja<br />
minimizira ulogata na centarot za socijalni raboti. Nemu, neposrednite<br />
izvr{iteli na merkata dol`ni se da mu ovozmo`at da go proveruva<br />
tekot na izvr{uvaweto. Vrz nego le`i obvrskata da go sledi i<br />
proveruva izvr{uvaweto na merkata, da uka`uva potrebna stru~na i<br />
druga pomo{ vo tekot na vr{eweto na nadzorot, da dava upatstva za<br />
pravilno vospituvawe i za tekot na izvr{uvaweto na merkata, vo rok<br />
{to }e go opredeli sudot, a najmalku edna{ na {est meseci, da go izvestuva<br />
nadle`niot sud. Pokraj ovaa obvrska koja poednakvo va`i i za<br />
roditelot, posvoitelot ili staratelot, od centarot za socijalni raboti<br />
se bara po izvr{uvaweto na merkata da sostavi kone~en izve{taj za<br />
na~inot na nejzinoto izvr{uvawe od strana na roditelite,<br />
posvoitelot ili staratelot i za postignatite rezultati od toa.<br />
Ako vo tekot na izvr{uvaweto na merkata dojde do nesoglasuvawe<br />
me|u roditelot, posvoitelot ili staratelot na maloletnoto<br />
lice i centarot za socijalni raboti, nesoglasuveweto na na~inot na<br />
izvr{uvaweto na merkata go re{ava sudot {to ja izrekol.<br />
b) Zasilen nadzor vo drugo semejstvo<br />
Zasileniot nadzor vo drugo semejstvo e vtorata od zavodskite<br />
merki {to gi poznava na{eto pravo. Taa se primenuva koga roditelite,<br />
posvoitelot ili staratelot na maloletnikot ne se vo mo`nost da<br />
vr{at nadzor nad nego ili ako toa osnovano ne mo`e da se o~ekuva od<br />
niv a postoi drugo semejstvo {to saka da go prifati i ima mo`nost da<br />
vr{i zasilen nadzor nad nego. Drugoto semejstvo koe obi~no se sostoi<br />
od rodnini ili drugi na maloletnikot bliski lica, se opredeluva so<br />
sudska odluka. Traeweto na ovaa merka vremenski e relativno<br />
neopredeleno. Do zapirawe na izvr{uvaweto na merkata mo`e da dojde<br />
dokolku roditelot, posvoitelot ili staratelot na maloletnikot se<br />
zdobijat so mo`nost samite da go vr{at nadzorot, ili koga spored<br />
rezultatite od vospituvaweto i prevospituvaweto }e prestane<br />
potrebata od zasilen nadzor. I pri izrekuvaweto na ovaa merka sudot<br />
mo`e da opredeli centarot za socijalni raboti za vreme na nejzinoto<br />
traewe da go sledi i proveruva izvr{uvaweto i da mu uka`uva<br />
potrebno pomo{ na semejstvoto na koe mu e predaden maloletnikot.<br />
Neposrednoto izvr{uvawe na merkite se ostvaruva na sledniot<br />
na~in. Po dobivaweto na odlukata od nadle`niot sud so koja e<br />
izre~ena merkata, centarot za socijalni raboti go izvestuva semejstvoto<br />
{to treba da go vr{i nadzorot deka vo rok od 15 dena }e mu go<br />
736
predade maloletnoto lice za izvr{uvawe na vospitnata merka. Potoa<br />
centarot za socijalni raboti sklu~uva pismen dogovor so semejstvoto<br />
opredeleno vo odlukata so koj se utvrduvaat me|usebnite prava i<br />
obvrski vo vrska so smestuvaweto i sproveduvaweto na zasileniot<br />
nadzor sprema maloletnoto lice. So ovoj dogovor se opredeluva i<br />
visinata i na~inot na pla}aweto na tro{ocite dokolku semejstvoto<br />
bara nadomest za toa, kako i uslovite i rokot na prestanuvawe na<br />
dogovorot.<br />
Za vreme na izvr{uvaweto na vospitnata merka zasilen nadzor<br />
vo drugo semejstvo, dokolku nadle`niot sud po predlog na centarot za<br />
socijalni raboti ne opredeli poinaku, na maloletnikot mu se<br />
obezbeduva odr`uvawe na vrskite so negovoto semejstvo .<br />
I kaj izvr{uvaweto na ovaa merka od strana na centarot za<br />
socijalni raboti postoi obvrska da sostavi kone~en izve{taj za<br />
na~inot na samoto izvr{uvawe i postignatite rezultati koj mu se<br />
dostavuva na nadle`niot sud. Eventualnite sporovi me|u centarot i<br />
semejstvoto {to go vr{i nadzorot isto taka gi re{ava sudot {to ja<br />
izrekol merkata.<br />
Osnovnata smisla na ovaa merka e na maloletnikot da mu se<br />
obezbedi vospituvawe vo zdrava semejna atmosfera, vo slo`na zednica<br />
na roditeli i deca vo koja usvoeniot sistem na vrednosti dava sigurna<br />
garancija za negoovo pravilno naso~uvawe. Obezbeduvaweto na takvo<br />
semejstvo vo koe normalno }e se ostvaruvaat vospitnite procesi e<br />
me|utoa, mo{ne te{ka zada~a. Vo na{i uslovi toa ne e slu~aj, ne zatoa<br />
{to nema takvi semejstva, tuku od pri~ini {to tie retko se prifa}aat<br />
da ja vr{at ovaa uloga. Kulturnite sfa}awa, tradicionalizmot i vo<br />
prv red materijanikot standard na naselenieto vo uslovi na mo{ne<br />
dinami~en `ivot mnogumina gi odvra}a od prifa}aweto na vakvi<br />
humani zadol`enija. Od tie pri~ini na{ite sudovi retko se<br />
opredeluvaat za izrekuvawe na ovaa merka.<br />
v) Zasilen nadzor od centar za socijalni raboti<br />
Merkata zasilen nadzor od centar za socijalna rabota sudot ja<br />
izrekuva vo slu~aj koga roditelite, posvoitelot ili staratelot ne se<br />
vo mo`nost da vr{at zasilen nadzor nad maloletnikot, a ne postojat<br />
uslovi za negovo predavawe vo drugo semejstvo zaradi vr{ewe vakov<br />
nadzor. Maloletnikot ostanuva da `ivee kaj svoite roditeli, posvoitelot<br />
ili staratelot, a slu`benik opredelen od centarot za socijalni<br />
raboti me|u razli~ni stru~ni lica (socijalni i pedago{ki<br />
rabotnici) koj ima iskustvo so vospituvaweto na maloletnici vr{i<br />
nadzor i se gri`i za negovoto {koluvawe, vrabotuvawe, oddeluvawe od<br />
sredinata {to {tetno deluva vrz nego, za potrebno lekuvawe i za<br />
sreduvawe na prilikite vo koi `ivee.<br />
Ulogata na stru~niot slu`benik ovde treba da se sfati kako<br />
zna~ajna obvrska na pomo{, tretman i nadzor od organ {to neposredno<br />
ja izvr{uva merkata. Toj e glaven nositel na dol`nostite vo pogled na<br />
vospituvaweto i prevospituvaweto na maloletnikot i kontrola na<br />
737
negovoto povedenie. Toa me|utoa, vo nikoj slu~aj ne zna~i roditelite<br />
i licata {to go izdr`uvaat maloletnikot, odnosno licata kaj koi toj<br />
se nao|a, deka treba da bidat pasivni sprema merkite na vospituvawe<br />
{to gi prezema slu`benoto lice. Ako na maloletnikot kon merkata na<br />
zasilen nadzor mu e opredelena i nekoja posebna obvrska, slu`benoto<br />
lice e dol`no da go kontrolira nejzinoto ispolnuvawe.<br />
Ni traeweto na ovaa merka ne e odnapred opredeleno. Za<br />
nejziniot prestanok sudot odlu~uva dopolnitelno, so toa {to taa ne<br />
mo`e da trae pokratko od edna ni podolgo od tri godini.<br />
Za samiot na~in na izvr{uvawe na ovaa merka bitno e najprvin<br />
toa {to po priemot na odlukata so koja e izre~ena od nadle`niot sud,<br />
centarot za socijalni raboti podgotvuva programa za rabota so<br />
maloletnikot. Vo taa programa se navedeni obvrskite na<br />
maloletnikot, na negovite roditeli, posvoitel ili staratel i vo prv<br />
red obvrskite na slu`benoto lice koe e najpovikano za postignuvawe<br />
na opredelen uspeh vo povedenieto na maloletnikot, so podrobno<br />
naveduvawe na metodite i postapkite za postignuvawe na taa cel. Vo<br />
taa smisla vrz osnova na pristap {to vleva zaemna doverba slu`benoto<br />
lice treba da bide vo postojan dopir so maloletnikot i da gi<br />
prezema site aktivnosti {to mo`at da mu pomognat vo sovladuvaweto<br />
na svoite redovni obvrski i odbegnuvaweto na {tetnite vlijanija {to<br />
go odvlekuvaat od niv. Ovie kontakti na relacija slu`beno lice -<br />
maloletnik se ostvaruvaat so poseti na stru~noto lice na maloletnikot<br />
tamu kade {to toj gi vr{i svoite `ivotni aktivnosti ili pak so<br />
povremeno doa|awe na maloletnikot vo centarot za socijalni raboti.<br />
Pritoa preku razgovori, soveti i soodvetna podr{ka i pomo{ {to vo<br />
po~etokot treba da bidat osobeno intenzivni treba da se nadmine<br />
barierata koja mo`e mo{ne nepovolno da se odrazi vrz natamo{nata<br />
sorabotka. Duri toga{ koga maloletnikot }e ja po~uvstvuva<br />
dobronamernosta i korista od gri`ata {to mu se uka`uva,<br />
intenzitetot na kontaktite mo`e da se proret~i, a ve}e steknatata<br />
sigurnost kaj maloletnikot sama od sebe }e ja prezeme ulogata na voda~<br />
kon poodgovorno odnesuvawe.<br />
So ogled na toa deka maloletnikot se nao|a kaj svoite<br />
roditeli, posvoitelot ili staratelot nu`no e socijalniot organ da<br />
ostvaruva bliski kontakti i so ovie lica. Ova, pred sÒ, e zna~ajno<br />
zaradi sreduvawe na semejnite priliki na maloletnikot i davawe<br />
upatstva za natamo{na rabota so nego vo nasoka {to }e pretstavuva<br />
podr`uvawe na ve}e postignatite usilbi na slu`benoto lice. Pritoa,<br />
ovie lica od svoja strana se dol`ni da go izvestat slu`benoto lice<br />
nadle`no za izvr{uvawe na merkata za okolnostite i pre~kite {to<br />
imaat negativno vlijanie vrz nejzinoto izvr{uvawe. Za site sostojbi<br />
vo pogled na izvr{uvaweto na merkata samoto slu`beno lice e dol`no<br />
redovno da go izvestuva nadle`niot sud koj vo zavisnost od<br />
postignatite rezultati mo`e da go zapre nejzinoto natamo{no<br />
izvr{uvawe ili pak ovaa merka da ja zameni so druga vospitna merka.<br />
738
g) Posebni obvrski kon merkite na zasilen nadzor<br />
Pri izrekuvaweto na bilo koja od merkite na zasilen nadzor<br />
ili vo tekot na nivnoto izvr{uvawe sudot na maloletnikot mo`e da<br />
mu opredeleni pove}e posebni obvrski ako toa e potrebno za<br />
pouspe{no izvr{uvawe na izre~enata merka.<br />
Na maloletnikot mo`at da mu se opredelat osobeno ovie<br />
obvrski:<br />
da mu se izvini li~no na o{tetenoto lice,<br />
da ja popravi ili nadomesti {tetata predizvikana so<br />
krivi~noto delo,<br />
redovno da go posetuva u~ili{teto,<br />
da ne izostanuva od rabotnoto mesto,<br />
da se osposobi za rabota {to odgovara na negovite sposobnosti,<br />
sklonosti i fizi~ka sila,<br />
da prifati rabota,<br />
da se vozdr`uva od upotrebata na alkoholni pijaloci droga<br />
i drugi psihotropni supstancii,<br />
da se vozdr`i od posetuvawe na opredeleni lokali, odnosno<br />
opredeleni priredbi,<br />
da posetuva soodvetna zdravstena ustanova ili sovetuvali{te,<br />
polezno da go koristi slobodnoto vreme,<br />
da ne kontaktira so lica koi {tetno vlijaat vrz negovata<br />
li~nost,<br />
<br />
<br />
<br />
da se podlo`i na psihofizi~ko lekuvawe,<br />
da se osposobi, ostru~i i prekvalifikuva zaradi zadr`uvawe<br />
na rabotnoto mesto {to go zazema ili za sozdavawe<br />
pretpostavki za vrabotuvawe,<br />
da ovozmo`i uvid i prifati soveti vo vrska so rasporeduvaweto<br />
i tro{eweto na sredstva od li~niot dohod i drugite<br />
prihodi {to gi ostvaruva.<br />
Sudot mo`e na maloletnikot da mu opredeli i drugi obvrski no<br />
pritoa mora da vnimava so niv da ne go pogodi ~ovekovoto dostoinstvo<br />
na maloletnikot i da ne mu pri~ini drugi posebni te{kotii. Ovie<br />
obvrski sudot mo`e da gi izmeni ili ukine na predlog na centarot za<br />
socijalni raboti. Pri opredeluvaweto i izmenuvaweto na ovie<br />
obvrski sudot posebno e zadol`en na maloletnikot i negovite<br />
roditeli, posvoitelot ili staratelot da im uka`e deka vo slu~aj na<br />
nivno neispolnuvawe izre~enata merka na zasilen nadzor mo`e da<br />
bide zameneta so druga vospitna merka.<br />
Vo praktikata na dosega{nata primena na zavodskite vospitni<br />
merki kaj nas, navedenite obvrski naj~esto se sveduvaa na voop{teno<br />
obvrzuvawe na maloletnikot da vodi ureden `ivot bez nivno<br />
konkretno opredeluvawe.<br />
739
3. IZVR[UVAWE NA ZAVODSKITE VOSPITNI MERKI<br />
Zavodskite merki se izrekuvaat na maloletnik sprema koj<br />
treba da se prezemat potrajni merki na vospituvawe, prevospituvawe<br />
ili lekuvawe i negovo celosno oddeluvawe od dotoga{nata sredina.<br />
Ovie merki ne mo`at da traat podolgo od pet godini. Zaedni~ki<br />
karakteristiki na ovie merki se: 1. deka se izvr{uvaat vo posebni<br />
zavodi soodvetni na nivnata namena, 2. deka maloletnicite celosno se<br />
izdvojuvaat od nivnata dotoga{na sredina, 3. deka se potrajni merki na<br />
vospituvawe i prevospituvawe i 4. deka pri nivnoto izrekuvawe ne se<br />
opredeluva nivnoto traewe, tuku sudot za toa dopolnitelno odlu~uva<br />
so toa {to spored zakonot e opredelen minimumot i maksimumot na<br />
traeweto.<br />
Zavodskite merki se izvr{uvaat vo vospitna ustanova nameneta<br />
za vospituvawe i socijalna za{tita na deca i mladinci i vo vospitnopopraven<br />
dom.<br />
Upatuvaweto na maloletnikot vo soodvetna ustanova zaradi<br />
izvr{uvaweto na zavodskata vospitna merka go vr{i centarot za<br />
socijalni raboti po priemot na odlukata od nadle`niot sud. Toa go<br />
pravi taka {to od roditelot, posvoitelot ili staratelot }e pobara vo<br />
tekot na 15 dena da go dovede maloletnoto lice vo ustanovata. Pritoa<br />
centarot za socijalni raboti ima obvrska da ja izvesti ustanovata za<br />
datumot koga maloletnoto lice treba da se javi na izvr{uvawe na<br />
merkata, a ustanovata vo koja se izvr{uva zavodskata merka da dostavi<br />
povratno izvestuvawe do centarot za socijalni raboti i nadle`niot<br />
sud za datumot na priemot na maloletnikot i po~etokot na<br />
izvr{uvaweto na merkata. Ako maloletnikot ne se javi na izvr{uvawe<br />
na zavodskata merka ili od ustanovata se dade vo begstvo<br />
rakovoditelot na ustanovata ima obvrska da go izvesti centarot za<br />
socijalni raboti, nadle`niot sud i organot za vnatre{ni raboti za<br />
fakawe na maloletnoto lice i priveduvawe vo ustanovata.<br />
Po~etokot na izvr{uvaweto na merkata po molba na<br />
maloletnoto lice, negovite roditeli, posvoitelot ili staratelot<br />
mo`e da se odlo`i od istite pri~ini od koi mo`e da se odlo`i<br />
po~etokot na izdr`uvaweto na kaznata i na polnoletnite lica<br />
osudeni na kazna li{uvawe od sloboda.<br />
Me|u op{tite odredbi za izvr{uvawe na zavodskite merki e<br />
pomestena i dol`nosta na ustanovata vo koja se izvr{uva merkata<br />
najdocna 3 meseci pred planiranoto otpu{tawe na maloletnoto lice<br />
da go izvesti centarot za socijalni raboti za otpu{taweto i da mu<br />
predlo`i merki {to treba da se prezemat za negovo natamo{no vospituvawe.<br />
Vrz osnova na ova izvestuvawe centarot za socijalni raboti<br />
vr{i konsultacii so roditelite, posvoitelot ili staratelot na<br />
maloletnoto lice i zaedno so niv se anga`ira za prifa}awe na<br />
maloletnikot po negovoto izleguvawe od ustanovata. Pritoa se vodi<br />
posebna gri`a za sreduvawe na semejnite priliki na maloletnikot, za<br />
obezbeduvawe negovo vremeno smestuvawe i ishrana ako toa ne mu e<br />
obezbedeno vo semejstvoto, za obezbeduvawe obleka i obuvki, za<br />
740
lekuvawe, za izbor na soodvetna sredina i za {koluvawe i vrabotuvawe<br />
na maloletnoto lice.<br />
a) Upatuvawe vo vospitna ustanova<br />
Upatuvawe vo vospitna ustanova e zavodska merka koja im se<br />
izrekuva na maloletnite delinkventi trgnuvaj}i od pretpostavkata<br />
deka nivniot natamo{en razvoj ne mo`e da se obezbedi so nivno<br />
ostavawe na sloboda. Imeno sudot }e ja izre~e ovaa merka toga{ koga<br />
smeta deka sprema maloletnicite treba da se obezbedi postojan nadzor<br />
od strana na stru~ni lica (so {kolska i stru~na sprema na<br />
vospituva~i) zaradi vospituvawe, prevospituvawe i nivno celosno<br />
izdvojuvawe od dotoga{nata sredina. Se raboti, vsu{nost, za<br />
malolentici koi ne se sosema vospitno zapu{teni taka {to mo`e da se<br />
upatat vo vospitna ustanova kade {to se smestuvaat i decata {to ne se<br />
delinkventi 1118) . Takva vospitna ustanova kaj nas e Zavodot za<br />
zgri`uvawe, vospituvawe i obrazovanie na deca i mladinci "Ranka<br />
Milanovi}" vo Skopje. Kako ustanova za socijalna za{tita taa e od<br />
otvoren vid i soglasno aktot na nejzinoto formirawe i Zakonot za<br />
socijalna za{tita edinstvena e vo na{ata Republika. Vo nea<br />
maloletncite ostanuvaat najmalku {est meseci, a najmnogu tri godini.<br />
Sudot ne go opredeluva traeweto na merkata pri nejzinoto<br />
izrekuvawe, tuku za toa dopolnitelno odlu~uva vo zavisnost od<br />
postignatite rezultati vo ostvaruvaweto na vospitno-prevospitniot<br />
proces.<br />
Vo ovaa ustanova maloletnite delinkventi gi imaat istite<br />
prava i dol`nosti kako i drugite maloletnici koi se smesteni vo nea.<br />
Edinstvenata razlika e vo toa {to so ogled na izre~enata merka vo<br />
pogled na vospituvaweto na ovie lica im se posvetuva posebno vnimanie<br />
i zasilen nadzor {to ne treba da bide zabele`an od ostanatite<br />
maloletnici. Ottamu, so okolnosta deka sprema maloletnite lica e<br />
izre~ena vospitna merka od zavodski vid, se zapoznavaat samo<br />
rakovoditelot na ustnovata i vospituva~ot komu mu e dovereno<br />
nejzinoto izvr{uvawe.<br />
Za vreme na prestojot vo ustanovata sprema maloletnoto lice<br />
se primenuvaat raznovidni oblici i metodi na tretman vo zavisnost<br />
od karakteristikite na li~nosta {to treba da se menuvaat. Takviot<br />
tretman e osobeno ispolnet so usilbi vrz podigaweto na obrazovanieto<br />
i kulturnoto nivo na maloletnikot i negovoto naso~uvawe kon<br />
op{testveno polezno i konstruktivno koristewe na slobodnoto vreme<br />
vo uslovi na `ivot i rabota vo koi pridr`uvaweto kon disciplinata<br />
1118)<br />
Vo zavodot "Ranka Milanovi}" pokraj kategorijata maloletni storiteli na<br />
krivi~ni dela za koi sudot donel pravosilno re{enie so izre~ena vospitna merka<br />
upatuvawe vo vospitna ustanova se zgri`uvaat u{te dve kategorii na maloletnici.<br />
Toa se maloletnici {to ovde se upatuvaat od strana na centrite za socijalni raboti<br />
koi imaat potreba od socijalna gri`a kako i vospitno zapu{tenite krivi~no<br />
neodgovorni maloletni storiteli na krivi~ni dela na vozrast do 14 godini.<br />
741
dobiva osobeno zna~ewe. Zaradi izbegnuvawe na posledicite od<br />
izolacijata, sekoga{ koga za toa nema uslovi vo samata ustanova, na<br />
maloletnikot mo`e da mu se ovozmo`i da go prodol`i ostvaruvaweto<br />
na svoite rabotni obvrski i svoeto {koluvawe nadvor od ustanovata.<br />
Vo istata nasoka e i odredbata so koja se predviduva za vreme na<br />
u~ili{niot raspust i praznicite koga vospitnata ustanova ne raboti,<br />
maloletnoto lice da se isprati kaj roditelite, posvoitelot,<br />
staratelot ili bliski rodnini. Vremeto pominato kaj ovie lica se<br />
smeta kako vreme pominato vo ustanovata.<br />
Za tekot na izvr{uvaweto na merkata i postignatite rezultati<br />
od sprovedeniot tretman rakovoditelot na ustanovata e dol`en<br />
najmalku na sekoi {est meseci, ili koga toa }e go pobaraat sudot ili<br />
centarot za socijalni raboti, da im podnese poseben izve{taj za sekoe<br />
maloletno lice.<br />
Od neposrednata praktika na izvr{uvaweto na ovaa merka<br />
proizleguva deka vo edinstvenata ustanova od ovoj vid vo na{ata zemja<br />
prestojuvaat vospitno zapu{teni i maloletni delinkventi na vozrast<br />
od 10 do 18 godini glavno od podra~jeto na grad Skopje. Me|u niv<br />
mo`at da se sretnat i lica so telesni i du{evni nedostatoci. Za site<br />
niv so ogled na materijalnite uslovi na ustanovata i brojot na<br />
vrabotenite stru~ni profili ne mo`e da se obezbedi postapuvawe<br />
soodvetno na nivnata vozrast, strukturnite karakteristiki na<br />
li~nosta i nivnite potrebi. Od tie i drugi pri~ini vo na{ata<br />
penolo{ka literatura se predlaga otvarawe na posebna ustanova {to<br />
so ogled na kapacitetot i kadrovskata ekipiranost bi gi zadovolila<br />
potrebite na celata teritorija na Republika Makedonija. Vo taa<br />
smisla e prifatliva i zdravorazumskata pretpostavka deka sudovite<br />
po~esto }e se odlu~uvaat za izrekuvawe na ovaa merka koja vo osnova<br />
sodr`i adekvatni mo`nosti za ostvaruvawe na pozitivni vlijanija vrz<br />
maloletnite delinkventi.<br />
b) Upatuvawe vo vospitno-popraven dom<br />
Merka upatuvawe vo vospitno-popraven dom im se izrekuva na<br />
vospitno zapu{teni maloletni delinkventi sprema koi e potrebno da<br />
se prezemat potrajni i zasileni merki na vospituvawe i prevospituvawe<br />
i nivno celosno oddeluvawe od dotoga{nata sredina. Pri<br />
odlu~uvaweto dali }e se izre~e ovaa merka sudot posebno ja zema<br />
predvid te`inata i prirodata na storenoto delo i okolnosta dali<br />
sprema maloletnikot porano bile izrekuvani vospitni merki ili<br />
kazna maloletni~ki zatvor. Vo vospitno-popravniot dom maloletnikot<br />
ostanuva najmalku edna, a najmnogu pet godini. Sudot ne go<br />
opredeluva traeweto nitu na ovaa merka pri nejzinoto izrekuvawe.<br />
Ovaa merka kaj nas se izvr{uva vo vospitno popravniot dom<br />
Tetovo 1119) kade {to sprema maloletnicite od ma{ki pol se prime-<br />
1119)<br />
VPD Tetovo funkcionira od 1962 godina najprvin vo samo eden objekt {to ne<br />
be{e namenski izgraden za izvr{uvawe na merkata upatuvawe vo vospitno popraven<br />
742
nuvaat aktivnosti i tretman i pomo{ so koi se obezbeduva pravilen<br />
razvoj i formirawe na pozitivnite naviki, stavovi i vrednosti i se<br />
otstranuvaat kriminogenite vlijanija {to mo`at da go pottiknat<br />
kriminogenoto odnesuvawe. Poradi nemawe uslovi za izvr{uvawe na<br />
merkata upatuvawe vo vospitno-popraven dom na maloletni delinkventi<br />
od `enski pol, do sredinata na 1986 godina maloletni~kite od<br />
na{ata dr`ava ovaa merka ja izdr`uvaa vo VPD Kru{evac. Denes kako<br />
{to ve}e navedovme, ovaa merka se izvr{uva vo posebno oddelenie vo<br />
ramkite na KPD za `eni vo Idrizovo 1120) .<br />
Pri priemot na maloletnikot vo vospitno-popravniot dom<br />
najprvin se utvrduva negoviot identitet, a potoa se smestuva vo priemno<br />
oddelenie kade prestojuva do 30 dena. Vo priemnoto oddelenie se<br />
vr{i socijalno-medicinsko i psiholo{ko-pedago{ko ispituvawe na<br />
li~nosta na maloletnoto lice od strana na stru~en tim {to go<br />
so~inuvaat psiholog, pedagog, socijalen rabotnik, neuropsihijatar i<br />
lekar, a po potreba i drugi stru~ni lica. Nau~noto prou~uvawe na li-<br />
~nosta na maloletnicite slu`i za nivno rasporeduvawe vo vospitni<br />
grupi spored vozrasta, mentalnata razivenost i drugite obele`ja na<br />
li~nosta. Takvata klasifikacija treba da ovozmo`i primena na<br />
ednakvi vospitni i prevospitni merki na tretman, odr`uvawe na<br />
redot i disciplinata vo vospitno-popravniot dom i spre~uvawe na<br />
me|usebnite {tetni vlijanija me|u maloletnite lica. Za optimalno<br />
postignuvawe na ovie celi zakonska preporaka e ovie grupi da ne go<br />
nadminuvaat brojot na 10 maloletnici i so sekoja od niv da rakovodi<br />
poseben vospituva~.<br />
Od navedenoto proizleguva deka prestojot vo priemnoto<br />
oddelenie i vo ovie ustanovi e opredelen od potrebata za ispituvawe<br />
na li~nosta zaradi klasifikacija na maloletnicite i individualizacijata<br />
na nivniot tretman. Ovoj prestoj me|utoa, kako i kaj drugite<br />
merki od instutcionalen karakter, ima za cel i da go olesni<br />
prilagoduvaweto na maloletnikot na uslovite na izolacija. Vo taa<br />
smisla vo priemnoto oddelenie maloletnoto lice se zapoznava so<br />
ku}niot red, pravata i dol`nostite {to gi ima vo tekot na izvr{uvaweto<br />
na vospitnata merka, na~inot na koj mo`e da gi ostvaruva<br />
svoite prava i so disciplinskite merki {to mo`at da mu se izre~at.<br />
Vo vospitno-popravnite domovi posebno vnimanie mu se<br />
posvetuva na programiranoto ostvaruvawe na individualniot i grupniot<br />
tretman na maloletnicite so intenzivna primena na ve}e<br />
dom. Vo tekot na 1964-1966 kon ovoj objekt bea pridodadeni nekolku rabotilnici, a<br />
edna negova prostorija be{e prilagodena za izveduvawe {kolska nastava. Od 1973<br />
godina koga se izgredeni 6 pavilioni so kapacitet od 125 maloletnici VPD Tetotvo<br />
se zdobi so sovremeni materijalni pretpostavki za ostvaruvawe na svojata funkcija.<br />
1120)<br />
Vospitno-popravniot dom, poto~no oddelenieto za maloletnici od `enski pol e<br />
osnovano so odluka na Sobranieto na SR Makedonija od 23 septemvri 1986 godina, a<br />
zapo~na da funkcionira od 1 oktomvri 1986 godina. Oddelnieto e smesteno vo edno<br />
krilo na objektot {to go so~inuva KPD za `eni Idrizovo. Kapacitetot na toa krilo<br />
e 5-7 maloletni~ki i so ogled deka ovde godi{no se upatuvaat od edna do ~etiri<br />
maloletni~ki vo celost gi zadovoluva potrebite na na{ata Republika.<br />
743
navedenite pristapi, oblici metodi i vospitno-prevospitni i<br />
korekcioni tehniki na postapuvawe. Pritoa, zna~ajno e da se istakne<br />
deka upravata na ovie domovi po~nuvaj}i od direktorot, vospituva~ite<br />
i drugiot stru~en i administrativen personal posebna gri`a vodi za<br />
usoglasuvaweto na merkite na tretmanot spored vozrasta,<br />
karakteristikite i potrebite na maloletnite lica. Vo ovaa smisla e<br />
postaven i re`imot na izvr{uvaweto na ovaa merka.<br />
So ogled na toa {to vo ovie ustanovi doa|aat golem broj<br />
maloletnici so nezavr{eno osnovno u~ili{te i neoformena stru~na<br />
sprema, nivnoto op{to i stru~no obrazovanie stanuva dominanten<br />
oblik na tretman. Od tie pri~ini nivnata glavna obvrska e da organiziraat<br />
u~ili{ta od soodveten vid, rabotilnici i ekonomii za<br />
prakti~na obuka. Ako vo vospitno-popravniot dom ne postojat uslovi<br />
za organizirana nastava od opredelena nasoka ili stepen na obrazovanie,<br />
maloletnoto lice mo`e takvata nastava da ja posetuva i nadvor<br />
od ustanovata. Zakonot predviduva i mo`nost za prodol`uvawe na<br />
nastavata nadvor od domot dokolku se raboti za maloletnik koj pred<br />
doa|aweto vo nego go zapo~nal svoeto sredno ili drugo obrazovanie<br />
pod uslov so svoeto zalagawe i u~eweto da go zaslu`uva toa i da im<br />
slu`i za primer na drugite maloletnici. Za zavr{eniot stepen na<br />
op{toto i stru~noto {koluvawe se izdava svidetelstvo od koe ne smee<br />
da se gleda deka e zdobieno vo vospitno-poraven dom. A koga spored<br />
op{tite propisi vremeto pominato na rabota od opredelen vid se<br />
priznava za zdobivawe so opredelena kvalifikacija, za takvata<br />
kvalifikacija se priznava i vremeto pominato na ist vid rabota vo<br />
vospitno popravniot dom, so toa {to ova vreme ne se smeta vo<br />
rabotniot sta` i ne mo`e da bide osnov za zdobivawe so drugi prava.<br />
Vo ovie ustanovi ne e zapostavena ulogata na trudot kako<br />
zna~aen oblik na vlijanie sprema maloletnite lica vo nasoka {to<br />
vodi kon budewe na nivnite tvore~ki potencijali i sozdavewe naviki<br />
za vodewe op{testveno korisen `ivot. Nivniot raboten anga`man<br />
me|utoa, e opredelen so zavr{niot stepen na {kolska i stru~na<br />
naobrazba. Onie maloletni lica {to go zavr{ile {koluvaweto ili<br />
stu~no se osposobeni, spored bukvata na zakonot se dol`ni da rabotat<br />
so polno rabotno vreme soglasno op{tite propisi. Od druga strana,<br />
maloletnicite koi posetuvaat nastava isto taka se dol`ni da rabotat<br />
no, spored propisite i programata za nastavata predvidena od<br />
u~ili{teto {to go posetuvaat. I vo dvata slu~ai rabotata vo domot se<br />
organizira taka {to na maloletnikot mu se obezbeduvaat uslovi za<br />
osnovno i sredno obrazovanie, za steknuvawe i razvivawe na<br />
pozitivnite osobini i za rabotno ostru~uvawe i osposobuvawe za<br />
oddelni zanimawa. Vidot na rabotata {to ja vr{at maloletnicite se<br />
opredeluva spored nivnite telesni i du{evni sposobnosti i<br />
mo`nostite na domot pri {to sekoga{ se vodi smetka i za nivnata<br />
`elba. Istite okolnosti se od zna~ewe i pri izborot na strukata {to<br />
treba da ja izu~uvaat ovie lica.<br />
Vo vospitno-popravniot dom na maloletnoto lice mu se<br />
obezbeduvaat uslovi i za aktivno koristewe na slobodnoto vreme i<br />
negovo ispolnuvawe so kulturni, sportsko-rekreativni, zabavni i<br />
744
sli~ni sodr`ini. Na ostvaruvaweto na programata na slobodnite<br />
aktivnosti treba da mu se dade istata te`ina kako i na ostvaruvaweto<br />
na drugite vospitno-prevospitni procesi, za{to so ogled na<br />
posebniot interes na ovaa kategorija lica, kon niv se pridonesuva za<br />
smaluvaweto na nivnite begstva, samopovreduvaweto, otporot kon<br />
pretpostavenite i kon vospitnite procesi, izbegnuvaweto na rabotnite<br />
obvrski i psihi~kite tenzii kon koi vodi ednoli~niot `ivot vo<br />
uslovi na opredelena izolacija i zasilena disciplina.<br />
Ovde malolenite lica gi u`ivaat istite prava kako i maloletnite<br />
delinkventi {to izdr`uvaat kazna maloletni~ki zatvor. Tie<br />
mo`at bez ograni~uvawe da se dopi{uvaat so svoite roditeli i bliski<br />
rodnini, a ako toa ne vlijae {tetno vrz maloletnikot, so odobrenie na<br />
direktorot na ustanovata i so drugi lica. Nekoi od nivnite prava se<br />
duri i po{iroko postaveni. Imeno, maloletnite lica imaat pravo na<br />
neograni~en broj poseti od strana na ~lenovite na nivnoto potesno<br />
semejstvo vo vremenski granici opredeleni so ku}niot red na domot.<br />
So odobrenie na direktorot na ustanovata niv ne mo`e da gi<br />
posetuvaat i drugi lica. Na maloletnicite isto taka ne im e<br />
ograni~en brojot na pratkite {to mo`at da gi primat vo domot dokolu<br />
sodr`at dolna obleka, predmeti za li~na upotreba i knigi i vesnici<br />
so korisna vospitna sodr`ina. Tie imaat i pro{ireno pravo na<br />
koristewe godi{en odmor od 14 do 20 dena vo godinata.<br />
Kako zna~aen stimul za akceptirawe na pozitivnite vlijanija<br />
vo domot, za ovie lica e razraboten i poliberalen sistem na<br />
pogodnosti ~ie steknuvawe vo prv red zavisi od nivnoto dobro<br />
odnesuvawe i postignatiot uspeh vo u~eweto. Direktorot na<br />
ustanovata mo`e da im odobri i otsustvo do eden mesec vo tekot na<br />
godinata zaradi poseta na roditelite ili bliski rodnini. Ova<br />
otsustvo po pravilo se dava za vreme na u~ili{niot raspust i<br />
opredeleni praznici. Specifi~no e i toa {to za ovie maloletnici<br />
mo`e da se organizira zaedni~ko letuvawe nadvor od domot.<br />
Sprema ovie maloletnici mo`at da se primenat i disciplinski<br />
kazni opredeleni so ku}niot red na ustanovata. Najte{ka<br />
disciplinska kazna e upatuvaweto vo samica koja ovde ne mo`e da trae<br />
pomalku od 3 ni pove}e od 8 dena. Merkata osamuvawe kon niv ne mo`e<br />
da se primeni.<br />
Upatuvaweto vo vospitno-popraven dom e mo{ne pogodna<br />
institucionalna merka za vospituvawe i prevospituvawe na maloletnite<br />
delinkventi. Vo taa nasoka se dvi`ea teoretskite i prakti-<br />
~nite usilbi kaj nas taka {to vo VPD Tetovo e dostignato visoko<br />
nivo na objektivnite pretpostavki za efikasno ostvaruvawe na<br />
negovata funkcija. Toa me|utoa, ne zna~i deka vo ovaa ustanova ne se<br />
javuvaat opredeleni slabosti {to se potvrdeni i so empiriski istra-<br />
`uvawa. Prvata slabost e vo toa {to od 1974 godina navamu vo ovaa<br />
ustanova brojot na vospitanicite e vo postojano opa|awe. Vakviot<br />
trend (koj, kako svrtuvawe kon izrekuvawe poblagi vospitni merki,<br />
ima svoe opravduvawe od kriminalnopoliti~ki aspekt) ja doveduva vo<br />
pra{awe realizacijata na najgolemiot broj aktivnosti pa duri i na<br />
onie povrzani so ostvaruvaweto na tretmnot na maloletnicite. Vo<br />
745
ovaa smisla e dovolno ilustrativen primerot koj uka`uva deka od 2-3<br />
maloletnici ne mo`e da se sostavi oddelenie za nastavna dejnost.<br />
Snao|aweto so reducirana nastava, preku nivno vklu~uvawe vo<br />
oddelenija vo koi se predava materija predvidena od prvo do ~etvrto<br />
ili od petto do osmo oddelenie, ne mo`e da bide re{enie za ovoj<br />
problem.<br />
Vtorata slabost proizleguva od kratkoto traewe na izvr{uvaweto<br />
na merkata koe kaj nas vo prosek se dvi`i od edna do dve i pol<br />
godini. Takviot vremenski prostor ne dava mo`nost za primena na<br />
tretman {to }e dovede do podlaboki promeni vo li~nosta i odnesuvaweto<br />
na maloletnikot.<br />
Kon predhodnite slabosti sekako treba da se dodadat i ~estite<br />
begstva na maloletnicite od domot, koi se vr{at bilo zaradi negoviot<br />
poluotvoren vid, ili pak, zaradi neuspehot na upravata da go motivira<br />
sekoj maloletnik za aktivno u~estvo vo sopstvenoto vospituvawe i<br />
prevospituvawe.<br />
Vo praktikata ima{e i sî u{te ima i slu~ai vo VPD Tetovo da<br />
se upatuvaat i lica so telesni i du{evni anomalii, pa duri i<br />
psihoti~ni lica. Tie maloletnici pretstavuvaat poseben problem ne<br />
samo za slu`bata na domot, tuku i za ostanatite maloletnici za{to<br />
nedostasuvaat prostorii i kadrovski uslovi za nivniot poseben<br />
pedago{ki i medicinski tretman.<br />
Kako zna~aen problem se javuva i nedovolnata opremenost na<br />
rabotilnicite i pogonite za stru~no osposobuvawe na maloletnicite.<br />
Ovie i drugi slabosti od objektivna i subjektivna priroda<br />
mo`at seriozno da go naru{at funkcioniraweto na domot i da dovedat<br />
do manifestirawe na brojni negativni pojavi {to im protivre~at na<br />
site o~ekuvani celi od izrekuvaweto na merkata. Ottamu vo idnina<br />
treba da se zajaknat op{testvenite zalo`bi za nivno postepeno<br />
nadminuvawe.<br />
4. IZMENA NA ODLUKATA ZA VOSPITNITE MERKI I ZAPIRAWE<br />
NA NIVNOTO IZVR[UVAWE<br />
Vo na{iot sistem na vospitni merki e karakteristi~no {to na<br />
sudot mu e dadeno ovlastuvawe: a) da ja izmeni izre~enata vospitna<br />
merka, b) da go zapre izvr{uvaweto na izre~enata vospitna merka, v)<br />
da ja zameni izre~enata so druga vospitna merka i g) da donese odluka<br />
so koja izre~enata vospitna merka nema da se izvr{i.<br />
1. Izmena na vospitnata merka e mo`na kaj merkite na zasilen<br />
nadzor. Pri izrekuvaweto na ovie vospitni merki, na licata koi<br />
treba da gi izvr{uvaat sudot im dava upatstva ili im nalo`uva<br />
opredeleni obvrski, a na samiot maloletnik mo`e da mu opredeli i<br />
posebni obvrski. Dokolku vo tekot na izvr{uvaweto na konkretnata<br />
merka bide postignata nejzinata cel, ili pak, i pokraj navedenite<br />
barawa, niza okolnosti uka`uvaat deka ne do{lo i nema da dojde do<br />
o~ekuvanite vospitni i prevospitni rezultati, celesoobrazno e da se<br />
menuvaat dadenite upatstva, opredelenite obvrski da se ukinat ili<br />
746
zamenat so drugi ili pak merkata da se zameni so drug vid merki na<br />
zasilen nadzor. Ovie izmeni sudot mo`e da gi vr{i dodeka trae<br />
primenata na izre~enata vospitna merka.<br />
2. Zapirawe na izvr{uvaweto na izre~enite merki na zasilen<br />
nadzor ili na onie od zavodski vid mo`e da bide predizvikano od<br />
pove}e pri~ini:<br />
a) Koga po donesuvaweto na odlukata so koja e izre~ena merkata<br />
na zasilen nadzor ili zavodska merka, }e se pojavat okolnosti {to ne<br />
postoele vo vremeto na donesuvaweto na odlukata ili za niv ne se<br />
znaelo a bile od vlijanie vrz donesuvaweto na odlukata, izvr{uvaweto<br />
na izre~enata merka mo`e da se zapre.<br />
b) Izvr{uvaweto na merkata na zasilen nadzor ili na<br />
zavodskata merka mo`e da zapre i so ogled na postignatiot uspeh vo<br />
vospituvaweto i prevospituvaweto, so slednive ograni~uvawa:<br />
- merkata upatuvawe vo vospitna ustanova ne mo`e da se zapre<br />
od izvr{uvawe pred istekot na rokot od 6 meseci.<br />
- merkata upatuvawe vo vospitno-popraven dom ne mo`e da se<br />
zapre od izvr{uvawe pred istekot na rokot od edna godina.<br />
3. Zamena na izre~enata so druga vospitna merka e mo`na, isto<br />
taka, od pove}e pri~ini:<br />
a) Od istite pri~ini spored koi e mo`no zapirawe na<br />
izvr{uvaweto na izre~enite merki na zasilen nadzor i zavodskite<br />
vospitni merki, mo`na e i nivna zamena so drugi takvi merki. Pritoa<br />
i vo odnos na zamenata so ogled na postignatiot uspeh vo vospituvaweto<br />
i prevospituvaweto postoji samo edno ograni~uvawe:<br />
- merkata upatuvawe vo vospitna ustanova do istekot na rokot<br />
od 6 meseci mo`e da se zameni samo so upatuvawe na maloletnikot vo<br />
vospitno popraven dom.<br />
b) Zamena na izre~enata so druga vospitna merka e mo`na i<br />
koga treba da se pristapi kon povtorno odlu~uvawe za merkata. Imeno<br />
ako od pravosilnosta na odlukata so koja e izre~ena merkata na<br />
zasilen nadzor ili zavodska merka pominalo pove}e od edna godina, a<br />
izvr{uvaweto ne zapo~nalo, sudot povtorno }e odlu~i za potrebata od<br />
nejzinoto izvr{uvawe. Pritoa sudot mo`e da odlu~i porano<br />
izvr{enata merka da se izvr{i, da ne se izvr{i ili da se zameni so<br />
nekoja druga merka.<br />
4. Vospitnata merka nema da se izvr{i toga{ koga od momentot<br />
na nejzinoto izrekuvawe pominalo relativno podolgo vreme, taka {to<br />
so nejzinoto izvr{uvawe sÒ u{te ne se zapo~nalo, a vo toj period<br />
meloletnikot ne storil novo krivi~no delo. Ovie okolnosti<br />
uka`uvaat deka e postignata celta na merkata i bez nejzino izvr{uvawe,<br />
odnosno deka ve}e ne e potrebno i adekvatno da se pristapi kon<br />
menuvawe na li~nosta na maloletnikot. Pritoa se mo`ni dva slu~ai:<br />
na obligatorno i fakultativno neizvr{uvawe na izre~enata merka.<br />
a) Merkata upatuvawe vo disciplinski centar za maloletnici<br />
nema da se izvr{i sekoga{ koga od pravosilnosta na odlukata so koja e<br />
izre~ena ovaa merka izminale pove}e od 6 meseci, a nejzinoto izvr{uvawe<br />
ne zapo~nalo.<br />
b) Merkata na zasilen nadzor ili zavodska vospitna merka<br />
747
mo`e da ne se izvr{i dokolku po pravosilnosta na odlukata so koja e<br />
izre~ena pominalo pove}e od edna godina, a nejzinoto izvr{uvawe ne<br />
zapo~nalo.<br />
748
CITIRANA LITERATURA<br />
A<br />
Askerson, W.J. Za{to program odnosa sa javno{~u u preodgojnoj slu`bi,<br />
Izbor, Zagreb, 1967/4, str. 409-414.<br />
A}imovi}, Mihajlo, [esti me|unarodni kriminolo{ki kongres, JRKKP,<br />
Beograd, 1971/1, str. 81-86.<br />
Aleksi}, @ivoin, XIII Me|unarodni kurs iz kriminologije-Kairo, 1963, Izbor,<br />
Zagreb, 1964/2, str. 50-53.<br />
Ali}, Hidaet, Zna~aj pravilnog uvo|enja osu|enih lica u radni proces,<br />
<strong>Penologija</strong>, Beograd, 1977/1,<br />
Ancel, Mark, Karakteristi~na obele`ja moderne politike suzbijanja<br />
kriminaliteta, Zbornik radova pravnog fakulteta u Zagrebu, Zagreb,<br />
1960/1.<br />
... Nova dru{tvena odbrana, pokret humanisti~ke kriminalne politike,<br />
Institut za uporedno pravo, Beograd, 1963.<br />
... Problem smrtne kazne, Izbor, Zagreb, 1964, str. 174-187.<br />
Aristotel, Nikomahova etika, Kultura, Beograd, 1970.<br />
Arnaudovski, Qup~o, Za{to priemni oddelenija vo kaznenite i<br />
vospitno-popravnite ustanovi, Bezbednost, Skopje, 1978/5.<br />
... Op{ti i posebni determinanti na osudeni~kata rabota vo KPU i<br />
VPU voop{to i vo SR Makedonija posebno. Godi{nik na pravniot<br />
fakultet vo Bitola, Bitola, 1987.<br />
... Mestoto i ulogata na priemnite oddelenija vo kaznenite i<br />
vospitno-popravnite ustanovi, Zbornik: Prou~uvawe na li~nosta<br />
osnov za izbor i odmeruvawe na krivi~nite sankcii i<br />
opredeluvawe na tretmanot, Skopje, 1978.<br />
... Mestoto i ulogata na op{testvenata javnost vo izvr{uvaweto na<br />
krivi~nite sankcii, Pravna misla, Skopje, 1985/3, str. 286-301.<br />
... Kratkite kazni li{uvawe od sloboda, Pravna misla, Skopje,<br />
1966/5.<br />
... <strong>Penologija</strong>, Pravni fakultet, Skopje, 1988.<br />
... Prou~uvawe na li~nosta na obvinetiot, Bezbednost, Skopje,<br />
1968/2.<br />
Arnaudovski, Q. i <strong>Sulejmanov</strong>, Z. Masovniot kriminalitet vo Makedonija,<br />
Institut za sociolo{ki i politi~ko-pravni istra`uvawa,<br />
Skopje, 1990.<br />
749
Atanackovi}, Dragoljub, <strong>Penologija</strong>, Nau~na knjiga, Beograd, 1988.<br />
... Kriteriumi oderavanja kazne, Prosveta, Beograd, 1970.<br />
B<br />
Ba~i}, Frawo, Krivi~no pravo, op{t del, Univerzitetska pe~atnica,<br />
Skopje, 1972.<br />
... Nekolku napomeni za problemot na individualizacijata na<br />
polnoletnite delinkventi, Pravna misla, Skopje, 1964/5-6.<br />
... Krivi~no pravo, op{ti deo, Informator, Zagreb, 1978.<br />
... Krivi~nopravni pentagon - model dr`avne kaznene represije zadovoljavaju~i<br />
sa stojali{ta za{tite ljudskih prava, Zakonitost, Zagreb, 1990/2,<br />
str. 226-233.<br />
... Organizacija i tok procesa prevaspitanja zatvorenika, JRKKP, 1963/1, str.<br />
27-41.<br />
... Mere bezbednosti u na{em sistemu krivi~nih sankcija, JRKKP, Beograd,<br />
1965/1.<br />
... Sudsko odmeravanje kazne, Zbornik pravnog fakulteta u Zagrebu,<br />
Zagreb, 1978.<br />
... Granice represije u svetlu kriminalne politike ne{eg socijalisti~kog<br />
dru{tva, Materijali sa VII savetovanja udru`enja za krivi~no pravo i<br />
kriminologiju, Beograd, 1973.<br />
Baker, J.E. Osu|eni~ko samoupravljanje, Izbor, Zagreb, 1964/3.<br />
Balti}, A. i Despotovi}, M. Osnovi radnog prava Jugoslavije, Savremena<br />
administracija, Beograd, 1976.<br />
Barnes and Teeters, Horizonte in Kriminology, Printice - Hall, Ink, New<br />
York, 1953.<br />
Bayer, Vladimir, Problem smrtne kazne u nas danas, Na{a zakonitost,<br />
Zagreb, 1974/2, str. 137-145.<br />
... Ugovor sa |avolom (procesi protiv ~arobnjaka u Evropi a napose u Hrvatskoj),<br />
Informator, Zagreb, 1982.<br />
Bavcon, Ljubo, Uloga javnosti u suzbijanju kriminaliteta, JRKKP, Beograd,<br />
1963/2, str. 183-203.<br />
... Noviji kriminalno politi~ki pogledi na individualizaciju mera protiv<br />
delinkvenata, Narodna milicija, Beograd, 1958/6.<br />
... Spre~avanje kriminaliteta i njegovo savla|ivanje - izazov poslednje<br />
~etvrtine XX veka (V Kongres OUN), JRKKP, Beograd, 1975/3, str. 473-<br />
482.<br />
750
... Kriminalna politika i njene tendencije u socijalisti~koj dru`bi, Ljubljana,<br />
1958.<br />
Beccaria, Cesare, O zlo~inima i kaznama, Logos, Split, 1984.<br />
Berger, Josip, Tre~i roditelj, pravci grupne psihoterapije, Nolit, Beograd,<br />
1980.<br />
Bo`ovi}, Ratko, Metamorfoza igre, Kultura i dru{tvo, Beograd, 1972.<br />
Brinc, Franc, Razvoj postpenalne za{tite u Jugosaviji od oslobo|enja do<br />
danas, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1976/2.<br />
... Peto savetovanje penologov Jugoslavije o otprtih i polotprtih kazensko<br />
pobolj{evalnih zavodih, Revijo za kriminologijo in kriminalistiko,<br />
Ljubljana, 1982/4.<br />
... Kazna li{enja slobode u periodu posle drugog svetskog rata, <strong>Penologija</strong>,<br />
Beograd, 1980/1-2.<br />
C<br />
Cakirpaloglu, Panajotis, Javnoto mislewe vo SR Makedonija, Institut<br />
za sociolo{ki i politi~ko-pravni istra`uvawa, Skopje, 1990,<br />
str. 135-139.<br />
Cari}, Ante, Tretman prema multirecidivistima, Zbornik radova pravnog<br />
fakulteta u Splitu, Split, 1963.<br />
Cole, F.G. Kritika kazni li{enja slobode neodre|ena trajanja i rehabilitacije<br />
kao cilja kazne, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1980/1-2.<br />
Constant, J. Elements le kriminologie, Liege, 1049.<br />
Cornil, Paul, Novi belgiski eksperiment u re`imu izvr{enja kazne, Izbor,<br />
Zagreb, 1963/2.<br />
... Kazna tamnice, Izbor, Zagreb, 1951/1.<br />
... Rad u kazneno-poravnim ustanovama, Izbor, Zagreb, 1962/1.<br />
Copola, P-Devoto, A. O gutanju stranih tela u zatvorskom ambientu:<br />
nekoliko zajedni~kih zapa`anja, Izbor, Zagreb, 1964/1, str. 68-71.<br />
Coti}, Du{an, Osmi kongres Ujedinjenih nacija o spre~avanju kriminaliteta i<br />
postupanju sa zatvorenicima (Havana 27 avgusta - 7 septembra 1990),<br />
Forum ~ovek i pravo, Beograd, 1991/2.<br />
... Deseti me|unarodni kongres za krivi~no pravo (Rim, 1969), JRKKP,<br />
Beograd, 1970/3, str. 569-578.<br />
... VII kongres Ujedinjenih nacija o spre~avanju kriminaliteta i postupanju<br />
sa prestupnicima (Milano, 16.08 do 6.09.1985 godine), JRKKP, Beograd,<br />
1985/2-3.<br />
Coti}, D. i Kambovski, V. VI Kongres Ujedinjenij nacija o prevenciji<br />
751
kriminaliteta i tretmanu prestupnika, "Prevencija kriminaliteta i kvalitet<br />
`ivota". JRKKP. Beograd, 1981/1.<br />
Cvitani}, Anton, Cesare Beccaria, O zlo~inima i kaznama (Predgovor), Logos,<br />
Split, 1984.<br />
Cusson, Maurice, Za{to ka`njavati, JRKKP, Beograd, 1990/4, str. 65-77.<br />
^ejovi}, Bora, Krivi~no pravo, op{ti deo, Nau~na knjiga, Beograd, 1987.<br />
^<br />
... Krivi~nopravni problemi smrtne kazne, JRKKP, Beograd, 1990/3, str. 7-<br />
15<br />
... Opservacija osu|enih na kazne li{enja slobode, 13 Maj, Beograd, 1972/11, str.<br />
3-12.<br />
... Istoriski razvoj principa individualizacije krivi~nih sankcija, Arhiv,<br />
Beograd, 1971/1-2.<br />
... Neka razmatranja o principu individualizacije izvr{enja kazni li{enja<br />
slobode, Zbornik IKSI, Beograd, 1972/1.<br />
D<br />
Davidovi}, Dragomir, Kriminologija, Vi{a {kola unutra{njih poslova,<br />
Beograd, 1973.<br />
... Krivi~no zakonodavstvo i kaznena politika, JRKKP, Beograd, 1986/1-2.<br />
Davidovi}, Dragomir i dr. Kategorizacija kazneno-popravnih ustanova i<br />
klasifikacija osu|enih lica u Jugoslaviji, IKKI, Beograd, 1970.<br />
... Efikasnost kratkih kazni li{enja slobode, IKKI, Beograd, 1965.<br />
Dikens, ^arls, Pikvikov klub, Prosveta, Beograd, 1968.<br />
Dimitrijevi}, B. Ljubi{a, Smrtna kazna, Arhiv, Beograd, 1925.<br />
Dostoevski, F.M. Zapisi iz mrtvog doma, Otokar Ker{ovani, Rijeka, 1964.<br />
Deklaracija, Deklaracija o pravima ~oveka i gra|ana, Arhiv, Beograd, 1968/4,<br />
str. 621-623.<br />
\<br />
\or|evi}, Miroslav, Dualitet i unifikacija kazne li{enja slobode, JRKKP,<br />
Beograd, 1972/3.<br />
... Krivi~no zakonodavstvo i kaznena politika, JRKKP, Beograd, 1986/1-2.<br />
752
\uri}, D. Pogodnosti u sistemu izvr{enju krivi~nih i prekr{ajnih sankcija SR<br />
BiH, Materijali sa sedmog savetovanja Udru`enja za penologiju SR BiH,<br />
Banja Luka, 21-22 oktobra 1976.<br />
\uri}, Milo{, Aristotel, Nikomahova etika (Predgovor),Kultura, Beograd,<br />
1970.<br />
E<br />
Elay W Lynn i dr., Problemi kaznioni~kih kampova u Sjedinjenim dr`avama i<br />
Kanadi, Izbor, Zagreb, 1960/1, str. 36-48.<br />
Eliot, Mejbel, Zlo~in u savremenom dru{tvu, Veselin Masle{a, Sarajevo, 1962.<br />
Engels, Fridrih, Poreklo porodice, privatnog vlasni{tva i dr`ave, Naprijed,<br />
Zagreb, 1973.<br />
F<br />
Fiamengo, Ante, Kako je postala religija, Narodna kwiga, Beograd,<br />
1952.<br />
... Osnovi op~e sociologije, Narodne novine, Zagreb, 1976.<br />
Francis, A.A, Raffaele Garofalo (1852-1943), Izbor, Zagreb, 1957.<br />
Frank, Stanko, Teorija kaznenog prava po krivi~nom zakonu od 1951 god,<br />
[kolska knjiga, Zagreb, 1955.<br />
Frezer, Xems, Zlatna granka (studija za magijata i religijata),<br />
Kultura, Skopje, 1952.<br />
G<br />
Gartner, Branko, Podru{tvljavanje funkcije izvr{enja krivi~nih sankcija u<br />
Jugoslaviji, Uvodni referat za VI Savezno penolo{ko savetovanje, Budva,<br />
decembra, 1986.<br />
... Karakteristike francuskog penitencijarnog sistema, <strong>Penologija</strong>, Beograd,<br />
1979/1-2.<br />
Gori~ar, Jo`e, Sociologija, Rad, Beograd, 1970.<br />
H<br />
Hejs, Bili, Pono~ni ekspres, De~je novine, Gornji Milanovac, 1980.<br />
Hentig, Hans Fon, Zlo~in, uzroci i uslovi, Veselin Masle{a, Sarajevo, 1959.<br />
Hobs, Tomas, Levijatan, Kultura, Beograd, 1961.<br />
753
Ho~evar-Kraus, Neka zapa`anja u primeni krivi~nih sankcija u na{oj praksi,<br />
JRKKP, Beograd, 1966/2.<br />
Holbah, Pol, Sistem prirode, Prosveta, Beograd, 1956.<br />
Holtzendorf, Franc Von, Hebdbuch des "Gafangniswissenschaft", Berlin,<br />
1988.<br />
Ho~evar, @eljko, Krivi~na dela iz nehata, njihovo spre~avanje i postupanje sa<br />
delinkventima, JRKKP, Beograd, 1980/2.<br />
... XIII Me|unarodni kongres za krivi~no pravo (Kairo 1-7 oktobra 1984),<br />
JRKKP, Beograd, 1984/3-4, str. 514-522.<br />
Howard, D.L. The Englich Prisons (Their Past and Their Future), London,<br />
Batler and Thaner, LTD.<br />
I<br />
Ibrahimpa{i}, Besim, O smrtnoj kazni u sistemu krivi~nopravnih sankcija<br />
jugoslovenskog socijalisti~kog dru{tva, Pregled, Sarajevo, 1966/4, str. 269-<br />
279.<br />
Ignjatovi}, \or|e, Bekarijine ideje o krivi~nom pravu, Arhiv, Beograd,<br />
1988/4, str. 661-685.<br />
Izve{taj, Izve{taj talijanske komisije za psiholo{ko prou~avanje o izvr{enim<br />
posetama inozemstvu, Izbor, Zagreb, 1958, str. 334-374.<br />
Ivo{evi}, Dejan, Drevno ka`njavanje, JRKKP, Beograd, 1970/4.<br />
J<br />
Jankovi}, Ivan, Smrt u prisustvu vlasti, Istra`iva~ko izdava~ki centar, SSO<br />
Srbije, Beograd, 1985.<br />
Ja{ovi}, @arko, Tretman lica osu|enih na kaznu li{enja slobode i prevencija<br />
kriminaliteta, JRKKP, Beograd, 1986/1-2.<br />
Jela~i}, V. Savetovanje o izvr{enju krivi~nih sankcija u Jugosaviji sa posebnim<br />
osvrtom na ulogu organa pravosu|a i organa socijalne za{tite u njihovom<br />
izvr{enju (Aran|elovac, 17-18 oktobra 1980 god.), Na{a zakonitost,<br />
Zagreb, 1982/1, str. 95-102.<br />
Jeli}, Ilija. Krvna osveta i umir u Crnoj Gori i Severnoj Arbaniji, Izdava~ka<br />
knji`arnica Gece Kona, Beograd, 1926.<br />
Jevti}, Du{an, Sudska psihopatologija, Medicinska knjiga, Beograd-Zagreb,<br />
1960.<br />
Jovanovi}, Ljubi{a. Krivi~no pravo, op{ti deo, Savremena administracija,<br />
Beigrad, 1980.<br />
754
Jovanovi}, S. i Pe{i}-Popovi}, V. Prihvatanje maloletnika posle izvr{enja<br />
zavodskih vaspitnih mera i problem recidivizma, Institut za socijalnu<br />
politiku, Beograd, 1973.<br />
Juki}, Petar. Postupak pomilovanja i u~esnici, Pravna misao, Beograd, 1986,<br />
str. 16-24.<br />
K<br />
Kambovski, Vlado, Resocijalizacija i klasna su{tina krivi~nog prava, JRKKP,<br />
Beograd, 1976/3.<br />
... Evropski regionalni pripremni sastanak za VI Kongres OUN za<br />
prevenciju kriminaliteta i tretman prestupnika (Bon, 10-14.X.1977),<br />
JRKKP, Beograd, 1977/4, str. 127-140.<br />
... Alternativi na kaznata zatvor, Godi{nik na Institutot za<br />
sociolo{ki i politi~ko-pravni istra`uvawa, Skopje, 1984.<br />
... Uslovnata osuda so za{titen nadzor: koncepciski i prakti~ni<br />
problemi, Pravna misla, Skopje, 1983/4, str. 319-335.<br />
... Osnovni pravci na reformata na makedonskoto kazneno pravo,<br />
Makedonska revija za kazneno pravo i kriminologija, Skopje,<br />
1994/1, str. 19-40.<br />
... Neka razmi{ljanja o individualizaciji kazne li{enja slobode, <strong>Penologija</strong>,<br />
Beograd, 1976/2.<br />
Kampanela, Tomazo, Grad sunca, Kultura, Beograd, 1964.<br />
Kapamad`ija, Borislav, Ubistvo, psihopatologija i sudska psihijatrija, Matica<br />
srpska, Novi Sad, 1981.<br />
Kistjakovski, A.F. Ispitivawe o smrtnoj kazni, [tamparija Dositej<br />
Obradovi}, Beograd, 1910.<br />
Kiraly Tibor, Evolucija metoda i sredstava krivi~nog prava (Generalni zve{taj<br />
za I sekciju), JRKKP, Beograd, 1974/3, str. 377-402.<br />
Kobal, M. Grupno Savetovanje u penolo{kim ustanovama, Materijali za<br />
Drugo Savezno savetovanje slu`be za izvr{enje krivi~nih sankcija, Ni{,<br />
1967.<br />
Kobe, Petar, nekoliko pogleda na individualizaciju krivi~nog postupka, Na{a<br />
zakonitost, Zagreb, 1959/11-12.<br />
... Ispitivanje li~nosti krivi~nog dela kako nu`na pretpostavka pri izricanju<br />
krivi~ne sankcije i njenom izvr{enju, JRKKP, Beograd, 1964/4.<br />
... Tipolo{ke klasifikacje delinkvenata u modernoj kriminologiji i krivi~nom<br />
pravu, Narodna milicija, Beograd, 1959/3.<br />
Kolar, D. Odgoj i osnovno obrazovanje u KPD Rab na Golom Otoku sa<br />
755
posebnim osvrtom na opismenjavanje osu|enih osoba, <strong>Penologija</strong>,<br />
Beograd, 1979/1-2.<br />
Komentar, Komentar krivi~nog zakona SFRJ, Savremena administracija,<br />
Beograd, 1978.<br />
Kosevski, M. Psihosocijalna analiza zatvorske situacije - problem<br />
kriminalizacije li~nosti, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1976/1.<br />
Ko`ev, Aleksandar, Fenomenologija prava, Nolit, Beograd, 1984.<br />
Kramari}, Ivica, Stanislav Ziembicki: Osvrt na resocijalizaciju punoletnih<br />
osu|enih lica, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1976/1.<br />
Kratke kazne, Kratke kazne li{enja slobode i stanje u zatvorima (Rezolucija),<br />
Priru~nik, Zagreb, 1968/2, str. 129-157.<br />
Krapec, Davor, Me|unarodna saradnja u sudskim (kriminalnim) stvarima u<br />
okviru Vje~a Evrope, Zakonitost, Zagreb, 1991/7-8.<br />
Kraus, Bo`idar, Peti Me|unarodna kongres dru{tvene odbrane, Priru~nik,<br />
Zagreb, 1958/6, str. 617-621.<br />
Kup~evi}, Rajka, Sugestija kao psiholo{ki faktor kriminaliteta, Narodna<br />
Milicija, Beograd, 1957/10, str. 199-207.<br />
Kup~evi}-Mla|enovi}, Rajka, Osnovi penologije, Svetlost, Sarajevo, 1972.<br />
L<br />
Laignel - Lavastine, M. i Stanciu, V. Precis de criminologie, ed. Biblioteque,<br />
Paris, 1950.<br />
Lazarevi}, Desanka, Zatvaranje krajem nedelje - na~in izvr{enja kratkotrajne<br />
kazne zatvora, Pravni `ivot, Beograd, 1966/6.<br />
... Kratkotrajne kazne li{enja slobode, IKSI, Beograd, 1974.<br />
Lazarevi}, Ljubi{a, Kazne i mere bezbednosti u savremenom krivi~nom pravu,<br />
Zavod za izdavanje ud`benika SRS, Beograd, 1969.<br />
... Sistem mera bezbednosti i mogu~e izmene i dopune, JRKKP, Beograd,<br />
1990/3, str. 27-43.<br />
... Dru{tvena odbrana - savremeni pravac u kriminalnoj politici, Na{a<br />
zakonitost, Zagreb, 1958/7.<br />
... Sistem krivi~nih sankcija prema krivi~nom zakonu SFRJ, <strong>Penologija</strong>,<br />
Beograd, 1976/1.<br />
... Jugoslovenska kriminalna politika i njena nau~na zasnovanost, JRKKP,<br />
Beograd, 1988/1, str. 7-27.<br />
... Jugoslovenska kriminalna politika u oblasti represije, JRKKP, Beograd,<br />
1988/1-2.<br />
756
Lazin, \or|e, Interkatedarski sastanak katedri za krivi~ne nauke pravnih<br />
fakulteta Jugoslavije (Beograd, 28-30 maj 1987 godine), JRKKP,<br />
Beograd, 1987/2, str. 131-141.<br />
Larson, S. Psihologiske metode tretmana u kazneno-popravnim ustanovama<br />
skandinavije, Izbor, Zagreb, 1966/1.<br />
Leaute, J. Criminologie et science penitentiaire, Pariz, 1972.<br />
Leins, P.P. Kriminogeneza, JRKKP, Beograd, 1978/2-3.<br />
... Kazna li{enja slobode u svetlu savremenih teorija u kriminologiji,<br />
JRKKP, Beograd, 1976/2.<br />
Lemers, E. Aktuelni problemi takozvanog zatvora sa maksimalnom<br />
sigurno{~u, Izbor, Zagreb, 1956/1.<br />
Levy-Bruhl Henri, Problemi sociologije zlo~ina, Sociologija vo redakcija na<br />
Georges Gurvich, Naprijed, Zagreb, 1946-1966.<br />
Lieber, Franc, Bruchstrucke uber Gegenstraude der strafkunde besouders<br />
uber des Echrenmitensystem, 1854.<br />
Lok, D`on, Ogled o ljudskom razumu, Kultura, Beograd, 1969.<br />
Lopi{i}, R. i dr. Psihijatrija, Medicinska knjiga, Beograd-Zagreb, 1961.<br />
Lopez-Rey Manuel, neki kriti~ki osvrti na osnovne oblike zavodskog tretmana<br />
osu|enih, Izbor, Zagreb, 1968/1.<br />
... Klasifikacija, karakter i konstrukcija kaznenih zavoda, Priru~nik, Zagreb,<br />
1962/6.<br />
... Dana{nji kazneni zahtevi i savremena kriminalna politika, Izbor, Zagreb,<br />
1963.<br />
... Petogodi{nji kongresi Ujedinjenih nacija o prevenciji kriminaliteta i<br />
postupanju sa prestupnicima, JRKKP, Beograd, 1978/1.<br />
... Delatnost Ujedinjenih nacija na spre~avanju kriminaliteta i na polju<br />
postupanja sa izvr{iocima krivi~nih dela, Arhiv, Beograd, 1960/1-2, str.<br />
167-177.<br />
Mabbott, D. Utilitarizam i problem kazne, Ideje, Zagreb, 1980/2-3.<br />
Mannix, P. Daniel, Oni moraju umrjeti, August Cesarec, Zagreb, 1976.<br />
M<br />
Marjanovi}, \or|i, Krivi~no pravo, op{t del, Studentski zbor,<br />
Skopje, 1988.<br />
... Izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii od institucionalen<br />
karakter, Pravna misla, Skopje, 1968/3.<br />
... Merkite na bezbednost vo jugoslovenskiot krivi~en zakon,<br />
757
Godi{nik na pravniot fakultet vo Skopje, Skopje, 1969/70, str.<br />
331-360.<br />
... O su{tini mera bezbednosti u jugoslovenskom krivi~nom pravu, Anali,<br />
Beograd, 1987/6.<br />
Markovi}, Bo`idar, Sredstva za zamenu kratkovremene kazne<br />
li{ewem slobode, Izd. Geca Kon, Beograd, 1909.<br />
Markovi}, Tomislav, Tre~i kongres Ujedinjenih naroda za prevenciju zlo~ina i<br />
tretman delinkvenata, Na{a zakonitost, Zagreb, 1965/6.<br />
... Tre~i me|unarodni kriminolo{ki kongres, Priru~nik, Zagreb, 1955/5. str.<br />
452-457.<br />
Marks, Karl, Kapital, BIGZ, Beograd, 1971.<br />
Marks - Engels, Izbrana dela, Kultura, Beograd, 1950.<br />
Materijali, Materijali VII Me|unarodnog kongresa za kriminologiju, JRKKP,<br />
Beograd, 1973/3, str. 351-485.<br />
Mati}, Olgica, Ispitivanje li~nosti maloletnih delinkvenata, IKSI, Beograd,<br />
1974.<br />
Mead, George, The Psihology of Punative Iustice, The Amerikan Journal of<br />
Sociology XXIII Chicago, 1918.<br />
VI Me|unarodni kongres dru{tvene odbrane, Arhiv, Beograd, 1960/1-2, str.<br />
196-197.<br />
XII Me|unarodni kongres za krivi~no pravo, JRKKP, Beograd, 1977/1, str.<br />
123-141.<br />
Mlinari}, Frane, Uloga psihologa u kazneno-popravnim i vaspitno-popravnim<br />
ustanovama u procesu resocijalizacije, Beograd, 1975/1.<br />
Mil, D`on Stjuart, Utilitarizam, Kultura, Beograd, 1960.<br />
Milenovi}, Du{an, Uloga stru~nih instruktora u procesu resocijalizacije<br />
osu|enih lica u kazneno-popravnim ustanovama, <strong>Penologija</strong>, Beograd,<br />
1975/1.<br />
Miller, D.C. - Form, V. H. Industriska sociologija, Panorama, Zagreb, 1966.<br />
Miti}, Ilija, Prilog prou~avanju kazne saka~enja na podru~ju Dubrovni~ke<br />
republike, i u nekim dalmatinskim gradovima, Zbornik pravnog fakulteta<br />
u Zagrebu, Zagreb, 1982/1-2, str. 141-149.<br />
Milutinovi}, Milan, <strong>Penologija</strong>, Savremena administracija, Beograd, 1981.<br />
... Kriminologija, Savremena administracija, Beograd, 1976.<br />
... Kriminalna politika, Savremena administracija, Beograd, 1984.<br />
... Uloga javnosti u suzbijanju kriminaliteta, JRKKP, Beograd, 1963/2.<br />
... Savremene tendencije u oblasti penolo{ke misli i prakse, <strong>Penologija</strong>,<br />
758
Beograd, 1973/1.<br />
... Tre~i kongres UN za prevenciju kriminaliteta i tretman delinkvenata,<br />
JRKKP, Beograd, 1965/4.<br />
... Povodom VII Kongresa me|unarodnog udru`enja za dru{tvenu odbranu,<br />
1967/2.<br />
Mr{evi}, Zorica, Savetovanje o problemima maloleti~ke delinkvencije u<br />
Jugoslaviji (Cavtat, 22-24 novembar 1978), JRKKP, Beograd, 168-177.<br />
Modern Methods of Penal Traetment (so predgovor na Paul Cornil), F.I.P.,<br />
Berne, 1955.<br />
Monteskie, O duhu zakona, Filip Vi{nji}, Beograd, 1989.<br />
Mor, Tomas, Utopija, Kultura, Beograd, 1964.<br />
Mora~i}, Dragoljub, Republi~ko i pokrainsko zakonodavstvo o izvr{enju<br />
krivi~nih sankcija, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1973/1, str. 57-78.<br />
Mrvi}, Nata{a, Posebni oblici dru{tvenog odgovora na kriminalitet, JRKKP,<br />
Beograd, 1990/4, str. 55-63.<br />
Nastovi}, Ivan, Neurotski sindromi, De~je novine, Gornji Milanovac, 1989.<br />
N<br />
... Dubinsko-psiholo{ki i dijagnosti~ki praktikum, De~je novine, Gornji<br />
Milanovac, 1989.<br />
Nau~ni zaklu~ci VII Me|unarodnog kongresa za kriminologiju, JRKKP,<br />
Beograd, 1973/3.<br />
Nikoli}-Ristanovi}, Vesna, Pravo na sigurnost i krivi~no-pravna intervencija,<br />
JRKKP, Beograd, 1990/1, str. 159-167.<br />
... Zatvor za `eni - (bes) smislata na kaznata zatvor, Bezbednost,<br />
Skopje, 1944/2.<br />
Nikoli}, S. i dr. Uloga zdravstvenih radnika u procesu resocijalizacije lica<br />
li{enih slobode, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1975/1.<br />
Nikoli}, Zlatko, Sociologija kazneno-popravnog delovanja: sa osnovima<br />
metodike resocijalizacije, Gradina, Ni{, 1985.<br />
Nik{i}, Borivoj. Dali se amnestijom i pomilovanjem menjaju sudske odluke,<br />
JRKKP, Beograd, 1981/3-4. str. 391-397.<br />
Novoselac, Petar, Prilog kritici nove dru{tvene odbrane, JRKKP, Beograd,<br />
1977/1.<br />
759
O<br />
Odgojno obrazovni aspekti mladala~ke delinkvencije, Izbor, Zagreb, 1960/1, str.<br />
53-70.<br />
Ogrizovi}, Mihajlo, Osnovi penolo{ke andragogije, Izd. {kole, DSUP-NRH,<br />
Zagreb, 1956.<br />
Osnovano Jugoslovensko udru`enje za penologiju, Pravila Jugoslovenskog<br />
udru`enja za penologiju, JRKKP, Beograd, 1968/2, str. 324-329.<br />
Parsons, Talkot i dr., Teorije o dru{tvu, Vuk Karad`i}, Beograd, 1969.<br />
Pavlovi}, B. Klasifikacija osu|enih lica, Narodna milicija, Beograd, 1957/1.<br />
Pavlovi}, D. Pitanjem na odgovore, BIGZ, Beograd, 1986.<br />
Pelerman, Haim, Pravo moral i filozofija, Nolit, Beograd, 1983.<br />
P<br />
Perdiau, A. Najnoviji razvoj na podru~ju medicinsko psiholo{kog ispitivanja<br />
delikvenata u Francuskoj, Izbor, Zagreb, 1957/3, str. 330-335.<br />
Peri}, Obrad, Mark Ancel, La Defanca sociale, JRKKP, Beograd.<br />
Perini}, Anton, "Priroda stvari" u savremenoj filozofiji prava, Ideje, Beograd,<br />
1981/6-7, str. 19-33.<br />
Peri}, Borislav, Delo Huga Grociusa, Arhiv, Beograd, 1952/2, str. 244-254.<br />
Petrovi}-Coti}, Ekspertiza li~nosti punoletnih okrivljenih lica pre izricanja<br />
krivi~ne sankcije, Zbornik, IKSI, Beograd, 1974/3.<br />
Petrovi}, Milica, XV internacionalni kurs kriminologije, JRKKP,Beograd,<br />
1966/1, str. 141-145.<br />
Petrovi}, P. Problemi smrtne kazne i njenog izvr{enja, Beograd, 1938.<br />
Pe{i}-Golubovi}, Zagorka, Problemi savremene teorije li~nosti, Kultura,<br />
Beograd, 1966.<br />
Pe{i}, Vuka{in, Osnovi prakti~ne istra`iva~ke kriminolo{ke metodologije,<br />
IKKI, Beograd, 1989.<br />
... Odnosi kriminologije i drugih nauka, JRKKP, Beograd, 1976/2, str. 171-<br />
189.<br />
... Istoriski razvoj ka`njavanja prestupnika, Zbornik IKSI, Beograd, 1973/2.<br />
... Funkcija okolnosti krivi~nih dela u individualizaciji krivi~nih sankcija,<br />
Zbornik IKSI, Beograd, 1972/1.<br />
Pihler, Stanko, Osnovne karakteristike krivi~nih sankcija u Srbiji XIX veka do<br />
kodifikacije od 1860 godine, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1974/1.<br />
760
... VII Savetovanje jugoslovenskog udru`enja za krivi~no pravo i<br />
kriminologiju, JRKKP, Beograd, 1968/3, str. 477-497.<br />
Pinatel, J. Kriminlogija, Zavod za izdavanje ud`benika, Sarajevo, 1964.<br />
... Nauka o izvr{enju kazni o kriminalna sociologija, Izbor, Zagreb, 1963/3.<br />
Platon, Zakoni, BIGZ, Beograd, 1971.<br />
Poncet, Domenique, U susret dokidanju smrtne kazne u Engleskoj, Izbor,<br />
Zagreb, 1956, str. 254-258.<br />
Popovi}, Vidak, Sistem izvr{enja kazni li{enja slobode u Jugoslaviji, Izd.<br />
Saveza udru`enja pravnika Jugoslavije, Beograd, 1966.<br />
... Neki problemi u vezi sa postpenalnom za{titom otpu{tenih punoletnih<br />
osu|enih lica, Republi~ki zavod za socijani rad, Zagreb, 1972.<br />
Primorac, Igor, Prestup i kazna (rasprava o moralnosti kazne), NIP Mladost,<br />
Beograd, 1978.<br />
... Immanuel Kant: O navodnom pravu da se la`e iz koristoljublja, Ideje,<br />
Beograd, 1980/6-7.<br />
Proevski, Van~o, Krivi~no pravo, op{t del, Studentski zbor, Skopje,<br />
1986.<br />
... Zbirka na propisi za izvr{uvawe na sankciite so komentar,<br />
Slu`ben vesnik na SRM, Skopje, 1981.<br />
... Mestoto i ulogata na faktorot op{testvena javnost vo<br />
izvr{uvaweto na kaznite i vospitnite merki, Pravna misla,<br />
Skopje, 1985/3, str. 219-249.<br />
... Ulogata na sudot vo zapoznavaweto na li~nosta na storitelot na<br />
krivi~noto delo, Zbornik: Prou~uvawe na li~nosta osnov za izbor<br />
i odmeruvawe na krivi~nite sankcii i opredeluvawe na<br />
tretmanot, Skopje, 1978.<br />
... Osnovni karakteristiki na noviot zakon za izvr{uvawe na<br />
sankciite za krivi~ni dela i stopanski prestapi, Pravna misla,<br />
Skopje, 1970/3-4.<br />
... Preopredelenosta na konceptot na resocijalizacijata od sociokriminolo{kata<br />
struktura na osudenite na dolgotrajni vremenski<br />
kazni zatvor, Prvna misla, Skopje, 1983.<br />
... Na~eloto na humanizacija vo krivi~noto izvr{no zakonodavstvo,<br />
Pravna misla, Skopje, 1982/3-4, str. 1-20.<br />
... Sistem krivi~nih sankcija u krivi~nom zakonu SFRJ, JRKKP, Begrad,<br />
1977/2.<br />
Prohi}, Ibrahim, Primena pogodnosti u kazneno-popravnom domu Fo~a,<br />
Materijali sa sedmog savetovanja udru`enja za penologiju SR BiH, Banja<br />
Luka, 21-22 oktobra 1976.<br />
761
... Prvi razgovor (intervju) vaspita~a i osu|enog lica, <strong>Penologija</strong>, Beograd,<br />
1979/1-2, str. 55-68.<br />
Prvan, Ljubo, Enriko Ferri - prete~a modernih ideja u krivi~nom pravu, Na{a<br />
zakonitost, Zagreb, 1959/5-6.<br />
Putnik, Du{an, Rukovo|enje priemnim odelenjem u KPU, Bezbednost,<br />
Beograd, 1963/4, str. 319-331.<br />
... Stra`ar i osu|eno lice, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1973/2.<br />
... Prevaspitanje osu|enika i uloga priemnog oddelenja kazneno-popravnih<br />
domova, Bezbednost, Beograd, 1959/3, str. 233-240.<br />
Putnik - Runko, Institut za posmatranje (opservaciju) u Rebibiju,<br />
Bezbednost, Beograd, 1961/4, str. 322-327.<br />
Radbruh, Gustav, Folozofija prava, Nolit, Beograd, 1980.<br />
R<br />
Radi}, M. Neki prablemi rada sa osu|enicima u penalnoj praksi, <strong>Penologija</strong>,<br />
Beograd, 1978/2.<br />
Radovanovi}, Milo{, Krivi~no pravo SFRJ, op{ti deo, Savremena<br />
administracija, Beograd, 1975.<br />
... Otvorene kazneno-popravne ustanove, Anali, Beograd, 1960/3-4.<br />
... Jedan novi pokret u nauci krivi~nog prava, Anali, Beograd, 1958/3.<br />
... Preobra`aji u izvr{enju kazne li{enja slobode, Anali, Beograd, 1959/3,<br />
str. 296-316.<br />
Radzinowicz, L. Qu en est la criminologie, ed. Cujas, Pariz, 1965.<br />
Rawls, John, Na~ela pravde, Na{e teme, Zagreb, 1990/6, str. 1424-1469.<br />
Rezolucija, Rezolucija sa tre~eg savetovanja jugoslovenskog udru`enja za<br />
krivi~no pravo i kriminologiju, (Split, 1963), JRKKP, Beograd, 1963/2,<br />
str. 257-259.<br />
Rezolucija, Rezolucija sa ^etvrtog savetovanja jugoslovenskog udru`enja za<br />
krivi~no pravo i krhminologiju, (Sarajevo, 1964), JRKKP, Beograd,<br />
1963/2, str. 563-565.<br />
Rezolucija, Rezolucija sa Petog savetovanja jugoslovenskog udru`enja za<br />
krivi~no pravo i kriminologiju, JRKKP, Beograd, 1966/3, str. 447-450.<br />
Rezolucije, Rezolucije XI me|unarodnog kongresa za krivi~no pravo,<br />
JRKKP, Beograd, 19751, str. 87-94.<br />
Rezolucije, Rezolucije XII me|unarodnog kongresa za krivi~no pravo,<br />
JRKKP, Beograd, 1980/3-4, str. 557-565.<br />
762
Rogers, C.R. Conselling and Psychotherapy, Hantor Miflin Company, 1942.<br />
Ruskovski, Micko, Godnostite i nivnoto vlijanie na<br />
prevospituvaweto na osudenicite, Za{tita, Skopje, 1963/3.<br />
Ruso, @an @ak, Op{testveniot dogovor, Misla, Skopje, 1978.<br />
Roxin, Claus, Prilog novijem razvoju kriminalne politike, JRKKP, Beograd,<br />
1990/4, str. 3-12.<br />
S<br />
Savetovanje, Savetovanje Instituta za kriminolo{ka i sociolo{ka istra`ivanja,<br />
JRKKP, Beograd, 1987, str. 123-126.<br />
Savetovanje, Savetovanje o izvr{enju krivi~nih sankcija u Jugoslaviji,<br />
<strong>Penologija</strong>, Beograd, 1980/1-2, str. 107-114.<br />
Schmelck, R. i Picca, G. <strong>Penologija</strong> et Droit penitentiare, Pariz, 1967.<br />
Seneka, Lukrie Anej, Rasprava o gnevu, Rad, Beograd, 1983.<br />
Sobotin~i}, Anton, II Kongres OUN za prevenciju zlo~ina i tretman<br />
deliNkvenata, - London, 1960 godine. <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1973/1.<br />
... Zaklu~ci II Kongresa OUN odr`anog u Londonu od 8-10 avgusta 1960,<br />
<strong>Penologija</strong>, Beograd, 1974/1.<br />
... Drugo Savezno savetovanje o preodgoju odraslih osu|enih osoba,<br />
Priru~nik, Zagreb, 1966/4.<br />
... Penolo{ki aspekti prou~avanja li~nosti delinkvenata, JRKKP, Beograd,<br />
1964/4.<br />
Srzenti}, Nikola, Prvi Kongres Ujedinjenih nacija za suzbijanje zlo~ina i<br />
postupanje sa prestupnicima, Arhiv, Beograd, 1956/4.<br />
... Drugi Kongres Ujedinjenih nacija za spre~avanje zlo~ina i postupanje sa<br />
prestupnicima, Arhiv, Beograd, 1960/3-4, str. 364-374.<br />
... Kratkotrajne kazne li{enja slobode, Pravni zbornik, Titograd, 1961/2.<br />
Srzenti}, Stai}, Lazarevi}, Krivi~no pravo SFRJ, op{ti deo, Savremena<br />
administracija, Beograd, 1978.<br />
Srzenti}, N. i Zlatari}, B. [esti me|unarodni kongres krivi~nog prava u Rimu,<br />
Arhiv, Beograd, 1953/4, str. 399-405.<br />
Stojanovi}, Petar, Suzbijanje lupe{tine i kazna toljaganjem u crnogorskom<br />
pravu, JRKKP, Beograd, 1975/3, str. 377-388.<br />
... Tragovi kazne kamenovanjem u Crnoj Gori, JRKKP, Beograd, 1976/2,<br />
str. 191-198.<br />
Stojanovi}, <strong>Zoran</strong>, Sistem mera bezbednosti u jugoslovenskom krivi~nom<br />
pravu, JRKKP, Beograd, 1987/4.<br />
763
Stai}, Aleksandar, Na~ela legaliteta i individualizacije kazne u krivi~nom<br />
pravu FNRJ, Arhiv, Beograd, 1952/1.<br />
Staki}, \. Neki problemi evaluacije resocijalizacije, JRKKP, Beograd, 1977/3.<br />
Stapi~ev, S. Forme i metode izu~avanja li~nosti prestupnika, Izbor, Zagreb,<br />
1960.<br />
<strong>Sulejmanov</strong>, <strong>Zoran</strong>, Ubistvata vo Makedonija, NIP Studentski zbor,<br />
Skopje, 1995.<br />
... Penolo{ki kompendium, Grafohartija, Skopje, 1997.<br />
... Komentar na zakonot za izvr{uvawe na sankciite, Grafohartija,<br />
1998.<br />
... Prifa}awe na maloletnicite po izdr`anata zavodska vospitna<br />
merka i kaznata maloletni~ki zatvor, ISPPI, Skopje, 1986.<br />
... Samoupravuvaweto na osudenite lica kako faktor na nivnata<br />
resocijalizacija, Godi{nik na Institutot za sociolo{ki i<br />
politi~ko-pravni istra`uvawa, Skopje, 1981, str. 386-394.<br />
... Ostvaruvawe na klasifikacijata na osudenite lica, Pravna misla,<br />
Skopje, 1984/3, str. 329-333.<br />
... Za{tita, edukacija i rehabilitacija na lica so pre~ki vo<br />
fizi~kiot i psihi~kiot razvoj vo Makedonija, ISPPI, Skopje,<br />
1996.<br />
Sykes, G. The Society of Captives, A Study of a maximum Security Prisons,<br />
Princdton New Jersy, 1985.<br />
[<br />
[elih, Alenka, Deseti kongres me|unarodnog udru`enja sudija za maloletnike<br />
(Montreal, Kanada, 17-22 jula 1978), JRKKP, Beograd, 1979/1, str. 161-<br />
167.<br />
[eparovi}, Zvonimir, Krivi~ne sankcije i izmene u KZ SFRJ, Beograd, 1985/2-<br />
3.<br />
... Me|unarodni kolokvij o saobra~ajnim delinkventima stranaca, JRKKP,<br />
Beograd, 1985/2-3.<br />
... Alternative kazne zatvora, Na{a zakonitost, Zagreb, 1988/6.<br />
... Lombrozo i biologizam danas, Zbornik pravnog fakulteta u Zagrebu,<br />
Zagreb, 1979/3-4, str. 329-335.<br />
[e{i}, Bogdan, Osnovi metodologije dru{tvenih nauka, Nau~na knjiga,<br />
Beograd, 1982.<br />
[padijer-D`ini}, Jelena, Zatvoreni~ko dru{tvo, IKSI, Beograd, 1973.<br />
764
... Kriteriumi merenja uspe{nosti resocijalizacije maloletnih delinkvenata,<br />
Zbornik IKSI, Beograd, 1975/4, str. 217-312.<br />
[ukovi}, Mijat, Uslovni otpust, IKKI, Beograd, 1971.<br />
T<br />
Tahovi}, Janko, Kontrola ovla{~enja sudija u utvr|ivanju kazne i mera<br />
bezbednosti, Anali, Beograd, 1957.<br />
... Krivi~no pravo, op{ti deo, Savremena administracija, Beograd, 1961.<br />
... Zakon davanja amnestije i pomilovanja, Anali, Beograd, 1945/3-4.<br />
Teeters, N.K. Deliberations of the International Penal and Penitentiary<br />
kongresses, Philadelphia, 1949.<br />
Todorovi}, M. Dostignu}a i perspektive ostvarivanja samoupraljanja osu|enih<br />
u SR BiH, <strong>Penologija</strong>, 1974/2.<br />
Tomi}-Mali}, Mirjana, Osmi me|unarodni kongres za dru{tvenu odbranu,<br />
JRKKP, Beograd, 1972/2, str. 343-349.<br />
Tomi}, Mirko, Pokret za ukidanje smrtne kazne, Godi{nik pravnog fakulteta<br />
u Banja Luci, Banja Luka, 1978/II.<br />
... Smrtna kazna u krivi~nom pravu, Savremena administracija, Beograd,<br />
1985.<br />
Tovi}, @. Interkatedarski sastanak katedri za krivi~nopravne nauke pravnih<br />
fakulteta Jugoslavije, JRKKP, Beograd, 1988/4, str. 149-158.<br />
Toma{evi}, Goran, Pojam opasnosti u teoriji E. Ferrija, Zbornik radova<br />
pravnog fakulteta u Splitu, Split, 1972, IX.<br />
Trifunovi}, Miodrag. Ustavno-pravni i politi~ki aspekti instituta pomilovanja,<br />
JRKKP, Beograd, 1973/2 str. 251-260.<br />
Tucakovi}, Veselin, Razmi{ljanja o resocijalizaciji osu|enih lica, JRKKP,<br />
Beograd, 1969/2.<br />
... Grupno savetovanje u procesu resocijalizacije i njegova prakti~na<br />
primena u KPD Po`arevac, Materijali za Drugo savezno savetovanje<br />
slu`be za izvr{enje krivi~nih sankcija, Ni{, 11-13 novembra 1967.<br />
U<br />
Umi~evi}, Du{an, Sistem izvr{enja kazni li{enja slobode, Vlastita naklada,<br />
Sarajevo, 1938.<br />
765
V<br />
Vajs, Albert i Kandi}, Ljubica, Op{ta istorija dr`ave i prava, Savremena<br />
administracija, Beograd, 1970.<br />
Verin, J- IX Kongres me|unarodnog dru{tva za dru{tvenu odbranu, JRKKP,<br />
Beograd, 1976/3, str. 408-420.<br />
Vidivi}, B.V. O problematici du`ih zatvorskih kazni, Na{a zakonitost, Zagreb,<br />
1882/5.<br />
... Kazna li{enja slobode, Glas, Banja Luka, 1981.<br />
Vimpul{ek, @eljko, Problem smrtne kazne u nas danas, Na{a zakonitost,<br />
Zagreb, 1974/2, str. 174-177.<br />
Vlajki, Emil, Igre dru{tvenog komuniciranja, NIPRO Mladost, Sarajevo,<br />
1962.<br />
Vodopivec, K i dr. Kriminologija, I deo, Narodne novine, Zagreb, 1966.<br />
Vodopivec, G i Pe~ar, J. VIII Me|unarodni kriminolo{ki kongres (Lisabon, 4-<br />
9.IX.1979). JRKKP, Beogred, 1978/4, str. 131-155.<br />
Volter, Filozofski re~nik, Matica srpska, Novi Sad, 1990.<br />
Vouk, Valentin, O zastra{uju~em u~inku kazne, Na{a zakonitost, Zagreb,<br />
1963/7-8, str. 318-327.<br />
Vuja~i}, Vladimir, Sistem vrednosti i odgoja, [kolske novine, Zagreb, 1987.<br />
Vulovi}, Voj. Svetislav, Problem smrtne kazne, Izdava~ka<br />
kwi`arnica Gece Kona, Beograd, 1925.<br />
Vukadinovi}, Branko, Neki problemi osu|eni~kog rada, Zbornik IKSI,<br />
Beograd, 1975/4.<br />
... Osvrt na klasifikaciju punoletnih osu|enih lica, Zbornik IKSI, Beograd,<br />
1975/4.<br />
Z<br />
Zaklu~ci, Zaklu~ci, III Savetovanja Saveza udru`enja za penologiju, Beograd,<br />
1975/2, str. 93-100.<br />
Zaklu~ci, Zaklu~ci II Saveznog savetovanja Saveza udru`enja za penologiju<br />
Jugoslavije, <strong>Penologija</strong>, Beograd, 1973/2, str. 99-107.<br />
Zaklu~ci, Zaklu~ci i preporuke IV Kongresa Ujedinjenih nacija po pitanju<br />
prevencije zlo~ina i postupanju sa delinkventima, <strong>Penologija</strong>, Beograd,<br />
1976/1, str. 99-105.<br />
Zaklu~ci, Zaklu~ci sa V savetovanje Jugoslovenskog udru`enja za krivi~no<br />
pravo i kriminologiju, JRKKP, Beograd, 1968/3, str. 497-499.<br />
Zlatari}, Bogdan, Opservacioni centri za opservaciju u Francuskoj, Narodna<br />
766
milicija, Beograd, 1959/11, str. 66-67.<br />
... Krivi~no pravo, prvi svezak, Informator, Zagreb, 1972.<br />
... Sedmi me|unarodni kongres za krivi~no pravo, Na{a zakonitost, Zagreb,<br />
1957/11-12, str. 480-486.<br />
... Me|unarodni kolokvij "Du{evno abnormalni delinkventi" (Bellagio, 21-25<br />
april 1963), JRKKP, Beograd, 1963/1, str. 118-123.<br />
... Peti me|unarodni kongres dru{tvene odbrane, Na{a zakonitost, Zagreb,<br />
1958/11-12, str. 539-548.<br />
... Uz pedesetogodi{njicu smrti Franca von Lista, Zbornik pravnog fakulteta<br />
u Zagrebu, Zagreb, 1969/3-4.<br />
... Nove tendencije u savremenoj nauci krivi~nog prava, Na{a zakonitost,<br />
Zagreb, 1954/4.<br />
... Drugi kongres Ujedinjenih nacija za spre~avanje zlo~ina i postupanje sa<br />
prestupnicima, Na{a zakonitost, Zagreb, 1960/11-12.<br />
Zlatari}, Bogdan i Dama{ka, Miriam, Re~nik krivi~nog prava i postupka,<br />
Informator, Zagreb, 1966.<br />
@ivanovi}, Toma, Krivi~no pravo op{ti deo, Beograd, 1935, kwiga I.<br />
@<br />
@u`eni}, Jelena. Institut pomilovanja u prakti~noj primeni, Na{a Zakonitost,<br />
Zagreb, 1963/7-8, str. 343-352.<br />
767
768
S O D R @ I N A<br />
I DEL<br />
UVOD VO PENOLOGIJATA<br />
Glava I<br />
PENOLOGIJATA KAKO SAMOSTOJNA NAU^NA DISCIPLINA<br />
I. Op{testveno zna~ewe na penologijata .................................................... 7<br />
II. Op{t teoretski pristap na penologijata ............................................ 10<br />
III. Razvoj na penologijata kako samostojna nau~na disciplina ........... 18<br />
1. Prva etapa ................................................................................................ 18<br />
2. Vtora etapa .............................................................................................. 21<br />
3. Treta etapa ............................................................................................... 23<br />
Glava II<br />
POIM, PREDMET I METODI NA PENOLOGIJATA<br />
I. Poim na penologijata ................................................................................. 25<br />
II. Predmet na penologijata .......................................................................... 26<br />
1. Osnovni pokazateli na negoviot razvoj ............................................ 26<br />
2. Sovremeni tendencii za pro{iruvawe na predmetot na<br />
penologijata ......................................................................................... 27<br />
3. Definirawe na penologijata so ogled na predmetot na nejziniot<br />
interes ................................................................................................... 30<br />
III. Metodi na penologijata ........................................................................... 35<br />
Glava III<br />
PENOLOGIJATA I NEJZINIOT ODNOS SO DRUGITE NAUKI<br />
I. <strong>Penologija</strong>ta i krivi~nopravnite nauki .............................................. 40<br />
1. <strong>Penologija</strong>ta i krivi~noto pravo ............................................... 40<br />
2. <strong>Penologija</strong>ta i kriminologijata ................................................. 41<br />
3. <strong>Penologija</strong>ta i kriminalnata politika .................................... 43<br />
II. <strong>Penologija</strong>ta i ostanatite nauki .......................................................... 44<br />
1. <strong>Penologija</strong>ta i sociologijata ...................................................... 44<br />
2. <strong>Penologija</strong>ta i pedagogijata (andragogijata) ........................... 46<br />
3. <strong>Penologija</strong>ta i psihologijata ...................................................... 46<br />
4. <strong>Penologija</strong>ta i psihijatrijata ..................................................... 47<br />
769
II DEL<br />
POJAVA I RAZVOJ NA KAZNUVAWETO<br />
Glava I<br />
ISTORISKI RAZVOJ NA OBLICITE NA OP[TESTVENATA<br />
REAKCIJA VRZ NEGATIVNITE ODNESUVAWA<br />
I. Op{testvena reakcija vrz ekcesnite povedenija ................................ 54<br />
1. Progonuvawe od zaednicata .......................................................... 60<br />
2. Odmazda .............................................................................................. 61<br />
3. Kompozicija ...................................................................................... 63<br />
II.Op{testvena reakcija na kriminalnite povedenija .......................... 64<br />
III. Vidovi kazni vo stariot i sredniot vek.............................................. 68<br />
1. Eliminatorni kazni ....................................................................... 68<br />
a) Smrtna kazna ............................................................................... 69<br />
b) Progonuvawe i deportacija .................................................... 75<br />
v) Pra}awe na galii ...................................................................... 79<br />
2. Telesni kazni ................................................................................... 81<br />
a) Sakatewe (Mutulatio) .................................................................. 81<br />
b) Tepawe (kam{ikuvawe) ............................................................ 83<br />
3. Imotni kazni .................................................................................... 83<br />
a) Konfiskacija.............................................................................. 84<br />
b) Pari~na kazna ............................................................................ 84<br />
4. Kazni na op{testvena degradacija .............................................. 85<br />
a) @igosuvawe ................................................................................. 86<br />
b) Izlo`uvawe na stolb na sramot ............................................ 87<br />
5. Kazni na te{ka fizi~ka rabota .................................................. 88<br />
IV. Razvoj na Penolo{kata misla vo stariot i sredniot vek ............... 90<br />
Glava II<br />
OP[TESTVENA REAKCIJA SPREMA NEGATIVNITE<br />
ODNESUVAWA VO NOVIOT VEK<br />
I. Vovedni zabele{ki ................................................................................... 107<br />
II. Razvoj na penolo{kata misla vo noviot vek ...................................... 110<br />
1. Klasi~na {kola ............................................................................. 110<br />
a) ^ezare Bekarija ....................................................................... 114<br />
b) Anselm Foerbah ....................................................................... 119<br />
v) Xeremi Bentam ......................................................................... 119<br />
2. Antropolo{ka {kola .................................................................. 122<br />
3. Pozitivisti~ka {kola ................................................................ 127<br />
a) Enriko Feri ............................................................................. 136<br />
b) Rafaele Garofalo ................................................................... 138<br />
4. Sociolo{ka {kola ....................................................................... 139<br />
a) Franc fon List ........................................................................ 145<br />
b) Adolf Prins ............................................................................ 145<br />
5. Neoklasi~na {kola ...................................................................... 147<br />
770
6. Dvi`ewe na op{testvenata odbrana ........................................ 149<br />
III. Pojava i razvoj na kaznata li{uvawe od sloboda ............................ 159<br />
1. Oblici na zatvorawe do XVIII vek i pojava na prvite zatvori<br />
................................................................................................................ 159<br />
2. Osnovni faktori za javuvaweto i razvojot na kaznite<br />
li{uvawe od sloboda ........................................................................ 166<br />
3. Razvoj na kaznite li{uvawe od sloboda vo krivi~noto<br />
zakonodavstvo ..................................................................................... 168<br />
IV. Penitencijarni sistami ....................................................................... 174<br />
1. Asocijacioniot sistem (sistem na zaedni~ko zatvorawe) i<br />
pojava na prvite reformatori ....................................................... 176<br />
2. Keliski (osameni~ki) sistem ..................................................... 182<br />
.... a) Filadelfiski, pensilvaniski ili belgiski osameni~ki<br />
sistem .............................................................................................. 182<br />
b) Oburnski osameni~ki sistem ............................................... 188<br />
3. Progresivni penitencijarni sistemi ...................................... 190<br />
a) Makonokieviot bodoven eksperiment ................................ 190<br />
b) Angliski progresiven sistem .............................................. 193<br />
v) Irski progresiven sistem ..................................................... 196<br />
Glava III<br />
TEORII ZA OPRAVDANOSTA I CELITE NA KAZNATA<br />
I. Teorii za opravdanosta na kaznata ....................................................... 200<br />
1. Idealisti~ki (metafizi~ki, spiritualisti~ki) teorii ... 200<br />
a)Teorii za bo`jata pravda ........................................................ 200<br />
b) Teorii za moralnata pravda.................................................. 201<br />
v) Teorii za zakonskata pravda ................................................. 201<br />
2. Teorii za op{testveniot dogovor............................................. 202<br />
3. Pravni (normativni) teorii ...................................................... 203<br />
4. Sociolo{ki teorii ...................................................................... 203<br />
II. Bitie (su{tina) na kaznata ................................................................... 205<br />
III. Teorii za celite na kaznata ................................................................. 208<br />
1. Apsolutni (retributivni) teorii ............................................ 208<br />
a) Teorii za bo`jata pravda ....................................................... 209<br />
b) Teorii za moralnata pravda.................................................. 209<br />
v) Teorii za zakonskata pravda ................................................. 210<br />
2. Relativni (utilitaristi~ki) teorii ....................................... 211<br />
a) Teorii na generalnata prevencija ...................................... 212<br />
aa) Teorija na op{to zastra{uvawe so predviduvawe na<br />
kazna .................................................................................................<br />
ab) Teorija na op{to zastra{uvawe so primena na kazna213<br />
..................................................................................................... 213<br />
av) Teorija na predupreduvawe ............................................ 213<br />
b) Teorii na specijalnata prevencija ..................................... 214<br />
ba) Teorija na zastra{uvawe po pat na izvr{uvawe na<br />
kaznata ....................................................................................... 214<br />
bb) Teorija na staratelstvo .................................................. 214<br />
bv) Teorija na popravaweto .................................................. 215<br />
771
g) Teorija na resocijalizacija ........................................... 215<br />
v) Spoeni relativni teorii ...................................................... 215<br />
3. Me{oviti (eklekti~ki) teorii ................................................ 216<br />
IV. Ocenka na teoriite za celite na kaznata ......................................... 216<br />
Glava IV<br />
MODERNIOT SISTEM NA IZVR[UVAWE NA KRIVI^NITE<br />
SANKCII<br />
I. Osnovni karakteristiki na sovremenata penolo{ka teorija i<br />
praktika ...................................................................................................... 221<br />
II. Osnovni problemi na kaznite li{uvawe od sloboda ...................... 226<br />
1. Unifikacija na kaznite li{uvawe od sloboda ...................... 226<br />
........ a) Argumenti vo prilog na diferencijacijata na kaznite<br />
li{uvawe od sloboda ................................................................... 227<br />
b) Argumenti vo prilog na unifikacijata ............................ 228<br />
2. Alternativi na kaznite li{uvawe od sloboda ...................... 231<br />
......................... a) Merki so koi se odbegnuva izrekuvaweto ili<br />
izvr{uvaweto na kaznite li{uvawe od sloboda .................. 232<br />
aa) Programi za onevozmo`uvawe ili ote`nuvawe na<br />
preodot kon kriminalniot akt ............................................ 232<br />
ab) Uslovno zapirawe na krivi~nata postapka ............... 233<br />
av) Kaucija za dobro odnesuvawe ......................................... 234<br />
ag) Uslovna osuda..................................................................... 234<br />
ad) Sudska opomena ................................................................. 235<br />
a|) Osloboduvawe od kazna.................................................... 235<br />
ae) Odlagawe na izvr{uvaweto na kaznata ....................... 236<br />
............ b) Merki so koi samo se modificira izvr{uvaweto na<br />
kaznata li{uvawe od sloboda .................................................... 236<br />
ba) polusloboda ili delumno izvr{uvawe na kaznata<br />
li{uvawe od sloboda .............................................................. 236<br />
bb) Poluzatvor ili li{uvawe od sloboda so otpu{tawe na<br />
rabota ......................................................................................... 237<br />
bv) Zatvorawe kon krajot na nedelata ............................... 237<br />
bg) Ku}en zatvor ...................................................................... 238<br />
bd) Izdr`uvawe na kaznata vo nekoja ustanova von zatvorot<br />
..................................................................................................... 239<br />
....... v) Merki koi pretstavuvaat poinakvi sankcii od kaznata<br />
li{uvawe od sloboda ................................................................... 239<br />
va) Pari~na kazna ................................................................... 239<br />
vb) Vr{ewe na op{testveno korisna (javna) rabota ...... 242<br />
vv) Restitucija (nadomest na {teta na `rtvata) ............. 243<br />
vg) Merki so koi se ograni~uvaat drugite prava i slobodi<br />
na ~ovekot ................................................................................. 245<br />
III. Merkite na bezbednost i nivniot odnos so kaznata ....................... 246<br />
IV. Problemot na smrtnata kazna ............................................................. 251<br />
1. Istoriski razvoj na ideite i zakonodavnite re{enija za<br />
smrtnata kazna .................................................................................... 251<br />
772
2. Za opravdanosta na smrtnata kazna ........................................... 258<br />
a) Argumenti protiv smrtnata kazna ....................................... 259<br />
b) Argumenti vo prilog na smrtnata kazna ............................ 265<br />
3. Sovremeni zakonodavni sostojbi vo vrska so smrtnata kazna<br />
................................................................................................................ 273<br />
4. Izvr{uvawe na smrtnata kazna .................................................. 275<br />
5. Smrtnata kazna vo na{eto porane{no krivi~no i izvr{no<br />
zakonodavstvo ..................................................................................... 277<br />
V. Javnoto mislewe za sovremenite tendencii vo izvr{uvaweto na<br />
krivi~nite sankcii ................................................................................. 280<br />
Glava V<br />
ULOGATA NA ME\UNARODNITE I DOMA[NITE ORGANIZACII I<br />
ZDRU@ENIJA VO RE[AVAWETO NA PENOLO[KITE PROBLEMI<br />
I. Kongresi na me|unarodnite organizacii i zdru`enija ................... 292<br />
1. Kongresi na me|unarodnata komisija za krivi~no pravo i<br />
kazneni zavodi (Me|unarodna zatvorska komisija) ................... 293<br />
2. Komisija za socijalni pra{awa na ON i Kongresi na ON za<br />
prevencija na kriminalitetot i postapuvawe so prestapnicite<br />
................................................................................................................ 298<br />
3. Kongresi na me|unarodnoto zdru`enie za kriminologija .. 315<br />
4. Kongresi na me|unarodnoto zdru`enie za krivi~no pravo . 319<br />
5. Kongresi na Me|unarodnoto zdru`enie za op{testvena<br />
odbrana ................................................................................................. 322<br />
6. Ostanati me|unarodni organizacii i zdru`enija ................. 325<br />
II. Pridonesot na doma{nite nau~ni i stru~ni sobiri vo<br />
unapreduvaweto na penolo{kata misla i praktika ......................... 339<br />
1. Sovetuvawa na Zdru`enieto za penologija na SFRJ ............ 339<br />
2. Sovetuvawa na Zdru`enieto za penologija na Makedonija . 342<br />
3. Sovetuvawa na Zdru`enieto za krivi~no pravo i<br />
kriminologija na SFRJ.................................................................... 345<br />
4. Nau~ni sobiri vo organizacija na drugi zdru`enija, organi i<br />
institucii ........................................................................................... 348<br />
III DEL<br />
KRIVI^NI SANKCII SPORED KRIVI^NOTO I<br />
IZVR[NOTO ZAKONODAVSTVO NA MAKEDONIJA<br />
Glava I<br />
SISTEM NA IZVR[UVAWE NA KRIVI^NITE SANKCII<br />
I. Razvoj na sistemot na izvr{uvawe na krivi~nite sankcii ............. 353<br />
II. Poim, vidovi i osnovni karakteristiki na krivi~nite sankcii<br />
spored pozitivnoto zakonodavstvo ...................................................... 362<br />
1. Poim na krivi~nite sankcii ...................................................... 362<br />
2. Vidovi na krivi~ni sankcii ....................................................... 363<br />
a) Kazni ........................................................................................... 363<br />
b) Parapenalni sankcii ili merki na predupreduvawe ..... 364<br />
773
v) Merki na bezbednost ............................................................... 368<br />
g) Vospitno-popravni merki...................................................... 374<br />
3. Osnovni karakteristiki na krivi~nite sankcii .................. 375<br />
Glava II<br />
CELI NA KRIVI^NITE SANKCII I OSNOVNI PRINCIPI NA<br />
NIVNOTO IZVR[UVAWE<br />
I. Celi na krivi~nite sankcii vo na{eto pozitivno zakonodavstvo 377<br />
1. Specijalna prevencija ................................................................. 377<br />
2. Generalna prevencija ................................................................... 378<br />
3. Pravda .............................................................................................. 383<br />
4. Stav na zakonodavecot.................................................................. 392<br />
II. Osnovni principi na izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii ..... 394<br />
1. Princip na legalite .................................................................... 394<br />
2. Princip na legitimitet.............................................................. 396<br />
3. Princip na pravednost ................................................................ 399<br />
4. Princip na individualizacija .................................................. 403<br />
5. Princip na humanost .................................................................... 404<br />
II DEL<br />
IZVR[UVAWE NA KAZNITE LI[UVAWE OD SLOBODA<br />
Glava I<br />
RESOCIJALIZACIJATA I SOCIJALNATA ADAPTACIJA -<br />
OSNOVNI CELI NA IZVR[UVAWETO NA KAZNATA LI[UVAWE<br />
OD SLOBODA<br />
I. Poim na resocijalizacija i socijalna adaptacija............................. 411<br />
1. Resocijalizacija ili vospituvawe i prevospituvawe na<br />
osudenite lica za tvore~ki odnos na sloboda ............................ 411<br />
2. Socijalna adaptacija ili popravawe na osudenoto lice za<br />
neporo~en `ivot na sloboda ........................................................... 413<br />
II. Poim i osnovni principi na tretmanot ............................................. 417<br />
a) Princip na poznavawe na sekoj osudenik .......................... 417<br />
b) Princip na po~ituvawe i doverba sprema osudenikot .. 418<br />
v) Princip na neprekinato anga`irawe na osudenikot ..... 419<br />
g) Princip na aktivno i dobrovolno vklu~uvawe na<br />
osudenikot vo sopstveniot tretman ......................................... 420<br />
d) Princip na razvivawe na op{testvenata svest i<br />
individualnosta na osudenikot ................................................ 421<br />
|) Princip na sistemati~nost i postapnost vo<br />
sproveduvaweto na tretmanot ................................................... 424<br />
e) Princip na edinstvo na prevospitnite vlijania ............ 424<br />
III. Nekoi kontroverzi vo pogled na mo`nostite i rezultatite na<br />
resocijalizacijata ................................................................................... 427<br />
1. Vovedni zabele{ki ....................................................................... 427<br />
2. Osnovi na sovremeniot skepticizam sprema konceptot na<br />
resocijalizacijata ............................................................................ 429<br />
774
a) Doktrinerni pri~ini ............................................................. 429<br />
aa) Resocijalizacijata i pravednosta ................................ 430<br />
ab) Resocijalizacijata i klasinite osnovi na op{testvoto<br />
...........................................................................................................<br />
av) Resocijalizacijata i te{kotiite za nejzino ostvaruvawe<br />
vo svetlinata na sovremenite teorii na kriminalitetot<br />
............................................................................................... 435<br />
ag) Resocijalizacijata-pravo ili prisilba na osudenikot<br />
..................................................................................................... 437<br />
b) Iskustveni pri~ini ...........................................................................<br />
ba) Resocijalizacijata i dolgite kazni li{uvawe od<br />
sloboda ....................................................................................... 442<br />
bb) Resocijalizacijata i kratkite kazni li{uvawe od<br />
sloboda ....................................................................................... 453<br />
3. Evolucija na oblicite i metodite na tretman i<br />
resocijalizacijata na osudenicite ............................................... 461<br />
IV. Na~ela na izvr{uvawe na kaznite li{uvawe od sloboda ............. 467<br />
1. Na~elo na resocijalizacija ........................................................ 467<br />
2. Na~elo na humanost ....................................................................... 467<br />
3. Na~elo na individualizacija vo fazata na izvr{uvawe na<br />
kaznata ................................................................................................. 468<br />
4. Na~elo na razvivawe na li~nata odgovornost kaj osudenite<br />
lica ....................................................................................................... 469<br />
5. Na~elo na osudeni~ko samoorganizirawe ............................... 470<br />
6. Na~elo na vklu~uvawe na osudenite lica vo rabotniot proces<br />
................................................................................................................ 470<br />
7. Na~elo na op{to i stru~no obrazovanie na osudenite lica ....<br />
................................................................................................................ 478<br />
8. Na~elo na zaedni~ko izdr`uvawe na kaznata ......................... 478<br />
9. Na~elo na postpenalna pomo{ i za{tita na osudenite lica ...<br />
............................................................................................................... 479<br />
Glava II<br />
INDIVIDUALIZACIJA NA KAZNATA LI[UVAWE OD SLOBODA -<br />
USLOV ZA OSTVARUVAWE NA RESOCIJALIZACIJATA<br />
I. Tri fazi vo individualizacijata na krivi~nite sankcii .............. 481<br />
1. Zakonska individaualizacija ..................................................... 482<br />
2. Sudska individualizacija ........................................................... 483<br />
3. Izvr{na individualizacija ....................................................... 488<br />
II. Prou~uvawe na li~nosta na osudenoto lice - osnovna pretpostavka<br />
za ostvaruvawe na izvr{nata individualizacija ............................. 491<br />
1. Poim i zna~ewe na prou~uvaweto na li~nosta na osudenoto<br />
lice ....................................................................................................... 491<br />
2. Aspekti na prou~uvawe na li~nosta na osudenikot<br />
(kriminolo{ka ekspertiza) ........................................................... 492<br />
..................... a) Prou~uvawe na li~nosta od psiholo{ki aspekt<br />
(psiholo{ka ekspertiza) ............................................................ 494<br />
.... b) Prou~uvawe na li~nosta od medicinski i psihijatriski<br />
775
aspekt (medicinska ekspertiza) ............................................... 495<br />
..... v) Prou~uvawe na li~nosta od socijalen aspekt (socijalna<br />
ekspertiza) ..................................................................................... 496<br />
3. Organizaciona postavenost i vidovi na prou~uvawe na<br />
li~nosta ............................................................................................... 497<br />
a) Opservacioni centri ............................................................. 497<br />
b) Priemni oddelenija ................................................................ 499<br />
4. Problemi na prou~uvawe na li~nosta vo priemnite<br />
oddelenija ............................................................................................ 501<br />
a) Kadrovska opremenost na priemnite oddelenija ............. 501<br />
b) Izbor na slu~ai za prou~uvawe na li~nosta .................... 502<br />
v) Obem i granici na prou~uvawe na li~nosta ..................... 504<br />
g) Priemni oddelenija ili opservacioni centri ................ 505<br />
Glava II<br />
KLASIFIKACIJA NA OSUDENITE LICA<br />
I. Vovedni zabele{ki ................................................................................... 507<br />
II. Poim i celi na klasifikacijata na osudenite lica ....................... 511<br />
III. Dve fazi ili nivoa vo sproveduvaweto na klasifikacijata na<br />
osudenite lica ........................................................................................... 512<br />
1. Horizontalna klasifikacija ..................................................... 512<br />
a) Kriteriumi za nejzino sproveduvawe ................................. 513<br />
aa) Pol na osudenite lica ..................................................... 514<br />
ab) Vozrast na osudenite lica ............................................. 514<br />
zv) Dol`ina na izre~enata kazna ........................................ 515<br />
ag) Zdravstvena sostojba na osudenite lica ...................... 516<br />
ad) Stepen na obezbeduvawe na kazneno-popravnite ustanovi<br />
................................................................................................. 517<br />
a|) Kriminalno minato na osudenite lica ....................... 519<br />
b) Odnos na normativnoto i stvarnoto ................................... 521<br />
2. Vertikalna klasifikacija ......................................................... 525<br />
a) Kriteriumi za nejzino sproveduvawe ................................. 525<br />
b) Odnos na normativnoto i stvarnoto ................................... 526<br />
v) Za problemot na homogeni ili heterogeni osudeni~ki<br />
grupi ................................................................................................ 530<br />
IV. Organi nadle`ni za klasifikacija na osudenite lica ................ 534<br />
V. Dinami~nost na klasifikacijata ........................................................ 536<br />
VI. Otvoreni kazneno-popravni ustanosi ............................................... 538<br />
1. Otvorenite kazneno-popravni ustanovi - izraz na na~eloto na<br />
humanizacija vo izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda<br />
................................................................................................................ 538<br />
2. Pojava i razvoj na otvorenite ustanovi ................................... 540<br />
3. Osnovni obele`ja i pretpostavki za vistinsko<br />
funkcionirawe na otvorenite ustanovi ..................................... 544<br />
4. Prednosti i nedostatoci na otvorenite ustanovi ................ 547<br />
Glava IV<br />
OBLICI, METODI I SREDSTVA ZA SPROVEDUVAWE NA<br />
776
TRETMANOT NA OSUDENITE LICA<br />
I. Oblici na tretman .................................................................................... 549<br />
1. Osudeni~ka rabota ........................................................................ 549<br />
............ a) Rabotata kako komponenta na resocijalizacijata na<br />
osudenite lica .............................................................................. 549<br />
b) Razvoj na penolo{kite koncepcii za osudeni~kiot trud ....<br />
........................................................................................................... 552<br />
v) Sistemi na organizacija na osudeni~kiot trud ............... 555<br />
va) Sistemi vo koi u~estvuva privatniot interes.......... 555<br />
vb) Sistemi vo koi u~estvuva dr`avniot interes ........... 558<br />
g) Nekoi problemi na osudeni~kata rabota........................... 560<br />
..... d) Ulogata na stru~nite instruktori vo ostvaruvaweto na<br />
"rabotnata terapija" i stru~noto osposobuvawe na osudenite<br />
lica .................................................................................................. 568<br />
2. Obrazovanie i socijalno-eti~ko vospituvawe ............................. 570<br />
a) Obrazovanie na osudenite lica ........................................... 570<br />
b) Socijalno-eti~ko vospituvawe ............................................ 573<br />
................ v) Ulogata na poedini penitencijarni stru~waci vo<br />
obrazovniot i vospitniot proces ............................................ 575<br />
va) Ulogata na vospituva~ite .............................................. 577<br />
vb) Ulogata na psihologot .................................................... 579<br />
vv) Ulogata na socijalnite rabotnici ............................... 581<br />
vg) Ulogata na zatvorskoto obezbeduvawe ........................ 583<br />
3. Kulturno-umetni~ka rabota i fizi~ko vospituvawe<br />
(organizacija na slobodnoto vreme) ............................................. 587<br />
a) Kulturno-umetni~ki aktivnosti ......................................... 588<br />
b) Fizi~ko vospituvawe ............................................................. 592<br />
v) Ulogata na zdravstvenite rabotnici vo resocijalizacijata<br />
na osudenite lica ......................................................................... 596<br />
4. Osudeni~ko samoorganizirawe .................................................. 599<br />
a) Poim i zna~ewe na osudeni~koto samoorganizirawe ..... 599<br />
b) Istoriski razvoj na osudeni~koto samoorganizirawe .. 601<br />
.. v) Osnovni problemi vo funkcioniraweto na osudeni~koto<br />
samoorganizirawe ........................................................................ 606<br />
II. Metodi na tretman ................................................................................... 608<br />
1. Vovedni zabele{ki ....................................................................... 608<br />
2. Individualno i grupno postapuvawe so osudenite lica...... 610<br />
a) Individualna rabota so osudenite lica ............................ 610<br />
b) Grupna rabota so osudenite lica ......................................... 617<br />
ba) Poim i zna~ewe na grupnata rabota ............................ 617<br />
bb) Metodi i organizacija na grupnata rabota ................ 620<br />
3. Penolo{ki pristapi na terapeutot kon osudenoto lice .... 631<br />
a) Permisiven i avtoritativen pristap ................................ 631<br />
b) Direkltiven i nedirektiven pristap ................................ 635<br />
4. Vidovi na vospitno-prevospitni i korekcioni tehniki na<br />
postapuvawe ........................................................................................ 637<br />
III. Osnovni pretpostavki za ostvaruvawe na tretmanot .................... 643<br />
1. Vovedni zabele{ki ....................................................................... 643<br />
777
2. Specijalizacija, arhitektura i re`im na penitencijarnite<br />
ustanovi ............................................................................................... 644<br />
3. Vnatre{na organizacija na kazneno-popravnite ustanovi 649<br />
a) Direktot na ustanovata .......................................................... 650<br />
b) Posebni slu`bi na ustanovata ............................................. 651<br />
4. Psihosocijalni aspekti na zatvorskata zaednica ................. 653<br />
a) Zatvorski neprijatnosti ....................................................... 654<br />
b) Prilagoduvawe na zatvorskata zaednica ........................... 660<br />
.. v) Zatvorska kultura i nejzinoto vlijanie vrz tretmanot na<br />
osudenite lica .............................................................................. 663<br />
5. Diferencijalen pristap kon tretmanot ................................. 668<br />
Glava V<br />
POLO@BA NA OSUDENITE LICA VO KAZNENO-POPRAVNITE<br />
USTANOVI<br />
I. Smestuvawe, ishrana i obleka na osudenite lica ............................. 683<br />
1. Smestuvawe ..................................................................................... 683<br />
2. Ishrana na osudenite lica .......................................................... 687<br />
3. Obleka na osudenite lica ........................................................... 687<br />
II. Prava i dol`nosti na osudenite lica ................................................ 688<br />
1. Prava na osudenite lica .............................................................. 688<br />
2. Dol`nosti na osudenite lica..................................................... 694<br />
III. Odr`uvawe na redot i disciplinata ................................................. 695<br />
1. Disciplinska i materijalna odgovornost ............................... 695<br />
2. Upotreba na sredstva na prisilba i ogneno oru`je .............. 700<br />
IV. Pogodnosti na osudenite lica............................................................. 701<br />
1. Poim i zna~ewe na pogodnostite ............................................... 701<br />
2. Normativna postavenost na pogodnostite .............................. 704<br />
3. Negativni strani na pogodnostite ........................................... 708<br />
4. Osnovni nasoki za natamo{na primena na pogodnostite ... 711<br />
Glava VI<br />
FORMALNOPRAVNI ASPEKTI NA IZVR[UVAWETO NA KAZNATA<br />
LI[UVAWE OD SLOBODA<br />
I. Upatuvawe na osudenoto lice na izvr{uvawe na kaznata ............... 713<br />
II. Odlagawe na izvr{uvaweto na kaznata .............................................. 714<br />
III. Priem na osudenoto lice vo kazneno-popravnata ustanova .......... 716<br />
IV. Premestuvawe i prekin na izvr{uvaweto na kaznata ................... 717<br />
V. Otpu{tawe na osudenoto lice.............................................................. 718<br />
VI. Nadzor nad izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda ....... 720<br />
Glava VII<br />
AMNESTIJA I POMILUVAWE<br />
I. Poim i zna~ewe ........................................................................................ 725<br />
II. Amnestija ................................................................................................... 726<br />
III. Pomiluvawe ............................................................................................. 731<br />
778
IV. Argumenti pro i contra amnestijata i pomiluvaweto ..................... 739<br />
Glava VIII<br />
USLOVEN OTPUST<br />
I. Poim na uslovniot otpust i pretpostavki za negova primena ....... 749<br />
II. Otpovikuvawe na uslovniot otpust .................................................... 755<br />
Glava IX<br />
POSTPENALNA ZA[TITA I POMO[ NA OSUDENITE LICA<br />
I. Osnovni zakonski re{enija za postpenalnata za{tita i pomo{ na<br />
osudenite lica ........................................................................................... 757<br />
II. Uslovi i mo`nosti za pozitivno vklu~uvawe vo `ivotot na sloboda<br />
i rizikot za povtorno storuvawe na krivi~no delo ........................ 761<br />
V DEL<br />
IZVR[UVAWE NA OSTANATITE KRIVI^NI SANKCII<br />
Glava I<br />
IZVR[UVAWE NA PARI^NATA KAZNA, MERKITE NA<br />
BEZBEDNOST I PARAPENALNITE SANKCII<br />
I. Izvr{uvawe na pari~nata kazna ........................................................... 715<br />
II. Izvr{uvawe na merkite na bezbednost .............................................. 778<br />
1. Zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe i ~uvawe vo<br />
zdravstvena ustanova ........................................................................ 778<br />
2. Zadol`itelno psihijatrisko lekuvawe na sloboda .............. 780<br />
3. Zadol`itelno lekuvawe na alkoholi~ari i narkomani ...... 781<br />
4. Zabrana na vr{ewe profesija, dejnost ili dol`nost .......... 782<br />
5. Zabrana na upravuvawe so motorno vozilo ............................. 783<br />
6. Odzemawe na predmeti ................................................................. 784<br />
7. Proteruvawe na stranec od zemjata .......................................... 784<br />
III. Izvr{uvawe na uslovnata osuda i sudskata opomena ..................... 785<br />
Glava II<br />
IZVR[UVAWE NA KRIVI^NITE SANKCII IZRE^ENI SPREMA<br />
MALOLETNICI<br />
I. Izvr{uvawe na kaznata maloletni~ki zatvor ................................... 789<br />
II. Izvr{uvawe na vospitnite merki ....................................................... 794<br />
1. Izvr{uvawe na disciplinskite vospitni merki .................. 794<br />
a) Ukor ............................................................................................ 794<br />
b) Upatuvawe vo disciplinski centar za maloletnici ...... 795<br />
2. Izvr{uvawe na vospitnite merki na zasilen nadzor .................. 798<br />
.. a) Zasilen nadzor od strana na roditelite, posvoitelot ili<br />
staratelot ...................................................................................... 798<br />
b) Zasilen nadzor vo drugo semejstvo ...................................... 799<br />
v) Zasilen nadzor od centar za socijalni raboti ................. 801<br />
779
g) Posebni obvrski kon merkite na zasilen nadzor............. 802<br />
3. Izvr{uvawe na zavodskite vospitni merki ........................... 803<br />
a) Upatuvawe vo vospitna ustanova ......................................... 804<br />
b) Upatuvawe vo vospitno popraven dom ............................... 806<br />
4. Izmena na odlukata za vospitnite merki i zapirawe na<br />
nivnoto izvr{uvawe ......................................................................... 811<br />
780